"U potrazi za domom rijedak je i intiman uvid u inicijaciju i proces kojim osoba ostaje svami kroz vatru bhakti

i neobične svete indijske krajolike. Nadahnjujuće je to putovanje za sve nas."."
— S H I V A R E A , A U T O R I C A K N J I G E YOGA WAVE

"Nadahnjujuće je to poglavlje 'naše priče' duhovnoga hodočašća na Istok. Na očaravajući i privlačan način pokazuje unutarnje putovanje do probuđenja."
—Ram D A S S , AUTOR K N J I G E BE HERE NOW

"Radhanatova pripovijest poziva nas koji smo se rodili tijekom američkog baby booma da razmislimo malo bolje na koji smo način pronašli, izgubili, zadržali, razdijelili te (opet) zadobili vjeru - kako smo šezdesete godine prošlog stoljeća doživjeli kao vrijeme milosti i čuda. Svi možemo zahvaliti Svamiju Radhanathu što nam je poslao pozivnicu."
— F R A N C I S X . C L O O N E Y , S.J.,
PROFESOR KOMPARATIVNE TEOLOGIJE, HARVARD DIVINITY SCHOOL

Duhovni memoar Radhanatha Svamija uzor je skromnosti i otvorenosti. Svoju je riču ispričao nevjerojatno iskreno: izazovi sedamdesetih, njegove sumnje, nade razočaranja, kulturni šok i prijateljstva koja je našao i izgubio... Dodajmo tome rstohvat opasnosti, neizvjesnosti i iznenađenja, pa njegova priča postaje dubok, iskreni memoar koji se čita poput romana... Neke će pak čitatelje nadahnuti Svamijeva duhovna saga te će u njegovu putu pronaći tragove vlastite potrage."
— BRIGETTE Sion, N E W YORK UNIVERSITY

"Knjige poput U potrazi za domom pružaju nam iznimnu priliku da pronađemo društvo - satsangu - duhovnih tragatelja, svetaca i svetih bića tako što čitamo o njihovim životima. To nas može stubokom promijeniti, jer postajemo poput osoba s kojima se družimo."
— S H A R O N G A N N O N ,

"Silno me veseli sto je svetac poput Radhanath Svamija odlučio podijeliti svoja vrijedna sjećanja sa svijetom putem ove knjige koju smo tako dugo čekali. Kako imam čast pobliže ga poznavati, ne sumnjam da će buduća pokoljenja ovaj memoar smatrati fascinantnim i nadahnjujućim."
—ARVIND N. MAFATLAL, INDUSTRIJALAC

A U T O R I C A K N J I G A J l V A M U K T I YOGA I Y O G A A N O V F C F T A R I A N I S M

"Ono što me najviše dojmilo u ovoj knjizi je njena potpuna iskrenost... divim "Od Malibua do Mumbaija, Radhanathova potraga za prosvjetljenjem putovanje je koje nikada nećete zaboraviti."
—NORMAN JEVVISON,

se i čudim kako je neustrašivo Radhanath Svami opisao vlastite neuspjehe i nedostatke, strahove i brige koje je doživio dok je lutao od jednog do drugog mjesta u potrazi za krajnjim smislom života. U svakom poglavlju daje uvid u život po neke velike duše koja je utjecala na njegova razmišljanja... Ovu knjigu moraju pročitati svi tragatelji za duhovnošću."
— N . V A G H U L , PREDSJEDNIK BANKE I C I C I

REŽISER

"Osjećajna, sveobuhvatna, intuitivna i nadahnjujuća knjiga koja zadire u dušu i duhovnost čitatelja. Auturova silna posvećenost ostvarenju vlastita nauma, način na koji je naučio vjerovati u Božju pouzdanost, i njegova nada opisani su sa silnom ljubavlju i potpunom iskrenošću."
— Yash Birla, INDUSTRIJALAC

"U potrazi za domom zapanjujuća je priča koju vrijedi pročitati. Putovanje Radhanatha Svamija iz vanjskoga svijeta u svijet unutrašnjosti izaziva divljenje. Njegova potraga za duhovnim kraljevstvom, Indijom, nevjerojatan je doživljaj. Strastven je tragatelj za istinom i to je vrlo jasno, jer je najzad okusio draž Izravna susreta s dušom. Poštujem svoga prijatelja Radhanath Svamija zato što

"Ovo putovanje na Istok poduzeo je predstavnik jedne generacije koji je pronašao istinski cilj sveg traganja za smislom. U potrazi za domom jedna je od najupečatljivijih i najintimnijih ispovijedi o životu i pustolovinama jednog američkog svamija koja čitatelju pruža priliku da i sam iskusi sličnu preobrazbu."
—DAVID AUTOR KNJIGA FRAWLEY, YOGA AND AYURVEDA

je krenuo na hodočašće tijekom kojeg je iskusio jedinstvo u različitosti - neod­ vojivi dio indijske kulture - i pronašao razne duhovne vodiče na putu stjecanja Adhyaatma Vidye (znanja o duši). U potrazi za domom priča je o tragatelju koji je pronašao što je tražio. Neka mnogi budu nadahnuti onim sto je iskusio.""
—B. K. S. I Y E N G A R , AUTOR K N J I G E IYENGAR YOGA: WISDOM & PRACTICE

YOGA: TLIE GREATER TRADITION 1

'Ova priča razotkriva ljubav prema Bogu koja uspavana leži u svakom srcu. Čitatelju se pruža prilika da promijeni vlastiti život upravo kako ga je promijenio i sam autor."
— P E J A W A R S V A M I , POGLAVAR C R K V E MADIIVA SAMSTA

"Životni put Radhanatha Svamija običnom je čovjeku poput mape na putu nadahnuća. Njegova duboka vizija, moćan razum, nepokolebljiva volja i neobična osobnost nalaze se na svakoj stranici knjige."
— V E N U G O P A L N. DHOOT,

PREDSJEDNIK GRUPACIJE VlDEACON

"U potrazi za domom nevjerojatna je priča o nepokolebljivoj volji unatoč naizgled nepremostivih teškoća. Radhanath Svami zapaža i najmanje detalje, nevjerojatna sposobnost pamćenja omogućila mu je da se sjeti iskustava koja proživio prije skoro četrdeset godina. Knjiga koju morate pročitati."
— HRISHIKESH MAFATLAL, INDUSTRIJALAC

"Izuzetna vrijednost knjige U potrazi za domom leži u nevjerojatno detaljnim opisima autorove svakodnevice na putu duhovnosti koji su dočarani elegantnim i jasnim jezikom bez imalo dvosmislenosti."
— C H A R L E S S . J . W H I T E , PH.D., P R O F E S O R E M E R I T U S , A M E R I Č K O S V E U Č I L I Š T E . WASHINGTON, D.C.

"U potrazi za domom je zapanjujuća autobiografija prožeta devocijom i odlučnošću Richarda Slavina (poznatog kao Radhanath Svami) koji se odvažio na hrabro putovanje u potrazi za smislom života. Uvidi su to u kaleidoskop indijske duhovnosti koji priraštaju srcu. Nezamjenjiv vodič svima koji tragaju za putem kući."
— P A D M A S H R E E DR. VIJAY B H A T K A R , I N D I J S K I Z N A N S T V E N I K , I Z U M I T E L J PARAM S U P E R C O M P U T E R A

"U potrazi za domom klasik je jedne generacije. To je opis potrage za smislom i ispunjenjem na koju se dao američki tinejdžer u ovom nemirnom dobu. Pro­ putovao je Europu i Srednji Istok te se najzad našao u mističnom svijetu Indije. Ova je priča ispunjena pustolovinama, humorom i ljubavlju. U potrazi za domom preporučio bih kao obvezno štivo svima koji tragaju za duhovnošću.""
—SAURAV GANGULY,

B I V Š I KAPETAN I N D I J S K E R E P R E Z E N T A C I J E U K R I K F T I I

U potrazi za domom
AUTOBIOGRAFIJA AMERIČKOGA SVAMIJA

Izdavači: Udruga za pomicanje indijske kulturne baštine Lotos Zagreb Avadhuta - udruga za promicanje indijske kulture i vegetarijanstva Indijski kulturni centar "Mahatma Gandhi" Zagreb Prijevod: Maja Mendrila (Mandali Dasi) Lektura i korektura: Srebrenka Dumančić (Stavavali Dasi)
Naslov izvornika: The Journey Home

ISBN: 978-953-99863-6-8

U potrazi za domom
AUTOBIOGRAFIJA AMERIČKOGA SVAMIJA

© 2012 Mandala Publishing. Published by arrangement with Mandala Publishing, 10 Paul Drive, San Rafael, California 94903, USA. www.mandala.org © za hrvatsko izdanje Udruga Lotos, 2012. Е-pošta: info@udrugalotos.hr www.indija.hr

RADHANATH

SVAMI

Avadhuta
udruga 25 proKiicarjjC iodijsW. lnjlUir-r. i V(tg<lan|ar>3lVS

UDRUGA !A PROMICANJE INDIJSKE K U L T U R N E BAŠTINE

OTOS

Nijedan dio ove knjige ne smije se umnožavati, fotokopirati ni na bilo koji način reproducirati bez pisanog dopuštenja izdavača.

Svim mojim vodičima iz raznih vjera, koji su mi udijelili samilost i mudrost dok sam se spoticao na svom putu kući. Mojim roditeljima koji su me othranili nesebičnom brigom i ljubavlju. Nikad nisu odustali od svoga razmetnog sina.

tvayi me nanya-višaya matir madhu-pate sakrit ratim udvahatad addha udanvati gangevaugham

„Blagi moj Gospodine, kao što rijeka Ganga nesmetano teče prema Mome guruu, koji mije promijenio život bezuvjetnom ljubavlju. Mnogim iskrenim dušama, mojoj braći i sestrama, koji poput mene tragaju za izgubljenim blagom svoga srca. moru, neka i moje misli uvijek odlaze Tebi i neka me ništa od Tebe ne odvraća." Šrimad Bhagavatam 1.8.42

—izgovorila kraljica Kunti

SADRŽAJ

Prolog

xiii

I PUTOVANJE NA ISTOK

i

II MAJKA INDIJA 85

III HODOČAŠĆE NA HIMALAJU

ш

IV ŠUMA MILOSTI 229

Pogovor Zahvale

337 349

učiniti, ne znam." Naredio je s t r a ž a m a da budu na oprezu. Slomljen

PROLOG

i s n u ž d e n , uputio s a m se na obalu rijeke. Ovamo me je dovela intenzivna potraga za duhovnim smislom i nisam se namjeravao vratiti. Gledajući svece, nečeg s a m se dosjetio. Kleknuo s a m pored j a m e u kojoj j e d o g o r j e v a l a ž r t v e n a v a t r a , z a r i o obje r u k e u t o p l i , p r a š n i pepeo t e i z n j e g a u k l o n i o k o m a d i ć e u ž a r e n o g u g l j e n a . D r š ć u ć i ,

Jedino š t o s a m n a s e b i i m a o b i l a j e i s p o s n i č k a p r e g a č a i hladan mi je v j e t a r prodirao do kostiju. Obuzela me duboka i s n a ž n a č e ž n j a . Što П r a d i m ovdje s a m , s m r z n u t , i z g l a d n j e o i d a l e k o o d k u ć e ? Hoće l i s e m o j a p o t r a g a p o k a z a t i u z a l u d n o m ? P r o m o t r i o s a m z v i j e z d e koje s u p a l u c a l e k r o z k r o š n j u s t a r o g a s t a b l a b a n j a n a . Noćne s u p t i c e s j e t n o p j e v a l e negu t u ž b a l i c u . Dalje niz r i j e k u b l i s t a v o s u g o r j e l e ž r t v e n e v a t r e u koje s u s v e t i ljudi z a m r š e n i h v l a s i š t o i m s e z a h u d o k o l j e n a b a c a l i p o n u d e b i l j a p r o d o r n o g a m i r i s a . Z a t i m b i š a k e još g o r u ć e g a p e p e l a p r e m a z i v a l i p o svojoj k o ž i p a k r e t a l i p r e m a svetištu u koje s a m i s a m silno žudio ući. Bilo je proljeće 1 9 7 1 . i gomila je hodočasnika n a h r u p i l a u n e p a l s k i P a š u p a t i n a t h . P o g o d i n a m a s a m tek z a k o r a č i o u z r e l o s t , a bio s a m p o l a p l a n e t a d a l e k o od s v o g a d o m a u p r e d g r a đ u C h i c a g a . Ž u d i o s a m z a u t j e h o m koje p r u ž a s v e t o m j e s t o , gdje b i h mogao u p u t i t i m o l i t v e z a v o d s t v o . S a t v r e m e n a p r i j e toga, n a l a z i o s a m s e p r e d g o l e m i m d v e r i m a s t a r o g a h r a m a koje s u k r a s i l i m i t s k i l a v o v i , z m i j e , b o g o v i i b o ž i c e . D o k s a m s e , p u n i š č e k i v a n j a , penjao u z k a m e n e stube, č u v a r e v a me palica dohvatila preko grudnoga koša. O s t a v š i bez d a h a , pao s a m na k o l j e n a . S r e d a s t v e n i c i m a s obje s t r a n e , onaj m i j e č u v a r z a p r i j e č i o put i p r o d e r a o s e : „ T i si s t r a n a c ! O d l a z i ! " O n d a je i s t u p i o n j i h o v v o đ a u vojnoj o d o r i i t u r b a n u . L j u t i t o me pogledao i š t a p o m u d a r i o po z n a k u na kojemu je pisalo: Z A B R A N J E N U L A Z S T R A N C I M A . „ O d l a z i o d a v d e ! " z a r i k a o je. „ A k o s e p o n o v n o u s u d i š d o ć i , i z m l a t i t ć e m o t e i z a t v o r i t i . Ali š t o ć e t i b i j e s n a s v j e t i n a s a d

K

ad sam

izronio

i z ledene h i m a l a j s k e v o d e

rijeke

nanio s a m pepeo n a s v o j e m r š a v o t i j e l o s v e o d z a m r š e n e k o s e p a d o ž u l j a v i h b o s i h n o g u . Pepeo u s t a j a l o g m i r i s a p r ž i o m i j e n o s n i c e , stezao grlo i sušio usne. Tijelo s a m omotao u dvije t k a n i n e u m r l j a n e o d p r a n j a r i j e č n o m v o d o m koje s u m i s l u ž i l e k a o i s p o s n i č k e halje. Zatim s a m se ponovno prikrao istim d v e r i m a , a s r c e mi je umalo iskočilo iz grudi. Isti s t r a ž a r i s p a l i c a m a u r u k a m a ovoga me puta n i s u p r e p o z n a l i , pa su me propustili. Tako sam došao u široko nenatkriveno d v o r i š t e s r e d k o j e g a s e n a l a z i o d r e v n i oltar. Z n a o s a m d a m i j e život u opasnosti ako me otkriju. Nekoliko je tisuća ljudi nestrpljivo č e k a l o d a v i d e taj oltar. S m j e l i s m o p r i ć i s a m o j e d a n p o j e d a n . J a s a m se strpljivo smjestio na k r a j u r e d a i polako napredovao dalje. N a j e d n o m j e p o r e d m e n e p r o š a o onaj i s t i v o đ a r e d a r s t v e n i k a k o j i me je ranije napao. Zadržao s a m dah i okrenuo glavu na d r u g u s t r a n u o s j e ć a j u ć i s i l a n n a l e t a d r e n a l i n a . O n j e s t a o p r e d a me, z a g l e d a o se u m o j e l i c e p r e k r i v e n o p e p e l o m i p r o r e ž a o n e k o p i t a n j e na mjesnoj varijanti hindskoga j e z i k a . Nisam r a z u m i o ni riječi. Znao sam da bi me ovdje dokrajčila ijedna riječ engleskoga. K a d mu n i s a m odgovorio, s a v s e z a j a p u r i o i p o č e o p o s t a v l j a t i p i t a n j e z a p i t a n j e m , ovaj put mnogo g l a s n i j e . U m i s l i m a s a m v i d i o k a k o t r a t i m g o d i n e u p r l j a v o m n e p a l s k o m z a t v o r u ili n e š t o još gore. S t a j a o s a m p r e d njim potpuno m i r a n , praznoga pogleda, jer s a m znao da je naučen nanjušiti s u m n j i v c e . Je li me prepoznao? 0 tomu s a m mogao samo nagađati. Sinula mi je nova zamisao. Jednom s a m r u k o m pokrio usta, a d r u g o m m a h a o s j e d n e s t r a n e na d r u g u k a o š t o č i n e mauni babe, i s p o s n i c i koji s e z a v j e t u j u n a n e p r e s t a n u š u t n j u , k a k o b i d r u g i m a obznanili svoj zavjet. Nato m e p o l i c a j a c z g r a b i o z a r u k u i o d v u k a o n a s t r a n u . K a m o l i me v o d i ? Je П me u h i t i o ? P o v i k a o je, n a š t o na što su mu i s t o g a su

Bagmati, pred sobom sam vidio dvije netom nastale

h r p e p e p e l a . J e d n a j e bila p o g r e b n a , a d r u g a ž r t v e n a .

XV

č a s a u pomoć p r i s k o č i l a d v a p o m o ć n a č u v a r a . T a k o o k r u ž e n o g a s a s v i h s t r a n a , p r o v e l i s u m e k r o z a s v e one h o d o č a s n i k e i doveli d o m j e s t a gdje j e b i l a n a j v e ć a g u ž v a . O n d a s u s v i p o d i g l i p a l i c e i z a g r m j e l i p o p u t g r o m o v a . Hoće l i o v o biti j a v n o b a t i n a n j e ? Neće m e valjda svjetina rastrgati, jer s a m narušio svetost njihova oltara? P o l i c a j c i s u s v e g l a s n i j e i g l a s n i j e v i k a l i , a ljudi s u s e r a z m i c a l i . P r e s t r a š e n , č e k a o s a m i s h o d događaja. M u š k a r c i s u m e v u k l i k r o z n e m i r n u g o m i l u d o k s e n i s a m našao p r e d s a m i m o l t a r o m , š a r e n o m p a g o d o m v e s e l i h b o j a i z koje s u s e i z v i j a l i k o l u t o v i s a n d a l o v i n o m n a m i r i s a n o g a d i m a . P r e d o l t a r o m j e s t a j a o o g r o m a n k a m e n i bik, a n a o l t a r u k a m e n i l i k Š i v e , odjeven u i z v e z e n u s v i l u i n a k i ć e n s j a j n i m z l a t o m i d r a g i m k a m e n j e m . V o đ a p o l i c a j a c a je podigao š t a p i s t e g n u o mi r u k u . Zar će me dotući pred s a m i m svetim kipom? O k r u ž e n s v o j i m p o r u č n i c i m a i d r ž e ć i p a l i c u nad g l a v o m , počeo j e d o v i k i v a t i n a r e d b e s v e ć e n i k u koji j e p o ž u r i o n a t r a g p r e m a o l t a r u . Ja s a m samo čekao i tresao se od s t r a h a . Onda je iz unutarnjega s v e t i š t a izronio glavni svećenik omotan u halje od c r v e n e svilene. N a č e l u j e n o s i o v e l i k i k r u g o d c r v e n o g a p r a h a , a oko v r a t a z l a t n u o g r l i c u i n i s k u s u h i h s j e m e n k i r u d r a k š e . D u b o k i m je, h i p n o t i č k i m g l a s o m i z g o v o r i o s l j e d e ć u m a n t r u : om namah šivaja. S a v u z n o j a n u n a t o č h l a d n o m v j e t r u , č u v a r koji m e j e d r ž a o d o v i k n e nešto glavnom s v e ć e n i k u , što ponovno n i s a m shvatio. Glavni ga je svećenik pažljivo poslušao, klimnuo glavom, zatvorio oči i umirio se. Hodočasnici su nestrpljivo bučili, a v r i j e m e je prolazilo. Onda se g l a v n i s v e ć e n i k u s p r a v i o , duboko u d a h n u o i počeo r e c i t i r a t i n a p j e v e iz d r e v n i h spisa na s a n s k r t s k o m j e z i k u . Silno s a m se iznenadio k a d m i j e oko g l a v e o m o t a o s v i l e n i t u r b a n . P o t o m m i j e p r e k o r a m e n a s t a v i o š a l , a oko v r a t a m i n a n i z a o n e k o l i k o v i j e n a c a o d j a s m i n a i k r a l j i c e n o ć i . Čelo m i j e p r e m a z a o p o m a š ć u o d s a n d a l o v i n e i n a j z a d m i p o n u d i o v o d u z a piće z a č i n j e n u š a f r a n o m . Z a p r e p a š t e n , s h v a t i o s a m da policajci z a d r ž a v a j u gomilu ne bi li mi omogućili posebnu priliku da obožavam Gospodina i p r i m i m počasti od h r a m a . Glavni mi se r e d a r s t v e n i k ponizno naklonio, sklopljenih me r u k u zamolio za b l a g o s l o v i o t i š a o . J e l i m o g u ć e d a m e nije p r e p o z n a o ? M o ž d a j e z n a o t k o s a m , a l i j e c i j e n i o m o j u o d l u č n o s t ? N i k a d t o n e ć u s a z n a t i . B i l o k a k o bilo, o b u z e o me je duboki osjećaj poniznosti. Oglušio s a m se o ljudske zakone

i z a s l u ž i o b a t i n a n j e , ali B o g j e m i l o s t i v . S t a j a o s a m p r e d o l t a r e m p r e m a z a n p e p e l o m i odjeven u b i j e d n e i s p o s n i č k e halje, d o k su s v i l a i c v i j e ć e n e k a k o n e p r i m j e r e n o l e ž a l i n a mojoj z a m r š e n o j k o s i . Č v r s t o s a m s t i s n u o s u z n e o č i , s k l o p i o r u k e i molio d a m i s e o t k r i j e p r a v i put. V r a t i o s a m s e n a o b a l u r i j e k e i sjeo n a h l a d n u z e m l j u . Noć j e b i l a bez m j e s e c a i z v i j e z d e s u s v j e t l u c a l e n a t a m n u n e b u . P o v j e t a r a c j e š u m o m nosio m i r i s j a s m i n o v o g c v a t a , a t i š i n u j e n a r u š i o s a m o h u k n e k e s o v e . G l e d a j u ć i n i z r i j e č n i tok, p i t a o s a m s e k a m o ć e m e o d n i j e t i r i j e k a s u d b i n e . K a k o l i s a m s e k r o č i o u ž i v o t k o j i j e bio t o l i k o s t r a n m o j e m u odgoju, a l i toliko b l i z a k mojoj d u š i ?

XVI

Putovanje na istok

poput o l t a r a na kojem je bila u o k v i r e n a f o t o g r a f i j a osobe zlokobnoga pogleda. P r e s t r a v l j e n , stajao s a m oči u oči s A d o l f o m H i t l e r o m . Obje s u s t r a n e fotografije bile pomno u k r a š e n e p o v e z i m a z a n a d l a k t i c u n a k o j i m a s u bile i z v e z e n e n a c i s t i č k e s v a s t i k e , a i s p o d o k v i r a v i s i o je bodež s b l i s t a v o m s v a s t i k o m na d r š c i . S r c e mi je s i š l o u pete. S t r a h o t n i s u m i p r i z o r i bljesnuli p r e d o č i m a . Često s a m s l u š a o s t a r i j e članove svoje obitelji k a k o r a z g o v a r a j u o pokolju što su ga n a c i s t i prije n e k o l i k o g o d i n a i z v r š i l i nad n a š i m r o đ a c i m a . O t k a d s u n a c i s t i 1 9 4 1 . godine o k u p i r a l i n a š u d o m o v i n u L i t v u , n i s m o č u l i n i š t a o obitelji moga djeda. D a n n y je p r o š a p t a o : „Ovo je t a k o đ e r t a j n a , ali moji te roditelji m r z e . " Val v r u ć i n e p r o š i r i o m i s e i z ž e l u c a p r e m a g r l u . „ Z a š t o ? Što s a m napravio?" „ Z a t o što s i Židov. K a ž u d a s t e v i ubili I s u s a . " „ Š t o ? " z a p r e p a s t i o s a m se. Njegove m i r i j e č i n i s u i m a l e n i k a k v o g smisla. „Moj otac k a ž e da v a s č a k i B o g m r z i . " I z n a d n a s s u z a š k r i p a l i k o r a c i njegovih r o d i t e l j a . N i s a m z n a o bih l i se s k r i o , p l a k a o , ili pobjegao. ,,Danny, j e l ' me i ti m r z i š ? " „ М а ne, t i s i m i najbolji p r i j a t e l j . I p a k , Židov s i , p a ć u t e m o ž d a m r z i t i k a d b u d e m v e l i k i . A l i n a d a m s e d a ne." To me je p o t p u n o zbunilo. D a n n y je z a k l j u č a o o r m a r i odveo me u k u h i n j u gdje je bila njegova m a j k a . Na stolu su n a s č e k a l a d v a t a n j u r i ć a s k e k s i m a od v a n i l i j e i dvije č a š e h l a d n o g a m l i j e k a . Ona se n a s m i j a l a , a l i ne odveć s r d a č n o . Glasno š k r i p a n j e poda najavilo je u l a z a k D a n n y j e v a o c a . B i o je to z d e p a s t č o v j e k č e t v r t a s t e b r a d e , k r a t k e p r o s i j e d e kose o š i š a n e n a v o j n i č k u , m a l e n i h o č i j u p r o d o r n a pogleda i l a g a n a o s m i j e h a od kojeg bih s e s m r z n u o . Osjećao s a m s e t a k o r a n j i v o p r e d n j i m . A što ako su keksi otrovani? p o m i s l i h . A l i što s a m s a d mogao? Bojao s a m se ne p r o b a t i ih. „ J e d i , R i c h i e . Što t i j e ? " upita njegova m a j k a n e k a k o i z a z i v a č k i . Jeo s a m kolačiće i t r u d i o s e s k r i v a t i svoj golemi j a d . P r i s v a k o m s a m zalogaju molio Boga da me z a š t i t i . K u ć i s a m išao blijed k a o d u h . U toj dobi n i s a m i m a o r a z v i j e n u m o ć r a s u đ i v a n j a , ali bio s a m j a k o , j a k o p o v r i j e đ e n .

S
reći."

a svojim najboljim prijateljem, Dannyjem, k r i š o m s a m se spustio š k r i p u t a v i m s t u b a m a u h l a d n i , v l a ž n i p o d r u m njegove k u ć e . Nagonski s a m osjetio da ne bih t r e b a o biti t a m o . S r c e mi je b r ž e

zakucalo. Na željeznim je držačima usred prostorije visio dvoručni uteg s t e r e t o m od p r e k o s o t i n u k i l o g r a m a . „Moj otac s v a k i d a n d i ž e utege," pohvalio s e moj š k o l s k i d r u g . I m a o s a m s e d a m g o d i n a , bio

s a m n i z a k i m r š a v , k r a t k e c r n e kose, s m e đ i h očiju i t a m n e puti. K a d s a m d o d i r n u o utege, osjetio s a m s e još m a n j i m . Danny se okrenio prema meni s riječima: „Richie, otkrit ću ti veliku tajnu." S t a v i o je k a ž i p r s t p r e k o u s n a n a i dodao: „Ne s m i j e š n i k o m e Popeo se na p o l i c u , posegnuo p r e m a z a b a t n o j g r e d i i s i š a o s m e s i n g a n i m k l j u č e m u r u c i . Odveo me do d r v e n o g o r m a r a koji je bio mnogo v i š i od n a s djece, o t k l j u č a o ga i š i r o m o t v o r i o v r a t a . U p e r i o je prst na hrpu časopisa. „Hajde." O s m j e h n u o se. „Pogledaj ih." P o s l u š a o s a m ga. Č a s o p i s je bio pun s l i k a o b n a ž e n i h ž e n a u i z a z o v n i m p o l o ž a j i m a . Moje se m a l e c k o tijelo sledilo. N i k a d p r i j e n i s a m v i d i o što je d j e v o j k a m a i s p o d odjeće. Izgledalo je s i l n o neobično i z a b r a n j e n o . „ S u p e r , z a r ne?" pitao je Danny. P o t v r d i o s a m g l a v o m , ali n i s a m baš bio s i g u r a n što r e ć i . H i t r o z a k l o p i v š i č a s o p i s , g u r n u o s a m ga n a t r a g u o r m a r . „ Č e k a j s a m o d a v i d i š što j e u ladici." K a d j u j e otvorio, u n u t r a s a m o t k r i o d v a p i š t o l j a i n e k o l i k o r u č n i h g r a n a t a . „Moj o t a c pištolje u v i j e k d r ž i n a p u n j e n i m , a g r a n a t e su prave." Dodao mi je j e d n u g r a n a t u i r e k a o : „ E v o , u z m i je." T r e s a o s a m s e d r ž e ć i t e š k i hladni m e t a l . „Ovo j e baš s u p e r " , promrmljao s a m . Pažljivo sam vratio oružje u ladicu, trudeći se prikriti svoj s t r a h . „ R i c h i e , pogledaj s a m o ovo." Danny je povukao v r a t a n c a unutar o r m a r a , čime je otkrio nešto

M a j k a me d o č e k a l a sa s m j e š k o m . S t a j a l a je u k u h i n j i s p r e g a č o m oko p o j a s a i r a z v l a č i l a t i j e s t o p r e k o o k r u g l o g s t o l a u našoj blagovaonici. „ R a d i m s a v i j a č u o d j a b u k a z a tebe, R i c h i e . Onu koju n a j v i š e voliš." „ M a m a , " upitao s a m , „јеГ m e Bog m r z i ? " „ N a r a v n o da ne. B o g te voli." Odložila je v a l j a k , a po o b r v a m a se v i d j e l o da je n a p e t a . „ Z a š t o me to p i t a š ? " Bojao s a m se r e ć i . „Ма ne z n a m , s a m o onako." Da bih izbjegao daljnje ispitivanje, o d j u r i o s a m u s p a v a ć u s o b u . V j e r o v a o s a m joj. V j e r o v a o s a m da me Bog v o l i . D o k s a m ležao u k r e v e t u i z u r i o u s t r o p , p o k u š a v a o s a m s h v a t i t i s i l n o p r o t u r j e č j e l j u b a v i i m r ž n j e koje s u bile povezane s istim Bogom. K a o nedužno dijete, često s a m se molio, bilo u m i s l i m a ili š a p t o m . N a j č e š ć e bih se molio u k r e v e t u dok ne b i h z a s p a o . T a d a b i h o s j e ć a o s a m da me n e t k o s l u š a i š t i t i . V j e r o v a o s a m da je to Bog koji me č u j e i koji je uz mene. Pa ipak, i m a o s a m mnogo p i t a n j a o t o m u b o ž a n s k o m b i ć u . Često s a m se pitao: Tko je to biće koje zovu Bogom? Je li poput golema oblaka dotičem ili gotovo mislima? nevidljive sjene? Ili je pak

Do svoje o s m e ili devete godine odbijao s a m s j e d i t i na s t o l i c i za v r i j e m e jela. R a d i j e s a m sjedio n a p o d u , što s u m i r o d i t e l j i b r a n i l i . T a k o s a m s p o r a z u m n o p r i l i k o m objeda stajao za s t o l o m , č a k i u r e s t o r a n i m a . K a d b i m e k o n o b a r i c e p i t a l e ž e l i m l i d a m i d o n e s u stolac, moja bi im m a j k a , s l i j e ž u ć i r a m e n i m a , o d g o v o r i l a : „On ne v j e r u j e u stolce." Moji su se r o d i t e l j i u s v a k o j p r i l i c i s i l n o t r u d i l i oko s v o g a i z g l e d a t e s u s e b e s p r i j e k o r n o o d i j e v a l i . K a d b i pak m e n i k u p i l i n o v i k o m a d odjeće, m a j k a ga je m o r a l a mnogo puta o p r a t i j e r ga n i s a m htio nositi dok ne bi izgledao s t a r o . Nove bih cipele o s t r u g a o k a m e n j e m , a u s v a k o m bih n o v o m a u t o m o b i l u s j e d i o na podu i s p r e d s t r a ž n j e g a s j e d a l a dok ne bi malo „ostario". S r a m i o s a m se biti bogatiji od d r u g i h te s a m o b o ž a v a o s i r o m a š n e i potlačene, j e d n o m je otac i z v e o obitelj na v e č e r u u k l u p s k i r e s t o r a n . Prekinuo s a m cijelu večeru k a d s a m se iznenada ustao od stala i izjurio k r o z v r a t a , j e r n i s a m mogao p o d n i j e t i d a m e z a stolom p o s l u ž u j e dečko koji je išao s a m n o m u r a z r e d . K a d me je djed B i l i n a š a o s a m o g a u a u t u , o b j a s n i o s a m mu k a k o se o s j e ć a m . ,,U r e d u je, m a l i R i c h i e " , r e k a o mi je. „Dobro si postupio. P o n o s i m se tobom." W i l l i a m „ B i l i " S l a v i n , otac mojega o c a , s i l n o j e u t j e c a o n a m e n e . Njegova narav, i s p u n j e n a ljubavlju, b i l a je o d r a z njegove d u b o k e v j e r e . Uvijek s a m se divio kako je na svoj tih i s k r o m a n način pokušavao p o m i r i t i ž i v o t u A m e r i c i s t r a d i c i j o m koju je donio iz s t a r o g a s v i j e t a . Često b i h ga v i d i o k a k o u sebi tiho moli p r i j e jela i a k o s m o s v i mi oko njega v e ć počeli j e s t i . K a d s a m s t a s a o z a h e b r e j s k u o b u k u , otac m i j e nije mogao p r i u š t i t i . I p a k , t r u d i o s e d a m i p r u ž i najbolje što j e mogao. K a d s a m n a p u n i o t r i n a e s t godina, p r i š a o r a b i n u L i p i s u i z a m o l i o ga da i z v e d e j e d n o s t a v a n o b r e d b a r m i c v e k a k o bih bio blagoslovljen. Rabi s r e b r n k a s t e kose koji s e u v i j e k d r ž a o n e k a k o s v e č a n o , r a d o m e j e bez n a k n a d e poučio o s n o v n i m h e b r e j s k i m m o l i t v a m a . J e d n o m s a m g a d a n a upitao: „ R a b i n e , m o l i m v a s , o b j a s n i t e m i što z n a č e ove molitve." Oči su mu se n a p u n i l e s u z a m a te me z a g r l i o s t o l i k o l j u b a v i da je se još u v i j e k s j e ć a m . E n g l e s k i je govorio s j i d i š k i m n a g l a s k o m , a glas mu je u t o m t r e n u d r h t a o od osjećaja. R e k a o mi je: „ M a l i R i c h i e , j a k o s a m s r e t a n š i o i s k r e n o ž e l i š n a u č i t i z n a č e n j e ovoga o b r e d a . T o j e p r a v a rijetkost u današnje vrijeme."

prijatelj koji čuje svaku moju molbu i koji je toliko stvaran da mi se ponekad čini kako ga

IV Д oji r o d i t e l j i , G e r a l d i Idelle S l a v i n , n i s u bili odveć n a k l o n j e n i 1*1 s l u ž b e n o m p o k a z i v a n j u r e l i g i j s k e p r i p a d n o s t i . Svoju su v j e r u u B o g a i z r a ž a v a l i t i m e što su bili z a h v a l n i , v e l i k o d u š n i , s r d a č n i i p o s v e ć e n i obitelji. Oboje s u o d r a s l i z a v r i j e m e v e l i k e d e p r e s i j e t e su od m a l e n a t e š k o r a d i l i ne bi li i z d r ž a v a l i s v o j e obitelji. V l a s t i t o j djeci željeli s u p r i u š t i t i najbolje o d s v e g a , n o n i s u n a s htjeli r a z m a z i t i . U v i j e k s u n a s u č i l i d a b u d e m o z a h v a l n i z a s v e što i m a m o i z a s v e što dobijemo. K a d s a m i m a o č e t i r i godine, 1 9 5 5 . godine, p r e s e l i l i s m o se iz C h i c a g a u selo S h e r w o o d F o r e s t koje je bilo u H i g h l a n d P a r k u , u d r ž a v i I l l i n o i s , k a k o bi n a s t r o j i c a b r a ć e r a s l i bez z a g a đ e n j a i o p a s n o s t i v e l i k o g a g r a d a . M i r n o s u s j e d s t v o u kojem s m o ž i v j e l i bilo je u travnatnoj ravnici prepunoj stabala. Djeca su se igrala na p r a z n i m p a r c e l a m a i u t i h i m u l i c a m a gdje su se n i z a l e u m a l o i d e n t i č n e k u ć e . „ N a š je m a l i R i c h i e dobar, ali n e o b i č a n d j e č a k " , z n a l i bi r e ć i moji roditelji. „ Z a š t o li se t a k o p o n a š a ? " Nitko nije z n a o gdje s a m usvojio izvjesne neobične navike.

„Rabine, kako da se molim?" Njegovo se č e t v r t a s t o , pomalo naborano lice prelilo š i r o k i m o s m i j e h o m . Osjećao s a m z a š t i t u koju j e p r u ž a l a njegova ljubav. M i s l i m d a j e t o nešto što s v a k o m e djetetu t r e b a . „ T a l m u d je k n j i g a o ž i d o v s k o m u z a k o n u koji su r a b i n i z a p i s a l i p r i j e mnogo t i s u ć a godina," r e k a o mi je. ,,U njoj p i š e da je bolje m o l i t i B o g u n e k a nam podari snagu da nadiđemo iskušenja, teškoće i sumnje k a k o n i s m o bolje v r š i l i Njegovu volju, nego s e moliti d a O n č i n i ono što bi mi htjeli."

Tijekom prvog razreda srednje škole primili su me u h r v a č k u m o m č a d . I a k o n e mogu r e ć i d a s a m bio v r h u n s k i b o r a c , bio s a m i z n i m n o p r e d a n , k a o i s v e m u d r u g o m u što me z a n i m a l o . T r e n e r i o s t a l i č l a n o v i m o m č a d i n a d a l i s u s e d a ć u z a n e k o l i k o g o d i n a biti p r v a k . I s p o č e t k a s a m volio izazov b o r b e , a i l a k o s a m dobivao š k o l a r i n e . No, i s t o v r e m e n o se u meni z b i v a l o n e š t o neobično. Počeo s a m s i l n o žudjeti z a s m i s l o m ž i v o t a koji b i bio nešto v i š e o d p r e s t i ž a , b o g a t s t v a i d r u š t v e n i h t r e n d o v a . K a k o s a m mogao biti z a d o v o l j a n u i d i l i č n o m u H i g h l a n d P a r k u , k a d s a m z n a o d a s u A f r o a m e r i k a n c i poput r o b i j a z a t o č e n i u getu s a m o n e k o l i k o k i l o m e t a r a dalje? K a k o m e j e mogla u s r e ć i t i m e d a l j a z a najboljega h r v a č a k a d s u moji tek n e k o l i k o g o d i n a s t a r i j i p r i j a t e l j i pod p r i s i l o m b a č e n i u s t r a h o t e V i j e t n a m s k o g a r a t a ? Dok s u m e p r o g a n j a l a t a k v a p i t a n j a , s n e k o l i c i n o m s a m p r i j a t e l j a počeo s u m n j a t i u s a m u s r ž n a š e g ž i v o t a . U p o t r a z i z a s m i s l o m , gorljivo s a m p o d r ž a v a o p o k r e t z a g r a đ a n s k a prava M a r t i n a L u t h e r a Kinga mlađega, te s a m strastveno slušao M a l c o l m a Ха i čitao knjige o d r u š t v e n o j r e f o r m i . B a s s o o n i G a r y bili su mi najbolji prijatelji i v r š n j a c i s k o j i m a s a m se d r u ž i o od svoje desete godine. Te s m o se godine n a k o n š k o l e z a j e d n o z a p o s l i l i u p r a o n i c i a u t o m o b i l a i r a d i l i puno r a d n o v r i j e m e t i j e k o m ljeta. B i o je t o t e ž a k r a d , a l i s a m g a volio. U z t a k t o v e soula r a d i l i s m o r a m e u z r a m e s a s t a r i j i m A f r o a m e r i k a n c i m a koji s u d o l a z i l i i z r a z l i č i t i h geta s j u ž n o g a k r a j a C h i c a g a , d a l e k o od n e v i n o g a H i g h l a n d P a r k a . Dok s a m se d r u ž i o s t a k v i m l j u d i m a , koje je gotovo d o t u k l n a n e i m a š t i n a , alkohol i r a s n a d i s k r i m i n a c i j a , s i r o v a p j e s m a p j e v a č a s o u l a ili b l u e s a doista je d i r a l a srce. Bilo mi je petnaest i m u č i l a su me pitanja na koja nisam znao odgovora. T a d a mi je š e s n a e s t o g o d i š n j i p r i j a t e l j poginuo u p r o m e t n o j nezgodi. A u t o m o b i l mu je p r o k l i z a o na l e d u i sletio p r a v o u ledenu v o d u j e z e r a M i c h i g a n . To me n a g n a l o da se ozbiljno u p i t a m t k o s a m i k a m o idem. Činilo m i s e d a s e cijeli s v i j e t k l i ž e n a l e d u n e i z v j e s n o s t i . T r a ž e ć i nekakvo utočište, preselio s a m se u p o d r u m naše k u ­ će i p r e k r i o z i d o v e p s i h o d e l i č n i m p o s t e r i m a koji su s j a j i l i pod u l t r a l j u b i č a s t i m o s v j e t l j e n j e m , a s a s t r o p a s a m objesio r i b a r s k e m r e ž e . M i r i s n i š t a p i ć i o d j a s m i n a i s p u š t a l i s u g u s t d i m koji j e lebdio u sobi poput o b l a k a . Da bih p o j a č a o taj s n o l i k i d o j a m , p o n e k a d bih upalio i b l j e š t a v e snopove s t r o b o s k o p a . U s a m o ć i s a m s l u š a o glazbu

Z
iz

a t r i n a e s t i r o đ e n d a n , moj m i j e s t a r i j i brat M a r t y p o k l o n i o p r v i album g r u p e Peter Paul and Mary, a m e r i č k i h Villagea. Njihova je glazba folk g l a z b e n i k a protiv rata, ustajala

Greenwich

predrasuda i društvenih nepravdi, ali dušu su mi najviše dotaknuli s v o j i m p j e s m a m a o B o g u . Z a t v o r i o bih oči, o p u s t i o se i upijao s v a k u r i j e č . R i j e č i p r v e p j e s m e p o r e d u n a a l b u m u glasile s u o v a k o : „ R a n o j u t r o m , k a d z o r a z a r u m e n i , i š t e m B o g a d a p o k a ž e put meni." Mnogo s a m puta s l u š a o t u p j e s m u n e s l u t e ć i d a ć e m e n j e z i n a j e d n o s t a v n a molitva godinama voditi. U p o t r a z i za s m i s l o m ž i v o t a , folk g l a z b e n i c i poput P e t e a Seegera i B o b a D y l a n a p o t i c a l i su pobunu k o j a je j a č a l a u m e n i . F o l k g l a z b a me je o č a r a v a l a duboko s m i s l e n i m r i j e č i m a , ali blues mi je d i r a o s r c e g o l i m o s j e ć a j i m a . Blues govori o o s j e ć a j i m a i ž u d n j i , to je g l a z b a kojom se t u g a iz s r c a p r e l i j e v a u s v a k u n o t u ili riječ, n a l a z e ć i o l a k š a n j e i r a d o s t u t a k v o m i z r a ž a v a n j u . Dok b i h s l u š a o p j e v a č a bluesa k a k o vapi za i z g u b l j e n o m l j u b a v i i ja b i h plakao za s v o j o m izgubljenom ljubavi, i a k o još n i s a m z n a o z a k i m točno. Ja s a m bio i n t r o s p e k t i v n o i s r a m e ž l j i v o dijete koje je p a z i l o na osjećaje d r u g i h . A l i , M a r t y , moj s t a r i j i brat, i m a o j e š e s t o čulo z a t o k a k o i h m o ž e n a l j u t i t i . K a k o j e bio d i v l j i poput m a j m u n č i ć a , p r o z v a l i s u g a M o n k ( n a d i m a k j e s k r a ć e n i c a o d monkey, što n a e n g l e s k o m z n a č i „ m a j m u n " . Op.prev.). Godine 1965., k a d s a m i m a o č e t r n a e s t g o d i n a , k r e n u o s a m u s r e d n j u š k o l u D e e r f i e l d . Te je godine M o n k m a t u r i r a o . K a d s u m e u č i t e l j i v i d j e l i , n e k u s u z n a l i u z d a h n u t i : „ 0 , ne, još j e d a n M o n k ! " S v i s u m e o d p r v o g a d a n a z v a l i Mali Monk. N a d i m a k m i j e ostao, a l i s a m njegovu ironiju s h v a t i o tek mnogo g o d i n a k a s n i j e . ( M o n k n a e n g l e s k o m z n a č i 'monah'. Op.prev.)

6

koja se tijekom š e z d e s e t i h g o d i n a m a s m a t r a l a r e v o l u c i o n a r n o m . A Day in the Life od B e a t l e s a p o b u đ i v a l a je u m e n i želju da p o t r a ž i m s m i s l e n i život a o s t a v i m s v e p o v r š n o . Dok s a m s k l o p l j e n i h o č i j u i z a v a l j e n slušao k a k o George H a r r i s o n i z v o d i Within You, Without You, u z a z v u k njegovog s i t a r a v a p i o s a m z a u n u t a r n j i m m i r o m . Mnogo bih p u t a ponavljao i R a y C h a r l e s o v u d i r l j i v u i z v e d b u Old Man River uz k o j u bih sjedio n e p o m i č a n i žalio potlačene. K a d b i h s l u š a o В. В. K i n g a , t u ž n i tonovi koji s u n a v i r a l i i z njegove g i t a r e p r o d i r a l i b i m i u s r c e te bih se pitao z a š t o se tako dobro o s j e ć a m s l u š a j u ć i t u ž n e p j e s m e . K a s n o j e d n e n o ć i , d o k s a m p r e p u n n e m i r a dovodio u s u m n j u s v e oko sebe, k r o z s l u š a l i c e s a m č u o J o h h n y j a R i v e r s a k a k o pjeva „Odgovor p o t r a ž i u svojoj d u š i " . D u b o k o s a m u d a h n u o , podigao po­ gled i u z v i k n u o : „ D a , to je to!" Potaknut duhom v r e m e n a , s najužim s a m se krugom prijatelja b a c i o n a i s t r a ž i v a n j e k o n t r a k u l t u r e š e z d e s e t i h . U š k o l i kojom s u d o m i n i r a l i k o n z e r v a t i v c i , s p o r t a š i i n a v i j a č i c e , bili s m o u m a n j i n i . Počeli smo puštati k o s u , isprobavali učinke m a r i h u a n e i LSD-а te se općenito b u n i l i p r o t i v v r i j e d n o s t i generacije n a š i h r o d i t e l j a . A l i bio s a m r a s t r g a n . K a k o n i k a d n i s a m volio r a z o č a r a t i druge, nećkao sam se napustiti hrvačku momčad. Nisam imao srca r a z o č a r a t i trenera i članove. Sama je škola od mene očekivala da m o m č a d d o v e d e m do p r v e n s t v a . T r e n e r je j e d n o m o m e n i r e k a o : „ K a d Mali M o n k o d l u č i pobijediti, on je poput gladnoga t i g r a koji se p a ž l j i v o k r e ć e p o s t r u n j a č i . R o đ e n j e d a bude p r v a k , ali m i s e č i n i d a m u n e š t o o d v l a č i p a ž n j u . " B i o s a m z b u n j e n i molio z a i z l a z . U b r z o potom, s u d j e l o v a o s a m n a n e k o m p r e s t i ž n o m t u r n i r u . U p r v i h pet s e k u n d i borbe o b o r i o s a m p r o t i v n i k a n a tlo. G o m i l a j e z a u r l a l a , n a v i j a j u ć i z a m e n e , a l i j a s a m pao n a koljena, n e p o k r e t a n . O d siline borbe, r a m e n a mi je kost iskočila iz čašice i probila prsne mišiće. T i j e l o mi je p r o b o l a u ž a s n a bol. Zajedno s r a m e n o m , sa s v o g je m j e s t a u m o m ž i v o t u n e s t a l a i s t r a s t za pobjedom koja je ionako v e ć bila na u m o r u . D o k s a m s e p r e d s t o t i n a m a gledatelja u g i m n a s t i č k o j d v o r a n i t r e s a o od boli, u sebi s a m tiho z a h v a l i o B o g u . B i o s a m s l o b o d a n . Ono što n i s a m i m a o h r a b r o s t i o s t a v i t i s a m , n e s t a l o j e i z mog ž i v o t a . V j e r u j e m da je to bilo djelo s u d b i n e .

G

a r y L i s s , čije ć e p r i j a t e l j s t v o p o s t a t i p r a v o čudo u m o m ž i v o t u , bio je ljubazan, d r u š t v e n i uvijek raspoložen za pustolovine. G a r y je

bio p o b u n j e n i k koji s e doista p r o n a š a o k a d j e o t k r i o k o n t r a k u l t u r u . Za ljetnih p r a z n i k a nakon drugog r a z r e d a srednje škole zaputili smo se u K a l i f o r n i j u . U ž i v a l i s m o u slobodi k o j u s m o p r o n a š l i na u l i c a m a S u n s e t S t r i p i Haight-Ashbury. B i o je to raj za d j e c u c v i j e ć a , gdje s m o u p o z n a l i s m o mnoge d i v n e ljude, z a n e s e n j a k e poput n a s . S r e l i s m o i one n i s k a m o r a l a koji su m i s l i l i da je dobro biti d e s t r u k t i v a n , n e u l j u d a n ili h e d o n i s t i č a n , a l i s m o s e d r ž a l i podalje o d t a k v i h . Godine 1969., z a j e d n o s a b l i s k i m p r i j a t e l j i m a i z š k o l e , B a s s o o n o m , S t e v e o m , i G a r y j e m , k r e n u o s a m n a M i a m i Dade College n a F l o r i d i . Bio s a m poput m n o g i h iz moje g e n e r a c i j e - m l a d , d i v l j i i g l a d a n p u s t o l o v i n a . Pa ipak, u tom s a m r a z d o b l j u po p r v i put uočio da je s v e moje želje n a d v l a d a l a t e ž n j a z a d u h o v n o š ć u . G o r j e l a j e u m o m

s r c u i s v a k i m d a n o m b i v a l a s v e s n a ž n i j a . Netko m i j e dao k n j i g u pod n a s l o v o m „Velike r e l i g i j e s v i j e t a " . Upijao s a m s v a k u r i j e č i poželio još v i š e . U n e k o m o d d j e l a koja s a m p o t o m p r o č i t a o , n a š a o s a m d r e v n u i n d i j s k u t e h n i k u t i h e m e d i t a c i j e n a s v e t i slog o m . T i j e k o m s v o j i h unutarnjih putovanja pronašao sam suptilnu s t v a r n o s t koja je bila toliko d u b o k a d a s a m žudio z a r o n i t i dublje. Jednoga s a m j u t r a u d v o r i š t u n a s v e u č i l i š t u v i d i o p l a k a t koji j e oglašavao predavanje na temu transcendentalne meditacije. B r a d a t i A m e r i k a n a c duge k o s e koji se z v a o M i k e g o v o r i o je o z n a n o s t i o s v i j e s t i koju j e p o u č a v a o M a h a r i š i M a h e š Jogi. B i o s a m o č a r a n . M i k e m e j e p o z v a o d a p o s j e t i m mjesto H o l l y w o o d n a F l o r i d i gdje bez i k a k v i h o b a v e z a m o g u dobiti m a n t r u z a o s o b n u m e d i t a c i j u . K a d s a m stigao, n a o l t a r s a m s t a v i o cvijet, p l a t n e n u m a r a m i c u i t r i d e s e t pet d o l a r a . Z a u z v r a t mi je n e t k o u uho p r o š a p t a o m a n t r u koja se s a s t o j a l a od j e d n o g a sloga. S v a k o d n e v n a m e d i t a c i j a p o s t a l a j e n a j v a ž n i j i dio mog života. S j e m e mojih d u h o v n i h s k l o n o s t i b r z o je k l i j a l o . I p a k , z a j e d n o s n j i m , i z r a s t a o je i k o r o v - n e s k l o n o s t z a t u c a n o s t i i f a n a t i z m u . U ono s a m v r i j e m e p u s t i o k o s u p r o t e s t i r a j u ć i p r o t i v n o r m i koje s u n a m e t n u l i v l a d a j u ć i s l o j e v i t e s a m postao m e t o m z a one k o j i m r z e hipije. T a je g r u p a u k l j u č i v a l a i policajce koji bi me r e d o v i t o z a u s t a v l j a l i , pretraživali me i dodijavali mi. Istinu govoreći, osjećao s a m neku v r s t n i s k o g i s p u n j e n j a k a d b i h v i d i o k a k o m e ljudi m r z e zbog duge

kose, pripadnosti m a n j i n s k o j religiji ili u v j e r e n j a , B i l a mi je č a s t što su me proganjali zbog mojih p l e m e n i t i h i d e a l a , u m j e s t o da se „prodam" popularnim načinima razmišljanja i slijedim trendove. U t o s a m v r i j e m e t a k o đ e r p o č e o s h v a ć a t i d a k a d m r z i m one koji m r z e mene, z n a č i d a d i j e l i m o i s t u boljku. Žudio s a m s r u š i t i g r a n i c e koje j e n a m e t a l o s e k t a š t v o i o t k r i t i s u š t i n u s v i h r e l i g i j a , j e d i n s t v o Boga. N a f a k u l t e t u s a m s t u d i r a o psihologiju i d r u š t v e n e z n a n o s t i , a l i m e d i t a c i j a i g l a z b a o s t a l e su mi na p r v o m m j e s t u . U g r a d u Ора L o c k a koji s e n a l a z i o n e d a l e k o f a k u l t e t a , p o s t o j a l a j e k u ć a koju s u z v a l i P e p e l j a r a . U njoj je ž i v i o James H a r m o n , p r e d a n i g l a z b e n i k , kojega s m o g a z n a l i pod n a d i m k o m j i m m y the B e a r ( M e d v j e d ) . Taj j e k r u p a n b r a d a t i čovjek duge kose bio g l a v n i v o k a l i s v i r a č h a r m o n i k e za Burning Waters Blues Band. B e a r m e volio k a o d a s a m m u m l a đ i b r a t . Jednoga s e d a n a p o n o s n o n a s m i j a o i u r u k u mi t r e s n u o j e d n u od s v o j i h h a r m o n i k a . „ B r a t e , s a d ću te naučiti k a k o se s v i r a harmonika." „ A l i , ne z n a m n i š t a o glazbi", odgovorio s a m s r a m e ž l j i v o . „ N e m a to veze, č o v j e č e . U s r c u n o s i š duboke o s j e ć a j e , a to je blues." Od toga se d a n a n i s a m o d v a j a o od svoje h a r m o n i k e . U to s a m se v r i j e m e sprijateljio s n e k o l i c i n o m A f r o a m e r i č k i h s t u d e n a t a . Jedan me je od njih upoznao s gospođom koja je b l i s k o s u r a đ i v a l a s Martinom Lutherom Kingom mlađim. Ta nježna žena s n a ž n e volje s v o j j e ž i v o t t a k o đ e r p o s v e t i l a b o r b i z a l j u d s k a p r a v a t e d j e l o v a l a k a o j e d a n o d vođa P o k r e t a z a g r a đ a n s k a p r a v a . K a k o je bila u k a s n i m č e t r d e s e t i m , a m e n i je bilo tek o s a m n a e s t g o d i n a , z v a o s a m je „ m a j k o " a ona mene „sine". Mnogo s m o p u t a v o d i l i duboke r a z g o v o r e o v i z i j i Dr. K i n g a i njegovoj t u ž n o j pogibelji. B i l a u v j e r e n i B a p t i s t , l j u b a z n a , d o b r o s t i v a i d o b r o h o t n a , no n e u s t r a š i v o o d l u č n a . J e d n o m je u n e k o m dijelu M i a m i j a o r g a n i z i r a l a m i m o h o d za g r a đ a n s k a p r a v a i p o z v a l a me da s u d j e l u j e m . K a d s a m se pojavio, bijeli d j e č a k u c r n a č k o j p o v o r c i na k r a j n j e m j u g u A m e r i k e , p r o c v a l a je od s r e ć e . P o n o s n o mi je p r u ž i l a r u k u i povela me da h o d a m p o r e d nje na čelu p o v o r k e . P r o m a t r a č i s u bili z g r a n u t i što m e v i d e . B i j e l i r a s i s t i p r i j e t i l i s u i r u g a l i n a m s e dok s m o p r o l a z i l i . Neki s u n a n a s b a c a l i k a m e n j e ili boce, a p o l i c i j a je o k r e t a l a g l a v u . M a j k a se o s m j e h i v a l a k a d je t r i s t o t i n j a k s u d i o n i k a p o v o r k e z a p j e v a l o pjesmu S a m a C o o k e a A Change is Gonna

Come i

We Shall Overcome. V r h u n a c m i m o h o d a bilo je o k u p l j a n j e

u p a r k u gdje su se s v i s u d i o n i c i p o s j e d a l i na s k l o p i v e stolce. Sjedio s a m p o r e d svoje prijateljice s v e dok nije o t i š l a do m i k r o f o n a koji se n a l a z i o ispod k o k o s o v e palme. P o t i c a l a j e p u b l i k u n a „ m i r n u p o b u n u " te j a v n o o s u d i l a n e p r a v d e n a n e s e n e njenom n a r o d u . Glas joj je g r m i o , p u n u v j e r e n j a . „ A k o b u d e m o d j e l o v a l i n a s i l n o , d e g r a d i r a t ćemo s e n a r a z i n u zloga p o n a š a n j a o n i h koji n a s progone. M o r a m o se n e u s t r a š i v o u j e d i n i t i i z a h t j e v a t i s v o j a p r a v a , ali ne v a t r e n i m oružjem već poštenjem i vjerom u Svevišnjega. Moramo b o j k o t i r a t i s v e ono što imalo z a u d a r a n a n e t r p e l j i v o s t . P r e d o n i m a koji n a s tlače, n i k a d se ne s m i j e m o bojati istine." D o k je p o n a v l j a l a r i j e č i svoga m e n t o r a , oči su joj se n a p u n i l e s u z a m a , a glas joj bivao s v e s n a ž n i j i . „Ovo j e A m e r i k a , z e m l j a s l o b o d n i h . Nećemo o d u s t a t i o d svoga n a u m a s v e d o k se z a u v i j e k ne polome l a n c i r o b o v a n j a i dok ne budemo mogli povikati: Najzad smo slobodni, najzad smo slobodni! V e l e č a s n i K i n g i m a o j e s a n . O n j e z a s v o j s a n u m r o . M i ćemo z a njegov san živjeti. Amen." P o v i c i o d o b r a v a n j a i s p u n i š e p a r k . Sjela je i p o š a p t a l a mi u uho: „Је li ti se svidjelo, s i n e ? " Kimnuo s a m glavom s potpunim uvjerenjem. G o v o r n i k n a k o n nje, urlao j e p o z i v a j u ć i n a r e v o l u c i j u : „ N a d a z a m i r n o r j e š e n j e u m r l a j e onog t r e n a k a d j e ubijen V e l e č a s n i K i n g ! " r e k a o je bijesno i ozlojeđeno. „ B r a ć o i s e s t r e , p r o b u d i t e se. Na v a t r u t r e b a odgovoriti v a t r o m . O v a j e n a c i j a s v o j u s l o b o d u i z b o r i l a r a t o m , a ne m i r o t v o r s t v o m . M o r a m o si obećati da ć e m o i s t r i j e b i t i bijele t i r a n i n e i s p a l i t i njihove gradove." P o l o v i c a o k u p l j e n i h z a u r l a l a je u z n a k p o d r š k e , dok su o s t a l i p o s r a m l j e n o u z d a h n u l i . G o v o r n i k a je oblio znoj dok j e v i t l a o u z d i g n u t o m š a k o m : „ U r o t i l i s u s e k a k o b i n a s zauvijek držali na stražnjim sjedalima svojih autobusa i zarobljene u n a š i m getima." M r ž n j a mu je g o r j e l a u o č i m a dok je u p i r a o p r s t o m u mene i v r i s n u o . „Pogledajte, b r a ć o i s e s t r e , s a m o pogledajte ovoga p o d m u k l o g bijelca! D a n a s je b e s r a m n o , u našoj p o v o r c i , hodao u p r v o m r e d u i o s t a v i o n a s c r n c e pozadi." Njegovi s u p r i s t a š e u r l a l i o d bijesa. Opisao m e j e k a o p r e d s t a v n i k a s v e g a što s u p r e z i r a l i . V i k a o j e t e huškao g o m i l u na o s v e t u i o d m a z d u . Moja je p r i j a t e l j i c a s k o č i l a na noge da me b r a n i , no onaj ju je č o v j e k nadglasao s v o j i m b i j e s o m , j e r

џ

su s a d m i k r o f o n i v e ć i n a o k u p l j e n i h bili u n j e g o v i m r u k a m a . Moja me p r i j a t e l j i c a nježno u h v a t i l a z a r u k u i r e k l a m i p r e s t r a š e n o o d m a h u j u ć i g l a v o m : „Sine, j a k o mi je ž a o . Ja s a m te p o z v a l a na čelo p o v o r k e i Bog to z n a . Vjerovao si m i , a s a d si u opasnosti." S t i s n u l a mi je r u k u j a č e i u z d a h n u l a . „Bolje je da i d e š . N e k a B o g b u d e s tobom." Umaknuo sam sa skupa, skrivajući se iza jednoga stabla za drugim. Moja je p r i j a t e l j i c a p a ž l j i v o p r a t i l a k u d a i d e m , s p r e m n a da u s t a n e i b r a n i me. N i s a m mogao v j e r o v a t i k a k o s u t i ljudi, dok s u ž u d j e l i z a j e d n a k o š ć u i p r a v d o m , u t o l i k o j m j e r i u s m j e r i l i p a ž n j u na r a z l i č i t o s t i d a i h j e t o p o t a k l o n a n a s i l j e . K a d s a m n a j z a d u t e k a o , duboko s a m o d a h n u o . I s k u s t v o koje s a m s t e k a o toga d a n a s a m o j e p o v e ć a l o m o j u l j u b a v p r e m a Dr. K i n g u i n j e g o v i m s l j e d b e n i c i m a . Osjećao s a m k a k o s u s e p r o t i v u g n j e t a v a n j a b o r i l i potpuno p o s v e ć e n i s v o j i m i d e a l i m a t e n i s u p o s u s t a j a l i n i t i n a j e d n o j r a z i n i . Šetao s a m s a m pod s u n c e m na F l o r i d i i sjetio se r e t k a koji mi je r a s v i j e t l i o n e d a v n o i s k u s t v o : Onaj tko nema ideala za koji je spreman umrijeti, nema ničega uistinu vrijednog za što bi živio. T a d a mi je p o s t a l o j a s n o . M a r t i n L u t h e r K i n g m l a đ i i m a o j e s a n z a koji j e ž i v i o i u m r o . T a j j e s a n p r o m i j e n i o s v i j e t . Z a r n e m a s v a t k o o d n a s t u i s t u moć, a k o n a s t a v i m o s l i j e d i t i s v o j poziv?

G r u d i s u m i s e ogorčeno nadimale, ali t r u d i o s a m s e ovladati s o b o m , jer s a m tragao z a d u h o v n i m životom. P o n e k a d s a m s e n a c e s t i osjećao kao slobodna meta za ljutite i n e g a t i v n e ljude, ali s a m se nadao da će m i t a v r s t a p o t e š k o ć a pomoći d a s e r a z v i j e m . Znao s a m d a s e t r e b a m učiti s t r p l j e n j u , i z d r ž l j i v o s t i i m o l i t v i p o m o ć u kojih ću n a d i ć i p r e p r e k e . Ljeti 1970. godine, duga kosa nije b i l a s a m o m o d n i t r e n d već i z r a z nezadovoljstva - a g r e s i v a n izazov upućen v r i j e d n o s t i m a d r u š t v a koje su p o č i v a l e na novcu, moći i p r e d r a s u d a m a . Naša je k o s a b i l a p o k a z a t e l j n a š i h uvjerenja. Živjeli s m o svoje ideale. P r i j e godinu d a n a , n a š u j e s k u p i n u prijatelja z a s u o s u z a v a c n a N a c i o n a l n o m s k u p u d e m o k r a t a u Chicagu, a k o n z e r v a t i v n a n a s je policija često n a p a d a l a na s v e u č i l i š t u . Sve n a m se to događalo j e r smo žudjeli za s m i s l e n i m ž i v o t o m koji se r a v n a o p r e m a i d e a l i m a za koje s m o bili s p r e m n i ž i v j e t i i u m r i j e t i . Nikome n i s a m želio zlo, no moj je izgled u n e k i m a i z a z i v a o m r ž n j u . Nakon što sam satima čekao prijevoz na onom autoputu u P e n n s y l v a n i j i , n e k i me je prijateljski n a s t r o j e n i m l a d i ć pokupio i odveo d o svoje k u ć e u G e t t y s b u r g u . T a m o s a m s a m sjeo p o r e d š u m s k o g a potoka. Z v u k vode p r i j a o je mojemu s r c u . Potok je vijugao oko s t a b l a i k a m e n j a , a m e n i se činilo da z n a tajnu koja će mi o t k r i t i k l j u č zagonetk . života. Pomislio s a m : Kad bih barem slijedio svoj poziv poput ovoca potoka. Možda bi mi onda priroda došapnula svoje tajne i odvela me do

Z

a v r š i o s a m p r v u godinu n a s v e u č i l i š t u M i a m i Dade. Došli s u ljetni p r a z n i c i i ja s a m se potpuno s a m z a t e k a o k a k o p o d i ž e m palac na

moje sudbine. U New York s a m stigao nekoliko d a n a n a k o n toga. Prijatelj H a c k a t t odveo me je na f e s t i v a l r o c k a na R a n d a l l ' s I s l a n d u . Na p o z o r n i c i su se redali i z v o đ a č i poput J i m m i j a H e n d r i x a i M o u n t a i n a koji su se p r e p u š :ali n e o b u z d a n i m z v u c i m a . K a d s a m se odlučio o d m o r i t i i udaljiti, p r i ao mi je n e k i m l a d i A m e r i k a n a c obrijane glave odjeven u bijelu halju. Či nio s e kao k a k a v neobičan r e d o v n i k . B e z i k a k v a objašnjenja p r u ž i o m i j e letak i z a t r a ž i o donaciju. Ja s a m mu r e k a o da n e m a m n o v c a i dok s m o r a z g o v a r a l i , p r i š a o n a m je d r u g i č o v j e k i p o k u š a o mi p r o d a t i h a š i š . I njemu s a m r e k a o da n e m a m n o v c a , pa su njih d v o j i c a z a p o d j e n u l i razgovor i otišli. R e d o v n i k je z a b o r a v i o svoj č a s o p i s , pa s a m ga ubacio u svoju torbicu i ne pogledavši ga. Sljedećega me d a n a u Hatchettov dom u B r o o k l y n u telefonom n a z v a o G a r y i pozvao me na C h e r r y Hill u N e w J e r s e y u gdje je ž i v i o naš prijatelj

r u b u autoceste u zabiti d r ž a v e P e n n s y l v a n i j e , dok mi je k o v r č a v a c r n a k o s a p a d a l a niz leđa. D a n je bio v l a ž a n , a ja s a m k r e n u o s a m posjetiti prijatelja u New York. Sa s v o j i h devetnaest godina, 160 c e n t i m e t a r a

v i s i n e i j e d v a 60 k i l o g r a m a t e ž i n e , osjećao s a m se k r h k o i ranjivo k a d god bih stopirao. T r e b a l a s u t r i sata d a p r e d a m n o m z a k o č i h r đ a v i P l y m o u t h i z 1959. Potrčao s a m s e z a h v a l i t i v o z a č u : „ H v a l a v a m , gospodine, h v a l a v a m lijepa." Z a u z v r a t s a m k r o z j e d a n prozor dobio s r e d n j i p r s t , a oznojeni v o z a č mi je i z n u t r a dobacio: „Daj si n a đ i p o š t e n posao, bijedo j e d n a b e s k o r i s n a . " Z d e p a s t a me je r u k a k r o z p r o z o r d o h v a t i l a za k o s u i p o v u k l a mi g l a v u b l i ž e njegovoj. Vozač je z a u d a r a o po pivi i d u h a n u . Pljunuo je na tlo i opsovao: „ D a i m a m s a č m a r i c u , n i š t a r i j o , ubio bi' te na m j e s t u . " Nagazio je po g a s u i o t k r i v u d a o dalje uz c v i l e ž g u m a . I s k a š l j a o s a m c r n i d i m kojega s a m s e nagutao i z njegova a u s p u h a .

Prank.
K a d s a m stigao, G a r y i F r a n k s u k l e č a l i nad m a p o m koju s u p r o s t r l i

po podu dnevne sobe. „ Z a nekoliko d a n a k r e ć e m o u E u r o p u " , r e k a o mi je Gary. „Moraš poći s n a m a . " N i s a m imao prebijene p a r e i tih s a m d a n a upravo s m i š l j a o k a k o ću se v r a t i t i u Chicago i p r i h v a t i t i s e z o n s k i posao. M e đ u t i m , F r a n k me je u v j e r i o da i m a dovoljno n o v c a za s v u t r o j i c u . ,,U redu," r e k a o s a m , „ i d e m s vama." Sad s a m još s a m o s v e te planove trebao objasniti s v o j i m r o d i t e l j i m a u Highland P a r k u . Nitko u mojoj obitelji n i k a d a se nije uputio preko a m e r i č k e granice. K a k o li će to p r i h v a t i t i moji b r i ž n i roditelji? Vratio s a m se s v o m obiteljskom domu k a k o b i h s a z n a o odgovor na to pitanje. Dok s a m sjedio za n a š i m s t a k l e n i m s t o l o m u blagovaonici, z u r i o s a m u t a n j u r pun h r a n e k o j u je s k u h a l a moja m a j k a . S v a k e n a m je v e č e r i s a m a k u h a l a p r a v u gozbu. Na mom je t a n j u r u bila u r e d n o složena k r i š k a s l a s n i h lasagna, p r h k i t a l i j a n s k i k r u h p r e m a z a n u m a k o m o d češnjaka i srca artičoka prelivena maslacem. Prostorijom se širio miris p i r j a n i h z a č i n a i bilja. „Odlučio s a m otići u E u r o p u s Garyjem,"objavio s a m . Dok s a m na h r a n u n e r v o z n o dodavao sol i papar, zbunjeno su me p r o m a t r a l i . „То će biti o d l i č n a p r i l i k a za učenje, š t o n e ? " Nije bilo odgovora. Pogledavao s a m u cvjetne tapete, pa u Hotpoint š t e d n j a k i h l a d n j a k koji su oboje bili r u ž i č a s t i , jer je to b i l a m a j č i n a n a j d r a ž a boja. .Toliko ćemo toga n a u č i t i . Ne brinite. U r u j n u ću se v r a t i t i i n a s t a v i t i s i idij. K r e ć e m o z a t r i dana." Tišina. Majka je izgledala kao da joj je n e t k o u m r o . „ R i c h i e , " z a r i d a l a je i z n e n a d a , „ z a š t o m o r a š ići? K a k o ć e š j e s t i ? Gdje ćeš s p a v a t i ? " T j i ' s k o b n o je o d m a h i v a l a glavom i nježno me molila: „Još si dijete. T k o će :e š t i t i t i ? " Otac je s a m o u z d a h n u o . „ S i n e moj, j e s i li lud? Svijet je o p a s a n . Mlad si i n e i s k u s a n . S v a š t a ti se m o ž e dogodit'." Onda je duboko i z d a h n u o i (I )dao: „ K a d b i h mislio da ćes me poslušati, z a b r a n i o bih ti da ideš, ali z n a m da nećeš." Z u r i o je p r e d a se i bez priječi me molio da se p r e d o m i s l i m , ali ja n i s a m na to obraćao p a ž n j u . R e k a o mi je glasom koji je d r h t a o od emocija: „ D o k l e god se ne v r a t i š , b r i n u t ću d a n i noć." Za s t o l o m je bio i moj m l a đ i brat L a r r y : „Super. Da b a r e m i ja mogu ići." Ali k a d a je v i d i o k o l i k o s a m tim n a m u č i o roditelje, došao je k sebi i r e k a o : „ R i c h i e , m o l i m te, piši n a m ponekad."

s j e d i l a d o p r o l a z a . „ T r e b a o bih d o s v o g a m j e s t a k r a j p r o z o r a . " Na to je t r z n u l a g l a v o m i n a m r š t i l a se. S a m o što joj n i s a m č u o m i s l i : „Nađi si d r u g o mjesto." Ja bih si ga r a d o bio n a š a o , a l i z r a k o p l o v je bio p u n , a putnici u r e d u i z a mene n e s t r p l j i v i . T a k o s a m se p a ž l j i v o p r o v u k a o p o r e d nje d o svoga m j e s t a . I s p o d s v o j e n a t a p i r a n e f r i z u r e m r k o j e g l e d a l a m o j u d u g u k o s u , a j a s a m n a m j e r n o gledao k r o z prozor. N a k o n n e k o l i k o m i n u t a pogledao s a m p r e m a njoj k r a j i č k o m o k a i s u s r e o se s n j e z i n i m p r o d o r n i m pogledom. N a j a v i l i su z a s t o j č i n i l o se da će let biti j a k o dug. Nakon nekog v r e m e n a , ponovno s a m bacio pogled u s t r a n u . Silno me i z n e n a d i l o k a d s a m u m j e s t o one gospođe i njene n a t a p i r a n e kose vidio f a s c i n a n t n u osobu u c r n i m t r a p e r i c a m a , c r n i m č i z m a m a , i c r n o j majici bez r u k a v a . N a d u g i m t a n k i m r u k a m a nosio j e s r e b r n e n a r u k v i c e . I put i duga r a v n a k o s a bili su mu bijeli poput s n i j e g a . Oči s u m u bile r u ž i č a s t e , j e r j e bio albino, ali m e j e njegov n e s t a š a n o s m i j e h s i l n o r a z v e s e l i o . Izgledao j e t a k o neobično, a l i m i j e bio v r l o poznat. Već s a m ga negdje vidio. B i o je to J o h n n y W i n t e r , j e d n a od n a j d r a ž i h m i legendi r o c k and r o l l a . „ К а к о je, b r a t e ? Ja s a m Johnny." „Mene z o v u M a l i Monk." Pozdravio me je stiskom ruke k a k a v razmjenjuju braća. „ K a k o s i dobio ovo sjedalo?" u p i t a o s a m . „ P r i j e n e k o l i k o m i n u t a t u Je sjedio n e t k o d r u g i . " Johnny se n a s m i j a o i odgovorio mi o t e g n u t i m t e k s a š k i m g o v o r o m koji mu je bio z a š t i t n i z n a k : „ Č o v j e č e , аГ je ona ž e n a k r a j tebe b i l a uštogljena. Sjurila se niz hodnik i napravila frku, samo takvu. Z a h t j e v a l a je drugo sjedalo. Ne voli ona n a š u s o r t u , M a l i Monk. ЛП, z n a š , dobro je to ispalo, s t j u a r d e s a joj je d a l a moje s j e d a l o da

D

o k s a m n a d a n o d l a s k a t r a ž i o s v o j e sjedalo u a v i o n u , t r u d i o s a m se da nikoga torbom ne u d a r i m po glavi. „Oprostite, gospođo", rekao sam srednjovječnoj Amerikanki koja j e

14

15

b i n a s dvojica b r a ć e b i l i zajedno." I m a l i s m o dovoljno v r e m e n a d a razgovaramo o s v e m u . Ja s a m mu povjerio svoju žudnju za duhovnom s p o z n a j o m , a on mi je i s k r e n o p r i č a o o s v o m ž i v o t u . R e k a o s a m mu d a s a m nedavno n a F l o r i d i bio n a j e d n o m o d n j e g o v i h n a s t u p a s J a n i s Joplin. Na to mu se v i t k o tijelo z a l j u l j a l o od s v i j e h a : „ N e m a koja bi b i l a t a k o d i v l j a i l u d a , niti s j e d n e s t r a n e M i s s i s s i p p i j a . " R e k a o mi je da je J a n i s b i l a z b u n j e n a , p o h o t n a i i z d r o g i r a n a , ali d o b r a d j e v o j k a . B i l a m u je, r e k a o je, poput s e s t r e i s i l n o s e b r i n u o z a nju. „ M a l a J a n i s p a l i s v o j u s v i j e ć u n a oba k r a j a . N e z n a m koliko t o još m o ž e i z d r ž a t i . " O n d a m e ozbiljno pogledao s v o j i m r u ž i č a s t i m o č i m a i r e k a o : „ Z n a š , M a l i Monk, n o v a c i s l a v a m o g u u n i š t i t i ljude. Pomoli se k a t k a d za nju." Uz b u k u m o t o r a , k r e n u l i s m o niz p i s t u i poletjeli nebu pod o b l a k e . Č i n i l o s e d a i n a š a s r c a lete o d z a d o v o l j s t v a d o k s m o r a z g o v a r a l i 0 v e l i k a n i m a b l u e s a iz C h i c a g a i s u š ć a M i s s i s s i p p i j a . Tu je t e m u J o h n n y d o i s t a v o l i o i p o z n a v a o . „ B r a t e moj, mogli bi mi o v a k o d r o b i t i z a u v i j e k . Nije me b r i g a a k o n i k a d ne sletimo", r e k a o je. Odjednom je primijetio usnu h a r m o n i k u za mojim pojasom i povikao: „Čovječe, pa ti s v i r a š h a r m o n i k u ! 'Ajmo m a l o z a s v i r a t ' . " U s e k u n d i je i on i z v a d i o svoju u s n u h a r m o n i k u pa rekao: „Biraj pjesmu." „ Z n a š li Mother-ln-Law Blues od L i t t l e J u n i o r P a r k e r a ? " u p i t a o s a m . „То je to, č o v j e č e , to je to." Podigao je p a l a c . I t a k o je, na m o j e b e s k r a j n o iznenađenje, p o z n a t i J o h n n y W i n t e r p o č e o s v i r a t i s a m n o m n a 9 , 0 0 0 m e t a r a v i s i n e . S t a r i j i s u n a s ljudi g l e d a l i s o s u d o m , a m l a đ i su se r a z d r a g a n o s m i j e š i l i . I m l a d e su se s t j u a r d e s e n j i h a l e u p r o l a z i m a uz b e s p l a t a n k o n c e r t , a J o h n n y i ja s m o se u n i j e l i u b l u e s i z a b o r a v i l i na s v e . Sletjeli srnu u z r a č n u l u k u J F K u N e w Y o r k u . N a t e r m i n a l s a m došao u J o h n n y j e v u d r u š t v u . T a m o g a j e č e k a l a p r e k r a s n a d a n s k a m a n e k e n k a , a l j u d i s u i m s e d i v i l i . F r a n k i G a r y bili s u p r e s r e t n i što me v i d e s J o h n n y j e m i č u d i l i se k a k o mi je to pošlo za r u k o m . G a r y se gladio po b r a d i i s m i j e š i o od u h a do u h a . „ Е ј , Monk," r e k a o je š a l j i v o 1 p o k a z a o p r e m a J o h n n y j e v o j djevojci, „ z a r ti ne bi bilo d r a ž e da te mjesto nas čeka ona?" „ V e č e r a s ć e m o p o č e t i s v o j u d u h o v n u p o t r a g u " , odgovorio s a m i r u k o v a o se s n j i m a . „ M i s l i m da ću u v a š e m d r u š t v u hiti m a n j e rastresen."

I Tako

smo

stigli

u

Europu.

Prvu

smo

noć

proveli

u

nekom

l u k s e m b u r š k o m k a m p u . Sva s m o se t r o j i c a n a g u r a l i u š a t o r č i ć i legli u v r e ć e za s p a v a n j e puni nade u s u t r a d a n . K a d su pijetli n a j a v i l i z o r u , s k o č i o s a m iz š a t o r a s G a r y j e m . P r o t e z a l i s m o se i u d i s a l i s v j e ž z r a k koji j e m i r i s a o p o z i m z e l e n o m d r v e ć u i r a s c v j e t a l i m s t a b l i m a . I z n e n a d a n a s j e p r e n u o v r i s a k : „Ne! D o v r a g a ! Ne!" B i o j e t o F r a n k . Malo z a t i m i z a š a o j e i z š a t o r a blijed k a o k r p a . „ N e t k o m e j e p o k r a o ! N e m a m v i š e ni p r e b i j e n e pare." G a r y i ja s m o se z a v u k l i u š a t o r te ga temeljito p r e t r a ž i l i , a F r a n k j e v e ć o d u s t a o . „ S v e s a m v e ć pregledao. Nemate š a n s e . " G a r y je p o t a p š a o F r a n k a po r a m e n u i p r o š a p t a o : ,,U r e d u je, b r a t e . Mi ćemo se p o b r i n u t i za tebe." „ S v e što i m a m o tvoje je, F r a n k . " T j e š i o s a m ga. „Nije n a m p o t r e b a n novac. I m a m o j e d n i druge." F r a n k je oborio g l a v u i odlučio da se iz i s t i h s t o p a v r a t i k u ć i , j e r je bio u v j e r e n da ne m o ž e m o p r e ž i v j e t i s o n i m što i m a m o . Ja s a m u d ž e p u i m a o m a n j e od d v a d e s e t d o l a r a . U s p r k o s tome, k a d m e j e G a r y pogledao, p r e n i o s a m m u s v o j u o d l u k u d a o s t a n e m . Složio se, pa s m o F r a n k u , koji je u E u r o p i p r o v e o s a m o j e d n u noć, pod t u ž n i m o k o l n o s t i m a poželjeli s r e t a n put. On je podigao r u k s a k i k r e n u o n a t r a g na s i g u r n o , a G a r y i ja s m o r a z m i š l j a l i o č u d e s i m a koja su nas o č e k i v a l a . K a s n i j e toga d a n a n a š a o s a m potočić k r a j k o j e g a s a m sjeo. V i s o k o d r v e ć e plesalo j e n a v j e t r u , a v o d a j e slobodno t e k l a . K a d j e F r a n k otišao, ostao s a m gotovo bez ičega. Z a č u d o , t o m i j e p r u ž i l o o s j e ć a j slobode. Nedugo potom, n e k i s u nas n i z o z e m s k i hipiji p o z v a l i n a d o r u č a k . Zvali su se K o s m o s i Chooch te su p o d i j e l i l i s n a m a s v o j muesli i ponudili n a m p r i j e v o z do N i z o z e m s k e . U n j i h o v o m V o l k s w a g e n o v o m kombiju vozili smo se k r o z belgijska i n i z o z e m s k a sela. K r o z otvorene s m o p r o z o r e g l e d a l i u n e p r e g l e d n a polja s t o t i n a i t i s u ć a s a v r š e n o p o r e d a n i h c r v e n i h , ž u t i h , bijelih, r u ž i č a s t i h i l j u b i č a s t i h t u l i p a n a koji su se o t v a r a l i pod s u n c e m , d o k je s k a z e t o f o n a g r m j e l a g l a z b a Donovana, Beatlesa i Rolling Stonesa. K r a t k o s m o se z a u s t a v i l i u A b c o u d e u , s l i k o v i t o m d o m u j e d n o g a od n a š i h n o v i h p r i j a t e l j a . O t a m o s m o se z a p u t i l i u A m s t e r d a m gdje su nas poveli u n a p u š t e n o s k l a d i š t e puno h i p i j a k o j i su l e ž a l i po p o d u i

17

nesmetano pušili marihuanu. Svjetla su bila prigušena, a svuda su se š e t k a l i š t a k o r i . Na p o z o r n i c i s k l e p a n o j od t r u l e š p e r p l o č e i s a n d u k a o d m l i j e k a s v i r a l a j e n e k a k v a k o s m a t a g r u p a g l a z b e n i k a . Onda n a m j e p r i š a o Chooch s l u l o m p u n o m h a š i š a te p r o m r m l j a o uz d i v l j i o s m i j e h : „ M o ž d a s e v i d i m o k a d dođem h o d o č a s t i t i n a Haight-Ashbury, M e k u za hipije." Nakon toga n a m je o d m a h n u o u z n a k p o z d r a v a i nestao u oblaku dima. U s l j e d e ć i h s m o n e k o l i k o d a n a G a r y i ja n a u č i l i ž i v j e t i gotovo bez ijednog novčića. R a n o u j u t r o p o t r o š i l i b i n e k o l i k o c e n t i n a v r u ć i k r u h iz p e k a r e . Z a t i m b i s m o sjeli pod neko stablo, p r e p o l o v i l i ga i s u ž i t k o m jeli z n a j u ć i d a ć e t o m o ž d a biti s v e što ćemo taj d a n i m a t i z a jelo. O t a d a j e hljeb s u h o g a k r u h a koji b i s m o podijelili p r e d s t a v l j a o n a š s v a k o d n e v n i o b r o k d o k s m o p u t o v a l i zajedno. U p o s e b n i m bismo s i p r i l i k a m a u s p j e l i p r i s k r b i t i i k o m a d s i r a . S p a v a l i s m o kod ljudi koje b i s m o u s p u t u p o z n a l i , ispod nekog s t a b l a , u n a p u š t e n o j z g r a d i ili j a v n i m s p a v a o n i c a m a . T r u d i l i s m o s e d a n a m ono m a l o n o v a c a što s m o i m a l i potraje č i m dulje. Čitava se scena europske kontrakulture slila u Amsterdam. S r e d i š t e j e bio D a m S q u a r e . Stotine s u s e t r a g a t e l j a s k u p l j a l e n a m j e s t i m a kao što s u F a n t a s i o , P a r a d i s i o i M e l k w e g k a k o b i s e d r u ž i l i i s l u š a l i glazbu, još j e d n o poznato mjesto bio je C o s m o s koji je glasio za „produhovljeni" noćni klub. Tamo s a m jedne noći sreo visokog A m e r i k a n c a d j e l o m i č n o o b r i j a n e glave, s r e p i ć e m k o s e , k o j i je nosio bijele halje. „ Ž e l i š li m a l o d u h o v n e h r a n e ? " upitao je. Ja s a m p o k o r n o k i m n u o . „ S k u p i dlanove." K a d s a m t o u č i n i o , u r u k e m i j e ulio cijelu z a i m a č u p u n u v o ć n e s a l a t e p o m i j e š a n e s t e k u ć i m j o g u r t o m . Dok m i j e t a k u l i n a r s k a i z m i š l j o t i n a c u r i l a i k a p a l a n i z r u k e , z b u n j e n o stajao. „I što s a d ? " pitao s a m . „ Р а , pojedi!" r e k a o je k r o z s m i j e h i otišao. T a d a n i s a m mogao ni s l u t i t i pod k a k v i m ć e m o s e o k o l n o s t i m a opet s r e s t i i t o t i s u ć a m a k i l o m e t a r a daleko odande. G a r y i j a s m o u p o z n a l i mnogo ljudi s a s v i h s t r a n a s v i j e t a . K o l i k o god da je s v e to bilo lijepo, ja s a m se o s j e ć a o r a s t r e s e n o . Osjećao s a m p o z i v koji n i s a m s h v a ć a o . Stao s a m o d l a z i t i u m u z e j e gdje b i h p r o u č a v a o v j e r s k u u m j e t n o s t . P o n e k a d b i h s j e d i o u p a r k u Vondel te m e d i t i r a o i i š č i t a v a o knjige o d u h o v n o s t i . Pa ipak, n a j d r a ž e mi je bilo s j e d i t i p o r e d nekoga o d a m s t e r d a m s k i h k a n a l a . G r a d j e p o d r h t a v a o

od s t r a s t i za m o ć i , b o g a t s t v o m i m n o g o b r o j n i m u ž i c i m a , a m o d a i t r e n d o v i s m j e n j i v a l i su se poput g o d i š n j i h doba. No s v j e ž a v o d a k a n a l a č i n i l a s e s a s v i m m i r n o m i a k o j e t e k l a k r o z s v e to. S a t i m a b i h sjedio i gledao v o d u te se pitao k a m o me to nosi s t r u j a moga ž i v o t a .

U

nastavku

našega pohoda, s t o p i r a l i s m o d o g r a d a

Hoek v a n

Hollanda t e s m o se, z a h v a l j u j u ć i s k r o m n o m i z n o s u u š t e đ e n o m z a

brodove, u k r c a l i na t r a j e k t i zaputili p r e k o La Manchea do Ujedinjenoga K r a l j e v s t v a . K r o z sive j e oblake r o m i n j a l a k i š a koja nije u s p i j e v a l a razbiti maglu. B r o d se lagano njihao na v a l o v i m a , p r a t e ć i njihovo gibanje. Dok s m o polako k l i z i l i naprijed, r e ž u ć i p r a m c e m n e m i r n o more, ja s a m se pitao k a m o to idem. Devetnaestogodišnjaci se obično p r i p r e m a j u za k a r i j e r u , ali ja to n i s a m želio. K a m o s a m pošao? Zašto se n i s a m mogao ozbiljno usredotočiti ni na što drugo o s i m na ideale koji

su mi se v r t j e l i po glavi? Slutio s a m što je d u h o v n o s t , no n i s a m znao što mi budućnost nosi. Uočio s a m niz kolutova za s p a š a v a n j e i molio se da dobijem j e d a n od njih k a k o bih se izbavio iz m o r a n e i z v j e s n o s t i . Sjetio s a m se da onaj t k o n e m a ideala za koje je s p r e m a n u m r i j e t i , ne ž i v i ni za što v a ž n o . U p o t r a z i za t a k v i m idealom o s t a v i o s a m d o m o v i n u , no bio s a m poput l i s t a nošena v j e t r o m koji ne z n a gdje će z a v r š i t i . Iznenada su iz magle izronile Bijele stijene D o v e r a koje č o v j e k a ostave bez d a h a . T r a j e k t je ubrzo p r i s t a o i uputili su n a s p r e m a u r e d u za imigrante. P o g r a n i č n i policajci gledali su n a s s n e p o v j e r e n j e m . G a r y je bio oko 173 c e n t i m e t r a v i s o k , m r š a v , a zbog svoje je dugačke smeđe kose, brade i upečatljiva lica često i z a z i v a o u s p o r e d b e s I s u s o m K r i s t o m . Nosio je plave t r a p e r i c e , običnu zelenu m a j i c u k r a t k i h r u k a v a i špagerice. Na r a m e n i m a je nosio v r e ć u za s p a v a n j e i o t r c a n i vojnički r u k s a k . Iako s a m i ja imao d u g a č k u k o s u , moje dječačko lice n i k a k o nije htjelo p u s t i t i ni t r a č a k brade ili b r k o v a . Nosio s a m s i v e prugaste t r a p e r i c e , s i v u dolčevitu i c r n i p r s l u k . Taj mi je p r s l u k m e đ u p o z n a n i c i m a postao n e k a v r s t a z a š t i t n o g a z n a k a ; s v a k o d n e v n o s a m ga nosio v i š e od godine dana. Na r a m e n u s a m nosio izblijedjelu s m e đ u torbu i v r e ć u za s p a v a n j e , a na nogama m o k a s i n e . Dok s m o č e k a l i u r e d u , p o g r a n i č n i su n a m s l u ž b e n i c i u p u ć i v a l i neugodne k o m e n t a r e i poglede. K a d je došao r e d na n a s , ponizno s m o predočili svoje a m e r i č k e putovnice, ali su n a s o d m a h o d v u k l i u n e k a k a v u r e d . Nakon p a r m i n u t a , p r i d r u ž i l a su n a m se d v a s l u ž b e n i k a i j e d a n

18

policajac. Nadređeni, koji je nosio sivo odijelo i s m e đ u k r a v a t u , n a r e d i o j e d a n a s p r e t r a ž e n e b i l i p r o n a š l i d r o g u . Jedan o d n i ž i h s l u ž b e n i k a pograbio mi je t o r b u te je i s t r e s a o na stol. Nije n a š a o n i š t a o s i m zelene majice k r a t k i h r u k a v a , jednoga p a r a donjega r u b l j a , č e t k i c e z a zube, češlja, Biblije i l e t k a s k o n c e r t a na R a n d a l l ' s I s l a n d u . S l u ž b e n i k je i s k r i v i o lice. „То je sve što i m a š ? " Plaho s a m odgovorio: „То je to, gospodine. Još j e d i n o i m a m ovo." Pružio s a m mu svoju usnu harmoniku. K a d s u p r e t r a ž i l i G a r y j a , došao j e r e d n a t e š k o pitanje. „ K o l i k o s t e n o v c a ponijeli?" P o k a z a l i s m o im svoju ' c r k a v i c u ' , a njihovo se početno gađenje p r e t v o r i l o u bijes. N a d r e đ e n o m se s l u ž b e n i k u lice zajapurilo. ,,U našoj zemlji ne t r e b a m o životinje poput vas," z a r e ž a o je. „ O d r e z a t ćemo v a m t u p r o k l e t u k o s u i z a t v o r i t i v a s ! " O n d a s e o k r e n u o p r e m a policajcu i naredio: „Donesi š k a r e i ošišaj ih do kože." Potom su nas s v u k l i do gola i detaljno n a m pregledali s v a k i k o m a d odjeće. I s p i t i v a n j e koje je usljedilo t r a j a l o je t a k o dugo da mi se z a v r t j e l o u glavi. Najzad su n a m objavili da s m o u nevolji do g r l a i otišli. B i l i s m o toliko u z n e m i r e n i da n i s m o mogli r a z m i j e n i t i ni r i j e č i . U izolaciji s m o proveli sat v r e m e n a tijekom kojega s m o se tjeskobno pitali k a k v a ć e n a m biti s u d b i n a . V r a t a u r e d a n a p o s l j e t k u s u s e o t v o r i l a i d v a s u policajca u š l a u n u t r a , pograbili nas z a n a d l a k t i c e t e n a s o d v u k l i n iz dugi hodnik. K a d s m o stigli d o c a r i n e , g u r n u l i s u n a s k r o z v r a t a i p o v i k a l i : „ S a m o nešto s k r i v i t e i z a v r š i t ćete u z a t v o r u ! " Onda su n a m u d a r i l i biljeg u p u t o v n i c e i bili s m o slobodni. Još u v i j e k p o t r e s e n i , n a š l i s m o se na c e s t i i z a h v a l i l i s u d b i n i što m o ž e m o gledati lijepe engleske pejzaže. K a d smo podigli palčeve, stao n a m je n e k i automobil i mi s m o u s k o č i l i . Mladić i njegova djevojka d o č e k a l i su n a s s o s m i j e h o m , a njihov n a m je š k o t s k i t e r i j e r s k a k a o po n o g a m a . „ K a m o ć e t e ? " upita djevojka. „Još ne z n a m o " , odgovorio je Gary. Mladić je potegnuo iz boce p i v a i r e k a o : „ N a s s m o dvoje k r e n u l i na r o c k f e s t i v a l na o t o k u W i g h t u . Silno ćemo se z a b a v i t i . Što n a m se ne pridružite, drugari?" G a r y i ja s m o se n a s m i j e š i l i jedno d r u g o m te k r e n u l i s n j i m a i n j i h o v i m t e r i j e r o m koji n a m je u s p u t lizao lica. Do o t o k a smo došli t r a j e k t o m i o d m a h u r o n i l i u metež k o n t r a k u l t u r e . Taj je o g r o m a n s k u p p o s t a v l j e n m e đ u z e l e n i m b r e ž u l j c i m a i d o l i n a m a . Dok su se glazbenici s m j e n j i v a l i

n a p o z o r n i c i , ljutiti s u policajci s a s v o j i m p s i m a p o k u š a v a l i s p r i j e č i t i ljude bez k a r a t a da uđu. Događaj je t r a j a o t r i d a n a i noći, a i z v o đ a č i su bili sjajni. D i m m a r i h u a n e tvorio je oblake koji su i s p u n j a v a l i z r a k , a ljudi su na sve s t r a n e dijelili L S D . Neki m u š k a r c i i ž e n e v a l j a l i su se u blatu dok su se o s t a l a polugola tijela n j i h a l a u r i t m u glazbe. Jedne se noći s t u š t i l a k i š a . G a r y i ja s m o se n a l a z i l i nedaleko p o z o r n i c e na koju je stupio J i m m y H e n d r i x . Na sebi je imao n a r a n č a s t o odijelo od b a r š u n a , dugih š i r o k i h r u k a v a , ali m e n i s e i n a č e činio p r i l i č n o p o v u č e n . Onaj a g r e s i v n i š o u m e n koji je ' r a z v a l j i v a o ' g i t a r u negdje je nestao. Te je v e č e r i i z n i m n o ozbiljno p r i s t u p i o s v o m poslu. Izveo je svoju i z v i t o p e r e n u , a g r e s i v n u v e r z i j u p j e s m e Star Spangled Banner. Gledao s a m i k o n u svoje generacije, p r o r o k a k o n t r a k u l t u r e koji je nosio p o r u k u o slobodi da se i z r a ž a v a m o slobodno, bez tabua. B i l a je to p o r u k a p r k o š e n j a postojećem d r u š t v e n o m p o r e t k u . Ja s a m tu p o r u k u doživio k a o p o r i v d a slijedim svoje s r c e u s p r k o s o k o l i n i . Glazba je bila toliko g l a s n a da se činilo k a k o p o t r e s a b r d a , pjeni m o r e i r a z b i j a oblake. No onaj se tihi p o z i v u m e n i , za koji još u v i j e k n i s a m imao i m e n a , činio puno g l a s n i j i m . Nakon k o n c e r t a pokupio nas j e k o m b i pun g l a s n i h p u t n i k a koji s u i š l i za London. U p o t r a z i za o s a m o m , pogledao s a m u t o r b u i posegnuo za onim letkom koji m i j e u r u č i o n e o b i č n i r e d o v n i k n a R a n d a l l ' s I s l a n d u . Na s t r a ž n j o j se k o r i c i n a l a z i l a fotografija nekog č o v j e k a koji je sjedio pod s t a b l o m . Činilo mi se da njegove v e l i k e b a d e m a s t e oči sjaje od z a n o s a . Iako je bio v r l o star, i z r a z l i c a bio mu je n e v i n k a o u djeteta. Nosio je d o l č e v i t u , a iz osmijeha mu je z r a č i l a s m i r e n o s t . Niti s a m z n a o ni tko je, ni o d a k l e je, ali njegova me je pojava z a p a n j i l a . Ako itko na ovom svijetu u sebi nosi duhovno blaženstvo, p o m i s l i o s a m , onda je to ovaj čovjek. Nakon nekog v r e m e n a , n a š l i s m o se u s t a n č i ć u u p r e d g r a đ u L o n d o n a u d r u š t v u nekolicine b r a ć e koje s m o s r e l i na o t o k u Wight. Jedan je od njih čitao novine, Najednom je podigao pogled, problijedio i z a j a u k a o na s a v glas. „Što ti j e ? " upitali s m o ga. „ I m a m g r o z n u v i j e s t , d e č k i . Jimi H e n d r i x j e mrtav." „Ne! Što mu se dogodilo?" upitao s a m . Naš d o m a ć i n spustio je novine t a k o polako da mi se č i n i l o k a k o gledam u s p o r e d n i f i l m . „ L o n d o n s k e novine k a ž u k a k o j e noćas popio

20

21

p r e v e l i k u dozu tableta za spavanje i udavio se u vlastitoj bljuvotini." G a r y je pokrio lice r u k a m a , a ja s a m ostao bez d a h a . Što to moram iz ovoga naučiti?upitao s a m se. H e n d r i x je t a k o m l a d imao s v e za č i m e žude m a s e : novac, s l a v u i n e v j e r o j a t a n dar. Pa ipak, nije bio zadovoljan. Idol moje generacije postao je ž r t v a v l a s t i t e n e u m j e r e n o s t i . T i s u ć e su se povodile za geslom 'seks, droga i rock and roll', s m a t r a j u ć i ga i z r a z o m progresivnoga s t i l a života. Njihova je n a j v e ć a v r i j e d n o s t bila sloboda, ali jesu li d o i s t a bili slobodni? Mnogi su sljedbenici k o n t r a k u l t u r e koje s a m poznavao bili d i v n i , ali bilo je onih koji su mi se č i n i l i divljim i n e z a h v a l n i m . Sjetio s a m se k a k o je n a j v a ž n i j e što s m o moja b r a ć a i ja n a u č i l i od r o d i t e l j a z a h v a l n o s t . J e s a m li d o i s t a želio biti dio s v e g a ovoga? Ipak, n i s a m pripadao ni generaciji svojih roditelja. Pitao s a m se gdje bih se mogao uklopiti i molio Boga da mi pokaže. Uz t e m i s l i , pomolio s a m s e z a Jimija. Već s a m se ranije bio r a z o č a r a o pokretom radi kojega s a m odbacio n o r m e d r u š t v a i obitelji. Nekoć s a m mislio da će k o n t r a k u l t u r a i z a z v a t i prosvjetljenje u s v i j e t u , no s a d mi se činilo da su u n u t a r toga p r a v c a prevagnule d e s t r u k t i v n e v r i j e d n o s t i poput „pobune r a d i s a m e pobune" i „radi osobnog u ž i t k a " . B e s p o t r e b n a , t r a g i č n a s m r t Jimija H e n d r i x a probudila me iz s n a , ali ću se n a k o n nje ipak baciti u k r a j n o s t svoje generacije baš kao čovjek na u m o r u koji se bori za posljednju p r i l i k u da još malo p o z i v i .

v r e m e n a na v r i j e m e opazio b i h i n e k e koji su p a l i l i m a l e n e s v i j e ć e u nekom udaljenom kutu, podvezivali ruke i u treperavom svjetlu u b r i z g a v a l i h e r o i n u vene. U t o m s a m o z r a č j u p u š i o v i š e h a š i š a i m a r i h u a n e nego i k a d te se č i n i l o da s a m se, b a r e m v a n j š t i n o m , nešto bolje u k l o p i o u d r u š t v o . No, dok su se ljudi oko mene d r u ž i l i , ja b i h se p o v l a č i o u sebe. Često s a m s e pitao z a š t o s e uopće d r o g i r a m . Često b i h , n a k o n što j e G a r y o t i š a o p o t r a ž i t i m j e s t o za s p a v a n j e , o d l u t a o do T e m z e i s j e d i o na obali, k a t k a d i s a t i m a . T a v e l i k a p o v r š i n a t e k u ć e vode i m a l a j e h i p n o t i č k i utjecaj na mene, što me je n a v o d i l o da p r o p i t k u j e m v l a s t i t i život. Pogledavao bih u neumoljive k a z a l j k e B i g B e n a i pitao se nije li s v e što č i n i m t r a ć e n j e v r e m e n a . Neki d r u g i dio mene ž a r k o je ž u d i o za d o k a z o m da m o g u i z a ć i iz svoje s r a m e ž l j i v e l j u š t u r e i u ž i v a t i k a o n i k a d do t a d a . Na p r i m j e r , bilo m i j e d e v e t n a e s t g o d i n a , a n i k a d n i s a m i m a o d j e v o j k u . K a k o s a m bio s i l n o s r a m e ž l j i v , u v i j e k bih r a d i j e s l u š a o g l a z b u u svojoj sobi ili se d r u ž i o s p r i j a t e l j i m a nego i z l a z i o s d j e v o j k a m a . Dobio s a m mnoge ponude, ali bih se u v i j e k p o v u k a o u s t r a h u da ne i z g u b i m slobodu ili, što bi bilo još gore, da nekoj dobroj djevojci ne s l o m i m s r c e . No, s a d a s u s e s v i oko m e n e h v a l i s a l i s v o j i m o s v a j a n j i m a , a m e n i j e dosadilo biti d r u g a č i j i . D r u ž i o s a m se s n e k o l i k o d j e v o j a k a koje su p o k u š a v a l e biti dio „ s c e n e " i f l e r t o v a o s a m s n j i m a ozbiljnjije no i k a d , ali s v e mi se to č i n i l o i s p r a z n i m . Neka m e j e u n u t a r n j a s i l a v u k l a dalje o d s v e g a . Odlučio s a m d a ću u b o r b i p r o t i v nje i z a ć i kao p o b j e d n i k , da ću iz p r v e r u k e i s k u s i t i u ž i t k e koje je d r u š t v o s l a v i l o . J e s a m li se to b o r i o s B o g o m u s v o m s r c u ? Da, p o m i s l i o s a m h v a l i s a v o , a ja pobjeđujem. No k a s n o n o ć u , k a d bih se v r a t i o r i j e c i , osjetio s a m s r a m dok s a m gledao u Pobjeđivao s a m , ali s a m s e osjećao izgubljeno. Jedne s a m v e č e r i z a t v o r i o oči i tiho m e d i t i r a o s r e d j a t a g o l u b o v a n a T r a f a l g a r S q u a r e u . O k r u ž e n b u k o m koju s u s t v a r a l a d j e c a s v o j o m vikom, turisti stalnim brbljanjem i večernji gradski promet, osjećao s a m se p o v e z a n s k o z m o s o m u sebi koji je bio mnogo s t v a r n i j i nego sve oko mene. Duboko s a m u d a h n u o i o s m i j e h n u o se. U č i n i l o mi se da s a m p r e s t a o p o i m a t i v l a s t i t o tijelo i da mi je um u r o n i o u o c e a n z a d o v o l j s t v a . P o k u š a j i d a u ž i v a m k r o z o s j e t i l a ili n a d i đ e m u r o đ e n u mi i n t r o v e r t n o s t i č i n i l i su se s m i j e š n i k a d bih ih u p o r e d i o s o v o m j e z i n tok.

U

Londonu smo Gary i ja istraživali Piccadilly Circus među kitnjasto o d j e v e n i m d r o g e r a š i m a i o s t a l i m t r a g a t e l j i m a za m i r o m . Hipiji

s u n a k l a p a l i , d i l e r i i p r o s t i t u t k e p r o d a v a l i , policajci p r e t r a ž i v a l i , 'skinheadsi' režali, a turisti fotografirali bizarnu scenu pred sobom. Na L a m b e r t Roadu, na obali nasuprot Parlamentu, sreli smo k a t o l i č k o g s v e ć e n i k a koji j e i m a o r a z u m i j e v a n j a z a m l a d e p u t n i k e . S v a k e bi v e č e r i u devet s a t i o t v o r i o k a m e n i p o d r u m svoje c r k v e i dozvolio i m d a t a m o p r e s p a v a j u bez n a k n a d e . Mogli s m o t a m o o s t a t i

do devet u j u t r u , a dobili s m o s a m o h l a d n i pod od k a m e n a . I p a k , bilo j e t o m j e s t o z a p r e s p a v a t i . P u t n i c i b i ionako s a sobom i m a l i v r e ć e z a s p a v a n j e . S v a k e b i h noći neko v r i j e m e p r o v e o t r a ž e ć i s v o j e m j e s t o m e đ u n e o p r a n i m t i j e l i m a u sobi koja je z a u d a r a l a po h a š i š u . K a d bi s e u g a s i l a s v i j e t l a , p r e k r i o b i n a s m r k l i m r a k . U b r z o n a k o n toga čuo bih z v u k o v e p a r o v a u s n o š a j u koji su se v a l j a l i po podu i s t e n j a l i . S

22

23

s p o z n a j o m . K a d s a m o t v o r i o oči z a m i s l i o s a m d a j e c e n t a r L o n d o n a p r e k r a s n a obitelj koju č i n e m r a m o r n i l a v o v i , L o r d Nelson n a s v o j e m u s t u p u , k a o i s v i golubovi, t u r i s t i , p o s l o v n i ljudi, k u p c i i p r o s j a c i . P r o š e t a o s a m u l i c o m i k o d n e k e v j e r s k e d o b r o t v o r n e u d r u g e dobio š a l i c u j u h e od j e č m a i k o m a d k r u h a koje s a m pojeo s b e s k u ć n i c i m a . O n d a s a m s i s k r e n o m s m j e r n o š ć u ušao u c r k v u St. M a r t i n ' s of t h e Fields, sjeo u k l u p u te p a ž l j i v o stao č i t a t i B i b l i j u . P a ž n j u mi je p r i v u k a o r e d a k u k o j e m I s u s k a ž e s l j e d b e n i c i m a : „ I z i đ i t e i z m e đ u ljudi i odvojite se." Duboko s a m s e n a d t i m e z a m i s l i o . Zašto da gubim vrijeme u nastojanju da se uklopim u društvenu modu koje se drže moji vršnjaci? Što ne bih živio kako ja želim? A možda ću, nadam se, jednoga dana živjeti kako Bog želi. T ^ o n o v o prešavši La Manche, G a r y i ja stigli smo u Calais u ЈГ F r a n c u s k o j . D a n je bio s u n č a n , a na t a n a h n i m su s t a b l i m a c v r k u t a l e ptice. V i d j e l i s m o p a š n j a k e p u n e s v j e ž e m l a d e t r a v e k o j a s e n j i h a l a n a blagom v j e t r u . D i s a l i s m o slobodu p u n i m p l u ć i m a j e r s m o mogli poći k a m o s m o htjeli. „Hej, Monk, k a m o ć e m o s a d a ? T v o j a m i j e ž e l j a z a p o v i j e d . " D o k s m o s t a j a l i u z s e o s k u c e s t u u z a p a d n o j F r a n c u s k o j , G a r y j e v e s u zelene oči sjajile od p u s t o l o v i n e . „ S v i j e t ti je na dlanu", r e k a o je pa iz s t r a ž n j e g a d ž e p a t r a p e r i c a i z v u k a o napola p o k i d a n u k a r t u Z a p a d n e E u r o p e i počeo m i p o k a z i v a t i r a z n a m j e s t a : „ M a r o k o , Š p a n j o l s k a , P a r i z , R i m , Š v i c a r s k a , Njemačka. K a m o ćemo?" „ А k a m o s e tebi ide, G a r y ? " „ M e n i s e ide s v u d a ! A l i , k o j i m r e d o m ? P i t a n j e j e s a d . " J a s a m s e n a t o z a m i s l i o i sjetio r i j e k a koje s a m č e s t o p r o u č a v a o . O n d a s a m r u k e p r u ž i o k a nebu i r e k a o : „ M i s l i m d a j e najbolje d a s u d b i n u p r e d a m o B o ž j o j volji." G a r y se n a s m i j a o , z b a c i o sa sebe r u k s a k i sjeo na njega. Počeo je o p o n a š a t i moje p o k r e t e i o d v r a t i o : „А što ti to z n a č i ? " „Što bi htio da z n a č i ? " Nato je G a r y p o d r u g l j i v o s k l o p i o r u k e u m o l i t v i : „ T i si taj k o j i po cijele d a n e p r o u č a v a s v e t e s p i s e i m e d i t i r a dok se ja z a b a v l j a m . " O n d a j e o p e t p r u ž i o r u k e nebu i r e k a o : „Ti o d l u č i k a k o d a s u d b i n u p r e d a m o B o ž j o j volji."

Ja s a m na to u b r a o divlji ž u t i c v i j e t a k i r e k a o : „ Ovako." „ M i s l i š d a s j e d i m o ovdje d o v i j e k a k a o taj c v i j e t a k ? " ,,Gary, v i d i . M a l e n o s j e m e z a k o p a n o u z e m l j u p r o c v a l o je u ono što je d a n a s - p r e k r a s a n c v i j e t koji u ž i v a u s u n c u . K a k o ? T a k o što j e p r e d a o svoju sudbinu u Božje ruke." „ D o b r o , b r a t e , pobijedio si - a s a d mi r e c i k a k o se t v o j a k i t n j a s t a p o e z i j a k a ž e j e z i k o m stopera." P o m i r i s a o s a m c v i j e t i dosjetio s e : „Što n a s v o z a č i p r v o p i t a j u k a d stanu? Ti glumi vozač a ja ću nas." G a r y slijegne r a m e n i m a : „Bok, k a m o ćete?" „ Л k a m o ćete v i ? " ,,U C a s a b l a n c u , " r e k a o j e G a r y p r e t v a r a j u ć i s e d a o k r e ć e v o l a n . Na to s a m zapljeskao r u k a m a i rekao: „ I z v r s n o ! Upravo smo tamo i m i k r e n u l i . " Z a t i m s a m m u p r u ž i o c v i j e t i upitao: „Što k a ž e š , G a r y ? S v a k i put k a d i s p r u ž i m o p r s t , s u d b i n a ć e biti t a j n a k o j u ć e n a m o t k r i t i s l j e d e ć i vozač." G a r y je na to p o s k o č i o , potapšao mi l e đ a i p o v i k a o : „То je to! K a m o god ide n a š v o z a č , t a m o idemo i m i ! " te je b a c i o onaj c v i j e t a k u v j e t a r . N a k o n n e k o l i k o d a n a p u t o v a n j a k r o z s e l a i g r a d o v e n a š l i s m o se u p r e d g r a đ u P a r i z a . G r a d j e bio s v e b l i ž e , a m i s m o g a i š č e k i v a l i s a s v e većim nemirom. Louvre, Eiffelov toranj, p r e k r a s n i spomenici, palače i k a f i ć i bili su n a m na dohvat r u k e . No, s u d b i n a je d r u g a č i j e h t j e l a . P r v i a u t o m o b i l koji n a m je stao, odveo n a s je u Ž e n e v u u Š v i c a r s k o j i o s t a v i o p o r e d m i r n o g a j e z e r a koje j e i z g l e d a l o poput m j e s e č e v a s r p a . Tamo smo neko vrijeme meditirali i onda potražili smještaj. N a š l i s m o hostel za m l a d e u k o j e m u s m o d i j e l i l i s o b u s oko d v a d e s e t i pet d r u g i h ljudi. J e d a n od n j i h po i m e n u J i m n e d a v n o je dobio č a s a n o t p u s t iz a m e r i č k e vojske. J a k o je volio k n j i g e o i s t o č n j a č k o m m i s t i c i z m u te smo sate proveli razgovarajući. Bio je vitak, s n a ž a n i željan pustolovina, jer je nekoliko godina proveo ograničen službom. Jednoga je d a n a J i m upitao: „ Monk, k a k o to da u s p r k o s r a t u u Vijetnamu nikad nisi unovačen?" Objasnio s a m m u d a j e odbor z a n o v a č e n j e g r e š k o m u d a t o t e k u p o r e d moga i m e n a unio k r i v i d a t u m r o đ e n j a . Z a v r i j e m e i z v l a č e n j a d a t u m a onih koji će biti u n o v a č e n i , d o k je č i t a v a n a c i j a s j e d i l a na i g l a m a , a d a t u m i s e r o đ e n j a r e d a l i , oni koji s u bili i z v u č e n i m e đ u p r v i m a p r v i s u p o z v a n i u v o j s k u . Moj p r a v i d a t u m r o đ e n j a bio j e i z v u č e n m e đ u

25

p r v i m a , n o onaj j e p o g r e š a n i z v u č e n m e đ u p o s l j e d n j i m a , p a m e n i k a d nisu pozvali. Jim je pogledao u nebo, pogladio se po b r a d i , o d m a h n u o g l a v o m i r a z m i s l i o na t r e n u t a k pa r e k a o : „Možda to i nije bila p o g r e š k a o d b o r a z a novačenje. Možda B o g i m a neki d r u g i p l a n z a tebe." Jim je bio na p u t u za M a r o k o , pa je G a r y j a i m e n e p o z v a o da p u t u j e m o s k r o z I t a l i j u , a mi smo se o d m a h s l o ž i l i . P o r e d Genove, g r a d a K r i s t o f o r a K o l u m b a , p o t r p a l i s m o se u njegovu ' b u b u ' z a j e d n o sa s v i m n o v c e m koji je z a r a d i o u v o j s c i i e l e k t r o n s k i m u r e đ a j i m a na k o j i m a je p l a n i r a o z a r a d i t i u A m e r i c i . O s t a v i l i s m o za sobom b r d a uređena t e r a s a m a , a pred n a m a se rasprostrlo Sredozemno more. Popodnevno je sunce igralo na dubokim plavim vodama, pa smo stali da se o k u p a m o . K a d s m o se v r a t i l i do a u t o m o b i l a , Jim se z a p r e p a s t i o k a d je v i d i o da je p o t p u n o p r a z a n . S p u s t i l i s m o s e d o p o l i c i j s k e postaje k a k o b i s m o p r i j a v i l i k r a đ u , ali s t v a r i s u k r e n u l e n i z b r d o p o n a s . N a n a š e i z n e n a đ e n j e , policajci su počeli v i k a t i , u p i r a t i u nas p r s t o m te su n a s najzad p o t r p a l i u z a t v o r s k u ćeliju. Smrznuo s a m se od s t r a h a . Do n a s je došao n a č e l n i k . „ I m a t e d v a izbora", z a r e ž a o je. „ O s t a n i t e u z a t v o r u ili se nosite o d a v d e z a u v i j e k ! " D a k a k o , o d a b r a l i s m o d r u g i . T e n a s j e noći s l u ž b e n o v o z i l o c r v e n i h r o t a c i j s k i h s v j e t a l a o t p r a t i l o do i z l a s k a iz g r a d a . T a k o je prošao n a š p r v i d a n u I t a l i j i . Vozili s m o s v e d o j u t r a k a d smo n a š l i t e l e g r a f s k i u r e d . Jim j e k o n t a k t i r a o prijatelje u N j e m a č k o j koji su mu p o s l a l i n o v a c za g o r i v o da se v r a t i u vojnu b a z u kojoj je p r i p a d a o . T a k o s m o G a r y i ja opet bili s a m i . S t a j a l i s m o p o r e d p u t a i pitali što n a s još č e k a . „ H e j , Monk, m i s l i š l i d a n o s i m o n e s r e ć u ? P r v o F r a n k , a s a d J i m . T k o god n a m p o k u š a p o m o ć i , izgubi sve što i m a . " „Ne z n a m , Gary. Možda postoji neki r a z l o g za to." G a r y je pogledao n i z c e s t u kojom s m o d o š l i i r e č e : „ M i s l i š li da se s v e događa s r a z l o g o m ? " „ D a . V j e r u j e m d a i z a s v e g a ovoga stoji p r e d i v a n plan." G a r y je potvrdio glaovom: „I ja tako mislim." R e k a v š i to, i s p r u ž i l i s m o palčeve i p r e d a l i se s u d b i n i .

s a m u k l u p i duž g l a v n o g a p r o l a z a . Posjetio s a m dotad mnoge c r k v e u E u r o p i i u n j i m a se osjećao kod k u ć e . P r i š a o s a m o l t a r u i pomolio se za duhovno vodstvo rame uz r a m e s mnogim d r u g i m v j e r n i c i m a - ovdje su se molili k a k o seljaci, t a k o i p l e m e n i t a š i . S v i su k l e č a l i p r e d S v e v i š n j i m , a ja s a m se pitao što i s k a j u . J e s u li molili za u s p j e h u poslu ili o l a k š a n j e b r e m e n a koje ih t i š t i ? J e s u li t r a ž i l i n o v a c , s l a v u ili o s v e t u ? A m o ž d a su i p a k htjeli s a m o l j u b a v kojoj n e m a p o v o d a . Što se mene tiče, ja s a m p r o m i š l j a o o m o t i v a c i j i za s v o j e p u t o v a n j e . J e s a m li z a n e m a r i o d u ž n o s t i p r e m a d r u š t v u z a t o što s e n i s a m z a p o s l i o ? J e l i me u bijeg t j e r a l a n e k a u n u t a r n j a s l a b o s t ? P r e i s p i t a o s a m svoje s r c e . K a d s a m k r e n u o n a put, nadao s a m s e probiti l j u s k u k o j a me je s p u t a v a l a , o s t a v i t i po s t r a n i s v e i i s k u s i t i ono što m i s v i j e t n u d i . Mislio s a m d a ć e m e t o d o v e s t i bliže B o g u . A l i s a d s a m o s j e ć a o d a m e p r i r o d a ovoga p u t o v a n j a o d v l a č i l a o d željenoga cilja. S r c e m i j e v a p i l o z a d u h o v n i m i s k u s t v o m . Pogledao s a m k v r h u kupole, s k l o p i o r u k e i o v a k o se pomolio: Ne znam točno tko si, ali vjerujem da me čuješ. Žudim biti uza te. Osjećao s a m s e m a l e n o p r e d s i l n i m k a m e n i m l u k o v i m a i v i s o k i m zidovima. Sunce je sjalo kroz v i t r a ž e na p r o z o r i m a te osvjetljavalo protežnu o s m e r o k u t n u k u p o l u i o m a t a l o s v e c e od mramora u k o p r e n u m e k o g a s v j e t l a . P o s v e ć e n i je o l t a r blistao u z r a k a m a s u n c a i s v j e t l u s v i j e ć a koje su ga o k r u ž i v a l e . Na n j e m u je s d r v e n o g a r a s p e l a v i s i o l i k I s u s a K r i s t a , i z l i v e n u b r o n c i gotovo u p r i r o d n o j v e l i č i n i . B i o je to i s t i n s k i s i m b o l p r a v e l j u b a v i i s a m i l o s t i koje u n a m a pobuđuju s p r e m n o s t da p a t i m o za one koje volimo. P o n a d r a s p e l a , u k u p o l i , v e l i k a j e f r e s k a p r i k a z i v a l a jad p a k l a i s l a v u r a j a ponad k o j i h s e i z d i z a o u s k r s l i Gospodin o k r u ž e n anđelima. Gledajući raspelo, u srcu su mi o d j e k n u l e I s u s o v e r i j e č i koje s a m bio u p a m t i o : „ Z a t o n a j p r i j e t r a ž i t e

K

a t e d r a l a S a n t a M a r i a del F i o r e još je od 1367. d r a g u l j u s r c u F i r e n c e . G o m i l e posjetitelja g u r k a l e su se i fotografirale v e l e b n u k u p o l u i povijesno z n a č a j n e reljefe, a ja s a m sjedio

26

27

k r a l j e v s t v o Božje i njegovu p r a v e d n o s t , a to će v a m se nadodati... G d j e je v a š e blago, tu će biti i v a š e srce." Prošli su me s r s i , udovi su mi se stresli, obrazi zgrčili, a glava mi se č i n i l a p r a z n o m i l a g a n o m . O b u z e š e me t u g a i s r a m . Osjećao s a m se izgubljen i s a m poput s i r o č e t a . Ž i v i su mi se ljudi u č i n i l i s k a m e n j e n i poput k i p o v a što s u i m s t a j a l i z a l e đ i m a , d o k s u s a m i k i p o v i s j a l i i č i n i l i s e ž i v i m , kao d a d i š u . Još mi je jedan u biblijski jer je ulomak njihovo preletio sjećanjem: „Blago Blago siromasima duhu, kraljevstvo nebesko!

koje je s r e l a , a koji su s a m o htjeli z a d o v o l j i t i s e b e . I s p r i č a l a mi je da ž u d i biti b l i ž e B o g u . „ I z tvoje s a m p j e s m e s h v a t i l a da si i ti u d u h o v n o j p o t r a z i . M o l i m te, r e c i mi nešto o sebi." S l j e d e ć i h s m o n e k o l i k o sati p r o v e l i p r i č a j u ć i o s v o j i m ž i v o t i m a i nadama. Bilo je gotovo uznemirujuće koliko s m o toga imali z a j e d n i č k o g . M e k i s u joj s e obrazi l j e s k a l i o d s u z a . D u b o k j e u d a h o t k r i o k o l i k o joj j e tijelo bilo d r a ž e s n o . R e k l a m i je: „ M o l i l a s a m s e za s u p u t n i k a . Molim te, povedi me sa s o b o m k a m o god ideš." S a v u p r e p a s t i , p o s l u š a o s a m n j e z i n i s k r e n p r i j e d l o g d a ljubujemo d o k z a j e d n o t r a ž i m o p r o s v j e t l j e n j e . Na k r a j u me blago p o g l e d a l a i r e k l a : „ M o l i m te, r a z m i s l i o tome." Obećao s a m joj da h o ć u . S l j e d e ć i s m o d a n p r o v e l i zajedno p o s j e ć u j u ć i m u z e j e , š e t a j u ć i p a r k o v i m a i razmjenjujući misli. Nikad n i s a m sreo t a k v u ženu. Bio s a m o č a r a n . K a d s a m t e v e č e r i n a t r a v n a t o j u z v i s i n i dijelio k r u h s G a r y j e m , p r i š l a mi je n e k a n e p o z n a t a d j e v o j k a , p o g l e d a l a mi u o č i , i p r e d a l a mi p i s m o . Ponio s a m ga sa s o b o m u š u m u i v i d i o da je od I r e n e . Napisala je da bi joj bilo o d v e ć bolno opet me s r e s t i a k o ne p r i h v a t i m njen p r i j e d l o g . „ A k o m i s e v i š e n e j a v i š , " pisalo je, „ s h v a t i t ć u . " T e s a m n o ć i dugo š e t a o š u m o m . J e l i ovo b i l a k u š n j a d a m e o d v r a t i o d d u h o v n o s t i ili p r i l i k a , k a k v a s e p r u ž a j e d n o m u ž i v o t u , d a p o d i j e l i m život s n j e ž n i m , p r e l i j e p i m a n đ e l o m ? R a z m a t r a o s a m k o l i k o j e s v e t o neobično. S a m o n e k o l i k o s a t i prije n o što s a m j e s r e o , u k a t e d r a l i s a m doživio najdublje d u h o v n o i s k u s t v o s v o g a ž i v o t a i p o s v e t i o s e p r e d G o s p o d i n o v i m o l t a r o m . D a j e I r e n e d o š l a s a m o d a n r a n i j e , n e b i h joj mogao odoliti. Ona je b i l a s v e što s a m mogao poželjeti u d j e v o j c i i osjećao s a m d u b o k u n a k l o n o s t i p r i v l a č n o s t p r e m a njoj. Mogao s a m j e z a m i s l i t i k a o i d e a l n u p a r t n e r i c u z a sebe. N i s a m j e dobro p o z n a v a o , ali s a m z n a o d a ć u s l o m i t i oba n a š a s r c a a k o j e o d b i j e m . P o n o v n o s a m s e n a š a o n a s l i v u r i j e k a , a ovoga p u t a obje s u t e k l e prema prosvjetljenju. Jedna mi je nudila d r u š t v o k r a s n e suputnice na tom p u t u , a d r u g a m e z v a l a d a s v u s v o j u moć p o n u d i m b o ž a n s k o m . T e s a m noći dugo š e t a o , p r o m i š l j a o i molio se. Mogu li d o i s t a o k r e n u t i l e đ a takvoj p r i l i c i d a i s k u s i m z e m a l j s k u l j u b a v ? Gledao s a m p r e m a nebu punom z v i j e z d a i m i s l i o na k a t o l i č k e s v e c e , l a m e iz T i b e t a i i n d i j s k e jogije koji s u ž i v j e l i ž i v o t e o d r i c a n j a r a d i s t r a s t i z a p r o s v j e t l j e n j e m . Napustili s u ugode k a k o b i odgovorili n a p o z i v p o t p u n e p o s v e ć e n o s t i , a ja s a m ž u d i o da im se p r i d r u ž i m . Z n a o s a m da će mi biti t e š k o , no

k r o t k i m a , j e r ć e b a š t i n i t i z e m l j u ! " U t i m s a m r i j e č i m a osjetio o p r o s t koji m i j e u d a h n u o nov ž i v o t . Najednom s e k r o z t i š i n u s v e t i š t a z a č u o z v u k o r g u l j a , a s k l a d b a koja j e n a n j i m a b i l a i z v e d e n a u z d i g n u l a m i je d u h p o n a d s a m o g a v r h a k u p o l e . S a m i o b n a ž e n p r e d G o s p o d i n o m , z a p l a k a o s a m , o s j e ć a j u ć i s e slobodan k a o p t i c a . B o r b a koju s a m u sebi v o d i o u L o n d o n u z a v r š i l a je. Na s l i v u r i j e k a ž i v o t n i h i z b o r a , j e d n o m s a m z a u v i j e k o d a b r a o onu koja j e t e k l a p r e m a m o j i m d u h o v n i m č e ž n j a m a . Znao s a m d a s e n i k a d neću v r a t i t i .

T

e s a m noći o d l u t a o u o b l i ž n j u š u m u i sjeo na p r a s t a r i z i d m e đ a š . T a m o s a m , pod m j e s e č i n o m , z a s v i r a o u s n u h a r m o n i k u i s njome

podijelio s v e š t o s a m o s j e ć a o . Poput b l i s k o g p r i j a t e l j a , p o m n o m e j e s a m n a š a o u t j e h u i m u d r o s t . S v i r a j u ć i s a m blues, slobodno s a m i z r a z i o svoje r a d o s t i , jad i ž u d n j u . P l a k a o s a m z a s v o j o m i z g u b l j e n o m l j u b a v i - za B o g o m . Satima s a m tako svirao, kad me prenula neka nepoznata djevojka koja je u b l i z i n i s t a j a l a pod s r e b r o m m j e s e č i n e . S r a m e ž l j i v o mi je p r i š l a . „Ја s a m I r e n e " , r e k l a j e i o b j a s n i l a d a m e s l u š a s a t i m a . „Tvoja m e g l a z b a g a n u l a . S m i j e m l i s j e s t i bliže dok s v i r a š ? " „ A k o ž e l i š " , odgovorio s a m . P l a h o s a m z a s v i r a o n a n e k o v r i j e m e , ali v i š e nije bilo isto. I s a m s r a m e ž l j i v , uspio s a m n a b r z i n u pogledati p r e m a njoj. I r e n e se mogla m j e r i t i s n a j l j e p š i m d j e v o j k a m a , a s v a k i joj je p o k r e t bio d r a ž e s t a n i č e d a n . P o m a l o je s m e t e n o o d m a k n u l a svoju d u g u s v i j e t l o s m e đ u k o s u s p r o f i n j e n a l i c a i n j e ž n o r e k l a : „ D o l a z i m iz j e d n o g s e l a u Š v i c a r s k o j . Na l j e t o v a n j u s a m i t r a ž i m d u h o v n e prijatelje." Oči buje l j e š n j a k a bile su joj v l a ž n e od s u z a . G o v o r i l a je o tome k o l i k o se r a z o č a r a l a u ljude

s l u š a l a i o d v r a ć a l a s k l a d b o m koja mi je um o d v e l a u dubine u k o j i m a

29

o d l u č i o s a m p o k u š a t i , b a r e m n a n e k o v r i j e m e . M j e s e c j e obasjao s u z u koja j e pala n a moj a d r e s a r dok s a m k r i ž a o l r e n i n o i m e . N i k a d n i s a m G a r y j u r e k a o za nju. Mogao je za nju čuti s a m o u p j e s m i moje harmonike, ako ju je znao protumačiti.

se s k u p l j a l i razbili mir. R e d o v n i k me pogledao s v o j i m blagim p l a v i m očima. Duboke bore na njegovu licu govorile su o ž i v o t u p u n o m o d r i c a n j a . Osmijeh od nekoliko z u b a odisao je n e k o m n e n a m e t l j i v o m r a d o š ć u koju s a m s m a t r a o tajnom njegova ž i v o t a . „ U s k o r o ć e m i s a . Molim te, pođi sa mnom." Poveo me k r o z neki u z a n i hodnik niz stepenice r a v n o u m r k l i m r a k . Upalio je fenjer, pa s m o k r e n u l i niz p o d z e m n i hodnik, nešto š i r i od m e t r a . Zidovi t u n e l a su bili načinjeni od k a m e n a , s t r o p je bio n i z a k , a m i r i s u n j e m u v l a ž a n i pljesniv. Š i š m i š mi je o k r z n u o lice. Moj vodič p r o m r m l j a onako iz m r a k a : „Vodim te gdje se n a j v i š e volim moliti." Riječi su odjekivale od k a m e n j a k a o i z v u k n a š i h k o r a k a . Onda s m o u š l i u jedan izdvojen sobičak. T r e p e r a v o se s v j e t l o odbijalo o zidove ćelije koja nije i m a l a v i š e od šest k v a d r a t a . Jedini n a m j e š t a j bila je d r v e n a klupa a na zidu je v i s i l o d r v e n o raspelo. Sa s m j e š k o m me upita: „Је li ti ovdje dovoljno tiho?" Rekao s a m mu da s a m blagoslovljen što s a m to vidio. T a k o s a m se doista i osjećao. Sjeli s m o na klupu, a on je i z m e đ u n a s na tlo postavio onaj fenjer. Onda s a m počeo pričati o n e č e m u što me tištilo o d t k a d s a m došao u E u r o p u : „ P o r i j e k l o m s a m iz ž i d o v s k e obitelji te p o š t u j e m našu v j e r u . Djedova p r e d a n o s t j u d a i z m u u v i j e k m e n a d a h n j i v a l a kao dijete. Za svojih putovanja, izučavao s a m S v e t u T o r u i K a b a l u te u n j i m a pronašao n a d a h n u ć e i mudrost. Pa ipak, I s u s o v život i učenja ganuli su me do s u z a . Njegova mudrost, s a m i l o s t i ljubav p r e m a Bogu duboko su mi u s r c u . " R e k a v š i to, osjetio s a m nelagodu, jer ni s k i m do tad n i s a m podijelio ove m i s l i . Na to me r e d o v n i k o h r a b r i o s v o j i m d o b r o s t i v i m očima, pa s a m n a s t a v i o : ,,U prošlosti, k r š ć a n i su u v i š e n a v r a t a progonili Židove. Neki s u v r e m e n i k r š ć a n i m r z e Židove j e r m i s l e da su ubili I s u s a . Osjetio s a m to i na svojoj koži. A opet, postoje Židovi koji p r e z i r u k r š ć a n e te ne s h v a ć a j u ozbiljno I s u s a K r i s t a . " U sjećanje su mi n a v r l e s l i k e iz prošlosti. Gledao s a m p l a m i č a k u fenjeru i upitao ga: „Čemu toliki n e s k l a d i z m e đ u ljudi koji teže voljeti istoga Boga? Izdajem li svoje ž i d o v s k e p r e t k e t i m e što o s j e ć a m duboko poštovanje p r e m a Isusu?" S t a r i je r e d o v n i k svoju r u k u položio na moju. Pogledao je k nebu t r a ž e ć i p r a v e riječi te na t r e n sklopio oči u t i š i n i . Z a t i m ih je o t v o r i o i rekao: „Dijete moje, Bog je jedan. Sve n a s religije uče da ga v o l i m o i slušamo, Radi slabe v j e r e , ega ili politike, ljudi se bore oko p o v r š n i h

S

k r a j e m ljeta, došlo je v r i j e m e da se v r a t i m o k u ć i i n a s t a v i m o Znali smo da nas prijatelji i rodbina nestrpljivo

školovanje.

č e k a j u , no G a r y i ja smo s h v a t i l i da n a m n e m a p o v r a t k a . Potraga za p r o s v j e t l j e n j e m tek je bila počela. Nekoliko d a n a k a s n i j e , n a š l i smo se u R i m u . S m j e s t i l i s m o se i z a nekog hostela na š u m o v i t o m b r d a š c u i s p a v a l i pod z v i j e z d a m a . Ja bih v e ć i n u v r e m e n a provodio daleko od svoga prijatelja, t r a ž e ć i s a m o ć u . Jednoga s a m d a n a nabasao na d r e v n i s a m o s t a n te s a m ušao u k a p e l i c u . Dok s a m k l e č a o i molio se, s leđa me je potapšao j e d a n s t a r i r e d o v n i k . „Trebaš li p o m o ć ? " upitao je. K o s a mu je bila sijeda, a v r h glave o b r i j a n . Bio je v i s o k , a duga s m e đ a halja, iz koje su v i r i l a stopala u s t a r i m k o ž n a t i m s a n d a l a m a , b i l a mu je č i s t a , ali i z n o š e n a . Oko pojasa je nosio v e z a n o uže. Njegov m e lik i s p u n i o s t r a h o p o š t o v a n j e m . Polako s a m m u r e k a o : „ S v e t i oče, m o l i m v a s , u k o l i k o m e s m a t r a t e v r i j e d n i m , r e c i t e m i štogod o svojemu d u h o v n o m putu." On se na to spokojno nasmijao, sjeo na k l u p u pored mene i počeo govoriti. Glas mu je bio nježan i dubok: „ O d r a s t a o s a m u v e l i k a š k o j obitelji. U m l a d o s t i s a m p r e v i š e imao i silno se b r i n u o o tome što m i s l e moji prijatelji. Da bi me p r i h v a t i l i , mnogo s a m griješio te u ž i v a o u v i n u , ž e n a m a i lijepoj odjeći." R e k a v š i to, z a s t a d e na t r e n , a glas mu i s p u n i tuga: „Dok s a m bio na f a k u l t e t u , cijela mi je obitelj s t r a d a l a u brodolomu. U dubokoj s a m žalosti p r o m i š l j a o s a m o tome koliko je u z a l u d a n bio moj život i s p u n j e n pohlepom. Onda s a m počeo t r a g a t i za s m i s l o m ž i v o t a , što me je dovelo do p o z n a n s t v a s j e d n i m f r a n j e v a č k i m s v e ć e n i k o m s k o j i m s a m počeo p r o u č a v a t i s v e t e knjige." Na to s u z n i h očiju podigne r u k e p r e m a o l t a r u i r e č e : ,,U životu i u č e n j i m a I s u s a K r i s t a p r o n a š a o s a m odriješenje o d g r i j e h a i i z v o r vječnoga života. P o s v e ć e n o s t s v e t o g F r a n j e n a d a h n u l a me je da se p o s v e t i m životu r e d o v n i k a i p r i h v a t i m zavjete. Bilo je to prije gotovo pedeset godina." Pognuo s a m g l a v u . „ P u n o v a m hvala. S m i j e m l i v a s upitati nešto što me s i l n o m u č i ? " U k a p e l i c i se s p r e m a o n e k i obred, pa su ljudi koji su

30

31

r a z l i k a . T i j e k o m pedeset godina meditacije, m o l i t v e i d a v a n j a m i l o d a r a , o t k r i o s a m da se B o ž j a ljubav l j u d i m a u k a z u j e na r a z n e načine. Mnoge duhovne tradicije i m a j u s v e c e koji ž r t v u j u v l a s t i t e živote zbog ljubavi p r e m a bogu i dobre volje p r e m a ljudima." Gladeći b r a d u dok je duboko r a z m i š l j a o , glas m u j e z a d r h t a o : „Ја v j e r u j e m d a j e I s u s K r i s t B o ž j i s i n i moj Spasitelja. Može biti da B o g po svojoj volji posvećene Židove nadahnjuje v j e r o m d r u g a č i j e nego mene." Nastavio je o tome k a k o su nas Mojsije i p r o r o c i p o u č i l i da volimo Boga s v i m s v o j i m u m o m , s r c e m i d u š o m te da je I s u s p o u č a v a o istom i nije došao p r o m i j e n i t i zapovijed, već je o s t v a r i t i . „ Z a š t o da se m r z i m o i s v a đ a m o ? " n a s t a v i o je. „ I s t i se put m o ž e pojaviti u r a z n i m oblicima, no k r a l j e v s t v o Božje z a j e d n i č k i je cilj. Oni koji unose p o m u t n j u , ljudi su o g r a n i č e n a uma." Onda mi je o s t a v i o r u k u i s ljubavlju me pogladio po g l a v i : „Ne m u č i se odveć, sine moj, ti si i s k r e n . Bog će te voditi." To što mi je r e k a o d i r n u l o me duboko u s r c e . J e d a n drugi dan, G a r y i ja smo naišli na samostan u kojemu su I redovnici meditirali u katakombama punim kostiju njihovih p r e t h o d n i k a . U n e k i m o d a j a m a n a l a z i l a s u s e u r e d n o složene h r p e n a č i n j e n e od s t o t i n a l j u d s k i h lubanji i n e b r o j e n i h l j u d s k i h k o s t i j u . U d r u g i m p a k s o b a m a v i d j e l i s m o u m j e t n i č k i posložene k o s t i o d k o j i h s u bili n a č i n j e n i c v j e t n i u z o r c i , n a m j e š t a j p a č a k i l u s t e r i . J e d a n n a m j e s t a r i j i r e d o v n i k , koji j e sjedo p o r e d n a s , o v a k o o b j a s n i o o d g o v a r a j u ć i na n a š upi: „ N a ovome m j e s t u r a z m i š l j a m o o n e s t a l n o s t i tijela i njegovih v e z a n o s t i . T o n a m p o m a ž e n a d i ć i njegove k u š n j e i p o t r a ž i t i o k r i l j e u k r a l j e v s t v u B o ž j e m . " Pomno s m o g a s l u š a l i . K a d s m o z a š l i dublje u k a t a k o m b e , v i d j e l i s m o k o s t u r e o č u v a n e u c i j e l o s t i , odjevene u odore r e d o v n i k a , k o j i s u p o k a z i v a l i p r e m a z n a k u n a k o m e j e pisalo: „Vi s t e s a d , k a k o s m o nekoć bili mi. M i s m o s a d , k a k o ćete v i t e k biti."

Wolf, J i m m y R e e d , S l i m Harpo, S o n n y T e r r y , J u n i o r W e l l s , John M a y a l l , Paul B u t t e r f i e l d i d r u g i . Činilo m i s e t o s a v r š e n i m p r i r u č n i k o m z a ovo p u t o v a n j e , no n i s a m si ga mogao p r i u š t i t i . H o ć u li i k a d opet naći t a k v u k n j i g u ? Mislio s a m d a n e ć u . U t o m m e t r e n u s v l a d a l a moja n i ž a p r i r o d a . P a ž l j i v o s a m s e o s v r n u o lijevo i desno, s t r p a o k n j i g u i s p o d m a j i c e te i š e t a o . K a d s m o se v r a t i l i na b r d a š c e gdje s m o obično s p a v a l i , p o k a z a o s a m blago G a r y j u . On se n a s m i j a o i odobrio. Nekoliko d a n a k a s n i j e , posjetili s m o B a z i l i k u s v e t o g P e t r a n a d a n k a d j e P a p a d r ž a o p r o p o v i j e d . O n d a s m o s a t i m a l u t a l i R i m o m dok n i s m o stigli d o neke k r a s n e c r k v i c e . Sjeli s m o n a s t a r e , t e š k e , p o m n o i z r e z b a r e n e d r v e n e k l u p e i proveli s a t v r e m e n a z a h v a l n o m e d i t i r a j u ć i i moleći u s v e t i š t u n a l i k spilji uz m e k o s v j e t l o s v i j e ć a . Potom s m o k r e n u l i dalje n e b i l i z a u s t a v i l i k o j i a u t o m o b i l . Z a s t a l i smo n a j e d n o m o d z a k r č e n i h r i m s k i h k r i ž a n j a . T a d m i j e G a r y p o k a z a o v r l o detaljno i z r e z b a r e n o d r v e n o r a s p e l o s I s u s o m . J a s a m g a p r i m i o , z a d i v l j e n njegovom ljepotom. „ O d a k l e t i to?" u p i t a o s a m . „ I z one c r k v i c e . Bilo je u i s p o v j e d a o n i c i " , v e s e l o je odgovorio Gary. „Što?!" B r z o s a m m u g a bacio n a t r a g . „ U k r a o s i i z B o ž j e k u ć e ? K a k o si mogao? S r a m i m te se." G a r y j e v e s u s e oči z a ž a r i l e . „ А t k o s i t i d a m i p r o p o v i j e d a š ? Z a r n i s i u k r a o onu k n j i g u o h a r m o n i c i ? Ne budi l i c e m j e r a n . " I m a o je p r a v o . Osjećao s a m se p o s r a m l j e n i p o r a ž e n . N i s a m ga i m a o p r a v o s u d i t i , ali m o r a o s a m nešto r e ć i : „ D a , u k r a o s a m je, a l i s a m j e uzeo s m j e s t a koje z a r a đ u j e novac, ne iz s v e t i š t a . " Gary se zajapurio. Povikao je i nadglasao b u k u r i m s k o g a prometa: „ C r k v a je jedno od najvećih poslovnih lica na planetu. Zarađuje m i l i j a r d e d o l a r a , a onu je k n j i ž a r i c u v j e r o j a t n o o t v o r i o n e k i r e l i g i o z a n č o v j e k koji j e d v a s p a j a k r a j s k r a j e m . " D o k s m o s e s v a đ a l i , oko n a s s e s k u p i l a g o m i l a p j e š a k a i p o n e k i a u t o m o b i l koje je z a n i m a o n a š s u k o b . Ja s a m pokušao nadglasati motor autobusa: „Možda je tako, ali mi s m o u toj c r k v i o b o ž a v a l i Boga. J e d n o s t a v n o ne m o g u p o d n i j e t i da si o d s v i h m j e s t a n a k o j i m a smo bili baš t o o d a b r a o z a k r a đ u . M o l i m te, brate, v r a t i r a s p e l o . U č i n i t o z a mene." Na to se G a r y j e v bijes istopio u m i r a n o s m i j e h . Z a g r l i o me, i s p r i č a o se i p r i s t a o ga v r a t i t i . „ I m e n i j e žao. Z n a m d a n i s a m u p r a v u , a l i h v a l a ti."

U

sprkos duhovnim susretima,

materijalni

me svijet nastavio

m a m i t i . Jednoga s m o p o p o d n e v a G a r y i j a z a l u t a l i u n e k u r i m s k u

k n j i ž a r u . Često bi s v r a ć a l i u k n j i ž a r e i p r e g l e d a v a l i knjige t r a ž e ć i n a d a h n j u j u ć e r e t k e . Toga m e d a n a posebno p r i v u k l a k n j i g a : K a k o s v i r a t i b l u e s n a u s n o j h a r m o n i c i L i s t a j u ć i je, n a š a o s a m poglavlja o s t i l o v i m a velikih majstora te među njima skladbe s v i h mojih o m i l j e n i h i z v o đ a č a : S o n n y B o y W i l l i a m s o n , L i t t l e Walter, H o w l i n g

Onda s m o oboje s t o p i r a l i n a t r a g do one c r k v i c e i v r a t i l i u k r a d e n i k r i ž . U n a š u š u m u v r a t i l i s m o s e tek n o ć u . S m i j a l i s m o s e našoj s v a đ i i složili se da je p r o d u b i l a n a š u v e z u i d o k a z a l a o b o s t r a n u o d a n o s t . L e ž a o s a m u v r e ć i z a s p a v a n j e licem o k r e n u t p r e m a z v j e z d a n o m nebu i s a m se na sebe ljutio. Kakav li sam samo licemjer. Zar nisu upravo licemjeri pribili Isusa na taj križ? Nepošteno je propovijedati drugima ono što čega se sam ne držiš. K a o da mi je č i t a o m i s l i , G a r y p r e k i n e t i š i n u : „Мопк, m o l i m te nemoj v r a t i t i k n j i g u o h a r m o n i c i . S v i m a se s v i đ a j u nove p j e s m e koje s v i r a š . " P o s l u š a o s a m ga i z a d r ž a o k n j i g u s v e dok i z nje n i s a m naučio s v e što s a m mogao. N e p o s r e d n o prije n a š e g o d l a s k a iz R i m a , v r a t i o s a m se u onu k n j i ž a r u i s t a v i o je na p o l i c u s koje s a m je nekoć uzeo. B a š k a o i drugdje, i u R i m u s a m n a š a o u t o č i š t e na obali r i j e k e . Gledao s a m s j e d n e na d r u g u obalu T i b e r a i m i s l i o na r i j e k u koja je t e k l a k r o z u s p o n i pad R i m s k o g a C a r s t v a te se n a s t a v i l a i n a k o n njega. N a r a š t a j i i c i v i l i z a c i j e su n e s t a l i na n j e n i m o b a l a m a , a velebne r i m s k e g r a đ e v i n e s u s e u r u š i l e . A T i b e r j e sve t o v r i j e m e t e k a o i nosio m u d r o s t koju s a m želio i m a t i . D o k s a m p r o m a t r a o njegov rijek, r a z m i š l j a o s a m o r a d o s t i m a , t u g a m a i k u š n j a m a b o r a v k a u I t a l i j i . Sjetio s a m se sirotog opljačkanog Jima, našeg dobrotvora vojnika. Pomislio s a m na n e p r o c j e n j i v blagoslov koji s a m dobio u k a t e d r a l i S a n t a M a r i a del F i o r e . Potom su me m i s l i ponijele k I r e n e , n j e ž n o m a n đ e l u kojega s a m smatrao preprekom na s v o m putu. U š u m o r u rijeke, oglasila se i m u d r o s t onoga f r a n j e v c a k o j u s a m č u o u p o d z e m n o j odaji. P o s r a m i o s a m s e v l a s t i t o g l i c e m j e r j a k a d s a m osudio najboljega p r i j a t e l j a koji j e u k r a o isto k a o i j a . Č i n i l o m i s e d a m e b o ž a n s k a r u k a v o d i k r o z a s v e t o do s p o z n a j e v r i j e d n i h p o u k a . Uz r i j e k u s a m počeo r a z m i š l j a t i o ž i v o t u s v e t o g a F r a n j e . U m l a d o s t i je p r e z i r a o gubavce, no k a d ga je d i r n u l a b o ž j a m i l o s t , s u o s j e ć a j n o je poljubio g u b a v č e v u r u k u u želji da s l u ž i . Osjetio s a m p o z i v d a p o s j e t i m A s i z . Na n e k o l i k o s a m se d a n a razdvojio od G a r y j a i otišao na h o d o č a š ć e . K a d s a m s t i g a o , k r e n u o s a m obilaziti m j e s t a gdje s u s e o d i g r a l i događaji iz F r a n j i n a ž i v o t a i č i t a o o d g o v a r a j u ć e p r i č e . Sveti je F r a n j o bio s i n bogatoga t r g o v c a i u m l a d o s t i je bio v o j n i k . No j e d n o g a d a n a 1 2 0 5 . godine, dok se molio u s a m o s t a n u s v e t o g a D a m j a n a , I s u s K r i s t g a j e s a c r k v e n o g r a s p e l a p o z v a o d a „obnovi c r k v u koja j e u r u š e v i n a m a " . Bio j e t o t r e n u t a k p r e o b r a z b e . P o s v e l i v š i s e ž i v o t u

samonametnuta s i r o m a š t v a , poniznosti i predanosti, p r i v u k a o je mnoge s l j e d b e n i k e . N e k o l i k o s a m d a n a p r o v e o u s a m o s t a n u s v e t o g a D a m j a n a r a z m i š l j a j u ć i o s v e č e v o j p r e o b r a z b i . Posjetio s a m k u ć u gdje je proveo d j e t i n j s t v o te vidio o r m a r u koji ga je o t a c z a t o č i o bojeći se da će se o d r e ć i s v i j e t a . F r a n j o je o t a m o pobjegao n a d m u d r i v š i m a j k u . Vidio s a m k a t e d r a l u s v e t e M a r i j e a n đ e o s k e gdje j e otpočeo s l u ž b o v a n j e i gdje je mnogo g o d i n a k a s n i j e i z d a h n u o . K a d s a m se u R i m u n a š a o s G a r y j e m , u s r c u s a m nosio n a d a h n u ć e o d r i c a n j a , s a m i l o s t i i z a n o s a d u h o v n e ljubavi s v e t o g a F r a n j e . Iz R i m a s m o s t o p i r a l i za Napulj te o t a m o o t i š l i u s l a v n e Pompeje. Iznenadilo m e k o l i k o j e u s p j e š a n bio taj g r a d , s v e d o v u l k a n s k e erupcije V e z u v a . Nekoliko stoljeća n a k o n toga, š e t a l i s m o k r o z r u š e v i n e d r e v n e c i v i l i z a c i j e i č u d i l i se s v e m u što je i s k o p a n o iz slojeve s k r u t n u t e lave. U pepelu su n a s t a l i s a v r š e n i k a l u p i l j u d s k i h tijela. U č v r s t o j su se l a v i o č u v a l e ž i v o t i n j e , k u ć e , ceste i s t o t i n e r a z n i h a r t e f a k a t a . P r e p l a v i š e m e m i s l i . Č e m u m e s v e uči t r a g e d i j a Pompeja? S v a k o g a t r e n a s v a k o g o d n a s m o ž e z a d e s i t i n e s r e ć a . U l j u l j k a n i s m o i ne s h v a ć a m o n e s t a l n o s t m a t e r i j e . E u r o p u je p o h a r a l a kuga, H i r o š i m u s r a v n i l a a t o m s k a b o m b a , t o l i k e s u g r a d o v e u A m e r i c i uništili zemljotresi i požari. Prirodne nam sile sve oduzimaju kroz č i t a v u n a š u p o v i j e s t . Č e m u odgađati p o t r a g u z a v j e č n i m d r a g u l j e m p r o s v j e t l j e n j a ? Svaki je trenutak pravo vrijeme za to. B a š k a o što je e r u p c i j a V e z u v a č i t a v u c i v i l i z a c i j u p r e t v o r i l a u pepeo, moje j e s r c e p r e p l a v i l a l a v a p o t p u n e p o s v e ć e n o s t i d u h o v n o m p u t u koja je s v e p r e d s o b o m p r e t v o r i l a u pepeo moje p r o š l o s t i .

34

35

p r i m i t i v n o i bolno. P r i v e z a l i bi n a s za stolove te i z v l a č i l i k r v v e l i k i m i n j e k c i j a m a . S k o r o s m o se obojica o n e s v i j e s t i l i . O n d a s m o , u s k l a d u s p r a v i l o m koje j e s v a k i d a v a l a c k r v i m o r a o s l i j e d i t i , popili č a š u s o k a od n a r a n č e i s j e d i l i pola s a t a u č e k a o n i c i . D a v a l a c bi bio plaćen tek nakon što bi se u t v r d i l o da je z d r a v . Dok s m o s j e d i l i u č e k a o n i c i i č e k a l i d a n a m prođe v r i j e m e , t r p j e l i s m o bolove u r u k a m a . G a r y j e

do p a d i n e koja je o b i l o v a l a m a s l i n i c i m a i v i n o g r a d i m a . G l e d a j u ć i j o n s k o m o r e , sjedio s a m i s p o d d r v e t a n a r a i č i t a o T a o , B h a g a v a d G i t u i B i b l i j u upijajući m u d r o s t r a z n i h u č i t e l j a . S v j e ž s r e d o z e m n i z r a k poticao je p r o m i š l j a n j e . Onda s m o opet p r e š l i na k o p n o i s t o p i r a l i do A t e n e . Dok s m o se v o z i l i , divio sam se jedinstvenoj prirodi, jeziku i običajima Europe. Odrastao s a m n a a m e r i č k o m S r e d n j e m Z a p a d u , p a s u m i r a z n o l i k o s t i koje s a m v i d i o u E u r o p i p r o š i r i l e v i d o k r u g . Dugo b i h gledao k r o z p r o z o r i o d l u t a o m i s l i m a . Cijeloga s a m ž i v o t a s t v a r n o s t s h v a ć a o u s k l a d u s k u l t u r o m u kojoj s a m o d r a s t a o . Zašto m i , l j u d s k a b i ć a , posjedujemo d u b o k u s k l o n o s t da sebe s m a t r a m o b o l j i m a od d r u g i h , a p o s e b n o po p i t a n j u n a c i o n a l n o s t i , r a s e , religije i d r u š t v e n o g položaja? Često v l a s t i t i položaj s m a t r a m o n o r m a l n i m , a t u đ i n e o b i č n i m ili m a n j e v r i j e d n i m . T a k a v ponos i s p u n j e n o s u d o m d e g r a d i r a n a s u f a n a t i z a m i l i s e k t a š t v o te d o v o d i do m r ž n j e , s t r a h a , i z r a b l j i v a n j a pa č a k i r a t a . Molio s a m s e d a m i p u t o v a n j a otvore u m i r a z v i j u o s j e ć a j z a t o k a k o d r u g e k u l t u r e g l e d a j u na život, s v i j e t i B o g a . N a k o n što s m o s t i g l i u A t e n u , pisao s a m svojoj obitelji u p r e d g r a đ u C h i c a g a . R e k a o s a m i m gdje s e n a l a z i m , k o l i k o m i z n a č i ovo p u t o v a n j e i k o l i k o se o s j e ć a m b l i s k o p o v e z a n s n j i m a . Još u v i j e k n i s a m smogao h r a b r o s t i d a i m k a ž e m k a k o s e najesen n e ž e l i m v r a t i t i n a f a k u l t e t , d a i ne z n a m kad ću se v r a t i t i . U A t e n i s m o s e G a r y i j a z a p r e p a s t i l i k a d s m o v i d j e l i policajce koji su pri patroliranju ulica nosili strojnice. Zaključili smo da s v a k a k o t r e b a m o p r e s p a v a t i u h o s t e l u za mlade, a ne i s p o d d r v e t a . No, n i s m o v i š e i m a l i n o v a c a n i z a t a k a v jeftin s m j e š t a j . T a k o s m o s e o d l u č i l i na čin uobičajen za tadašnje prekaljane putnike - davanje k r v i u z d r a v s t v e n o j u s t a n o v i . U ono v r i j e m e d a v a n j e je k r v i bilo v r l o

I

z P o m p e j a s m o s t o p i r a l i do l u k e B r i n d i s i . P o s l j e d n j o m c r k a v i c o m kupili smo k a r t e za brod do grčkoga otoka K r f a , stare К о г к у г е o kojoj je još H o m e r p i s a o u Odiseji. T a m o s a m s v a k o g a d a n a odlutao

i s k r i v i o lice i počeo j a d i k o v a t i : „ S i g u r a n s a m da m o ž e m o i d r u g a č i j e nešto z a r a d i t i . " T a d a s m o se o s v r n u l i i p r i m j e t i l i j e d n o g F r a n c u z a s utijom za g i t a r u koji je patio isto k a o m i . Nekoliko pak s j e d a l a niže, ugledali s m o m l a d i ć a iz Š v i c a r s k e s v i o l i n o m koji se t a k o đ e r d r ž a o za r u k u . Ja s a m , kao i uvijek, za pojasom imao svoju usnu h a r m o n i k u . Mi g l a z b e n i c i pogledali s m o se i n a s m i j a l i . j e r s m o s h v a t i l i da m i s l i m o isto. Š v i c a r a c je od m a l i h nogu učio k l a s i č n u v i o l i n u , ali se u m l a d o s t i dlučio za r o c k i blues. I F r a n c u z je bio k l a s i č n o o b r a z o v a n s v i r a č a m e n k a koji j e o d a b r a o etno m u z i k u . P o k u p i l i s m o n o v a c z a k r v i krenuli zajedno niz ulicu s v i r a j u ć i divlju improvizaciju bluesa od o s a m t a k t o v a . D e s e t a k se ljudi o k u p i l o oko n a s i počelo p l e s a t i . Uskoro i h j e došlo v i š e d e s e t a k a . G a r y n a m j e d a v a o r i t a m t a k o što j e ubacio n e k o l i k o n o v č i ć a u p o s u đ e n i š e š i r i t r e s a o ga. P u b l i k a je b i l a silno z a d o v o l j n a n a s t u p o m što j e p o k a z a l a u b a c u j u ć i brojne d r a h m e , g r č k i n o v a c , u G a r y j e v š e š i r . O n d a s m o k r e n u l i u p o v o r c i niz ulice Atene s v i r a j u ć i n e k u d u g a č k u s k l a d b u , a s a d v e ć b r o j n a p u b l i k a n a s je s l i j e d i l a p o c u p k u j u ć i i p l e š u ć i . S t a l i s m o na j e d n o m uglu gdje su se o k u p i l i d e s e c i ljudi, a š e š i r se p u n i o d r a h m a m a . Na k r a j u d a n a , p o d i j e l i l i smo z a r a d u m e đ u s o b o m i p r i j a v i l i se u neki hostel z a mlade. Sljedećega j u t r a v e ć s m o bili p o z n a t i . Gdje god smo i š l i , G r c i bi se s k u p l j a l i oko n a s , s m i j e š i l i se i p l j e s k a l i u t a k t u . Sve u s v e m u , j a k o s m o im se s v i d j e l i , a mi s m o v e s e l o s v i r a l i i m i s l i l i k a k o n a m se s v e to č i n i l o p r e d o b r o da bi t r a j a l o . Na j e d n o m t r g u , d o k je naša glazba ispunjavala zrak, s t a r c i su zapljeskali s nama, mladi su plesali, d j e c a p o s k a k i v a l a , a majke u r i t m u z i b a l e d j e c u . S v i su se oko nas toga s u n č a n o g p o p o d n e v a s m i j e š i l i , a š e š i r se n a d i m a o s v e dok se, n a j e d n o m , g o m i l a bez najave r a s p r š i l a . G l a z b a j e s t a l a k a d s m o se n a š l i na n i š a n u s t r o j n i c a . U h i t i l i su n a s i odveli u p o s t a j u . T a m o s u n a m z a p l i j e n i l i s a v novac i z š e š i r a i u p o z o r i l i d a n i k a d v i š e n e počinimo t a k a v zločin. Tu je moja k a r i j e r a profesionalnoga glazbenika počela i s v r š i l a .

36

37

S nešto n o v a c a koji s m o u s p j e l i s a k r i t i od policije, G a r y i ja s m o kupili smo karte za brod do otoka Krete. Osjećali smo da je vrijeme d a pronađemo m i r n i j e m j e s t o gdje ćemo n a s t a v i t i njegovati s v o j u d u h o v n o s t . K a d s m o p r i s t a l i u l u k u I r a k l i o n n a E g e j s k o m e m o r u , sjeli s m o na autobus koji n a s je odvezao do j u ž n e obale. T a m o s m o n a š l i k r a s a n i pomalo g r u b p r e d i o n e t a k n u t l j u d s k o m r u k o m . N e d o s t u p n a b r o d o v i m a te t a k o v r l o t i h a , s t r m a i s t j e n o v i t a o b a l a b l i s t a l a je od ljepote p r i r o d n i h i z v o r a vode, p j e š č a n i h p l a ž a , p l a n i n s k i h k o z a i obilja sunca. Nikad u životu nismo vidjeli toliko spilja. Odabrali smo onu koja je g l e d a l a na S r e d o z e m n o m o r e i u njoj se n a s t a n i l i . Ovaj je o t o č n i raj bio s a v r š e n za post, m e d i t a c i j u i m o l i t v u . S v a k o bih se j u t r o p r i j e z o r e popeo na b r d o gdje bih m e d i t i r a o i molio s e d o s u m r a k a . Dok s a m gledao p r e k o b i s t r o g a m o r a , s v e s a m v i š e ž e đ a o za p r o s v j e t l j e n j e m . G a r y je u m e đ u v r e m e n u sjedio uz m o r e i t a k o đ e r m e d i t i r a o . N a k o n z a l a s k a s u n c a , s r e l i b i s m o se u našoj spilji i p r e k i n u l i c j e l o d n e v n i p o s t s malo običnoga k r u h a . K a d b i s m o legli s p a v a t i na k a m e n o tlo, r a z g o v a r a l i s m o o tome što s m o toga d a n a spoznali. T a k o n a m je u p r o m i š l j a n j u prošlo n e k o l i k o t j e d n a . Sve moje m o l i t v e i m e d i t a c i j e , onu i s k r u d u h o v n e gladi koju s a m imao, p r e t v o r i l e su u v e l i k u v a t r u . S v r h a one s a m o t n e p l a n i n e v i d i o s a m k a k o cijeli moj ž i v o t i z g a r a u toj v a t r i . Č i n i l o mi se da s a m o p s j e d n u t ž u d n j o m za B o g o m i da me ta ž u d n j a p r o ž d i r e . No sudbina me vodila p r e m a r a s k r i ž j u . Na jednome od puteva ostao bih onaj k o j i m s a m s e s m a t r a o ; ostao bih m l a d i ć i z n e k e a m e r i č k e obitelji od kojega se o č e k i v a l o da z a v r š i f a k u l t e t i dobije d i p l o m u , a on se p r i d r u ž i o k o n t r a k u l t u r i . D r u g i bi me put o d v e o t a m o gdje se je sve moralo stubokom izmijeniti. Bojao s a m s e . Z n a o s a m d a ć u o d a b r a t i ono što ć e m i p o t p u n o i z m i j e n i t i život, ali n i š t a m e nije moglo z a u s t a v i t i . N i s a m z n a o k a m o m e s u d b i n a v o d i , ali s a m z n a o d a ć e k o r a k n a p r i j e d n a mome putu r a z o t k r i t i nov život i nov identitet. Sve s a m o s t a l o m o r a o o s t a v i t i za sobom. U s m i r a j d a n a , s u n č e v o je m e k o c r v e n o kolo padalo m o r u u u s t a . P u s t i l o j e k o p r e n u z l a t n o g a s v j e t l a p r e k o v a l o v a što s u s e pod njim n j i h a l i i p l e s a l i . P l a n i n e na obali zlatno su se p r o s i j a v a l e . N e b e s k i se s v o d i z n a d mene p r e l i j e v a o r u ž i č a s t i m , n a r a n č a s t i m i l j u b i č a s t i m

t o n o v i m a . A tada me je, iz v l a s t i t o g a s r c a , j e d a n n j e ž a n ali z a p o v j e d a n glas p o n u k a o : „ I d i u Indiju." Zašto Indiju? p o m i s l i o s a m . To je drugi svijet i jako je daleko. Znam ko malo o njoj. N o v a c a gotovo da i n i s a m i m a o , n i t i s a m z n a o što e k i v a t i , pa ipak, v j e r o v a o s a m da je to bio glas moga G o s p o d a koji е d o z i v a o . Već s a m i r a n i j e u n e k o l i k o n a v r a t a o s j e ć a o bilo B o ž j e p r i s u s t v o bilo k r i v n j u k a d s a m u č i n i o nešto što me je o d v a j a l o od Boga. No ovo je i s k u s t v o bilo d r u g a č i j e . B i o je to t i h i glas koji je dopirao iz moga s r c a . Z n a o s a m da glas nije bio moj, n i t i mojega u m a . Ne, to je bio Bog koji je odgovorio na moje m o l i t v e za v o d s t v o m . U suton sam s a m sišao s brda prema Sredozemnom moru, uronjen u more v l a s t i t i h m i s l i . Osjećao s a m d a m e s v a k i k o r a k vodi bliže mome c i l j u . U našoj s a m p e ć i n i našao G a r y j a k a k o m e d i t i r a . P l a m i č a k jedne j e d i n e s v i j e ć e bacao je ž u ć k a s t o s v j e t l o na s v o d i zidove n a š e g a skloništa. Sjeo s a m na k a m e n i pod p r i u l a z u u s p i l j u i gledao u nebo koje se m r a č i l o , a potom s a m p r e k i n u o t i š i n u : ,,Gary, d a n a s mi se dogodilo nešto zapanjujuće." On je r a z r o g a č i o oči i p o v i k a o : „ S t v a r n o , M o n k ? I m e n i i s t o ! " „Reci." G a r y je pogledao u z v i j e z d e : ,U s u t o n s a m č u o glas." „ N e v j e r o j a t n o ! Što ti je r e k a o ? " „ R e k a o mi je", p r o š a p t a o je, „da o d e m u I z r a e l . " Š i r o m s a m o t v o r i o u s t a . „Što?" T r e s a o s a m se u i š č e k i v a n j u i n a g n u o bliže. N i s a m mogao v j e r o v a t i s v o j i m u š i m a . „ K a m o ? " „ R e k a o mi je: 'Idi u I z r a e l . ' Z a r mi ne v j e r u j e š ? " N a k a m e n o m tlu, s k u p l j a o s a m s v u s v o j u s n a g u . „ I j a s a m č u o glas dok je s u n c e z a l a z i l o . " G a r y je u z v i k n u o : „ N e v j e r o j a t n o ! Idemo z a j e d n o u I z r a e l ! " „ A l i , Gary," p r o š a p t a o s a m dok m i j e s r c e lupalo, „ m e n i j e glas r e k a o : Idi u Indiju.'" „ I n d i j u ? " G a r y j e c i k n u o . Ostao j e bez r i j e č i . Niti j e d a n od n a s nije mogao p r o g o v o r i t i . Među n a m a se podigla t i š i n a , a ja s a m pogledao u nebo puno zvijezda. Obraćajući se nebesima, prošaptao s a m : „Da, odlučio sam." P e ć i n a j e s a d a bila u m r a k u , o s i m p l a m i č k a one s v i j e ć e . O k r e n u o s a m s e s v o m n a j d r a ž e m p r i j a t e l j u . „ S u t r a o d l a z i m . Možda s e v i š e

36

39

n i k a d n e ć e m o vidjeti." Dugo potom n i s m o n i š t a g o v o r i l i , a onda G a r y prekine šutnju: „Indija je t i s u ć a m a kilometara daleko, preko pustinja S r e d n j e g a I s t o k a . " N e m i r n o s v j e t l o s v i j e ć e plesalo j e p o z i d o v i m a . „ P u t je o p a s a n i s m r t o n o s a n . Monk, ti n e m a š n i š t a . Ovo nije d u h o v n i p u t , v e ć s a m o u b o j s t v o . M o l i m te, p r i č e k a j . Z a š t o ne pođeš sa m n o m u I z r a e l , z a r a d i š n e š t o n o v a c a , pa ćemo z a j e d n o u I n d i j u ? " P r o š l o j e p a r m i n u t a . R a z m i š l j a o s a m o t o m e što j e r e k a o , n o u n u t a r n j i m i zov nije dao m i r a . ,,Gary, v j e r u j e m da je taj p o z i v stigao od B o g a . Ne mogu o d g a đ a t i da ga poslušam." Njegovo je lice p r e p l a v i l a b r i g a . „ K a k o ćeš doći do t a m o ? " „Ра, ako n a s t a v i m stopirati u s m j e r u istoka, jednoga ću dana stići u t u z e m l j u gdje m e č e k a odgovor n a moje molitve." S h v a t i o j e što m i j e n a s r c u . Niz o b r a z m u j e k l i z n u l a s u z a i s m o č i l a m u b r a d u . „ M o r a š s l i j e d i t i s v o j u sudbinu", p r o š a p t a o je. „Molit ć u s e z a tebe." P l a m i č a k se gasio, a ja s a m legao na tlo da se o d m o r i m . U t i š i n i noći, gledao s a m u z v j e z d a n o b e s p u ć e , a i š č e k i v a n j e mi je d r a ž i l o m i s l i . K a d j e s u n c e i z a š l o , s p r e m i o s a m s e n a put. G a r y m e j e došao ispratiti do autobusne postaje na trošnoj seoskoj cesti. Stajali smo pored n e k o l i k o z e m l j o r a d n i k a koji s u č e k a l i a u t o b u s i o s j e ć a l i k a k o n a s h v a t a t u g a r a z d v o j e n o s t i . B r a t s k a l j u b a v koju s m o dijelili p r a v a je rijetkost. Od djetinjstva smo zajedno prolazili s v e životne mijene. Zajedno smo p r o m a t r a l i zvijezde iz naših domova u Highland P a r k u , iz h i p i j e v s k o g r a j a u K a l i f o r n i j i , iz s t u d e n t s k o g a d o m a na F l o r i d i i s m n o g i h m j e s t a u E u r o p i . P i t a l i s m o se z a š t o ljudi m r z e i ubijaju te smo se bunili protiv vjetnamskog r a t a i postupanja p r e m a A f r o a m e r i k a n c i m a . S a n j a l i s m o o l j u d s k i m p r a v i m a , o s v i j e t u bez m r ž n j e i p r e p u n o m glazbe. U z a j a m n o p r i j a t e l j s t v o i p o d r š k a p o s t a l i s u n a m još v a ž n i j i t i j e k o m n e d a v n i h p u t o v a n j a . Vidio s a m k a k o n a m p r i l a z i s t a r i a u t o b u s i p o ž e l i o G a r y j u d a t i p o k l o n , nešto što mi je bilo j a k o drago. R a z m i š l j a o s a m k a k o bih m u r e k a o k o l i k o m i z n a č i njegovo p r i j a t e l j s t v o i s i n u l a m i j e i d e j a . S k i n u o s a m svoj s t a r i c r n i p r s l u k i dao m u ga. G o d i n a m a s a m g a nosio s v a k o g a d a n a . O n i m a koji su me z n a l i , bio je n e o d j e l j i v i dio mog i d e n t i t e t a . To je ujedno b i l a i najvrijednija s t v a r koju s a m imao. „Prsluk!" u z v i k n u o je Gary.

B i l i s m o poput l i š ć a n a v j e t r u i n i s m o z n a l i k a m o n i k a k o ć e n a s otpuhati. Rukovali smo i zagrlili. Jedva sam nešto rekao od s i l n i h psjećaja k o j i s u m e g u š i l i : „Jednoga d a n a , a k o bude B o ž j a v o l j a , m o ž d a ćemo s e ponovno s r e s t i . " P r o n a š a o s a m m j e s t o n a a u t o b u s u i , dok s m o p o s k a k i v a l i p r e k o j a r u g a i r u p č a g a , o s v r n u o s a m s e z a G a r y j e m . Stajao j e s a m . Z n a o a m d a j e t o što s a m m u dao p r s l u k o z n a č i l o n a p u š t a n j e v l a s t i t o g ' e n t i t e t a , k a k o p r o š l o g a t a k o i s a d a š n j e g a . Odlučio s a m o d b a c i t i i n a d i m a k „ М о п к " t e o t a d a nadalje k o r i s t i t i i m e R i c h a r d koje s a m dobio od r o d i t e l j a . P u t u n e p o z n a t u I n d i j u , o s j e ć a o s a m , bit će put na kojemu ć u p o n o v n o p r o n a ć i svoj v j e č n i i d e n t i t e t .

41

r a z d j e l j k o m na s t r a n u koja mu je p a d a l a s k o r o do r a m e n a , a i z a a o č a l a c r n i h o k v i r a n a z i r a l e s u m u s e p l a v e o č i . Izgledao j e p o m a l o ubo, no njegova je d u š a željela mir. U I n d i j u se n a m j e r i o t r a ž e ć i d u h o v n o s t , baš kao i j a . Bio je s k r o m a n , volio z a b a v u i s v e u s v e m u p o jedno o d n a j s i m p a t i č n i j i h l j u d s k i h bića koje s a m dotad upoznao. R a m s e y j e p a k bio A u s t r a l a c u t r i d e s e t i m g o d i n a m a , r u m e n e p u t i

poput v a l o v a . N i s a m mogao d o k u č i t i što će mi donijeti b u d u ć n o s t . I m a o s a m d e v e t n a e s t g o d i n a i n i k a d n i s a m v i d i o n i k o g a iz Indije. Znao sam samo da se Indija nalazi na istoku, no nisam imao pojma gdje je ni k o l i k o je d a l e k o . N i s a m imao ni k a r t u . U š k o l i s a m naučio d a j e Indija j e d n a g r o z n a h r p a s i r o m a š t v a , bolesti, p r e n a p u č e n o s t i i k r o t i t e l j a k o b r i . K a d s a m počeo t r a g a t i za u v i d i m a u tajne ž i v o t a , o t k r i o s a m da su je m n o g i d r ž a l i z e m l j o m religije, jogija i v e l i k i h s v e t a c a . H o ć u li d o ž i v j e t i s u s r e t s t i m rišijima? I to ne k a o t u r i s t ili p o s j e t i t e l j , već k a o onaj t k o t r a g a z a i s t i n o m . K a d s a m s e v r a t i o u A t e n u , činilo m i s e d a s a m p o k r e n u o l a v i n u p r e p r e k a . P u t d o Indije, s a z n a o s a m , v o d i o j e k r o z T u r s k u . P u t n i c i koji su se vratili iz T u r s k e upozoravali su me na Istanbul: „Crno tržište I s t a n b u l a ž e d n o j e k r v i . D o b r o v o l j n o m d a v a t e l j u obećaju v e l i k i n o v a c , a onda ga p r i v e ž u , iscijede mu s v u k r v , a l e š bace u C r n o More." D r u g i je p r i d o d a o : ,,U i s t a n b u l s k i m getima ž i v e k r i m i n a l c i koji će te ubiti za j e d n u j e d i n u l i r u , a da ni ne t r e p n u . " No ja s a m v e ć odlučio k r e n u t i , pa nisam obraćao pažnju na t a k v u crnu k r o n i k u . U h o s t e l u za m l a d e , r a s p i t i v a o s a m se o k o p n e n o m p u t u do I n d i j e . Oko m e n e s u s e još j e d n o m o k u p i l i E u r o p l j a n i : „ Z a r n e č i t a š n o v i n e ? Jesi l i l u d ? " Netko m i j e p r e d n o s o m z a m a h n u o n o v i n a m a n a e n g l e s k o m j e z i k u . E P I D E M I J A K O L E R E H A R A T U R S K O M . „Ne m o ž e š u I n d i j u bez da p r o đ e š k r o z T u r s k u . " Da, u T u r s k o j je h a r a l a e p i d e m i j a k o l e r e . Š i r o m E u r o p e n o v i n e su pisale o tome. A ja s a m htio s t o p i r a t i k r o z t u z e m l j u ? M o ž d a s a m u i s t i n u bio lud. Ipak, m e đ u z l o g u k i m s a m p r o r o c i m a upoznao d v a m l a d i ć a koji s u i s a m i k r e n u l i k o p n o m za I n d i j u . Jeff je bio A m e r i k a n a c iz S a n Diega u r a n i m d v a d e s e t i m a . B i o je v i s o k , a t l e t s k e g r a đ e , č e t v r t a s t e v i l i c e i č v r s t o o c r t a n o g n o s a . Nosio j e dugu, u r e d n o p o č e š l j a n u p l a v u k o s u

U

l r a k l i o n u , s j e v e r n o j luci n a K r e t i , u p o z n a o s a m r i b a r a koji m e je p r i s t a o o d v e s t i b r o d o m do A t e n e . K a d s m o z a p l o v i l i , sjeo

i kose c r v e n e poput h r đ e . On je bio i s k u s a n p u t n i k . I z v a n a se č i n i o l u k a v i žilav, no i z n u t r a je bio n j e ž n a d u š a . Već je r a n i j e s t o p i r a o k r o z E u r o p u i A z i j u te i m a o z r e l o s t i m u d r o s t koja je n a m a n e d o s t a j a l a , lako s a m i m s e p r e d s t a v i o kao R i c h a r d , o s t a l i u h o s t e l u s u m e o t p r i j e m a l i p o n a d i m k u , p a s u m e Jeff i R a m s e y n a s t a v i l i z v a t i Monk. Od n a s t r o j i c e , s a m o je Jeff još i m a o n o v a c a . Š i r o k o se o s m j e h n u o I r e k a o : „ D e č k i , n e m a m puno, a l i što god da i m a m - v a š e je." O n d a i z r u k s a k a i z v a d i o nešto k r u h a , m a s l a c o d s e z a m a , š p i n a t , r a j č i c e , m a s l i n e i s i r fetu. Uzbuđen poput p r a v a v e l i k o g d j e t e t a , p r i p r e m i o nam je i z v r s n u gozbu i poslužio t r i j e d n a k e p o r c i j e . Z a g r i z a o je s v o j endvič i r e k a o : „ D e č k i , n a k o n ovoga ćemo m o r a t i s t v a r n o s t e g n u t i remenje. Dobro?" R a m s e y i ja s m o u ž i v a l i u s e n d v i č i m a i k l i m a l i g l a v a m a . T a m o s m o , u p r e d v o r j u hostela, još j e d n o m p o t v r d i l i s p o r a z u m il.i zajedno p u t u j e m o u I n d i j u , pa s m o se u p u t i l i u t u r s k u a m b a s a d u p r o v j e r i t i j e s u l i z a t v o r i l i g r a n i c e . „ G r a n i c e s u otvorene," h v a l i l i s u se. Sljedećeg s m o se d a n a v r a t i l i po v i z e . Za T u r s k u smo prvo stopirali p r e m a sjeveru Grčke. Vozili smo se uz obalu s v e do biblijskoga g r a d a S o l u n a , a z a t i m s k r e n u l i na istok, |o g r a d a K i p i j a . U K i p i j u , koji je k r a j n j a s j e v e r o i s t o č n a t o č k a G r č k e , prošli j e n e k o l i k o d a n a d a n i s m o u s p j e l i n i k o g a z a u s t a v i t i . Ipak, p r i b l i ž i l i s m o s e g r a n i c i koja j e p r e d s t a v l j a l a m o s t i z m e đ u E u r o p e i Azije te je bila j e d a n od v a ž n i j i h p u t o v a za k r i j u m č a r e m a r i h u a n e i heroina koji su d o l a z i l i sa S r e d n j e g a I s t o k a i iz J u g o i s t o č n e A z i j e . P r a š n j a v a p o g r a n i č n a postaja b i l a j e d a l e k o o d c i v i l i z a c i j e . N a l a z i l a s e IM k r a j u c e s t e i s a t i m a s m o hodali do nje. Z l o s l u t n a ž e l j e z n a o g r a d a s b o d l j i k a v o m ž i c o m na v r h u , koja se p r o t e z a l a dokle mi je pogled sezao, I s p r i j e č i l a n a m s e n a p u t u . T a m o s u bili i n e i z o s t a v n i g r č k i v o j n i c i s a • • i r o j n i c a m a u r u k a m a . R a m s e y pride j e d n o m od njih i u p i t a : „Gdje |e u r e d za i m i g r a c i j u ? " Vojnik p o k a ž e na j e d n o s t a v n u k o l i b i c u p o r e d ograde. T a m o nije bilo nikoga, a v e ć se m r a č i l o . Što s a d ?

s a m podalje od njega i zagledao se u m o r e . Um mi se t a l a s a o

43

Mi s m o već bili o d l u č i l i n a s t a v i t i s p u t e m što god da se dogodi. P o s t a v i l i s m o n i z p i t a n j a , n o k a o odgovor dobili s m o s a m o r a v n o ­ d u š n o s t , negodovanje i n e r a z u m i j e v a n j e . N a j z a d , j e d a n m l a d i v o j n i k k o j i n a s j e cijelo v r i j e m e p r o m a t r a o , n e k a m o n e s t a d e . Z a n e k o l i k o trenutaka, grčki je službenik za imigraciju izašao iza š a n k a sa čajem k o j i do tada n i s m o ni p r i m j e t i l i . Bio je to k r u p a n č o v j e k n a b r e k l o g a t r b u h a i v e l i k i h b r k o v a . Č i n i l o s e d a m u j e v o j n i č k a k o š u l j a broj p r e m a l e n a . K r a j e v e u s t a o b r i s a o j e k r p o m k o j u j e onda dodao m l a d o m d o u š n i k u te se zagledao u n a s t r o j i c u . „Što ž e l i t e ? " u p i t a o je. R a m s e y je h l a d n o k r v n o odgovorio: „ Ž e l i m o p r e ć i g r a n i c u i otići u Tursku." Č o v j e k s n a b r e k l i m t r b u h o m gledao n a s je u n e v j e r i c i . „Nemoguće. G r a n i c e s u z a t v o r e n e . K o l e r a T u r s k o m h a r a poput v a t r e . Niti j e d a n r a z u m a n čovjek n e ć e t a m o otići." „ A l i , v e l e p o s l a n s t v o n a m j e reklo d a s u otvorene", izleti Jeffu. „Želimo—" „Dobro, z n a t e li vi što je e p i d e m i j a k o l e r e ? " p o v i k a o je s a d v e ć ljutiti s l u ž b e n i k . „ A k o v a s p u s t i m k r o z ona v r a t a , n e m a v a m p o v r a t k a . O v a g r a n i c a ne propušta nikoga iz Turske." Pokazao je p r e m a istoku, a o n d a p r e m a nebu koje s e m r a č i l o i r e č e : „Tamo v a n i j e n i č i j a z e m l j a . " Onda z a š k i l j i i d o d a : „ Z n a t e li vi što ćete t a m o n a ć i ? D i v l j i n u ! Z m i j e o t r o v n i c e i gladne v u k o v e ! P u s t i n j u bez h r a n e i vode!" Jeff ga p r e k i n e p r i j e nego li je u s p i o i z g o v o r i t i još štogod: „ A l i z a š t o n a m je onda v e l e p o s l a n s t v o u Ateni r e k l o da je g r a n i c a o t v o r e n a ? Već s m o p l a t i l i v i z e i o b e ć a l i s u n a m d a m o ž e m o ući." Na službenikovu su v r a t u nabrekle vene. Pokazao je prstom i povikao: „ T u r s k a je granica zatvorena. Ako prođete kroz ta vrata, n i k a d s e v i š e nećete v r a t i t i ! ЈеГ m e čujete? S a v j e t u j e m v a m d a s e lijepo v r a t i t e o d a k l e s t e d o š l i . J a o d l a z i m z a d v i j e m i n u t e . S m j e s t a odlučite." S u n c e s a m o što nije bilo z a š l o , a d a n i m a s m o se t r u d i l i s t i ć i do ove granice tako da smo samo izlanuli: „Idemo u T u r s k u . " Čovjek je na to naredio vojnicima da otvore prolaz. Dok smo p r o l a z i l i , p r o r e k a o n a m je: „ B u d a l e , n i k a d s e nećete v r a t i t i ! " Vojnici s u s t a j a l i s a s t r o j n i c a m a u r u k a m a dok s u s e č e l i č n a v r a t a č v r s t o zatvarala za nama.

Polako s m o k r e n u l i n a p r i j e d . Ničija j e z e m l j a d o i s t a b i l a p u s t o š k a k v o j n i s a m v i d i o r a v n e , d i v l j i n a koja j e s l u ž i l a k a o t a m p o n - z o n a I z m e đ u d v i j e n e p r i j a t e l j s k e zemlje. S u n c e je z a p a d a l o . U d a l j i n i s a m vidio z m i j u k a k o g m i ž e p r e k o r a s p u c a l o g t l a . N e k o l i k o golih s t a b a l a stajalo j e poput s t r a ž a r a koji s u n a m p o k a z i v a l i put. Sve s e v i š e m r a č i l o . Ovo je i n a č e bio uobičajeni p r o l a z za p u t n i k e , a l i je te n o ć i bio s a s v i m p u s t , što zbog k o l e r e što zbog z a t v o r e n e g r č k e g r a n i c e . U p r a š i n i , d e s e t a k m e t a r a lijevo o d n a s , ugledao s a m n e k a k a v k o s t u r , no n i s a m ga se u s u d i o p o k a z a t i s u p u t n i c i m a . Napetost m i j e r a z d i r a l a u t r o b u . A što a k o j e t u r s k a g r a n i c a d o i s t a a t v o r e n a ? U v e l e p o s l a n s t v u su n a m r e k l i da je o t v o r e n a , a l i to je bilo rije t j e d a n d a n a . Z a r ć e m o u m r i j e t i ovdje, z a r o b l j e n i u n i č i j o j z e m l j i ? Bivalo je sve hladnije. Tišinu su s v r e m e n a na vrijeme parali vučji urlici, a mi smo se v u k l i korak po korak. Tada s a m se sjetio k a k o mi je j e d a n t r g o v a c u A t e n i r e k a o da je n i č i j a z e m l j a p u n a m i n a j o š od grčkoga g r a đ a n s k o g r a t a : „То s u t a k v e m i n e koje t i u t r e n u o t k i n u nogu i z a b i j u k o m a d e c i p e l e u b a t r l j a k . " S t r e s a o s a m se i k r e n u o dalje, moleći s e n a s v a k o m k o r a k u . Nitko s e o d n a s nije u s u d i o p r o g o v o r i t i . Č e t i r i k i l o m e t r a m r k l o g a m r a k a bilo j e poput š e t n j e d o l i n o m s m r t i . Drhtao s a m , b e z n a d a n i b o l e s t a n . U p r a v o k a d s e č i n i l o d a s e t a noć n i k a d neće p r i v e s t i k r a j u , u d a l j i n i s m o v i d j e l i s v j e t l o . P o ž u r i l i s m o n p r i j e d . Onda s m o r a z a b r a t i č e l i č n u o g r a d u s b o d l j i k a v o m ž i c o m . U s r e d i n i je, p r i b i j e n z a v r a t a , s t a j a o ž e l j e z n i r e l j e f t u r s k e z a s t a v e . Produljili smo korak. Naoružani je vojnik s t r a ž a r i o i pušio cigaretu bez f i l t e r a . U v i j e k p r i b r a n i R a m s e y j e p r o š a p t a o : „ Ј а ć u s e p o z a b a v i t i ovim." D o h v a t i o je p u t o v n i c u iz s v o j e t o r b e i n a k a š l j a o s e . S t r a ž a r je a to digao pogled, a R a m s e y mu je p r v o p o k a z a o i s p r a v u , o n d a n a s , a konačno zemlju iza s t r a ž a r e v i h leđa. Č o v j e k a uopće nije bilo b r i g a . P o v i k a o j e d v i j e r i j e č i : „ G r a n i c a zatvorena!" „ A l i , gospodine, m o r a t e nas p u s t i t i u n u t r a . I n a č e ć e m o u m r i j e t i . Grci n a s n e ć e p u s t i t i n a t r a g . " „ G r a n i c a z a t v o r e n a . " I z u s t a m u j e n a v r o oblak p a r e k o j i j e n a g l a s i o neuljudnu p o r u k u . Nismo i m a l i k a m o . B i l i s m o poput z a t v o r e n i k a koji s u m o l i l i z a milost. A l i taj n a m j e s t r a ž a r s i g u r n o n e ć e u k a z a t i . Svo njegovo znanje e n g l e s k o g a j e z i k a s v o d i l o s e n a d v i j e r i j e č i : g r a n i c a z a t v o r e n a .

м

45

Potom je petom na svojoj č i z m i ugasio č i k i o d m a r š i r a o u t a m u . Nije ga bilo dvadeset m i n u t a , a mi s m o i dalje č e k a l i p r e d v r a t i m a poput izbjeglica. K a d se v r a t i o , počeo je ž u s t r o g e s t i k u l i r a t i i v i k a t i na n a s . I z m e đ u r a z n i h g r č k i h pogrdi s v a k o b i s m o malo č u l i : „ G r a n i c a zatvorena. Granica zatvorena. Granica zatvorena." P i t a o s a m se hoće li n a s pobiti. Najzad se p o j a v i o njegov n a d l e ž n i . I z g l e d a da su išli u i s t u š k o l u : „ G r a n i c a z a t v o r e n a . " Mi s m o bili t i h i , ali n i s m o o d u s t a j a l i , Naš očaj i u s t r a j n o s t na k o n c u su s m e k š a l i drugoga s t r a ž a r a koji n a s je odlučio p u s t i t i u n u t r a . U t j e r a o n a s je u n e k u d r v e n j a r u gdje je z a p l i j e n i o s v e što s m o i m a l i : p u t o v n i c e , novac, pa č a k i odjeću koju s m o i m a l i na sebi. Onda je o t i š a o i z a k l j u č a o v r a t a za s o b o m . Mi s m o o s t a l i s k o r o goli u onoj ledenoj p r o s t o r i j i i pitali se je li n a m i š t a bolje nego m a l o p r i j e u ničijoj z e m l j i . Što s a d ? Hoće li nas pustiti da tamo umremo? U donjem s m o r u b l j u d r h t a l i oko pola s a t a , što od h l a d n o ć e , što od i š č e k i v a n j a . Najzad s e n a š t a m n i č a r v r a t i o . Zagledao n a m s e s v a k o m u lice, v r a t i o n a m o d j e ć u , lupio biljeg u p u t o v n i c e i š i r o k o se n a s m i j a o : „ D o b r o d o š l i u v e l e b n u z e m l j u T u r s k u " , r e k a o je. Duboko p o t r e s e n i , p r e š l i s m o u s a s v i m d r u g i s v i j e t .

K

a d s m o p o g r a n i č n o g a s t r a ž a r a u p i t a l i z a put d o I s t a n b u l a , p o k a z a o n a m je p u s t u s e o s k u c e s t u koja je n e s t a j a l a u t a m i b r d o v i t o g i plodnog s e o s k o g k r a j a I s t o č n e T r a k i j e . Dok s m o

hodali, p o p r v i s a m put v i d i o m i n a r e t k a m e n e d ž a m i j e . O č a r a l a m e )e n j e z i n a k u p o l a i m i n a r e t i i bio s a m o d u š e v l j e n što v i d i m m j e s t o posvećeno B o g u . Na c e s t i nije bilo n i k a k v i h v o z i l a , a I s t a n b u l je još u v i j e k bio udaljen 2 5 0 k i l o m e t a r a . Što s a d ? D o k s m o s t a j a l i i p i t a l i se k i k o ćemo i k a d s t i ć i d o s v o g a o d r e d i š t a , niz c e s t u j e doklopotao s t a r i B t v o r e n i k a m i o n koji se z a u s t a v i o p o r e d n a s . Neobično je bilo to što |e na d r v e n i m k l u p a m a u s t r a ž n j e m dijelu s j e d i l o d e s e t a k s m r k n u t i h policajaca. Popeli s m o se k njima. U n i f o r m e su im bile o t r c a n e i s v i M I bili v r l o t i h i , o s i m j e d n o g a koji nije bio u u n i f o r m i . Taj s e n a g n u o p r e m a m e n i i p r o š a p t a o : „ H o ć u k u p i t i h a š i š od tebe. P r o d a j m i . N i s a m policajac." „ N e m a m ja toga", r e k a o s a m . Još me je n e k o v r i j e m e p o k u š a v a o nagovoriti, a onda je s k o č i o s k a m i o n a , s t a v i o p o l i c i j s k i š e š i r i otklipsao svojim putom. U I s t a n b u l s m o došli u s r e d noći. K a d n a s je g l a v n i policajac upitao gdje ć e m o o d s j e s t i , R a m s e y mu je odgovorio da t r a ž i m o nešto jeftino. Nato se g l a v n i policajac zagledao u n a s p r e k o s v o j i h n a o č a l a , o k r e n u o se i otišao do j e d n o g a s n i ž i m č i n o m k a k o bi p o r a z g o v a r a l i na s a m o . K a d se v r a t i o k n a m a , r e k a o n a m je da s l i j e d i m o njegova p o m o ć n i k a . P o m o ć n i k o v a je u n i f o r m a bila izblijedjela i p o k i d a n a , a i z r a z l i c a s t o i č k i . Nije n a m se o b r a ć a o niti n a s je gledao. Sljedili s m o ga k r o z puste i s t a n b u l s k e ulice i što s m o dalje i š l i , to su n a m se k v a r t o v i i'inili s i r o m a š n i j i . B r z o s m o s h v a t i l i d a n a s v o d i u s r e d geta, u p r a v o tamo gdje je k o l e r a b i l a u punom j e k u . Ono što s m o v i d j e l i bilo je o b e s h r a b r u j u ć e . B i j e d a i bolest o k r u ž i v a l i s u n a s s a s v i h s t r a n a . Jeff je d r h t a o od s t r a h a . „Grdno s m o p o g r i j e š i l i . Ona n i č i j a z e m l j a bila je s i g u r n i j a od ovoga." Č a k je i R a m s e y glasno u z d a h n u o . „ D r u g o v i , u s v e ove godine

46

47

p u t o v a n j a n i s a m v i d i o d e p r e s i v n i j e mjesto." J a s a m s e p o k u š a o moliti, a l i mi je um bio o d v e ć n e m i r a n . Kamo nas ovaj čovjek vodi? Neugodnu t a m u k i d a l i s u l j u d s k i k r i c i i z a p o m a g a n j e . P r l j a v a z a b i t p l a ć a l a j e s t r a š a n d a n a k b o l e s t i . Bojao s a m s e d i s a t i . K o l e r a h i t r o o p u s t o š i tijelo, n o s e ć i s t r a š n e bolove u p r o b a v n o m t r a k t u i s m r t . B i l i s m o izgubljeni i s a m i , a p o v r a t k a n a m nije bilo, j e r n a s je v o d i o onaj č u d a n čovjek. P r e d nama se pokazaše zloslutni obrisi kamene srednjovjekovne g r a đ e v i n e . Obuze m e s t r a v a . S v i s u m i nagoni r e k l i d a b j e ž i m , a l i n a š nas vodič s a s m i j e š k o m uvede u n u t r a . S l a b o o s v i j e t l j e n a u l a z n a p r o s t o r i j a s l u ž i l a j e k a o s a l a z a b i l j a r u kojoj j e d e s e t a k m u š k a r a c a p u š i l o c i g a r e t e i n a d m e t a l o se. I z g l e d a l i su poput n a j o k o r j e l i j i h g a n g s t e r a i z p o d z e m l j a . Dok s u n a s o d m j e r a v a l i s v o j i m h l a d n i m p o g l e d i m a , i n e h o t i c e s a m pomislio k a k o se t a k v i ne bi libili ubiti n e k o g a d a p o k r i j u k o c k a r s k i dug. N i z a k ali o p a s a n v o đ a b a n d e oslanjao s e o z i d . I s p o d pripijene c r n e m a j i c e b u b r i l i s u m u m i š i ć i , a d ž e p n i m je n o ž i ć e m č i s t i o c r n o i s p o d n o k t i j u . K a d je v i d i o n a š e g a v o d i č a , ubacio je nož u d ž e p , zagladio uljem n a m a z a n u c r n u k o s u i prišao mu. Č i n i l o n a m s e d a njih d v o j i c a s k l a p a j u n e k i s p o r a z u m , a o n d a s u n a s p o z v a l i da ih s l i j e d i m o do s t r a ž n j e s t r a n e s a l e te uz t a m n o i s t r m o kameno stubište nejednakih gazova. S jedne nam se s t r a n e nalazio k a m e n i zid, a s d r u g e d u b o k i pad u p o d r u m , bez ograde. B i l o je m r a č n o k a o u r o g u , a u s p o n je bio t a k o s t r m da s m o o s t a l i bez d a h a . K a d s m o s e popeli n a v r h , v o d i č n a s j e k r o z n e o s v i j e t l j e n h o d n i k o d v e o d o sobe u kojoj s m o t r e b a l i p r e n o ć i t i . U m j e s t o l j u b a z n e dobrodošlice, „ d o m a ć i n i " s u z a h t i j e v a l i d a i m platimo unaprijed. Bili su toliko agresivni da nam je malo po malo s i n u l o u k a k v u s m o s e n e v o l j u u v a l i l i . Htjeli s m o p r o ć i j e f t i n o , a l i n i s m o htjeli o v a k v u bijedu. R a m s e y i m j e r e k a o d a n e m a m o t u s k i h l i r a te ih u p i t a o za t e č a j d o l a r a . „Tek ć e m o o n d a r a z g o v a r a t i o p l a ć a n j u i t o s a m o z a j e d n u noć." O s t a l i s m o z a b e z e k n u t i k a d s u n a m p o n u d i l i i z n o s upola m a n j i o d s l u ž b e n o g a t e č a j a . R a m s e y j e uljudno p r i g o v o r i o i p o k u š a o se c j e n k a t i za bolji omjer. M e đ u t i m , g l a v n i g u l i k o ž a nije htio n i č u t i . B i l i s m o n a njegovu t e r e n u . Od b i j e s a i z o b l i č e n o g a lica, bacio je c i g a r e t u o z i d . Z a t i m je stao m a h a t i n o ž e m p r e d n a m a i v e r b a l n o n a s n a p a d a t i . I a k o je bio

n i z a k , p r e s t r a v i l a n a s j e snaga njegove o k r u t n o s t i . P r o d o r n e c r n e oči p o m r a č i o m u j e gnjev. D r h t a v i h j e u s a n a m a h n i t o v r i š t a o , u p i r u ć i nam p r s t o m u lice. P r e d n a m a je k i p t j e l o otjelovljenje b i j e s a . O s t a l i su g r u b i j a n i s v e to g l e d a l i k a m e n i h i z r a z a l i c a , a n a š se tobožnji p r i j a t e l j policajac t r e s a o o d s t r a h a . B i l i s m o p r e p u š t e n i s a m i s e b i . K a d s u n a m Uzeli novac, ljudi su n a s o s t a v i l i z a t o č e n e u sobi Što a k o s e v r a t e d a n a s ubiju? T r a ž i l i s m o i z l a z , a l i u z a l u d . O s i m v r a t a , i m a l i s m o još s a m o j e d a n p r o z o r koji j e bio v i s o k o i z n a d u s k e , k a m e n o m popločene ulice. Bili smo u klopci. „Jeff, z a k l j u č a j v r a t a " , p r o š a p t a o j e R a m s e y . „Мопк, p o m o z i m i g u r n u t i ovaj b r a č n i k r e v e t na v r a t a da n a s ne z a s k o č e u s n u . " S a n n a m ni u k o m s l u č a j u nije bio na p a m e t i , no bilo je m u d r o n a p r a v i t i sve m j e r e p r e d o s t r o ž n o s t i . Što s m o t i š e mogli, podigli s m o i n a v a l i l i k r e v e t na v r a t a te, za s v a k i s l u č a j , z a v e z a l i č e l i č n u š i p k u z a g l a v l j a z a k v a k u . R a m s e y i Jeff su legli na taj k r e v e t , dok s a m se ja s m j e s t i o na p o l j s k i k r e v e t p o r e d zida. Soba j e bila p r a v a r u p a . S a s t r o p a j e v i s j e l a j e d n a j e d i n a ž a r u l j a na ž i c i , a z e l e n a boja i ž b u k a l j u š t i l i su se sa z i d o v a . U k u t o v i m a se njihala p a u č i n a , a u s t a j a l i s m r a d d i z a o n a m je ž e l u d a c . D a š ć u ć i zbog p o m a n j k a n j a s v j e ž e g a z r a k a , u h v a t i o s a m se u k o š t a c s o g r o m n i m p r o z o r o m koji je i m a o gotovo d v a m e t r a u v i s i n u i m e t a r u š i r i n u . K a d se najzad otvorio, pao s a m n a t r a g u k r e v e t , no u s k o r o su m e n a p a l e Mjenice. Nije bilo g o v o r a o o d m o r u . L e ž a l i s m o u m r a k u i č e k a l i . Nakon o t p r i l i k e s a t v r e m e n a č u l i s m o k a k o s e u b r a v i p o l a k o o k r e ć e ključ. V r a t a su se tiho otvorila, ali su udarila u krevet. Ispočetka su i h uljezi lagano g u r k a l i , n e s h v a ć a j u ć i d a n a s t r o j i c a č u č i m o n a tlu sa druge s t r a n e i da se svom težinom naslanjamo na krevet. Gurnuli s u jače. K a d s u s h v a t i l i d a smo i m z a p r i j e č i l i u l a z , počeli s u u r l a t i i bacati se o v r a t a . Na t r e n su ih u s p j e l i o t v o r i t i , ali mi s m o se o s l o n i l i o k r e v e t s v o m t e ž i n o m i opet ih z a t v o r i l i . I mi i oni v e ć s m o bili napola ludi o d n a g u r a v a n j a . J a s a m s k o č i o n a k r e v e t n e b i l i i z n o v a p r i č v r s t i o čvor koji ga je v e z a o za k v a k u , k a d je u p u k o t i n u na v r a t i m a j e d a n od n a p a d a č a z a r i o nož koji me u m a l o p o v r i j e d i o . P o m a h n i t a o s a m . Žele nas ubiti. B o r b a se n a s t a v i l a . Oni su se n a s t a v i l i b a c a t i o v r a t a koja su n e p r e s t a n o u d a r a l a u k r e v e t . P r i j e t i l i su i p s o v a l i , a mi s m o g u r a l i

48

Vi

k r e v e t . Kako nisu uspjeli otvoriti vrata, iznenada su odustali i povukli s e . T i š i n a koja je u s l i j e d i l a bila je p o t p u n a i n a p e t a . Z n a o s a m d a ć e n a s opet n a p a s t i , p a s a m legao n a svoj m a l i k r e v e t zajedno sa stjenicama. Gomila stravičnih misli opsjedala mi je um. Što radim ovdje, zarobljen u istanbulskom getu u kojem se skupljaju bande iz podzemlja i kojim hara epidemija kolere? P r e v r t a o s a m se po k r e v e t u i p r i s j e ć a o ž i v o t a u Highland P a r k u . Ja sam jednostavan sam napustio okrilje dečko. takva Moja mirnog me obitelj i prijatelji vole. doma? Sad sam Zašto i

Gubio s a m s v e t r i b i t k e . Neću ovo preživjeti, p o m i s l i o s a m . Bože, pomozi! S a m o što s a m t o pomislio, v i d i o s a m r j e š e n j e . N a s t a v i o s a m u r i n i r a t i u onu c i p e l u . P a ž l j i v o s a m je odložio u l a d i c u u s t o l u i v r a t i o s e borbi. Č v r s t o d r ž e ć i s v o j položaj, u s p j e l i s m o i h o d b i t i . No ipak, b i l i s m o u s t u p i c i bez h r a n e i vode. S a m o je bilo p i t a n j e v r e m e n a k a d će p r o v a l i t i k n a m a . S p r v i m z r a k a m a s u n c a , s h v a t i l i smo da n a m je j e d i n a n a d a t i h i bijeg k r o z v r a t a u s t a n c i i z m e đ u napada. P r i l i k a z a bijeg b i l a j e s i ć u š n a , ali s m o o d l u č i l i r i s k i r a t i . Z n a l i s m o d a ćemo u m r i j e t i a k o j e i s p r e d v r a t a s t r a ž a r . N i s m o i m a l i i z b o r a . P o l a k o i što tiše, o t v o r i l i s m o v r a t a u m r k l i m r a k . N i s a m v i d i o ni p r s t p r e d nosom. Dok s m o hodali n a v r h o v i m a p r s t i j u , s t a r i j e d r v e n i pod s a s v a k i m k o r a o m z a š k r i p a o , k a o d a v r i s k a . H o ć e m o l i n a b a s a t i n a njih? Srce mi je s n a ž n o t u k l o . Uspjeli s m o se probiti do gotskoga s t u b i š t a , još u v i j e k n i s m o vidjeli pa smo se h v a t a l i za z i d , b o j e ć i se da ćemo pasti u p o d r u m . P r i k r a l i s m o se onoj s a l i za b i l j a r gdje je, na n a š u ž a s , pod s l a b i m s v j e t l o m n a jednom o d stolova s p a v a o s t r a ž a r . D r ž e ć i dah, u s p j e l i s m o se o d š u l j a t i do i z l a z n i h v r a t a k o j a su se n a l a z i l a na drugom k r a j u prostorije. Bilo je z a k l j u č a n o , a b r a v a nije htjela p o p u s t i t i . T a k v u još n i k a d nismo vidjeli. Svaki ju je od nas trojice s v i m s i l a m a pokušao otvoriti, ali b e z u s p j e š n o . Naši s u p o k u š a j i k o n a č n o p r o b u d i l i o m a m l j e n o g a s t r a ž a r a . K a d n a s je v i d i o , počeo je v i k a t i i d o z i v a t i o s t a l e . S udaljenog s t e p e n i š t a čuo s e s t r a š n i s t a m p e d o . „ 0 , B o ž e ! " d a h n u o s a m . ,,Ramsey, o t v o r i b r z o t u b r a v u ! O t v o r i je!" „ T r u d i m s e . T r u d i m se." O n s e d o i s t a t r u d i o s v i m s i l a m a , ali b r a v a nije p o p u š t a l a . Pozlilo m i j e o d z v u k a o n i h č i z a m a . Samo š t o n a s n i s u dosegli, k a d s e b r a v a najednom o t v o r i l a , a mi s m o poispadali na u l i c u , t r č e ć i b r ž e no i k a d sa s v i m svojim s t v a r i m a i r u k s a c i m a na leđima. Iza nas smo čuli urlanje i p o v i k e n e p r i j a t e l j a , ali se n i s m o o k r e t a l i . S p a z i l i s m o t a k s i i uletjeli u n u t r a . Z n a l i s m o s a m o j e d n o m j e s t o u I s t a n b u l u : „ P l a v a d ž a m i j a , P l a v a d ž a m i j a " , govorili s m o z a d i h a n o u j e d a n glas. K a d je u r e t r o v i z o r u v i d i o b a n d u koja se p r i b l i ž a v a l a , t a k s i s t se nije htio p o m a k n u t i , j e r je u tome vidio d o b r u p r i l i k u za sebe, v e ć je r e k a o : „ D v j e s t o dolara." „Što? D v j e s t o d o l a r a ? " p o v i k a o je Jeff.

bespomoćan

sam. Pomolio sam se. Ovdje sam došao tražeći prosvjetljenje; je li ovo put kojim moram proći da se naučim predati? Na p a m e t mi je došla j e d n a misao. Ako je tako, neka bude. Samo nas Bog može spasiti u ovoj nevolji. Molitve mi je p r e k i n u o z v u k v r a t a koja su se opet z a r i l a u k r e v e t . P o č e l a je d r u g a r u n d a . Ubojice koji su se n a m j e r i l i na n a s , u r l a l i su i d i v l j e m l a t i l i po v r a t i m a . S a m o t r e n u t a k n e p a ž n j e i mogli bi p o g i n u t i . B i l o j e v r l o hladno, a l i n a s j e oblivao z n o j . D a h t a l i s m o o d n a p o r a , r u k e i noge bile su n a m n a t u č e n e , a l i g r a b e ž l j i v a se n i s u u m o r i l i . Njihova r i k a n a s je p l a š i l a . Ja s a m v e ć počeo m i s l i t i da će mi p u k n u t i mjehur. J e d i n i n u ž n i k bio je v a n i u h o d n i k u . T a k o su se u meni vodile t r i v e l i k e b o r b e : d a ubojice z a d r ž i m o v a n i , d a u r i n z a d r ž i m u n u t r a i d a s h v a t i m čemu sve to služi. K a k o n i s a m v i š e mogao odolijevati z o v u p r i r o d e , o s t a v i o s a m R a m s e y a i Jeffa te se popeo na p r o z o r i o l a k š a o se na u l i c u . Uši mi p r o b i ž e n s k i v r i s a k . U l i c a j e bila š i r o k a nešto m a n j e o d pet m e t a r a , a točno p r e k o p u t a m e n e bio je p r o z o r na k o j e m je b i l a s t a r i c a m u s l i m a n k a o d j e v e n a u t r a d i c i o n a l n i c r n i veo. Ja s a m bio t o l i k o o č a j a n da je n i s a m ni v i d i o , no ona je g l e d a l a r a v n o u mene. U ž a s n u t a mojom n e p r i s t o j n o š ć u , v r i š t a l a je od gađenja. Bilo joj je to p r e v i š e . Ja s a m b e s p o m o ć n o s t a j a o na p r o z o r u , l i c e m u lice sa s t a r i c o m , s h l a č a m a oko č l a n a k a , u r i n i r a j u ć i i moleći je da se s m i l u j e . Ona me p r o k l e l a i b a c i l a mi u lice c i p e l u . Pogodak je bio d i r e k t a n . Z a t v o r i o s a m prozor, s k o č i o na tlo i o b r i s a o k r v s n o s a i u s t i j u . A l i n i s a m bio gotov. Moj se m j e h u r još u v i j e k htio r a s p r s n u t i , a R a m s e y je dozivao: „Мопк, v r a t i se ovamo. Ne m o ž e m o ih v i š e z a d r ž a v a t i . "

50

51

Vozač j e glasno p o v i k a o : „ D v j e s t o d o l a r a ! D v j e s t o d o l a r a ! " Na b r z i n u s m o se s l o ž i l i : „ D a , da, d v j e s t o d o l a r a , d v j e s t o dolara." K r e n u l i j e s m o , no j e s m o li bili na s i g u r n o m ? Jeff, koji je i m a o n o v č a n i k , bio j e z a b r i n u t : „Ne m o ž e m o m u d a t i d v j e s t o dolara", p r o š a p t a o je. „Hoće li n a s ovaj ubiti?" T o n i s m o htjeli z n a t i . N a p r v o m s m o s e m a f o r u i s k o č i l i i z t a k s i j a . Vozač j e z a n a m a v i k a o : „ D v j e s t o dolara, d v j e s t o d o l a r a ! " A l i n a s v i š e nije bilo.

J

e d v a s m o č e k a l i d a odemo i z I s t a n b u l a . U k r c a l i s m o s e n a t r a j e k t preko Bosporskog t j e s n a c a . Dok smo s t a j a l i na palubi punoj putnika, u m o r n i ali ispunjeni o l a k š a n j e m , sunce se dizalo

maglom prevučenom nebu. Ptice su letjele iznad nas, a ja s a m

z a h v a l n o pognuo g l a v u . Dok j e t r a j e k t plovio, gledao s a m k a k o o b z o r polako guta velebni grad. Protekle mi se noći s m r t činila izvjesnom. Borili smo se i poduzeli nezamisliv r i z i k te najzad uspjeli. Uspjeli s m o , j e r s m o o s j e ć a l i n a d u - nadu d a ono b o ž a n s k o m o ž e l j u d s k o m b i ć u d a t i m o ć d a n a d i đ e n e z a m i s l i v e p r e p r e k e . U onoj s t r a š n o j n e v o l j i naša su s r c a prigrlila nadu te smo p r i z v a h snagu silniju od svoje da n a s v o d i , p r o č i s t i i , n a k r a j u , o s l o b o d i . Moje s u s e r u k e j o š u v i j e k t r e s l e i t i j e l o m m i j e t e k a o a d r e n a l i n , a l i s a m u s r c u z a h v a l j i v a o onoj s k u p i n i ubojica. Oni su mi pomogli da n a u č i m nešto vrlo v a ž n o i na n e k i m e n a č i n p r i p r e m i l i z a moje h o d o č a š ć e .

G

r u b i doček u I s t a n b u l u bio je s u š t a s u p r o t n o s t l j u b a z n o s t i na koju s m o n a i l a z i l i p u t u j u ć i T u r s k o m p r e m a i s t o k u . Mnogi b i n a s

ljudi p o z i v a l i u svoje k u ć e i t r g o v i n e na o b r o k . I a k o su im jela b i l a n a s bi g a n u l o njihovo g o s t o p r i m s t v o i s v a k i s m o put bili z a d o v o l j n i . Mene s u ujedno z a d i v i l e egzotično n a p r a v l j e n e d ž a m i j e k r a j k o j i h

j e d n o s t a v n a , obično s a m o t r a d i c i o n a l n a b e s k v a s n a pogača s a č a j e m ,

s m o p r o l a z i l i t e s a m k o r i s t i o s v a k u p r i l i k u d a p o s j e t i m koju o d t i h prekrasnih Božjih kuća. Naš način p r i j e v o z a bio j e odraz naših oskudnih sredstava. N a j č e š ć e b i s m o a u t o s t o p i r a l i i l i se popeli na popeli u n e k u k r n t i j u od a u t o b u s a ili s t r a ž n j i dio k a m i o n a pa se t a m o g u ž v a l i s l o k a l n i m ljudima, njihovim alatima i stokom. Putovali smo preko s u š n i h , vjetrom zametenih visoravni središnje T u r s k e . Samo smo nakratko s t a l i u A n k a r i gdje j e s t o k a p a s l a n a n e p r e g l e d n i m , golim b r d i m a . N a k o n n e k o l i k o t j e d a n a puta, stigli s m o d o n e š t o s u r o v i j e g b r d o v i t o g p r e d j e l a i s t o č n i h v i s o r a v n i , gdje s u noći bile n e š t o h l a d n i j e . B i l i s m o

1 2 0 0 k i l o m e t a r a d a l e k o o d I s t a n b u l a k a d n a s j e opet z a d e s i l a nevolja. ja s a m dobio u ž a s n u d i z e n t e r i j u i n i s a m v i š e mogao p u t o v a t i . Stali s m o u g r a d i ć u E r z e r u m u i p o t r a ž i l i n a j j e f t i n i j e p r e n o ć i š t e . Neki lokalni ljudi odveli su nas do točionice čaja na p e r i f e r i j i i d a l i n a m sobu n a t r e ć e m k a t u r u š e v n e z g r a d e . Moja j e n a j v e ć a b r i g a bio n u ž n i k . P u t do njega v o d i o je niz t r i d e s e t a k u s k i h k a m e n i h s t u b a . U h o d n i k u , s lijeve s t r a n e s t u b i š t a , n a l a z i l a se r u p a u podu. To je bilo to. L j u d s k e fekalije g o m i l a l e bi se u n u t r a dok ih ne bi i z v a d i l i lopatom, a to se nije događalo t a k o često. P r i v a t n o s t je p r u ž a o p a r a v a n od t r u l i h d r v e n i h d a s a k a . S m r a d m e o m a m l j i v a o ; bilo j e t o l i k o z a g u š l j i v o d a s a m s e u m a l o u d a v i o . U s p r k o s s v e m u , taj j e n u ž n i k d a n i m a bio moje b o r a v i š t e . N a k o n što b i h obavio n u ž d u i d o v u k a o tijelo do v r h a s t e p e n i š t a , u b r z o b i h opet m o r a o s i ć i i i s p r a z n i t i ž e l u d a c ili c r i j e v a . S i l n a m u č n i n a , p o v r a ć a n j e i n e p r e s t a n a d i j a r e j a r a z a r a l i s u m i tijelo. Prijatelji su strpljivo čekali da se oporavim i svakoga dana istraživali grad. Jednoga s a m d a n a bio s a m u sobi. N a j e d n o m s p a z i m nekoga s t r a n c a k a k o u l a z i i p r e b i r e po Jeffovom r u k s a k u . K a d je p r o n a š a o njegov š v i c a r s k i nož, i z v a d i o g a j e i u s k l i k n u o s a m z a sebe: „ J e d n a l i r a ! " O n d a je na stol položio l i r u i o t r č a o v a n . Taj nož vrijedi puno više, p o m i s l i o s a m . Usprkos neizvjesnom stanju u kojem sam se nalazio, osjećao sam d a m i j e d u ž n o s t š t i t i t i prijatelja. N e k a k o s a m s e i z v u k a o i z b o l e s n i č k e postelje i p o t r č a o za o n i m č o v j e k o m . V r a t i o s a m mu njegovu l i r u i p r i s t o j n o z a h t i j e v a o da v r a t i nož. Nevoljko me je p o s l u š a o . „ M o l i m v a s , dođite k a s n i j e i dogovorite se sa Jeffom", r e k a o s a m s t o j e ć i na d r h t a v i m n o g a m a . On nije r e k a o n i š t a i o t i š a o je. Niti pet m i n u t a k a s n i j e , n e k a k v a s e g o m i l a ljudi popela u z s t e p e n i c e . U g r o z n i c i , d e h i d r i r a n te j e d v a u s t a n j u da se u s p r a v i m u k r e v e t u , n i s a m bio s p r e m a n n i z a k a k a v s u k o b . N a v r l i s u k r o z v r a t a . R u l j u j e vodio onaj č o v j e k koji je u k r a o nož. P o k a z a o je na mene i počeo v i k a t i : „ P a k i s t a n a c ! P a k i s t a n a c ! On je iz Pakistana!" Ostali su bijesnih. Okružili su mi k r e v e t mašući noževima i toljagama te vičući: „Ti P a k i s t a n a c , t i m r t a v . T i P a k i s t a n a c , t i mrtav." B i o s a m s a m i z b u n j e n . Nije m i p r e o s t a l o n i š t a nego moliti B o g a . B r z o s a m zgrabio svoju a m e r i č k u putovnicu i držao je visoko da je s v i vide: „Pogledajte! Ja s a m Amerikanac." I s t u p i o je neki stariji čovjek. Uzeo je putovnicu i počeo je

pregledavati „Ne."

poput

samoimenovanog

službenika

za

imigraciju,

"otorn me je pogledao i tiho r e k a o : „ T a k o . Nisi P a k i s t a n a c ? " „Amerikanac si?" „Da", odgovorio s a m . Nato se on se n a s m i j e š i o i k r e n u o p r e m a k r e v e t u ne bi li se sa m n o m r u k o v a o . „Jako dobro. M i v o l i m o A m e r i k a n c e . V i T u r s k o j dajete oružje." Onda su me s v i s p o š t o v a n j e m p o z d r a v i l i i o t i š l i . P r i j e n o što s a m u s p i o doći k s e b i , opet s a m č u o r u l j u k a k o t r č i p o s t e p e n i c a m a . Pomolio s a m s e z a z a š t i t u . Ovoga puta j e v i š e o d desetero njih ušlo u moju sobu i o k r u ž i l o mi k r e v e t . Ovaj put s u , m e đ u t i m , došli u m i r u . P o n u d i l i su mi b e s k v a n e pogače i čaj. Onaj s t a r i j i č o v j e k koji mi je gledao p u t o v n i c u mi se obratio: „ T i A m e r i k a n a c . T o j a k o dobro. N a m a žao. S a d a jedi." J a n i k a k o n i s a m bio gladan. S a m m i r i s h r a n e i z a z i v a o m i j e m u č n i n u . Z n a o s a m d a ć e m e taj k r u h i čaj n a t j e r a t i d a o s t a t a k d a n a i d o b a r dio noći p r o v e d e m u d r u š t v u one o d v r a t n e r u p e . No što s a m drugo mogao? Bilo bi u v r e d l j i v o ne p r i h v a t i t i njihove p o k l o n e . Tu je v r s t g o s t o p r i m s t v a bilo d o i s t a t e š k o odbiti. H i n i o s a m s m i j e š a k i jeo dok n i s u bili z a d o v o l j n i . Pojeo s a m č i t a v t a n j u r , pa i n e š t o v i š e . Dobro s a m to platio.

Z

d r a v l j e m i s e p o l a k o počelo p o p r a v l j a t i . Jedne s a m v e č e r i k r e n u o u š e t n j u i č u d i o se koliko je k r a j bio s i r o m a š a n . Čitave obitelji

bile su z g u r a n e u t r o š n i m k o l i b a m a s v r l o m a l o i m o v i n e i o d j e v e n i u i z n o š e n u i p o k i d a n u odjeću. L j u d i su č u č a l i uz p r a š n j a v u c e s t u i č i n i l i

se gladni i n e z a d o v o l j n i . Nekome t k o je došao sa Z a p a d a bilo je t e š k o r a z u m j e t i t o l i k o s i r o m a š t v o . B i o j e t e k l i s t o p a d , a n o ć n i j e z r a k već bio h l a d a n . To je bio nagovještaj t a m o š n j i h d u g i h , s u r o v i h i h l a d n i h zima. D a b i h s e v r a t i o u n a š u sobu m o r a o s a m p r o ć i k r o z onu m a l u t o č i o n i c u č a j a u p r i z e m l j u . Jedne n o ć i , n e k i m i j e s n a ž a n č o v j e k u s v o j i m t r i d e s e t i m a , sjajne c r n e kose i t a n k i h b r k o v a pograbio n a d l a k t i c u i g u r n u o me na stolac. S h v a t i o k o l i k o ga ljudi p o š t u j u po tome k a k o s u g a g l e d a l i . T i j e l o i u s n e s u m u d r h t a l i k a d j e p r e m a m e n i g u r n u o č a š i c u čaja i p r i k o v a o me pogledom p l a m t e ć i h c r n i h o č i j u . Sjedio s a m l i c e m u lice s u t j e l o v l j e n j e m s i l o v i t o s t i . Nije govorio ni

54

r i j e č i engleskoga. P o k a z a o m i j e a r a p s k i n a t p i s n a z l a t n o m p r s t e n u koji je nosio i z a r i k a o poput ljutitoga l a v a : „ A l a a h ! " O n d a mi je u p e r i o p r s t u lice, š t o je z n a č i l o da t r e b a m p o n o v i t i b o ž j e ime. J a g a n i s a m mogao n i t i pogledati. Z u r i o s a m u s t a k l e n u č a š u č a j a n a s t o l u . U n j e m u nije bilo n i m l i j e k a n i v r h n j a , v e ć s a m o j e d n a k o c k a š e ć e r a koja s e polako o t a p a l a n a d n u . O n d a me č o v j e k u h v a t i o za b r a d u , podigao je, te me p r i s i l i o da s r e t n e m njegov z a s t r a š u j u ć i pogled. Topio s a m s e b r ž e o d onoga š e ć e r a . Opet je u p e r i o p r s t u m e n e i z a g r m i o : „ A l a a h ! " Činilo mi se od životne važnosti da ga u s r e ć i m . S v e l i k i m s a m poštovanjem promrmljao: „Alah." On me na to pogledao k a o da me ž e l i s p a l i t i u pepeo i s a v se t r e s a o od bijesa. Najzad se nije mogao o b u z d a t i te je u d a r i o š a k o m po s t o l u : „Ne! A l a a h ! " Č a š a je č a j a p a l a na tlo i p o l o m i l a se, a s v i su se p r i s u t n i o k u p i l i oko n a s . P o d i ž u ć i glas još v i š e , č o v j e k j e opet z a u r l a o : „Ne! A l a h ! " 1 opet mi u p e r i o p r s t u lice. Na to s a m j a , mnogo g l a s n i j e nego p r i j e , v i k n u o : „ A l a h . " Ni to nije bilo dovoljno g l a s n o . Njegova je s r d ž b a s a d a p l a m t j e l a , a ja s a m s e s k a m e n i o . Opet j e š a k o m lupio p o s t o l u t e č e t v r t i put, i z s v e g a g l a s a , z a r i k a o : „Ne! A l a a h ! " Sve su me o č i u toj n a p u č e n o j t o č i o n i c i č a j a gledale ljutito, k a o d a s a m u h v a ć e n o s k v r n j u j u ć i n a j s v e t i j e s v e t i š t e . Č o v j e k j e ovoga p u t a z a r i o svoj s n a ž n i p r s t u moje g r u d i , g u r n u o m e s v e do z i d a , i z a h t i j e v a o da i z g o v o r i m b o ž j e ime u v j e r s k o m z a n o s u koji se mogao n o s i t i s n j e g o v i m . Ovo nije b i l o p r v i put š t o s a m n a s v o m p u t o v a n j u osjetio k a k o m e j e a n đ e o s m r t i p r o n a š a o i lebdi n e k o l i k o c e n t i m e t a r a p o v r h moje glave. Što mi je d r u g o p r e o s t a l o nego m o l i t i se s v e m o ć n o m A l a h u da m e s p a s i ? U s t a o s a m i podigao r u k e n e b u . O n d a s a m s v o m s v o j o m snagom, iz dubine duše, zavapio: „Alaaaaaaaaah!" N a k o n toga se č o v j e k se zagledao u moje oči d o k je o s t a t a k točionice u t i h n u o . O n d a je k l i m n u o glavom u z n a k o d o b r e n j a i i z a š a o . N a k o n toga, s v i s u s e v r a t i l i n a s v o j a m j e s t a , a j a s a m o s t a o z a t e č e n . Nitko m i n i k a d nije t a k o p r o p o v i j e d a o . Ш Y ad s a m se oporavio, Ramsey, Jeff i ja n a s t a v i l i s m o put i s t o k a . U pC ono j e v r i j e m e postojala č i t a v a k o n t r a k u l t u r a s v j e t s k i h p u t n i k a JL. J k p o p u t n a s koji su se nosili s t e š k o ć a m a o s k u d n i h s r e d s t a v a . Većina ih je bila željna pustolovine i n a k l o n j e n a d u h o v n o s t i . P o n e k a d bismo se s r e l i na n e o č e k i v a n i m m j e s t i m a . U E r z e r a m u , na primjer, .amsey i Jeff su n a b a s a l i na b r a ć u p u t n i k e koji su uspjeli nagovoriti vozača autobusa da ih besplatno v o z i u autobusu neke t v r t k e koji je išao za T e h e r a n . N a m i r n i c e su z a u z i m a l e s a m o pola autobusa pa je bilo m j e s t a za nekoliko p u t n i k a . P r i d r u ž i l i smo im se i t a k o p r e š l i g r a n i c u između T u r s k e i I r a n a . Z g r a d a i m i g r a c i j e n a granici b i l a j e u p e č a t l j i v a . Čitav j e d a n z i d p r e k r i v a l a je golema šahova fotografija. Još n a s je v i š e p r i z e m l j i l o upozorenje a m e r i č k o g a State D e p a r t m e n t a . V e l i k i m j e s l o v i m a pisalo da a m e r i č k i m g r a đ a n i m a u I r a n u koji posjeduju, prenose ili p r o d a j u hašiš ili opijum p r i j e t i s m r t n a k a z n a . State D e p a r t m e n t nije mogao pomoći u h i ć e n i m a . Vozač autobusa z a d r ž a o se u u r e d u za i m i g r a c i j u , a mi s m o se v r a t i l i u autobus i č e k a l i . P a d a l a je večer. G o m i l a se djece o k u p i l a p o r e d autobusa da k r o z p r o z o r pogleda neobične s t r a n c e . Iako odjevena u i z n o š e n u odjeću, bila su to lijepa djeca. Nasmješio s a m se d j e č a č i ć u od oko č e t i r i godine. No on je m e n e pogledao s t o l i k o m m r ž n j o m da s a m ostao bez daha. K a k o je moguće da jedno dijete o s j e ć a t o l i k u m r ž n j u ? K a s n i j e će mi se taj njegov pogled često javljati u n o ć n i m m o r a m a . S t r a š n o je vidjeti koliko se lako može u t j e c a t i na d j e c u . I prije no što p o č n u r a z m i š l j a t i , obitelj i okolina m o g u ih uvjetovati ljubavlju, s t r a h o m i m r ž n j o m . Onda s m o stigli u s t a r i grad koji se z v a o T a b r i z . Jednog s a m d a n a znatiželjno šetao g r a d o m s a s v i m s a m . Jedna me l j u b a z n a obitelj v i d j e l a te p o z v a l a u goste. Dom im se sastojao od dvije prostorije načinjene od cigle. Žene iz obitelji već su nekoliko godina teško r a d i l e na jednom jedinom p e r z i j s k o m tepihu. Majka i k ć e r i sjedile su na tlu j e d n o s t a v n e nastambe stvarajući vrijednu umjetninu. Zamršeni uzorci imali

56

su i do 100 r u k o m načinjenih č v o r o v a po k v a d r a t n o m c e n t i m e t r u . P r i r o d n o obojena v u n a blistala je gotovo kao da je ž i v a . C r v e n a , plava, z e l e n a , n a r a n č a s t a , ž u t a , bijela i ljubičasta bile su tek neke od njihovih raznobojnih pređa koje su s v e l i k i m m a r o m uplitale u s a g . Njihov je prijem bio t a k o jednostavan i ugodan da s a m se osjećao dijelom njihove obitelji. Nisu govorili ni riječ engleskoga, a nije mi bilo ni v a ž n o . Za v e č e r o m , s v i su m u š k a r c i u obitelji sjeli na pod i pozvali me da im se p r i d r u ž i m . Izgovorili su d i v n u m o l i t v u z a h v a l e i onda počeli blagovati b e s k v a s n u pogačku i čaj. Dok s m o s r e t n o g r i c k a l i tu domaću h r a n u , u p r o s t o r i j u je ušao njihov desetogodišnji s i n s p o n o s n i m osmijehom na l i c u . U r u k a m a je d r ž a o v e l i k o iznenađenje: datulje s njihova stabla. K r e n u o je p r e m a m e n i i s t a v i o u k u s n o voće na moj tanjur. S v i su se na to n a s m i j a l i i govorili k a k o s a m s r e t a n . Pet puta na d a n obitelj bi o s t a v i l a sve svoje d u ž n o s t i te odala poštovanje A l a h u i s v e t o m gradu Meki. Prirodna pobožnost tih p o n i z n i h d u š a d i r n u l a mi je s r c e . Bogu s a m z a h v a l i o na t o m i s k u s t v u , a onoj obitelji na ljubaznosti p r e m a zabludjelom n e z n a n c u . Naš je autobus k r s t a r i o m i s t i č n i m i r a n s k i m tlom. Dokle su oči vidjele, p r o s t i r a l a se r a v n a s u h a p u s t a r a . Sati bi p r o š l i bez ijednoga z n a k a života. S v r e m e n a na v r i j e m e , u daljini bi se u k a z a l a pješčana b r d a ili naselja glinenih k u ć e r a k a . Putovali s m o tijekom h l a d n i j i h dijelova d a n a i po č i t a v u noć. Jedne noći na nebu nije bilo mjeseca već s a m o p r e g r š t z v i j e z d a što su sjale nad obzorom. Dok s m o ih gledali k r o z p r o z o r autobusa, prijatelji me počeše nagovarati da z a s v i r a m svoju h a r m o n i k u . Očima u p r t i m u ocean z v i j e z d a , i m p r o v i z i r a o s a m pjesmu svoje i s k r e n e čežnje za Bogom. Unio s a m svo svoje s r c e u h a r m o n i k u . Dok se iz nje i z v i j a l a moja ganutljiva melodija, s v i su u autobusu bili potpuno m i r n i . K a d s a m z a v r š i o , počeli s u k l i c a t i . Pogledao s a m oko sebe i v i d i o nekoliko p u t n i k a u s u z a m a . Sa sjedala i z a mene, Jeff se n a s m i j a o i potapšao me po r a m e n u , a R a m s e y je sa sjedala ispred mene podigao palac u z n a k odobravanja. Bilo mi je neugodno p r i m a t i t a k v u h v a l u jer s a m bio s v j e s t a n da inače ne z n a m baš dobro s v i r a t i to glazbalo. Zato s a m z a h v a l i o Bogu i J i m m i j u B e a r u iz Ора Locke. Upravo mi je u i r a n s k i m p u s t i n j a m a s r c e obuzela briga za m a j k u i o c a . Već s a m prije nekoliko t j e d a n a trebao biti kod kuće, a još od Atene im se n i s a m javio. Mora da silno pate. Zašto i m , onda, n i s a m pisao? Istinu govoreći, n i s a m z n a o k a k o bih sročio to pismo. K o j i m god da se r i j e č i m a

poslužim, slomit ću im s r c e objašnjenjem da k o p n e n i m putem odem do Indije. Što s a m mogao učiniti? Potraga za Bogom postala je jedino za što s a m živio. K a d bih je z a n e m a r i o , znao s a m da bih bio poput p r a z n e ljušture. Majka i otac p o s v e t i l i su svoje živote i duše dobrobiti svoje troje djece. Oboje su bili iz s i r o m a š n i h ž i d o v s k i h obitelji, a roditelji su im pobjegli u A m e r i k u iz L i t v e , R u m u n j s k e , R u s i j e i Poljske ne bi li izbjegli v j e r s k i progon. Koliko n a m je bilo poznato, sve r o đ a k e koji n i s u otišli najvjerojatnije su k a s n i j e pobili nacisti. Djetinjstvo moje majke bilo je teško. Otac joj je p r e m i n u o dok je bila djevojčica, a brzo n a k o n toga s e s t r a joj je u nekoj u l i č i c i p r e t r p j e l a a p a d u kojemu je doživjela t r a u m u koja ju je p r a t i l a č i t a v život. Moja je majka svoje djevojačke godine m o r a l a p r o v e s t i i z d r ž a v a j u ć i bolesnu m a j k u , h e n d i k e p i r a n u s t a r i j u s e s t r u i m l a đ u s e s t r u . Pa ipak, uvijek je bila vesela i z a h v a l n a za s v e što joj je Bog dao. K a s n i j e je dvadeset č e t i r i sata dnevno odano s l u ž i l a m u ž a i djecu, ali n i k a d nije z a n e m a r i l a svoju p r v u obitelj. U t i š i n i se odricala i štedjela da im pošalje pomoć. Dok je podizala t r o j i c u sinova, s a m a je obavljala s v e k u ć a n s k e poslove poput čišćenja, p r a n j a i glačanja odjeće te k u p o v i n e . S v a k e je večeri k u h a l a nevjerojatnu gozbu. B i l a je v i t k a , z r a č i l a je i uvijek je bila besprijekorno odjevena. Roditelji s v i h mojih prijatelja uvijek su se divili ljepoti i v r l i n a m a moje majke. Njena želja da pomaže d r u g i m a nije bila o g r a n i č e n a na obitelj. Koliko god mi sjećanje služi, u v i j e k je veselo v o l o n t i r a l a u r a z n i m d o b r o t v o r n i m organizacijama. Posebno se s j e ć a m k a k o bi sudjelovala u d o b r o t v o r n i m p l e s n i m p r o g r a m i m a . Moja s m o b r a ć a i ja m o r a l i paziti da n a m s t a r e i g r a č k e i iznošena odjeća ne z a v r š e u K a r i t a s u . Cijelog je života n a g l a š a v a l a v r l i n u z a h v a l n o s t i . T a k o b i m e s v a k i put pitala j e s a m li zahvalio roditeljima svojih prijatelja k a d bih jeo u njihovom domu i govorila mi da se z a h v a l i m s v a k o m e tko bi mi u k a z a o iole pažnje. Od s v i h nepoželjnih osobina koje djeca znaju ispoljiti, n a j v i š e bi je u z n e m i r i l a nezahvalnost. P a z i l a je da n a s ne p o k v a r i zadovoljavajući sve naše hirove i u z a s v a k i poklon koji bismo dobili, n a g l a š a v a l a je: „Namjera je važna." P o k a z i v a l a je p r i m j e r o m . K a d bi s a m a p r i m i l a poklon, njena bi s r e ć a bila j e d n a k a bez o b z i r a je li se radilo o s k u p o m n a k i t u ili j e d n o s t a v n o m cvijetu. O v i m me naučila da s r e ć u ne donosi poklonjeni p r e d m e t v e ć ljubav s kojom je poklonjen.

58

i

B i l a je silno ponosna na s v e dobro što s m o činili. B e z o b z i r a j e s u li ishodi naših djela bili v e l i k i ili mali, ona bi bila zadovoljna dok god s m o se i s k r e n o t r u d i l i . Toliko n a m je mnogo puta p o k a z a l a s v o j u nesebičnost u služenju. K a d s a m i š č a š i o r a m e ona se nekoliko t r e n u t a k a k a s n i j e s t v o r i l a pored mene da me odveze u bolnicu. Nakon operacije, p r v a osoba koju s a m vidio pored svoga bolničkog k r e v e t a bila je moja m a j k a . Z a k a š l j a o s a m i zamolio je: „ M a m a , zlo mi je od tvojih cigareta." U s k l a d u s tadašnjom modom m e đ u a m e r i č k i m ž e n a m a , i ona je p u š i l a po d v a paketa c i g a r e t a s v a k o g a dana preko petnaest godina. Ipak, s a m a p o m i s a o da mi time zadaje bol silno je utjecala na njeno s r c e . Dok je n e r v o z n o g a s i l a c i g a r e t u , u njenim su s m e đ i m o č i m a zasjale s u z e . P o s r a m l j e n a , p r i š l a je mom k r e v e t u i pogladila mi obraz. „ D r a g i moj R i c h i e , ako ti to što p u š i m zadaje bol, obećajem ti da do k r a j a života v i š e neću t a k n u t i cigaretu." Više n i k a d nije zapalila. Otac i m a j k a i m a l i su mnogo toga zajednjičkog. Poput nje, i on je m o r a o u petnaestoj godini p r e k i n u t i školovanje i raditi da bi pomogao roditeljima, jer u k u ć i za v r i j e m e velike depresije nije bilo dovoljno h r a n e . Nakon što se oženio, teško je radio te i z d r ž a v a o svoje s t a r e roditelje, bolesnu p u n i c u i v l a s t i t u obitelj. Činilo se da su ga novčane poteškoće slijedile poput sjene. Godine 1958., k a d s a m imao s e d a m godina, moj otac i ujak I r v i n g uložili su s v e što su imali u poslovnu p r i l i k u koja je o b e ć a v a l a v e l i k u z a r a d u . U s k o r o s u postali najveći p r o d a v a č i E d s e l a , najnovijeg Fordovog modela automobila, na p o d r u č j u Chicaga. No, prodaja E d s e l a je naglo opala, a taj je model proglašen j e d n o m od n a j v e ć i h g r e š a k a u povijesti izrade automobila. Moj je otac b a n k r o t i r a o i sve izgubio. U periodu što je slijedio, silno se t r u d i o i radio do k a s n o u n o ć ne bi li n a s z a š t i t i o od s i r o m a š t v a . Osim što nas je i z d r ž a v a o , otac je s n a m a volio igrati d r u š t v e n e igre i s p o r t o v e te bi n a s k a d god bi imao v r e m e n a odveo na u t a k m i c e bejzbola i ragbija. S v r e m e n o m je otvorio m e h a n i č a r s k u r a d i o n i c u te t e š k i m radom postao p r i l i č n o i m u ć a n . Pa ipak, ja s a m od svoje petnaeste godine, poslije škole i tijekom p r a z n i k a , uvijek radio. Nikad n i s a m htio biti na teret s v o j i m roditeljima, što je v r i j e d n o s t koju s a m naučio od njih. Dan prije no što s a m odlazio na studij, moj je otac bio posebno osjećajan. „Richie," r e k a o je, „hajdemo se provozati." Vozili s m o se tako m i r n i m u l i c a m a S h e r w o o d s k e š u m e u Highland P a r k u dok su se oko nas djeca i g r a l a i s m i j a l a . „Sine," zaustio je, „dokle god s a m živ, u v i j e k se na

mene m o ž e š osloniti." Onda je z a u s t a v i o auto i d r h t a v a glasa n a s t a v i o : „ K a o tvoj otac, očekujem od tebe da d a š s v e od sebe u životu, ali, bio ti u s p j e š a n ili n e u s p j e š a n , činio dobro ili loše, pa č a k i a k o me i z d a š , sve dok s a m živ voljet ću te i moći ćeš se na mene osloniti. Obećanje je to za koje ću živjeti i u m r i j e t i . Molim te, nemoj to n i k a d a z a b o r a v i t i . " Ja s a m slušao preplavljen osjećajima. Znao s a m da je ozbiljno mislio s v a k u riječ onoga što je rekao. T i j e k o m godina što su usljedile, ostao je v j e r a n s v o m e obećaju i a k o s a m g a s t a v i o n a k u š n j e koje s u nadilazile s v a njegova o č e k i v a n j a . Autobus se z a u s t a v i o na b r d u p o r e d nekoga sela i v r a t i o me u s t v a r n o s t . Podigao s a m svoju torbu s poda, odvezao joj vezice te i z v u k a o o l o v k u i u .niski r a d i o g r a m . Došao je tenutak da s v o j i m r o d i t e l j i m a o b j a s n i m što činim. Draga moja obitelji,

U mom je životu sve dobro. Ponekad su nam ceste jako grbave, ali su svejedno dobre. Dugo sam razmišljao i zaključio kako je došlo vrijeme da učinim nešto silno želim već dulje vrijeme. Puno sam misli i razmatranja uložio kako bih bio siguran da je ovo pravi put za mene. Širom svijeta, ljudi gledaju život kroz drugačije prozore. Ja gotovo dvadeset godina gledam u svijet očima čovjeka sa Zapada. Vidio sam i

osjetio zakone, filozofije, religije, umjetnost i način života na Zapadu. Sada želim vidjeti život na istoku. Ovo ne činim da pobjegnem od života koji To je nešto što ne mogu saznati iz Zato sam odlučio osobno sam živio, već da upoznam drugačiji.

• kolskoga programa jer škole govore pristrano.

otići na istok. Mislim da ne mogu naći bolje obrazovanje od toga. Ne činim to da bih vas brinuo, pa se nemojte mučiti brinući. Ne mogu pisati onoliko često koliko biste htjeli. uvijek putujem u Ponekad jednostavno ne mogu naći poštu odakle Prenesite moju ljubav svim prijateljima i bih vam poslao pismo. Gary više ne putuje sa mnom. On je u Izraelu, ali društvu. rođacima. Richard Pismo je nosilo i r a n s k i žig te nije i m a l o p o v r a t n e a d r e s e .

61

L j u d i u sobi s v a k o su m a l o o t k i d a l i k o m a d e da bi ga p u š i l i ili jeli. l a k o s m o bili o t v o r e n i p r e m a t a k v i m i s k u s t v i m a , ovo ovdje j e bio p r e v i š e . Ramsey je izrazio kako smo se osjećali. „Ti bokca, k a z n a za p o s j e d o v a n j e ijednoga g r a m a h a š i š a u ovoj je z e m l j i s m r t , a oko v a s , d r u g a r i , leže k i l o g r a m i . " Jeff se složio. „Jeste li ludi? D i m v a m k r o z v r a t a s u k l j a u h o d n i k . Za

A

utobus je vozio k r o z p r o s t r a n u p u s t i n j u iz koje bi p o n e k a d izronila sela zemljanih potleušica. Vidjeli smo vijugave k a r a v a n e d e v a , koje s u unatoč s v o m u t e š k o m t e r e t u p a r a d i r a l e

ovo biste mogli s t r a d a t i . " Nato se j e d a n od hipija s poda o k r e n u o i p o v i k a o na n a s : „ B a š si d o s a d n j a k o v i ć , č o v j e č e , daj n e s t a n i ! " R a z b a r u š e n a p l a v u š a koja je u u s t a n e m i l i c e t r p a l a č i p s od k r u m p i r a i l u đ a č k i ga g r i c k a l a , g u n đ a l a je: „ Р а , dobro, što v a m je? Jeste n e k a k v i čistunci?" „ L j u d i , n e budite p a r a n o i č n i " , m r m l j a o j e n a š d o m a ć i n p u š e ć i s v o j u l u l u . „ I l i se opustite ili mi se m a k n i t e s o b l a k a . " Nas s m o se troje pogledali u n e v j e r i c i . Jeff r e č e u b r a d u : „ M o r a m o se m a k n u t i odavde." Upozorenje a m e r i č k o g a State D e p a r t m e n t a u r e z a l o n a m s e u umove. D o k s m o ž u r n o s i l a z i l i niz s t e p e n i c e , s r e l i s m o t r i p o l i c a j c a n a p u t u p r e m a gore. P o m i s l i o s a m da su ti hipiji s t v a r n o u o b l a c i m a , ali im se u p r a v o p r i b l i ž a v a j u g r o m o v i i m u n j e . Upravo s a m u T e h r a n u p r o m a t r a o s l j e d b e n i k e i s l a m a . R e l i g i j a j e p r e d s t a v l j a l a v e l i k dio njihova s v a k o d n e v n o g ž i v o t a te mi se č i n i l o da n a d a h n j u j e s i l n u ljepotu u n j i h o v u d u h u . O d u š e v l j a v a l a me je č i s t o ć a duha o b i č n i h m u s l i m a n a koji s u voljeli Boga, ali s a m d r h t i o o d s t r a h a p r e d o n i m a koji su u ime te iste religije p r a k t i c i r a l i e k s t r e m i z a m . Ja s a m t r a ž i o s a m bit s v j e t s k i h r e l i g i j a i nadao se d a ć u j e d n o g d a n a bolje razumijeti. Na s v o m p u t u k r o z i r a n s k i k r a j , stigli s m o u g r a d M a š h a d . B i l o je to mjesto h o d o č a š ć a z a šijite. T a m o s a m i z r a z i o želju d a neko v r i j e m e p r o v e d e m s a m , a Jeff i R a m s e y su se s l o ž i l i da n a s t a v e dalje i da se opet s r e t n e m o u a f g a n i s t a n s k o m g r a d u K a b u l u . Mora d a s a m l j u d i m a bio s i l n o z a n i m l j i v k a o m l a d i A m e r i k a n a c duge kose koji je, u svojoj d o č e v i t i i p r u g a s t i m t r a p e r i c a m a , s a m sjedio i s p r e d d ž a m i j e te n a i z m j e n i c e č i t a o K u r a n i m e d i t i r a o . I z d a l e k a me p r i m j e t i o j e d a n č o v j e k te mi z a i n t e r e s i r a n o p r i š a o . I m a o je oko č e t r d e s e t g o d i n a , bio je v i s o k te i m a o b i s t r e s m e đ e oči i b l i j e d u put. Nosio je b e s p r i j e k o r n o č i s t u dugu bijelu h a l j u i t u r b a n .

bez n a p o r a . Dugi su im se v r a t o v i n j i h a l i n a p r i j e d i n a t r a g , u s a v r š e n o m n o m a d i s u j a h a l i n a d e v a m a ili š e t a l i p o r e d njih g l a v a m a z a m o t a n i m u t u r b a n e koji su bili izblijedjeli od s u n c a i p i j e s k a . Oni su t i m

s k l a d u s o s t a l i m u d o v i m a . Pod v r u ć i m z r a k a m a p u s t i n j s k o g a s u n c a ,

ž i v o t i n j a m a v j e r o v a l i . I s p o d jasnog neba i r a n s k e p u s t i n j e , o d v i j a o s e život koji j e m e n i s v o j i m n a č i n o m bio s a s v i m s t r a n . Č i n i l i o m i s e d a s a m se v r a t i o u n a t r a g u v r e m e n u . Dok je s u n c e p o č i v a l o na z a p a d n o m o b z o r u , z v j e z d a n a p e r z i j s k a noć u š l a j e k r o z v r a t a , t a k o t i h a i m i r n a da s a m utonuo u s a n . N a k o n nekog v r e m e n a o t v o r i o s a m oči i z a s l i j e p i l o me je s v j e t l o . B i l i s u t o n e o n s k i n a t p i s i koji s u p o t a m n i l i z v i j e z d e : Mobil, S h e l l , E x x o n , T e x a c o . Činilo mi se da je a u t o b u s postao v r e m e p l o v i da s m o u n e k o l i k o m i n u t a p r o p u t o v a l i k r o z s t o l j e ć a . S v i s u o s i m mene i v o z a č a č v r s t o s p a v a l i . Stigli s m o p r e d g r a đ e T e h e r a n a gdje j e i r a n s k i š a h p r o s t r o c r v e n i tepih i n o z e m n i m n a f t n i m k o m p a n i j a m a . S moga s e s j e d i š t a T e h e r a n č i n i o k a o n e o n s k i otok koji pluta u s r e d m o r a d r e v n e pustinje. U T e h r a n u su Jeffa, R a m s e y a i m e n e s u p u t n i c i odveli do hotela u kome je odsjedala zapadnjačka mladež. Sa s v a k i m korakom b l i ž e sobi, m i r i s h a š i š a n a s je jače š t i p a o za nos. Hipiji iz E n g l e s k e , K a l i f o r n i j e i N j e m a č k e l e ž a l i su u n e s v i j e s t i po k r e v e t i m a ili podu. P j e s m a g r u p e I r o n B u t t e r f l y , In-A-Gadda-Da-Vida, j e č a l a j e i z s t e r e o z v u č n i k a . S v i s u bili n a p u š e n i . j e d a n j e m l a d i ć p l a v e kose n e u r e d n o r a z b a c a n e p r e k o l i c a d o t e t u r a o d o n a s . „Hej, b r a ć o , dobrodošli k u ć i " , p r o m r m l j a o je p o l u o t v o r e n i h k r v a v i h o č i j u . „ B u d i u t r e n d u , daj se n a p u š i . Sve je super, p u s t i na volju svojoj duši." S n a ž n o je p o v u k a o iz lule p u n e h a š i š a koju n a m je p o t o m dodao. „ E v o , povucite." Na s t o l o v i m a j e l e ž a l o p o n e k o l i k o k u g l i h a š i š a v e l i č i n e t e n i s k i h loptica.

62

63

N a k l o n i o se s p o š t o v a n j e m i r e k a o : „ G o s p o d i n e , d o z v o l i t e mi da se predstavim. Zovem se I b r a h a m . S t a n o v n i k s a m svetoga grada M a š h a d a . " P r u ž i o s a m m u r u k u . N a s t a v i o je: „ Č i n i m i s e d a v a s z a n i m a m o j a religija. S m i j e m li p o p r i č a t i s v a m a ? " N a k o n što se r a s p i t a o 0 m o m ž i v o t u , p r i s t a o m e poučiti i s l a m u . P r e d v e l i č a n s t v e n o m g r o b n i c o m nekoga s v e c a , s j e l i smo n a d v a m a l a s a g a . Pogledao j e u n e b o i progovorio d u b o k i m g l a s o m : „ S v e m o g u ć i A l a h poslao te je k m e n i u ovo s v e t o v r i j e m e na ovo s v e t o m j e s t o . U o v o m se s v e t i š t u n a l a z i g r o b n i c a s v e t a c a I m a m a Reze i H a r u n a a l - R a š i d a . T i s u ć e ljudi s a d a h o d o č a s t e u M a š h a d k a k o bi s l i j e d i l i o d r e d b e s v e t o g a m j e s e c a R a m a z a n a , devetoga m j e s e c a u i s l a m s k o m k a l e n d a r u . " Z a s t a o je i blago se osmjehnuo, a p o t o m mi je i s p r i č a o k a k o je u p r a v o t i j e k o m R a m a z a n a p r o r o k M u h a m e d čuo p r v o o t k r o v e n j e s v e t o g a K u r a n a . ,,U jednoj p e ć i n i , m i l o s t i v i i z a s l a n i k s v e m o g u ć e g A l a h a po i m e n u Gabrijel, otkrio je sveti K u r a n Proroku ne bi li podario m i r s v i m ž i v i m bićima." S k l o p i o j e d l a n o v e i p r s t e t e s i d o d i r n u o čelo v r š c i m a kažiprsta. „ I s l a m j e p o k o r n o s t volji A l a h a , S v e v i š n j e g a S t v o r i t e l j a . M o l i m te, p o č u j n a š a učenja i običaje." Nedugo potom, o k r u ž i l a n a s je g o m i l a h o d o č a s n i k a koji su z u r i l i u n a s . U o v o m e s u s j e d s t v u s i g u r n o n i s a m bio s v a k o d n e v a n p r i z o r . I b r a h a m me je p o t o m l j u b a z n o odveo do k n j i ž n i c e koja se n a l a z i l a u njegovu d o m u . Z a k l j u č i o s a m d a j e t a j č o v j e k s l o b o d o u m a n p o z n a v a t e l j svetih spisa. Činilo mi se da naputke svoje vjere p r a k t i c i r a iskreno, v e l i k o d u š n o i d o b r a s r c a . S police koja je b i l a p u n a d r e v n i h r u k o p i s a na arapskom i perzijskom jeziku, i z v u k a o je sveti K u r a n . Otvorio ga j e t e i z r e c i t i r a o zaziv. N a k o n toga, p r u ž i o j e r u k u p r e m a n e b u i r e k a o : „ I s l a m uči da n e m a boga do jednoga B o g a i da je M u h a m e d njegov poslanik. Bog je svoju riječ č o v j e č a n s t v u objavio k r o z Muhameda 1 o s t a l e p r o r o k e poput A d a m a , Noe, A b r a h a m a , Mojsija i I s u s a . M u h a m e d j e p o s l j e d n j i m e đ u n j i m a , ' p e č a t ' s v i h p r o r o k a . Njegova će poruka čovječanstvu trajati sve do kijameta, dana uskrsnuća." O n d a j e o b j a s n i o k a k o j e s v e m o g u ć i A l a h n a z e m l j u poslao a n đ e l e d a p o m o g n u p r i p r e m i t i v j e r n i k e z a s u d n j i d a n k a d ć e ljudi naći s v o j u s u d b u bilo u r a j u ili u p a k l u . R e k a o mi je i da m u s l i m a n i v j e r u j u k a k o j e K u r a n g l a v n i p i s a n i t r a g Božjega o t k r o v e n j a č o v j e č a n s t v u . O s i m toga je n a v e o i pet o b v e z a koje m u s l i m a n i m o r a j u i s p u n i t i za ž i v o t a :

vjerovati u A l a h a kao jednoga pravog Boga, klanjati n a m a z , odnosno m o l i t v u , pet puta d n e v n o , p o s t i t i t i j e k o m m j e s e c a R a m a z a n a , d a v a t i m i l o s t i n j u p o t r e b i t i m a te b a r e m j e d n o m u ž i v o t u o t i ć i na h a d ž , hodočašće u M e k u . I b r a h a m mi je t a k o s a t i m a govorio o p o v i j e s t i i u č e n j i m a njegove v j e r e . B i o je on u g l a đ e n gospodin, t o l i k o d r u g a č i j i od onoga č o v j e k a koji m e p r i s i l i o d a u r l a m b o ž j e i m e u e r z r a m s k o j t o č i o n i c i č a j a . P r i m a o s a m u p e č a t l j i v e p o u k e o tome k a k o u s v a k o j religiji postoje mnoge razine prakticiranja. Bilo bi vrlo plitko razmatrati č i t a v u religiju kroz nekolicinu sljedbenika. Kad zalazak sunca prekrio Mašhad velom od zlata, Ibraham mi je poklonio u k r a š e n u k u t i j u p u n u s u h o g a v o ć a i poželio m i s r e t a n put prije nego što se p r i d r u ž i o svojoj obitelji u p r e k i d u r a m a z a n s k o g a posta.

64

na prašnoj cesti i promatrao okruženje. I s p r v a s a m doista uživao u onome što s a m v i d i o . Pogled me je p r e n i o u c a r s t v o b e z v r e m e n e j e d n o s t a v n o s t i Srce m i j e jače z a k u c a l o . P o r e d m e n e s e gegala j e d n a d e v a za d r u g o m . Nije se čulo ni a u t o m o b i l s k e t r u b e ni m o d e r n a v o z i l a , s a m o z v u k d e v i n i h kopita k a k o k l o p o ć u o tlo. Obitelji su se gurale u malenim jednokatnicama od s u h a blata. Jedak okus prašine

o s t a l i h g r a n i c a koje s a m prelazio, s l u ž b e n i c i s u m e i z r a z i t o s r d a č n o d o č e k a l i . U A f g a n i s t a n u s a m p r v o z a s t a o u H e r a t u . L j u d i su bili d r a ž e s n i i p r i j a t e l j s k i n a k l o n j e n i . Ž i v j e l i su u t r o š n i m p o t l e u š i c a m a u s r e d gole p u s t i n j e i n o s i l i o t r c a n u p r a š n j a v u o d j e ć u . B i l i su to n a j s i r o m a š n i j i ljudi koje s a m vidio n a s v o m p u t o v a n j u , a'i s v a t k o p o r e d koga bih prošao, n a s m i j e š i o bi se. Nitko od mene n i š t a nije t r a ž i o . Č a k š t o v i š e , htjeli s u dijeliti ono m a l o što s u i m a l i . S v a k o g a d a n a u H e r a t u , bio s a m p o z v a n u nečiji d o m . Obitelj bi obično ž i v j e l a u k u ć i c i v e l i č i n e j e d n e omanje sobe. Veselo b i m i s a m n o m podijelili s v o j u pogaču. Moji d o m a ć i n i n i s u z n a l i n i č i t a t i n i p i s a t i . P a ipak, m n o g i o d njih č i n i l i s u m i s e i z n i m n o p o n i z n i i m u d r i te su se d o s t o j a n s t v e n o nosili s t e š k i m ž i v o t o m . Nitko nije govorio n i r i j e č e n g l e s k o g a , ali r a z m j e n a k r o z s r c a p r u ž a l a o s o b i t u v r s t u zadovoljstva. Jednoga z i m s k o g d a n a 1970., u m a l e n o j t o č i o n i c i č a j a u H e r a t u , napisao s a m pismo kući. Obitelji Kako boraviti unatoč Želim S Richard Rano jednog j u t r a , krenuo s a m razgledati Herat i naišao s a m na č e t v r t k a k v u n i k a d r a n i j e n i s a m vidio. B l i ž i l o s e podne, a j a s a m stao u moja, život? pozdrav! Nalazim se ljudi u Heratu, u Afganistanu. prijateljstvo Nevjerojatno je te su spokojni iskazuju prirodno

D

o a f g a n i s t a n s k e s a m g r a n i c e doputovao na k a m i o n u p u n o m

sušio mi je u s t a , a s m r a d d e v i n a i z m e t a i gorućega d r v a u v l a č i o mi se u nosnice. Ljudi odjeveni u t r a d i c i o n a l n u a f g a n i s t a n s k u o d j e ć u č u č a l i u uz c e s t u i č a v r l j a l i . U s p r k o s t o m e što je bila izbljedjela i p o h a b a n a , njihova j e odjeća i z g l e d a l a otmjeno. M u š k a r c i s u oko g l a v e m o t a l i t u r b a n e o d duge t k a n i n e . L i c a s u m n o g i m a bila o b i l j e ž e n a d u b o k i m b r a z d a m a o d m a l i h boginja. Radi t a m o š n j e k l i m e , put i m j e b i l a n a l i k u š t a v l j e n o j s t a r o j k o ž i . U š i r o k i m , s p o n t a n i m o s m i j e s i m a nedostajao b i pokoji z u b , dok s u o s t a l i često bili t r u l i . Š i r o k e k o š u l j e s e z a l e s u i m i s p o d k o l j e n a dok su r a d i l i kao da n e m a j u p o j a m o v r e m e n u . Žene su p o k r i v a l e l i c a f i n i m m r e ž a s t i m t k a n i n a m a i nosile plave ili c r n e halje koje su s e z a l e od v r h a glave do t l a t a k o da im se ni n a j m a n j i dio tijela nije v i d i o . Jedan je s l i j e p a c sjedio u z a c e s t u i v i s o k i m g l a s o m pjevao v j e r s k e p j e s m e u d a r a j u ć i p r i t o m u bubanj. B i l o je hladno. D i m v a t r i s k u ć n i h o g n j i š t a na k o j i m se k u h a l o š i r i o s e z r a k o m . S a s v i m i z n e n a d a , našao s a m s e n a k o l j e n i m a o d k u l t u r n o g š o k a . Oči su me p e k l e od d i m a . B i o s a m duboko p o t r e s e n i u p l a š e n . Osjećao s a m v r t o g l a v i c u i mučninu. Najednom mi je izgledalo nemoguće p o i s t o v j e t i t i se s onime što je doticalo m o j i h pet o s j e t i l a . P o t p u n o o t u đ e n , moj se ego bolno s l o m i o . Na k o l j e n i m a i obliven znojem o d n a l e t a osjećaja, borio s a m s e p o v e z a t i i š t a o d ovoga s a s v i j e t o m koji s a m p o z n a v a o . Nije m i pošlo z a r u k o m . Osjetio s a m s e potpuno i s k l j u č e n i z s v e g a . Veliko j e s i r o m a š t v o bilo o b e s h r a b r u j u ć e , ali ljudi u H e r a t u č i n i l i su mi se n a j s r e t n i j i i n a j b e z b r i ž n i j i ljudi koje s a m i k a d vidio. Taj n a d r e a l a n spoj s i r o m a š t v a i s r e ć e i z a z v a o j e k r a t k i spoj u m o m e r a z u m u . S t a r c i su s j e d i l i p o r e d ceste i p u š i l i v e l i k e vodene lule. M i r i s s u h e p u s t i n j s k e p r a š i n e s t a p a o se s n a d r a ž u j u ć o m a r o m o m h a š i š a . O s j e t i l a s u m i bila u z b u n j e n a p r i z o r i m a , m i r i s i m a i z v u k o v i m a . N a l a z i o s a m se u s r e d k u l t u r e u kojoj nije postojalo n i š t a p r e p o z n a t l j i v o . N e p o m i č a n s a m sjedio pored ceste - u s a m l j e n i t u đ i n a c s r e d d a l e k a s v e m i r a - i molio se da v i š e ne b u d e m z b u n j e n . Što mi se događalo?

jutenih v r e ć a ž i t a . Stanje u r e d a z a i m i g r a c i j u govorilo j e k o l i k o j e t a m o š n j i n a r o d s i r o m a š a n . Unatoč tome, z a r a z l i k u o d

zemlji gdje siromaštvu.

Znam da je kasno, ljubavlju,

ali htio bih poželjeti sretan rođendan

tati i Larryju.

vam sve najbolje.

67

Š t o j e bio r a z l o g tolikoj z b u n j e n o s t i ? Z a š t o s a m bio pod t o l i k i m d o j m o m ? Počeo s a m se b o r i t i ne bih li p r o n a š a o sebe. Od r o đ e n j a s a m se p o i s t o v j e ć i v a o sa s v o j o m o k o l i n o m i do ovoga t r e n a n i s a m s h v a ć a o d u b i n u svoje u v j e t o v a n o s t i . K a o što nošenje n a o č a l a s a z e l e n i m s t a k l i m a sve što v i d i m o boji u zeleno, t a k o i mi o p a ž a m o s t v a r n o s t u s k l a d u s a s v o j o m o k o l i n o m i i s k u s t v i m a . N a č i n i r a z m i š l j a n j a koja j e o p a ž a l o moje tijelo i moj um p o s t a l i su moj identitet. Ta su p o z n a t a s h v a ć a n j a sada i s p a r i l a i b a c i l a me u p r a z n i n u . Bože, molim te, pomozi mi. Tko sam ja? Tko sam ja? Tko li sam, uistinu, ja? D o k me moja m o l i t v a i m e d i t a c i j a p r e n o s i l e u s t a n j e gdje je t i h o u n u t a r n j e p r i s u s t v o p r e v l a d a v a l o nad p o j a v n i m s v i j e t o m , č i n i l o m i s e d a s v i j e t oko m e n e n e s t a j e . U tom s a m s t a n j u o t k r i o v r l o v r i j e d n u i s t i n u . B i l a je to i s t i n a k o j a je u m e n i p r o b u d i l a o s j e ć a j z a š t i ć e n o s t i i slobode: Ja sam duša. Razlikujem se od izvanjskoga svijeta. Ja sam Božje dijete. Z a s l j e p l j u j u ć i k u l t u r n i šok djelovalo je poput s u n č e v i h z r a k a koje s u odagnale m a g l u p o g r e š n i h s h v a ć a n j a . Osjećao s a m s e oslobođen i p r e p l a v l j e n z a h v a l n o š ć u . Z n a o s a m da će H e r a t z a u v i j e k o s t a t i s v e t o mjesto n a k a r t i moga s r c a . S j e ć a n j e n a taj d a n u v i j e k m e p o d s j e t i k a k o odgovor n a m o l i t v e z n a doći s a s v i m n e o č e k i v a n o i k a k o s e n a j m a n j e n a d a m o . D a b i s m o n a r a s l i , m o ž d a n a s nešto t r e b a p r o t r e s t i u s a m o j našoj s r ž i . Dok s a m k l e č a o p o r e d p u t a u H e r a t u , nešto je u m e n i u m r l o te r o d i l o u v i d koji m i j e t r e b a o d a b i h k r e n u o dalje. S v a k i m k o r a k o m , d e v a p o d i ž e kopito s a č v r s t o g a m j e s t a n a zemlji k a k o b i k r e n u l a dalje. Isto t a k o , s v a k i valić na rijeci mora se pomaknuti sa svoga mjesta i predati toku ne bi П došao do m o r a . Dok s a m s e v r a ć a o u s o b u , vidio s a m p o s t a r i j e g a č o v j e k a k a k o leži u z c e s t u . I s p o d t u r b a n a , n a l a z i l o s e m l i t a v o , duboko i z b r a z d a n o lice. M a h n u o je uz b e z u b i osmijeh i p o z v a o me da p o d i j e l i m o h a š i š iz njegove n a r g i l e . Ja s a m se t a k o đ e r n a s m i j e š i o te p r i s t o j n o odbio. Njegova m i j e k u l t u r a v e ć d a l a dovoljan u z l e t . Molio s a m s e d a n i k a d ne z a b o r a v i m to i s k u s t v o .

n i s u . J p r o l a z u i z m e đ u s j e d a l a n a l a z i l e s u s e v r e ć e v o ć a i p o v r ć a , oko šest k o k o š i , dvije ovce i j e d n a k o z a . Z v u k o p t e r e ć e n a , n e p r i g u š e n o g m o t o r a , h i h o t a n j e m u š k a r a c a i ž e n a te plač djece bili su g l a z b e n a podloga toj n e v j e r o j a t n o j p r e d s t a v i . U s r e d n e p r e g l e d n e p u s t i n j e , autobus je naglo stao. S v i su u t r e n u i z a š l i . Ja s a m p o m i s l i o da se n e š t o o k v a r i l o . Daleko o d toga. P u t n i c i s u p a ž l j i v o n a p i j e s k u r a z m o t a l i v o j e s a g o v e z a m o l i t v u . Onda s u s e o k r e n u l i p r e m a s v e t o m g r a d u M e k i te k l a n j a l i n a m a z , o d n o s n o p o z d r a v l j a l i i s l a v i l i A l a h a i p r o r o k a M u h a m e d a . Ovaj s e o b r e d ponavljao s v a k i h n e k o l i k o s a t i , m a gdje s e n a l a z i l i . T i j e d n o s t a v n i p l e m e n s k i ljudi ž i v j e l i s u s v o j u r e l i g i j u . N i s u bili mule, s v e ć e n i c i , jogiji ni r e d o v n i c i , v e ć obični o b i t e l j s k i ljudi. S i l n o me je dojmilo to što im je ljubav p r e m a A l a h u u v i j e k b i l a na p r v o m m j e s t u , bez o b z i r a n a o k o l n o s t i . S t a n o v n i c i K a n d a h a r a toplo s u m e p r i m i l i . J e d a n s e č o v j e k p o i m e n u H a r i z posebno z a i n t e r e s i r a o za mene. B i o je v i s o k , n j e g o v a n i o b r a z o v a n č o v j e k koji j e b o g a t s t v o i d r u š t v e n i s t a t u s o s t v a r i o b a v e ć i se t r g o v i n o m . P o s l o v n a p u t o v a n j a i o d m o r i često su ga v o d i l i p r e k o granice. Poveo me u o b i l a z a k K a n d a h a r a , pa me p o z v a o u svoj lijepi d o m . jedne s m o m i r n e noći s j e d i l i n a t e r a s i n a njegovu k r o v u i r a z g o v a r a l i 0 filozofiji. N a j e d n o m mi je s m i r e n o r e k a o : „ G o s p o d i n e R i c h a r d e , i s p r i č a v a m se, a l i m o r a m n e š t o o b a v i t i . N e ć u dugo." N a moje i z n e n a đ e n j e , p o t o m j e s k o č i o s a s t o l c a , podigao g l a v u p r e m a m j e s e c u 1 stao z a v i j a t i p o p u t k a k v a v u k a : „ A a u u u u u u u u u u , a a u u u u u u u u , a a u u u u u u u u u u u u u u . " Što se z b i v a l o ? Je li taj u v a ž e n i g o s p o d i n p o m a h n i t a o ? P o t o m je dohvatio d u g a č k o u ž e s o m č o m na k r a j u , o d j u r i o do o g r a d e i bacio ga na u l i c u . Što je to, za i m e s v e g a , r a d i o ? P a ž l j i v o i p o l a k o p o v u k a o je u ž e k sebi te i z v u k a o g l o d a v c a koja mu se i z v i j a l a u r u k a m a . I z g l e d a l a j e poput t v o r a . B i o s a m z a p a n j e n . H a r i z mi je o b j a s n i o da je to mungos koji d a n j u l u t a g r a d o m , a s v a k e noći o d g o v a r a n a H a r i z o v o z a v i j a n j e t a k o što u l a z i u o m č u n a u ž e t u k o j o m ga H a r i z p o v u č e na t e r a s u gdje p r o v e d e noć. P r i j a t e l j s k i se r a z g o v o r n a s t a v i o , a j a s a m n a k o n nekog v r e m e n a o s j e t i o o š t r e p a n d ž i c e k a k o s e v e r u p o m o j i m l e đ i m a . Onaj m i s e m u n g o s u v u k a o pod k o s u s v e do glave. Onda se u k o p a o u moje g u s t e k o v r č e i z a s p a o . Osjećao s a m njegovo toplo t j e l e š c e k a k o duboko d i š e n a mojoj g l a v i . D o ž i v i o s a m drugu v r s t u kulturnoga šoka.

T r o š n i a u t o b u s bio j e p u n s i r o m a š n i h z e m l j o r a d n i k a . Č i n i l o s e d a n i k o m e nije v a ž n o j e s u li p l a t i l i cijenu v o ž n j e od n e k o l i k o n o v č i ć a ili

N

e k i ljudi u H e r a t u p o n u d i l i s u m i d a m e n j i h o v a d e v a p r e n e s e do autobusne stanice za K a n d a h a r u središnjem Afganistanu.

68

59

Pogledao s a m p r e m a s v o m e d o m a ć i n u i p o t r a ž i o p o m o ć : „1 što sad?" On se od s r c a nasmijao. „Gospodine Richarde, v a š a mu je kosa jako d o b r o gnijezdo." Meni s e pak č i n i l o d a ć e m i s e o d t e ž i n e s l o m i t i v r a t . „ M o l i m v a s , s k i n i t e ga s mene." Nato s e H a r i z uozbiljio. D o k s u z v i j e z d e nad n a m a s j a l e , s r k n u o j e s v o j čaj, z a š k i l j i o i u p o z o r i o me: „ O v a k o k a ž e d r e v n a i z r e k a : 'Ne d i r a j m u n g o s a dok s p a v a . ' " Odložio je š a l i c u na stol i r e k a o k a k o je m u n g o s s v e t a ž i v o t i n j a d r e v n i h E g i p ć a n a . „ K a d j e ljut, m u n g o s j e o k r u t n i ubojica. L a k o u s m r t i č a k i k o b r u koja j e n a j s m r t o n o s n i j a z m i j a i s i m b o l s m r t i . " H a r i z ponovno s r k n e čaj i n a s l o n i se. „ A k o ga n a g l o probudite, m o ž e v a m r a s k o m a d a t i g l a v u . G o s p o d i n e R i c h a r d e , m o l i m v a s , budite m i r n i i ne m i č i t e se d o k ne ode s a m . " S a t i m a s a m s j e d i o n e p o k r e t a n , s t r a h u j u ć i z a život. S v r e m e n a n a v r i j e m e , mungos bi se p o m a k n u o i opet mi z a r i o p a n d ž i c e u g l a v u . H a r i z s e nije mogao cijele noći ostati b u d a n , p a s e p o v u k a o n a p o č i n a k u z mnoge i s p r i k e . Ostao s a m s j e d i t i s a m . Č i n i l o s e d a m r a č n o j b e s a n o j n o ć i u K a n d a h a r u n i k a d neće doći k r a j . V r a t m e j e s i l n o bolio, a l i s a m se bojao m i c a t i . Mungos mi se činio poput t e m p i r a n e bombe koja je s v a k o g a t r e n a m o g l a e k s p l o d i r a t i . B r z o s a m gubio p r i v l a č n o s t p r e m a s v o j o j dugoj k o s i . D a s u m i b a r e m o n i s l u ž b e n i c i b r i t a n s k o g u r e d a z a i m i g r a c i j u obrijali g l a v u k a k o s u p r i j e t i l i , ž i v o t m i s a d a n e b i v i s i o o niti. Z a u t j e h u , b a r e m j e n e t k o d o i s t a c i j e n i o m o j u k o s u ! Mungos, m e đ u t i m , nije došao s a m . P r o ž d r l j i v e bubice počele s u m e g r i c k a t i po tjemenu i ometati mi plemenite misli. Zašto se ovako nešto dogodilo u p r a v o m e n i ? Osjećao s a m s e r a n j i v o , p a s a m s e p o t r u d i o n a d v l a d a t i o s j e ć a j e . O n d a s a m počeo r a z m i š l j a t i i p o k u š a o n a ć i n e k i s m i s a o u s v e m u t o m u . N a k o n nekog v r e m e n a s a m s h v a t i o d a n a š a s l o b o d n a v o l j a p r o k l e t s t v o m o ž e p r e t v o r i t i u blagoslov, a blagoslov u p r o k l e t s t v o . K o l i k o god to z v u č a l o s m i j e š n o i n e v j e r o j a t n o , m u n g o s mi je možda poslan da me nauči svetoj vrlini strpljenja i vladanja s o b o m . Moći p o d n o s i t i t e š k o ć u t e s e i s t o v r e m e n o o k r e n u t i B o g u bio je n e p r o c j e n j i v blagoslov, a p r e i n a č i t i n e p r i l i k u u p r i l i k u i s t i n s k a mudrost. Do z o r e s a m bdio u n e o b i č n o m s t a n j u z a h v a l n o s t i . T a d a n i s a m

mogao ni s a n j a t i da će mi ono što me je me m u n g o s naučio o v l a d a n j u n e p r i l i k a m a dati snagu u t e š k i m v r e m e n i m a koja su me č e k a l a . K a d j e s u n c e n a j z a d i z a š l o , moj j e n e p o z v a n i gost č v r s t o s p a v a o d o b r i h š e s t s a t i . T a d a se probudio, otpuzao mi niz l e đ a i s k o č i o na tlo. Z a t i m je uči nio n e š t o što me s i l n o d i r n u l o . L i j e p o me je pogledao, s n e v i n o m p r i v r ž e n o š ć u u očima, kao da mi zahvaljuje na gostoprimstvu. Kako se i H a r i z u p r a v o probudio, m u n g o s se o k r e n u o te o t i š a o u o m č u kojom ga je moj d o m a ć i n s p u s t i o na u l i c u u n o v i d a n . Hariz mi se nasmješio. „Gospodine Richarde, molim vas, oprostite mi s i l n u n e u g o d n o s t k o j u ste d o ž i v j e l i . U m o m e se d o m u n i k a d nije dogodilo n i š t a slično. No, m o l i m v a s , n e k a v a m u t j e h a i s r e ć a bude to što je u našoj k u l t u r i pobožno djelo l j u b a z n o p r i m i t i n e p o z v a n a gosta. L i j e p o ste, i s a s v i m n e s l u ž b e n o , u g o s t i l i j e d n o g a od n a š i h mungosa. j u t r o s je izgledao t a k o s r e t a n i n a s p a v a m " Dok mi je bolni v r a t trnuo od naprezanja i nespavanja, razmišljao s a m o t o m e što je r e k a o . J e s a m li to čuo r i j e č ' m u n g o s i ' ? U m n o ž i n i ? Odlučio s a m d a d o i s t a n e bih volio biti p o r e d H a r i z a k a d s l j e d e ć i put podigne g l a v u p r e m a m j e s e c u i p o č n e z a v i j a t i . Č e š k a o s a m t j e m e p u n o buha i uzdahnuo, spremajući se da odem: „Hariz, hvala v a m najljepša. T o l i k o s t e v e ć u č i n i l i z a mene. M i s l i m d a j e najbolje d a k r e n e m dalje." T e d n e s a m večeri šetao nekom m i r n o m k a n d a h a r s k o m uličicom, I k a d me nepoznati jednoruki i jednooki čovječuljak zgrabi za r u k u . O n d a m e onako z a č u đ e n o g o d v e d e dalje niz u l i c u t e niz zavojito s t u b i š t e koje je s i l a z i l o u m r k l i m r a k . D o k s m o se s p u š t a l i po g r u b o klesanim k a m e n i m stubama, glavom su mi se motali r a z n i neobični p r i z o r i koje s a m o č e k i v a o . K a d s m o s i š l i pod z e m l j u , g u r n u o m e j e u hladnu, m r a č n u tamnicu. Čim su mi se oči navikle na mrak, spazio s a m z a s j e n j e n u l a m p u čiji j e slab p l a m e n t r e p e r i o n a t r o š n o m k a m e n o m s t r o p u i z i d o v i m a s k o j i h su v i s j e l e p a u č i n e i z l o s l u t n i željezni o k o v i . Nije bilo ni p r o z o r a ni n a m j e š t a j a . Na z e m l j a n o m p o d u čučalo je d e s e t a k bosonogih s t a r a c a u p r l j a v i m i z n o š e n i m h a l j a m a i t u r b a n i m a . B i l i su se s k u p i l i oko n e k a k v o g b r d a š c a . Što bi to moglo biti? K a d s u m i s e oči s a s v i m p r i v i k l e n a m r a k , r a z a b r a o s a m d a j e to brdo afganistanskog crnog h a š i š a , b a r e m par stotina kilograma. U Europi s a m saznao da je to jedna od najskupljih, najmoćnijih v r s t a hašiša na svijetu. Siroti starci neprestano su ga kidali te oblikovali u

71

p o g a č i c e veličine d l a n a z a k r i j u m č a r e n j e . Č o v j e č u l j a k m e o s t a v i o u k u t u i p r i d r u ž i o se o s t a l i m a . Kako neobično, p o m i s l i o s a m , što ja radim ovdje? Č a k i da s a m p r o b a o , v j e r o j a t n o ne b i h n a š a o i z l a z . J e d a n se od njih podigao i u p a l i o b a k l j u . Poput k a k v a glavnog s v e ć e n i k a u p r o c e s i j i d o o l t a r a , o d m a r š i r a o je na drugu s t r a n u prostorije. Tamo je stajalo nešto nalik p o š t o v a n j a v r i j e d n o g b o ž a n s t v a . B i l a j e t o golema n a r g i l a . Onaj j u j e čovjek kroz veliki otvor napunio kilogramima hašiša te je svečano u p a l i o b a k l j o m . Onda se digao d r u g i č o v j e k , p r i š a o dugoj, na gore z a v i j e n o j c i j e v i s u s n i k o m i s v o m s n a g o m p o v l a č i o t o l i k o dugo dok mu pluća nisu bila s a s v i m ispunjena. Odmaknuo je usnik i izdahnuo ne bi li u d a h n u o još j e d n u d o z u . Nekoliko p u t a je t a k o i s t o m s i l i n o m p o v l a č i o goleme k o l i č i n e h a š i š k o g a d i m a . N i s a m mogao v j e r o v a t i . N a k o n nekog v r e m e n a , g u s t i j e d i m s a m o d s e b e počeo n a v i r a t i i z u s n i k a , no č o v j e k je n a s t a v i o p o v l a č i t i i i z d i s a t i . To nije bilo za ljude. N a j z a d , k a d j e dostigao n a d l j u d s k u r a z i n u , p l u ć a s u m u s e p o b u n i l a . S r u š i o se na z e m l j u i počeo s a v i j a t i od n e k o n t r o l i r a n o g a k a š l j a koji je bio t o l i k o t e ž a k d a s a m m i s l i o k a k o ć e i s k a š l j a t i p l u ć a . U m e đ u v r e m e n u , o s t a l i su b e z b r i ž n o o b l i k o v a l i s v o j e pogačice. T r e ć i je č o v j e k p r i š a o z l o s l u t n o j n a r g i l i i ponovio o b r e d . Duboko je povlačio, negdje oko d v a d e s e t puta. Iz u s n i k a je n a v i r a o d i m , a on je d o ž i v i o v r h u n a c i s r u š i o se baš k a o i č o v j e k p r i j e njega. O k r e t a o s e , bacao i n e p r e s t a n o s a v i j a o od k a š l j a . I s t u je n e o b i č n u p r e d s t a v u ponovio s v a k i od p r i s u t n i h i v r a t i o se na svoje mjesto tek k a d bi uspio o b u z d a t i k a š a l j . O n d a bi č u č n u o i m i r n o n a s t a v i o p r a v i t i pogačice, puštajući sljedeću ž r t v u do nargile. Nekoliko su puta u k r u g ponovili obred, a s v e p r o ž d i r u ć a je nargila gutala kilu za kilom te pušača za pušačem. iz vrtića. T a m n i c u j e s a s v i m i s p u n i o gust oblak h a š i š a . Oči s u m e pekle. S a m i m u d i s a n j e m , n a p u š i o s a m se v i š e no i k a d u ž i v o t u . Najzad je došao r e d n a m e n e . G u r n u l i s u m e p r e d n a r g i l u . J e s a m l i j a t r e b a o biti s l j e d e ć a ž r t v e n a p o n u d a tome b o ž a n s t v u ? G u s t oblak d i m a o d h a š i š a navirao je iz širokog u s n i k a . Kako da mu priđem? Kolebljivo s a m se k r e t a o n a p r i j e d . N i s a m još u s t i m a n i d o t a k a o u s n i k k a d m i j e p r a m e n d i m a n a p a o p l u ć a poput z m i j e koja n a d i r e u m i š j u r u p u . O d toga s a m Ovi su stari afganistanci diplomirali umjetnost pušenja, po­ m i s l i o s a m . U usporedbi s njima, ponosni hipiji sa Zapada su k'o klinci

se s r u š i o na tlo i počeo ž e s t o k o v a l j a t i n a p r i j e d i n a t r a g . Oči su mi s u z i l e , a k a š l j a o s a m t a k o s n a ž n o da s a m m i s l i o k a k o će mi se p l u ć a i grlo i s k i d a t i n a k o m a d i ć e . S t a r i s u s e p u š a č i t r e s l i i u r l a l i o d s m i j e h a , u d a r a j u ć i s e p o k o l j e n i m a . E v o m l a d o g a A m e r i k a n c a koji i m a t e k t r e ć i n u n j i h o v i h g o d i n a , a ne m o ž e ni u s n i k u p r i ć i . Njima j e ovo b i l a uobičajena v e č e r n j a r a z o n o d a , a l i m e n i j e bi­ lo p r e v i š e . Otpuzao s a m n a t r a g u s v o j k u t i n a s l o n i o se o z i d . Naleti energije p a r a l i z i r a l i su mi udove, a u g o l e m o m o b l a k u d i m a pojavljivale su se neobične v i z i j e . Z v u k o v e u p r o s t o r u čuo s a m k a o neobičnu g l a z b u , a g l a v a mi se o k r e t a l a , naoko bez p r e s t a n k a , u v r t l o g u i z v a n v r e m e n a i p r o s t o r a . Niti s a m s e mogao m i c a t i , n i t i s a m imao k a m o o t i ć i . V r u ć e s u z e s u m i ž a r i l e oči. H a l u c i n i r a o s a m . G l e d a o s a m o b l a k e d i m a koji s u s e d i z a l i i z n a r g i l e u o b l i k u z l i h d u h o v a koji s u m e htjeli p r o ž d r i j e t i . Prisjetio s a m se d a n a kad s a m tražio olakšanje, s r e ć u i smisao ž i v o t a u o p i j a t i m a . Što s a m t i m e dobio? Um mi je o d l u t a o u n a t r a g , p r e m a s j e ć a n j u n a ljude koje s a m s u s r e t a o u a m e r i č k i m č e t v r t i m a s k i t n i c a , a l k o h o l i č a r a i p r o p a l i c a . Mnogi p o z n a n i c i n a s t u d i j u podlegli s u d r o g a m a i p o s t a l i b e s p o m o ć n i r o b o v i s v o j i h o v i s n o s t i . Sjetio s a m se i j e d n e d r a g e mi d u š e koja je poludjela od p r e v i š e L S D - а . P a m e t n a je s t u d e n t i c a počela c v r k u t a t i poput ptice. S v i m a j e t o bilo z a b a v n o dok jednoga d a n a nije p o k u š a l a odletjeti k r o z p r o z o r n a d r u g o m e k a t u . Godinu d a n a k a s n i j e još je u v i j e k v j e r o v a l a da je p t i c a , no v e ć je bila z a r o b l j e n a u k a v e z u i c v r k u t a l a u u m o b o l n i c i . I s a m s a m s v r e m e n a na v r i j e m e k o r i s t i o opijate u p o t r a z i z a m i r o m . P o v j e r o v a o s a m p r i č a m a d a k e m i j s k i i biljni s t i m u l a n s i m o g u p o t a k n u t i v i š e r a z i n e d u h o v n e percepcije. Međutim, ubrzo sam uvidio koliko su ograničeni. Shvatio s a m da su s t a n j a koja su i z a z i v a l i u m j e t n a i da me odvode dalje od onoga za č i m je t e ž i l o moje s r c e . M o r a o s a m s t i m e s t a t i . S r e d m u č n o g a o b l a k a te h a š i š k e t a m n i c e u K a n d a h a r u , u m o m se s r c u p o j a v i o z a v j e t : Dragi Gospodine, nikad više neću uzimati opijate. O t e t u r a o s a m v a n n a c e s t u još u v i j e k o s j e ć a j u ć i v r t o g l a v i c u .

P

osljednje n o ć i što s a m je p r o v e o u K a n d a h a r u , č u č a o s a m na tlu s n e k o l i c i n o m m j e s n i h ljudi koji su se g u ž v a l i u s l a b o o s v i j e t l j e n o j

točionici č a j a . I z n e n a d a j e u n u t r a d o t e t u r a o n e k i sljepi d j e č a k n o s e ć i p r i p r o s t o d r v e n o g l a z b a l o s j e d n o m ž i c o m . Mogao je i m a t i oko

72

73

š e s n a e s t godina. K a o i o s t a l i , nosio je p r l j a v e d r o n j k e što su v i s j e l i na n j e g o v u izgladnjelu t i j e l u . S r c e mi je z a d r h t a l o - n i š t a nije s k r i v a l o d j e č a k o v e slijepe, u n a k a ž e n e oči. P a i p a k , u n a t o č njegovu s t a n j u i s i l n o m s i r o m a š t v u u kojem je živio, o s m i j e h mu je sjajio od s r e ć e d o k j e s r c e d a v a o p j e s m a m a u s l a v u s v e m o g u ć e g a A l a h a , koje s u se i z v i j a l e s njegove j e d n e žice. Njegov n j e ž a n glas i i s k r e n i o s j e ć a j i h i p n o t i z i r a l i su n a s š e s t e r o u onoj k o l i b i c i . D j e č a k o v a je p j e s m a s a t v r e m e n a ispunjavala prostoriju natprirodnim veseljem. Prebirao je po svojoj žici i u z v i k i v a o s l a v e Boga. Ganuo me do s u z a . Nije i m a o dom; bio je slijep, n e p i s m e n i s t r a š n o s i r o m a š a n . Pa i p a k je u t o m n e z a v i d n o m s t a n j u pjevao o s i l n o m b o g a t s t v u radosti koju j e p r o n a š a o u n u t a r s v o g a s r c a - s v o j u l j u b a v p r e m a Bogu. K a n d a h a r j e bio n e o b i č a n g r a d . O d m u n g o s a s a m n a u č i o s t r p l j e n j e , od o v i s n i k a u h a š i š k o j t a m n i c i u m j e r e n o s t , a od slijepoga d j e č a k a d u h o v n u radost. Z a h v a l a n n a s v e m u što s a m naučio, p o z d r a v i o s a m se s t i m g r a d o m .

S

jedio s a m u a u t o b u s u z a K a b u l , s t i j e š n j e n m e đ u o s t a l i m p u t n i c i m a . P o cijeloj d u ž i n i a u t o b u s a p r o t e z a l e s u s e d v i j e d r v e n e k l u p e i to su b i l a s j e d i š t a . U p r o l a z u je d e s e t a k k o k o š i

g l a s n o k o k o d a k a l o i l e p e t a l o k r i l i m a s k o j i h je o t p a d a l o p e r j e . Pijetlovi su k u k u r i j e k a l i , širili k r i l a i nadimali p r s a . Koze su t r a ž i l e nešto za jelo, a o v c e su se g u ž v a l e oko v l a s n i k a i n e k o n t r o l i r a n o blejale. Ž i v o t i n j e s u s a s o b o m d o n i j e l e m n o š t v o m u h a i r a z n i h d r u g i h e g z o t i č n i h b u b a . Jedna o d k o z a , k o j a s e č i n i l a r a s p o l o ž e n a za druženje, pogledala me je pravo u oči kao da moli za milost. Onda j e poletno z a g r i z l a r u b mojih h l a č a . M o r a d a s u bile i z v r s n e j e r joj s e p r i d r u ž i l a još j e d n a k o z a koja j e p o č e l a ž v a k a t i d r u g u n o g a v i c u . N j i m a s e d v j e m a p r i k r p a l a k o k o š koja m i j e s k o č i l a n a k r i l o t e s e zabavila kljucanjem bedara. P u t u j u ć a š t a l a bila je s v a k o d n e v i c a ostalih p u t n i k a koji su me g l e d a l i i s m i j a l i m i s e . S t r a n o biće poput m e n e , duge k o v r č a v e k o s e , obučeno u s i v e p r u g a s t e t r a p e r i c e i s i v u d o l č e v i t u m o ž d a je i u njima izazvalo neku v r s t u kulturnoga š o k a . Autobus je stao, i s v i s u p u t n i c i i z a š l i u p u s t i n j u gdje s u r a z v u k l i s v o j e s a g o v e t e u p u t i l i molitve p r e m a svetomu gradu Meki. Samo smo životinje i ja ostali u autobusu. J e d n o m s a m p r o č i t a o k a k o s u l j u d s k a b i ć a koja n e m a j u d u h o v n i put poput d v o n o ž n i h ž i v o t i n j a . I a k o s a m i s t r a ž i o mnoge r e l i g i j a i učio o n j i m a o d d r u g i h , j o š u v i j e k n i s a m o s j e ć a o d a s a m p r o n a š a o put k o j e m b i h s e p o s v e t i o . Dok s u s e o d a n i m u s l i m a n i n a p o l j u m o l i l i ,

ja s a m se u autobusu osjećao kao da s a m među svojima. Smješten na visoravni među snježnim planinskim vrhovima, n a l a z i o se K a b u l , g l a v n i i n a j v a ž n i j i g r a d u A f g a n i s t a n u . Taj je p r e k r a s a n g r a d n e k o ć bio p r i j e s t o l n i c a m o g u l s k o g a c a r s t v a . Ondje s a m s e opet s r e o s a J e f f o m i R a m s e y e m . O n i s u t a m o v e ć p r o v e l i oko tjedan dana i j e d v a su čekali vožnju niz slavnu cestu Grand T r u n k Road do I n d i j e . O d l u č i l i s m o z a j e d n o p u t o v a t i u P a k i s t a n p r e k o

75

K i b e r s k o g a prolaza. R a n o jednog j u t r a došli smo na autobusnu postaju, jeff nam je kupio k a r t e . Prije ulaska u vozilo, s v i su putnici m o r a l i p o k a z a t i i s p r a v e s l u ž b e n i c i m a i z i m i g r a c i j e . Jeff, R a m s e y i j a s t a j a l i s m o u r e d u . Njih d v o j i c a su u š l i u a u t o b u s b e z p r o b l e m a , ali k a d j e došao r e d n a m e n e , s l u ž b e n i k m i j e z g r a b i o p u t o v n i c u t e m e o d v u k a o u pogranični ured. Na nesreću, vozač autobusa je upalio m o t o r i o d v e z a o se, o d n i j e v š i s a sobom m o j u k a r t u . J e f f i R a m s e y s u je bili uzeli u autobus te nisu primjetili da s a m se zadržao. Problem je bio u tome što je n e k i od p o g r a n i č n i h s l u ž b e n i k a p o g r e š n o u n i o d a t u m moga o d l a s k a . B r z o s u u t v r d i l i s v o j u g r e š k u i p u s t i l i me. Zaglavio sam u K a b u l u i n i s a m znao k a k o dalje. Bilo je n e z a m i s l i v o da bi itko sam autostopirao k r o z K i b e r s k i prolaz, jer je to bilo jedno od najozloglašenijih mjesta na planetu, na samoj granici između Afganistana i Pakistana. Tijekom putovanja, čuo sam mnoge zastrašujuće priče o tamošnjim zloslutnim liticama i ratobornim p l e m e n i m a koja n i s u p r i h v a ć a l a n i č i j e z a k o n e . S u k o b e s u r j e š a v a l i s a č m a r i c a m a i p u c a č k i m d v o b o j i m a poput s t a n o v n i k a a m e r i č k o g a D i v l j e g Z a p a d a . U b i j a n j e i p l j a č k a n j e b i l i s u i m d i o ž i v o t a . Čuo s a m kako bi oružanom zasjedom dočekivali turističke autobuse te pljačkali i ubijali putnike te su autobusne t v r t k e plaćale d a n a k vođama plemena da bi zaštitile autobuse od takvoga nasilja. N i s a m z n a o k o l i k o s u i s t i n i t e bile t e p r i č e , a l i n a t o m m j e s t u n i s a m i m a o n a m j e r u i s t r a ž i v a t i . Što s a m m o g a o ? N i s a m i m a o n o v c a z a autobusnu k a r t u . Lutao sam ulicama Kabula sam i zamislio se nad svojom sudbinom. P r o š a o j e još j e d a n d a n , a noć j e d o n i j e l a u ž a s n u h l a d n o ć u . N i s a m i m a o n i tople odjeće n i t i gdje d a s e s k l o n i m . P u n s e m j e s e c č i n i o poput ledenjaka. D r š ć u ć i , sjeo sam s a m pored prazne ceste, zatvorio o č i u m e d i t a c i j i , p r i n i o h a r m o n i k u u s t i m a i u nju u l i o p j e s m u s v o g a s r c a . K a d s a m nedugo z a t i m o t v o r i o o č i , p o r e d m e n e j e s t a j a l a s t a s i t a m l a d a ž e n a . H l a d n i j e v j e t a r n o s i o njenu k o s u boje m e d a . Samilosno me pogledala i r e k l a : „Zar ti nije hladno u s r e d noći bez tople odjeće?" I s a m a je d r h t a l a dok me je gledala i s k r i č a v i m p l a v i m o č i m a . R e k a o s a m j o j š t o m i s e dogodilo. „ D o l a z i m iz Nizozemske," r e k l a mi je nježno, „ali u K a b u l u ž i v i m v e ć nekoliko godina. Dođi k meni k u ć i i ugrij se noćas." Zahvalno s a m je slijedio.

S h l a d n e me je u l i c e u v e l a u t o p l u , l i j e p o n a m j e š t e n u s o b u k o j u su r e s i l i z l a t n i i z e l e n i z a s t o r i . U s o b i se n a l a z i l a b i j e l a s o f a i p r o f i n j e n i blagovaonički stol sa stolcima. Ponudila mi je mjesto na sofi. B i l a je m e k a n a i u d o b n a . O v o je bilo bolje nego s v e š t o s a m v i d i o o t k a d s a m o s t a v i o svoj d o m u H i g h l a n d P a r k u . Č i n i l o m i s e k a k o j e t o bilo p r i j e m n o g o g o d i n a . N i z o z e m k a m e j e p o z v a l a z a s t o l gdje m i j e p o s l u ž i l a topli p r e p e č e n a c s m a s l a c e m , p e č e n o p o v r ć e i , z a d e s e r t , k o l a č o d č o k o l a d e . P o m i s l i o s a m k a k o j e p r o p u š t e n i a u t o b u s bio p r a v i blagoslov. Nakon neobavezna razgovora pozvala me na počinak: „Dugo si sjedio u hladnoći. Mora da si s t r a š n o umoran." Odvela me do d r u g o g a d i j e l a p r o s t o r i j e gdje s u s e n a l a z i l a d v i j e p o s t e l j e . „ T i ć e š s p a v a t i o v d j e , a ja u svojoj s p a v a ć o j sobi." Uto i z neke druge sobe izađe divovski čovjek. Moja mi ga d o m a ć i c a p r e d s t a v i . „ O v o j e moj t j e l o h r a n i t e l j . A f g a n i s t a n s k i j e b o r a c i p o s l u š a n m i je." O d m j e r i o s a m n j e g o v u g o l e m u p o j a v u . B i o je visok skoro dva m e t r a . Tijelo mu je bilo p l a n i n a n a b r e k l i h m i š i ć a . I m a o j e o č i c r n e poput u g l j a , d u g u k o s u z a č e š l j a n u u l j e m i n e u r e d n u bradu. Ja s a m sjeo na svoju postelju, a a f g a n i s t a n s k i r a t n i k na onu preko puta. Zaškiljio je prema meni onim c r n i m očima, protegao r u k e i z n a d g l a v e t e dugo, g l a s n o z i j e v n u o . S m r d i o j e p o z n o j u . „On me štiti", n a s t a v i l a je žena. „Jednom s a m vidjela k a k o je u d a r c e m š a k e č o v j e k u s m r v i o l u b a n j u . S a d a p o đ i n a s p a v a n j e . " P r i j e nego l i je nestala iza zavjese od perlica, ugasila je svjetlo i r e k l a : „ P o v u ć i ću se u s v o j u s p a v a ć u s o b u . " O s j e ć a o s a m s e n e o b i č n o s i g u r n o p o r e d moga a f g a n i s t a n s k o g s u s t a n a r a . K u ć a je bila toliko topla i ugodna da s a m osjećao v e l i k u s r e ć u dok s a m s v o j e u m o r n o t i j e l o pobjegao u p o s t e l j u . K a k o b i h bio p r e ž i v i o h l a d n u noć d a m i s e o v a ž e n a nije s m i l o v a l a ? P o v u k a o s a m preko sebe m e k a n i p o k r i v a č i uživao tonući u s a n . T e k što s a m u s n u o , p r o b u d i o m e z v u k p e r l i š t o s u j e d n a o d r u g u udarale dok je moja domaćica r a z m i c a l a z a v j e s u koja je dijelila naše sobe. N o s i l a j e s a m o p r o z i r n u s v i l e n u s p a v a ć i c u . G o r j e l i s u m i r i s n i štapići i s v i r a l a je nježna glazba. Ž e n a je p r i š l a mome k r e v e t u i p r o š a p t a l a : „ T a k o s i m l a d i t a k o dobar." O č i s u joj s j a j i l e o d s t r a s t i . S k i n u l a j e h a l j i n u i p o k a z a l a m i s v o j e nago, m i r i s n o tijelo. O n d a m e je o b g r l i l a i p o l e g l a se na m e n e .

Posve zbunjen, svojski s a m se trudio usredotočiti na s v r h u svoga putovanja, „ O p r o s t i , a l i j a ovo n e ž e l i m . M o l i m te, p u s t i m e d a s p a v a m " , z a m o l i o s a m je. No, o n a s e nije d a l a s m e s t i . N a r a z n e m e n a č i n e p o k u š a v a l a u z b u d i t i . „ M o l i m te, o s t a v i m e n a m i r u " , bilo j e s v e što s a m mogao r e ć i . L e ž a o s a m poput m r t v e h l a d n e r i b e . M a h n i t a o d s t r a s t i , p r o š a p t a l a m i j e n a uho: „ A k o m i n e u d o v o l j i š , moj ć e t i t j e l o h r a n i t e l j s m r s k a t i l u b a n j u . N e m o ž e š pobjeći." O s j e ć a j u s e p r e z r e n o m , počela g a j e d o z i v a t i u p o m o ć . O n j e s k o č i o iz postelje, dotrčao preko sobe i stao iznad na- s: „Pokori se, pokori s e i l i u m r i " , z a r e ž a o je. V r t i l o mi se u g l a v i . Z a v o d n i c a me je i d a l j e p o k u š a v a l a s v l a d a t i , a j a s a m ležao pod n j o m i d r h t a o . R a t n i k , koji s e n a d v i o nad n a s , n a j z a d m e p o v u k a o z a k o s u i o p e t z a g r m i o : „ P o k o r i s e i l i u m r i . P o k o r i s e ili u m r i . " Njegove s u r i j e č i bile poput b o m b i koje s u m i e k s p l o d i r a l e u u m u . S t o t i n u m i j e p i t a n j a p r o l e t j e l o g l a v o m , j e l i ovo n o ć n a m o r a ? M o r a m li se p o k o r i t i i h o ć u li z b i l j a u s u p r o t n o m e u m r i j e t i ? Z a š t o mi se ovo događa? O d l u k a je pala. Svom s a m snagom zbacio ženu sa sebe, dohvatio s v o j u t o r b u i c i p e l e t e p o j u r i o p r e m a v r a t i m a k o l i k o s u m e noge nosile. Zaboravio s a m ponijeti v r e ć u za spavanje. Ona je v r i š t a l a . T j e l o h r a n i t e l j j e z a r i k a o i b a c i o s e p r e m a m e n i , a l i s a m g a izbjegao. Svom s a m se snagom navalio na i z l a z n a v r a t a te izbio na ulicu. R a t n i k me je p r a t i o u s t o p u . K i p t i o je od bijesa i z a v i j a o . Ja s a m b j e ž a o bez d a s a m s e i j e d n o m o k r e n u o , u s t r a š e n m i š l j u k a k o b i m i njegova glomazna š a k a mogla s m r v i t i lubanju. Ni s a m ne znajući kako, najzad sam utekao. Opet s a m bio s a m i n i s a m imao k a m o u s r e d h l a d n e n o ć i . L u t a o s a m p r a z n i m k a b u l s k i m u l i c a m a i s h v a t i o k a k o m i j e h l a d n a noć koje s a m s e o n o m a d bojao s a d a p r u ž a l a z a š t i t u . L e d e n i m j e s e c koji m i s e o n d a u v l a č i o pod k o s t i sad j e z r a č i o t o p l i n o m koja j e h r a n i l a m o j p r e m o r e n i u m . H o d a o s a m b e z c i l j a , gledao z v i j e z d e i bio s l o b o d a n . R a z m i š l j a o s a m o moći s t r a s t i . S e k s m o ž e biti B o ž j i dar, ali k a d p o s t a n e o p s e s i j a , ljudi č i n e s t r a š n e s t v a r i d a b i z a d o v o l j i l i s v o j u p o ž u d u t e g u b e r a z u m a k o joj n e udovolje. K r o z p o v i j e s t , u s v i m t r a d i c i j a m a koje s a m p o z n a v a o , ž i v j e l i s u s v e c i koji s u p o d i z a l i d i v n e obitelji k o r i s t e ć i s e k s kao p o n u d u b o ž a n s k o m . P i t a o s a m s e

zašto s u , onda, m n o g i s v e c i p r i h v a ć a l i z a v j e t c e l i b a t a . Što s a m v i š e r a z m i š l j a o o t o m u , to s a m jače ž e l i o doći do o d g o v o r a . M o ž d a su shvatili da im čari pripadnika suprotnoga spola odvraćaju pažnju o d p o t p u n e p o s v e ć e n o s t i bogu. M o ž d a s u č v r s t o o d l u č i l i t u m o ć n u u en riergiju e r g i j u u p o t p u n o s t i u s m j e r i t i na m o l i t v u i p o s v e ć e n o s t . A m o ž d a |am ii jja a želio želio isto. T To o b bi i bio d o b a r r a z l o g z a š t o s a m o k r e n u o l e đ a Irene r e n e u I t a l i j i . Ljubav je ponuda vlastitoga srca, r a z m i š l j a o s a m . Čista diz om a o se nad s rK ca ub u rodio lom, z d ao vd je ir tu da j u ć iću pla do nin ke r az ja r až kia vm o ta a s ovs o tja et i s u vje cte lo l is bta i, t uu , ibgrljs mom ee n s le rd ce u n rodio im noć za nv im j e tv jd ea trć ou m ,d o mo klri a oj a s až m ivo ste aB oo sg ta ut id a u u cs et lr ib aa je tu m . Obgrljen odluci. ledenim noćnim vjetrom, molio s a m se Bogu da u s t r a j e m u odluci.

ljubav mora mora biti nesebična; biti nesebična; bez sebičnih bez pobuda.Dok sebičnih pobuda.Dok se p u n m j e sse e c dizao pun na m d je Ks ae bc ulom, dodirujući pla

S

unce se s u n c e d i z a l o nad k a b u l s k i m p r o s t r a n i m p l a n i n a m a , a ja

s a m ž u r i o na autobusnu postaju pitajući se što mi nosi budućnost.

Kad s a m s a z n a o da mi je Jeff poslao k a r t u po i s t o m onom v o z a č u , koji posljednji pogled g r a d u . Na toj a f g a n i s t a n s k o j v i s o r a v n i n a č i n i o s a m

se v r a t i o u K a b u l , odahnuo s a m . Poslao mi je i nešto n o v c a . Uputio s a m v r l o v a ž a n k o r a k n a s v o m u n u t a r n j e m putovanju p r e m a p r o s v j e t l j e n j u . Naime, molio s a m se da p r i h v a t i m t e ž a k zavjet koji s a m odlučio sljediti. Osjećao s a m duboku z a h v a l n o s t . K r o z p r o z o r autobusa gledao s a m s t r m e stijene nad s u h o m z e m l j o m . S i r o m a š n i su z e m l j o r a d n i c i teško r a d i l i na o b r o n c i m a da bi uzgojili oskudne usjeve. Bilo je očito k a k o su s u r o v e puste p l a n i n e zatočile n a r o d K i b e r s k o g a p r o l a z a u s a m o n j i m a s v o j s t v e n i s v i j e t . Mještani su na r a m e n i m a nosili s a č m a r i c e , a neki p r e k o p r s a i nosače m e t a k a . U autobusu s m o se t r u c k a l i pored t v o r n i c a o r u ž j a u k o j i m a su p r i m i t i v n e s a č m a r i c e učinile dostupne s v i m a . U daljini s a m v i d i o duge k a r a v a n e opterećenih d e v a k a k o s e Ijuljuškaju p r a š n i m s t a z a m a . Autobus se n a p r e z a o , d r m a o i z v e k e t a o p r e l a z e ć i p r e k o r u p č a g a , m u č e ć i se s p r i j e l a z o m K i b e r s k o g a p r o l a z a . Gledao s a m k r o z p r o z o r i lako z a m i š l j a o A l e k s a n d r a Velikoga koji je o v u d a u č e t v r t o m stoljeću prije K r i s t a m a r š i r a o na Indiju, D ž i n g i s - k a n a koji je u t r i n a e s t o m stoljeću t u d a h a r a o s a svojim k r v o ž e d n i m Mongolima, mnogoljudne mugalske vojske koje su njihovi c a r e v i v o d i l i u osvajanje i p l j a č k u podkontinenta, te b r i t a n s k e v o j n i k e koje su poklali p l e m e n s k i vođe. K r v o p r o l i ć e i s m r t n a r a š t a j i m a bili s u s v a k o d n e v i c a p a š l u n s k i h

79

p l e m e n a . L i c a njihovih m u š k a r a c a nosila s u dubok t r a g s u r o v e borbe z a o p s t a n a k . P a ipak, činilo m i s e d a n a n j i m a v i d i m n e k u v r s t u i s p o s n i č k e d r a ž i . S j e t i v š i se s t r a š n i h p r i č a koje s a m o n j i m a čuo, bio s a m s r e t a n što ih mogu cijeniti pa bilo to i k r o z p r o z o r autobusa. A u t o b u s je predvečer stao u pakistanskom gradu Pešavaru. Znatiželjno s a m odšetao d o n e k e s t a r i c e p o d c r n i m v e l o m koja j e m i r n o s j e d i l a u z c e s t u . I s p r e d sebe j e bila p r o s t r l a k o m a d jutenoga p l a t n a n a kojoj j e izložila r a z n e drangulije. P r i š a o s a m bliže d a v i d i m što t o prodaje d u š a koja mi se č i n i l a poput b a k e . P r o d a v a l a j e m e s i n g a n e boksere z a r u k u . Mesingane b o k s e r e ! T a j e o k r u t n a v r s t a o r u ž j a b i l a n a č i č k a n a š i l j c i m a o š t r i m poput b r i t v i , koji su l a k o p r o d i r a l i u k o ž u i r a s t r g a l i je pri i z v l a č e n j u , te u k r a š e n a p o l u d r a g i m k a m e n j e m . U p u t i l a m e j e d a p r i t i s n e m s k r i v e n i otponac n a j e d n o m e od njih. K a d s a m to učinio, hopla!, i s k o č i l a je o š t r i c a . Z a v r t j e l o mi se u g l a v i . S t a r i c a je t r a ž i l a da se s njome c j e n k a m , no ja s a m se p r i s t o j n o udaljio. Indija je s a d a bila s a m o j e d n u z e m l j u dalje. Veselo s a m putovao do d r e v n a g r a d a p o i m e n u L a h o r e d a bih dobio i n d i j s k u v i z u . P u t e m s a m s r e o ljubazne ljude koji su se doista p o t r u d i l i k a k o bih se u P a k i s t a n u osjećao kao kod k u ć e . Dijelili su sa m n o m jela te me v o z i l i u a u t o b u s i m a i k a m i o n i m a . P r e d i n d i j s k u a m b a s a d u stigao s a m r a n o u j u t r o i č e k a o p o č e t a k radnoga v r e m e n a . Pogledao s a m nebo bez o b l a k a i v i d i o k a k o i z n a d mene k r u ž e v e l i k i sokolovi. K a d s u s e v r a t a a m b a s a d e najzad o t v o r i l a , ušao s a m i plaho p r u ž i o p u t o v n i c u s l u ž b e n i k u . U d a r i o je žig, a s r c e m i j e zaigralo. Bilo j e t o kao d a s a m dobio v i z u z a božje c a r s t v o . I n d i j a mi je bila s a m o k o r a k dalje. Č e k a l a me je z e m l j a jogija, l a m a i mudraca.

C

iste i sjajne s u n č e v e z r a k e s j a l e s u n a s v j e ž e m z i m s k o m z r a k u . Iz L a h o r e a s a m krenuo zorom, hodajući i stopirajući pedeset pet k i l o m e t a r a n i z j e d n o t r a č n u m a k a d a m s k u c e s t u k o j a j e

v o d i l a k r o z polja p š e n i c e , p a m u k a , i g o r u š i c e u ž u t o m c v a t u . B a g r e m i s u r a s l i u z c e s t u i l i o z n a č a v a l i r u b polja. D r v e ć a i n a č e nije bilo mnogo. Još je m a n j e bilo p r o m e t a . Ono m a l o v o z i l a š t o me je p o v r e m e n o m i m o i š l o r a d o v a l o me je k o l i k o i pogled na t r a d i c i o n a l n e t u r b a n e i odjeću ljudi koji s u s e n j i m a vozili. T r o š n i s u k a m i o n i b i l i ž i v o i p o m n o o s l i k a n i poput p s i h o d e l i č n i h v o z i l a b o g a t i h r o c k z v i j e z d a . P u t e m b i š k r i p u t a l a i p o n e k a v o l o v s k a z a p r e g a p o d l o ž e n a s i j e n o m i do v r h a n a k r c a n a pšenicom, stokom i čitavim obiteljima. O v a k v i m s a m se prijevoznim s r e d s t v i m a i vlastitim nogama dovukao do granice sa s j e v e r n o m I n d i j o m pod n a z i v o m H u s s a i n i v a l a . Dok s a m prilazio pograničnim službenicima, grudi su mi se n a d i m a l e o d i š č e k i v a n j a . Osjećao s a m s e k a o d a s a m t i j e k o m š e s t m j e s e c i , k o l i k o mi je t r e b a l o da p r i j e đ e m E u r o p u i S r e d n j i I s t o k , o s t a r i o t r i d e s e t g o d i n a . Znao s a m d a s u s v a i s k u š e n j a n a p u t u bila p r o č i š ć e n j a koja s u b i l a p o t r e b n a z a u l a z a k u s v e t u I n d i j u . B i o s a m toliko b l i z u , n a s a m o p a r k o r a k a . O d moje m e j e s u d b i n e d i j e l i l a još s a m o p u n a š n a ž e n a koja j e s a m a s j e d i l a z a s t o l o m u p o g r a n i č n o m u r e d u . Njezin s t r o g pogled n i k a k o nije p o k a z i v a o d o b r o d o š l i c u . S j e d i l a j e pod s u n c e m P u n j a b a u s i v o j vojnoj o d o r i . Stajao s a m p r e d n j o m p u n nade i p r a š i n e . P r u ž i o s a m joj p u t o v n i c u . S a s v a k e s u joj s t r a n e s t a j a l i i n d i j s k i g r a n i č a r i s a sačmaricama na ramenima. Dok j e pomno pregledavala s v a k u s t r a n i c u i s p r a v e , m i s l i m a s a m s e v r a t i o u onaj t r e n u t a k n a k r e t s k o m b r d u koji mi je dao k r i l a da s l i j e d i m svoje s r c e i k r e n e m u I n d i j u . Nešto mi se dogodilo na t o m b r d u . Z n a m da bi n e t k o to odbacio k a o z a b l u d u p o t a k n u t u s a t i m a s a m o t n e m o l i t v e ili p a k k a o h a l u c i n a c i j u i z a z v a n u p o s t o m . No ja s a m t a d a osjećao da mi se B o g u s r c u d o i s t a o b r a t i o i da su njegove čuo njegove r i j e č i j a s n o i g l a s n o : „ I d i u Indiju." Od tog

80

t r e n u t k a ž i v i m u u v j e r e n j u da me G o s p o d i n p o z v a o k sebi u I n d i j u . Otada sam preko tri tisuće milja i tri mjeseca proveo potujući k r o z d r ž a v e Srednjega I s t o k a . S v a k i je t r e n u t a k toga p u t o v a n j a bio nešto što n i s a m mogao ni z a m i s l i t i k a o d j e č a k koji je gledao s v i j e t k r o z n e o d g o v a r a j u ć e naočale koje m u j e posudilo a m e r i č k o p r e d g r a đ e . S a s v a k i m k i l o m e t r o m , moje j e s r c e s v e s i l n i j e letjelo p r e m a s v e t o m tlu Indije i s a s t a n k u bez kojeg s a m z n a o da ne mogu ž i v j e t i . J a s a m ž u d i o z a Indijom. Mislio s a m d a b i m i s e t a m o mogla o s t v a r i t i n a j d u b l j a želja moga s r c a koje je već bilo s j o g i j i m a u n j i h o v i m planinskim ašramima. Mjesecima s a m se kroz nezamislive opasnosti t r u d i o k r o č i t i n a p r i j e d ne bi li ih opet v i d i o . S a d a , n a d o m a k c i l j u , s t a j a o s a m i č e k a o p r e d s l u ž b e n i c o m k o j a je moj p r e l a z a k u I n d i j u d r ž a l a u svojoj b i r o k r a t s k o j r u c i . N a k o n što j e neko v r i j e m e p r o v e l a p r o u č a v a j u ć i m o j u i s p r a v u , pogledala me b e z i z r a ž a j n o i r e k l a : „ P o k a ž i mi k o l i k o i m a š novca." N e r v o z n o s a m posegnuo u s v o j u p l a t n e n u torbu, a ona se n a g n u l a n a p r i j e d u s t o l c u da bolje v i d i . I m a o s a m s a m o n e k o l i k o n o v č i ć a . L i c e joj se i s k r i v i l o od gađenja. „Da bi u š a o , t r e b a ti n a j m a n j e d v j e s t o d o l a r a . " Nagnula s e n a t r a g , n a p r s i m a p r e k r i ž i l a svoje u n i f o r m i r a n e r u k e i u p u t i l a mi s u m n j i č a v pogled: „Gdje ti je n o v a c ? " Gledajući u tlo, mucao s a m : „То je s v e što s a d i m a m . " „Onda ne m o ž e š ući", r e k l a je i u d a r i l a p u t o v n i c o m o s t o l k o j i bio poput z i d a i z m e đ u n a s . „ V r a t i se u s v o j u z e m l j u . " Njene su r i j e č i bile poput s t r i j e l a r a v n o u moje s r c e . „ A l i , v e ć m j e s e c i m a p u t u j e m k o p n o m i r i s k i r a m život d a bih v i d i o v a š u z e m l j u . G o r i m od želje da u č i m o v a š i m r e l i g i j a m a od s v e t i h ljudi." Č i n i l o mi s e d a u d a l j i n i č u j e m v l a s t i t i g l a s k a k o j e moli: „ N a p u s t i o s a m ugodan a m e r i č k i dom i z l j u b a v i p r e m a Indiji. M o l i m v a s , p r u ž i t e m i p r i l i k u . " S a d a me je v e ć p r i j e t e ć i g l e d a l a . „ I m a m o dovoljno p r o s j a k a u Indiji. Ne ž e l i m o još jednoga." Pogledala je j e d n o g a g r a n i č a r a , a on je podigao s a č m a r i c u : „ N e ć e š u ć i u I n d i j u . Odbijen s i . O d m a h se v r a t i o d a k l e si došao." „Ali - " „То j e p o s l j e d n j a o d l u k a . N e m a r a s p r a v e . " U s t a l a je, o k r e n u l a m i l e đ a i o d m a r š i r a l a do n e k e omanje b a r a k e . S l i j e d i o s a m je i p o k u š a v a o nagovoriti da p r o m i j e n i m i š l j e n j e , ali m e j e p o t p u n o i s k l j u č i l a . N j e z i n a p o s l j e d n j a o d r e d b a : „Ne s m i j e š ući

u Indiju," r a z d i r a l a mi je s r c e . G r a n i č a r i koji su se dotada č i n i l i k r u t i i r a v n o d u š n i n a k o n te su odredbe podigli s a č m a r i c e i n a r e d i l i mi da o d e m . P o t r e s e n s a m se o d v u k a o n i z c e s t u i sjeo u s j e n u v e l i k o g a stabla n i m a . Gledao s a m zelene r a v n i c e P u n j a b a i p r e v r t a o m i s l i . K a m o da idem? Što da r a d i m ? N e z n a m n i s a m k o l i k o s a m dugo t a m o sjedio o m a m l j e n . N o k a d s a m opet o s v j e s t i o gdje s e n a l a z i m , z n a o s a m d a n e ć u o d u s t a t i . A k o me ona č u v a r i c a p r o l a z a ne p u s t i u z e m l j u za k o j o m ž u d i moje s r c e , odlučio s a m ostati u p r a š i n i pod o n i m d r v e t o m . N i k a d n i s a m ni s a n j a o da bi mi mogli odbiti ulaz u Indiju. K a k o n i s a m pratio politička zbivanja, n i s a m znao da su Indija i P a k i s t a n p r e d t r e ć i m r a t o m o d k a d s e I n d i j a podijelila. N i s a m mogao ni slutiti da će g o d i n u d a n a k a s n i j e , u p r o s i n c u 1 9 7 1 . , na istoj ovoj g r a n i c i z a p o č e t i s t r a š n o k r v o p r o l i ć e . Nitko m e nije u p o z o r i o d a s a m s e o d v a ž i o p r i ć i jednoj o d n a j n a p e t i j i h g r a n i c a n a s v i j e t u , o d koje je z l o g l a s n i j a bila s a m o k o n t r o l n a t o č k a C h a r l i e u B e r l i n u . U H u s s a i n i v a l i , d v i j e s u vojske s t a j a l e pod p u n o m s p r e m o m - j e d n a n a s t r a n i P a k i s t a n a a d r u g a na s t r a n i I n d i j e - i gledale se p r e k o g r a n i c e u vojnom matu. N i š t a o d toga j a n i s a m znao onoga s u n č a n o g z i m s k o g p o s l i j e p o d n e v a dok s a m se v u k a o c e s t o m n a t r a g u P a k i s t a n . S m j e s t a na k o j e m u s a m sjedio u p r a š i n i , gledao s a m m a l e n u b a r a k u i s v o j u n e z a d o v o l j n u p r o t i v n i c u k a k o h o d a pored p r o z o r a s j e d n e na d r u g u s t r a n u . Je li od mene htjela mito, m i s l e ć i da s a m d u š a koja i m a obilje što ga nosi rođenje na Z a p a d u i bijela koža? Je li m o g l a z a m i s l i t i k r o z što s a m s v e p r o š a o da b i h s t i g a o do o v e i z o l i r a n e g r a n i č n e postaje? Hoću li ikada ući u Indiju? P i t a o s a m se. Je li m o g u ć e da će me o t j e r a t i s indijske g r a n i c e , n a k o n što s a m i z L o n d o n a d o p u t o v a o a u t o s t o p o m , jer n e m a m novca? Osjećajući s e poput p r o g n a n i k a , p r i s j e t i o s a m s e svoga najboljeg p r i j a t e l j a i s u p u t n i k a . K a d s m o se r a s t a j a l i , G a r y je i s a m izgledao poput p r o g n a n i k a . Gdje li je s a d a ? U k a k v o m je s a d a s t a n j u ? Je li i k a d a stigao u I z r a e l ? D o k s a m s j e d i o u p r a š i n i one p u n j a b s k e r a v n i gledajući k a k o v j e t a r ć a r l i j a k r o z s t a b l j i k e p r o c v a l e g o r u š i c e , nedostajao mi je s t a r i p r i j a t e l j . Sljedećih sam se nekoliko sati uzastopce v r a ć a o na g r a n i c u , ali m e j e s l u ž b e n i c a s v a k i put i g n o r i r a l a . O k r e n u o s a m s e m o l b a m a k a o posljednjem s r e d s t v u . Na to je u d a r i l a o tlo s v o j o m vojnom č i z m o m i

82

83

r e k l a : „ G u b i m strpljenje." U p e r i l a mi je z d e p a s t i p r s t u lice, a u s n e su joj se t r e s l e : „Odbijen s i . Čuješ li me? P o s l j e d n j i ti p u t a g o v o r i m . Nemoj me više uznemiravati." V r a t i o s a m se s v o m e s t a b l u i p r o v e o d a n u n e m i r n i m m i s l i m a . U s u m r a k je u p o g r a n i č n o m u r e d u došlo do s m j e n e osoblja. J e d a n je p o s t a r i j i j č o v j e k došao z a m i j e n i t i onu ž e n u . B i o j e t o j e d a n v i s o k i S i k h u p o m n o z a m o t a n o m t u r b a n u j e d n o l i č n e s m e đ e boje k a k v a mu je b i l a i u n i f o r m a . S l u ž b e n i c a je p o k a z a l a na m e n e i očigledno mu i z d a l a n a r e đ e n j e da me ne s m i j e p u s t i t i u I n d i j u . N a k o n toga, v o j n i ju je d ž i p n e k a m o odvezao. N i s a m z n a o što drugo u č i n i t i , p a s a m ponizno prišao novom s l u ž b e n i k u i p r i t o m se molio u d u b i n i s r c a . P r u ž i o s a m mu p u t o v n i c u i z a t r a ž i o : „ M o l i m v a s , p u s t i t e me u s v o j u v e l i k u zemlju," Odgovorio mi je h l a d n o i n e z a i n t e r e s i r a n o : „ U p o z o r i l i su me da si n a p a s t . P r i m i o s a m s t r o g u n a r e d b u d a t e o d b i j e m . P o k a ž i m i novac, ili se v r a ć a j . " Ja s a m mu na to počeo p r i č a t i o s v o m ž i v o t u i d u h o v n i m t e ž n j a m a sa s u z a m a u o č i m a . ,,U p o t r a z i za d u h o v n i m o b i l j i m a I n d i j e o s t a v i o s a m u d o b n o s t i A m e r i k e . R i s k i r a o s a m život i s t o p i r a o sve o d L o n d o n a d a b i h došao do v a š e d o m o v i n e . Ž u d i m da n a đ e m put do B o g a . M o l i m v a s , budite m i l o s t i v i p r e m a meni. O b e ć a j e m d a ć u j e d n o g a d a n a u č i n i t i nešto dobro z a i n d i j s k i n a r o d . V j e r u j t e m i , gospodine, p o m o ć i ću v a š i m ljudima. Molim vas, pružite mi priliku." Oči su mu se i s p u n i l e s u z a m a . „Daj mi p u t o v n i c u . " U s m i r a j d a n a p r e g l e d a o je m o j u i s p r a v u , zagledao mi se u o č i i r e k a o : „ P o n e k a d č o v j e k m o r a s l i j e d i t i svoje s r c e . V j e r u j e m t v o j i m r i j e č i m a . " Posegnuo j e i d o h v a t i o biljeg z a d r v e n u d r š k u . O n d a j e p r i t i s n u o g u m e n i r e l j e f u t i n t o m n a t o p l j e n i j a s t u č i ć i u d a r i o žig k o j i m s a m mogao z a k o n s k i ući u Indiju. „Gotovo je," r e k a o j e , z a k l o p i o p u t o v n i c u i dodao mi je. O n d a se toplo n a s m i j e š i o i položio mi r u k u na g l a v u . „ S i n e , d a j e m ti svoje blagoslove. Nađi i s t i n u za k o j o m plačeš. D o b r o d o š a o u I n d i j u . "

Majka Indija

II

84

v r h glava o d r ž a v a l i t e š k e kovčege koje j e o d n j i h o v a t j e m e n a dijelio samo m a l e n i k o m a d c r v e n e t k a n i n e . P r o s c i s u m o l i l i m i l o s t i n j u i pogledu izlagali svoje d e f o r m a c i j e . B i l i s u s l i j e p i , š e p a v i , bez r u k u ili nogu, s p a l j e n i h l i c a , o s a k a ć e n i h u d o v a . N e k i j e g u b a v a c svoje i s t r u n u l e prste unosio p r o l a z n i c i m a u l i c e i t a k o p r o s i o . M a j k e u d r o n j c i m a nosile s u dojenčad k r m e l j a v i h o č i j u k o j a s u n a p a d a l e m u h e . S v i s u s e

p o l j i m a . Sve je bilo u z b u d l j i v o i novo, a l i i v r l o poznato. D o k je s u m r a k postajao noć, d u b o k i je m i r p r e k r i o z e l e n a polja koja su se p r o s t i r a l a p r e m a d a l e k o m obzoru. P t i c e s u ć u r l i k a l e , žabe k r e k e t a l e , a c v r č c i c v r č a l i . Z n a o s a m k a k o put koji s a m p r e š a o d a bih o v a m o stigao n e b i h bio p r e ž i v i o bez B o ž j e m i l o s t i . Njegovom d o b r o t o m d c š a o s a m kući. Neko s a m v r i j e m e hodao d o k n i s a m z a u s t a v i o p r v i auto. Vozač m e toplo p o z d r a v i o te me o d v e z a o do F i r o z e p u r a , g r a d a u d r ž a v i P u n j a b k o j a se n a l a z i u s j e v e r n o j Indiji. P u t e m s m o lijepo r a z g o v a r a l i te n a j z a d s t i g l i do ž e l j e z n i č k e postaje gdje mi je v o z a č ponudio platiti k a r t u d o S t a r o g a Delhija. T i j e k o m č i t a v o g a d o s a d a š n j e g p u t o v a n j a , n i t i j e d n o m n i s a m putovao v l a k o m , već s a m u v i j e k a u t o s t o p i r a o ili s e vozio na k a m i o n i m a , u a u t o b u s i m a za s i r o m a š n e i na p r e n a p u č e n i m t r a j e k t i m a , j e d n o m s a m j a h a o n a devi. S a d a m i s e nudilo p u t o v a n j e v l a k o m . K a k o s a m mogao odbiti? Hodao s a m p o p e r o n u p o r e d s v o g a novog p r i j a t e l j a i nadao se k a k o ću se dobro o d m o r i t i . Na p e r o n u je bilo mnogo p r o d a v a č a k o j i su g u r a l i k o l i c a s č i t a v i m obrovima, grickalicama, voćem, keksima, suvenirima, novinama, l i j e k o v i m a , č a j e m i o d j e ć o m . N e k i s u o d njih k u h a l i n a s a m i m k o l i c i m a i to h r a n u koju n i k a d do t a d n i s a m v i d i o . Na p r i m j e r , u golemoj se p o s u d i v r u ć e g a ulja p r ž i l o p o v r ć e u m o č e n o u g u s t o ž u t o tijesto. Na d r u g i m se p a k k o l i m a u g o r u ć e ulje u b a c i v a l o i z v a l j a n o t i j e s t o koje bi se o d j e d n o m n a p u h a l o poput balona. Malo dalje, pod ž e l j e z n i m v o k o m p u n i m p i j e s k a g o r j e l a su d r v a , a k u h a r je u p i j e s k u m i j e š a o i p r ž i o k i k i r i k i . J e t k i m i r i s z a č i n a p r ž e n i h u j e s t i v o m ulju m i j e š a o s e s parama dizelskoga goriva i dimom mirisnih štapića. Stotine ljudi b u č n o j e r a z g o v a r a l o dok s u č e k a l i v l a k . Mnoge s u obitelji objedovale p o r e d t r a č n i c a kao d a s u n a p i k n i k u . Nosači s u n a

D

ok s a m odmicao s v e dalje i dalje i n d i j s k i m t l o m , p r e p l a v i o me s a m z a g r l i o s v a k i l i s t n a d r v e ć u , z v i j e z d u n a nebu, b i l j k u u

ti n e s r e t n i c i k r e t a l i od osobe do osobe. S v i s i n e , j e d a n je s t a r i k r c k a v i z v u č n i k n e p r e s t a n o objavljivao o b a v i j e s t i , a p e r o n pod n o g a m a bio je pun l j u d s k e p l j u v a č k e . Pa ipak, u n a t o č graji i m e t e ž u , m n o g i su u s r e d svega toga m i r n o s p a v a l i n a t l u . Kad je najavljivač povikao obavijest o dolasku našega vlaka, s v i su se p u t n i c i n a j e d n o m podigli na noge. O d j e k n u l a je z v i ž d a l j k a . I z d i m n j a k a l o k o m o t i v e n a v r o j e c r n i d i m i z a z v i ž d a l a p a r a . Dok s e l o k o m o t i v a p r i b l i ž a v a l a p e r o n u , s t o t i n e j e ljudi počelo t r č a t i z a n j i m k o l i k o su ih noge nosile. To je u č i n i o i moj p r i j a t e l j . „ S l i j e d i m e ! " p o v i k a o j e . K a d j e v l a k dovoljno u s p o r i o , s v i s u o d j e d n o m počeli u s k a k a t i k r o z p r o z o r e . Moj je p r i j a t e l j još u t r k u ubacio s v o j u t o r b u k r o z p r o z o r i u s k o č i o za njom. I ja s a m t r č a o što s a m b r ž e mogao. On me je pogledao iz v l a k a i p o v i k a o : „ U s k o č i s a d j e r ćeš z a k a s n i t i ! " To mi s e č i n i l o n e v j e r o j a t n o opasno, a l i s v i s u t o č i n i l i . O d v a ž i o s a m s e t e k n a k o n što j e p o r e d mene p r o š l i o n e k o l i k o v a g o n a . Z g r a b i o s a m g r e d u jednoga p r o z o r a , a l i moj j e s t i s a k u b r z o popustio. Pogledao s a m i s p o d sebe i v r i s n u o . G o l e m i ž e l j e z n i k o t a č i o k r e t a l i s u s e n a t r a č n i c a m a poda m n o m . Osjećao s a m s e t a k o k r h k o . S v o m s a m s e s n a g o m n e k a k o p o v u k a o gore i p o t p u n o zbunjen u v u k a o k r o z p r o z o r v l a k a koji s e k r e t a o . N a k o n n e k o l i k o s e k u n d i još s u s e d v o j i c a p r o v u k l a i z a mene k r o z i s t i prozor. Pogledao s a m oko s e b e i v i d i o ljude k a k o još u v i j e k u s k a k u j u k r o z s v a k i prozor. K a d s e v l a k z a u s t a v i o , s v i s u odjeljci bili t o l i k o p r e t r p a n i d a s e n i t k o d r u g i nije mogao u g u r a t i u n u t r a . Nije bilo n i govora o s j e d i š t u . Na z i d u je s t a j a o n a t p i s „ N a j v i š e 60 p u t n i k a " , l a k o i h n i s a m uspio p r e b r o j a t i , m i s l i m d a s e oko m e n e n a t i s n u l o b a r e m 2 0 0 l j u d i . K o n d u k t e r s e nije mogao n i p r i b l i ž i t i d a p r o v j e r i k a r t e . Onoga p o z n a n i k a , koji je u s k o č i o u v l a k n e k o l i k o v a g o n a r a n i j e , n i k a d više n i s a m vidio. S v i s u s e v o z i l i b e s p l a t n o . K a s n i j e s a m s a z n a o d a j e t o bio č e s t n a č i n p u t o v a n j a u o d j e l j c i m a t r e ć e g a r a z r e d a i n d i j s k i h v l a k o v a . Cijena

j e osjećaj d a s a m n a p o k o n stigao. S p u š t a l a s e večer. U s r c u

87

v o ž n j e nije se p l a ć a l a u r u p i j i m a . Ljudi oko m e n e su se g u r k a l i , ali s u m i s e č i n i l i n e v j e r o j a t n o s p o k o j n i . N a k r a j u k r a j e v a , ovo i m j e bio uobičajeni n a č i n p u t o v a n j a . K a d j e v l a k k r e n u o , n e k i s u p u t n i c i još u v i j e k djelom tijela v i s j e l i i z v a n v l a k a , ali č i n i l i s u s e d o s t a p r i b r a n i . Pogledao s a m p r e m a s t r o p u i v i d i o m e t a l n e police z a s p r e m a n j e p r t l j a g e . U m j e s t o torbi, n a r e š e t k a m a s e g u r a l o n e k o l i k o d e s e t a k a ljudi. P r i m j e t i o s a m p r a z n o mjesto š i r o k o oko j e d a n m e t a r i popeo s e gore. N e k a k o s a m s e č v r s t o s k l u p č a o i u g u r a o u n u t r a s a s v i m a o s t a l i m a . Pogledao s a m dolje p r e m a n a g u r a n o j gomili s a s v o j e police z a p r t l j a g u i imao dojam d a s a m u h v a t i o l u k s u z n o mjesto. B i o s a m o d u š e v l j e n što s a m u Indiji. S t a r a p a r n a l o k o m o t i v a p i š t a l a je i z v i ž d a l a cijelu noć. S p r v i m z r a k a m a sunca stala je na s t a n i c i u Starom Delhiju. Nisam znao k a m o k r e n u t i p a s a m s i š a o b e s c i l j n o hodao p e r o n o m . Najednom me netko dozvao s t a r i m n a d i m k o m : „Мопк, Monk, n e m o g u v j e r o v a t i da si to t i ! " O k r e n u o s a m se i ugledao d v o j i c u F r a n c u z a koje s a m s r e o u Š v i c a r s k o j . N a obali Ž e n e v s k o g a j e z e r a r a z g o v a r a l i s m o o Tibetanskoj knjizi mrtvih. B i l i s m o s r e t n i što s m o se o p e t s r e l i , a oni su me p o z v a l i da se o t u š i r a m i o d m o r i m t a m o gdje s u o d s j e l i . U n i s k o b u d ž e t n o s k l o n i š t e z a p u t n i k e . N e w C r o w n Hotel, s t i g l i s m o r i k š o m . O t u š i r a o s a m se i legao na tlu v e r a n d e . S a n mi je p r e k i n u o dugi d l a k a v i rep koji m i s e s p u s t i o n a lice. O t v o r i o s a m oči i v i d i o d a p o r e d m e n e s j e d i s m e đ i m a j m u n r u ž i č a s t a l i c a . Njegove z e l e n e oči gledale su r a v n o u moje. Pogledao s a m oko sebe. N i s a m mogao n i z a m i s l i t i d a divlji m a j m u n i slobodno š e t a j u p r e t r p a n o m m e t r o p o l o m . Još j e d v a d e s e t ili t r i d e s e t m a j m u n a s k a k a l o s k r o v a na k r o v , i g r a j u ć i se i t r a ž e ć i h r a n u . P r o d a v a č i su na u l i c i i s p o d n a s upravo otvarali trgovine i štapovima tjerali male napasti. S F r a n c u z i m a s a m ostao k r a t k o , j e r s u o n i i š l i z a Nepal. O p r o s t i l i s m o s e i n a p u s t i o s a m N e w C r o w n Hotel t e k r o č i o n a u l i c u . B i o s a m s i l n o u z b u đ e n . Što li će se još dogoditi na mojoj d u h o v n o j potrazi? Bližio s a m se s v o m dvadesetom rođendanu, a majka Indija, m j e s t o z a k o j i m s a m t o l i k o žudio, p r o s t i r a l a s e p r e d a m n o m . K a d s a m i z a š a o i z hotela, n a š a o s a m s e n a C h a n d n i C h o w k u , j e d n o j v r l o n a p u č e n o j t r ž n i c i . U l i c o m s e r e d a o n e p r e g l e d a n niz t r g o v i n a . G l a z b a j e t r e š t a l a , m i r i s n i š t a p i ć i gorjeli a m a j m u n i s e z a b a v l j a l i . S v u d a u n a o k o l o v i d i o s a m s a r i j e , t u r b a n e i u k r a s e ž i v i h boja. Djeca s u s e

i g r a l a s a s v o j i m p a l i c a m a z a k r i k e t dok s u k r a v e d o s t o j a n s t v e n o p r o l a i i l e . N a k o n n e k o l i k o m j e s e c i ozbiljne i s t o i č k e k u l t u r e S r e d n j e g a I s t o k a , ovo m i s e o z r a č j e č i n i l o poput p r o s l a v e ž i v o t a . Hodao s a m n a p u č e n o m u l i c o m i upijao sve oko sebe. Najednom mi se ispriječio neki čovjek te me umjesto pozdrava z a s u o p i t a n j i m a : „ K a k o s e zoveš? I z koje s i z e m l j e došao? Z a š t o b a š u Indiju? K a k o t i s e s v i đ a moja z e m l j a ? " K r e n u l i s m o z a j e d n o niz u l i c u , a ja s a m mu o d g o v a r a o . Onda je upitao: „ Ž e l i š li se m a l o o s v j e ž i t i ? " „ S v a k a k o " , odgovorio s a m u z b u đ e n o . S p r o m e t n e u l i c e o d v e o me je do p r a z n e p r o d a v a o n i c e u kojoj je stajao n e k i č o v j e k golih p r s a . B i o je o d j e v e n s a m o u j e d n u o s k u d n u t k a n i n u z a m o t a n u oko pojasa. O n j e p r e u z e o n a r u d ž b u . C i g a r e t u i z k u ć n e r a d i n o s t i bacio j e n a s t r a n u t e d o h v a t i o k o m a d n e k a k v e s m o l e k o j u je t r l j a o o k a m e n dok nije dobio s v i j e t l o z e l e n u s m j e s u . S m j e s u je potom p o k u p i o k a ž i p r s t o m , s t a v i o je u ž e l j e z n u p o s u d u , i z m j e š a o je s v o d o m i s n a ž n o p r o t r e s a o . M j e š a v i n u je i s t r e s a o u č a š e , u n u t r a ubacio n e k a k v e z a č i n e u p r a h u , s v e p r o m i j e š a o ž l i c o m i n a j z a d u d a r i o č a š a m a o s t o l . Pogledao s a m u onog č o v j e k a s ulice, a on se z a g o n e t n o s m j e š k a o . „Popij to", r e k a o je, „ N a p i t a k je p r i r o d a n , b e z a l k o h o l a n i j a k o zdrav." K a k o n i s a m n i š t a jeo n i pio cijeli j e d a n d a n , i s k a p i o s a m č a š u . „ Ž e l i š H još j e d n u ? " u p i t a o je. Z a h v a l n o s a m p r i h v a t i o d r u g u , t r e ć u pa i č e t v r t u č a š u zelene m j e š a v i n e . N i s a m mogao p r e p o z n a t i njen o š t a r okus. „ K a k o s e t o z o v e ? " pitao s a m . O n j e s a s m j e š k o m odgovorio: „ B h a n g . " N i k a d p r i j e n i s a m čuo z a to. Oprostili smo se i nastavio sam hodati napučenom ulicom. Najednom m i j e u m p r a s n u o u s t a n j e opijenosti. Oko m e n e s u s e v r t j e l e neobične boje, z v u k o v i i n e b r o j e n i ljudi. T i j e l o mi se t r e s l o i u d a r a l i su me v a l o v i s m e t e n o s t i . S u d a r a o s a m se s p r o l a z n i c i m a . U s t a n j u p a r a n o j e , bio s a m u v j e r e n d a s v i g l e d a j u u p r a v o u m e n e . K a k o s a m s a m o mogao z n a t i da je b h a n g opojno piće koje se i z r a đ u j e od konoplje? Mislio s a m d a j e s a s v i m b e z o p a s n o t e s a m n a i v n o popio četiri čaše u vrlo kratko vrijeme. K a d s a m pomislio da s a m nesvjesno p r e k r š i o s v o j z a v j e t d a s e n e o p i j a m , o b u z e l a m e s t r a v a . Hodao s a m dalje u u t o m n e o b i č n o m i neugodnom s t a n j u , t r s e ć i se da d o đ e m do

84

89

k r a j a ulice gdje s a m se nadao pobjeći od z a s t r a š u j u ć e gomile. Činilo mi se da ulici nema kraja. Bespomoćno s a m se sudarao s ljudima, kravama, svinjama i rikšama. S t i g a v š i d o k r a j a ulice, o p i j e n i m m u t n i m pogledom v i d i o s a m k a m e n e z i d i n e koje s u č u v a l e C r v e n u u t v r d u . Z a p r e p a s t i l e s u m e goleme p r o p o r c i j e g r a đ e v i n e k o j a je u s e d a m n a e s t o m s t o l j e ć u s l u ž i l a kao palača mogulskoga v l a d a r a , Džahan-šaha. Ispred zidina nalazila se č i s t i n a na kojoj se o k u p i l a g o m i l a ljudi. O n a k o u d e l i r i j u , poželio s a m v i d j e t i što se z b i v a . S t a r a c u bijelom t u r b a n u sjedio je na tlu i p u h a o u d v a b a m b u s o v a p i s k a n e k a e g z o t i č n o g g l a z b a l a koje je bilo d u g a č k o o k o pola m e t r a i n a č i n j e n o od o s u š e n e b u n d e v e . Bio je to k r o t i t e l j z m i j a . S v i r a o j e j e d n o l i č n u z l o s l u t n u m e l o d i j u t e s e cijelo v r i j e m e njihao s j e d n e na d r u g u s t r a n u . Oko njega se n a l a z i l o d e s e t a k r u č n o p l e t e n i h k o š a r a s p o k l o p c i m a . Golemi b r a d a t i č o v j e k o d j e v e n u c r n e halje i c r v e n i t u r b a n p o s k i d a o je poklopce. P r o m a t r a č i su o s t a l i bez d a h a . U r i t m u k r o t i t e l j e v e h i p n o t i č n e p j e s m e , iz k o š a r a su s e počele d i z a t i k o b r e o t r o v n i c e i r a s t v a r a t i svoje s t r a š n e k l o b u k e . Iz usta su im palucali r a č v a s t i jezici. Njihale su se s jedne s t r a n e na d r u g u k a o da p l e š u u r i t m u g l a z b e . Na i z n e n a đ e n j e p u b l i k e , b r a d a t i je č o v j e k onda o t v o r i o i neke d r u g e k o š a r e u k o j i m a su se n a l a z i l e d r u g e v r s t e z m i j a . Najzad je podignuo z m i j u r i n u d u g u o k o t r i i pol m e t r a te debelu oko o s a m c e n t i m e t a r a . P r i s u t n i s u s e p o v u k l i k o r a k u n a t r a g . N i s a m ni t r e p n u o , a on je k r e n u o p r e m a m e n i i omotao mi d i v o v s k u zmiju oko bedara. Životinja se polako uspela, ovila mi se oko s t r u k a i p r s a te mi h l a d n i m s t i s k o m p r i t i s n u l a r u k e uz t o r z o . Njena se g l a v a n a l a z i l a s a m o n e k o l i k o c e n t i m e t a r a o d moga l i c a . Mogao s a m o s j e t i t i i o m i r i s a t i njen d a h . Malene oči z u r i l e su p r a v o u moje, a r a č v a s t i joj je j e z i k p a l u c a o iz u s t a . S r c e mi je u d a r a l o s n a ž n o , a u d o v i su mi s e t r e s l i dok m e j e z m i j a s v e č v r š ć e s t e z a l a . Opijenost b h a n g o m nije popuštala. Obuzimale su me halucinacije nalik noćnim morama, v r t o g l a v i c a i p a r a n o j a . P r o m a t r a č i s u o k o mene n a p r a v i l i k r u g , ali s u stajali po strani na sigurnom. N a j e d n o m je p r e d mene s t a o čovjek i progovorio e n g l e s k i : „Gos­ p o d i n e , k a k o s e z o v e t e ? O d a k l e ste? Z a š t o v a s j e z a r o b i l a t a o p a s n a zmija?" „ M o l i m v a s , p o m o z i t e mi", d a h n u o s a m . Č i m s a m progovorio, z m i j a me je jače stisnula. Činilo mi se da ljubomorno zahtijeva potpunu

p o z o r n o s t . P r i š a o mi je onaj golemi b r a d a t i č o v j e k u c r v e n o m t u b a n u i zagledao mi se p r a v o u o č i , k a o da s a m n e k a k a v d r ž a v n i n e p r i j a t e l j . Počeo je mahati r u k a m a kao da vitla oružjem i vikati: „Pedeset rupija! P e d e s e t r u p i j a ! " N a j z a d mi je n e t k o iz g o m i l e p r e v e o : „ S k i n u t će s tebe z m i j u s a m o a k o m u d a š 5 0 rupija." N a p r e g n u o s a m se i progovorio: „ A l i , ja n e m a m rupija." Prevoditelj me je i z v i j e s t i o : „Onda ćeš tako ostati" a potom n o n š a l a n t n o otišao. K r o z i s p r a ž n j e n i u m p r o š l i s u m i s t r a h i p o n i ž e n j e . S v i s u piljili u m e n e : bio s a m n e o b i č a n s t r a n a c u z a g r l j a j u z m i j e . M o ž d a su m i s l i l i da s a m dio p r e d s t a v e , P r o š l o j e bolno d u g i h p o l a s a t a . Z m i j a s e o b l i z i v a l a i s v r e m e n a na v r i j e m e mi z u r i l a u o č i . K r o t i t e l j z m i j a nije p r e s t a o s v i r a t i s v o j u h i p n o t i č k u p j e s m u , a k o b r e su se n j i h a l e u r i t m u . S v j e s n o s t s u m i obuzele r a z n e m i s l i . Ovo j e bio t e k p r v i d a n š t o s a m u Indiji. Gledao s a m z m i j i u z u b e i pitao s e : Jesam li žrtvovao život za ovakvo mjesto? Što bi mi majka i otac rekli kad bi me vidjeli tako daleko od kuće u ovakvom stanju? N i s a m i m a o d r u g o g a u t o č i š t a , pa s a m s k l o p i o oči i pomolio se. Gospodine, ako na ovom svijetu imaš neki zadatak za mene, molim te, pomozi mi. Dok sam u p u ć i v a o tu j e d n o s t a v n u m o l i t v u , osjetio s a m n e z n a t a n nalet u n u t a r n j e g a m i r a . Najzad je iz g o m i l e došao n e k i č o v j e k s m o l i t v e n o m b r o j a n i c o m u n a b o r a n i m r u k a m a . On mi se s m i l o v a o i c j e n k a o se s k r o t i t e l j e m z m i j a . Dao mu je deset r u p i j a i z a t r a ž i o da me p u s t i . Na to je k r o t i t e l j počeo i z g o v a r a t i m a n t r e i p o z i v a t i z m i j u u svoje r u k e . Ja s a m o d a h n u o , a p u b l i k a je k l i c a l a . Z a h v a l i o s a m o s l o b o d i t e l j u i b r z o pobjegao p r e k o ceste. T a m o s a m v i d i o ljude koji s u s j e d i l i n a d r v e n i m s t o l c i m a i u b a c i v a l i u u s t a n e š t o što m i j e n a l i k o v a l o c r v e n i m b o m b o n i m a . P i t a l i s u m e ako bih i m s e volio p r i d r u ž i t i . Pojeo s a m j e d a n j e r s a m još u v i j e k želio i s k u š a t i i n d i j s k u h r a n u i običaje. U s t a s u m i e k s p l o d i r a l a o d v a t r e . Oblio m e znoj, i z o č i j u s u m i p o t e k l e s u z e t e s a m posegnuo s a m z a v o d o m . Voda je s a m o p o v e ć a l a bol j e r je d j e l o v a l a poput g o r i v a na v a t r u . U p r a v o s a m pojeo c r v e n u p a p r i č i c u č i l i j a , p r v u koju s a m i k a d a vidio ili o k u s i o . Opet s e oko m e n e n a š l a g o m i l a z n a t i ž e l j n i k a . O n i m l j u d i m a s a m p r i s t o j n o z a h v a l i o i o t i š a o s v o j i m p u t e m . Sjetio s a m s e s t a r e n a r o d n e p o s l o v i c e : „Što j e j e d n o m e h r a n a , d r u g o m e j e otrov." S h v a t i o s a m t u i z r e k u k r o z p o r u k u koja m e j e j o š u v i j e k p e k l a .

90

91

P o m i s l i o s a m na ono što s a m z n a o o j u d a i z m u , k r š ć a n s t v u i i s l a m u , k a o na i ono m a l o koliko s a m bio u p u ć e n u b u d i z a m i n e k o l i c i n u i n d i j s k i h f i l o z o f s k i h p r a v a c a . Ono u č e m u j e d n a osoba u ž i v a , drugoj s t v a r a p a t n j u . Naše j e i s k u s t v o s v i j e t a t a k o r e l a t i v n o , u v j e t o v a n o o s o b n i m o p a ž a n j e m . Isto t a k o , Bog, koji j e a p s o l u t a n , sebe r a z o t k r i v a r a z l i č i t i m l j u d i m a n a r a z l i č i t e načine. U s t a s u m i još u v i j e k g o r j e l a , ali s a m s h v a t i o d a j e m i š l j e n j e k a k o postoji s a m o j e d a n put p r e m a B o g u vrlo usko.

slomilo. Čemu o k o n č a t i p r e k r a s a n ž i v o t s a m o d a b i s e jelo n e š t o m e s a ? O n a voli svoje dijete. A to n e d u ž n o tele v o l i s v o j u m a j k u . Z a š t o s a m slijepo u t o m e sudjelovao? Z a š t o s m o s v i t a k o s l i j e p i i g l u h i da i ne primjećujemo strahotu koja se odvija u svakoj klaonici? K a k o li j e č o v j e č a n s t v o r a z v i l o t o l i k u n e o s j e t l j i v o s t n a bol k o j a s e n a n o s i toj božjoj djeci? Meso koje s a m t a d a jeo n i j e p r i p a d a l o k r a v i , a l i bilo j e t o p r v i put d a s a m s h v a t i o v e z u i z m e đ u moje p r e h r a n e i p a t n j e ž i v o t i n j a . Sjetio s a m s e t i s u ć a ž i v o t i n j a koje s v a k o d n e v n o s t r a d a v a j u u A m e r i c i , izgubio s a b r a n o s t i r a s p l a k a o s e . Moj s i r o t i d o m a ć i n nije z n a o što se događa. „Nešto nije u r e d u gospodine? Z a š t o s t e s e t a k o u z n e m i r i l i ? " J e d v a s a m p r o t i s n u o : „ D r a g i gospodine, h v a l a v a m n a s v e m u . " U s t a o s a m i o d g u r n u o s t o l i c u . „ I s p r i č a v a m s e , n e o s j e ć a m s e dobro." N a o d l a s k u s a m p o m i l o v a o m a j k u k r a v u i njeno tele. K r a v a j e u z v r a t i l a lagano m i l i z n u v š i r u k u . N a u l i c a m a s u s e t i s k a l e t i s u ć e l j u d i . U s r e d toga m e t e ž a , n a moje v e l i k o i z n e n a đ e n j e i veselje, n a b a s a o s a m p r a v o na R a m s e y a i J e f f a . I s p r v a me nisu ni primjetili. N i s a m ih vidio otkad smo se razdvojili u Kabulu. „Мопк, pa to si t i ! " u z v i k n u o je Jeff. „ K a k v o o l a k š a n j e . Ne m o g u vjerovati." „Hej, d r u g a r u " , u z v i k n u o j e R a m s e y . „ B r i n e m o s e z a tebe o t k a d s i se izgubio." R u k o v a l i s m o se, i z g r l i l i i opet b i l i zajedno. Pozvali su me da odsjednem s njima na terasi na k r o v u neka jeftinog hotela. T o n u o s a m u s a n n a k r e v e t u o d pletene u ž a d i pod z v j e z d a n i m z i m s k i m n e b o m . U m i s l i m a s u m i s e p o j a v i l e m a j k a k r a v a i njeno tele. B e s p o m o ć n o s u m e g l e d a l i n j e ž n i m o č i m a p u n i m s u z a d o k i h j e nož nekoga k o l j a č a s u r o v o klao r a d i n j i h o v a m e s a . U s r c e m i j e n a v r l a z a p o v i j e d iz B i b l i j e : „ N e ubij!" Iz te s a m se m o r e p r o b u d i o u s t a n j u neizdržive mučnine te otrčao do n u ž n i k a da se o l a k š a m . N u ž n i k s e s a s t o j a o o d z a c e m e n t i r a n o g a o t v o r a n a k r o v u oko k o j e g a s u s t a j a l i r u š e v n i z i d o v i o d cigle. K a o k r o v j e s l u ž i o k o m a d a l u m i n i j a . U n u t r a je bilo m r a č n o k a o u r o g u , a u m j e s t o k a n a l i z a c i j e r u p u su č i s t i l i bhangiji, u l i č n i č i s t a č i koji bi r u p u p r a z n i l i lopatom. O t p a d bi i s k o p a l i u v j e d r o koje bi odnijeli na g l a v i . A l i ovaj je p u t a n u ž n i k bio p r e t r p a n . I z m e t natopljen u r i n o m s t a j a o j e n a h r p i k o j a s e i z d i z a l a

B

l i ž i l a se večer, a učinci b h a n g a i č i l i j a su j e n j a v a l i . V r a t i o s a m se na ulicu Chandni Chowk i tumarao po metežu tržnice. Nisam imao

kamo. Iz m n o š t v a mi je prišao nasmijani čovjek. Bio je oduševljen kad s a m m u r e k a o d a d o l a z i m i z d a l e k a k a k o bih s h v a t i o n j e g o v u t r a d i c i j u . P o z v a o m e n a v e č e r u u r e s t o r a n u z c e s t u . Sjeli s m o z a s t o l s a m o n e k o l i k o c e n t i m e t a r a od ulice. Dok mi je p r i č a o o o b i č a j i m a njegove

obitelji, p o r e d n a s j e p r o š l a bijela k r a v a k o j a j e n j u š k o m m i l o v a l a svoje tele. P o n a š a n j e im je bilo n j e ž n o , a p o k r e t i p r o f i n j e n i . Goleme k r a s n e oči t a k o s u bile n e v i n e d a m i s e s r c e topilo. T a j e m a j k a s v a k o g a t r e n a s ljubavlju p a z i l a na svoje dijete. Dok je tele s i s a l o njeno m l i j e k o , ona g a j e n j e ž n o l i z a l a . Legli s u s a m o n e k o l i k o c e n t i m e t a r a o d n a š e g a s t o l a i počeli se i g r a t i . N i k a d do tad n i s a m bio t o l i k o b l i z u k r a v i . Vidio sam ih samo na dalekim pašnjacima dok smo jurili autoputevima. Pogodilo m e što r a z m j e n j u j u ljubav v r l o s l i č n o l j u d s k i m b i ć i m a . P o s l u ž i t e l j je ž u r n o donio n a š e t a n j u r e i naglo ih s p u s t i o na stol. Ja s a m bio s i l n o g l a d a n . Sve što s a m toga d a n a u n i o u ž e l u d a c bio je b h a n g i č i l i . A p e t i t mi je p o t a k n u l a i b o r b a sa z m i j o m . Malo je r e ć i da s a m n a v a l i o n a jelo. K a d s a m v e ć pojeo pola, moj m e l j u b a z n i d o m a ć i n upitao: „ G o s p o d i n e R i c h a r d , ž e l i t e l i d a v a m o b j a s n i m što j e t o s v e n a tanjuru?" „Svakako." P o k a z i v a o je jela i govorio: „Ovo je chaval, r i ž a . Ono što i z g l e d a poput p š e n i č n o g k r u š č i ć a je roti. O v a k o p r i p r a v l j e n o p o v r ć e zove se subji. J u h a je od l e ć e i z o v e se dhal. A ono je z a č i n j e n i u m a k koji z o v e m o chutney." Z a t i m je p o k a z a o k o m a d i ć e h r a n e na r i ž i : „То je meso." P o s l j e d n j e t r i r i j e č i koje s a m čuo bile su poput e k s p l o z i j e u m o m u m u . Pogledao s a m k o m a d e m e s a , a o n d a k r a v u i tele. B a š s e t a d a m a j k a k r a v a nagnula p r e m a meni i polizala mi nogu. Srce mi se

92

93

i z n a d r a z i n e poda. N i s a m mogao v l a d a t i p o v r a ć a n j e m , š t o m e j e p r i s i l n o zatočilo u n u ž n i k u . K u k c i su mi z u j a l i oko g l a v e i u j e d a l i me, a n e š t o mi je p r e t r č a l o p r e k o s t o p a l a . Mogao s a m se j e d i n o n a p i n j a t i od p o v r a ć a n j a i d r h t a t i od hladnoga z n o j a koji me je oblio. Sve s a m t o v r i j e m e m i s l i o n a one d v i j e k r a v e k a k o m e p r o m a t r a j u s v o j i m n e d u ž n i m o č i m a . Najzad s a m se, u m r a č n o m n u ž n i k u na j e d n o m od k r o v o v a S t a r o g a Delhija, s v o m e G o s p o d i n u z a v j e t o v a o i ovo: nikad više neću jesti meso. S t i m je okončao moj p r v i d a n u Indiji.

S

ljedećeg s u m e j u t r a Jeff i R a m s e y m o l i l i : „ B i l i s m o t a k o d o b a r t i m . O s t a n i m o zajedno i p u t u j m o po Indiji."

J

' e d n o g a hladnog p r o s i n a č k o g j u t r a u S t a r o m Delhiju, dok s a m s m i š l j a o k a k o ću p o t r a ž i t i jogije i s v e c e na H i m a l a j i , pogledao s a m u pročelje neke s t a r e v i k t o r i j a n s k e z g r a d e i v i d i o p l a k a t na kojem

pisalo: „ S v j e t s k a k o n f e r e n c i j a joge". Mjesto o d r ž a v a n j a bilo je N e w

Delhi, a događaj je počinjao baš toga d a n a u devet i z j u t r a . P o ž u r i o s a m

tamo s a v na i g l a m a . V e l i k i i p r e s t i ž n i događaj iz l j u b a v i p r e m a Indiji o r g a n i z i r a o j e C h r i s t o p h e r H i l l s , b r i t a n s k i jogi. Č e t i r i s u d a n a p r e d n a m a o b e ć a v a l a p r a v i b a z a r g u r u a , jogija, l a m a , p a n d i t a i m u d r a c a koji će podijeliti svoj d a r sa s v i j e t o m . N e k i su se obećali p o k a z a t i u c i v i l i z a c i j i n a k o n n e k o l i k o desetljeća o s a m e u d ž u n g l i . Od j u t r a do v e č e r i , na s e d a m su se m j e s t a istodobno o d v i j a l i daršani, d u h o v n i s u s r e t i . K a s n i j e s a m doznao d a s e n a t o m događaju okupilo č a k 8 0 0 jogija. N i s a m v j e r o v a o da mi se toliko p o s r e ć i l o . U golemom s a m š a t o r u vidio jogija s H i m a l a j e k a k o p o u č a v a u m i j e ć e hatha-joge. U p u ć i v a o j e djecu d a p r i k a z u j u r a z n e a s a n e , odnosno f i z i č k e položaje, koji su n a m j e n j e n i u s k l a đ i v a n j u t i j e l a i u m a . j e d a n je od njih sjedio nogu s a v i j e n i h za v r a t o m i pojao om. D r u g i je p a k o d r ž a v a o r a v n o t e ž u na p o d l a k t i c a m a s nogama s a v i j e n i m p r e m a n a p r i j e d tako da si je s t o p a l i m a d o d i r i v a o g l a v u . T r e ć i je n e p o m i č a n dubio na glavi, a č e t v r t i je stajao na jednoj nozi, s a v i o l e đ a te p o v u k a o d r u g o stopalo preko glave. Vidio s a m i d j e č a k a od oko j e d a n a e s t godina koji j e progutao p a n a s v o m drugom i z v u k a o d u g a č k u t k a n i n u i z v o d e ć i tako u n u t a r n j e č i š ć e n j e o r g a n i z m a . Jedan d j e č a k p o r e d njega j e k r o z nos p r o v u k a o t a n k o u ž e te ga i z v u k a o na u s t a i povlačio n a p r i j e d n a t r a g ne bi li p r o č i s t i o s i n u s e . Čudio s a m se k a k o djeca l a k o p o s t i ž u s t v a r i a k o i h s e pouči o d m a l e n a . Sve j e v r i j e m e njihov g u r u publici objašnjavao povoljne u č i n k e s v a k e o d t e h n i k a koje s u p o k a z i v a l i . Prvoga dana skupa prišao mi je neki stariji budistički svećenik iz jugoistočne Azije. B i o je n i z a k r a s t o m , m r š a v i o b r i j a n e glave. Nosio je i n t e n z i v n o n a r a n č a s t e halje. O s m i j e h mu je bio š i r o k i s j a j a n . P r e d s t a v i o s e kao B h i k k u V i v e k a n a n d a . F a s c i n i r a o s a m g a kao m l a d i A m e r i k a n a c koji t r a ž i Boga. T i j e k o m k o n f e r e n c i j e p o s t a l i s m o b l i s k i

„ P u n o s m o toga zajedno p r o š l i " , r e k a o s a m i m , ,,i p o v e z a l i s m o se

poput b r a ć e . N i k a d v a m s e n e ć u m o ć i o d u ž i t i z a v a š u l j u b a z n o s t i p r i j a t e l j s t v o . No, ž e l i m o t p u t o v a t i n a H i m a l a j u k a o p u s t i n j a k . Molim v a s , b l a g o s l o v i t e me da u s p i j e m u svojoj n a k a n i . " Jeff je progovorio p r v i . B i o je v r l o l j u b a z a n . „ R a z u m i j e m o . I m i s l i l i s m o d a ćeš h t j e t i t a k v o nešto." Svoju j e v e l i k u r u k u položio n a moje m a l o r a m e . „ N a d a m s e d a ć e š naći ono š t o t r a ž i š . D o i s t a ćeš n a m nedostajati." R a m s e y j e v o j e l i c e z a s t r o oblak brige, j e r s a m m u bio poput m l a đ e g a b r a t a . Oči s u m u s e z a c r v e n j e l e . „ К а к о ć e š p r e ž i v j e t i t a k a v ž i v o t ? " No, v i d j e v š i da s a m o d l u č a n , natjerao se na o s m i j e h i r e k a o s v o j i m a u s t r a l s k i m n a g l a s k o m : „ N a š e j e p u t o v a n j e bilo o d l i č n o , d r u g a r u . Uzdravlje." P r i j e no što s m o se r a z i š l i , Jeff mi je p r u ž i o p o r u k i c u na kojoj je p i s a l o : „ O s j e ć a m tugu š t o o d l a z i m o s v a t k o s v o j i m p u t e m - u p o t r a z i z a s o b o m s a m i m a . S i g u r a n d a ć e š t i sebe p r o n a ć i . "

94

9Г,

prijatelji. B h i k k u je bio d u h o v n i v o đ a n e k o l i k o t i s u ć a r e d o v n i k a u d u h o v n o m s a m o s t a n u na T a j l a n d u . Na k o n f e r e n c i j u je doputovao i z d a l e k a . Bilo mu je preko pedeset g o d i n a , ali je bio s v j e ž i r a d o s t a n poput k a k v a m l a d i ć a . Dok s m o zajedno i s t r a ž i v a l i s k u p , o b j a s n i o m i j e b u d i s t i č k u filozofiju n a e n g l e s k o m j e z i k u z a č i n j e n o m m i l o z v u č n i m tajlandskim naglaskom. N a k o n f e r e n c i j i s a m ujedno p o p r v i put v i d i o S v a m i j a R a m u koji s e k a s n i j e p r o s l a v i o k a o o s n i v a č H i m a l a j s k o g i n s i t u t a . S a m a pojava toga golemoga č o v j e k a o d i s a l a je d o s t o j a n s t v o m te i z a z i v a l a p o š t o v a n j e . Hod mu je bio k r a l j e v s k i , odjeća b e s p r i j e k o r n o č i s t a , oči duboke i tamne, a kosa srebrna i pomno začešljana unatrag. Baš kao i o mnogim d r u g i m s u d i o n i c i m a konferencije, i o n j e m u s a m želio s a z n a t i v i š e . R a s p i t a o s a m se o njegovu p o r i j e k l u i d j e l o v a n j u kod njegovih u č e n i k a te p r o č i t a o o n j e m u s v e što mi je došlo pod r u k u . S v a m i R a m a rodio se 1 9 2 5 . u n e k o m h i m a l a j s k o m s e l u . Od dje­ t i n j s t v a je lutao d ž u n g l a m a m e đ u rišijima, s v e t i m l j u d i m a . Svojim s n a ž n i m g l a s o m govorio j e k a k o g a j e njegov g u r u uputio d a d r e v n u m u d r o s t h i m a l a j s k i h m u d r a c a odnese n a Z a p a d . „Daj s v e o d sebe", r e k a o j e učitelj S v a m i j a R a m e , „ a l i k a d god p o k u š a š n a h r a n i t i v l a s t i t i ego ili u č i n i t i nešto sebično, nećeš u s p j e t i . D a j e m ti s l j e d e ć i blagoslov; k a d god poželiš biti n e s e b i č a n , pun l j u b a v i i bez ega, o t k r i t ćeš da te p o d r u p i r e g o l e m a moć, i n i k a d nećeš biti n e u s p j e š a n u n a u m u da č i n i š dobro." D a b i p o k a z a o moć joge, S v a m i R a m a j e doveo n e k o l i k o a m e r i č k i h l j e č n i k a . D o k je ulazio u j o g i č k i t r a n s , na njegovo su tijelo spojili moderne dijagnostičke uređaje. Između ostalog je pokazao kako s v j e s n o m o ž e podići t e m p e r a t u r u o d r e đ e n o g a m j e s t a n a lijevoj s t r a n i svoje r u k e z a 1 0 s t u p n j e v a , u s p o r i t i k u c a n j e v l a s i t i t o g a s r c a s a 7 4 n a 52 otkucaja u minuti za samo 50 sekundi te proizvesti tražene uzorke m o ž d a n i h v a l o v a . T a k o đ e r je mogao s v j e s n o p o m i c a t i p r e d m e t e s j e d n e s t r a n e sobe n a d r u g u p a č a k i p o t p u n o z a u s t a v i t i r a d v l a s t i t o g a s r c a . K a d j e i z a š a o i z t r a n s a , S v a m i R a m a j e objasnio: „Cijelo s e tijelo n a l a z i u u m u . Um koji je n a d m o ć a n n a d t v a r i r a z v i j a se o v l a d a v a n j e m s v j e s n o s t i . Ne t r e b a t e mnogo toga z n a t i , ali ono što z n a t e t r e b a t e p r i m i j e n i t i . " Sklopio je d l a n o v e i dodao: „Ovo v a m n i s a m p o k a z a o da s e p r i k a z e m k a o n a d č o v j e k , već d a p o k a ž e m z n a n o s t joge." Objasnio j e i to da je joga n a j v e ć a z n a n o s t od s v i j u i a k o joj p r a k s a s e ž e u p r a d a v n o

v r i j e m e . R e k a o j e k a k o s e joga n e temelji n a p r a z n o v j e r j u n i t i s e k t a š t v u te da m o ž e p o s t i ć i ono što n i j e d a n m o d e r n i z n a n s t v e n i k ne z n a objasniti. Onda je dodao i ovo: „Joga je z n a n o s t p o m o ć u koje s h v a ć a m o svoje u n u t r a š n j e prosvijetljeno stanje." S v a m i R a m a j e n a m e n e ostavio d u b o k d o j a m . K a d s a m g a z a m o l i o z a blagoslove, s v o j i m je d u b o k i m g l a s o m r e k a o : „ O s n o v a tvoga d u h o v n o g puta bit će d r u ž e n j e sa s v e t i m ljudima." O n d a je podigao svoj o t v o r e n i d l a n i u s m j e r i o ga p r e m a m e n i . „ B l a g o s l o v i s v e t a c a p r e n o s i t će te p r e k o s v i h p r e p r e k a n a t v o m putu." S v a k e s a m noći s p a v a o n a z e m l j i pod s t a b l o m b a n j a n a p o r e d k o n f e r e n c i j s k o g a c e n t r a . Ujutro bi me probudilo g l a s a n j e s o k o l a koji bi r a š i r i o k r i l a u g n i j e z d u na d r v e t u i z n a d moje g l a v e te se v i n u o u v i s i n e . Dok s a m č e k a o d a s e v r a t a o t v o r e , m e d i t i r a o b i h pod t i m s t a b l o m n a s v j e ž e m z r a k u N e w Delhija. Z a v r š n o o k u p l j a n j e k o n f e r e n c i j e o d r ž a v a l o se u V i g y a n B h a v a n u , najvećoj k o n c e r t n o j d v o r a n i u N e w Delhiju. Te se v e č e r i okupilo t r i t i s u ć e ljudi u p o t r a z i za z n a n j e m i b l a g o s l o v i m a jogija. O r g a n i z a t o r C h r i s t o p h e r H i l l s podsjetio n a s je k o l i k o s m o s r e t n i što se n a l a z i m o u p r o s t o r i j i s toliko d u h o v n i h učitelja. Potom je, n a n a š e iznenađenje, n a j a v i o d a s e p r o g r a m m o r a z a v r š i t i točno u 19:00 (nismo t a d a z n a l i , a l i n a j a v i l i su mu da će u s u p r o t n o m fanatici postrijeljati njega i ostale s v a m i j e u 2 0 : 0 0 ) . P i t a o s a m se k a k o bi p r o g r a m s toliko s v a m i j a i jogija mogao z a v r š i t i na v r i j e m e , posebno u Indiji? K a d je postalo j a s n o da s v i n e ć e dobiti p r i l i k u da govore, n e k i je jogi skočio na noge i počeo v r i j e đ a t i H i l l s a . On se t r u d i o zadovoljiti s v e p r i s u t n e , no u o z r a č j u se osjetilo napeto v r e n j e . Nekoliko minuta prije sedam sati, Hills je nervozno podigao m i k r o f o n , z a s t a o na t r e n u t a k , duboko u d a h n u o te objavio da je k o n f e r e n c i j a z a v r š i l a . N e k i j e s v a m i počeo pojati z a v r š n i o m . B i l a j e to b o ž a n s k a v i b r a c i j a koja je n a š u s v j e s n o s t t r e b a l a d o v e s t i u s k l a d s B o g o m . To što je k o n f e r e n c i j a z a v r š i l a točno na v r i j e m e n a l j u t i l o je neke od o n i h koji n i s u dobili p r i l i k u da se o b r a t e p u b l i c i . D o k je om još o d j e k i v a o d v o r a n o m , počeo je m e t e ž i neki su se jogiji s t a l i b o r i t i da dođu do m i k r o f o n a . Najzad se j e d n o m e od n j i h p o s r e ć i l o pa je u ž a r e n i h očiju zgrabio m i k r o f o n i počeo blebetati poput k a k v o g a p o l i t i č a r a . Š o k i r a n a p u b l i k a m o t r i l a j e b o r b u jogija n a p o z o r n i c i . Z a r s u t o ljudi koji su s v i j e t u t r e b a l i donijeti m i r i s k l a d ? N i t k o nije z n a o što u č i n i t i

96

n i t i što r e ć i . B h i k k u V i v e k a n a n d a i j a s a m o s m o o d m a h i v a l i g l a v a m a . Moja su n e v i n a o č e k i v a n j a bila osujećena. Najzad je C h r i s t o p h e r Hills h r a b r o zgrabio m i k r o f o n , iščupao ž i c u iz u t i č n i c e i nestao i z a z a s t o r a . K o n f e r e n c i j i je došao k r a j .

m o ć n i m n a č i n o m govora. Poučio me je da s m o bića s r e ć e , l j u b a v i i s v j e t l a , a l i s m o to z a b o r a v i l i j e r s m o se p r e v i š e p o i s t o v i j e t i l i s tijelom i u m o m . „ I z v o r n o s m o bili č i s t i , ali s m o tu č i s t o ć u i z g u b i l i . T a k o s m o p o s t a l i o n e č i š ć e n i . " B i t joge i religije, r e k a o mi je, leži u p r i l i c i da se d o v e d e m o u s k l a d sa s v o j o m d u h o v n o m p r i r o d o m , „joga je p r o c e s p r o č i š ć e n j a . " Naglasio j e k a k o t r e b a m o nadići s k l o n o s t s v o g a u m a p r e m a sebičnoj b r i z i u k o l i k o ž e l i m o s p o z n a t i v l a s t i t u bit. „ S v e n a š e brige i t j e s k o b e i m a j u jedno j e d i n o u p o r i š t e . To je s e b i č n o s t . " P r o c e s kojemu je p o u č a v a o , a p o m o ć u k o j e g a s p o z n a j e m o s v o j u bit, postao je p o z n a t kao i n t e g r a l n a joga. Ona je s p a j a l a š e s t j o g i č k i h d i s c i p l i n a . S v a m i S a t ć i t a n a n d a iznosio j e d u h o v n o s t n a p r i z e m a n , o š t r o u m a n a nerijetko i šaljiv način. S p r e m a o s a m se o t i ć i u s t a n j u duboke z a h v a l n o s t i . S v a m i je stao u s p r a v n o , o t m j e n o podigao s v o j u n j e ž n u r u k u i r e k a o m i : „ B u d i i s k r e n i d i s c i p l i n i r a n u svojoj p r a k s i . I s t i n s k i jogi je onaj koji njeguje n a j v i š u r a z i n u č o v j e č n o g a ophođenja." Z a t v o r i o je o č i , d u b o k o u d a h n u o te o t v o r i o d l a n p r e m a m e n i u z n a k blagoslova: „ R i c h a r d e , d a l e k o s i stigao. N e k a o t k r i j e š blago s v o g a s r c a . "

duge sijede kose i duge b r a d e , odjevena u h a l j e boje š a f r a n a . T a j je p o j e d i n a c izgledao poput d r e v n o g a m u d r a c a iz s v e t i h s p i s a i očigledno z a v r e đ i v a o poštovanje. Bio je to S v a m i S a t ć i t a n a n d a . Uputio mi je r a d o s t a n osmijeh i pogled koji me o č a r a o . S v a m i S a t ć i t a n a n d a bio j e u č e n i k p o z n a t a h i m a l a j s k o g s v e c a S v a m i j a Š i v a n a n d e . Odnio j e d r e v n u z n a n o s t o jogi na Z a p a d i s t e k a o brojne s l j e d b e n i k e d i l j e m s v i j e t a . U s v o m je m e đ u r e l i g i j s k o m dijalogu u v i j e k p o k u š a v a o uje­ d i n i t i p r i p a d n i k e r a z n i h r e l i g i j a n a t e m e l j u „ j e d i n s t v a duha". K a d s e p r v i puta s u s r e o s P a p o m , S v a m i S a t ć i t a n a n d a je p o h v a l i o njegov r a d n a u j e d i n j e n j u s v i h k r š ć a n a . Potom j e ž u s t r o dodao: „ Z a š t o n e p o k u š a t e u j e d i n i t i cijeli s v i j e t ? U ime sloge m e đ u r e l i g i j a m a , ne bi se t r e b a l i ujediniti s a m o k r š ć a n i već cijelo č o v j e č a n s t v o . " S v a m i S a t ć i t a n a n d a se pojavio i na legendarnom festivalu u W o o d s t o c k u . To ga je p r e k o noći p r o s l a v i l o u čitavoj d r ž a v i kao „ g u r u a s W o o d s t o c k a " . O r g a n i z a t o r i događaja t r a ž i l i su od njega da o d r ž i p o z d r a v n i govor u n a d i da će n a d a h n u t i m i r n o r a s p o l o ž e n j e . K a d s u g a doveli h e l i k o p t e r o m , stao j e p r e d n e k o l i k o s t o t i n a t i s u ć a hipija i govorio o tomu k a k o s v e m i r o m u p r a v l j a z v u k i k a k o A m e r i k a v o d i cijeli s v i j e t . Poticao j e a m e r i č k u m l a d e ž d a z v u k svoje glazbe i s k o r i s t i u s l u ž b i m i r a i r a d o s t i . „ N e m o j m o se b o r i t i za mir," r e k a o je, „ v e ć p r v o p r o n a đ i m o m i r u sebi s a m i m a . " T i j e k o m s v j e t s k e k o n e f r e n c i j e o jogi, p a ž l j i v o s a m p r o m a t r a o k a k o se u o n o m u m e t e ž u p o n a š a o p r i s t o j n o i d o s t o j a n s t v e n o . K a d s m o s e s r e l i , o b r a t i o m i s e b l a g i m g l a s o m : „Žao m i j e što s i m o r a o v i d j e t i s v a đ u . Molim te, s h v a t i d a j e s v a t k o n a v l a s t i t o j r a z i n i n a p r e t k a . Č a k n i m e đ u o n i m a koji p r a k t i c i r a j u jogu n e m o ž e m o o č e k i v a t i d a s v i budu s a v r š e n i . A k o druge prosuđujemo p r e m a njihovim g r e š k a m a , p a d a m o u z a m k u . Najbolje z a tebe j e d a v j e r u j e š o n i m a d o b r a k a r a k t e r a i njeguješ v l a s t i t u j o g i č k u p r a k s u . " P o n a š a o se m i r n o i s t a l o ž e n o te me je d i r n u o s v o j i m p o l a g a n i m i

N

a k o n p r o g r a m a , u p r a z n o j d v o r a n i p o r e d a u d i t o r i j a u k o j e m je

još u v i j e k v l a d a o m e t e ž , n a i š a o s a m n a v i s o k a t a n a š n o g č o v j e k a

T

e s m o noći B h i k k u V i v e k a n a n d a i ja p o h a đ a l i n e o v i s n o p r e d a v a n j e s v j e t s k i poznatoga pisca i g o v o r n i k a Đ. K r i š n a m u r t i j a . U š l i s m o

u v e l i k i šator, p a n d a l , te sjeli u d r u g i r e d . Dok se broj p o s j e t i t e l j a p o v e ć a v a o v e l i k o m b r z i n o m , p o r e d n a s j e sjeo š e z d e s e t o g o d i š n j i č o v j e k po i m e n u Dilip. „Želite li č u t i štogod o ž i v o t u Đ. K r i š n a m u r t i j a ? " upitao je. „On je moj učitelj." „ S v a k a k o " , odgovorili smo. Podvio je noge, naslonio se u stolici i počeo p r i č a t i . R e k a o n a m je da se K r i š n a m u r t i rodio 1 8 9 5 . u južnoj Indiji. Još kao d j e č a k a o t k r i o ga je p o z n a t i v i d o v n j a k C h a r l e s L e a d b e a t e r . L e a d b e a t e r i A n n e B e s a n t , v o d i t e l j i c a T e o z o f s k o g a d r u š t v a , p r o g l a s i l i s u dijete „ o r u đ e m " istoga s v j e t s k o g Učitelja koji j e govorio k r o z K r i s t a . A n n i e B e s a n t o b r a z o v a l a je d j e č a k a u E n g l e s k o j te ga v o d i l a š i r o m s v i j e t a gdje su ga t i s u ć e d o č e k i v a l e kao sljedećega Mesiju i oko njega o f o r m i l i „ R e d z v i j e z d e " . K a d je imao 27 g o d i n a , s l u ž b e n o je p r i h v a t i o ulogu p r o s v i j e t l j e n o g a učitelja kojega je nedugo z a t i m obožavalo oko 6 0 , 0 0 0 s l j e d b e n i k a . T a d a n a m s e Dilip p r i b l i ž i o : „ А Н , 1929. godine, odbacio j e u č i t e l j s k u ulogu, r a s p u s t i o svoj r e l i g i j s k i p o k r e t i -"

98

Uto s e n a p o z o r n i c i p o j a v i o Đ . K r i š n a m u r t i . S v i p r i s u t n i u s t a š e da ga p o z d r a v e . Bio je to s t a r i j i čovjek, od s v o j i h s e d a m d e s e t i pet g o d i n a , n i s k e g r a đ e , v i t a k i b e s p r i j e k o r n o odjeven u š i r o k e h l a č e i s a k o poput onoga koji je n o s i o N e h r u . Glatko i z b r i j a n o l i c e bilo mu je i z b r a z d a n o s t a r o š ć u , a s i j e d a kosa d a v a l a mu je izgled u č e n j a k a . Njegove s u nježne o č i v e s e l o sjajile o d e n t u z i j a z m a . P r i j a z n o j e p o z d r a v i o okupljene b r i t a n s k i m n a g l a s k o m . M e đ u t i m , k a d j e nedugo z a t i m počeo govoriti, pozivao je na r e v o l u c i j u . Podignute p e s n i c e govorio je: ,,U ovoj z e m l j i postoji p r e v i š e g u r u a . Oni s u v a m r e k l i š t o d a č i n i t e , m i s l i t e , r a d i t e . O n i s u d i k t a t o r i . " U š a t o r u s e nije č u l a n i t i m u h a . „ I s t i n a j e z e m l j a bez u t r t i h s t a z a , a joga, sa s v o j i m d i s a n j e m i p o l o ž a j i m a nije n i š t a d r u g o do psihosomatska akrobacija. A š r a m i i samostani su koncentracijski logori za umove." Z a s t a o je i pogledao mi p r a v o u o č i : „ K a d uđete u n e k i s u s t a v m e d i t a c i j e , t o v i š e nije m e d i t a c i j a . Vaša p r a k s a postaje besplodna i besmislena." O n d a je i s p r i č a o p r i č u o v r a g u koji se š e t a o s p r i j a t e l j e m . Na u l i c i su v i d j e l i nekoga č o v j e k a koji j e u p r a v o p o d i z a o sjajni p r e d m e t . V r a g o v se p r i j a t e l j o k r e n u o i upitao ga što je č o v j e k našao. On je odgovorio: „ P o d i g a o je i s t i n u . " „То b a š nije dobro z a tebe, z a r n e ? " r e č e p r i j a t e l j . „Naprotiv", odgovori v r a g . „ Ј а ć u m u p o m o ć i d a j e o r g a n i z i r a . " Da bi još v i š e naglasio s v o j u t e z u , K r i š n a m u r t i je s k l o p i o oči i počeo g o v o r i t i s p o r i j e : „ M o r a m o podignuti r e v o l u c i j u u sebi s a m i m a . K a k o ć e m o t o u č i n i t i k a d s u n a m ž i v o t i p o v r š n i ? Godine p r o v o d i m o p o u r e d i m a , a život n a m je p l i t a k i i s p r a z a n . . . " Onda s e nagnuo n a p r i j e d : „ Č o v j e k neće d o s t i ć i p r o s v j e t l j e n j e n i k r o z k a k v u o r g a n i z a c i j u , v j e r o v a n j e , dogmu, s v e ć e n i k a ili r i t u a l , n i t i k r o z f i l o z o f s k o z n a n j e ili p s i h o l o š k u t e h n i k u . P r o s v j e t l j e n j e v a l j a naći t a k o što s h v a t i s a d r ž a j v l a s t i t o g u m a , tako što promatra, a ne r a š č l a n j u j e p u t e m i n t e l e k t a ili i n t r o s p e k c i j e . " Z a d r h t a o s a m p r i p o m i s l i k a k o taj govor djeluje n a moga dragog Bhikku V i v e k a n a n d u . O n je, ipak, bio g u r u z a nekoliko tisuća r e d o v n i k a u o r g a n i z i r a n o m s a m o s t a n u te p o u č a v a o m e d i t a c i j i i obredima. Okrenuo s a m se prema njemu i prošaptao: „ B h i k k u , on n a p a d a s v e č e m u s i t i p o s v e t i o život. K a k o s e o s j e ć a š ? "

B h i k k u o v e su se oči r a š i r i l e od č u đ e n j a . R e k a o je: „Ono što je r e k a o je i s t i n a . " Nemalo i z n e n a đ e n , upitao s a m : „ I što ćeš s a d a u č i n i t i , B h i k k u ? " L i c e m u j e p o p r i m i l o duboko z a m i š l j e n i z r a z . „ M o r a t ć u v r l o ozbiljno r a z m i s l i t i o ovome." S l j e d e ć i h s m o n e k o l i k o d a n a p o h a đ a l i niz p r e d a v a n j a z a k o j i h je K r i š n a m u r t i p o k a z a o n e v j e r o j a t n u m o ć logičkoga r a s u đ i v a n j a i u v j e r a v a n j a . G l a s i o je za osobu koja m o ž e o d g o v o r i t i na s v a p i t a n j a i p o r a z i t i s v e a r g u m e n t e . Ipak, n a osobnoj r a z i n i bio j e n j e ž a n , l j u b a z a n i šaljiv. Duboko s a m p r o m i š l j a o o n j e g o v i m u č e n j i m a . I s t o č n j a č k a su djela bila p u n a p r o s v i j e t l j e n i h s v e t a c a k o j i s u s e p o m n o d r ž a l i učenja s v o j i h religija o n a k o k a k o s u i m i h i z l o ž i l i n j i h o v i g u r u i . K a k o d a i h sve o d b a c i m n a o s n o v u s p o z n a j e j e d n o g a č o v j e k a ? Ipak, K r i š n a m u r t i me je u v j e r i o da u d u h o v n o m ž i v o t u n e m a m j e s t a p o v r š n o s t i . M o r a m o p r e u z e t i odgovornost z a s v o j e p o s t u p k e . P r e v e l i k a v e z a n o s t z a i z v a n j s k e s t v a r i mogla b i n a s o m e s t i t a k o d a z a b o r a v i m o u p r a v o ono što im je s v r h a : da n a m p r o č i s t e s r c e . Jednoga d a n a , dok s a m s j e d i o u s j e n i bo s t a b l a p o r e d B h i k k u a , upitao s a m ga je li s h v a t i o što mu je č i n i t i . On je na to p r s t o m p r e š a o p o r u b u svoje posude z a prošenje. „ D a , R i c h a r d e , z n a m što ć u " , r e k a o je. „ V r a t i t ću se u s v o j s a m o s t a n na T h a i l a n d u . " „Doista?" učenjima?" Z a m i s l i o se i pogled uputio u p r a z n o . Potom je r e k a o : „ G o s p o d i n a Đ . K r i š n a m u r t i j a ć u s v a k a k o slijediti." N a u s n a m a m u j e z a i g r a o n e s t a š a n s m j e š a k . „ Ž e l i š znati k a k o ? " „Da, svakako." „Odbacit ću učenja onog učitelja koji n a s u č i da o d b a c i m o u č i t e l j e i učenja", n a r u g a o s e s v o j i m m i l o z v u č n i m t a j l a n d s k i m n a g l a s k o m . asnije s a m se toga d a n a p o z d r a v i o s B h i k k u o m te p r o š e t a o do I v C o n n a u g h t C i r c u s a , trgovačkog centra grada. Tamo s a m sjeo ispod stable a š o k e i ovako napisao svojoj obitelji u A m e r i c i : Nemam vama. riječi kojima mogu mogu izraziti Richard 1970.
101

odgovorio

sam.

„I,

što

misliš

o

Krišnamurtijevim

koliko

Indija

na

mene

utječe. svima

To je sve što

reći.

U srcu

nosim

duboku

ljubav prema

Molim se da ste dobro. Prosinac,

New Delhi, Indija
100

n a v r l e suze. Imao s a m dojam da mi mladić na slici mi i s p u n j a v a Britaci prostor su osmislili kojeg Connaught se nalazio Circus kao ogromni park. kružni d u š u . Zašto mi se to događalo? Osjetio s a m da me doziva. Ali k a k o ? Ta to je bila s a m o s l i k a na kojoj se n a l a z i l a neobične osobe koju n i s a m n i poznavao. I m e m u j e bilo n a p i s a n o n a dnu s l i k e n e k i m d r e v n i m p i s m o m koje n i sa m znao pročitati. Sav novac koji s a m imao dao s a m p r o d a v a č u , no nije bilo dovoljno. On se nasmješio i svejedno mi prodao s l i k u od koje se n i s a m odvajao za č i t a v a svog putovanja. T k o je bio m l a d i ć na s l i c i ? Dugo m i j e v r e m e n a t o b i l a v e l i k a t a j n a . usred prostrani Istražujući

njegovo šetalište, pažnju mi je p r i v u k a o r u k o m napisani natpis na kojemu je stajalo: „Ѕ.Ѕ. Brijabasi i sinovi. V j e r s k a umjetnost". N a n o g o s t u p u s u bile p o r e d a n e s t o t i n e s l i k a o t i s n u t i h u v e l i č i n i 2 0 x 2 5 c e n t i m e t a r a . P r i v u k l e s u m e . P o g l e d a v š i bolje v i d i o s a m d a su p u n e č u d e s n i h l i k o v a koji su mi se č i n i l i v r l o neobični, ali i silno lijepi. Te su slike bile poput p r o z o r a u s v i j e t p u n boja, tajni i č a r o l i j a . Poželio s a m imati jednu k a k o bih na nju m e d i t i r a o . Pogledao s a m u svoju torbicu i vidio da i m a m upravo onoliko novčića koliko mi je trebalo da kupim jednu s l i k u . Sat s a m v r e m e n a stajao i p r e g l e d a v a o s l i k e . Među n j i m a se n a l a z i l a lijepa ž e n a koja je u svojih osam r u k u d r ž a l a mačeve, s j e k i r e i koplja te jahala na lavu. Vidio sam i neobična, pomalo zdepastog m u š k a r c a sa slonovskom g l a v o m koji je sjedio na m i š u . Našao s a m i s l i k u n a o č i t e osobe plave puti sa četiri otmjeno ukrašene r u k e koja je ležala na zmiji sa m n o g i m g l a v a m a . Onda sam vidio m i r n o g a jogija unesenog u m e d i t a c i j u oko č i j i h s u u d o v a b i l e o m o t a n e z m i j e i n a č i j o j s e g l a v i , i z koje s e s l i j e v a l a v o d a , n a l a z i o m j e s e c . T a k o đ e r s a m v i d i o i h r a b r o g a d j e č a k a koji je jahao pauna i u ruci držao koplje. Naišao s a m i na odvažnoga m a j m u n a koji je na glavi imao k r u n u i čije su oči sjajile od p o s v e ć e n o s t i . Bez napora i s o s m i j e h o m na u s n a m a letio je nebom, dok je na d l a n u nosio p l a n i n u . Dok s a m s v e dublje zalazio u gomilu otisnutih slika, pronašao s a m osobu s desetak glava i mnogih r u k u od kojih je s v a k a bila druge životinjske v r s t e . O d v r a t n i ljudi ulijetali su u njegova g o r u ć a u s t a koja su ih proždirala. Pomislio s a m da je umjetnost koju p r o m a t r a m neopisiva, a da su p r i k a z a n i likovi nevjerojatni. Nisam znao jesu li ih p r o n a l a z i l i u b a j k a m a ili m i t o v i m a , ali s a m osjećao da su umjetnine nadahnuto napravljene. Pitao s a m se kako odabrati sliku za sebe. Najednom se iz gomile s l i k a pojavio lik koji me p r i v u k a o najviše od s v i h . P u t mu je bila p l a v i č a s t a , a u k r u n i je nosio paunovo pero. S v i r a o je f l a u t u i d r a ž e s n o stajao pored rijeke. Iza njega je stajala bijela k r a v a čije su oči bile ispunjene ljubavlju, a p u n je mjesec kupao z a č a r a n u š u m u b i s e r n i m s v j e t l o m . Na oči su mi spontano

s a m o t n i h o d o č a s n i k koji s e u s p i n j a o p o z e m l j a n o j s t a z i o m a m l j e n od i š č e k i v a n j a . N a j z a d s a m u d a l j i n i s p a z i o n e š t o što je u m e n i p o p u t iskre izazvalo eksploziju osjećaja: rijeku Gangu. Požurio s a m naprijed i uronio prste u b r z u hladnu plavu vodu. Zadrhtao s a m . Nakon što s a m s a t v r e m e n a p r o v e o s j e d e ć i t a k o n a o s a m i , k r e n u o s a m u š e t n j u duž obale. T a k o s a m n a i š a o n a M i s i j u b o ž a n s k o g a ž i v o t a ,

G
Draga

o d i n a 1970. b l i ž i l a s e s v o m e k r a j u . N e d a v n o s a m n a p u n i o d v a d e s e t g o d i n a , a s n o v i o H i m a l a j i m a m i l i su me na sjever. N i s a m mnogo z n a o o m j e s t i m a n a koja s a m s e s p r e m a o o t i ć i ,

a š r a m poznatoga himalajskog s v e c a Svamija Šivanande. Upravo je u t o m a š r a m u osobno m e d i t i r a o t e izložio s v o j a u č e n j a . S v a m i Š i v a n a n d a je bio g u r u S v a m i j a S a t ć i t a n a n d e , g u r u a s W o o d s t o k a k r a l j e v s k o g a d r ž a n j a s k o j i m s a m se s u s r e o u D e l h i j u . Š i v a n a n d i n a m n o g a p i s a n a djela, h u m a n i t a r n i n a p o r i t e osobni p r i m j e r o s i g u r a l i s u m u s v j e t s k u s l a v u . R a n i j e s a m pročitao n e k a n j e g o v a d j e l a i bio o d u š e v l j e n što s a m n a š a o njegov a š r a m . U š a v š i , s r e o s a m n e k o l i c i n u n j e g o v i h s l j e d b e n i k a . S a z n a o s a m d a j e S v a m i Š i v a n a n d a , p r i j e nego j e n a p u s t i o ovaj s v i j e t 1 9 6 3 . godine, m e đ u s v o j i m n a j u s p j e š n i j i m u č e n i c i m a z a s v o g a n a s l j e d n i k a odabrao S v a m i j a Ć i d a n a n d u S a r a s v a t i j a . S v a m i Ć i d a n a n d a bio j e p r i s u t a n k a d s a m p o s j e t i o a š r a m . S l j e d e ć i h s a m n e k o l i k o d a n a p r o v e o upijajući m i r n o o z r a č j e a š r a m a . S a z n a o s a m k a k o j e običaj d a a š r a m e , k o j i h j e m n o š t v o d i l j e m Indije, i z d r ž a v a j u oni g u r u o v i s l j e d b e n i c i koji o d r ž a v a j u v e z e s a s v a k o d n e v n i m s v i j e t o m poslovanja i trgovine. Nakon četiri dana zamolio s a m za s u s r e t sa Svamijem Ćidanandom. Svami se nalazio u jednostavnoj prostoriji. Dočekao me je i z n i m n o p r i j a t e l j s k i r a s p o l o ž e n , p u n p o š t o v a n j a i p o n i z a n . P o z v a o m e j e d a s j e d n e m n a tlo p o r e d njega. S v a m i Ćidananda, k a k o su mi prenijeli njegovi sljedbenici, rodio se 1916. godine u južnoj Indiji k a o s i n i z n i m n o b o g a t a z e m l j o p o s j e d n i k a . Oko svoje d v a d e s e t e godine osjetio j e p o z i v z a ž i v o t o m o d r i c a n j a te o s t a v i o s v e m a t e r i j a l n e p o g o d n o s t i ne bi li s l u ž i o B o g a . Počeo je s l u ž i t i g u b a v c e . G r a d i o j e kolibe z a njih n a p r o s t r a n i m l i v a d a m a oko s v o g a d o m a i osobno se za n j i h b r i n u o . G o d i n e 1 9 4 3 . u p o t p u n o s t i n a p u š t a d o m t e s e seli u a š r a m S v a m i j a Š i v a n a n d e u R i š i k e š u . B r z o s u u njemu prepoznali iznimnoga predavača. Svakoga s a m j u t r a prisustvovao njegovim predavanjima. Izgledom, S v a m i Ć i d a n a n d a bio je v i t a k č o v j e k o b r i j a n e g l a v e o d j e v e n u halje boje š a f r a n a . P o š t o v a l i su ga k a k o h i m a l a j s k i i s p o s n i c i t a k o i t r a g a t e l j i sa Z a p a d a . S v a m i j i je sjedio u j o g i č k o m p o l o ž a j u p o d v i j e n i h nogu. I z v r s n o j e govorio e n g l e s k i , a r i j e č i p r a t i o p r e c i z n i m p o k r e t i m a r u k u .

ali s a m z n a o da je taj dio p l a n e t a dom m n o g i m s v e c i m a i p o b o ž n i m l j u d i m a koje s a m ž u d i o s r e s t i i o d n j i h u č i t i . B i o s a m t a k o u z b u đ e n

š t o s a m u Indiji, n a s a m o m r u b u v e l i k o g a o t k r i ć a , d a m i obitelj nije osobito n e d o s t a j a l a . Oni n i s u z n a l i k a k o d a m e n a đ u , p a v e ć dugo o d n j i h n i s a m čuo. I p a k s a m , p r i j e p o l a s k a z a H i m a l a j u , s v o m e s i l n o d a l e k o m d o m u poslao s l j e d e ć u p o r u k u : moja obitelji, Molim vas, ne brinite ako vam se neko

Na današnji dan odlazim iz Delhija u planine učiti. Ne znam hoću li vam otamo moći često pisati. mene? Mislim na vas i volim vas, Richard Do R i š i k e š a , svetoga grada na Himalaji poznatog po mnogim a š r a m i m a , b e s p l a t n o s a m s e vozio t r e ć e k l a s n i m v l a k o m . Dok j e p a r n a l o k o m o t i v a š t e k t a l a , o s t a v l j a j u ć i Delhi u o b l a c i m a c r n o g a d i m a , j a s a m s a s v o g p r o z o r a p r o m a t r a o z o r u i molio s e d a moje h o d o č a š ć e n a H i m a l a j u bude nov d a n u mojoj d u h o v n o j p o t r a z i . Za n e k o l i k o s a t i stigao s a m u H a r i d v a r , s v e t o m j e s t o na o b a l i Gange koje s e n a l a z i oko 2 2 5 k i l o m e t a r a s j e v e r o z a p a d n o o d N e w Delhija. O t a m o s a m p r e o s t a l i h 2 5 k i l o m e t a r a pješačio d o R i š i k e š a . D o t a d a s a m v e ć bio p r o č i t a o n e b r o j e n e s t r a n i c e p r i č a o d u h o v n i m l e g e n d a m a H i m a l a j e . T o š t o s a m s e t a m o našao bio j e s a n koji m i s e o s t v a r i o . P r v i pogled koji s a m bacio n a podnožje H i m a l a j e u s h i t i l o m e v i š e n o što s a m i k a d o č e k i v a o . P r e k r i v a l a g a j e g u s t a z e l e n a š u m a u kojoj m i j e s v a k o s t a b l o n a l i k o v a l o v o d i č u koji o d i š e s p o k o j e m . B i o s a m vrijeme ne budem javljao. Što mi se može dogoditi kad je Bog pored

104

105

„ Ž i v o t je n a m i j e n j e n s p o z n a j i Boga", naglasio je. „ A k o u m r e t e a da n i s t e s p o z n a l i Boga, p r o t r a t i l i s t e život. B a c i l i s t e u v j e t a r n e p r o c j e n j i v d a r l j u d s k o g a r o đ e n j a koji v a m j e dao s a m Bog." U k a z a o j e n a čest p r o b l e m m e đ u s l j e d b e n i c i m a d u h o v n i h p r a k s i : u j u t r o i n a v e č e r m e d i t i r a j u , a l i su t i j e k o m d a n a u s k o g r u d n i i s e b i č n i . T a k v e n a v i k e , r e k a o j e s u v j e r e n j e m , p o n i š t a v a j u s v e što p o s t i g n e m o tijekom meditacije. I z n i m n o j e n a g l a š a v a o njegovanje v r l i n e kao t e m e l j a d u h o v n o g a r a z v o j a . U s p o r e d i o je to s u k l a n j a n j e m k a m e n j a , o b l u t a k a , k o r o v a i t r n j a k a k o b i tlo p o s t a l o plodno z a s a đ e n j e v r t a . P o u č a v a o j e d a s e č i t a v o g a d a n a t r e b a m o ž r t v o v a t i z a druge. M o r a l n o p o n a š a n j e i v i s o k i e t i č k i s t a n d a r d i , r e k a o je, k o r i j e n s u i z kojega r a s t e s t a b l o joge. Ujedno je naglasio da u č e n i k t r e b a č v r s t o v j e r o v a t i k a k o se u o v o m dobu spoznaja Boga ostvaruje putem mantra-đape, i z g o v a r a n j e m

ovdašnjem miru i spokoju. u u ulozi tragatelja za

Teško mije opisati čim se ovdje bavim. Nisam Više se vidim uvelike se Vrlo mi dušom. Stil života na istoku

turističkoj posjeti niti me odveć zanimaju znamenitosti. vlastitom

razlikuje od onoga u Americi ili Europi. Sve je posve drugačije. čitava moja Ipak, istok, obitelj i svi moji prijatelji te žudim moram

je teško odrediti kad ću se vratiti, ali mogu reći da mi silno nedostaje da vas sve opet vidim. otišao na morate razumijeti da tvoj sin, Indija izvršiti naum s kojim sam

a koji je naći istinsko značenje života.

S ljubavlju, Richard Rišikeš, Siječanj,

Himalaja, 1971

N a k o n toga s a m s e u k r c a o n a p r e n a p u č e n č a m a c k a k o bih p r e š a o n a i s t o č n u o b a l u Gange. Oko m a l e n o g a č a m c a p l i v a l o j e jato v e l i k i h r i b a , a v o d a Gange je s j a j i l a . Z a p a h n u o me v a l h l a d n o g a v j e t r a . S r k a o s a m ga d u b o k i m u d a s i m a i s l u š a o h i p n o t i č n o pojanje u č e n i k a koji su n a obali r e c i t i r a l i Vede, svoje s v e t e s p i s e . P r e š a v š i r i j e k u , k r e n u o s a m niz o b a l u p r e m a j u g u t r a ž e ć i o s a m u . K a d s a m p r o n a š a o m i r n o mjesto, počeo s a m m e d i t i r a t i i o s j e ć a o se m i l i j u n i m a k i l o m e t a r a d a l e k o od poznatoga s v i j e t a . N a k o n n e k o l i k o s a t i , v i d i o s a m p o j e d i n c a koji m i j e p r i l a z i o . Hodao j e polako, očiju n e p r e s t a n o u s m j e r e n i h p r e m a obali. B i o je to n e k i s v e t i č o v j e k zlatne puti, s i v e b r a d e i k o s e p u š t e n e n i z r a m e n a . Njegove s u halje lelujale n a p l a n i n s k o m v j e t r i ć u . O d i s a o j e mirnoćom. Ustao s a m d a g a p r i m i m , a o n j e podigao s v o j e š i r o k e nježne o č i i p r o g o v o r i o : „ T i n e z n a š t k o s a m j a , a l i j a tebe p o z n a j e m . Već neko v r i j e m e p r o m a t r a m t v o j u odlučnost. O d j e ć u k o j u n o s i š ponudi r i j e c i Gangi, a ja ću ti d a n a s dodijeliti o d o r u sadhua." „Što je to sadhul" pitao s a m . „Sadhu je l u t a j u ć i p r o s j a k koji se o d r e k a o s v j e t o v n i h v e z a n o s t i da bi t r a g a o za b o ž a n s k i m ž i v o t o m . R i j e č bi se m o g l a p r e v e s t i i k a o monah." O n d a m i j e n a obali s v e t e r i j e k e p o k l o n i o d v a k o m a d a n e š i v a n e bijele t k a n i n e n a č i n j e n e o d t a n k a p a m u k a . P o k a z a o m i j e k a k o s e

s v e t i h i m e n a Boga. R e k a o je: „ P j e v a n j e G o s p o d i n o v a i m e n a " , r e k a o je, „ t r e b a t e v j e ž b a t i s v e dok ne dostignete s t a n j e u k o j e m se đapa n e s m e t a n o o d v i j a u v a š e m u m u , č a k i dok s j e d i t e ili stojite, jedete ili pijete, hodate ili r a d i t e , s p a v a t e ili s t e budni." N i s a m z n a o k a k o točno v a l j a p j e v a t i G o s p o d i n o v o i m e , ali s u m e se C i d a n a n d i n a učenja duboko d o j m i l a . Jedne s m o v e č e r i on i ja pri s v j e t l u j e d n o g a fenjera s a m i s j e d i l i na p o d u u njegovoj sobi koja je g l e d a l a na G a n g u i h i m a l a j s k u n i z i n u . S v a m i je o d u š e v l j e n o govorio o m o m e p u t o v a n j u . Bilo je pomalo z a s t r a š u j u ć e k o l i k o je t o č n o bilo njegovo p r i p o v i j e d a n j e . Opisao je č a k i moje n a j i n t i m n i j e m i s l i . I z m e đ u o s t a l o g a r e k a o m i j e k a k o s a m otišao o d k u ć e i osjetio g o r u ć u ž e l j u da o t p u t u j e m u I n d i j u , zbog čega s a m s t a v i o na k o c k u i v l a s t i t i život. N i k a d mu n i š t a od toga n i s a m r e k a o , no on je s v e to s a v r š e n o z n a o . Obasuo m e j e s v o j i m b l a g o s l o v i m a , a j a s a m sjedio z a d i v l j e n . P r a v a je r i j e t k o s t s r e s t i m o ć n u i s l a v n u osobu koja je t o l i k o j e d n o s t a v n a i ljubazna. Žudio da za o s a m o m i o s o b n i m p r o č i š ć e n j e m te s a m z a h v a l i o S v a m i j u C i d a n a n d i i n a p u s t i o a š r a m . S l j e d e ć e g a j u t r a s a m sjeo n a o b a l u Gange i s a s t a v i o k r a t k o pismo m a j c i : Voljena Ovdje moja radim majko, upravo ono što mislim da bih trebao. Rišikeš je sveti

j e d a n k o m a d t k a n i n e m o t a oko donjega dijela t i j e l a i z o v e lunghi, dok se d r u g i dio p r e b a c i p r e k o t o r z a , što se z o v e chaddar. Z a t i m mi

grad na obalama rijeke Gange. Osjećam da mogu mnogo toga naučiti u

106

107

je poklonio dva uska komada pamučne tkanine kojim se p o k r i v a j u g e n i t a l i j e i koji č i n e dio s v e t a č k e odjeće što se zove kaupin. O s j e ć a o s a m s e p o č a š ć e n o što s a m p r i m i o t a k a v p o k l o n o d d o b r o s t i v e d u š e p o p u t njega. Odložio s a m s v o j u s t a r u o d j e ć u sa Z a p a d a u b r z u r i j e k u i pomolio se. Moja su d o l č e v i t a i t r a p e r i c e n e s t a l e z a u v i j e k . P r i j e no što s a m otišao, čovjek mi je nešto p r o š a p t a o u uho. S o b z i r o m n a p i s m o koje s a m t a k o n e d a v n o d o v r š i o , njegove s u m i s e r i j e č i u č i n i l e pomalo z a s t r a š u j u ć e : „Ganga ć e biti t v o j a m a j k a " , r e k a o je. „ O n a će ti to s v r e m e n o m s a m a p o k a z a t i . "

Osama te stijene postala mi je utočište. Od j u t r a do m r a k a , sjedio bih o k r e n u t p r e m a G a n g i n u i z v o r u . S a svoje b i h lijeve s t r a n e n a o b a l i p r e k o p u t a p o n e k a d u d a l j i n i v i d i o n e k o g jogija k a k o s j e d i i m e d i t i r a . S desna mi se protezalo p r e k r a s n o pobrđe Himalaje. V r h najbliže p l a n i n e i m a o j e oblik s r c a . S a t i m a s a m g a gledao i r a z m i š l j a o k a k o j e t o s i m b o l B o ž j e g a s r c a koje j e n e o g r a n i č e n o , koje p r u ž a k r a j n j e o k r i l j e s v i m b i ć i m a ; s r c e koje j e v e l i č a n s t v e n o i lijepo. K a d s e p e n j e m o n a p l a n i n u , o s t a v l j a m o z a sobom z e m l j u n a kojoj s m o s t a j a l i . Isto t a k o , d a b i s m o dosegli B o ž j e s r c e , m o r a m o n a p u s t i t i nepovoljne z e m a l j s k e vezanosti. I s k r e n a je duhovna p r a k s a hodanje uzbrdo i ma koliko nam se poteškoća našlo na putu, m o r a m o s nadom gledati p r e m a gore. P l a n i n a p r u ž a s v u p o t p o r u o n i m a koji s e t r u d e d a joj d o s e g n u v r h . Isto t a k o , a k o s m o i s k r e n i . G o s p o d i n ć e n a m r a z o t k r i t i k a k o d a dođemo d o n j e g o v a s r c a kojemu n e m a r a v n a p o m i l o s r đ u . S v u d a oko m e n e t a l a s a l a se M a j k a Ganga u svojoj s v j e t l u c a v o j z i m s k o j vodenoj o d o r i . V a l o v i su joj se m r e š k a l i i v r t j e l i kao da su opijeni n j e n o m l j e p o t o m . N i j e d a n l j u d s k i u m j e t n i k ne bi mogao u h v a t i t i ni t r e n u t a k te r a s k o š i bez k r a j a . I tek što bi n j e z i n a u m j e t n i č k a djela n a s t a l a , gotovo su i s t o m i n e s t a j a l a . G l e d a j u ć i to, n e š t o s a m naučio. S v i lijepi o b l i c i n a ovome s v i j e t u p r o l a z e k r o z m i j e n u . N i š t a nije s t a l n o . N a š a s e s t v a r n o s t s v a k o g t r e n a m i j e n j a . M a j k a Ganga j e s t a l n a poput p r i r o d e , ali n i š t a što o n a p o k a ž e n e o s t a j e isto. I s t o t a k o , s v e ono što n a m je d r a g o u o v o m s v i j e t u n e p r i m j e t n o n e s t a j e . N i š t a n e m o ž e m o z a d r ž a t i . P a ipak, a k o u s p i j e m o c i j e n i t i ljepotu i s t i n e koja teče i s p o d p o v r š i n e , u ž i v a t ć e m o u s t v a r n o s t i k o j a je dublja od n e s t a l n i h v a l o v a r a d o s t i i tuge. Sjedio s a m poput p o n i z n a u č e n i k a i p o k u š a v a o u s v o j i t i z n a n j e o d svoje učiteljice. G a n g a i z v i r e v i s o k o u H i m a l a j i te n e s m e t a n o teče p r e m a m o r u . Na p u t u joj stoje brojne p r e p r e k e poput g o l e m i h s t i j e n a , s r u š e n o g a d r v e ć a , p a č a k i p l a n i n a , no n i š t a je to ne z a u s t a v l j a . Ona s k l a d n o teče p r e k o , i s p o d i okolo s v i h tih p r e p r e k a . M a j k a G a n g a n a s u č i t o m u d a m o r a m o biti u s t r a j n i i nikad se ne obeshrabriti pred n e m i n o v n i m p r e p r e k a m a , ako želimo doći d o m o r a z a k o j i m ž u d i m o . S v e s u p r e p r e k e poput s t i j e n a u r i j e c i ž i v o t a . T r e b a m o t e ć i oko njih i n i k a d ne o d u s t a t i . S G o s p o d i n o v o m p o m o ć i u v i j e k ćemo n a ć i put. S j e d e ć i n a onoj s t i j e n i , z a m i š l j a o s a m k a k o j e g l e d a n j e r i j e k e koja teče poput p r o m a t r a n j a ž i v o t a koji p r o l a z i . A k o se n a l a z i m o u v o d i ,

N

ekoliko dana kasnije, pronašao s a m mjesto zvano Veda Niketan. Bio je to maleni jednokatni osamljeni a š r a m koji se sastojao od

d e s e t a k o s k u d n o n a m j e š t e n i h p r o s t o r i j a . S t a n o v n i c i toga a š r a m a , k a o i m n o g i d r u g i koje s a m p u t e m sreo, s p r e m a l i s u s e n a K u m b h a Melu, n a j v e ć u v j e r s k u s v e t k o v i n u u Indiji. Čuo s a m da će se t a m o o k u p i t i oko d v a d e s e t m i l i j u n a ljudi, p a s a m odlučio d a t a m o n e i d e m . N e d a l e k o o d

V e d a N i k e t a n a , u z a l e đ u s a m n a š a o š u m s k u p e ć i n u u kojoj s a m se n a s t a n i o . S v a k o g a j u t r a p r i j e zore, o t i š a o b i h do obale M a j k e Gange i gledao njen b r z i tok. Na m j e s t u koje s a m p o s j e ć i v a o b i l a je š i r o k a oko 9 0 m e t a r a . O b a l a joj j e b i l a p r e k r i v e n a m e k i m s r e b r n k a s t i m p i j e s k o m . Poput r a z n o b o j n i h d r a g u l j a , k r a s i l o j u j e k a m e n j e r a z n i h v e l i č i n a , od o b l u t a k a do g o l e m i h s t i j e n a od n e k o l i k o t o n a . N i s a m se o s j e ć a o v r i j e d a n blaga koje s a m t r a ž i o , p a s a m o č a j n i č k i ž u d i o z a pročišćenjem. T a d a s a m odlučio d a ć u m j e s e c d a n a m i r n o s j e d i t i i m o l i t i s e o d i z l a s k a d o z a l a s k a s u n c a . Pomolio s a m s e d a n a đ e m o d g o v a r a j u ć e m j e s t o . Gotovo s a m o d m a h i s p r e d sebe p r i m j e t i o n i z m a n j i h s t i j e n a koje su se d i z a l e iz r i j e k e poput p r i r o d n o g a m o s t a . Most je vodio do goleme s t i j e n e r a v n e p o v r š i n e koja se n a l a z i l a na oko 8 m e t a r a od obale. U p r a v o j e t a s t i j e n a p o s t a l a m o j e o m i l j e n o m j e s t o gdje s a m s v a k o g a d a n a sjedio o d i z l a s k a d o z a l a s k a s u n c a u s r e d G a n g i n a s n a ž n o g toka. U tom sam se nevjerojatnom pejzažu osjećao s i ć u š a n . Kad sam se prve večeri vraćao u svoju spilju, uz stazu sam vidio s t a r c a koji j e s j e d i o n a tlu i n a s t a r o j jutenoj v r e ć i p r o d a v a o m r k v i c e . Ponudio m i j e j e d n u i n a s t a v i o t a k o č i n i t i s v a k e v e č e r i . Odlučio s a m d a ć e m i s l j e d e ć i h t r i d e s e t d a n a v o d a Gange i j e d n a m r k v i c a d n e v n o biti j e d i n a h r a n a .

ona na n a s silno utječe. A k o pak s j e d i m o na o b a l i , u s t a n j u s m o je neobavezno p r o m a t r a t i . M a j k a G a n g a n a s uči d a m u d r o s t dolazi k a s se n a u č i m o biti n e v e z a n i za v l a s t i t i ego i u z b u đ e n j a koje donose u m , o s j e t i l a i s v i j e t oko n a s , te k a d g l e d a m o na život u r a z b o r i t o m r a s p o l o ž e n j u . S v a k e v e č e r i , k a d bi s u n c e z a š l o , v r a t i o bih se u svoju š u m s k u p e ć i n u i r a z m i š l j a o o d a r o v i m a koje s a m za d a n a p r i m i o . Jednoga s a m d a n a razmišljao o milijunima godina povijesnih događaja koji su se o d v i j a l i na o b a l a m a oko mene. U doba A r i j a c a , e v a l a je d u h o v n o s t . A l e k s a n d a r v e l i k i došao je i o t i š a o . Moguli su o s v o j i l i s j e v e r n u indiju te s t o l j e ć i m a njome v l a d a l i s a m o da bi ih potrlo B r i t a n s k o C a r s t v o koje s u j e d n o g a d a n a o t j e r a l i M a h a t m a G a n d h i , S u b h a š Ć a n d r a B o s e i i n d i j s k i p o k r e t za n e o v i s n o s t . R o p s t v o i sloboda, r a t i mir, o s v a j a n j a i p o r a z i , i z m j e n j i v a l i su se poput g o d i š n j i h doba. B e z v r e m e n a m a j k a Ganga k r o z a s v e j e s t r p l j i v o t e k l a p r e m a m o r u . I s t o t a k o , ni i s t i n a se ne m i j e n j a . Što god se na o v o m s v i j e t u dogodilo, k o l i k o god d r a m a t i č n o bilo, neće p o r e m e t i t i tijek i s t i n e . Vidio s a m k a k o r i j e k a nosi mnoge p r e d m e t e . Bilo j e t u l i š ć a , c v i j e ć a , i s k o r i j e n j e n i h debla, m r t v i h bivola p a č a k i l j u d s k i h l e š e v a . Što god bi u r i j e c i o s t a l o do u š ć a , z a v r š i l o bi u m o r u . M e đ u t i m , t i j e k o m v r e m e n a b i v e ć i n a p r e d m e t a s k r e n u l a , z a p e l a n a obali i z a u s t a v i l a s e . R e k a o bih da su d u h o v n i put i d u h o v n i učitelj poput r i j e k e Gange, a da su u č e n i c i poput p r e d m e t a koje ona n o s i . A k o u č e n i k v j e r n o o s t a n e u r i j e c i d u h o v n i h u č e n j a , najzad će doći do do m o r a d u h o v n i h i s t i n a . A l i na o b a l a m a se pojavljuju m n o g a i s k u š e n j a i s t r a n p u t i c e koje o b e ć a v a j u udobnost i s r e ć u te m a m e s l j e d b e n i k a da izađe iz r i j e k e koja t e č e do i s p u n j e n j a želje njegova s r c a . Neće s v i koji teže d u h o v n o s t i ostati v j e r n i , a l i oni koji u t o m u u s p i j u , n a j z a d će d o s t i ć i o c e a n p r o s v j e t l j e n j a . P i t a o s a m se: Tko će biti moji učitelji? Mogu li i ja ostati vjeran? Jednoga r a n o g j u t r a , tik p r i j e zore, dok s a m gledao u r i j e k u koja n i k a d n e s p a v a , p o č e o s a m r a z m i š l j a t i o t i s u ć a m a k i l o m e t a r a koje ona p r e l a z i . Dok ju je m o r e pozivalo, s v a k a je k a p l j i c a njene vode s t r p l j i v o t e k l a do d a l e k a k r a j n j e g o d r e d i š t a . Majka Ganga me uči da su mi za slijeđenje moga poziva neophodni strpljenje i upornost. N i k a d a do tad n i s a m z a s t a o i d o i s t a r a z m i s l i o z a š t o s a m o s t a v i o o b e ć a n j a koja m i j e p r u ž a o s v i j e t d a b i h s j e d i o n a s t i j e n i u s r e d Gange i t r p i o s t r o g i s a m o n a m e t n u t i post. Z a š t o s a m se p o n a š a o t a k o neobično, k a o k a k v a o p s j e d n u t a osoba? U ono v r i j e m e n i s a m osjećao
110

d a s a m j a bio taj koji j e izabirao, v e ć d a m e j e v o d i l a t a j n o v i t a r u k a sudbine. Jednoga s v j e ž e g z i m s k o g d a n a , dok s a m bio u n e s e n u m e d i t a c i j u ,

u u m u s u m i z a i g r a l e nježne melodije h a r m o n i k e . P o t p u n o s u m i z a o k u p i l e p a ž n j u . S v i j e s t mi nije mogla odoljeti i počela je teći jedino p r e m a z a m i š l j e n o j g l a z b i . U k a z a l i š t u mojega u m a s v i r a l a j e i z v e d b a za izvedbom. Silno s a m žudio da se iznova povezem sa svojom v o l j e n o m u s n o m h a r m o n i k o m koju n i s a m s v i r a o o t k a k o s a m s t i g a o u I n d i j u . Sve s a m dane d o t a d a o d z o r e d o s u m r a k a bio v j e r a n o d a b r a n o j s t i j e n i , no toga se d a n a dogodilo nešto d r u g o . N e k i me je nagon t j e r a o d a l e k o od stijene i r i j e k e te n a t r a g u s p i l j u gdje s a m mogao s v i r a t i . K a d s a m h a r m o n i k u s t a v i o d o u s t a , obuzeo m e j e n e o b i č a n osjećaj. Neka n e v i d l j i v a s i l a n a g n a l a m e j e d a s e v r a t i m r i j e c i . S a s v a k i m s u k o r a k o m moja n e s t r p l j i v a o s j e t i l a g o r j e l a o d želje d a s v i r a j u . G a c a j u ć i p r e k o t i j e k a m a j k e Gange, otpuzao s a m n a s v o j u s t i j e n u . K a o i s v a k o g a d a n a , sjeo s a m n a g r u b u h l a d n u p o v r š i n u . N o d a n a s s a m d r ž a o h a r m o n i k u , a s r c e mi je n a p u n i o v a l p r i v r ž e n o s t i od kojega mi je tijelo z a d r h t a l o . K a k o li je s a m o k o m a d m e t a l a i d r v e t a mogao p r o b u d i t i t a k v o o s j e ć a j n o s t a n j e ? H a r m o n i k a je b i l a moja b l i s k a p r i j a t e l j i c a u koju s a m unosio n a j i n t i m n i j e osjećaje s v o g a s r c a . T o l i k o j e p o v j e r l j i v bio n a š odnos d a s a m joj šaptao t a j n e koje n i k a d n i t k o neće z n a t i o s i m m e n e i Boga. Ona je moje r a d o s t i , tuge i ž u d n j e p r e v o d i l a na j e z i k n j e ž n e glazbe. S v r e m e n o m s e m e đ u n a m a r a z v i o p r i r o d a n r a z g o v o r s v i r a č a i s v i r a n o g . Na mnoge s m o n a č i n e bili poput l j u b a v n i k a . Činilo mi se da h a r m o n i k a sada zahtijeva moju potpunu pažnju, kao da je l j u b o m o r n a . P i t a o s a m se što to d o i s t a ž e l i m u ž i v o t u . Pogledao s a m u d a l e k e p l a n i n e uz r i j e k u , a s r c e mi je d o t a k l a t i h a ž a l o s t . S h v a t i o s a m d a m i moja v j e r n a p r a t i l j a o d v l a č i p a ž n j u o d moga p u t a . U s t a o s a m i zagledao se u Gangine duboke plave vode. O n d a s a m pogledao s v o j u h a r m o n i k u i pomislio k a k o joj n e m a r a v n e n a t i s u ć u k i l o m e t a r a u k r u g . P o t r e s e n , r a z o t k r i o s a m m i s l i svojoj d r u g a r i c i . Ovoga puta n i s a m govorio p j e s m o m v e ć j e d n o s t a v n i m r j e č i m a : „ D r a g a m o j a prijateljice, h v a l a ti što si me s v e ove dane v j e r n o p r a t i l a . U s a m o ć i i p a t n j i , u v i j e k si bila p o r e d mene te mi d a v a l a u t o č i š t e i r a d o s t . K a k o si s a m o s t r p l j i v o s l u š a l a moje n a j s k r o v i t i j e m i s l i i p r e t a k a l a r i j e č i koje n i s a m z n a o i z r e ć i u p j e s m e što s u l j u d i m a d i r a l e s r c a . " Z a p l a k a o s a m .

111

P o t o m s a m se o k r e n u o s v e t o j r i j e c i i pomolio se: „ M a j k o Gango, ž e l i m p o n u d i t i svoje nedostojno s r c e B o g u t a k o što t i n u d i m n e š t o što mi je i z n i m n o drago. M o l i m te, p r i h v a t i ga." O n d a s a m s obje r u k e p r i t i s n u o h a m r o n i k u na s r c e pa je b a c i o u v j e t a r s H i m a l a j e . Glazbalo je i s p r v a poletjelo p r e m a gore p o p u t u s p o r e n o g a f i l m a , a onda palo. K a d s a m č u o „ b u ć " s k o j i m je m o j a draga d r u ž i c a zauvijek nestala u rijeci Gangi, s r c e mi se streslo.

opet s e u n i o u o m , n e p r e k i n u t u p j e s m u r i j e k e . B i l o j e t a k o lijepo. Osjećao s a m se na r u b u nečega i z v a n r e d n o g . Onda s a m začuo nešto š t o je naizgled dolazilo iz dubine s r c a Majke Gange. Zbor t i s u ć a nebeskih glasova pjevao je polaganu, k r a s n u pjesmu koja se činila da odjekuje dolinom rijeke. Hare Krišna, Krišna Krišna, Hare Rama, Rama Rama, Hare Hare Krišna Hare

C

esto n a m najvrijedniji d a r o v i u životu dođu onako kako niti p l a n i r a m o niti očekujemo. Neki k a ž u da je to ishod slučajnosti,

Hare Rama Hare Hare

d r u g i da je u pitanju k a r m i č k a s u d b i n a , a neki p a k v j e r u j u da se Gospodin u s v a k o m t r e n u t k u može uplesti u naše živote, jednog popodneva, z v u k toka r i j e k e Gange o d v u k a o mi je pažnju od meditacije. Učinilo mi se da njeni moćni otmjeni valovi pjevaju h i m n u m u d r o s t i i ljubavi. Bio s a m obuzet njezinom nježnom p j e s m o m Osjećao sam da mi je Bog k r o z pjesmu rijeke na uho prošaptao tu p r e l i j e p u m a n t r u . B i o j e t o m i s t i č a n o b r e d koji m e j e podigao n a v a č š t o m e j e odnio b l i ž e c i l j u . S r c e m i j e d r i l o n a z a h v a l n o s t i . U h v a t i o s a m se k a k o nehotice p r e k i d a m svoju dugu š u t n j u i glasno pjevam one r i j e č i z a j e d n o s r i j e k o m . N i j e d a n opijat n a z e m l j i nije s e mogao niti približiti tome i s k u s t v u . Značenje pjesme n i s a m znao, ali u k r a l a m i j e s r c e . Što l i j e s a m o z n a č i l a ? V j e r o v a o s a m d a ć e m i s e t a t a j n a , kao i tajna slike plavoga dječaka, r a z o t k r i t i s v r e m e n o m . Ž r t v u j u ć i p j e s m u s v o j e u s n e h a r m o n i k e , n a s l i j e d i o s a m p j e s m u m a j k e Gange.

i slušao bez napora. T a d a je to postala moja meditacija. Sljedećih s a m nekoliko dana od zore do s u m r a k a jednostavno meditirao na pjesmu rijeke. Nekoliko d a n a k a s n i j e , dok s a m sjedio na s v j e ž e m z i m s k o m p o v j e t a r c u , z a g l e d a o s a m se u nebo i z n a d H i m a l a j e . U b e s k r a j n o j k u p o l i boje s a f i r a p l u t a l i s u m l i j e č n o b i j e l i o b l a c i . R i j e k a s e i s p o d m e n e v r t l o ž i l a , m r e š k a l a i p j e n i l a . Njen j e z v u k bio s i m f o n i j a k o j a m e oslobađala okova mojih misli. Iz te je pjesme izašlo tisuće n e b e s k i h g l a s o v a k o j i s u s v i u j e d a n g l a s p j e v a l i s v e t i slog o m . T a j m i j e z v u k obuzeo misli. Nekom drugom prilikom, promatrao sam zalazak sunca i zlatne z i m s k e oblake koji su putovali p l a v i m nebom što se s m r k a v a l o . Planine su nosile ljubičasti plašt i izgledale toliko žive da mi se činilo kao da dišu. Jata bijelih ždralova, c r n i h slavuja, zelenih p a p i g a i n e p o z n a t i h p t i c a j a r k i h p l a v i h , c r v e n i h i n a r a n č a s t i h boja letjela su nebom te c v r k u t a l a , k r i č a l a i ć u r l i k a l a vlastite umiljate p j e s m e . O s i m g l a s a n j a p t i c a , t e j e v e č e r i d o l i n a Gange p o č i v a l a u gotovo n e s t v a r n o j t i š i n i . Moj j e u m s p o k o j n o p o č i v a o n a m i s l i d a m i j e B o g u z e o t o l i k o m a l o , a dao m i t o l i k o m n o g o . N a t r e n u t a k s a m razmišljao o tomu da smo na milosti onoliko z a h v a l n i koliko se prije toga o s j e ć a m o n e d o s t o j n i t e m i l o s t i . Z a h v a l n o s t j e ono što s r c e č i n i s p o s o b n i m d a p r i m i G o s p o d i n o v e blagoslove. Z a t v o r i o s a m o č i i

S

l j e d e ć e g s a m j u t r a o t p j e š a č i o do n a j u d a l j e n i j e o b a l e G a n g e u R i š i k e š u . Popevši se na planinu, stigao s a m u Š a n k a r a ć a r y a

Nagar, a š r a m M a h a r i š i M a h e š Jogija. U t o m p u s t i n j a č k o m s t a n u , zemljani su putići vijugali k r o z drevno drveće, mirisne grmove i p r o c v a l e p u z a v i c e te v o d i l i do u g o d n i h k o l i b a za m e d i t a c i j u . N e š t o d a l j e , n a š a o s a m s e n a r u b u s t r m e p a d i n e s koje s e p r u ž a o

j e d n i m r u p i j e m koji m i j e d o n i r a o neki h o d o č a s n i k . T a d a j e j e d a n r u p i v r i j e d i o oko 1 2 a m e r i č k i h c e n t i . Z a u z v r a t s a m o č e k i v a o dobiti s a m o š a k u k i k i r i k i j a . K a d j e p r o d a v a č v i d i o r u p i , oči m u z a s j a š e . N a b r z i n u poveže s t a r e n o v i n e te n a č i n i v e l i k u v r e ć u u koju je u b a c i o g o m i l u k i k i r i k i j a . „ D a n a s ć u s e lijepo gostiti!" r a d o v a o s a m s e dok s a m išao d o svoje p e ć i n e k r o z d ž u n g l u . Dublje u š u m i našao s a m se oči u oči s g o l e m i m s m e đ i m m a j m u n o m . S t a o mi je na put poput k a k v a c a r i n i k a . R e ž a o je i kezio š i l j a s t e z u b e te mjerio ž r t v u , odnosno mene, malenim i prodornim zelenim očima. Njegovo j e m i š i ć a v o tijelo bilo p r e k r i v e n o d e b e l i m s m e đ i m k r z n o m . L i c e mu je bilo s v i j e t l o r u ž i č a s t o i puno o ž i l j a k a od b o r b i . I m a o je k v r g a v e ružičaste prste i sjajnu r u ž i č a s t u stražnjicu. Najednom je s k o č i o na mene. j e d n i m je p o k r e t o m z g r a b i o t o r b u s k i k i r i k i j e m te me h i t r o u d a r i o po p r s i m a da bi odskočio. Ja s a m u h v a t i o d a h i n a č i n i o n e k o l i k o k o r a k a u n a t r a g . K a d s a m stao n a č v r s t o tlo, n a s m i j a o s a m se. M a j m u n j e n e s t a o u d ž u n g l i odnoseći p u n u v r e ć u . T i j e k o m n a t e z a n j a , n e k o l i k o je k i k i r i k i j a palo na tlo. No dobro, pomislio sam, ovo će mi morati dostajati za prekid posta. Dok s a m se s a g i n j a o da ih p o d i g n e m , n e k i j e d r u g i m a j m u n s k o č i o s a s t a b l a , p o k u p i o s v e k i k i r i k i j e i nestao. Nije m i ostao n i t i j e d a n j e d i n i . Dok s a m se v r a ć a o u s v o j u p e ć i n u , t r b u h mi je k r u l j i o od gladi. U usporedbi s blagom duhovnoga iskustva, svjetovni posjedi su poput onih kikirikija, m i s l i o s a m s i . Ljudi lažu, zapomažu i umiru radi tih kikirikija. svakoga čak trena može oduzeti neki majmun, tijek vremena. Trude se i naprežu ili

K

r a j e m m j e s e c a bilo j e malo r e ć i d a s a m ž u d i o p r e k i n u t i post. Sjetio s a m se nekoga p r o d a v a č a k i k i r i k i j a u t r g o v i n i p o r e d r e s t o r a n a Ćoti Vala u S v a r g a š r a m u . K n j e m u s a m o t i š a o s

n e v j e r o j a t n o l i j e p pogled n a

rijeku

Gangu. T a m o se nalazio

i

M a h a r i š i j e v j e d n o s t a v a n dom. U š a v š i , n a š a o s a m s e u p r o s t o r i j i u kojoj s e n a l a z i o o l t a r o k i ć e n i m c v i j e ć e m . N a n j e m u j e s t a j a l a s l i k a M a h a r i š i j e v a g u r u a , B r a h m a n a n d e S a r a s v a t i j a . Nosio j e d u g u bijelu b r a d u i d u g u b i j e l u k o s u koja m u j e b i l a z a č e š l j a n a u n a t r a g t a k o d a s e v i d j e l o b l i s t a v o čelo. Sjedio j e n a t i g r o v o j k o ž i . K a o i z u z e t n o c i j e n j e n i jogi, bio p r v i u p r e k o l 5 0 g o d i n a k o j i je dobio položaj Š a n k a r a c a r j e u h i m a l a j s k o j o b l a s t i J y o t i r m a t h , što j e uloga k o j a s e m o ž e u s p o r e d i t i s položajem Pape. U j u t r o i n a v e č e r s t a n o v n i c i a š r a m a bi se o k u p i l i u M a h a r i š i j e v o j sobi za p u đ u da bi p j e v a l i m o l i t v e i s o b o ž a v a n j e m p r i n o s i l i r a z n e predmete. Obred bi dovršili zajedničkom meditacijom. Netko mi je r e k a o d a M a h a r i š i n a j v i š e voli m e d i t i r a t i u t a m n o m p o d r u m u n a l i k p e ć i n i u k o j i n i s u m n o g i z a l a z i l i . Taj j e h l a d a n i m i r a n p o d r u m p o s t a o i moje o m i l j e n o m j e s t o z a m e d i t a c i j u . T a m o s a m p o s e b n o o s j e ć a o M a h a r i š i j e v u p r i s u t n o s t , a um su mi i t i j e l o p r o ž i m a l i d u b o k i m i r i spokoj. M a h a r i š i s e r o d i o 1917. u s r e d i š n j o j I n d i j i t e d i p l o m i r a o f i z i k u n a f a k u l t e t u u A l l a h a b a d u . Svoga j e g u r u a , B r a h m a n a n d u S a r a s v a t i j a , trinaest godina služio kao tajnik. B r a h m a n a n d a S a r a s v a t i ga je o v a k o u p u t i o p r e d s m r t : ,,U o n o m e č e m u s a m t e n a u č i o , n a l a z i s e i z n a n j e o p r a k s i z a o b i t e l j s k e l j u d e koje s u s t o l j e ć i m a k r i v o s h v a ć a l i i zanemarivali. Nemoj r a z m i š l j a t i o n o v c u za r a z n a p u t o v a n j a . Ne b r i n i i ne boj se biti s a m . Ne b u d i t j e s k o b a n . P o č n i d j e l o v a t i i s v e ć e s e o d v i j a t i s a m o o d sebe." K a k o b i s e p r i p r e m i o z a s v o j u m i s i j u , M a h a r i š i je d v i j e g o d i n e p r o v e o u s a m o t n o j m e d i t a c i j i u pećinama Uttarkašija. Potom je 1955. godine počeo poučavati transcendentalnoj meditaciji ( T M ) i osnovao svoj p l a n i n s k i a š r a m u R i š i k e š u . G o d i n e 1957. počeo j e p u t o v a t i d i l j e m s v i j e t a . M a h a r i š i M a h e š Jogi p o u č a v a o j e k a k o p r a k t i c i r a j u ć i T M n a š a s v j e s n o s t p r e l a z i u s u p i l n i j a i i s t a n č a n i j a s t a n j a . Cilj p r a k s e j e ući

za jednu šačicu. Oko njih se ratuje. Pa ipak, sve nam te drage kikirikije donosno tuđa pohlepa, neizbježan

U4

u s t a r i j e s u p t i l n i j e od onih u k o j i m a o b i č n o d j e l u j e m o ; b u d n o s t i , spavanja i dubokoga sna. Meditacija, prema tomu, p o d r a z u m i j e v a doživljaj svjesnosti koja je iznad suptilnoga postojanja u m a i ega, jer u tomu oslobođenom stanju čistoga postojanja doživljavamo v j e č n o j a s t v o . M a h a r i š i j e osobito k r e a t i v n o p r i s t u p i o u s k l a đ i v a n j u m o d e r n i h z n a n s t v e n i h d o s t i g n u ć a s d r e v n i m u č e n j i m a joge. I a k o j e bio u i n o s t r a n s t v u dok s a m b o r a v i o u n j e g o v u a š r a m u , u u t o č i š t u njegova a š r a m a osjetio sam nadahnuće da p r o č i t a m njegove knjige „ Z n a n o s t o b i t k u " [The Science of Being) i „ U m j e t n o s t ž i v l j e n j a " {The Art of Living), k a o i š e s t poglavlja iz B h a g a v a d Gite. Svake s a m večeri u Š a n k a r a ć a r j a Nagaru provodio v r i j e m e s a u s t r a l s k i m sadhuom koji se z v a o B e v i n . On je bio j e d a n od v o đ a a š r a m a i ubrajao se među Maharišiju najbliskije učenike. Upoznali s m o s e u njegovoj k o l i b i gdje s m o s l u š a l i s n i m k e M a h a r i š i j e v i h govora na k a s e t a m a i razgovarali o njegovim učenjima. Sjećam k a k o je s v o j i m v i s o k i m glasom, koji je često prelazio u hihot, j e d n o m rekao: „Mi ne dajemo n i k a k v a p r a z n a obećanja o Raju nakon s m r t i , već i s k u s t v o 'rajskoga blaženstva' već za života. Neka slobodno dođe t k o god to ž e l i . " Njegova j e t e h n i k a b i l a j e d n o s t a v n a : s a s t o j a l a s e o d s a m o p e t n a e s t do dvadeset m i n u t a lagane meditacije koja se izvodila ujutro i n a v e č e r . Nije bilo p o t r e b n o m i j e n j a t i n a č i n ž i v o t a n i t i poglede n a r e l i g i j u i f i l o z o f i j u . N a u č a v a o je da je ž i v o t u s v o j o j s r ž i b l a ž e n s t v o , da smo mi u s r ž i blažena bića te da nas TM može dovesti u dodir s t i m blaženim stanjem nježno usmjeravajući prirodnu sklonost našega u m a da tražimo s r e ć u p r e m a sreći koja je neodvojiva od našega bića. M a h a r i š i bi to p o n e k a d o k a r a k t e r i z i r a o k a o „ z a l i j e v a n j e k o r i j e n a i uživanje u plodovima". B i l a je z i m a i b i l o je t i h o . U a š r a m u nije bilo p o s j e t i t e l j a iz s t r a n i h zemalja osim B e v i n a i mene. Bevin mi je rekao kako su samo nekoliko godina ranije, Beatlesi, Donovan, Mia F a r r o w i njena s e s t r a P r u d e n c e p o s j e t i l i M a h a r i š i j a i o d s j e l i u a š r a m u . O t a d a se u t j e c a j joge i m e d i t a c i j e p r o š i r i o c i j e l i m s v i j e t o m . M e d i t i r a n j e u toj s v e t o j š u m i i s p a v a n j e n a p l a n i n i s m a t r a o s a m neprocjenjivim d a r o v i m a . U tri mi se n a v r a t a M a h a r i š i Maheš Jogi p o j a v i o u s n o v i m a . S j e d i o je p o d v i j e n i h n o g u , sa c v i j e t o m u r u c i , a d u g a n a p o l a s i j e d a k o s a i b r a d a p a d a l e su mu po l e l u j a v i m

bijelim haljama. Iz njegova je o k r u g l a lica zračilo nježno svjetlo. B i o je n i z a k r a s t o m , ali njegova pojava bila je dojmljiva. Pogled mu j e i s t o v r e m e n o bio n j e ž a n i p r o d o r a n t e m i s e č i n i l o d a m e p o z i v a na mjesto vječnoga m i r a . Ništa ne bi govorio, već bi mi se samo smiješio, zatvorio oči i nestao. Kad s a m se s v r e m e n o m vratio u o s a m u svoje š u m s k e pećine, pitao s a m se zašto s a m otišao iz Maharišijeva a š r a m a . Na k r a j u k r a j e v a , tamošnja su i s k u s t v a bila prosvjetljujuća. M a h a r i š i je očigledno p o s j e d o v a o s n a g u i ljubav, a s v i su n j e g o v i s l j e d b e n i c i b i l i l j u b a z n i . Zašto sam se tako selio unaokolo?M m j e s e c i m a k o j i su u s l i j e d i l i to s a m p i t a n j e p o n o v i o mnogo p u t a . S v a k i put b i h z a k l j u č i o d a ž e l i m n a u č i t i o r a z n i m p u t o v i m a i u č i t e l j i m a p r i j e nego se o b a v e ž e m j e d n o m e . Dok ne dobijem potpunu ijednom učitelju, mislio vjeru u odluku da posvetim život jednom putu s a m , ostat ću lutajući hodočasnik.

J

ednoga j u t r a , dok s a m hodao š u m s k i m p u t e m , p r i š a o m i j e n e k i

sadhu s n e o b i č n i m o s m i j e h o m na licu i nije mi dao da idem dalje.

Z a š k i l j i o je u mene s v o j i m b a d e m a s t i m o č i m a . Nos mu je bio m a l e n , lice plosnato, k o s a k r a t k o o d r e z a n a , a put b a k r e n a . T k o li je taj č o v j e k ? Što ž e l i ? „ N e t k o me je poslao k tebi," r e k a o mi je, „ a l i me ti ne p r e p o z n a j e š . " I z n e n a d i o s a m s e , ali n i s a m n i š t a r e k a o . P i t a o s a m s e što ć e m i s e dogoditi. U h v a t i o me je za r u k u i r e k a o : ,,U obližnjoj p e ć i n i ž i v i j e d a n od n a j v e ć i h s v e t a c a i k a d . Moje p o s l a n j e je da te o d v e d e m k n j e m u . " „ O d a k l e m e p o z n a j e š ? " upitao s a m . „То ne t r e b a š z n a t i . Slijedi me." Uz potok po z a r a s l o j s t a z i , z n a t i ž e l j n o s a m ga s l i j e d i o u d u b i n u šume. Rekao mi je da je porijeklom iz Nepala. Dok smo prolazili k r o z g r m l j e , pod n o g a m a s u n a m k r č k a l e s u h e g r a n č i c e i š u š k a l o s u h o l i š ć e . Jedan s e divlji v e p a r pohitao s a k r i t i u ž b u n j e n a m a s l i j e v a . P r i š l i s m o č i s t i n i s koje m i j e v o d i č p o k a z a o v r h n e k o g b r d a . T a m o s a m v i d i o o t v o r e t r i j u p e ć i n a koji s u s e c r n i l i o d d i m a . Sadhu m e j e poveo u s k i m k a m e n i m s t u b a m a , koje s u v i š e n a l i k o v a l e I j e s t v a m a o d devet m e t a r a u k l e s a n i m a u s t r m u s t i j e n u . K a d s m o s e popeli n a v r h , u š l i s m o u j e d n u od o n i h spilja. Z a s l i j e p i o n a s je oblak d i m a . U s p i l j i je, u p o l o ž a j u lotosa, s j e d i l o j e d n o n e v j e r o j a t n o biće. Njegova g u s t a z a m r š e n a k o s a p a d a l a m u j e niz leđa t e n a oko m e t a r

116

117

d u ž i n e po tlu oko njega. Bio je v i s o k oko 1 8 0 c e n t i m e t a r a i s n a ž n o g r a đ e n . Nosio je jedino u ž e oko pojasa i kaupin p r e k o g e n i t a l i j a . O č i su mu bile z a t v o r e n e u m e d i t a c i j i . Činilo mi se da se n a l a z i u n e k o m d r u g o m s v i j e t u koji je bio d a l e k o i z v a n v r e m e n a i p r o s t o r a . Iz n j e g o v a n e p o k r e t n a o b l i k a zračio j e n e o p i s i v s p o k o j . B i o j e t o M a h a v i r d a s T a t Vala Baba. P o s j e l i s m o s e p o r e d njega i s t r p l j i v o č e k a l i . M i r i s t i n j a j u ć e g a d r v e t a i z njegove s v e t e miješao s e s a z e m l j a n i m m i r i s o m d r e v n e p e ć i n e . N a k a m e n o j polici s t a j a l i s u s a n s k r t s k i s p i s i . Njegova j e j e d i n a o d j e ć a , j u t e n i o g r t a č bio složen p o r e d njega. N e p a l s k i mi je sadhu r e k a o k a k o T a t V a l a B a b a često m e d i t i r a po cijelu noć, pa me uputio: „ Č e k a j m o ga s t r p l j i v o dok ne izađe iz d u h o v n o g t r a n s a . " Najzad je T a t V a l a B a b a o t v o r i o s v o j e t a m n e i sjajne oči. Zagledao se u moje t a k v i m i n t e n z i t e t o m d a s u m e p o d s j e t i l e n a l a s e r s k e z r a k e . Moj j e v o d i č s l u ž i o k a o p r e v o d i t e l j . B a b a j e govorio d u b o k i m g l a s o m koji j e n a d a h n j i v a o poslušnost. „ B o g je j e d a n i s v e iz njega i z v i r e . " Podigao je d l a n i d o d i r n u o s v o j palac k a ž i p r s t o m . „ U z r o k j e s v e p a t n j e što z a b o r a v i m o s v o j e z a j e d n i š t v o s B o g o m . To se n a z i v a majom, i l u z i j o m . B o g je s v u d a . Ne t r e b a t e ga t r a ž i t i da b i s t e ga p r o n a š l i . A k o ga i s k r e n o z a z o v e t e , r a z o t k r i t ć e v a m se. Bog v i d i u n u t a r s r c a , a n e i z v a n j s k e s t v a r i . N e s m i j e biti d v o l i č n i . P o d ž u n g l a m a možete t r a g a t i cijeloga život, a l i B o g je u v a š e m u s r c u . K a d ga t a m o pronađete, v i d j e t ć e t e ga s v u d a . " Pogodilo me to š t o je o d g o v a r a o na moja n a j d u b l j a p i t a n j a . B i o s a m l u t a l i c a koja je t r a ž i l a Boga u v l a s t i t o m s r c u . O n d a j e B a b a položio r u k e n a svoja k o l j e n a . Njegove s u t a m n e oči zračile su snagom i živošću. Činilo mi se da mi čitaju misli. „Ljudi t r a g a j u z a p r i v r e m e n i m . Z a r n e v i d i t e d a s u n a putu s m r t i ? " S v a k a njegova r i j e č č i n i l a mi se poput m a č a koji je r e z a o m o j u s e b i č n u u s l o v l j e n o s t : „ O d r e k a o si se s v j e t o v n o g a ž i v o t a . To je dobro. Ne v r a ć a j mu se. M e d i t a c i j a će ti donijeti najdublji mir." S a t s m o v r e m e n a p r o v e l i s l u š a j u ć i ga. Obećao s a m da ću se s u t r a d a n v r a t i t i i o t i š a o z a j e d n o sa sadhuom koji me je d o v e o . K a d s m o s i š l i niz k a m e n e stube, d o č e k a l a n a s j e a s k e t k i n j a u j e d n o s t a v n u bijelom s a r i j u , kojoj j e niz leđa p a d a l a d u g a č k a c r n a p l e t e n i c u . Z v a l a se M i r a b h a i i sa s v o j i m je s u p r u g o m ž i v j e l a u š u m i i k u h a l a obroke z a s v e s l j e d b e n i k e T a t a Vale B a b e . Č i m s m o s e u p o z n a l i ,

p o z v a l a n a s je u s v o j u k u ć u . „Želite li s l u š a t i o B a b i ? " u p i t a l a je dok s m o je s l i j e d i l i . „Da," odgovorio s a m , a n e p a l s k i je sadhu k i m n u o g l a v o m . „ D a k l e , " z a u s t i l a je, „ B a b a j e r o d o m i z d r ž a v e P u n j a b . O d r a n o g a d j e t i r . j s t v a u u m u s u m u s e rojila g o r u ć a p i t a n j a . K a d j e v i d i o k a k o Indijce ugnjetavaju Britanci, pitao se zašto zemlja s tolikim s v e c i m a i s p i s i m a n e m a r j e š e n j a z a t a k v u p a t n j u . Gorio j e o d želje z a p r o s v j e t l j e n j e m t e j e kao d j e č a k n a p u s t i o d o m t r a ž e ć i g u r u a . P r v o j e o t i š a o u A j o d h j u , mjesto na k o j e m u se rodio G o s p o d i n R a m a , a p o t o m u h i m a l a j s k u š u m u gdje je n a j z a d s r e o s v o g a g u r u a . Do u č i t e l j e v i h je s t o p a l a n a u č i o put p r o s v j e t l j e n j a . " P r i š l i s m o kolibi od gline i s l a m e . M i r a b h a i j e dobrostivo o t v o r i l a d r v e n a v r a t a i p o z v a l a n a s u n u t r a . P o n u d i l a n a m j e s v a k o m e p r o s t i r k u z a sjedenje i g l i n e n u č a š u vode p a u p i t a l a : „Želite l i d a još p r i č a m ? " „ M o l i m te", o h r a b r i o s a m je u ž i v a j u ć i u h l a d n o j v o d i koju je d o n i j e l a s potoka. „ B a b a b o r a v i u o v i m s p i l j a m a od svoje š e s n a e s t e godine, jede jedino s a m o n i k l o bilje i v o ć e . Odijeva se j e d i n o u b e z v r i j e d n o juteno platno koje mi z o v e m o tat. T a k o je dobio i m e T a t V a l a B a b a , što bi z n a č i l o s v e t a c koji se o d i j e v a u juteno platno." R e k l a n a m je i to da je B a b a p e t n a e s t g o d i n a p r o v e o n a o s a m i u s a v r š a v a j u ć i p r a k s u aštanga joge. S v r e m e n o m su ljudi p r e p o z n a l i njegovo p r o s v i j e t l j e n o s t a n j e i počeli m u p r i l a z i t i . N i k a d n i k o m e nije d o z v o l j a v a o d a g a d o d i r u j e n i t i d a mu k u h a . Onda je duboko u z d a h n u l a i š i r o m o t v o r i l a oči od s i l n o g a p o š t o v a n j a . „ V l a s t i t i m s a m o č i m a v i d j e l a njegovu m o ć d a l j u d i m a č i t a m i s l i , v i d i b u d u ć n o s t i l i j e č i bolesne. K a d je n e k i jogi patio od n e p o d n o š l j i v i h m i g r e n a , B a b a mu je došao u s n u , o t k l o n i o bijelu s l u z iz njegove g l a v e n e k o m m a n t r o m i z a u v i j e k ga izliječio." Osjećao s a m s e t a k o p o č a š ć e n što s a m ondje. M i r a b a i j e pogledala Babinu sliku koju je držala na svom malom oltaru i sklopljenih r u k u u p i t a l a , „Želite l i č u t i j o š ? " M i s m o željno p o t v r d i l i . „ B a b a m e d i t i r a s a t i m a a k a t k a d i d a n i m a . Njegova s v e t a v a t r a u v i j e k g o r i . S v a k i d a n p o m n o p r o u č a v a s v e t e spise." O n d a s e o k r e n u l a p r e m a m e n i . „ T i s i došao s k r o z iz A m e r i k e ne bi li postao sadhu. C i j e n i m tvoju h r a b r o s t . Molit ću se da d o s t i g n e š svoj cilj." P r i j e no š t o s m o se p o z d r a v i l i , u d l a n mi je položila n e o b i č a n p r o v i d a n k o l a č i ć n a č i n j e n o d zelene t i k v e s k u h a n e s a š e ć e r o m . Č i m

118

119

s a m ga s t a v i o u usta, r a s t o p i o se i o s j e t i o s a m b o g a t s t v o n j e g o v a o k u s a . N i k a d n i s a m probao n i š t a s l i č n o . V i j e v š i k a k o s a m s e p o n i o , n j e ž n o j e r e k l a : „Taj s e s l a t k i š zove p e d a . S v i đ a t i s e ? " „Ovo j e moj p r v i i n d i j s k i s l a t k i š " , odgovorio s a m , „ N e v j e r o j a t a n je. A l i , z a r jogiji a s k e t i t o j e d u ? " Nato se ona n a s m i j a l a poput majke z n a t i ž e l j n o m d j e t e t u i r e k i a : „ I z n e n a d i t ć e š s e k a d v i d i š što jogiji z n a j u j e s t i . " S l j e d e ć e g s a m se d a n a v r a t i o u B a b i n u p e ć i n u . N a k o n n e k o g a v r e m e n a , moj je n e p a l s k i p r i j a t e l j o t i š a o . Tat Vala B a b a je s j e d i o u n e s e n u m e d i t a c i j u . Ostao s a m n a s a m o s n j i m . P r o š l a je c i j e l a noć, я on se nije ni p o m a k n u o . M e d i t i r a o s a m p o r e d njega u p i j a j u ć i njegovu m i r n o ć u . S u n c e j e i z a š l o i n j e ž n i m v e l o m z l a t a z a o g r n t l e zelene h i m a l a j s k e džungle. O t k r i l o j e v i s o k e p l a n i n e u d a l j i n i koje s u m n o g i s m a t r a l i p r e b i v a l i š t e m Boga. P o k a z a l o m i j e i m a j k u G a n g u k a k o v i j u g a v o teče p r e m a n i z i n i k r o z š u m e i v i s o r a v n i n a k o j i m a s u s v e t i ljudi v r š i l i obrede p o r e d njenih o b a l a . Sjedio s a m n a s l a m n a t o j p r o s t i r c i i p r o m a t r a o bogato r a s l i n j e p o d n o b r d a n a k o j e m s m o s e n a l a z i l i . S v r e m e n o m s a m p o č e o z a m j e ć i v a t i goleme v i š e b o j n e z m i j e k a k o g m i ž u koz d ž u n g l u i t r a ž e plijen. V i d i o s a m i d i v l j e slonove koji su jeli l i š ć e s d r v e ć a te p o n e k o g t o č k a s t o g l e o p a r d a koji se p r o v l a č i o k r o z zelenilo. U u m u mi se p o j a v i l a s l i k a m o g a s u s j e d s t v a u č i k a š k o m p r e d g r a đ u . R a v n a , u r e đ e n a d v o r i š t a , d j e c a koja u l a z e u š k o l s k i a u t o b u s i r o d i t e l j i koji se v o z e na posao. Mjesto na kojem s a m se s a d a n a l a z i o č i n i l o mi s e p o m a l o n e v j e r o j a t n o . P o r e d B a b i n e p e ć i n e n a l a z i l o s e još n e k o l i k o s p i l j a u k o j i m a je b o r a v i l a n e k o l i c i n a n j e g o v i h u č e n i k a a s k e t a . U jednoj o d n j i h s a m p r o v e o s l j e d e ć i h p a r d a n a . U B a b i n o j s a m p e ć i n i u d i s a o o š t a r m i r i s d i m a s v e t e v a t r e koja j e d a n o n o ć n o g o r j e l a . Osjećao s a m s e p r o č i š ć e n . B a b a b i z n a o s j e d i t i u s p r a v n o i č i t a t i s p i s e t r i do pet s a t i . O s t a l o bi v r i j e m e p r o v o d i o u meditaciji. A k o bi noću počinuo, probudio bi se nekoliko sati prije z o r e te m e d i t i r a o , č i t a o i i z v o d i o a s a n e , j o g i č k e položaje. S r e d i n o m j u t r a , z a m o t a o je s v o j u d u g u z a m r š e n u k o s u u č v o r na v r h glave te me o d v e o da se k u p a m o u p o t o k u i z a g r a b i m o p o s u d u vode. P u t e m n a t r a g n a b r a o je bilja i v o ć a za jelo te s k u p i o d r v o za v a t r u , j e d n o m s a m ga v i d i o k a k o b e z n a p o r a podiže golemu k l a d u i nosi je do pećine. R a n e n e k e v e č e r i , dok j e š u m o m o d j e k i v a o c v r k u t p t i c a , B a b a m e

j e putem s v o g a n e p a l s k o g p r e v o d i t e l j a s i l n o i z n e n a d i o : „ D o b r o d o š a o si da o s t a t a k s v o g a ž i v o t a p r o v e d e š u n a š i m p e ć i n a m a . Osobno te p o z i v a m . " Onda je z a t v o r i o oči i u š a o u t r a n s . Njegove s u m i r i j e č i n e k o l i k o d a n a o d j e k i v a l e u u m u . R a z m i š l j a o s a m o t o m e k o l i k o j e ozbiljna o d l u k a koju s a m t r e b a o d o n i j e t i . Jednog sam j u t r a prekinuo svoju meditaciju i pomislio: Život pod vodstvom takva svetog Ipak, čovjeka u ovoj posvećenoj šumi

bio bi pravi blagoslov. Želim naći učitelja

ako se posvetim jednome guruu, nikad ga

ne bih smio osramotiti time što bih se kasnije u životu predomislio. i put kojemu mogu posvetiti život.

P r e i s p i t a o s a m se o s j e ć a m li d o i s t a da je on moj učitelj i ovo moj put. Neko s a m v r i j e m e p r o v e o r a z m i š l j a j u ć i i dobio odgovor. U m e d i t a c i j i s T a t V a l a B a b o m doživio s a m i z n i m n u o s v i j e š t e n o s t i u n u t a r n j u radost. P a ipak, još s a m u v i j e k bio n e s i g u r a n . U s r c u s a m o s j e ć a o z o v d a u p o z n a m i d r u g e s v e t e ljude Indije, p o s j e t i m r a z n a s v e t a m j e s t a t e i s k u s i m p r a k s e r a z n i h d u h o v n i h p u t o v a . Osjećao s a m d a b i h j e d i n o s t a k v i m i s k u s t v o m mogao d o n i j e t i n a j v a ž n i j u ž i v o t n u o d l u k u . U m m i s e s m i r i o , j e r s a m o s j e ć a o d a toj o d l u c i p r i s t u p a m p o š t e n o . Osjećao s a m d a T a t V a l a B a b i s v o j u o d l u k u t r e b a m p r i o p ć i t i p a ž l j i v o , j e r o n nije bio obično ljudsko biće, v e ć i z u z e t a n č o v j e k n a t p r i r o d n i h m o ć i . Č e k a o s a m n e k o l i k o d a n a . M e d i t i r a j u ć i u njegovu d r u š t v u , d o ž i v i o s a m n e o p i s i v a i s k u s t v a . K a d s a m n a j z a d bio s p r e m a n o t k r i t i m u što m i s l i m , s h v a t i o s a m d a o n t o v e ć z n a . P r i j e n o što s a m o t v o r i o u s t a , i z g o v o r i o j e ono što s a m j a n a m j e r a v a o r e ć i . S t a l o ž e n o m i j e pogledao u oči i podigao d l a n u z n a k b l a g o s l o v a : „ D o v i đ e n j a . N e k a B o g bude s t o b o m . Om Tat Sat."

120

121

p o m i s l i o s a m . Hoću li je dobiti te s njima patiti i umrijeti? Hoće li me ikada pustiti? U r l a j u ć i „ B a k š i š ! " g u b a v c i su j e d n i d r u g e p o v l a č i l i i g u r a l i u o č a j n i č k o m o k r š a j u . Z u r i l i s u m i p r a v o u oči p o g l e d i m a p u n i m boli. N a j z a d su me p r e t r a ž i l i ne bi li na m e n i o t k r i l i štogod v r i j e d n o g a . O d l u č i l i s u s i l o m o d u z e t i ono što s u m i s l i l i d a i m n i s a m d a v a o . K a d s u a p u s t i v š i spilje M a h a v i r Das T a t V a l a B a b e , o p e t s a m ž i v i o k a o l u t a j u ć i p r o s j a k . S k r a j e m z i m e , sunce je b i v a l o toplije, a d a n i d u ž i . S t a b l a i g r m o v e o k i t i l i s u p r v i p r o l j e t n i pupoljci. s h v a t i l i d a n e m a m n i š t a , r a z i š l i s u se. Duboko s a m u d a h n u o i n a č i n i o n e k o l i k o k o r a k a , ali s a m s e b r z o z a u s t a v i o . Vidio s a m s t a r i c u odjevenu u d r o n j k e čiji se nos s r a v n i o s p r o p a d a j u ć i m m e s o m o s t a t k a izobličenog joj l i c a . L e ž a l a je na tlu, b i j e d n a i ž a l o s n a . Pogledi su n a m se s r e l i . U n j e n i m s u z n i m o č i m a o s j e ć a o s a m b r i ž n u ljubav j e d n e m a j k e . T a k v a j e v r s t a i s t i n s k e p r i v r ž e n o s t i p r a v a r i j e t k o s t . O n a nije o d m e n e t r a ž i l a n i š t a o s i m d a o t v o r i m svoje s r c e i p r i m i m l j u b a v k o j u je t o l i k o željela n e k o m e d a t i . B i l a j e p r e k r a s n a . S k l o p i l a j e svoje bolesne r u k e bez p r s t i j u u z n a k poštovanja pa ih p r u ž i l a da me blagoslovi. Njezina je p r i v r ž e n o s t o d a g n a l a s a v moj s t r a h od z a r a z e . P o j u r i o s a m k njoj i n a m j e s t i o g l a v u t a k o d a j e može d o s e ć i . K a d m i j e p o l o ž i l a r u k e n a g l a v u , p o m o l i l a se je: „ N e k a te Bog blagoslovi, d i j e t e moje. N e k a te Bog blagoslovi." Pogledao s a m je i v i d i o da joj je l i c e s a d a bilo o k u p a n o n a t p r i r o d n i m v e s e l j e m i r a d o š ć u d a v a n j a . P l a k a o s a m i o s j e ć a o da je s v a o n a m u č n i n a b i l a m a l e n a cijena z a ovaj n e z a b o r a v n i blagoslov. K r e n u v š i dalje, o t k r i o s a m m j e s t o p o r e d r i j e k e i p r o m a t r a o njen b r z i tok. P o k u š a o s a m pogledati u njene t a j n o v i t e d u b i n e , t a m o i z a v r t l o g a i v a l o v a , no n i s a m mogao d o s p j e t i d a l j e od p o v r š i n e . O n a je ž e n a b i l a p o h a r a n a s t r a š n o m b o l e š ć u , a l i s e i s p o d p o v r š i n e njenog tijela n a l a z i l a p r e k r a s n a d u š a koja je j e d i n o ž e l j e l a voljeti i biti v o l j e n a . P o v e z a o s a m njenu pojavu s r a z m i š l j a n j e m o r i j e c i . Danas vanjskom mi rijeka i otkriva kako smo skloni suditi druge po njihovu No

Hodao s a m p r e m a s j e v e r u k r o z d ž u n g l u t e s t i g a o d o L a x m a n J h u l a n a , duga v i s e ć e g m o s t a koji s e n a l a z i v i s o k o n a d r i j e k o m G a n g o m . Z a s t a o s a m u s r e d i n i koja se lagano n j i h a l a i gledao k a k o se Ganga s p u š t a sa H i m a l a j e dok s u joj obale u k r a š e n e h r a m o v i m a , a š r a m i m a i r i š i j i n i a koji su i z v o d i l i svoje obrede. P r e š a o s a m m o s t i opet se n a š a o na š u m s k o j stazi. Odjednom sam se skamenio se od užasa pred prizorom koji m i s e u k a z a o . P r e d a m n o m s u s e n a l a z i l i u m i r u ć i ljudi. Neki s u o d n j i h bili goli dok su o s t a l i bili o d j e v e n i u prljave d r o n j k e . Z a p o m a g a l i su u agoniji. L i c a su im b i l a u v e l a i u n a k a ž e n a , n o s e v i n a g r i z e n i ili o t p a l i , a na o s a k a ć e n i m r u k a m a i nogama stajali su k r v a v i batrljci umjesto p r s t i j u . K o ž a im je od gladi v i s j e l a s k o s t i j u . L e ž a l i su u j a m a m a u tlu koje su im s l u ž i l e k a o postelje, a od h l a d n o ć e su se š t i t i l i p r e k r i v a j u ć i s e z e m l j o m . S v i s u m i s e u t j e c a l i o č a j n i m o č i m a . P r e s t r a v i o s a m se. Našao s a m se u koloniji g u b a v a c a ! N a j e d n o m s u m e mnogi o d njih o k r u ž i l i v i č u ć i : „ B a k š i š ! B a k š i š ! B a k š i š ! " P r i t i s k a l i s u s v o j a tijela o moje, i g u r a l i m i s a k a t e k r v a v e r u k e u lice zahtijevajući milostinju. Ja n i š t a n i s a m imao. Omeđen z i d o m t r u l o g a m e s a , n i s a m mogao n a č i n i t i n i k o r a k a n a p r i j e d . N i s u m e htjeli p u s t i t i n a m i r u . „ B a k š i š ! B a k š i š ! B a k š i š ! " T o l i k o s u s e t i j e s n o oko m e n e n a g u r a l i d a s a m s e u m a l o u d a v i o . N i s a m mogao pobjeći od s m r a d a n j i h o v a z a d a h a i v l a ž n o g a , t r u l o g m e s a . „ B a k š i š ! " u r l a l i s u . Bio s a m silno z b u n j e n , z g r o m l j e n p o d v o j e n i m o s j e ć a j i m a . S j e d n e s a m s t r a n e bio b i j e s a n zbog n a p a d a , ali s a m ih s druge i sažalijevao, misleći kako njihova patnja objašnjava takvo ponašanje. D v a d e s e t j e m i n u t a p r o l a z i l o polako, kao d a n i k a d n e ć e z a v r š i t i . Mučio s a m se i p o k u š a v a o s h v a t i t i što se z b i v a . Guba je zarazna,

N

izgledu

kako često gledamo

tuđe negativne osobine.

kad se zagledamo ispod površine, se združuju posljedice i čine nečiju prirodu. izvjesnih nesigurnosti,

naći ćemo nebrojene osobine koje Pogreške koje vidimo vjerojatno su traume, zlostavljanja, odbijanja, zbunjenosti ili bolesti.

okolnosti poput boli,

slomljenoga srca,

R a z m i š l j a o s a m o l j u d i m a koji su me p o k u š a l i ubiti u I s t a n b u l u , o

122

123

r a s i s t i m a koji s u m r z i l i C r n c e z a v r i j e m e P o k r e t a z a g r a đ a n s k a p r a v a , o n i m a koji su me m a l t r e t i r a l i zbog moje duge k o s e pa č a k i sebi koji s a m o s u đ i v a o g e n e r a c i j u p r o t i v koje s a m s e pobunio, m i s l e ć i d a s u s t a r i j i A m e r i k a n c i u k r i v u što toliko b r i n u za novac i s i g u n o s t . Oni s u , m e đ u t i m , p r e ž i v j e l i V e l i k u d e p r e s i j u , n e d a ć u koju n i s a m mogao n i t i pojmiti. Ako shvatimo temeljni uzrok onoga za što mislimo da je u nekome loše, mjesto da ih mrzimo, prema njima ćemo osjećati samilost. Zor nije dobrota svojstvena svim dušama? Svetac mrzi bolest, ali voli bolesnoga.

s t v a r a l a g l a s a n z v u k . U z t e d v i j e s t v a r i . B a b a j e p o s j e d o v a o još j e d i n o metalnu posudu za prošenje i s t a r u deku. K a i l a š B a b a j e bio p r v i koji m e poučio k a k o d a p r e ž i v i m k a o l u t a j u ć i a s k e t . Mnoge s m o h l a d n e noći p r o v e l i s p a v a j u ć i n a o b r o n c i m a p l a n i n a p o r e d n e k e r i j e k e . Jedne m i j e noći p o n u d i o s v o j u d e k u . I s p r v a s a m je odbijao u z e t i , a l i on je bio u p o r a n . O t a d a s m o mnoge n o ć i p r o v e l i s p a v a j u ć i z a j e d n o i s p o d t e j e d n e deke. Naučio m e j e k a k o p r i b a v i t i h r a n u i lijekove p r e p o z n a v a n j e m j e s t i v o g a k o r i j e n j a , v o ć a i l i š ć a u šumi. Odveo me je u n e k o selo te me poučio i s p r a v n o m n a č i n u na koji sadhu s p o š t o v a n j e m i s k a m i l o s t i n j u . Za r a z l i k u od Z a p a d a , u r u r a l n o j s e Indiji p r o š n j a r e l i g i o z n i h i s p o s n i k a s m a t r a č a s n i m n a č i n o m ž i v o t a . Osobe koje s l u ž e sadhue d a j u ć i im m i l o s t i n j u p r i m a j u od n j i h z a u z v r a t v r i j e d n e d a r o v e d u h a . K a i l a š B a b a bio j e v r l o u z v i š e n a osoba, p a s a m i j a o s j e ć a o d a j e t o nešto u z v i š e n o . T a k o đ e r m e j e p o u č i o k a k o preživjeti na s u h i m pahuljicama od riže. To je najeftinija h r a n a i s v a k i će je t r g o v a c ž i t a r i c a m a r a d o d a t i u m i l o s t i n j u . Nije p o k v a r l j i v a te se osoba u d ž u n g l i njome m o ž e t j e d n i m a h r a n i t i . Za o b r o k , dovojno joj je d o d a t i m a l o vode s p o t o k a . B a b a me je t a k o đ e r n a u č i o k a k o o d r ž a v a t i č i s t o ć u t i j e l a . Zube s m o č e t k a l i k o r i s t e ć i g r a n č i c e s n i m o v a d r v e t a , a k o ž u b l a t o m iz r i j e č n o g a k o r i t a . O s i m što me poučio j e d e n j u i p r a n j u , n a u č i o me je i p o š t o v a n j u . P o š t o v a n j e nije o b u h v a ć a l o s a m o svete rijeke, hramove, stabla, sunce, mjesec i svetu v a t r u , već i zmije, š k o r p i o n e i d i v l j e životinje. Nije g o v o r i o e n g l e s k i , a l i mi se č i n i l o da i m a m i s t i č n u moć k o j o m m i j e p r e n o s i o ideje, osobito s p o z n a j u d a s e Bog nalazi u s r c u s v i h živih bića. Na primjer, naučio me je da v i d i m d u š u u s r c u z m i j e o t r o v n i c e te da joj u k a z e m č a s t i p o š t o v a n j e d a j u ć i joj p r o s t o r a . P r i d r u ž e n j u s d r u g i m sadhuima, poučio me je p r a v i l i m a p o n a š a n j a i o b r a ć a n j a p r e m a p r i p a d n i c i m a r a z n i h sljedbi, a isto t a k o i p r a v i l i m a ponašanja pri zajedničkom jelu. P u t u j u ć i s n j i m e , postao mi je poput o c a i p r u ž a o mi t o l i k o l j u b a v i kao d a s a m m u rođeni s i n . N i k a d n i s m o r a z g o v a r a l i , ali k a d se u s r c i m a n a l a z i ljubav, s p o r a z u m i j e v a n j e n a d i l a z i s v e j e z i č n e p r e p r e k e . J e d n o s t a v n o m g e s t o m , u p i r a n j e m p r s t o m , s m i j e š k o m ili m r k i m pogledom, poučio m e s v e m u što s a m t r e b a o z n a t i . S l u č a j n o m p r o l a z n i k u izgledao j e kao s t r a š n a n e p o č e š l j a n a p l a n i n a o d č o v j e k a koju su o č e l i č i l e p o k o r e 1 koja je n o s i l a t r o z u b a c . No ja s a m u n j e m u

O

d l u č i o s a m o t i ć i i z R i š i k e š a t e o t p u t o v a t i n a s j e v e r u v i š e predjele H i m a l a j e . U Dev P r a y a g u u p o z n a o s a m č o v j e k a č i j a m i j e o s o b n o s t

z a u v i j e k o s t a l a u r e z a n a u s j e ć a n j u . Jedne h l a d n e z o r e dok s u z v i j e z d e blijedjele, s m u k o m s a m s i š a o n i z p l a n i n u do s l i v a r i j e k a B h a g i r a t h i i

A l a k a n a n d e koje s e o t a m o n a d a l j e z o v u G a n g a . Z v u k j e r i j e k e n a t o m m j e s t u bio z a g l u š u j u ć . K r e n u o s a m da se o k u p a m ne r a z m i š l j a j u ć i o moćnoj s t r u j i . K a d s a m k o r a k n u o n a p r i j e d , n a v i r u ć a m i j e b u j i c a potegla s t o p a l a , s r u š i l a me i p o n i j e l a p r e m a o p a s n i m b r z a c i m a . U t o m mi je t r e n u t k u m o ć a n č o v j e k koji s e k u p a o p o r e d mene z g r a b i o n a d l a k t i c u t e m e p o v u k a o p r e m a sebi a o n d a na o b a l u r i j e k e . O n d a je moj s p a s i t e l j s t a v i o svoj d e s n i d l a n na m o j u g l a v u i v r l o o s j e ć a j n o o t p j e v a o n e k o l i k o m a n t r i d a m e z a š t i t i . T a k o s a m upoznao K a i l a š B a b u . B i o je to s v e t i č o v j e k koji je dobro z a g a z i o u svoje š e z d e s e t e , m o ć n e g r a đ e i z a m r š e n e p r o s i j e d e k o s e koju j e v e z a o n a v r h glave. K a d j e ne bi v e z a o , o t k r i o s a m k a s n i j e , kosa mu je d o s e z a l a do p o d a . Već d e s e t l j e ć i m a nije o d r e z a o ni d l a k u s t i j e l a . L i c e mu je bilo č e t v r t a s t o , v i s o k i h j a g o d i c a , oči v e l i k e i s m e đ e , a u s t a p u n a z u b i - što je bilo v r l o r i j e t k o m e đ u s t a r i j i m sadhuima. Odijevao se s a m o u j e d a n p r o š i v e n i o g r t a č koji mu je s e z a o od r a m e n a do s t o p a l a . U r u c i je nosio ž e l j e z n i t r o z u b a c z a čiji j e v r h bio s v e z a n v e l i k i b u b a n j d a m a r u . T a k a v b u b a n j i m a d v i j e glave i k u g l i c u k o j a v i s i o o u ž e t u o m o t a n o m oko s r e d i n e š u p l j e g d r v e n o g t i j e l a . P r o m j e r glave njegova bubnja i z n o s i o j e oko 3 0 centimetara. K a d bi ga B a b a p r o t r e s a o , k u g l i c a bi se n a i z m j e n i c e odbijala o glave i

124

125

v i d i o jednoga o d n a j l j u b a z n i j i h i n a j o b z i r n i j i h m u š k a r a c a k o j e g s a m i k a d s r e o . K a k v u god bismo j e d n o s t a v n u h r a n u p r i b a v i l i , o n b i m e p r v o mene n a h r a n i o do sita, a tek bi p o t o m s a m jeo. K a d bih odbijao j e s t i p r v i , on bi me s l a k o ć o m u v j e r i o s v o j i m n e v i n i m pogledom. Z a p r a v o , s v a k i put k a d b i m e pogledao, n a oči b i m u n a v r l e s u z e l j u b a v i . P r e m a t o m č o v j e k u koji j e bio p l a n i n a ljubavi, o s j e ć a o s a m l j u b a v koju bih p r u ž i o d o ž i v o t n o m p r i j a t e l j u . K a i l a š B a b a i o s t a l i ljudi koje s a m s r e t a o p r o d u b i l i s u m i z n a n j e o r a z n i m o č i t o v a n j i m a Boga, o d n o s n o o b o ž a n s t v i m a koja su č i n i l a hinduistički panteon. N i s a m bio s i g u r a n što s a m osjećao p r e m a s v i m t i m b o ž a n s t v i m a i r a z n i m o b l i c i m a u k o j i m a su se p o j a v l j i v a l i ; to mi je s v e bilo s t r a n o . Ono š t o j e s a m p r i m j e t i o bila je duboka l j u b a v i p o s v e ć e n o s t koju su t a o č i t o v a n j a n a d a h n j i v a l a . P r i s t u p i o s a m t e m i o t v o r e n a u m a i želio razumjeti. K a i l a š B a b a j e š t o v a o Š i v u , oblik B o g a koji v l a d a m a t e r i j a l n i m postojanjem i uništenjem materijalnoga svijeta. Neprestano je ponavljao m a n t r u o m n a m a h š i v a j a . D o k b i s m o h o d a l i š u m s k i m p u t e v i m a , on bi i z v i k i v a o i m e n a Šive i njegove p r a t i l j e : „ Đ a i , Š a n k a r " , „ H e j , V i š v a n a t h " , „Hej, K e d a r n a t h - đ i " i „ H e j , U m a Mata". K a d god b i s m o s r e l i d r u g e š t o v a t e l j e Šive, š i v a i s t e , p j e v a l i s m o zajedno. Č i m b i p j e v a n j e doseglo v r h u n a c , K a i l a š B a b a bi ušao u t r a n s i počeo divlje u d a r a t i u s v o j b u b a n j . Z v u k damama bio je z a g l u š u j u ć i t j e r a o je s v e t e ljude da polude od v e s e l j a . L u đ a č k i bi t r e s l i g l a v a m a , a z a m r š e n a bi im k o s a u d a r a l a s j e d n e na d r u g u s t r a n u . N e k i bi od njih p l j e s k a l i , a d r u g i s k a k a t i na noge i i z v o d i l i m i s t i č a n ples. K a i l a š B a b a u ž i v a o je v e l i k ugled m e đ u sadhuima. Jedan mi je s t a r i j i a s k e t u p o v j e r e n j u r e k a o da bi K a i l a š B a b a mogao biti i n e k o l i k o s t o t i n a g o d i n a s t a r . Nitko m u nije točno z n a o godine. P o s j e d o v a o j e j o g i č k e m o ć i k o j i m a je mogao liječiti bolesne te i z v o d i t i n a t p r i r o d n a djela. „ P r i j e t r i d e s e t a k g o d i n a v i d i o s a m n e k a o d n j e g o v i h č u d a " , r e k a o mi je taj i s t i čovjek. „ G o m i l e ljudi su mu p r i l a z i l e i o b o ž a v a l e ga kao da je Bog. Ali, Baba je shvatio da moći i slava nisu s r ž božanskoga života. Zato se z a v j e t o v a o da o s v o j i m m o ć i m a n i k a d n e ć e g o v o r i t i n i t i ih p r i k a z i v a t i k a o p r e d s t a v u . Nije p r i m a o u č e n i k e n i t i j e o s n o v a o a š r a m , v e ć j e s a m lutao h i m a l a j s k i m š u m a m a . " Nije m e I z n e n a d i l o t o što

s a m s a z n a o o K a i l a š B a b i . Njegove s u m e s e moći dojmile, ali m e i p a k n a j v i š e n a d a h n j i v a o njegov k a r a k t e r i p o s v e ć e n o s t d u h o v n o m p u t u . S v r e m e n o m s a m počeo o s j e ć a t i da se K a i l a š B a b a želi p o v u ć i u o s a m u . N i s a m m u s e htio n a m e t a t i . Bilo j e v r i j e m e d a k r e n e m dalje. Poklonio s a m mu se glavom do s t o p a l a i z a m o l i o ga blagoslov. B a b a s e nato o d s r c a n a s m i j a o t e m e s u z n i h očiju z a g r l i o s n a ž n o poput m e d v j e d a . Onda mi je dao blagoslov r e c i t i r a j u ć i n e k u m a n t r u . Dok s m o se opraštali, dirnula me njegova nepokolebljiva nevezanost i m e k o ć a njegova s r c a . Voljeli s m o se poput oca i s i n a , ali s m o bili l u t a j u ć i sadhui i o s j e ć a l i da se n i k a d v i š e n e ć e m o v i d j e t i . Život koji s a m o d a b r a o sa s o b o m je n e i z b j e ž n o nosio g o r k o - s l a t k o i s k u s t v o r a z v i j a n j a o d n o s a bez b u d u ć n o s t i . R a s t a n a k o d K a i l a š B a b e bio mi je t e ž a k . Ipak, bol koju s a m o s j e ć a o u r a z d v o j e n o s t i od njega održavala je s r e ć u našeg odnosa na životu u mome s r c u . Okrenuo s a m se i o t i š a o od K a i l a š B a b e s m o l i t v o m da ga n i k a d ne z a b o r a v i m . T a k o je i bilo. Upravo s a m tih d a n a p i s m o m podijelio svoje s p o z n a j e s obitelji. obitelji, nego prodati dušu za praznu palaču i obožavanje. Bez časa umrijeti Bolje je živjeti neznan nego prodati dušu za prazna i nema ni života. Bolje je istoga

Draga od zlata.

Bolje je živjeti siromašan

uzaludna zadovoljstva koja nose ime, slava slobode duha,

nego ne moći tragati za smislom vlastitog života. Smatram da su pouke koje sam dobio od iznimnih ljudi i mjesta na istoku od neprocjenjive vrijednosti. Molim vas, shvatite da i takav način učenja iziskuje mnogo vremena. Jedva da sam počeo Vjerojatno sam najdalje

prilaziti samom početku toga širokog polja znanja. Sebičan sam umišljen. Neznalica sam i ne vidim istinu. od spoznaje Boga. i u vama. S ljubavlju, Richard

Tako to biva da budali poput mene treba mnogo

vremena da vidi blaženo svjetlo vrhovne istine koje svijetli i u meni

Moja d u h o v n a težnja koja je z a i s k r i l a u d j e t i n j s t v u p r e t v o r i l a se u

126

p l a m i č a k d o k s a m se molio u k a t e d r a l i u F i r e n c i . Dok s a m m e d i t i r a o n a K r e t i , p o s t a l a j e v a t r a . I s k u š e n j a n a S r e d n j e m I s t o k u još s u j e v i š e n a h r a n i l a i r a z g o r j e l a , a d r u š t v o s v e t i h ljudi na H i m a l a j i p r e t v o r i l o ju je u b u k t i n j u što je s a d a u m e n i b j e s n i l a . P o s v e t i o s a m joj ž i v o t i molio se G o s p o d i n u da mi pomogne. I m a o s a m d v a d e s e t g o d i n a . Strogi s t i l ž i v o t a s v e o m e j e n a k o j i h 5 5 k i l o g r a m a . Jedine halje koje s a m s v a k o d n e v n o nosio p o s i v i l e s u od p r a n j a u r i j e k a m a , j e z e r i m a i p o t o c i m a . K o ž a mi je p o s t a l a g r u b a i t v r d a , u s n e popucale, a k o s a z a m r š e n a . K a k o s a m o b u v a o j e f t i n e g u m e n e s a n d a l e , s t o p a l a su mi bila s m e đ a od z e m l j e , a k o ž a na p e t a m a s u h a i p o p u c a l a . N i s a m s e p r e v i š e b r i n u o z a s v o j e oslabjelo z d r a v l j e , j e r j e m o j a ž e đ z a p r o s v j e t l j e n j e m b i l a j a č a nego i k a d . Volio s a m ž i v o t sadhua b e s k u ć n i k a i r a d o v a o se u i š č e k i v a n j u n o v i h p u s t o l o v i n a i d i v n i h d u š a koje s u već u z n a p r e d o v a l e n a s v o m d u h o v n o m p u t u . L u t a j u ć i k r o z š u m u često s a m se pitao: Hoću li ikad pronaći jedinstveni put kojim trebam hoditi i učitelja kojeg ću slijediti? Jednoga d a n a u Dev P r a y a g u , dobio s a m p o z i v d a s e p r i d r u ž i m sadhuima uz jelo u o b l i ž n j e m a š r a m u . T a m o s a m v i d i o n e k o g jogija k a k o i z l a z i iz d ž u n g l e . Nitko ga nije p o z n a v a o . O b j a v i o je da s v e l i j e č n i k e p o z i v a na s k u p te v e č e r i , a p o t o m je o t i š a o . N a k o n što ih je n e k o l i k o p r i s t i g l o , jogi se opet pojavio i i z a z v a o ih s v o j i m g r o m k i m glasom: „ Z a r a ž e n i ste materijalizmom te polažete v i š e vjere u s u v r e m e n u z n a n o s t nego u v l a s t i t o n a s l i j e đ e . Bog me je iz š u m e d o v e o d a v a m s k r š i m b u d a l a s t i ponos. U p o t r i j e b i t ć u j o g i č k u m o ć d a u g a s i m s v e s u s t a v e u s v o m t i j e l u i u m r i j e t i . Možete u p o t r i j e b i t i s v o j e l i j e č n i č k e n a p r a v e t e m e i s p i t a t i . Onda ć u , z a točno t r i d e s e t m i n u t a , ustati iz mrtvih." U s p r a v i o je l e đ a , sjeo u položaj lotosa, te s n a ž n o u d a h n u o i i z d a h n u o d v a d e s e t a k p u t a . O n d a je u d a h n u o najdublje što je mogao i p r e s t a o se micati. S v a k i liječnik mu je prišao te ga ispitao stetoskopom i r a z n i m d r u g i m n a p r a v a m a , ali n i j e d a n nije mogao p r o n a ć i niti j e d a n o t k u c a j s r c a , puis ili udisaj. Bili u zapanjeni. „ K l i n i č k i je mrtav", objavio je j e d a n od l i j e č n i k a . 1 s a m s a m mu p r i š a o u n e v j e r i c i te p o s u d i o s t e t o s k o p , no o t k u c a j a s r c a i p u l s a nije bilo. S v a m i R a m a kojeg s a m v i d i o u N e w D e l h i j u dao m i j e z a p a n j u j u ć i u v i d u m o ć joge. Na H i m a l a j i s a m v j e ž b a o pranajamu, v j e ž b e d i s a n j a , te asane, položaje t i j e l a , k a o i t i h u m e d i t a c i j u k a k o b i h um i tijelo bolje

u s k l a d i o s božjom s v e t o m e n e r g i j o m . S v j e d o č i o s a m n e v j e r o j a t n i m u č i n c i m a tih p r a k s i koje p r u ž a j u v e l i k e z d r a v s t v e n e pogodnosti, k a o i s p o s o b n o s t i m a o n i h koji i h p r a k t i c i r a j u d a nevjerojatno. K a d j e p r o š l o točno t r i d e s e t m i n u t a i n i t i s e k u n d a v i š e , onaj j e jogi i z d a h n u o , o t v o r i o oči, ustao i s n a ž n i m se k o r a c i m a v r a t i o u d ž u n g l u . N i o d k o g a nije n i š t a t r a ž i o . J e d i n a m u j e n a m j e r a b i l a s k e p t i c i m a p o k a z a t i moć joge. Dok je odlazio, s v i s m o ga g l e d a l i z a č u đ e n i d o k je odlazio u d i v l j i n u . prilagođavaju f i z i č k u s t v a r n o s t . Ipak, ono što s a m toga d a n a v i d i o bilo j e d o i s t a

Z
u

a mojih putovanja, ljudi su s v e l i k i m p o š t o v a n j e m s p o m i n j a l i s v e t u ženu A n a d a m a j i Ma. Čitao s a m o njenoj neuobičajenoj osobnosti Autobiografija jednoga jogija Paramahamse Joganande.

klasiku

Posvetio joj je poglavlje „ M a j k a p r o ž e t a r a d o š ć u " . Na obali Gange u Dev P r a j a g u , neki mi je sadhu r e k a o da A n a d a m a j i Ma ž i v i u h i m a l a j s k o m g r a d u D e h r a D u n u . „ D a n a s ću autobusom poći u posjet svetoj m a j c i " , r e k a o je. „ P o z i v a m te da mi se p r i d r u ž i š . " Stigli s m o u j e d n o s t a v n o d v o r i š t e puno m a j č i n i h s l j e d b e n i k a koji su jedva č e k a l i da je vide. Moj s u p u t n i k je nestao, a oko mene se o k u p i l a g r u p i c a p r i s u t n i h koji su mi p r i p o v i j e d a l i o ž i v o t u njihove gurudevi. R e k l i su mi da se A n a d a m a j i Ma.gurudevi p r e m i j e r k e I n d i r e G a n d h i , rodila u n e k u b e z i m e n o m selu u I s t o č n o m B e n g a l u k o n c e m 19. stoljeća. Već je u d j e t i n j s t v u bila r a v n o d u š n a s p r a m ljepota i z v a n j s k o g a s v i j e t a te je s v r e m e n a na v r i j e m e z b u n j i v a l a s v o j u obitelj d u h o v n i m z a n o s i m a . Sve što s a m čuo o n j e n i m z a n o s i m a , č u d i m a i s a m i l o s t i silno me o č a r a l o . Odjednom su s v i p r i s u t n i u s t a l i , a m e đ u n a m a se pojavila m a l e n a gospođa odjevena u j e d n o s t a v a n bijeli s a r i . S k l o p i l a je d l a n o v e u z n a k p o z d r a v a , a oči su joj blistale od s r e ć e dok je s j e d a l a . U s p r k o s k r h k o j građi, z r a č i l a j e nekom n e z e m a l j s k o m moći. Iako j e n a b o r a m a p r o š a r a n o m licu nosila je tragove m i n u l a v r e m e n a , ono je sjajilo poput l i c a z a i g r a n a djeteta. Izgledala je m u d r o i staloženo, k a o m a j k a s v e m i r a , dok je iz nje i z v i r a o z a n o s n e v i n e djevojčice. D r ž a n j e joj je bilo nježno poput c v i j e t a što ga je d r ž a l a u r u c i , no i m a l a je n e s a v l a d i v u s n a g u volje. Uz s m i j e š a k i pljesak r u k u , s v e n a s je povela u pjevanje b o ž j i h i m e n a . Potom je z a v l a d a l a t i š i n a , a ona je p r o g o v o r i l a m u d r o , nesebično i s

129

s a m k a k o i z njena n e p o k r e t n a o b l i k a z r a č i m a j č i n s k a p r i v r ž e n o s t . ljubavlju. „ L j u b a v je oprost koji t r a j e vječno", r e k l a je na p o č e t k u . „ B i t i m u d a r znači da vidimo k a k o je sve p o v e z a n o s cjelinom. A k o s h v a t i t e da s v e p r i p a d a Bogu, bit ćete oslobođeni s v i h tereta." S k l a d n i m je p o k r e t o m položila svoju r u k u n a s r c e i s k l o p i l a oči t e r e k l a : „ S v i j e s t koja je z a o k u p l j e n a o n i m što n a z i v a m o ja i moje, i z v o r je s v e ž a l o s t i . U z r o k s v e tuge je to što se d r ž i m o podalje od Boga. K a d ste s njim, s v a bol n e s t a n e . Gospodin tugom o d a g n a v a tugu, a n e s r e ć a m a odnosi n e s r e ć u . K a d a to obavi, v i š e ne šalje p a t n j u niti n e s r e ć u . To n a m u v i j e k v a l j a i m a t i n a umu." Osjećajna r a z m j e n a i z m e đ u Majke i njene djece duboko me je dojmila. Dok je v j e t r i ć š u š k a o l i š ć e m na okolnom d r v e ć u , A n a d a m a j i Ma je z a š u t j e l a i pogledala u v r a p č i ć a koji je c v r k u t a o . P r i s u t n i su pogledima i o s m j e s i m a p o k a z i v a l i koliko uživaju u njenom n j e ž n o m r a s p o l o ž e n j u . „ S v i j e t se n e p r e s t a n o k r e ć e i z m e đ u u ž i t k a i boli. Na o v o m m j e s t u s t a b i l n o s t i s i g u r n o s t ne mogu postojati. One postoje s a m o u Bogu. P a t n j a n a m j e poslana s a m o k a k o b i n a s p o d s j e t i l a d a o k r e n e m o m i s l i p r e m a Bogu koji će n a m p r u ž i t i utjehu. K a d god je to moguće, o d r ž i t e tijek svetoga i m e n a . Ponavljati njegovo ime z n a č i biti u njegovu p r i s u s t v u . A k o se družite s Vrhovnim Prijateljem, on će v a m razotkriti svoje p r a v o Biće." Njen je n j e ž a n pogled budio v j e r u i nadu, a j e d n o s t a v n a s k r o m n a p r i r o d a s m i r i v a l a moje s r c e . Ona j e s a m u sebe s m a t r a l a djetetom, ali s v i su je p r i s u t n i d r ž a l i m a j k o m . Vidio s a m sadhue u r e d u o d r i c a n j a , jogije i s v a m i j e , koji su se i n a č e d r ž a l i dalje od ž e n a , k a k o sjedaju do n j e n i h s t o p a l a i t r a ž e blagoslove. Jednoga s a m d a n a sjedio s a m u onomu d v o r i š t u , k a d se A n a d a m a j i M a n a svoj d r a ž e s t a n n a č i n pojavila p r e d a m n o m . J a s a m o d m a h k l e k n u o i d o t a k a o joj stopala u z n a k p o š t o v a n j a . Na to je ona p o s k o č i l a u n a t r a g , a lice joj je od poniznosti p o p r i m i l o napet i z r a z . Č i n i l a se p o s r a m l j e n a . Poput o r k a n s k o g a v j e t r a , p r o ž e l a me je k r i v n j a . U njenom mi se n j e ž n o m p r i s u s t v u p o k u š a j da joj u k a z e m poštovanje i s m j e r n o s t činio poput djela k a k v o g d i v l j a k a . Što s a m to učinio? i a k o je b i l a u z v i š e n o biće, p o m i s l i o s a m da vjerojatno iz p o n i z n o s t i ne vole k a d joj sljedbenici d o d i r u j u stopala. S m i l o v a l a m i s e k a d j e v i d j e l a k a k o s a m s e s k a m e n i o , p a j e sjela n a stolac u b l i z i n i . O s m j e h n u l a se poput djeteta, pogledala u v i s te n e k o l i k o puta t r e p n u l a i s k l o p i l a oči. U t i š i n i toga t r e n a , u š l a je u t r a n s . Osjetio
131 130

L i c e joj je sjalo m i s t i č n o kao u a n đ e o s k o g djeteta. Iz t r a n s a je i z a š l a u p r i s n o j t i š i n i , a z a t i m se n a s m i j e š i l a i m a h n u l a mi r u k o m pozivajući me da p r i đ e m bliže. U o č i m a joj je sjajila p r i v r ž e n o s t . Što s a m ih dulje gledao, to su mi se v i š e činile oslobođene s v i h želja. T i h o je nos i u s t a d o t a k n u l a lotosom te ga položila u moju r u k u . O n d a je u s t a l a i otišla.

S

jećanje na A n a d a m a j i Ma p o h r a n i o s a m u svoje s r c e i n a s t a v i o hodočastiti. Počeo s a m shvaćati koliko je ozbiljan n a č i n ž i v o t a što

ga vode sadhui. Na primjer, t r p e h l a d n u z i m u bez tople odjeće; j e d i n a d o s t u p n a s k l o n i š t a s u i m zemlja, obale r i j e k a , džungle ili p e ć i n e ; izloženi su n a p a d i m a životinja i k u k a c a bilo na j a v i ili u s n u ; nitko ih ne njeguje za bolesti; a v e ć i n u v r e m e n a provode s a s v i m s a m i . U s p r k o s s v e m u t o m u , n i s a m htio odustati. I z D e h r a D u n a uputio s a m s e n a s j e v e r o z a p a d , još v i š e u H i m a l a j u , i t a k o s a m se popeo do U t t a r k a š i j a koji s u mnogi n a z i v a l i Dolinom s v e t a c a . Jogiji s u o d d a v n i n a t r a ž i l i o k r i l j e te š u m e k a k o bi se p o v u k l i u s a m o ć u i m e d i t a c i j u . P r o n a š a o s a m spilju v i s o k o na p l a n i n i . Otamo s a m gledao u š u m u . U nekoliko s a m n a v r a t a vidio l e o p a r d a koji se p r i k r a d a o k r o z r a s l i n j e i lovio. Jednoga se d a n a pritajio i skočio na s r n u . B i l a je l a k plijen za njegove ralje, j e r ga nije o č e k i v a l a . Vidio s a m i čopore n o m a d s k i h s m e đ i h i bijelih m a j m u n a koji su se zabavljali m e đ u s o b n i m b o r b a m a te s k a k a l i sa g r a n e na g r a n u u p o t r a z i za b o b i c a m a i v o ć e m . T o č k a s t e su s r n e pasle zeleno lišće, t r a v u i g r m l j e , gledajući oko sebe u s t r a h u od g r a b e ž l j i v a c a . Ptice neobičnih boja letjele su t r a ž e ć i pupoljke, bube i bobice, a k r a l j e v s k a je k o b r a g m i z a l a po tlu i d r v e ć u u p o t r a z i za plijenom. Nije b i l a s v j e s n a da se za njom š u l j a mungos koji se n a m j e r i o da je r a s t r g n e . To su bili moji s u s j e d i . B i o s a m posjetitelj u njihovoj d o m o v i n i . Sjećao s a m se k a k o me je K a i l a š B a b a učio da njegujem p r a v i l a n s t a v p r e m a t a k v i m s t v o r e n j i m a i molio s e z a n e u s t r a š i v o s t . Sve s e v r s t e ž i v o t i n j a moraju b o r i t i z a o p s t a n a k , p r i č e m u s n a ž n i i s k o r i š t a v a j u slabe. No u ljudskom ž i v o t u , mislio s a m , postoji mnogo važnija svrha. U t o m s a m š u m s k o m p r e b i v a l i š t u često iz torbe vadio s l i k u plavoga d j e č a k a koji me je pronašao u N e w Delhiju te s a m na nju m e d i t i r a o . Prelijepi m l a d i ć koji je s v i r a o f l a u t u s v e me je v i š e p r i v l a č i o te s a m se pitao tko jc on. Pa ipak, još se n i s a m odlučio p o t r a ž i t i odgovor. Osjećao

s a m d a ć u s a z n a t i tko j e o n k r o z n e k a k v u B o ž j u n a m j e r u . Jednoga s a m proljetnog d a n a sjedio u d v o r i š t u n e k a h i m a l a j s k o g h r a m a . Slušao s a m t i š i n u j u t r a . S v r e m e n a n a v r i j e m e čuo bih zujanje b u m b a r a koji se k r e t a o od c v i j e t a do c v i j e t a i t r a ž i o pelud. P r o m a t r a j u ć i ga, s h v a t i o s a m d a s a m i s a m usvojio ž i v o t n a l i k njegovom. K r e t a o s a m se od m j e s t a do m j e s t a u p o t r a z i za n e k t a r o m d u h o v n e m u d r o s t i i n a d a h n u ć a , ali mi nije bilo jasno kojem se m j e s t u , p u t u i učitelju posvetiti. Najednom je u daljini dijete z a p l a k a l o za m a j k o m . U d u h u s a m se i ja osjećao poput djeteta, a l i n i s a m mogao s p o n t a n o i i s k r e n o z a p l a k a t i . Kada će osvanuti taj dan, pitao sam se, kad ću poput djeteta zaplakati za svojim voljenim Gospodinom? Nešto k a s n i j e , dok je h i m a l a j s k i p o v j e t a r a c z v i ž d a o d v o r i š t e m i š u š t a o m l a d i m lišćem, p r o m i š l j a o s a m o t o m u što n a m t r e b a da uočimo s r ž ž i v o t a . Podijelio s a m m i s l i s a svojom obitelji. Kako je na onoj strani majke Zemlje? Ja razmišljam ovako. Što smo ljubazniji, ćemo Richard Odjednom oglasiše se gongovi. H r a m s k o d v o r i š t e b i l a je n e v e l i k a č i s t i n a u n u t a r g u s t e š u m e golemih b a n j a n a , n i m a , t a m a r i n d a i divljih ž i v o t i n j a koje s u s e šetale n a s v j e ž e m p l a n i n s k o m z r a k u . T a m o s e s k u p i n e k o l i k o s e l j a n a . Obožavali su b o ž a n s t v o u o b l i k u k a m e n a k i p a koji se n a l a z i o u jedinoj p r o s t o r i j i h r a m a od cigle. Seljani bi se p r v o poklonili, a onda r e v n o gledali u b o ž a n s t v o te u p u ć i v a l i m o l i t v e i nudili s v i j e ć e i c v i j e ć e . K a k o s a m bio ž i d o v s k o g p o r i j e k l a te p r o u č a v a o k r š ć a n s t v o i i s l a m , osjećao s a m se nelagodno i n i s a m sudjelovao u o b r e d u . Je li to o b o ž a v a n j e idola? N i s a m z n a o . T r u d i o s a m s e obuzdati nagon d a s u d i m i nadao se da ću u b u d u ć n o s t i bolje r a z u m j e t i . Toga mi je d a n a p r i š l a nevjerojatna d u š a . B i o je to lutajući s v e t a c po i m e n u B a l a š i v a Jogi. I m a o je č e t r d e s e t a k godina. B i o je n i z a k r a s t o m i zdepast, k o v r č a v e c r n e k o s e i m a l e n a nosa koji je n e p r e s t a n o poigravao z a j e d n o s n j e g o v i m o b r v a m a i s j a j n i m o č i m a . K r e t a o se n e m i r n o i, poput k a k v a m l a d c a , bio l a k o m i s l e n i razgovorljiv. N e p r e s t a n o se šalio. K a d bi prosio, i n z i s t i r a o j e n a s l a t k i š i m a . B i l a j e t o o s o b i n a koju dotad n i s a m više ćemo ljubaznosti nalaziti svuda; što smo bolji, vidjet više dobrote.

s u s r e o u h i m a l a j s k o m i s p o s n i k u . Ipak, k a d bi došlo v r i j e m e za jogu, p o k a z a o bi ž e l j e z n u odlučnost. Ta je osebujna ličnost bila d r a ž e s n o d r u š t v o . Nekoliko s m o d a n a p r o v e l i d r u ž e ć i s e b l i s k o poput prijatelja, a o n d a s a m osjetio p o z i v da se p o p n e m još v i š e na p l a n i n u . K a d s a m s e stao o p r a š t a t i , B a l a š i v a Jogi m e j e u h v a t i o z a n a d l a k t i c u . „Ne. V e č e r a s m o r a š doći na moje p r e d a v a n j e . Molim te." Što s a m ga v i š e odbijao, on je v i š e molio. Najzad s a m pristao. U d v o r a n i za p r e d a v a n j e okupilo se nekoliko s t o t i n a ljudi. B a l a š i v a Jogi je stajao na p o z o r n i c i , a ja s a m sjeo m e đ u posjetitelje, na s t o l i c u s lijeve s t r a n e p o z o r n i c e . P r e d a v a n j e je započeo p o k a z a v š i publici o t v o r e n u golu r u k u koju je p o t o m s t i s n u o u š a k u . Nakon k r a t k e meditacije, o t v o r i o je r u k u , a u njoj se nalazio d u g u l j a s t i c r n i k a m e n . B i o je to Š i v i n l i n g a m , b o ž a n s t v o k r o z koje se obožavao Š i v a . Z a p r e p a š t e n o j se publici i m e n i č i n i l o da m u j e k a m e n i z r a s t a o i z r u k e . Sudeći p o onomu što s a m v i d i o t o nije bio t r i k , v e ć p r a v a č a r o l i j a . O n d a je položio l i n g a m na tlo i izgovorio određene m a n t r e . Iz iste one r u k e , koju je p o t o m n a d v i o i z n a d l i n g a m a , počeo je i z v i r a t i pepeo i bez p r e s t a n k a z a s i p a t i b o ž a n s t v o . Nakon oko m i n u t e v r e m e n a , k a m e n j e bio potpuno p r e k r i v e n pepelom. S v i s m o s e skamenili od čuda. Neki je s t a r a c ustao i počeo h v a l i t i B a l a š i v u Jogija, a n e k a ga je s t a r i c a p r o m a t r a l a kao da je bog. Na k r a j u i z v e d b e , g o m i l a mu je p r i š l a i s t a l a ga obožavati. Ja s a m se odmicao i pitao k a k o t a k a v j e d n o s t a v a n , n e m i r a n č o v j e k posjeduje t a k v e moći. Uto je B a l a š i v a Jogi podigao r u k e u v i s p o k a z u j u ć i publici otvorene d l a n o v e te im se obratio g r o m k i m g l a s o m : „Dame i gospodo, ono što ste vidjeli z o v e se p r a p t i s i d d h i . To je jedno o d j o g i č k i h u m i j e ć a . Č i n i s e n a d n a r a v n o jedino a k o n e r a z u m i j e t e znanost. Zahvaljujući jogičkoj disciplini, pojedinac može naučiti d a k o r i s t i opipljive elemente m a t e r i j a l n e p r i r o d e t a k o što u p r a v l j a s u p t i l n i m e l e m e n t i m a u n u t a r uma." Onda se n a m r š t i o i upozorio: „ A l i , nemojte se z a v a r a v a t i . Ono što s t e vidjeli nije bilo duhovno. M a t e r i j a l n a je to v j e š t i n a koja se dostiže m e d i t a c i j o m i p o k o r a m a . Niti s a m ja bog n i t i itko d r u g i t k o i z v o d i t a k v a n a t p r i r o d n a djela. J a s a m s a m o običan č o v j e k s nešto j o g i č k i m moćima." Potom je s obje r u k e podigao m a l o pepela, bacio ga u z r a k i r e k a o : „Ја s t v a r a m pepeo, a Bog s t v a r a s v e m i r e . " Z a s t a o je na t r e n i zagledao se u p u b l i k u , pa p o v i k a o s v o j u posljednju p o r u k u : „ I s t i n s k i ž i v j e t i d u h o v n i m ž i v o t o m z n a č i znati da smo v i š i od tijela, u m a i ega te s h v a t i t i

132

133

d u š u i z n u t r a , spoznati Boga i biti pobožan. To jedino donosi m i r . " Ljudi su se r e d a l i i t r a ž i l i blagoslove, a B a l a š i v a Jogi je p r i š a o m e n i . „Jesi li s r e t a n što si o s t a o ? " upitao je. „Da, h v a l a ti," r e k a o s a m . Njegove su me moći duboko dojmile, a l i s a m još v i š e od njih cijenio njegovo i s k r e n o izlaganje o t e m a m a koje su bile doista v a ž n e . Shvatio s a m da bih i s a m , boraveći uz t a k v a nekog jogija, mogao naučiti izvoditi čuda, ali s a m t a k o đ e r shvatio da to nipošto nije cilj duhovnoga života. „Molim te, blagoslovi me da s p o z n a m značenje tvojih riječi," r e k o h . B a l a š i v a Jogi se od s r c a nasmije i zagrli me poput s t a r o g a prijatelja. O n d a podigne r u k u u z n a k blagoslova pa je z a t v o r i u š a k u . K a d ju je opet otvorio, na dlanu mu je stajalo s v e t o z r n o rudrakše - s i r o v o , c r v e n k a s t o s j e m e p r e k r i v e n o pepelom. Položio ga je u moju r u k u kao d a r njegova vibhutija, odnosno blagoslova. V r a ć a o s a m se u š u m u i r a z m i š l j a o . Ono što s a m upravo vidio bilo je nevjerojatno, ali ne i zapanjujuće n a k o n svega što s a m v i d i o na H i m a l a j i . Najviše me se dojmilo to što B a l a š i v a Jogi nije dozvolio l j u d i m a da ga obožavaju kao boga. U A m e r i c i , ljudi s p o r t a š e obožavaju zbog b r z i n e i snage, izvođače zbog ljepote i n a d a r e n o s t i , z n a n s t v e n i k e zbog teorija ili i z u m a , političare zbog utjecaja i govora, učene ljude zbog i n t e l e k t u a l n i h dosega, a poslovne ljude zbog b o g a t s t v a . U Indiji, ljudi obožavaju osobe jogije zato što su ovladali s u p t i l n i m e n e r g i j a m a . Duboko me se dojmila i s k r e n o s t B a l a š i v e Jogija. I s t i n s k a je d u h o v n o s t s p o z n a j a Boga i pobožnost, a ne r a z m e t a n j e v l a s t i t i m m o ć i m a . Ljude f a s c i n i r a j u t a k v e predstave, j e r ne z n a m o cijeniti Božje moći. Sjeo s a m i s p o d r a z g r a n a t o g b a n j a n a i promišljao zbog čega ljudi vole gledati t a k v e s t v a r i . K a m o god pogledamo, s v j e d o č i m o o n e n a d m a š n i m B o ž j i m č u d i m a , ali i h u z i m a m o z d r a v o z a gotovo, jer s u n a m stalno p r e d o č i m a . Podigavši s j e m e n k u , dobro s a m je p r o m o t r i o . Bog je u m a l e c k o s j e m e s t a v i o golemo stablo banjanova, a s v a k o stablo u svoje v r i j e m e p r o i z v e d e tisuće s j e m e n k i . To je čudo. A u j e d a n oblak, koji je toliko lagan da lebdi u z r a k u , p o h r a n i k o l i č i n u vode kojom može poplaviti č i t a v g r a d . M u š k a r a c i ž e n a koji s t v a r a j u p o t o m s t v o n e m a j u z n a n s t v e n o r a z r a đ e n p r o j e k t koji b i upravljao s v a k o m r a z v o j n o m fazom djeteta. To se j e d n o s t a v n o dogodi. Koje čudo. S v a k a je v r s t a ž i v o t a dobila n e v j e r o j a t n e sposobnosti z a h v a l j u j u ć i kojima leti, pliva, t r č i , penje se po s t a b l i m a , h o d a po z i d o v i m a i s t v a r a c i v i l i z a c i j e . Z a r je

sve to p u k a slučajnost? Svijet je oko mene niz n e v j e r o j a t n i h č u d a . Bilo je t e š k o ne osjećati s t r a h o p o š t o v a n j e p r e d s p o s o b n o s t i m a B a l a š i v e Jogija, č o v j e k a koji na taj način u s p i j e v a p o m a k n u t i m a t e r i j a l n i svijet, ali on je s p r a v o m i z a z v a o opčinjenu p u b l i k u : „Ја s t v a r a m pepeo, a Bog s t v a r a svemire."

134

135

d r h t i l e , a u d o v i m u s e t r e s l i . Počeo j e b j e s o m u č n o m a h a t i t r o z u p c e m i z n a d moje glave. O s t a l i su me Nage ljutito g l e d a l i i p r o k l i n j a l i . Malo j e r e ć i d a s a m bio z b u n j e n . Što s a m u č i n i o ? Z a r ć u d o č e k a t i k r a j pod t r o z u p c e m Naga B a b a ? Molio s a m s e . O n d a m i j e j e d a n o d B a b a , č i j e lice j e i s k r i v i l o gađenje, p o k a z a o n a moje g u m e n e s a n d a l e . Nato s a m ih s k i n u o i bacio d a l e k o u d ž u n g l u . Nage su s a m o g l e d a l i . Sve k a o da Jednoga s a m d a n a sjedio u z a n e k u z a b i t u h i m a l a j s k u s t a z u k a d svečanoj povorci, nosili je s t a l o , a ja se n i s a m u s u đ i v a o ni d i s a t i . Za nekoliko t r e n u t a k a , s v i su p r a s n u l i u smijeh i ljubazno me pozvali da sjednem među njih. K a k o je napetosti nestalo, ja s a m izdahnuo i duboko u d a h n u o s v j e ž p l a n i n s k i z r a k . Sjeo s a m n a h l a d n u z e m l j u , još u v i j e k z b u n j e n . Onaj Naga koji j e n a t u c a o e n g l e s k i , o v a k o m i j e r e k a o : „ S v e t a v a t r a j e n a š h r a m . Cipele n i s u d o z v o l j e n e . M i s e n i s m o i s t i n s k i n a l j u t i l i . Ovo j e n a š n a č i n p r e n o š e n j a z n a n j a koje n i k a d n e ć e š zaboraviti. Dhuni B a b a ti je d a n a s u k a z a o v e l i k u milost." J a s a m m u s v e č a n o obećao d a n i k a d n e ć u z a b o r a v i t i d a n a š n j u p o u k u , a D h u n i B a b a se na to n a s m i j e š i o od u h a do u h a . U s r e d v a t r e , Nage s u ž a r i l i t r o z u b a c č i j e s u b o d l j e u s m j e r i l i p r e m a nebu. Taj je trozubac predstavljao Šivu. Onda su počeli izgovarati m a n t r e i u v a t r u n u d i t i p r o č i š ć e n i m a s l a c . K a o dio o b r e d a , p r e d o l t a r o m s u p o k a z a l i g l i n e n u l u l u k o j a s e z o v e chillum. P o t o m s u j e s v e č a n o n a p u n i l i v r s t o m m a r i h u a n e k o j a se z o v e ganja i s p o n u d i l i je n a j s t a r i j e m Nagi. On ju je s p o š t o v a n j e m s t a v i o na č e l o i z a p o j a o nad n j o m . Z a t i m j e p o v u k a o d i m . S v a k i j e Naga dobio p r i l i k u p u š i t i t e bi prije povlačenja dima izgovarao mantre. Kad su lulu dodali meni, oklijevao s a m , jer mi je u umu stajala slika zadimljenoga podruma u K a n d a h a r u , gdje s a m s v o m G o s p o d i n u n e š t o o b e ć a o . Odbio s a m što s a m p r i s t o j n i j e mogao. Nage su u š u t j e l i , z a g l e d a l i se u mene s n e g o d o v a n j e m t e počeli v i k a t i : „ M a h a p r a s a d , M a h a p r a s a d , Š a n k a r M a h a p r a s a d ! " B a b a k o j i j e govorio e n g l e s k i p r e v e o j e : „ O v o j e Š i v i n a m i l o s t . M o r a š je p r i h v a t i t i te joj i s k a z a t i p o š t o v a n j e z a j e d n o s n a m a . Ovo ć e t i p o m o ć i ć e d a m e d i t i r a š n a N e o g r a n i č e n o . O d b i t i l u l u , u v r e d a je koja se kažnjava." Ostali su me gledali poput k a k v e osvetoljubive rulje. „ Ј а s a m s e z a v j e t o v a o d a n i k a d v i š e n e ć u u z i m a t i opijate", odgovorio sam mu. K a d j e ono š t o s a m r e k a o p r e n i o o s t a l i m a , z a v l a d a l a j e j e z o v i t a tišina. Onda jedan od njih ustane da potpali s v e t u v a t r u . P r i t o m

m i j e p r i š l o z a s t r a š u j u ć e pleme o d d v a d e s e t a k m u š k a r a c a . U r u k a m a s u , poput z a s t a v a u k a k v o j Željezne t r o z u p c e u k r a š e n e l j u d s k i m l u b a n j a m a . Duge s u i m kose bile z a m r š e n e u debele uvojke, a i s t o t a k o z a m r š e n e duge b r a d e n j i h a l e su se u r i t m u n j i h o v i h k o r a k a . Od dreadlocksa do b o s i h nogu, t i j e l a i m j e p r e k r i v a o debeli sloj pepela, a z a v r a t o v i m a s u i m v i s j e l e n i s k e o d s j e m e n k i rudrakše. Č e l a s u i m b i l a o z n a č e n a t r i m a l i n i j a m a koje u k a z u j u n a Š i v i n e s l j e d b e n i k e . Oko s t r u k a s u i m bili o m o t a n i ž e l j e z n i l a n c i n a ko j e s u p r i v e z a l i j a r k o c r v e n e k r p e k a k o b i p o k r i l i g e n i t a l i j e . T o i m j e b i l a s v a o d j e ć a , č a k i u s r e d z i m e . Neki o d n j i h s u p a k bili p o t p u n o goli. B i l i s u t o Naga B a b e . Z a v j e t o v a n i n a d o ž i v o t n i c e l i b a t , č e s t o i z v o d e t a n t r i č k e r i t u a l e n e b i l i u n i š t i l i s p o l n i nagon ili g a m i s t i č n o p r e t v o r i l i u spiritističke moći. Ne obraćaju pažnju na d r u š t v e n a pravila, već m n o g i o d n j i h i z p r i n c i p a h o d a j u goli. N j i h o v a n e o s t r i ž e n a k o s a t e k j e j e d a n o d n a č i n a d a s e o d v r a t i p o z o r n o s t i s tijela, š t o p r e d s t a v l j a o b l i k o d r i c a n j a . S l j e d b a Naga B a b a postoji još od p r a p o v i j e s t i , a n e k i su se od njih b o r i l i u r a t o v i m a p r o t i v m o g u l s k i h i b r i t a n s k i h o s v a j a č a , budista pa č a k i drugih hinduističkih sekti. S i l n o s a m želio r a z u m j e t i z a š t o b i i t k o o d a b r a o t a k o s t r o g život. O h r a b r i o s a m s e i u p i t a o i h d a m e p o v e d u s a s o b o m . J e d a n o d njih, k o j i je govorio e n g l e s k i , u p i t a o je ostale za d o z v o l u , a o n i su o d o b r i l i dižući trozupce v i s o k o iznad glava i v i č u ć i : „Daj, Š a n k a r ! " Onda su me u h v a t i l i za n a d l a k t i c e i p o v u k l i me u g r u p u . U b r z o su me p r i h v a t i l i k a o b r a t a . N a k o n n e k o l i k o k i l o m e t a r a h o d a , s t a l i s m o n a obali r i j e k e i u l o g o r i l i se. S v e ć e n i k p o i m e n u D h u n i B a b a p r i k u p i o j e d r v o i z a p a l i o s v e t u v a t r u o k o k o j e s u s e s v i p o s j e l i . I j a s a m p r i š a o i sjeo m e đ u n j i h . N a j e d n o m s a m z a č u o v r i s a k koji j e bio t o l i k o s t r a š a n d a s a m s k o r o iskočio iz kože. Okrenuo s a m se i vidio Dhuni Babu k a k o u r l a od gnjeva i j u r i p r e m a m e n i p o d i g n u t i m t r o z u p c e m . Oči s u m u gorjele, u s n e

136

z a s t a n e , z a g l e d a se u mene i p r o t r e s e g l a v u u z n a k negodovanja. Nato se u mojoj g l a v i z a v r t i l o . Hoće li mi ovo biti pogrebna lomača? O d j e d n o m mi se s v i p r i s u t n i n a s m i j u , a D h u n i B a b a me s l j u b a v l j u pogladi po g l a v i . Cijenili su moj z a v j e t . K a d s a m vidio kako na v a t r u stavljaju željeznu posudu za kuhanje, pao m i j e k a m e n s a s r c a . Dio gotova j e l a , koje s e s a s t o j a l o o d r i ž e i dhala, D h u n i B a b a je uz pojanje m a n t r i ponudio v a t r i . O s t a t a k se s m a t r a o p o s v e ć e n o m h r a n o m , koja s e n a z i v a p r a s a d . Podijelio j u j e s v i m p r i s u t n i m a . T e s m o noći s v i s p a v a l i p o r e d v a t r e . Ujutro, n a k o n k u p a n j a u h l a d n o j r i j e c i , gledao s a m Nage k a k o t i j e l a p r e k r i v a j u p e p e l o m i z s v e t e v a t r e . T o s u č i n i l i k a d god n i s u mogli p r i b a v i t i pepeo iz krematorija. Vatra je bila omiljeno mjesto okupljanja. Mislim da je to bilo t a k o j e r je bilo j a k o hladno. N e k i su Nage p u š i l i ganju, a d r u g i m e d i t i r a l i i l i i z g o v a r a l i m a n t r e koje s u b r o j a l i n a b r o j a n i c a m a o d sjemenki rudrakše. O n d a je p r e d m o j i m o č i m a neki s t a r i j i Naga sjeo u položaj lotos i s m i r i o se. N a j e d n o m j e počeo l e v i t i r a t i oko pola m e t r a i z n a d z e m l j e . S l i j e d i o g a j e još j e d a n o d n j i h koji j e sjedio p o r e d v a t r e . U š t i p n u o s a m se da p r o v j e r i m jesam li budan. Nisam sanjao, ali s a m se nalazio u n e k o m d r u g o m s v i j e t u . Bio j e t o s v i j e t i s p o s n i k a g r u b i j a n a koji s u s e d r ž a l i p o d a l j e od svega što nije u l a z i l o u n j i h o v u s t v a r n o s t . Svugdje na svijetu donijeli ljudi. poigravaju zakon gravitacije. kako nalaze se odmetnici koji krše zakone što su ih d r u g e opijate k a o v e ć i n a nas o s t a l i h . N i k a d se ne u p u š t a ni u k a k v a o s j e t i l n a z a d o v o l j s t v a . Skoro p a n e p r e s t a n o m e d i t i r a t e j e dosegao n a d n a r a v n e m o ć i koje s u p r a v o čudo z a v i d j e t i . R i j e t k o g o v o r i , ali k a d nešto k a ž e , s v i g a s l u š a j u . " D o l i v a d e gdje s e n a l a z i o g u r u h o d a l i s m o š e s t s a t i . Golemo m u j e tijelo sjedilo u p o l o ž a j u lotosa, a cijeli mu je l i k t r e p e r i o od m o ć i . I m a o j e oko s e d a m d e s e t g o d i n a . S i v a z a m r š e n a k o s a s p u š t a l a m u s e niz leđa i oko m e t a r dalje po tlu. B i o je n a g i p o k r i v e n d e b e l i m s l o j e m pepela, a oči su mu bile s k l o p l j e n e dok je m e d i t i r a o . Onda je j e d a n Naga stao s u h o m g r a n o m u d a r a t i u p r i m i t i v a n b u b a n j , a d r u g i je z a p u h a o u bivolji r o g da probudi g u r u a i n a j a v i n a š d o l a z a k . G u r u je p o l a k o o t v o r i o oči. Gledao je u mene i nije t r e p t a o . Z a d r h t a o s a m . S v i su se Nage o k u p i l i da v i d e što će se zbiti. Nije se č u l a ni m u h a . O n d a je G u r u d u b o k i m h r a p a v i m g l a s o m z a r i k a o : „ Z a š t o t r a t i š ž i v o t ? P o s t a n i Naga." Z a t i m se š a k o m u d a r i o po g o l e m i m g o l i m p r s i m a i z a t u t n j i o : „ N a g a će n a d v l a d a t i i l u z i j u . Naga je MUŠKO." U p r o mi je p r s t u l i c e , p o l a k o z a t r e s a o g l a v u i p o v i k a o : „ P o s t a n i Naga B a b a . S a d a . Ne s u t r a . S a d a ! " P r o s t r i j e l i o m e j e pogledom. Osjećao s a m s e poput m i š i ć a p r e d r i č u ć i m l a v o m i pitao se hoće li me pogledom p r e t v o r i t i u p r a h i pepeo. Č e k a o je da o d g o v o r i m , k a o i s v i o s t a l i . Što da k a ž e m ? Što ć e u s l i j e d i t i ? Morao s a m s l u š a t i svoje s r c e . Stajao s a m tiho. V r i j e m e se otegnulo. Č i n i l o mi se da g u r u Naga gleda p r a v o u moj u m . U toj s a m s e t i š i n i počeo o s j e ć a t i s i g u r a n d a ć e s h v a t i t i k a d m u k a ž e m d a c i j e n i m njegovo učenje, a l i da to nije moj put. Pogledom koji je odobravao moj izbor, podigao je s v o j u v e l i k u Dok s u o n a d v o j i c a l e v i t i r a l i , j a s a m gledao okolo d a v i d i m r e a k c i j e o s t a l i h . N i s u i m o b r a ć a l i p a ž n j u ; l e v i t i r a n j e j e m e u n j i m a b i l a uobi­ čajena praksa. S l j e d e ć e g n a s je j u t r a k sebi p o z v a o g u r u p l e m e n a Naga. O t i š l i s m o u š u m u u kojoj se, k a k o s u m i i s p r i č a l i , n j i h o v g u r u p o d v r g a v a opsežnoj jogičkoj m e d i t a c i j i p r i č e m u d a n i m a s j e d i u p o l o ž a j u lotosa bez da se k r e ć e , j e d e ili pije. Dok s m o se probijali k r o z g r m l j e , Naga k o j i je z n a o e n g l e s k i p r o s v i j e t l i o me je s još n e k o l i k o r i j e č i o njohovom v o đ i : ,,U d v a n a e s t o j j e godini o t i š a o o d k u ć e s a ž e l j o m d a p o s t a n e Naga B a b a . Strogo s c p r i d r ž a v a j o g i č k c d i s c i p l i n e i n i k a d p u š i g a n j u niti u ž i v a s n a ž n u r u k u , s k l o p i o o č i u m e d i t a c i j i te mi dao s l j e d e ć i blagoslov: „ D a , Bog ć e t i pomoći", r e k a o je. N a t o s u o s t a l i Naga B a b e h v a l i l i m o j u sreću i vratili se svatko svojim djelatnostima. G u r u k o j e g a s a m v i d i o j o g i č k o m j e d i s c i p l i n o m dosegao n e z e m a l j s k u moć koja je i z a z i v a l a p o š t o v a n j e i s t r a h . S n a g a njegove volje č i n i l a mi s e č v r s t o m poput H i m a l a j e . B i l a m i j e v e l i k a č a s t u p o z n a t i ga, a l i s a m o s j e ć a o p o t r e b u d a k r e n e m dalje. S l j e d e ć e g s a m se d a n a poklonio v o đ i i z a t r a ž i o njegov blagoslov d a n a s t a v i m s a s v o j i m h o d o č a š ć e m . S v i s u Nage n a t o podigli s v o j e t r o z u p c e i u z n a k hlagoslova povikali: „Daj, Šankar!" Okrenuo s a m s e i počeo h o d i t i š u m s k o m s t a z o m bos. Naga B a b e koje s a m Ovdje, u okrilju šume, Naga Babe bez imalo truda krše Toliko su žele. usklađeni sa zakonima prirode da se njima

139

u p o z n a o m e đ u sobom s u n j e g o v a l i r i j e t k i oblik p r i j a t e l j s t v o . I s t i n s k i i d o ž i v o t n o bili su odani k a k o s l j e d b i t a k o i j e d n i d r u g i m a . Mnogi su s e p r e d n j i m a t r e s l i o d s t r a h a , j e r s u bili d i v l j i g r u b i j a n i k o j i s u ž i v j e l i t e š k i m životom, ali na njima svojstven način i to je bila potraga za Bogom. Г ) о ѕ П ј е toga, n a m j e r i o s a m s e p o s j e t i t i B a d r i n a t h , mjesto v i s o k o 1 na H i m a l a j i . D r e v n a je t r a d i c i j a n a l a g a l a da m u š k a r a c u p o z n i m g o d i n a m a o t p j e š a č i u B a d r i n a t h i n i k a d se ne v r a t i . M e đ u t i m , t a j mi j e p u t bio z a t v o r e n , j e r s u s t a z e bile p r e k r i v e n e l a v i n a m a i s n i j e g o m . T a k o s a m se v r a t i o u R i š i k e š . N a š a o s a m se u j e d n o m od n j e g o v i h n a j p o z n a t i j i h a š r a m a pod n a z i v o m S v a r g a š r a m . T a m o s u me, n a moje o d u š e v l j e n j e , p o z v a l i n a p o s e b n u g o z b u z a s v e sadhue. S v i s u p r i s u t n i sjeli n a tlo, u r e d o v i m a koji s u bili o k r e n u t i j e d a n p r e m a d r u g o m e , d a b i b l a g o v a l i d u h o v n u h r a n u , prasad, k o j u s u p r i p r e m i l i posebno za n a s . Z a d i v i l a me k o l i č i n a h r a n e k o j u su s t a r i sadhui z n a l i pojesti u t a k v i m p r i l i k a m a t e s a m i h bez o k l i j e v a n j a slijedio. K a d s m o pojeli, o p r a l i s m o r u k e t e s u m n o g i o d n a s polijegali n a l i j e v i bok. B i o j e t o tradicionalan način pospješivanja probave. K a d s a m s e o d m o r i o , k r e n u o s a m i s t r a ž i v a t i m j e s t o . N a nekoj s a m s t a z i c i s r e o i m u ć n e h o d o č a s n i k e . Zapanjio i h j e p r i z o r Z a p a d n o g a m l a d i ć a k o j i ž i v i m e đ u sadhuima. P r o v e l i s m o p o s l i j e p o d n e r a z ­ g o v a r a j u ć i n a j e d n o j v e r a n d i . P r e d v e č e r n a m j e p r i š a o n e k i jogi, u s v o j i m k a s n i m t r i d e s e t i m a , i p r o s i o m i l o s t i n j u . Moji m u d o m a ć i n i n i s u pridavali pažnju. On se rasrdio i naumio ih naučiti dobru lekciju. S t a o je na s t o l a c i o d v r n u o s v j e t l e ć u ž a r u l j u iz g r l a . O n d a je s t a o p r e d h o d o č a s n i k e i s k r š i o još v r u ć u ž a r u l j u g o l i m r u k a m a . K a d j e o t v o r i o r u k u p o k a z a o n a m j e k a k o j u j e p r e t v o r i o u fini p r a h . N a njegovoj r u c i nije bilo n i o g r e b o t i n e n i k r v i . N o t o j e bio s a m o p o č e t a k njegove p r e d s t a v e j e r je z a t i m s a v onaj p r a h s t a v i o u u s t a i p r o g u t a o ga uz č a š u vode r i j e k e Gange. Oni s u s e i m u ć n i h o d o č a s n i c i z a p r e p a s t i l i . S v a k i je od n j i h posegao u d ž e p i dao mu d o b r u d o n a c i j u . Z a m o l i l i su ga da im p o k a ž e još koje čudo. Za s l j e d e ć i je p o d v i g jogi o t i š a o do o b l i ž n j e g a g r a d i l i š t a i uzeo d u g u č e l i č n u š i p k u z a a r m a t u r u . O n d a j e oko p r e k r i o t a n k o m t k a n i n o m te p o s t a v i o j e d a n k r a j š i p k e na oko, a d r u g i na z i d . Polako se počeo p r i m i c a t i z i d u n a š t o s e š i p k a počela s v i j a t i . Hodao j e s v e d o k o k o m

nije spojio d v a k r a j a š i p k e . Odbacio j e s v i j e n u š i p k u k o j a j e i z g l e d a l a poput s u z e t e o t k r i o oko koje j e bilo c r v e n o , a l i n e o š t e ć e n o . J a s a m d o t a d v i d i o v e ć mnoge jogije koji s u p o k a z i v a l i s v o j e m o ć i , p a m i j e s v e t o v e ć bilo s a s v i m obično. H o d o č a s n i c i s u onoga jogija n a g r a d i l i s još v i š e n o v a c a t e s u g a p i t a l i k a k o j e r a z v i o s v o j e m o ć i . O n i m j e odgovorio, i s t o v r e m e n o m a s i r a j u ć i oko d l a n o m : „ D v a d e s e t s a m godina proveo sa svojim guruom u nekoj himalajskoj pećini. T i j e k o m v r e m e n a , g u r u đ i j e p r i m i j e t i o d a m o ć i k o j i m a m e j e poučio k o r i s t i m k a k o b i h s t e k a o n o v a c i položaj u d r u š t v u . Odbacio me je, p r o g n a o iz a š r a m a i p r o k l e o me da se v r a t i m u d r u š t v o . " O n d a je ubacio poklonjen n o v a c u s v o j u p l a t n e n u v r e ć i c u i n a s t a v i o : „ S a d a s k u p l j a m s r e d s t v a j e r s e n a m j e r a v a m o ž e n i t i . K a k o s a m učio z a jogija, o v o j e j e d i n i n a č i n n a koji z n a m z a r a đ i v a t i . " R a z n i s u m e ljudi n a m o m p u t u p o u č i l i d a t a k v e p o d v i g e n e v a l j a c i j e n i t i v i š e nego j e d n o s t a v n u l j u b a v p r e m a Bogu. Na primjer, S v a m i R a m a j e p r o m i j e n i o o t k u c a j e s v o g a s r c a i u m o m mogao m i c a t i p r e d m e t e , a moj j e ž i v a h n i p r i j a t e l j m a t e r i j a l i z i r a o s j e m e n k u r u d r a k š u . M e đ u t i m , t e k s a m g l e d a j u ć i ovoga č o v j e k a s h v a t i o d a mističke moći nisu nužno duhovne prirode. S v a k a k o su me se dojmile s p o s o b n o s t i o n i h koji s u mogli p r k o s i t i o č i t i m z a k o n i m a p r i r o d e . T o l i k o toga što s a m v i d i o č i n i l o m i s e u p r a v o č u d e s n o . N o s a d a s a m s h v a t i o d a k a d t a k v a djela n i s u p o v e z a n a s p o t r a g o m z a B o g o m , d o i s t a n e m a j u n i k a k v a z n a č a j a . J a s a m želio v i š e .

H

i m a l a j a m i d a l a mnogo, a l i još u v i j e k n i s a m z n a o k o j i ć e o b l i k n a j z a d p o p r i m i t i moja d u h o v n a p r a k s a . Htio s a m s e i z l o ž i t i

r a z n o l i k o s t i m a o b o ž a v a n j a u I n d i j i . Mogućnost d a p o s j e t i m V a r a n a s i , i z n i m n o d u h o v a n g r a d kojega h v a l e i n d i j s k i s p i s i , k a o i ž e l j a da u Bodh Gayi n a u č i m nešto više o budizmu i njegovim sljedbenicima, namamili su me prema jugoistoku, u ravnice. D o k s a m s i l a z i o s H i m a l a j e , o s j e ć a o s a m s e d a ć u joj s e v r a t i t i . Č e t i r i m j e s e c a koja s a m t a m o p r o v e o i z g l e d a l a s u k a o č i t a v ž i v o t i d a l a m i mnogo t e m a z a p r o m i š l j a n j e . V r a t i o s a m s e svojoj voljenoj s t i j e n i u Gangi i o s l u š k i v a o p j e s m u r i j e k e . Mnoga s u s e i s k u s t v a v r t i l a n a p l a t n u moga u m a . Vidio s a m t a k o sadhua k o j i m e j e poučio d a b a c i m s v o j u z a p a d n j a č k u o d j e ć u u r i j e k u i dodijelio mi i s p o s n i č k e h a l j e ; d r a g u l j e m u d r o s t i koje s a m s a k u p i o d o k s a m gledao u G a n g u ; h a r m o n i k u

140

141

koju s a m odbacio i s l a t k u p j e s m u koju m i j e r i j e k a dala z a u z v r a t ; j e d n o s t a v n o s t i m u d r o s t S v a m i j a Ć i d a n a n d e ; M a h a r i s h j i j e v blagoslov u s n o v i m a ; T a t Vala B a b i n u d u b o k u m e d i t a c i j u ; blagoslov k o j i mi je podarila gubavica; očinsku ljubaznost Kailaš Babe; majčinsku s a m i l o s t i A n a d a m a j i M a ; j o g i č k e moći B a l a š i v a J o g i j a ; j e d i n s t v e n u m e t o d u k o j o m su p o u č a v a l i Naga B a b e ; k a o i p o u k a koje su mi dale r i j e k e , p l a n i n e , d r v e ć e , nebo i d i v l j e ž i v o t i n j e . Dok s a m s e o p r a š t a o od H i m a l a j e i n j e n i h ljudi, č i n i l o mi se da s a m v e ć i dio ž i v o t a p r o v e o u tim šumama.

D

a b i h stigao u V a r a n a s i , sjeo s a m na v l a k za D e l h i . P r e d o č i m a su mi se k r o z prozor promicale indijske nizine. P r o s t r a n a polja, j e d n a p l o d n a d r u g a p u s t a , o b r a đ i v a l i s u bosonogi

m u š k a r a c i k o j i s u s l i j e d i l i p a r v o l o v a ili bivola d r ž e ć i plug. P e j z a ž

se polako p r e o b r a z i o u s e l a pa g r a d i ć e , a n a j z a d s m o d o č e k a l i i vonj d i z e l s k o g g o r i v a koje je najavilo d o l a z a k u N e w D e l h i . T r u b e su b u č i l e , m o t o r i k a m i o n a t u t n j i l i , a ljudi s e p o s v u d a g u r a l i . U l i č n i p r o d a v a č i s u i z v i k i v a l i , d j e c a d r e č a l a , a ljudi koji su s nogu m i j e n j a l i novac p o g a đ a l i su se s m u š t e r i j a m a . D a l e k e h i m a l a j s k e š u m e z a m i j e n i o je z a g a đ e n i grad od nekoliko milijuna stanovnika. Dok s a m p r o l a z i o p o r e d v o d o s k o k a u s r e d C o n n a u g h t C i r c u s a , z a č u o s a m povik.: „ М о п к ! Ne mogu v j e r o v a t i ! " Malo z a t i m , do m e n e je d o t r č a o p l a v o k o s i p u t n i k i u h v a t i o me za r u k u . B i o je to S e a n , prijatelj p u t n i k koji j e n a r u k s a k u u v i j e k n o s i o m a l u k a n a d s k u z a s t a v u . U p o z n a l i s m o se među drugim pripadnicima kontrakulture na Piccadilly Circusu u L o n d o n u . B i o s a m s r e t a n što g a v i d i m , ali dolazio s a m i z d r u g o g s v i j e t a i n i s a m bio s p r e m a n z a o v a k a v s u s r e t . D o k s m o r a z g o v a r a l i , Seanov govor, p o n a š a n j e i i n t e r e s i č i n i l i su mi se t a k o n e z g r a p n i i d o s a d n i . Što se dogodilo? P r i s t o j n o s a m ga s l u š a o d o k je o g o v a r a o ljude koje s m o p o z n a v a l i , izlagao poglede o s v j e t s k o j politici, n a v o d i o m j e s t a gdje se n a p u š i o te u d e t a l j e o p i s i v a o n a p a d a j e d i z e n t e r i j e z a j e d n o s a s a s t a v o m njegova i z m e t a . Želio s a m pobjeći g l a v o m bez o b z i r a . P r i j e m a n j e o d godinu d a n a u ž i v a o s a m u njegovu d r u š t v u . Što se t o l i k o p r o m i j e n i l o ? Je li bio d r u g a č i j i ? D u b o k o s a m u d a h n u o i s h v a t i o d a s a m j a taj koji s e p r o m i j e n i o . D o d a n a k a d s a m s r e o s t a r o g a prijatelja n i s a m s h v a ć a o obim svoje p r o m j e n e . U S e a n o v o m s a m s e d r u š t v u osjećao k a o d a s a m s e p r e t v o r i o u n e k u s a s v i m d r u g u osobu. Na t r e n u t a k me to z a p r e p a s t i l o . Z a v r t i l o mi se u g l a v i i tijelo mi je z a d r h t a l o . S h v a t i o s a m d a mi, u d o d i r u s a s v i j e t o m koji m i j e n e k o ć bio t a k o p o z n a t a s a d a t a k o s t r a n , t r e b a v i š e r a v n o t e ž e . Dok j e S e a n blebetao, j a s a m s e p r e i s p i t i v a o . P o n o v n o s a m s h v a t i o

142

143

d a d r u š t v o i o k o l i n a koje o d a b e r e m o o b l i k u j u n a š k a r a k t e r u t o l i k o j m j e r i da to u t j e č e čak i na n a š t e m e l j n i pogled na ž i v o t . P o r e d n a s , iz golemoga j e v o d o s k o k a n e p r e s t a n o s u k l j a o v i s o k i m l a z v o d e . S v a k a b i se n j e g o v a k a p popela do v r h a te p a l a u r i b n j a k i r a s p r s n u l a se. Ja s a m ih gledao i molio se da ne p a d n e m u o p a k u z a m k u o s u d i v a n j a . Moje s u m e neuobičajene ž i v o t n e o d l u k e s t a l n o izlagale d r u š t v e n o j o s u d i . Ne bih mogao ž i v j e t i u v l a s t i t o j k o ž i k a d bise se t a k o i s a m odnosio p r e m a d r u g i m a . P a ipak, nagon z a k r i t i z i r a n j e m i z n i m n o j e jak. V i š e s e n i s a m slagao s a S e a n o v i m i d e j a m a i p o n a š a n j e m , a l i i d a l j e s a m g a t r e b a o p o š t i v a t i kao d u š u koja j e p o t e k l a i z istoga b o ž a n s k o g i z v o r a t e m i r n o n a s t a v i t i ž i v j e t i ž i v o t o m koji s a m d r ž a o s v e t i m . Sve s u m i t e m i s l i o p s j e d a l e u m dok s m o r a z g o v a r a l i . N a k o n nekoga v r e m e n a , S e a n me p o z v a o na r u č a k , a ja s a m se p r i s t o j n o i s p r i č a o . „ B a š je s u p e r da smo se s r e l i , Monk", r e k a o je i poletno mi p r u ž i o ruku. „ S e a n , ovo je d o i s t a bilo p r o s v j e t l j u j u ć e i s k u s t v o " , odgovorio s a m . Od toga d a n a , k a d god b i h p r o l a z i o k r o z N e w D e l h i , odsjeo b i h u H a n u m a n o v u h r a m u p o r e d Connaught P l a c e a u d r u š t v u sadhua. U n a s t a v k u p u t o v a n j a za V a r a n a s i , v l a k je s t a o u A g r i gdje se n a l a z i Taj M a h a l . J e d a n o d l u k s u z a p r i v o ž n j i t r e ć i m r a z r e d o m b i l a j e m o g u ć n o s t da s i đ e t e s v l a k a gdje god v a m se p r o h t i j e , a p o t o m s a m o u s k o č i t e u n e k i m d r u g i koji ide u s m j e r u v a š e g a k r a j n j e g o d r e d i š t a . K a k o da osoba s t a n e u A g r i , a ne posjeti g r o b n i c u iz s e d a m n a e s t o g a s t o l j e ć a k o j a s e p r o s l a v i l a k a o jedno o d s v j e t s k i h č u d a ? Ušao s a m k r o z v e l e b n e v a n j s k e d v e r i i v i d i o d u g a č k o j e z e r o koje s u r u b i l i č e m p r e s i , a s čije su se obje s t r a n e n a l a z i l i p e r z i j s k i v r t o v i p u n i m i r i s n o g a c v i j e ć a . N a d r u g o m j e k r a j u j e z e r a pod p l a v i m n e b e s k i m s v o d o m s t a j a o Taj M a h a l , dok j e i z a njega t e k l a r i j e k a J a m u n a . Dok s a m p r i l a z i o , d i v i o s a m s e r u č n o i s k l e s a n o m bijelom m r a m o r u s i n t a r z i j a m a od poludragog kamenja. Odlučio s a m s e o d m o r i t i u v r t u i z a t o v r i j e m e p r o č i t a o k n j i ž i c u o p o v i j e s t i Taj M a h a l a . I z g r a d i o ga je n e k i m o g u l s k i k r a l j k a d mu je p r e m i n u l a n a j d r a ž a ž e n a . B i l a j e t o n j e n a g r o b n i c a n a kojoj j e d v a d e s e t t i s u ć a m a j s t o r a i r a d n i k a r a d i l o d v a d e s e t i d v i j e godine. K o n a č n o su j e d o v r š i l i 1 6 4 8 . godine. L e g e n d a k a ž e d a s u p o z a v r š e t k u m a j s t o r i i z g u b i l i r u k e k a k o n i k a d n e b i ponovili t a k v o djelo. K a s n i j e j e j e d a n o d k r a l j e v i h s i n o v a s i l o m p r e u z e o k r a l j e v s t v o , p r o g n a o i h pobio s v u

s v o j u b r a ć u , a v l a s t i t o g oca u t a m n i č i o . Podigao s a m o č i s k n j i g e i pitao se o s m i s l u s v e g a toga. Nakon što je i z g r a d i o v e l e b n e p a l a č e , u t v r d e , d ž a m i j e i Taj M a h a l , k r a l j a pobijedio i u t a m n i č i o v l a s t i t i s i n . M e đ u z a t v o r s k i m z i d i n a m a ž i v i o j e poput b i j e d n i k a d o k m u s e v l a s t i t a obitelj k l a l a m e đ u s o b o m . Posljedice pohlepe za pohlepe svladati vlastitu zavist, vlašću jadne su. požudu i pohlepu. U srcu koje njeguje korov djelo jest

neće preživjeti cvijet ljubavi.

Istinski

monumentalno

Nastavio sam putovati do drevnoga grada Varanasija. B r i t a n c i su ga prozvali Benares, indijski ga sveti spisi slave i nazivaju K a š i j e m , a m i l i j u n i ga h i n d u i s t a d r ž e n a j s v e t i j i m od s v i h g r a d o v a . Osobito je d r a g o n i m a koji B o g a o b o ž a v a j u u l i k u G o s p o d a Šive. Odšetao s a m d o obale Gange. S u n c e j e izlazilo. D r e v n a k a m e n a s t u b i š t a , koja s e n a z i v a j u ghatovima, p r u ž a l i su se u oba s m j e r a d o k l e god mi je pogled sezao, a s l u ž i l i su za s p u š t a n j do r i j e k e . D e s e c i t i s u ć a s t a n o v n i k a i hodočasnika okupili su se da bi izveli obredno kupanje. Dim se m i r i s n i h š t a p i ć a d i z a o pod o b l a k e . Čuo se c i l i k c i m b a l a i z v o n j a v a z v o n a , z v u k rogova, r i t a m b u b n j e v a , d i v n a g l a z b a f l a u t a t e s v e t e rage koje s u z u j a l e s a ž i c a n i h g l a z b a l a . L j u d i s u r i j e c i n u d i l i n e b r o j e n o c v i j e ć e i c v j e t n e v i j e n c e , a ona je n o s i l a dalje. L j u d i su na s v e s t r a n e p j e v a l i p j e s m e , h v a l o s p j e v e i m a n t r e koji su se s t a p a l i o d a j u ć i počast Gospodinu. Da bi majci Gangi i s k a z a l i poštovanje, mnogi su š t o v a t e l j i odjenuli n a j š a r e n i j e s a r i j e , t u r b a n e i o s t a l u odjeću.Trgovci s u n a s t e p e n i c a m a n a s l a g a l i b r d a š c a j a r k o c r v e n o g , ž u t o g , zelenog, n a r a n č a s t o g i plavog p r a h a t e s e š t i t i l i o d s u n c a d e s e c i m a v e l i k i h s u n c o b r a n a . P o s v e ć e n i c i su s obale n u d i l i m i r i s n e š t a p i ć e , upaljene s v j e t i l j k e , š k o l j k e , t k a n i n e , n a k i t i lepeze. Mnogi s u s e š t o v a t e l j i n a l a z i l i u s a m o j r i j e c i gdje su se m o l i l i , i z v o d i l i ž r t v o v a n j a i o b r e d e dok s u s e oko njih k u p a l i m u š k a r c i , ž e n e , d j e c a , k r a v e , b i v o l i , koze, m a j m u n i i s l o n o v i . P o s v u d a s e b e s p l a t n o d i j e l i l a s v e t a h r a n a . Mnogi prodavači hodali su amo-tamo nudeći grickalice i v j e r s k e predmete. Bilo j e t o v e l i k o s l a v l j e p r o ž e t o v j e r s k i m ž a r o m . T u s a m o b a v i o s v o j u jutarnju k u p k u , ponesen njihovim z a r a z n i m poletom. P o t o m s a m p o s j e t i o d r e v n i h r a m K a š i V i š v a n a t h a koji s e n a l a z i u s r c u V a r a n a s i j a . S p i s i t v r d e d a s u bog Š i v a i njegova p r a t i l j a , b u ž i c a

144

145

Parvati, nekoć boravili na tom mjestu. K r o z povijest, nebrojeni su s v e c i , k r a l j e v i i obični ljudi h o d o č a s t i l i u t a j h r a m . To je s i l n o r a z j a r i l o j e d n o g a m o g u l s k o g o s v a j a č a , p a g a j e s r a v n i o s a z e m l j o m i n a njegovu m j e s t u podigao v e l i k u d ž a m i j u . H i n d u i s t i s u , m e đ u t i m , s a k r i l i Š i v i n k i p t e s u m u k a s n i j e podigli n o v i h r a m . Danas g a ponovno d e s e c i t i s u ć a ljudi s v a k o d n e v n o š t u j u . Jednoga s a m d a n a i s t r a ž i v a o V a r a n a s i k a d s a m z a č u o j a u k n e k i h ž e n a . K r o z u s k e ulice koje s u v o d i l e d o r i j e k e p r o l a z i l a j e p o g r e b n a p o v o r k a . N a čelu p o v o r k e i š l a j e n o s i l j k a o d b a m b u s a n a kojoj j e ležalo tijelo u k r a š e n o c v i j e ć e m , a n o s i l i s u j e p o k o j n i k u b l i s k i ljudi. M u š k a r c i koji su h o d a l i u p o v o r c i s u s p r e z a l i su emocije, dok su ž e n e i z a njih n e u t j e š n o p l a k a l e . Njihova m e patnja s i l n o pogodila. Odlučio s a m i h s l i j e d i t i t e p r i š a o pogrebnoj l o m a č i d a v i d i m posljednje o b r e d e . Sve je bilo s a s v i m d r u g a č i j e nego na Z a p a d u . Naghatovima za s p a l j i v a n j e m r t v i h u V a r a n a s i j u r a z m i š l j a o s a m o z a g o n e t k i s m r t i koju f i l o z o f i p o k u š a v a j u odgonetnuti v e ć t i s u ć a m a g o d i n a . Molio s a m z a dublji u v i d t e odlučio o d i z l a s k a d o z a l a s k a s u n c a s j e d i t i n a obali s p a l i o n i c e M a n i k a r n i k e i promišljati neizbježnu s t v a r n o s t s m r t i . Mnogi h i n d u i s t i v j e r u j u d a j e v e l i k a s r e ć a k a d u m r e t e u V a r a n a s i j u p o r e d Gange. R e č e n o je, n a i m e , da ondje u t r e n u t k u s m r t i bog Siva prilazi u m i r u ć e m u i šapne mu na uho ime Rame, Svevišnjega Gospodina i izvora vječnog zadovoljstva, čim se dokončava k r u g r o đ e n j a i s m r t i . Zbog toga mnogi h o č a s n i c i svoje p o s l j e d n j e dane p r o v o d e u V a r a n a s i j u . Sjedio s a m n a m j e s t u n a s u p r o t s p a l i o n i c e i p r o m a t r a o g o r u ć a t i j e l a te njihove r o đ a k e i p r i j a t e l j e k o j i su se m o r a l i s u o č i t i sa s m r ć u . N a k o n p r o c e s i j e u l i c a m a u kojoj bi se pojalo i n a r i c a l o , tijelo se polagalo na l o m a č u od d r v e n i h k l a d a . Potom bi se ukrasilo svetim predmetima uz recitiranje molitvi, mantra i svetih t e k s t o v a . N a k r a j u o b r e d a , n a j s t a r i j i b i s i n i l i n a j b l i ž i r o đ a k obilazio tijelo i p o š k r o p i o ga v o d o m Gange, a z a t i m bi na l o m a č u položio g o r u ć u b a k l j u . I z g a r a n j e m r t v o g a t i j e l a o z n a č a v a l o j e oslobođanje d u h a , a p l a m e n je p r e d s t a v l j a o s t v o r i t e l j a B r a h m u . V a t r a bi se u p a l i l a i r a s l a , a c r n i se d i m d i z a o u nebo. T a d a bi m n o g i o ž a l o š ć e n i u p u t i l i p o s l j e d n j e m o l i t v e , o k u p a l i se u r i j e c i i o t i š l i . Ja bih t a m o o s t a o i p a ž l j i v o p r o m a t r a o p o s l j e d n j e t r u n u t k e t i j e l a . K o s a bi se s t i s n u l a i n e s t a l a , m e s o bi se s m e ž u r a l o , o r g a n i i s t o p i l i , a k o s t i s m r v i l e . N a j z a d bi ga v a t r a p o t p u n o p r o g u t a l a dok od njega ne bi o s t a l a s a m o g o m i l a

pepela koji bi se p a ž l j i v o pomeo u m a j k u G a n g u , k o n a č n o p o č i v a l i š t e . T a k o j e izgledao posljednji č i n nečijeg ž i v o t a . U p o z a d i n i s e č u l a p r e k r a s n a p j e s m a m a j k e Gange k o j a j e s v e n a s p o z i v a l a v j e č n o j s t v a r n o s t i . S v r e m e n a na v r i j e m e , u toj b i h p j e s m i z a č u o m a n t r u H a r e K r i š n a te s a m pojao d o k s a m r a z m i š l j a o o s m r t i . T i j e l o će s v r e m e n o m o d n i j e t i z e m l j a ili v a t r a . A k o je ono to što p r i j a t e l j i i obitelj d o i s t a vole, zašto g a u n i š t a v a j u ? Ono što ljudi vole nije tijelo, već duša. Bez duše, ono je poput vozila nosom, kušam mirišem svojim Tijelo je privremeno vozilo. Gledam čujem svojim svojim očima, ušima,

bez vozača. svojim jezikom,

osjećam svojom kožom, tijelo?

mislim svojim

mozgom i volim svojim srcem,

ali tko sam ja? Tko je taj svjedok,

uživatelj i patnik koji pokreće moje

P r o m i š l j a o s a m o t o m p i t a n j u dok s a m p r o m a t r a o k a k o s e j e d n o tijelo z a d r u g i m s p r e m a n a p o č i n a k u s v e t o j r i j e c i . S v a ć e t i j e l a bez o b z i r a na r a s u , s p o l , n a c i o n a l n o s t , o b r a z o v a n j e , b o g a t s t v o i r e l i g i j u n a j z a d odnijeti r i j e k a v r e m e n a k o j a j e k r a j n j i i z j e d n a č i t e l j .

S

p a v a o s a m na o b a l a m a r i j e k a i pod s t a b l i m a , a za jelo p r o s i o j e f t i n e

ž i t a r i c e . T o j e bio život koji s a m o d a b r a o . Z d r a v l j e m e j e dobro

s l u ž i l o , o s i m p o v r e m e n i h n a p a d a d i z e n t e r i j e . Još u v i j e k s a m nosio t k a n i n u što s a m je dobio u R i š i k e š u , a k o j a se i s t r o š i l a i i z b l i j e d i l a . K o s a m i j e n a r a s l a . S t o p a l a s u m i b i l a ž u l j a v a i p u n a o ž i l j a k a o d toga š t o s a m p o d ž u n g l a m a , poljima, s e l i m a i g r a d o v i m a h o d a o b o s . Sve što s a m i m a o s a s o b o m bila j e d r v e n a p o s u d a z a p r o š e n j e , š t a p z a hodanje, p l a t n e n a t o r b a p u n a k n j i g a i v j e r s k a s l i k a k o j u s a m k u p i o s v o j i m p o s l j e d n j i m n o v c i m a . P a i p a k , s r c e m i j e bilo p r e p u n o v e s e l j a , j e r s a m duboko v j e r o v a o u cilj k o j i s a m s i o d r e d i o . Život m i j e bio š k o l a , a j a s a m bio u č e n i k gladan z n a n j a . Nešto u n u t a r m e n e p o t i c a l o me je da v i d i m i u č i m s v e v i š e i m a m i l o me s m j e s t a na mjesto te od osobe do osobe, ne d a j u ć i mi m i r a . T k o je i l i što bilo to nešto? Ja sam vjerovao da je to Bog, netko čiju s a m prisutnost osjećao cijeloga ž i v o t a . Netko kome s a m s e molio k a o dijete, o s j e ć a j u ć i d a j e d a l e k o a opet t a k o b l i z u . N e t k o k o g a s a m s r a m o t n o i z d a v a o k a o m l a d i ć i koga s a m s a d a želio u p o z n a t i i voljeti.

147

U V a r a n a s i j u s a m č u o za P a š u p a t i n a t h , još j e d n o s v e t o m j e s t o p o s v e ć e n o Š i v i . K a ž u d a s e želje s i g u r n o i s p u n e onome t k o n a t o m m j e s t u u p u t i molitve o d r e đ e n e n o ć i u g o d i n i . N a m a m i l a m e j e k a k o p u s t o l o v i n a t a k o i obećanje. V l a k o m i k a m i o n i m a p r e š a o s a m oko č e t i r i s t o k i l o m e t a r a p r e m a s j e v e r o i s t o k u do D o l i n e K a t m a n d u u N e p a l u gdje su se tisuće h o d o č a s n i k e o k u p l j a l e u P a š u p a t i n a t h o v u h r a m u . S t r a n c i m a j e u l a z bio z a b r a n j e n , ali j a s a m došao i z d a l e k a i odlučio te n o ć i o b o ž a v a t i i m o l i t i za blagoslov da n a đ e m s v o j p u t d o b o ž j e l j u b a v i . P r e k r i o s a m s e p e p e l o m s a ž r t v e n e v a t r e i ušao u n u t r a , r i s k i r a j u ć i život. B i l o j e t o d u b o k o i s k u s t v o koje m e p o t a k l o na p r o p i t i v a n j e temelja m o j e v j e r e i ž i v o t n o g u s m j e r e n j a . S l j e d e ć e g s a m j u t r a odlučio opet p r i j e ć i u I n d i j u . P r e š a o s a m oko t r i s t o i dvadest kilometara južno i stigao u Bodh Gayu u d r ž a v i B i h a r , b u d i s t i m a n a j s v e t i j e mjesto n a Z e m l j i . D v i j e t i s u ć e p e t s t o g o d i n a r a n i j e , p r i n c S i d d h a r t h a G a u t a m a pobjegao j e i z svoje bogate k r a l j e v s k e p a l a č e d a b i p o t r a ž i o r j e š n j e z a p a t n j e koje d o n o s e rođenje, s t a r o s t , bolest i s m r t . Š e s t je godina ž i v i o a s k e t s k i m ž i v o t o m i t r p i o s a m o n a m e t n u t u bol, i z g l a d n j i v a n j e i p r i r o d n e nepogode u p o t r a z i za o s l o b o đ e n j e m . K a d je s h v a t i o o g r a n i č e n j a toga p u t a , došao je u G a y u te sjeo u položaj l o t o s a i s p o d s t a b l a bo gdje se z a v j e t o v a o ne s e n e ć e p o m a k n u t i dok n e o s t v a r i s v o j c i l j : p r o s v j e t l j e n j e . K a o što j e I s u s a u d i v l j i n i i s k u š a o Sotona, S i d d h a r t u j e i s k u š a l a M a j a , m o ć opsjene. M a m i l a g a j e s v i m m o g u ć i m z a d o v o l j s t v i m a , a l i o n j e ostao o d a n svojoj n a k a n i . Pod s v e t i m s t a b l o m b o u B o d h G a y i , S i d d h a r t a j e p o s t a o B u d d h a , P r o s v i j e t l j e n i . Otada t o s t a b l o o b o ž a v a j u k a o s t a b l o B o d h i , o d n o s n o Stablo p r o s v j e t l j e n j a . Pod s t a b l o m B o d h i j e m p r o u č a v a o s a m d j e l a o B u d d h i n i m u č e n j i m a i m e d i t i r a o od i z l a s k a do z a l a s k a s u n c a u r a s p o l o ž e n j u z a h v a l n o s t i . Meditirajući pod tim d r v e t o m , osjećao s a m da me tijek snažne e n e r g i j e i z d i ž e iz t i j e l a i u m a u s v e m i r . Š e z d e s e t i h g o d i n a d v a d e s e t o g s t o l j e ć a p i s c i poput D.T. S u z u k i j a i Alana Wattsa približili su zen budizam javnosti na Zapadu. P r o u č a v a o s a m n e k a o d n j i h o v i h djela t e bio s i l n o p r i v u č e n njegovom jednostavnom i izravnom prirodom. Doznao s a m da neki zen majstor i z J a p a n a p o u č a v a p u t z e n a u B o d h G a y i . S i l n o m e r a z v e s e l i l o što s a m dobio p r i l i k u p r i s u s t v o v a t i n e k n e k o l i c i n i njegovih p r e d a v a n j a . P e t n a e s t a k se s t u d e n a t a , polovica iz I n d i j e a p o l o v i c a sa Z a p a d a ,

o k u p i l o u sobi za m e d i t a c i j u gdje s m o n e s t r p l j i v o č e k a l i da u p o z n a m o u č i t e l j a . C i j e n j e n i je učitelj iz J a p a n a u š a o u p r o s t o r i j u n a k o n što se oglasilo z v o n o . G l a v a mu je b i l a s v j e ž e o b r i j a n a , a n o s i o je d u g u i š i r o k u c r n u h a l j u . U r u c i je nosio š t a p od b a m b u s a . P o l a k o je sjeo na pod i u s p r a v i o l e đ a , a z r a k a s u n č e v a s v j e t l a još je v i š e n a g l a s i l a i z r a z i t e c r t e njegova l i c a dok n a m s e o b r a ć a o : „ Ј а ć u biti v a š u č i t e l j . V a š će v a s učitelj p o u č i t i i z v o r n u p u t u z e n a koji se p r e n o s i u dugoj t r a d i c i j i . " Njegov j e r i t m i č a n govor i m a o h i p n o t i č k i u t j e c a j . „ I z v o r s v e p a t n j e j e želja", p o č e o je. „ Ž e l j a d o l a z i j e r j e u m v e z a n z a o s j e t i l a . Sloboda je k a d um ispraznimo od s v i h misli. K a d ne budemo imali ni u m n i m i s l i , d o s t i ć i ćemo š a t o r i , s t a n j e oslobođenja." O n d a j e č v r s t o zatvorio oči i usredotočio se na objašnjavanje zena kao izravnoga načina da otkrijemo smisao života, pri čemu n a m logika i riječi samo o d v r a ć a j u p a ž n j u . „ V i s t e buddha," r e k a o je, „ a l i t o m o r a t e s a m i o t k r i t i . S v a su b i ć a buddha o n a k o k a k o je i l e d voda." P r i s j e t i o s e : " V e l i k i D. T. S u z u k i pisao j e k a k o p r i m j e n a z e n a z n a č i život p o n i z n o s t i ; ž i v o t r a d a ; ž i v o t s l u ž b e ; ž i v o t m o l i t v e i z a h v a l n o s t i te život m e d i t a c i j e . " P o t o m je opisao s v o j n a č i n p r o v o đ e n j a d i s c i p l i n e : „Vaš će učitelj biti s t r o g . Morate s l u š a t i s v a k u njegovu r i j e č i s t a l n o š u t j e t i . D a ? " S v i s u k i m n u l i . O n d a j e počeo o d r e đ i v a t i p r a v i l a : „Ne o b r a ć a j t e p a ž n j u n a o s j e t i l a . N e m a s e k s a , n e m a opijanja, n e m a i g a r a i n e m a glazbe. Jest ćete s a m o k a d v a s p o z o v e v a š učitelj i t o s a m o ono što v a m o n da." Novi s u s e u č e n i c i p o č e l i m e š k o l j i t i , a s t a r i j i s u i h o h r a b r i v a l i . Učitelj je n a s t a v i o : „Vaš će v a s učitelj p o u č a v a t i p u t e m koana, p a r a d o k s a l n i h z a g o n e t k i koje će v a s osloboditi r a c i o n a l n o g r a z m i š l j a n j a . V a š će v a s učitelj p o u č i t i kinhinu, hodajućoj m e d i t a c i j i , te zazenu, sjedećoj m e d i t a c i j u . D n e v n o ćete i m a t i t r i z a j e d n i č k e m e d i t a c i j e ili zazena, od kojih će s v a k a trajati jedan do dva sata. Bit ćete potpuno m i r n i . S v a k i p o k r e t i s p r a v i t ć e k a z n e n i š t a p v a š e g učitelja." Potom je položio r u k e na k r i l o i poučio n a s t e h n i c i p o m o ć u koje s e u m i s p r a z n i o t a k o što smo s j e d i l i i u s r e d o t o č i l i s e s a m o n a c r t u u kojoj su se d o d i r i v a l i zid i pod. „ P o č i n j e t e k a d v a š učitelj z a z v o n i z v o n o m . Z a v r š i t ćete tek k a d v a š učitelj o p e t z a z v o n i " , r e k a o je. T i j e k o m p r v e v e č e r n j e v j e ž b e , zaboljelo m e j e r a m e p a s a m s e m a l o pomaknuo. T r e s ! R a m e mi je žestoko udario štap od bambusa. Nikad s e v i š e n i s a m p o m a k n u o . S v a t k o t k o b i s e p o m a k n u o bio b i k a ž n j e n š t a p o m od b a m b u s a . Udovi su n a s boljeli, a k o m a r č i se g o s t i l i n a š o m

148

k r v l j u . Z v u k u d a r c a š t a p a p o k o ž i postao j e uobičajen. K o n a č n o n a s je s p a s i l o u č i t e l j e v o zvono. Onoga dana k a d je t r e b a l o o b r i j a t i g l a v u u z n a k predaje, s v i s u t o u č i n i l i o s i m mene. S r c e m e nije v u k l o d a t o m u p o s v e t i m svoj ž i v o t kao o s t a l i . N i s a m o s j e ć a o n i t i u v j e r e n j e n i t i ž e l j u . K a d j e z a v r š i o č e t r n a e s t o d n e v n i tečaj, z a h v a l i o s a m u č i t e l j u i otišao. Osjećao s a m da su strogo n a d z i r a n život koji je z a h t i j e v a o i u m a l o n e p r e s t a n a m e d i t a c i j a p r e d s t a v l j a l i dobro i s k u s t v o . Ipak, cijelo s a m v r i j e m e o s j e ć a o nešto što n i s a m mogao i m e n o v a t i , a š t o je u m e n i pobudilo s u m n j u . Z a n e k o l i k o d a n a , upravo dok s a m i z l a z i o i z m e d i t a c i j e pod s t a b l o m B o d h i j c m , sreo s a m m l a d i a m e r i č k i p a r u č i t e l j e v i h v j e r n i h s l j e d b e n i k a . K a d s a m i h upitao k a k o s u , d j e v o j k a j e počela p l a k a t i . „ N e ć e š m i v j e r o v a t i što s e dogodilo k a d s i o t i š a o i z a š r a m a " , r e k l a je. „ N e mogu n i z a m i s l i t i . " P r i p r e m i o s a m s e s l u š a t i pod s t a b l o m Bodhijem. Nato je ona duboko u z d a h n u l a , sjela p o r e d m e n e i p o č e l a : „ K a s n o one v e č e r i k a d s i o t i š a o , J o n a t h a n s e otišao o l a k š a t i i p u t e m s l u č a j n o v i d i o nešto v r l o neobično." O b r i s a l a je oči i z a s t a l a da se p r i b e r e . „ S j e ć a š li s e P a m , j e d n e o d njegovih u č e n i c a i z A m e r i k e ? " J a s a m k i m n u o . „ Р а , v i d i o ju je k a k o u l a z i u u č i t e l j e v e odaje. Nekoliko sati k a s n i j e , i z a š l a je v a n vidno uznemirena. Sljedećih se nekoliko dana Jonathan s a k r i v a o m e đ u d r v e ć e m b a n a n e i p r o m a t r a o . O č a j a n , s v a k e je noći gledao i s t i događaj. Najzad je to podijelio s o s t a l i m u č e n i c i m a i s v i s m o osjetili da je m o r a m o i s p i t a t i o č e m u se r a d i . P a m n a m je p r i z n a l a i s t i n u . Učitelj je s njome i m a o a f e r u i s v a k e su se noći s a s t a j a l i . " D j e v o j k a je j e c a l a i b r i s a l a s u z e m a r a m i c o m : „ I z n e v j e r i o n a s je." R a s t u ž i o s a m se. N a k o n toga su i s k u š a l i u č i t e l j a t a k o što su mu u čaj p o d m e t n u l i L S D . Pod u t j e c a j e m droge p o k a z a o je svoje p r a v o lice. „ D a si ga s a m o č u o . P o t p u n o je poludio, p r a v i ego-manijak." I m i t i r a j u ć i u č i t e l j e v d u b o k i glas i v i t l a j u ć i m i p r s t o m p r e d nosom, r e k l a j e : „ M o r a t e s l u š a t i s a m o mene. J a s a m p r o s v i j e t l j e n . S v i s u d r u g i v a r a l i c e . A k o s e u s u d i t e p o s u m n j a t i u moje r i j e č i ili m o j a djela, bit ćete p r o k l e t i . " Na k r a j u je rekla da su ga s v i učenici napustili. S r c e me je boljelo i t u g o v a o s a m što č u j e m t a k v e v i j e s t i o osobi od koje s a m učio. N a k o n što s u moji a m e r i č k i p r i j a t e l j i o t i š l i , p o k u š a o s a m s h v a t i t i što s a m č u o . Učitelj z e n a bio j e i z u z e t n o s t r o g p r e m a

s v o j i m s l j e d b e n i c i m a , a l i ne i p r e m a s e b i . P o g r e š n o je p r e d s t a v i o d u g u t r a d i c i j u i s k r e n i h u č i t e l j a . Nažalost, t a k v o l i c e m j e r j e k a l j a p r e d o d ž b u 0 svim velikim svjetskim tradicijama. Neodgovoran voda može slomiti srca i uništiti vjeru svojih sljedbenika te izazvati sumnju čak i prema onima koji su doista iskreni. samo bol njegovo licemjerje uzrokovalo onima koji su gle, što je učinilo njegovu vlastitom životu. propovijedamo. Kako lije silno Koliku je I, mu vjerovali.

važno živjeti

u skladu s onim u što vjerujemo. Koliko je bitno držati se onoga što

D

i o p r e k r a s n o g a k r a j o l i k a B o d h Gaye bili s u m n o g i h r a m o v i koji s u p r e d s t a v l j a l i r a z n e b u d i s t i č k e n a r o d e A z i j e . Hodao s a m o d

svetišta do svetišta. U mirnom b u r m s k o m v i h a r u , h r a m u , upoznao s a m učitelja Satja Narajana Goenku. Otprilike godinu dana ranije došao j e i z B u r m e p o u č a v a t i d r e v n u t e h n i k u m e d i t a c i j e . P o z v a o m e n a d e s e t o d n e v n i tečaj koji j e počinjao sljedećega d a n a . D i r n u t njegovom i s k r e n o š ć u , postao s a m mu u č e n i k i s u d j e l o v a o u t e č a j u z a j e d n o s desetak drugih. Goenkađi, kako smo ga zvali, postao nam je s v i m a poput s r d a č n o g o c a . K o s a boje s r e b r a b i l a m u j e u r e d n o p o č e š l j a n a s r a z d j e l j k o m na desnoj s t r a n i , a njegovo je g l a t k o o b r i j a n o l i c e z r a č i l o m i r o m . O s i m bijele k o š u l j e s d u g m a d i , nosio je i p l a v u t k a n i n u k o c k a s t o g a u z o r k a , koja se z v a l a l u n g h i . Motao ju je oko pojasa, a sezala mu je sve do gležnjeva. G o e n k a đ i je p o d v i o noge i podijelio s n a m a s v o j u ž i v o t n u p r i č u . Rodio se 1924. u indijskoj obitelji koja se u B u r m i n a s t a n i l a r a d i posla. U n a t o č v e l i k o m b o g a t s t v u i ugledu bio je n e s r e t a n te patio od m i g r e n a 1 tjeskobe. R e k a o je: „Godine 1 9 5 5 . u p o z n a o s a m s v o g a cijenjenog učitelja Sajagja U Ba K h i n a . Taj mi je d o ž i v l j a j p r o m i j e n i o život. Od njega s a m učio s l j e d e ć i h l 4 g o d i n a . Njegova u č e n j a p r e d s t a v l j a j u t r a d i c i j u koja s e ž e s v e d o Buddhe." O b j a s n i o j e : " B u d d h a n i k a d nije poučavao sektaškoj religiji već Dhammi, odnosno dharmi, putu oslobođenja." Naučio n a s je da je vipassana, s a g l e d a v a n j e s t v a r n o s t i onakvom k a k v a doista jest, jedna od najdrevnijih tehnika meditacije s i n d i j s k o g p o t k o n t i n e n t a . ,,Tu je t e h n i k u G a u t a m a B u d d h a n a n o v o o t k r i o p r i j e v i š e od 2 5 0 0 godina i p o u č a v a o je k a o opći l i j e k za opće nevolje." G o e n k a đ i je o s v o m u č i t e l j u govorio s d u b o k o m z a h v a l n o š ć u .

150

151

„ I a k o je U Ba K i n je bio obiteljski čovjek, a ne r e d o v n i k , ipak je s v l a d a o u m j e t n o s t p r i m j e n e i p o u č a v a n j a v i p a s s a n e . N a j z a d me blagoslovio da je d o n e s e m n a t r a g u Indiju, z e m l j u o d a k l e je p o t e k l a , k a k o bi se i s p u n i o j e d a n v e l i k i san." G o e n k a đ i je bio i s k r e n i pošten čovjek. Bilo mu je l a k o v j e r o v a t i . Njegova s u u č e n j a bila j e d n o s t a v n a i i z r a v n a . T r t p u t a d n e v n o o d r ž a o bi zajedničku meditaciju, a svake bi večeri držao predavanje. „Putem ove m e d i t a c i j e " , r e k a o je, „ n a u č i t ćete p r o m a t r a t i život i z n u t r a i i z v a n a , biti n e u t r a l a n s v j e d o k ž i v o t a , n e v e z a n i za p r e d o d ž b e o z a ­ d o v o l j s t v u i boli, uspjehu i n e u s p j e h u te s r e ć i i n e s r e ć i . Um na taj n a č i n um pronalazi sve istančanija stanja m i r a , a iz m i r a se budi samilost." Svakoga bih dana sredinom j u t r a n a s a m o r a z g o v a r a o s Goenkađijem te smo postali vrlo bliski. Iskreno je brinuo za s v a k o g učenika i s v a k o m e bio d o s t u p a n , a da p r i t o m n i š t a nije t r a ž i o z a u z v r a t . Moć njegova p r i s u s t v a i p o s t o j a n o s t u v j e r e n j a š t i t i l i su g r u p i c u njegovih s l j e d b e n i k a . N a k r a j u t e č a j a , pozvao m e d a p r i s u s t v u j e m s l j e d e ć i m t e č a j e v i m a koje s e s p r e m a o o d r ž a t i u B o m b a j u . P r i s t a o s a m . Nekoliko s a m d a n a o d j u t r a d o m r a k a p r a k t i c i r a o v i p a s s a n u pod s v e t i m s t a b l o m B o d d h i i molio se z l a t n o m e B u d d h i u h r a m u za blagoslove. I z B o d h Gaye, o t p u t o v a o s a m n a s j e v e r o z a p a d d o S a r n a t h a . T a m o j e u P a r k u jelena Buddha započeo svoju propovjedačku misiju. Na tom s a m m j e s t u p r o u č a v a o z a v j e t B o d h i s a t t v a p r i k o j e m p o j e d i n a c ide B u d d h i n i m s t o p a m a t a k o što svoj ž i v o t p r e t v o r i u ž r t v u s a m i l o s t i z a one koji pate u i l u z i j i s v i j e t a . Dok s a m r a z m i š l j a o o toj v r l i n i , odlučio s a m o t p u t o v a t i u K o l k a t u i z a t r a ž i t i blagoslove j e d n e n e s e b i č n e d u š e o kojoj s a m mnogo toga čuo, Majke T e r e z i j e . Putujući p r e m a istoku, stigao sam do postaje H o w r a h u Kolkati. B i l o je r a n o u j u t r o . S t e š k o ć o m s a m se p r o g u r a o k r o z gomile i stigao n a K a l i G h a t n a obali Gange. Zaputio s a m s e d o o b l i ž n j e g a h r a m a b o ž i c e K a l i , čiji o b l i k p o p r i m a s a m i l o s n a m o ć boga Šive, a z a d u ž e n a je da u n i š t a v a zlo. Na p r i l a z u su se n a t i s k a l e g o m i l e ljudi. U t r g o v i n a m a s u v i s j e l e s l i k e b o ž i c e koja v i t l a m a č e m i p l a z i dugi j e z i k . T r g o v c i su i z v i k i v a l i „Đaba mala" i u r u k a m a d r ž a l i k r v a v o c r v e n e v i j e n c e c v j e t o v a h i b i s k u s a , koji s u v r l o d r a g i b o ž i c i . T i c v j e t o v i u o b l i k u t r u b l j e i m a j u pet l a t i c a i duge k u p k l o n u l i h p r a š n i k a c r v e n e koji koji je nalikovao slikama Kalina jezika. Na prenatrpanim štandovima p r o d a v a č i s u n a s l a g a l i ponude božici poput m i r i s n i h š t a p i ć a i n a k i t a

t e g o m i l a m l i j e č n i h s l a t k i š a , c v i j e ć a , k o k o s a i c r v e n o g a p r a h a koje su nasrtljivo nudili prolaznicima. Zaglušujuća je glazba treštala iz z v u č n i k a d o k su se h o d o č a s n i c i , t r g o v c i i p r o s j a c i m e đ u s o b n o s u d a r a l i . R e d o v i g u b a v a c a , u d o v i c a i o s a k a ć e n i h ljudi s j e d i l i s u n a tlu i z u r i l i u p r o l a z n i k e dok su u z d i g n u t i m r u k a m a i s k a l i m i l o s t i n j u . J a s a m i m htio n e š t o d a t i što b i i m u b l a ž i l o p a t n j u , a l i n i s a m i m a o n i š t a do t u ž n o g a o s m i j e h a i m o l i t v e . Na u l a z n o j kapiji s t o t i n e se ljudi g u r a l o i r a z g o v a r a l o dok su u l a z i l i i i z l a z i l i iz K a l i n a h r a m a . N i s a m mogao n i s a n j a t i š t o ć u v i d j e t i k a d u đ e m . Preko puta božičina oltara nalazili su se žrtveni oltari umrljani k r v l j u i mesom. Jedna je c r n a koza mahnito s k v i č a l a dok su je d i z a l i z a noge, a g l a v u joj u m e t a l i i z m e đ u k r v a v i h p r e č k i . G o l o p r s i s v e ć e n i k izgovorio je nekoliko m a n t r i i zamahnuo golemim š i r o k i m z a k r i v l j e n i m n o ž e m i - pljas! - o d r e z a o k o z i g l a v u . Iz v r a t a joj je n a v r l a k r v . Oči na beživotnoj g l a v i gledale su u p r a z n o k a d je p a l a n a tlo u z j e z o v i t u d a r a c . T i j e l o s u o d m a h o d n i j e l i n a k u h a n j e d a b i nahranili siromašne. Osjećao s a m m u č n i n u i o t r č a o do obale Gange gdje s a m p o k u š a o s h v a t i t i što s a m v i d i o . krvoprolića živio, a koje sam koji su slijedili Kakve li silne razlike, i mirnih isti taj hinduizam. m i s l i o s a m , između među kojima sam dokučiti ovdje vidio mudraca

Pokušavajući

očigledno p r o t u r j e č j e , p r i š a o s a m s t a r o m u sadhuu koji j e č i t a o k n j i g u n a s l o n j e n na s t a b l o j e d n e v r s t e k r u h o v c a i p r o g o v o r i o o svojoj d i l e m i . „ P r i j e mnogo godina", r e k a o mi je, ,,i ja s a m bilo s v e ć e n i k u t a k v o m h r a m u . O b e z g l a v i o s a m mnoge ž i v o t i n j e ž r t v e n i m m a č e m , a l i s i l n o s a m patio o d n o ć n i h m o r a . " „Možete li mi nešto r e ć i o n j i m a ? " z a m o l i o s a m . „ D a . U s n o v i m a s u m e n a p a d a l e k o z e koje s a m ubio. P r v o s a m i h v i d i o k a k o s k v i č e od boli, a onda bi me o s v e t o l j u b i v o pogledale i k r e n u l o me b o s t i r o g o v i m a i k i d a t i mi m e s o z u b i m a . P o t o m bi se p o j a v i o g r o z o v i t d i v o v s k i s v e ć e n i k sa č o v j e č j i m t i j e l o m i g l a v o m k o z e koji bi m o j u g l a v u p r i s l o n i o na o l t a r i o d r e z a o je mojom v l a s t i t o m s j e k i r o m . " Naglo je z a t v o r i o k n j i g u i n a s l o n i o se o s t a b l o : „ K a d to v i š e n i s a m mogao p o d n i j e t i , o s t a v i o s a m s v e ć e n i č k e d u ž n o s t i i p r i h v a t i o ž i v o t sadhua." S l u š a o s a m ga š i r o m o t v o r e n i h o č i j u . ,,U s v a k o j religiji ljudi t u m a č e s v e t e s p i s e i p r i d r ž a v a j u se običaja koji o d g o v a r a j u njihovoj r a z i n i s p o z n a j e . P u t o n i h koji t r a g a j u z a s r ž i n e s e b i č n o j e s l u ž e n j e i

152

153

m e d i t a c i j a n a B o g a . O n i m a koji žele d o s t i ć i v i š e o b l i k e m a t e r i j a l n o g a u ž i v a n j a i u m a n j i t i grijehe, p r e d l a ž e s e d a b u d u pobožniji. A l i o n i k o j i ž u d e z a m a t e r i j a l n i m b l a g o d a t i m a i m a j u r a z n e n a v a d e , poput ž r t v o v a n j a koje s i vidio. K a ž e s e d a s u Vede poput s t a b l a k o j e i s p u n j a v a želje te da u n j i m a možemo p r o n a ć i put do svega što ž e l i m o . K a l i je m i l o s t i v a b o ž i c a p r i r o d e koju r a z n i ljudi o b o ž a v a j u n a r a z n e n a č i n e . U n a t o č s v e m u što rade u njenom h r a m u , o n a ne jede meso." Gladao s a m u r i j e k u i m i s l i o k a k o na Z a p a d u m i l i j u n e ž i v o t i n j a k o l j u i z a p a r a v a n a , d a l e k o o d o č i j u ljudi. Ovdje s u oni koji j e d u m e s o b a r e m v i d j e l i ono što je potrebno u č i n i t i da bi o d r ž a l i svoj n a č i n p r e h r a n e . D o toga s a m d a n a s m a t r a o k a k o ć e m i i s t r a ž i v a n j e r a z n i h putova proširiti razumijevanje duhovnosti. No navedeni mi je događaj p o d a r i o dublje s h v a ć a n j e . B e z z r e l o g a v o d i č a mogao b i h d o i s t a ostati z b u n j e n o č i g l e d n i m p r o t u r j e č j i m a koja postoje u n u t a r s v a k e t r a d i c i j e .

„Majko," r e k l a je moja vodilja, „ovo je R i c h a r d , a m e r i č k i sadhu. Htio bi te upoznati." Majka Terezija me pozdravila sklopljenih dlanova. „ M o l i m t e , o p r o s t i m i što ć e š m e č e k a t i . S m i j e m l i p r v o d o v r š i t i s v o j u službu?" „ N a r a v n o , Majko", odgovorio s a m . Č a s n a me je s e s t r a u v e l a u s o b i č a k , p o n u d i l a mi s t o l a c i r e k l a da će M a j k a doći n a k o n što o p e r e suđe. Z a n e k o l i k o m i n u t a M a j k a T e r e z i j a je u š l a u p r o s t o r i j u i s j e l a na d r u g i s t o l a c . Njezino je o s t a r j e l o tijelo bilo k r h k o i s m e ž u r a n o , a l i s a m osjetio njeno s n a ž n o p r i s u s t v o . K a o p o s l j e d i c a n j e z i n a strogog ž i v o t a , lice s u joj i z b r a z d a l e b o r e , a l i oči s u joj sjajile n e v i n o š ć u d j e t e t a . S v u d a se oko nje t o l i k o toga događalo, p a i p a k j e n a š l a v r e m e n a z a b e z n a č a j n u d u š u poput m e n e . N j e ž n i m j e g l a s o m i z g o v o r i l a r i j e č i koje s u d o p i r a l e i z n j e n a s r c a : „ N a j v e ć i j e p r o b l e m u o v o m u s v i j e t u glad. Nije t o glad t r b u h a v e ć s r c a . Š i r o m s v i j e t a pate bogati i s i r o m a š n i . L j u d i su u s a m l j e n i i g l a d n i ljubavi." Njen j e pogled o t v o r i o moje s r c e s v a k o j r i j e č i : „ S a m o b o ž j a l j u b a v m o ž e utoliti glad s r c a . Nema drugoga." M a h n u l a j e r u k o m , o d r i č u ć i v a ž n o s t v l a s t i t i m d j e l i m a . „Nije t a k o t e š k o h r a n i t i t r b u h e s i r o m a š n i h . P r a v i je izazov nahraniti gladna srca čovječanstva Božjom ljubavlju. V i d i š , n a š a s r c a m o r a j u biti č i s t a d a b i t u l j u b a v p r u ž i l a . " N j e n a j e p o s v e ć e n o s t m i s i j i I s u s a K r i s t a b i l a s i l n a poput o c e a n a , a s v a k i n j e n i z r a z bio je poput v a l a u tom o c e a n u . „ S i r o m a š t v o se ne ogleda s a m o u n e d o s t a t k u odjeće, v e ć i u n e d o s t a t k u l j u d s k o g a d o s t o j a n s t v a i prekrasne vrline čistoće. Siromaštvo je nedostatak međusobnog poštivanja." R u k a m a je pritisnula s r c e i uzdahnula: „ K a d s i r o m a s i iz K o l k a t e u m r u u m o j e m n a r u č j u , u n j i h o v i m o č i m a v i d i m s v j e t l o nade. A l i ne v i d i m ga u o č i m a m n o g i h b o g a t i h i m o ć n i h ljudi sa Z a p a d a . P r a v o se b o g a t s t v o n a l a z i u s r c i m a o n i h koji v j e r u j u u B o ž j u ljubav. Svijet o č a j n i č k i t r e b a one koji ć e t u n a d u p r u ž i t i l j u d i m a s i r o m a š n i m u srcu." T a d a je u p r o s t o r i j u ušlo još n e k o l i k o p o s j e t i t e l j a . G o s p o đ a iz Ujedinjenoga K r a l j e v s t v a u p i t a l a j e M a j k u : „ Z a š t o p e r e t e suđe? Z a r n e postoji n i t k o d r u g i t k o t o m o ž e u č i n i t i u m j e s t o V a s ? " M a j k a T e r e z i j a j e svojoj i s p i t i v a č i c i u p u t i l a topao pogled. „ S l u ž e n j e Bogu i č o v j e č a n s t v u je č a s t , a ne posao. S v a k a s l u ž b a B o g u je blagoslov. Nema v i š e ili niže." „ A l i , Majko," upitao j e s a d a i n j e z i n s u p r u g , „ o d a k l e v a m s n a g a ? "

H

odao s a m p r e n a p u č e n i m u l i c a m a K o l k a t e , a s r c e m i j e jače u d a r a l o u i š č e k i v a n j u sljedećeg o d r e d i š t a . A u t o m o b i l i s u t r u b i l i

i n a d m e t a l i s e z a s v a k i c e n t i m e t a r ulice. K a m i o n d ž i j e s u t u r i r a l i b u č n e m a š i n e i l e ž a l i na t r u b a m a . Stotine se b i c i k a l a i m o t o r a g u r a l o i g a l a m i l o , a bosonogi su se m u š k a r c i z n o j i l i i n a p i n j a l i v u k u ć i č i t a v e

obitelji n a s v o j i m r i k š a m a . Volovi s u o t p u h i v a l i i m r š t i l i s e v u k u ć i p r e n a t r p a n a k o l a . P s i , k r a v e , bivoli i ovce slobodno su š e t a l i i n i s u se ni zbog koga z a u s t a v l j a l i , a k r o z a s v e to t e š k o m se m u k o m i u d a r c i m a probijala gomila pješaka. K a d s a m stigao p r e d j e d n o s t a v n u j e d n o k a t n i c u u kojoj s e n a l a z i o s a m o s t a n Majke Terezije, sa čednim me osmijehom dočekala katolička č a s n a s e s t r a : „ D o b r o d o š a o k M i s i o n a r k a m a ljubavi", r e k l a je. „ K a k o t e mogu s l u ž i t i ? " S k l o p i o s a m d l a n o v e iz p o š t o v a n j a i z a m o l i o je: „Volio b i h i m a t i č a s t s u s r e s t i Majku Tereziju. je li to moguće?" „ S l i j e d i me. V i d j e t ćemo." U v e l a me u j e d n o s t a v n u k a p e l i c u . „Ovo j e n a š a s o b a z a m o l i t v u . Ovdje š t u j u M a j k a T e r e z i j a i r e d o v n i c e . " K l e k n u o s a m i uputio m o l i t v u . K a d s a m u s t a o , i z v e l a m e j e i z k a p e l i c e i p o v e l a n i z h o d n i k . D o k s m o p r o l a z i l i p o r e d slabo o s v i j e t l j e n e sobe, u s k l i k n u l a je: „ E v o M a j k e p r i d n e v n i m d u ž n o s t i m a . " Pogledao s a m unutra i vidio Majku Tereziju kako vlastitim posvećenim r u k a m a č i s t i golem pougljenjen lonac. S r c e m i s c r a s t o p i l o .

154

155

Nato M a j k a T e r e z i j a podigne s v o j u k r u n i c u p a r e č e n e š t o š t o s a m v e ć bio č u o od m n o g i h s v e t i h ljudi u m n o g i m t r a d i c i j a m a : „ S v a m o j a s n a g a dolazi o d G o s p o d i n o v i h s v e t i h i m e n a . " O n d a s e o k r e n u l a p r e m a m e n i i r e k l a : „ A k o s i p o n i z a n , n i š t a t e neće d i r a t i , n i h v a l a n i s r a m o t a , j e r z n a š t k o s i . B o g n a m j e s v j e d o k . N e daj da te o b e s h r a b r i bilo k a k a v n e u s p j e h d o k l e god budeš d a v a o sve od sebe." Njene s a m r i j e č i p o h r a n i o duboko u s r c e . P r i j e no š t o je o t i š l a , gospođa iz Ujedinjegoa K r a l j e v s t v a z a h v a l i l a je Majci T e r e z i j i n a n j e n i m p r i m j e r n i m d j e l i m a . „То s u B o ž j a djela", r e k l a je M a j k a T e r e z i j a . „Ја s a m tek s i ć u š n o o r u đ e u N j e g o v i m r u k a m a . " O n d a se i s p r i č a l a i o t i š l a o p r a t i o s t a t a k p o s u đ a . M a j k a T e r e z i j a r o d i l a se 1910. u a l b a n s k o j obitelji u M a k e d o n i j i . U s e d a m n a e s t o j se godini z a r e d i l a i u b r z o n a k o n toga dobila p o z i v da s l u ž i k a o u č i t e l j i c a , a k a s n i j e i r a v n a t e l j i c a u školi St. M a r y ' s u K o l k a t i . No 1 9 4 8 . godine dogodilo joj se nešto v r l o v a ž n o . O s j e t i l a je p o z i v da s l u ž i s i r o m a h e u s i r o t i n j s k i m č e t v r t i m a K o l k a t e . G o d i n e 1950., s a samo dvanaest pomagačica, Majka Terezija osnovala je Misionarke l j u b a v i . Njena j e n e s e b i č n a s l u ž b a n a d a h n u l a t i j e k o m g o d i n a t i s u ć e ljudi d a joj pomognu p r i „ B o ž j i m djelima". Na m o j u m o l b u , č a s n a me je s e s t r a o d v e l a u p r i h v a t i l i š t e za bolesne i u m i r u ć e . O s j e ć a o s a m d a n e mogu n i š t a u č i n i t i z a n j i h , ali s a m i p a k m a l o pomogao sa č i š ć e n j e m i n o š e n j e m p o s u d a . U s k o r o se p o j a v i l a M a j k a T e r e z i j a . Njeno je p r i s u s t v o donijelo s v j e t l o nade i r a d o s t i u t u r o b n u s o b u bijede i s m r t i . Blago se n a s m i j e š i l a i u h v a t i l a r u k u ž e n e koju je bolest d o t u k l a , a b o l e s n i c a se r a z v e s e l i l a i o č i j u s j a j n i m od s r e ć e u z v r a t i l a joj o s m i j e h . Z a t i m je M a j k a p r i š l a s v a k o m k r e v e t u u sobi. Nije to bilo iz d u ž n o s t i , v e ć i s k r e n e p r i v r ž e n o s t i . Neki j e m r š a v i m u š k a r a c , k o j i j e i s k a š l j a v a o k r v i n a o č i g l e d m a l a k s a v a o , p r i m i o njenu r u k u n a svojoj g l a v i . Podigao je pogled p r e m a njoj k a o da je a n đ e o koji mu je došao u n a j t e ž e m t r e n u t k u . O n d a je pognuo g l a v u i n a s m i j e š i o se. „ B o ž j a je l j u b a v s tobom", nježno je r e k l a M a j k a . „ S j e ć a j ga se s a z a h v a l n o š ć u . " Ž e n i koja j e u m i r a l a s a m a i o d b a č e n a o d s v o j i h v o l j e n i h , T e r e z i j a j e u p u t i l a r i j e č i u t j e h e : „ A k o i s k r e n o ž e l i š voljeti B o g a , n a u č i o p r a š t a t i . " T i m e j e podigla t e r e t s a ž e n i n a s r c a . L j u b a v p r e m a B o g u k o j u je o s j e ć a l a M a j k a T e r e z i j a o b u h v a ć a l a je i s v e ljude. P o n i z n o i s k r o m n o , p r u ž a l a je čudo nade i s r e ć e s v a k o m e koga je

d o t a k n u l a . Bilo d a s e r a d i l o o h i n d u i s t i m a , m u m s l i m a n i m a , Ž i d o v i m a ili k r š ć a n i m a - p r e m a s v i m a se o p h o d i l a s j e d n a k o m p r i v r ž e n o š ć u . U j e d n o m s e t r e n u M a j k a o k r e n u l a p r e m a m e n i i r e k l a m i : „Ја u s v a k o j ovoj s i r o t o j d u š i v i d i m moga voljenog I s u s a . Moj G o s p o d i n m i l o s t i v o p r i h v a ć a m o j u l j u b a v p u t e m njih." „Majko," r e k a o s a m , s a v plah p r e d n j o m , „oni u t e b i v i d e I s u s o v u ljubav." N a t o j e n a M a j č i n u l i c u zasjao o s m i j e h : „ Z a r t o nije čudo B o ž j e ljubavi?"

156

m e posebno p r i v u k l a s l i k a n a n a s l o v n i c i j e d n e o d k n j i g a . S r c e m i Je poskočilo. P r i k a z i v a l a je p r e k r a s n a plavog d j e č a k a koji je d r ž a o f l a u t u . S i l n o p r i v u č e n , p r o š a p t a o s a m : „То je on." Da, to je on, p o m i s l i o s a m . N i s a m z n a o t k o je, a nosio s a m njegovu s l i k u po cijeloj Indiji. Ta se i s t a osoba opet p o j a v i l a preda m n o m . O n d a s a m p r i m j e t i o n a s l o v knjige otisnut v e l i k i m c r v e n i m s l o v i m a -Krišna: Svevišnja Božanska

s v i r a o flautu. Dan za danom u mom se s r c u prema njemu razvijala p o s e b n a p r i v l a č n o s t te s a m se pitao k a d će mi se o t k r i t i tko je to. U M u m b a i j u s a m učio kod G o e n k e i i z n o v a me z a d i v i o t i m e k a k o je ž i v o t posvetio t o m u d a pomogne s v o j i m u č e n i c i m a . K a d učitelj p o s v e t i v l a s t i t i život s v o j i m p o u k a m a , u č e n i c i n e mogu odoljeti n a d a h n u ć u d a p o s v e t e život u č e n j u . Nakon desetodnevnoga tečaja, osjetio sam silnu potrebu da p r o t e g n e m noge i p r o š e ć e m g r a d o m . Hodao s a m s a t i m a bez cilja. Najednom sam zapeo na crvenom svjetlu na k r i ž a n j u s r e d gustoga p r o m e t a . A u t o m o b i l s k e t r u b e su b u č i l e , a g o m i l a je p j e š a k a poput r i j e k e t e k l a oko m e n e . B i l o je m u š k a r a c a u o d i j e l i m a i k r a v a t a m a s a k t o v k a m a u r u k a m a koji s u s e m i j e š a l i s a o t r c a n o o d j e v e n i m u l i č n i m deranima i prosjacima, gospođama u veselim sarijima, piljarima s njihovom robom i s t a r c i m a odjevenim u tradicionalnu gandijevsku o d o r u . L j u d i t a m n o s m e đ e kože, oni s v j e t l e p u t i t e oni č i j a j e k o ž a i z b l i j e d j e l a ili p u n a m r l j a zbog v i t i l i g a g u r a l i s u s e n a u l i c i z a j e d n o s nekolicinom europskih turista u trapericama i mini suknjama. I z a l e đ a n a m s e n a l a z i l a m o d e r n a v i s o k o g r a d n j a koja j e n i k l a p o r e d v i k t o r i j a n s k i h v i l a i r u š e v n i h s t r a ć a r a . Pogledao s a m u nebo bez o b l a k a i z a s l j e p l j u j u ć e s u n c e te p r i m j e t i o g o l e m u o g l a s n u p l o č u na kojoj j e v e l i k i m c r v e n i m s l o v i m a bio i s p i s a n oglas z a d u h o v n i događaj na Cross Maidanu. C r o s s M a i d a n je p r o s t r a n i p a r k u s r e d i š t u M u m b a i j a . U p a r k u se n a l a z i o golemi š a t o r z a p a n d a l . K a d s a m u njega u š a o , n a š a o s a m se u s v i j e t u p u n o m boja. P o s t e r i s i n d i j s k o m u m j e t n o š ć u v i s j e l i su s a c r v e n i h , z e l e n i h i ž u t i h t k a n i n a koje s u , p o r e d a n e o k o m i t o j e d n a za drugom, činile stranice šatora. Kolutovi dima izvijali su se iz o p o r i h m i r i s n i h š t a p i ć a . O n d a s a m ugledao s t o l p u n k n j i g a n a kojem

I

z K o l k a t e s a m pošao zapadno, na d u g put do M u m b a i j a gdje je G o e n k a đ i v o d i o još j e d a n tečaj. D v a i p o l dana s a m proveo u v l a k u .

Osoba. P o t i h o s a m u s k l i k n u o : „ K r i š n a ! Zove s e K r i š n a ! " P r o n a š a o s a m dugo o č e k i v a n o rješenje z a g o n e t k e . Htio s a m o n j e m u s a z n a t i nešto v i š e , p a s a m u p i t a o s m i j e m l i pogledati k n j i g u . N e k i j e r e d o v n i k sa Z a p a d a , odjeven u bijele halje i o b r i j a n e glave, stajao i z a s t o l a . I z n e n a đ e n j e r e k a o : „ 0 , p a t i govoriš e n g l e s k i ? " „ D a , j a s a m i z A m e r i k e " . Željno s a m posegnuo z a k n j i g o m . „ D o i s t a ? Nisi I n d i j a c ? Štuješ li Š i v u ? " upitao je i s t a v i o mi k n j i g u u
ruke.

T i j e k o m v o ž n j e m e d i t i r a o s a m n a s l i k u plavoga d j e č a k a koji j e

„Ne z n a m točno što s a m , ali n e k o s a m v r i j e m e ž i v i o s a š i v a i s t i m a . " „Ја s a m T u s t a " , r e k a o je. „ E v o p o g l a v l j a za koje m i s l i m da će te z a n i m a t i . G o v o r i o o d n o s u i z m e đ u Šive i K r i š n e . " P i t a o s a m se z a š t o s e toliko i z n e n a d i o k a d j e o t k r i o d a s a m i z A m e r i k e . Dugo s e v r e m e n a n i s a m v i d i o u ogledalu te do toga t r e n a n i s a m s h v a ć a o k a k o s a s v o j i m s m e đ i m o č i m a i ponešto t a m n i j o m p u t i , dugom z a m r š e n o m k o s o m i odjećom u m r l j a n o m r j e č n i m b l a t o m i z g l e d a m b a š k a o p r a v i i n d i j s k i isposnik. Prigrlio sam knjigu na srce, povukao se na o s a m u i čitao knjigu o K r i š n i poput č o v j e k a m u č e n a ž e đ u koji pije iz o a z e h l a d n e vode. O v a k o je p o č i n j a l a : „Kad netko na Zapadu vidi omot knjige o Krišni, odmah pita: Krišna?'" Potom je pisalo da je K r i š n a S v e v i š n j i G o s p o d i n i da i m e K r i š n a znači 'sveprivlačan'. „Bog je sveprivlačan jer posjeduje sve potu, bogatstvo, moć, slavu, lje­ 'Tko je

mudrost i odvojenost u neograničenoj mjeri."

Dok s a m čitao, n e k a j e m l a d a A m e r i k a n k a o m o t a n a u ž u t i s a r i sjela na p o z o r n i c u i z a p j e v a l a p r e l i j e p e p j e s m e o B o g u . K a s n i j e s a m s a z n a o d a s e zove J a m u n a D e v i . Dok s a m , u n e s e n u k n j i g u o K r i š n i , s l u š a o njenu p j e s m u koja j e d i r a b d u š u , p r e p l a v i l i s u m e o s j e ć a j i .

158

159

K a d j e došla večer, p a n d a l j e n a p u n i l o p r e k o 2 5 , 0 0 0 ljudi. Želio s a m č u t i g o v o r n i k a , pa s a m v r a t i o k n j i g u i s j e o u s t r a ž n j i k u t š a t o r a . Na p o z o r n i c i je p j e v a l o i plesalo d v a d e s e t a k p o s v e ć e n i k a sa Z a p a d a . M l a d i ć i o b r i j a n i h glava nosili su t r a d i c i o n a l n e halje sadhua, a djevojke s u nosile r a z n o b o j n e s a r i j e . Č i t a v a j e g o m i l a i š č e k i v a l a d o l a z a k g u r u a . S v i s u p r i s u t n i bili silno zadovoljni k a d s e u s k o r o pojavio n a p o z o r n i c i . B i o je to č o v j e k k r a l j e v s k a d r ž a n j a , o b r i j a n e g l a v e u h a l j a m a boje š a f r a n a . Njegovo je tijelo sjajilo. Hodao je o t m j e n o poput labuda i g e s t i k u l i r a o s i g u r n o poput k a k v a k r a l j a . U s p r k o s tome, p o n a š a o s e j e k r o t k o i p o n i z n o , kao da p r e d sobom n e p r e s t a n o v i d i B o g a . P u b l i k u j e p o z d r a v i o s k l o p l j e n i h r u k u t e sjeo n a p o v i š e n o s j e d i š t e . K a k o s a m sjedio daleko, n i s a m baš dobro vidio. Žudio s a m biti b l i ž e , ali s a m se s r a m i o stati ispred drugih. Na pozornici s a m vidio mladog p o s v e ć e n i k a k a k o se k r e ć e s jedne na d r u g u s t r a n u i f o t o g r a f i r a događaj. G u r u ga je p o z v a o bliže i n e š t o mu p r o š a p t a o . N a k o n toga, m l a d i ć se zagledao u g o m i l u i pogledom n e k o g a t r a ž i o . Mnogo je puta nekoga u p u b l i c i r u k a m a p o z i v a o da dođe na p o z o r n i c u , no n a j z a d je m o r a o s i ć i u m n o š t v o j e r se nitko nije o d a z v a o . T e š k o m je m u k o m p r o l a z i o k r o z d e s e t k e t i s u ć a ljudi koji s u s j e d i l i n a t l u . N a moje i z n e n a đ e n j e , došao je s k r o z do mene. M i r n o mi se o s m j e h n u o i r e k a o m i : „ Š r i l a P r a b h u p a d a želi d a s j e d i š d o njega n a p o z o r n i c i . " ja s a m zapanjeno promrmljao: „ K a k o to da me poznaje?" O n m i nije odgovorio v e ć m e j e u h v a t i o z a r u k u i odveo n a p o z o r n i c u . T a m o m e p r e d s t a v i o s v o m e g u r u u . Njegov m e o s m i j e h , š i r o k poput o c e a n a , p r e p l a v i o r a d o š ć u . Š r i l a P r a b h u p a d a m i s e č i n i o s i l n o poznat, ali n i s a m z n a o z a š t o . Sjedio je p o d v i j e n i h nogu i u s p r a v n i h l e đ a . K a o s v a m i , bio je odjeven u u r e d n o n a b r a n e halje boje š a f r a n a . O t m j e n o m g e s t o m p o z v a o m e j e d a s j e d n e m b l i z u njega, p a s a m o d a b r a o m j e s t o n a p o z o r n i c i p r e k r i v e n o j t e p i h o m . Z a d i v l j e n o s a m g a pogledao. Negove s u s e v e l i k e n j e ž n e oči n a k r a t k o z a g l e d a l e u moje pogledom koji m i je p r o d r o s v e do d u š e . P u t mu je bila b r o n č a n a , nos š i r o k i zaobljen, a duge u š i n a l i k B u d d h i n i m . K a k o j e n e d a v n o obrijao g l a v u , k o s a m u j e b i l a v r l o k r a t k a i s i j e d a , a na čelo je ž u ć k a s t o m g l i n o m n a r i s a o d v i j e o k o m i t e l i n i j e koje su p r e d s t a v l j a l e j o g i č k i put p o s v e ć e n o s t i , bhakti. S obje s t r a n e n j e g o v i h p u n i h , j a s n o o c r t a n i h u s a n a n a l a z i l a s e p o j e d n a duboka bora. D o k su p o s v e ć e n i c i v e s e l o p l e s a l i i pjevali u čistoj i sjajnoj odjeći, ja

sam postao svjestan svojih riječnim blatom umrljanih prnja. Mladići su n e t o m o b r i j a l i glave i l i c a , a ja se n i s a m mogao ni s j e t i t i k a d s a m se posljednji put obrijao, da i ne s p o m i n j e m š i š a n j e i l i č e š l j a n j e k o s e . S v a k o g a d a n a bih se k u p a o u r i j e c i ili n e k o m b l a t n j a v o m j e z e r u . M o r a d a s a m u n j i h o v u p r i s u s t v u izgledao j a k o prljav. O n i s u veselo p j e v a l i i p l e s a l i , a ja s a m m i r n o sjedio. B i o s a m n a v i k a o ž i v j e t i u z a b a č e n i m š u m a m a , a s a d a s a m sjedio na p o z o r n i c i s d e s e c i m a t i s u ć a ljudi koji s u n a s g l e d a l i . S m e t e n i s a s v i m n e p r i l a g o đ e n , u m a l o s a m pobjegao. T a d a mi se Š r i l a P r a b h u p a d a n a s m i j e š i o t a k o o h r a b r u j u ć e i s l j u b a v l j u d a s a m s e o d m a h osjetio kod k u ć e . Z a š t o j e taj č o v j e k u p r a v o m e n e m e đ u s v i m a p r i s u t n i m a p o z v a o n a p o z o r n i c u p o r e d sebe? Z a š t o b a š mene? Dok s a m r a z m i š l j a o o toj z a g o n e t k i , Š r i l a P r a b h u p a d a je podigao par mjedenih r u č n i h cimbala i počeo njima udarati. S v a k i se od njegovih p r s t i j u p o m i c a o p e d a n t n o i otmjeno, a c i m b a l i su pod n j i m a odzvanjali postojanim ritmom. Dubokim rezonantnim glasom počeo je pjevati „Наге K r i š n a , Hare K r i š n a , K r i š n a K r i š n a , Hare Hare, Hare R a m a , Hare R a m a , R a m a R a m a , Hare Hare" i lagano se njihati na sjedištu. Zinuo s a m . K a d j e z a p j e v a o i s t u m a n t r u koju s a m č u o u p j e s m i m a j k e Gange, u č i n i l o m i s e d a s a n j a m . K o l i k o s a m s a m o p u t a t u m a n t r u pjevao o d onoga d a n a u R i š i k e š u k a d m i j u j e o t k r i l a r i j e k a ! S r s i s u m i p r o š l i niz l e đ a , u d o v i z a d r h t i l i , a s r c e u d a r a l o poput b u b n j e v a . O č i m a p u n i m s u z a , gledao s a m Š r i l a P r a b h u p a d u . O č i s u m u bile č v r s t o z a t v o r e n e , a čelo napeto. D o k je na n j i h n a v i r a l a m a n t r a , u s n e s u m u bile i z v i n u t e p r e m a dolje. G o m i l a j e p o n a v l j a l a m a n t r u z a n j i m . P o s v e ć e n i c i n a p o z o r n i c i u d a r a l i s u u t r a d i c i o n a l n e bubnjeve, c i m b a l e i gongove, a š a t o r o m je o d j e k i v a o z v u k m a n t r e . N a k o n p j e v a n j a , Š r i l a P r a b h u p a d a je p r o č i s t i o grlo i s v o j i m d u b o k i m r e z o n a n t n i m g l a s o m počeo u m i k r o f o n o b j a š n j a v a t i z n a č e n j e m a n t r e . „ M i p j e v a m o maha-mantru i l i v e l i k u p j e s m u s p a s e n j a . " O n d a j e o b j a s n i o k a k o ime H a r e p r i z i v a R a d h u , b o ž a n s k u e n e r g i j u ili ž e n s k i v i d G o s p o d i n a . „Ona je i z v o r i i p o d a r i t e l j i c a l j u b a v i p r e m a Bogu. K r i š n a j e i m e Boga koje z n a č i d a j e s v e p r i v l a č a n . Njegovo i m e R a m a z n a č i d a j e v r h o v n i u ž i v a t e l j i koji p r u ž a b e s k r a j n o b l a ž e n s t v o o n i m a koji m u p o d a r e s v o j u ljubav." Potom j e r e k a o d a n a m t r a n s c e n d e n t a l n a v i b r a c i j a z v u k a č i s t i

160

26?

s r c e od s e b i č n i h želja i budi i z v o r n u , p r i r o d n u l j u b a v p r e m a Bogu te donosi d u h o v n u s r e ć u . „ D o k p j e v a m o maha-mantru," n a s t a v i o je, „ m o l i m o se: 'Gospodine, m o l i m te, d o p u s t i mi da ti v j e č n o s l u ž i m s ljubavlju.'" Um mi se n a š a o na onoj mojoj s t i j e n i u s r e d Gange na H i m a l a j i . Najzad s a m s h v a t i o . Njena s u p j e s m a bila i m e n a ona prelijepog plavog d j e č a k a koji je s v i r a o f l a u t u i koji mi se pojavio u s l i c i . On je bio j e d a n o d o b l i k a B o g a . Sve s a m v r i j e m e m a n t r a o m a n t r u i m e d i t i r a o n a s l i k u , a n i s a m ni slutio da su p o v e z a n e . Š r i l a P r a b h u p a d a mi je na v r l o j e d n o s t a v a n n a č i n r a z o t k r i o s v e t e t a j n e o k o j i m a s a m dugo i duboko r a z m i š l j a o . Um mi se d i z a o nebu pod o b l a k e od i z n e n a đ e n j a koje su i z a z i v a l e p u s t o l o v i n e moga poslanja. O s m j e h n u o s a m se i p o n o v n o se u s r e d o t o č i o na Š r i l a P r a b h u p a d i n e r i j e č i . S d u b o k i m je u v j e r e n j e m govorio k a k o i s t i n s k a religija ne p r i p a d a n i k a k v o j sljedbi, k a s t i ili u v j e r e n j u , v e ć j e ona p r i r o đ e n a s v i m ž i v i m b i ć i m a . R e k a o j e d a j e u l j u b a v p r e m a n B o g u dio n a š e prirode, ali je mi zaboravljamo od pamtivijeka. Da bi potpuno z a d o v o l j i l a d u š u , t a l j u b a v m o r a biti b e z u v j e t n a . „ M i s m o duše č i j a je p r i r o d a d u h o v n a , " r e k a o je, „ a l i u n e z n a n j u ovo p r i v r e m e n o tijelo p o i s t o v j e ć u j e m o s j a s t v o m . " Potom je objasnio da je u z r o k s v e patnje to što s m o z a b o r a v i l i svoj odnos s B o g o m te da s v i j e s t o t o m o d n o s u možemo lako probuditi pjevanjem Božjih imena. Glasom prepunim s a m i l o s t i molio j e p u b l i k u d a ozbiljno s h v a t i njegovu p o r u k u . „ O v a j p r o c e s , " r e k a o je, „koji o ž i v l j a v a n a š u u s p a v a n u ljubav p r e m a B o g u , zove se bhakti-joga." Dok je Š r i l a P r a b h u p a d a govorio, u s v o m s a m s r c u z a č u o glas koji je o b z n a n i o : Ovo j e tvoj g u r u . I p a k , um mi to nije mogao p r i h v a t i t i . S r c e i m o z a k su mi se s t a l i međusobno boriti: U prošlosti sam sreo mom životu. Prije mnoge svece i gurue, a u budućnosti ću putu, moram ih biti

Nakon njegova p r e d a v a n j a , u s t a o s a m i k r e n u o p r e m a i z l a z u , a Š r i l a P r a b h u p a d a j e stao točno preda m n o m . B u č n a s e g o m i l a o k u p i l a oko nas i silno s a m se r a z v e s e l i o . S p o n t a n o s a m pao na k o l j e n a i p r u ž i o r u k u d a d o d i r n e m Š r i l a P r a b h u p a d i n a s t o p a l a . Uta s a m z a č u o g r o m k i glas: „ N i t k o n e d o d i r u j e P r a b h u p a d i n a s t o p a l a ! " P o s r a m l j e n , p o v u k a o s a m r u k u . T a d a m e Š r i l a P r a b h u p a d a pogledao d u b o k o u o č i . Ćutio s a m da je osjetio bol moje s r a m o t e i da se o s j e ć a o o d g o v o r n i m za n a č i n na koji mi se obratio njegov u č e n i k . Iz njegova b i ć a p r e m a m e n i je n a v r o v a l l j u b a v i . Onda mi se v e s e l o o s m j e h n u o i n j e ž n o r e k a o : „Ti mi s m i j e š d o t a k n u t i stopala." Osjećao s a m o l a k š a n j e i č a s t te s a m p r a š i n u s n j e g o v i h stopala položio na s v o j u g l a v u . O n d a me je s ljubavlju pogladio po g l a v i i p o z v a o me da s v a k o j u t r o i v e č e r s j e d i m na p o z o r n i c i s n j i m . Njegova me l j u b a z n o s t o s t a v i l a bez r i j e č i . Sljedećeg s a m j u t r a n a k o n p r e d a v a n j a č e k a o n a d o r u č a k u r e d u s a s t o t i n a m a ljudi. D i j e l i l a s e h a l a v a , p o p u l a r a n i n d i j s k i s l a t k i š . N i s a m jeo č i t a v j e d a n d a n i bio s a m g l a d a n . N a k o n o t p r i l i k e s a t v r e m e n a napokon s a m došao na r e d . U r u k u s a m dobio p o s u d i c u od l i š ć a p r e p u n u s v j e ž e , v r u ć e halave. K a k a v blagoslov! J e d v a s a m č e k a o j e s t i . Najednom mi netko, kao g r o m iz v e d r a neba, u k r a d e p o s u d i c u . Što se to dogodilo? Dok s a m se o k r e t a o oko sebe, a d r e n a l i n mi se digao a želudac očajno gorio. Ugledao s a m i s t o g a p o s v e ć e n i k a koji me je one v e č e r i doveo n a p o z o r n i c u . U r u c i m u s e n a l a z i l a m o j a h a l a v a . Z v a o s e Gurudas. „Ovo nećeš pojesti, z a r ne?" u p i t a o je. „Ја s a m m i s l i o d a hoću," odgovorio s a m p o m a l o ozlojeđen. On je na to i s p r e d mojih očiju moj dugo o č e k i v a n i d o r u č a k p r u ž i o nekom d r u g o m . Onda me je u h v a t i o za r u k u i negdje me poveo. Nekoliko t r e n u t a k a k a s n i j e , s j e d i o s a m i z a p o z o r n i c e gdje j e j e d n a s m i r e n a A m e r i k a n k a po imenu Malati Devi pred mene stavila t a n j u r p u n h r a n e . B i l a j e t o p r a v a gozba o d d v a n a e s t v r s t a s v e t e v e g e t a r i j a n s k e h r a n e . G u r u d a s s e n a t o n a s m i j a o : „Ovo t i j e bolje za z d r a v l j e . Mi te s a m o želimo u s r e ć i t i . " P r e g l e d a o me je i o d l u č n o izjavio: „ T i si p o s v e ć e n i k . Jednoga ćeš d a n a to s h v a t i t i . " P o r e d mene j e sjedio p o s v e ć e n i k i z A m e r i k e p o i m e n u Š j a m a s u n d a r te je sa m n o m zapodjenuo p r i j a t e l j s k i r a z g o v o r koji je t e k a o neobično lako. Osjećao s a m d a g a o d n e k u d p o z n a j e m . Najednom m i j e s i n u l o d a je to onaj r e d o v n i k kojega s a m s r e o u k l u b u Cosmos u A m s t e r d a m u .

sresti još i više. Ne smijem biti brzoplet. no što se posvetim potpuno siguran.

Ovo je najvažnija odluka u izvjesnom

M o z a k je pobijedio te s a m , još u v i j e k z b u n j e n , odbacio ideju da s a m spreman odabrati gurua.

162

163

B i o je to i s t i onaj m l a d i ć koji me je pitao ž e l i m li d u h o v n u h r a n u te mi v o ć e i j o g u r t s t a v i o u r u k e . K a d s a m ga na to p o d s j e t i o , glasno se n a s m i j a o i r e k a o : „ 0 , to si bio ti. S v i su o s t a l i i m a l i p o s u d u . Žao mi je." D o k s m o r a z g o v a r a l i , njegova s u p r u g a Malati d o n o s i l a j e s v e v i š e i v i š e s v e t e h r a n e . N a j z a d s a m j e z a m o l i o d a s t a n e . Sve s e t o v r i j e m e n j i h o v a č e t v e r o g o d i š n j a k ć i S a r a s v a t i p e n j a l a i s p u š t a l a po s t r a ž n j e m u dijelu p o z o r n i c e . Njena su i z r a z i t o p l a v a k o s a , s j a j n e p l a v e o č i i n e o b u z d a n o v e s e l j e bili p r a v o čudo z a Indijce. Upijao s a m s c e n u o č i m a d o k s a m ž e l j n o p r e k i d a o post. R e č e n o je su s v e c i i s v e t i c e toliko č i s t i da djeluju poput ogledala b e z m r l j a . P r e d t a k v o m d u š o m , k a o pred o g l e d a l o m , j a s n o v i d i m o k a k o ljepotu, tako i ružnoću našega unutarnjeg života. O t k r i v a m o svoju v j e r u i s u m n j e , v r l i n e i g r i j e h e , snage i s l a b o s t i . I s k u s t v o je to r a d o s n o i bolno, o n a k v o k a k v o s a m doživio u Š r i l a P r a b h u p a d i n u p r i s u s t v u . Jedne m e v e č e r i t i j e k o m p r e d a v a n j a , njegovo ozbiljno p o n a š a n j e ponukalo da preispitam vlastitu iskrenost. Koliko je obvezati ovakav iskrena moja nakana? Preuzimam U kakvu me li odgovornost za svoj budućnost vodi

N a d a h n u t Š r i l a P r a b h u p a d i n o m m u d r o š ć u i s a m i l o š ć u , poželio s a m kupiti knjigu o K r i š n i prije odlaska iz Mumbaija. K a k o n i s a m imao n o v c a , p o k u š a o s a m p r o s i t i na u l i c i da b i h li je mogao p r i u š t i t i . No bio s a m p r e v i š e s r a m e ž l j i v d a bih bio d o b a r p r o s j a k . Patio s a m n a u l i c i i bojao s e p r i l a z i t i l j u d i m a , a l i m a k o l i k o s e t r u d i o , n i s a m mogao s k u p i t i dovoljno n o v c a . P o s l j e d n j e g a d a n a f e s t i v a l a , n e k i me je u č e n i k doveo p r e d Š r i l a P r a b h u p a d u koji j e s t a j a o n a s u n c u i s p r e d š a t o r a . G l a v a mu je bila lagano p o d i g n u t a p r e m a n e b u , l e đ a u s p r a v n a , a obje su mu r u k e d r ž a l e d r š k u d r v e n a š t a p a koji s e oslanjao n a tlo m e đ u n j e g o v i m s t o p a l i m a . Velike su mu o č i gledale moje, a nadolje z a k r e n u t e u s n e n a g l a š a v a l e s u njegovo d o s t o j a n s t v e n o d r ž a n j e . „ D a ? " u p i t a o je. U č e n i k j e r e k a o : „Ovaj m l a d i ć t o l i k o ž e l i t v o j u n o v u k n j i g u d a j e p r o s i o po u l i c a m a u n a d i da će je k u p i t i . " Š r i l a P r a b h u p a d a j e bio t o l i k o ganut d a m i j e v l a s t i t i m r u k a m a poklonio p r i m j e r a k k n j i g e . Očiju p r e p u n i h n a k l o n o s t i pogladio m e j e po g l a v i i n j e ž n o r e k a o : „ H v a l a ti najljepša." Hvala ti najljepša, ponovilo je moje s r c e . U z n a k p o š t o v a n j a , p o v i o sam pred njim glavu.

život i živote drugih? Zašto još nisam pronašao svoj put? Bojim li se ili sam način lakouman? nesigurnu života?

U p r a v o dok s a m t a k o r a z m i š l j a o . Š r i l a P r a b h u p a d a m e j e u p r i s u s t v u t i s u ć a p r o m a t r a č a pogledao duboko u oči sa svojega p o v i š e n o g s j e d i š t a . Z a t o č e n u n j e g o v u pogledu, o s j e ć a o s a m da se g o m i l a oko n a s p o l a k o gubi. Č i n i l o mi se da osim m e n e i njega n i t k o ne postoji. Osjetio s a m k a k o njegov pogled p r o d i r e d u b o k o u moju d u š u i k a k o mi tiho g o v o r i u s r c u : Ne gubi dragocjeno vrijeme. Krišna te čeka. D r h t i o s a m o d z a h v a l n o s t i , a l i s a m z n a o d a ć u u s k o r o o t i ć i . Osjećao s a m d a j e t o i s k r e n č i n , j e r s a m još u v i j e k bio z b u n j e n . Ono što s a m d o ž i v i o u d a n i m a p r o v e d e n i m s n j i m bilo je n e v j e r o j a t n o , ali m o j a j e v j e r a još u v i j e k b i l a poput n e u s i d r e n a b r o d a n a olujnom m o r u . S t r a h o d o b v e z i v a n j a i n e m i r koji m e j e t j e r a o d a v i d i m d r u g a m j e s t a i p r o s v i j e t l j e n a b i ć a gonio me je da k r e n e m dalje. Da, p o m i s l i o s a m , u mom se srcu i razumu mora roditi duboko uvjerenje prije negoli budem iskreno prihvatio određeni put ili gurua. V j e r o v a o s a m da će mi s vremenom Bog razotkriti sudbinu.

164

Hodočašće na Himalaju

n a v r u ć i n u i k i s e l k a s t m i r i s . Potopio s a m s e s v e d o v r a t a , a v r u ć i n a m i je p r o d i r l a k r o z k o ž u i o b n a v l j a l a mi tijelo i u m . M a d h a v a je d o v i k n u o d a s a m s p r e m a n p o s j e t i t i njegova g u r u a . K a d s a m s e o b u k a o , odveo m e d o m a l e n o g h r a m a o d cigle. P r o l a z e ć i kroz nadsvođeni u l a z , s t a l i s m o i s p r e d v e l i k e crno-bijele s l i k e d e b e l j u š k a s t a č o v j e k a obrijane g l a v e odjevenog s a m o u i s p o s n i č k u

P r o n a š a o s a m m j e s t o gdje s a m mogao n a m i r u č i t a t i k n j i g u koju m i je poklonio Š r i l a Prabhupada. Iznenadio s a m se kad s a m vidio da je a u t o r u v o d a George H a r i s s o n i z B e a t l e s a . Napisao j e ovo: „Svatko postoji, traži Krišnu.

H

i m a l a j a me je z v a l a , a ja s a m joj se ž u d i o o d a z v a t i . S l j e d e ć e g s a m d a n a s j e o n a p r l j a v o tlo ž e l j e z n i č k e s t a n i c e i č e k a o da u s k o č i m u treću klasu sljedećega v l a k a prema sjeveru.

p r e g a č u . L i c e m u j e bilo o k r u g l o s i z r a ž e n i m j a g o d i c a m a , p r o d o r n i m o č i m a i k r a t k i m i z r a s t o m brade. M a d h a v a m e j e t a d a i z v i j e s t i o d a m u je to g u r u čije je i m e N i t j a n a n d a B a b a i k o j i je p r e m i n u o p r i j e d e s e t godina. U ovoj s v e t o j g r o b n i c i , samadhiju, s n a g a n j e g o v a d u h o s j e ć a l a se jače no s a m ž i v o t . Samadhi]e bio o s v i j e t l j e n u l j n i m l a m p a m a , n a m i r i s a n š t a p i ć i m a od jasmina s a m b a k a te u k r a š e n vijencima od žutih i narančastih nevena. Oko samadhija su s j e d i l i s l j e d b e n i c i N i t j a n a n d e B a b e i j e d n o g l a s n o pjevali Božja imena. Iznenadio s a m se k a d s a m začuo m a n t r u Hare K r i š n a , i s t u onu k o j u m i j e G a n g a d a l a n a H i m a l a j i i k o j u j e Š r i l a P r a b h u p a d a pjevao u M u m b a i j u . P r o š l i s u m e s r s i . N i t j a n a n d a B a b a j e g u r u kojega obožavaju milijuni sljedbenika u d r ž a v a m a M a h a r a š t r a i K a r n a t a k a . M a d h a v a mi je p r i č a o o n j e g o v u ž i v o t u , u č e n j i m a i č u d i m a . U drugoj p o l o v i c i d e v e t n a e s t o g a s t o l j e ć a , n e k a j e s i r o m a š n a žena prikupljala d r v a u džungli kad ju je p r i v u k l o glasno kričanje v r a n a koje s u s e s k u p i l e nad g u s t i š e m . K a d s e p r i b l i ž i l a , v i d j e l a je n o v o r o đ e n č e koje je s a m o l e ž a l o m e d u l i š ć e m . P o v j e r i l a ga je na b r i g u nekoj s l u š k i n j i bogatoga b r a h m a n e koja nije mogla z a n i j e t i . N i t j a n a n d a B a b a je v e ć k a o d i j e t e bio n e v e z a n za s v i j e t . U desetoj je godini n a p u s t i o obitelj koja ga je p o s v o j i l a i u š a o u d u h o v n i r e d isposnika. Propješačio je velike udaljenosti, pri čemu je uvijek služio p o t r e b i t e i p r o s v j e t l j a v a o s v e koje bi s r e o . U s t a r o s t i se n a s t a n i o u Ganeš P u r i j u . Dok s a m m e d i t i r a o u n j e g o v u s a m a d h i j u , uz p j e s m u u p o z a d i n i , osjetno s a m z a m i j e t i o p r i s u s t v o N i t j a n a n d e B a b e t e m i s e č i n i l o da me u v j e r a v a u svoje blagoslove. Nekoliko dana kasnije, predstavili su me jednom učeniku N i t j a n a n d e B a b e koji je u b l i z i n i s a m a d h i j a g r a d i o a š r a m . Z g r a d a je bila m a l e n a , a l i b r z o j e n a p r e d o v a l a . D v o r a n a z a o b o ž a v a n j e n a l a z i l a se tik uz c e s t u . V r a t a su se o t v o r i l a i čuo s a m l a g a n o h i p n o t i č k o p j e v a n j e š i v i n e m a n t r e : om namah šivaja. U n u t r a ju je j e d n o g l a s n o p j e v a l a n e k o l i c i n a u č e n i k a iz Indije i sa Z a p a d a . Čule su se i n t e n z i v n e

Neki to ne znaju, ali Ga ipak traže. Krišna je Bog, izvor svega što uzrok svega što postoji, svega što je postojalo i svega što će Budući da je Bog neograničen, ima mnogo imena. AllahSvi su Krišna, svi su Jedno..." tek nastati.

Buddha-Jehova-Rama:

P r o u č a v a o s a m s v j e t s k e r e l i g i j e i o s j e ć a o d a još i m a m t o l i k o toga za n a u č i t i . T a j mi se e k u m e n s k i n a z o r s v i d i o , ali me je i z a č u d i o , pa s a m p o s p r e m i o k n j i g u u t o r b u i n a k a n i o je p r o u č a v a t i n e k o m d r u g o m prilikom. Na postaji s a m sreo čovjeka u četrdesetim godinama. Bio je uredno o d j e v e n u bijele p a m u č n e h l a č e i k o š u l j u , a na g l a v i je nosio isto t a k o bijeli š e š i r u N e h r u o v o m s t i l u . Put mu je b i l a t a m n a . Na o b r a z i m a je i m a o o ž i l j k e koji su bili p o s l j e d i c a v o d e n i h k o z i c a što ih je imao u d j e t i n j s t v u . Z v a o se M a d h a v a , a radio je k a o n a d g l e d n i k ž e l j e z n i c e . Uspio m e j e u v j e r i t i d a m u s e p r i d r u ž i m n a putu j e r j e i š a o posjetiti svoga gurua. Tako smo iz Mumbaija autobusom nekoliko sati putovali p r e m a i s t o k u t e s t i g l i u s v e t o mjesto Ganeš P u r i . K a d s m o s t i g l i , o v a k o me je uputio: „ P r i j e nego s r e t n e š g u r u đ i j a , m o r a š se o k u p a t i u v r u ć i m s u m p o r n i m i z v o r i m a koji postoje u blizini." P r i š l i s m o t r i m a m a l i m j e z e r i m a u k o j i m a j e lagano v r e l a t a m n a n e p r o z i r n a v o d a . D e s e c i su m j e š t a n a š e t a l i u n a o k o l o i d o v i k i v a l i se d o k ih se još n e k o l i k o d e s e t a k a k u p a l o . I ja s a m p o l a k o ušao u s i v u t e k u ć i n u koja se p a r i l a i p r i m a l a m i s e z a k o ž u poput ulja. Morao s a m s e p o s t u p n o n a v i k a v a t i

168

169

v i b r i r a c i j e t a m p u r e , ž i c a n i h glazbala koja s e rade o d p r a z n i h t i k v i . K a d je pjevanje utihnulo, s v i su se spustili u dvorište. Promatrao s a m i č e k a o . Onda je s t i g a o n j i h o v g u r u i s v i su mu se u č e n i c i p o k l o n i l i . B i o j e t o š e z d e s e t t r o g o d i š n j a k t a m n e puti, d u b o k i h s m e đ i h očiju, k r a t k e n e p o d r e z a n e k o s e i b r a d e , odjeven u halje boje š a f r a n a . Njegovo je p r i s u s t v o u s v i m a pobudilo r a d o s t . Upitao s a m t k o j e on. „ S v a m i Muktananda," rekli su mi. S v a m i m e j e r a d o z n a l o pogledao k r o z svoje n a o č a l e t e n a m s e o b r a t i o u z p o m o ć p r e v o d i t e l j a . „ K a d s a m imao p e t n a e s t godina," z a p o č e o je, „ n a p u s t i o s a m s v o j u i m u ć n u obitelj d a bih ž i v i o ž i v o t o m sadhua. Posjetio s a m m n o g a s v e t a m j e s t a i n a j z a d s r e o svogagurudeva, N i t j a n a n d u B a b u . " Onda je d e s n o m š a k o m u d a r i o po lijevome d l a n u i i z j a v i o : „ N i t k o d r u g i mi nije mogao s l o m i t i ponos o n a k o k a k o je to u č i n i o B a b a . " U p r a v o j e t i m e opisivao u p r a v o ono o č e m u s a m b r i n u o i r a z m i š l j a o ; koji put ili kojega g u r u a da o d a b e r e m i z a š t o . Zajedno s o s t a l i m a , upijao s a m s v a k u njegovu riječ. „ I n i c i j a c i j a u šakti pat b u d i k o z m i č k u e n e r g i j u k o j a se zove kundalini i koja se n a l a z i na d n u k r a l j e ž n i c e . Kundalini se p o t o m uspinje d u ž k r a l j e ž n i c e te p r o l a z i k r o z s e d a m e n e r g e t s k i h č a k r i sve d o v r h a g l a v e gdje s e s p a j a s a Svevišnjim. Najsigurniji n a č i n da se p r o b u d i kundalini", t v r d i o je M u k t a n a n d a Svami, "jest tako da se mantra primi od siddha gurua, u s a v r š e n o g u č i t e l j a ili učiteljice, koji p r i t o m svoju moć, šakti, i z r a v n o prenosi učeniku." Završio je sljedećim riječima: „Postanite ovisni o svojoj m a n t r i s n a ž n i j e nego što su a l k o h o l i č a r i o v i s n i o a l k o h o l u . Nemojte j e n i k a d z a b o r a v i t i . " J e d n o m s a m p r i l i k o m stajao u z c e s t u p o r e d S v a m i j a M u k t a n a n d e k a d je p r e m a n a m a n a v r o o p a s a n p a s . L u đ a č k i je z a v i j a o i kezio o š t r e p r i j e t e ć e zube. L j u d i oko n a s su v r i s k a l i i b j e ž a l i . S v a m i ga je u k r o t i o s a m i m s v o j i m pogledom i s t v o r e n j e j e k r o t k o pognulo g l a v u . B l a g o s l o v i o je p s a , pa se o k r e n u o p r e m a m e n i i p r o g o v o r i o k r o z p r e v o d i t e l j a : „ P r i m j e t i o s a m d a s i i s k r e n i sadhu. A k o ž e l i š , i n i c i r a t ć u te u šakti pat." U u m u su mi se pojavile s l i k e T a t Vala B a b e , Naga G u r u a i o s t a l i h koji s u m i p o n u d i l i isto. „ H v a l a ti, S v a m i đ i / ' o d g o v o r i o s a m z a t e č e n i p o č a š ć e n , „ a l i ja s a m se z a v j e t o v a o da n e ć u p r i h v a t i t i s l u ž b e n u i n i c i j a c i j u od g u r u a dok n e b u d e m u v j e r e n d a n i k a d n e ć u n a p u s t i t i u t o č i š t e koje m i p r u ž i . " P o m a l o s a m n e r v o z n o m i l o v a o onoga p s a . Dio mene je želio s l a k o ć o m no

p r o h v a t i t i njegovu v e l i k o d u š n u p o n u d u . „Ne o s j e ć a m s e v r i j e d a n tvoje dobrote, ali n i s a m još donio o d l u k u . " „ C i j e n i m t v o j u i s k r e n o s t " , r e k a o je g l e d a j u ć i mi u o č i . „ B o g će te v o d i t i . " K a o da p o t v r đ u j e njegove blagoslove, nekoć mi je o p a s a n pas iznova i iznova lizao r u k u .

M

a d h a v a je z a h t i j e v a o da o t p u t u j e m u Gou. M i s l i o je da će mi t a m o š n j a k l i m a goditi z d r a v l j u . Č a k m i j e p o n u d i o p l a t i t i

putovanje brodom. Činilo mi se to kao uređenje sudbine, pa sam ga pratio do bombajskih p r i s t a n i š t a i u k r c a o se na prenapučen brod koji m e j e n i z o b a l u A r a p s k o g a m o r a o d n i o 4 0 0 k i l o m e t a r a n a jug. B e z p o t e š k o ć a s m o d o b a r dio d a n a p l o v i l i p r o t i v v j e t r a i s t i g l i u

t r o p s k i raj n e p r e g l e d n i h p l a ž a m e k o g a p i j e s k a i l j e k o v i t i m z r a k o m m i r i s n i m o d m o r s k e s o l i . P o č e t k o m 16. s t o l j e ć a Goa j e b i l a s j e d i š t e p o r t u g a l s k o g a i m p e r i j a u A z i j i . U ono je d o b a je s v e t i F r a n j o X a v i e r , svećenik isusovac, desetke tisuća mještana preobratio u kršćane. G o d i n e 1 9 6 1 . , i n d i j s k e s u čete n a p a l e Gou i p o b i j e d i l e P o r t u g a l c e . N a p l a ž i s a m v i d i o duge obale o d bijeloga p i j e s k a , k r i s t a l n o č i s t o m o r e i k o k o s o v e p a l m e . V r i j e m e s a m o d l u č i o u t r o š i t i n a put d o p l a ž e Calagunte što je bila utočište Zapadnjacima. T a m o su za malo novca i z n a j m l j i v a l i k u ć e . N a p l a ž i s a m v i d i o m u š k a r c e i ž e n e k a k o s e ljube i h v a t a j u , č u o z a g l u š u j u ć i rock and roll i v i d i o ljude k o j i su u j a v n o s t i uživali droge. Bila je to ista ona s t a r a scena koju s a m ostavio u E u r o p i , ali m i s e č i n i l a t a k o s t r a n a , poput n e č e g a š t o s a m d o ž i v i o u prošlom životu. Nezainteresirano s a m šetao uz more po pijesku. U h v a t i o s a m s e k a k o u u m u k r i t i z i r a m one ljude i s m a t r a m s e b o l j i m o d n j i h . N i s a m ž e l i o t a k v e m i s l i ; one s u u k a z i v a l e n a t o k o l i k o s a m ohol. Molio s a m s e d a m i s e s r c e p r o č i s t i o d g a d o s t i u v i d u t r a ž e n j a g r e š a k a u d r u g i m a . No, bilo j e t o j a k o t e š k o . Ž i v j e t i s a ž i v o t i n j a m a u d ž u n g l i bio je p u n o l a k š e , j e r one n i s u t o l i k o d o b r o i z l a g a l e moje nedostatke. Otprilike kilometar dalje naišao sam na neke zapadnjačke d r o g e r a š e k o j i s u i g l a m a boli r u k e . D o š l i s u i z d a l e k a , n a j e d n o od najljepših mjesta na Zemlji, samo da bi ispaštali od ovisnosti. Ubrzao s a m korak i stigao do b r d a š c a na k r a j u plaže. Teško dišući o d u m o r a , popeo s a m s e p r e k o s t i j e n a n a d r u g u s t r a n u b r d a gdje s e p r e d a m n o m p r o s t i r a o tropski raj. R a s k o š n i bijeli pijesak protezao

171

se s t o t i n a m a m e t a r a dalje. Gajevi k o k o s o v i h palmi njihali su se na v j e t r u . Nigdje n i j e b i l o l j u d i . T o m i j e m j e s t o s l j e d e ć i h n e k o l i k o d a n a postalo domom. S e d a m d a n a s j e d i o s a m pod k o k o s o v i m p a l m o m u n e s e n u u č e n j e , meditaciju i molitvu. Onuda je prolazila tek nekolicina s i r o m a š n i h r i b a r a koji s u s v a k o g a j u t r a s p u š t a l i s v o j e b r o d i c e u m o r e i v e s l a l i n a p u č i n u . Z a jelo b i h s e popeo n a n e k u n a g n u t u p a l m u , i s t r e s a o p l o d te b i h n j i m e dugo u d a r a o o s t i j e n u ga o t v o r i m . K u p a o s a m se u m o r u , a p o s t e l j a m i j e b i l a p j e š č a n a o b a l a pod z v j e z d a n i m n e b o m . Jednoga s a m se d a n a prošetao prema u n u t r a š n j o s t i . Vidio sam brojne kokosove palme, a među njima nekoliko koliba načinjenih od b l a t a i p a l m i n a l i š ć a koje s u s t a n o v n i c i p o d i g l i n a p i j e s k u . Ž i t e l j i , k o j i s u v e ć i n o m bili o b r a ć e n i n a k r š ć a n s t v o , d r ž a l i s u s e t r a d i c i j e s v o j i h p r e d a k a t e s u b i l i r i b a r i koji n i s u i m a l i n i š t a n a s v i j e t u o s i m brodice, para vesla i mreže. Muškarci su od jutra do m r a k a radili na m o r u pod s u n c e m koje ih je n e m i l o s r d n o p r ž i l o , a m n o g i m a i i z a z v a l o m r l j e n a l i c i m a koje s u i z g l e d a l e p o p u t r a k a kože. I p a k , t e ž a k im rad nije pružao v r e m e n a da brinu o t a k v i m detaljima. Pomislio sam kako je Isus svoje prve učenike našao među ribarima, a p o t o m ih u p u t i o da r i b a r e l j u d e . D o k s a m j e d a n d r u g i d a n š e t a o p l a ž o m , n a š a o s a m r i b i c u koja s e očajnički bacakala po pijesku. Val ju je nasukao na obalu. Suosjećao s a m s n j e n i m s t r a h o m i o č a j e m . Na k r a j u k r a j e v a , n i j e bilo mnogo r a z l i k e među n a m a , pa s a m je odlučio v r a t i t i u njen m o r s k i dom. S v a k i p u t a k a d b i h j e podigao, ona b i s e m a h n i t o i z m i g o l j i l a j e r s e t o l i k o p l a š i l a d a u m e n i nije mogla p r e p o z n a t i p r i j a t e l j a . N a j z a d s a m je u h v a t i o s obje r u k e i b a c i o u v o d u . Moje je z a d o v o l j s t v o k r a t k o trajalo, jer ju je već sljedeći val nasukao natrag na obalu. Ja s a m je o p e t podigao i b a c i o u v o d u , no s l j e d e ć i ju je v a l i z n o v a n a s u k a o i ostavio je da u m r e na pijesku. Ovoga s a m puta, b o r e ć i se da je z a d r ž i m u r u c i , u š a o u m o r e do v r a t a i b a c i o je što s a m d a l j e mogao. O n d a s a m s e v r a t i o n a o b a l u i p r o m a t r a o v a l z a v a l o m d o k n i s a m bio siguran da je ribica na sigurnom. Prošetao s a m se i vidio r i b a r e k a k o v u k u svoje mreže iz broda n a p i j e s a k . B i l e s u p u n e s t o t i n a o n a k v i h r i b i c a koje s u s e b a c a k a l e u n a o k o l o , o s u đ e n e n a s m r t u nečijoj t a v i . Što s a m mogao u č i n i t i ?

O t r i j e ž n j e n o s a m p o g l e d a o na m o r e i o d š e t a o d a l j e , u n e s e n u m i s l i . Mi smo poput riba Onaj tko Bogom pomogli u more mnoštvu želi nalikuje da se ribi vrati koje su koja izašle iz mora u božanske svjesnosti. odnosa s životu izvan vode, natrag umove

biti sretan

i živjeti bez svoga prirodnog pokušava prirodnoj mreža uživati

na suhom pijesku. Sveti se ljudi silno trude ne bi li makar jednome svojoj Ali duhovnoj тауе, svjesnosti, otima istinske i odvraća radosti. iluzije, interesa.

nas od našega pravog

K

a d s a m k r e n u o n a svoje d u h o v n o p u t o v a n j e , htio s a m n a u č i t i što s a m v i š e mogao o r a z n i m p u t o v i m a i k o d r a z n i h u č i t e l j a , a

p o t o m i z s v a k e o d tih p r a k s i u z e t i ono što m i s e č i n i l o d a najbolje djeluje na m e n e . U š e z d e s e t i m g o d i n a m a d v a d e s e t o g a s t o l j e ć a to

je b i l a p o p u l a r n a ideja, ali tek s a m u Indiji počeo s h v a ć a t i k o l i k o je p o v r š n a . S r e o s a m mnoge d u h o v n j a k e koji s u t a k o m i s l i l i , a l i m i s e n j i h o v a s p o z n a j a č i n i l a n e o d r e đ e n o m i p o v r š n o m . O n i koji s u m i s e u č i n i l i n a p r e d n i m a bili s u p o s v e ć e n i j e d n o m p u t u . S h v a t i o s a m d a moje p u t o v a n j e s m j e s t a na m j e s t o , od u č i t e l j a do u č i t e l j a i m a s v o j a ograničenja., k a o i to da je j e d a n dio moga o k l i j e v a n j a da p r i h v a t i m i n i c i j a c i j u u o d r e đ e n u religiju p o t j e c a o s t r a h a da ću se t i m e o d i j e l i t i od ostalih. Ipak, znao s a m da ć u , ako želim napredovati, morati nešto o d a b r a t i . Č i n j e n i c a d a t o još u v i j e k n i s a m u č i n i o v e ć m i j e p o s t a l a b o l n a . K o j i m p u t e m d a k r e n e m i koji j e učitelj m o j ? K a k o d a b u d e m siguran? Već ljepotu. su me mnogi velili učitelji prosvijetlili znanjem o raznim

putovima i iskustvima, što nisam zavrijedio. Kamo da krenem na križanju života?

U svima vidim duhovnu

Te s a m se n o ć i molio za v o d s t v o i utonuo u s a n . U s r e d n o ć i , probudio s a m s e pod p o l u m j e s e c o m koji j e sjajio n a m r a č n o m nebu. Jedna je z v i j e z d a s j a l a u njegovu z a g r l j a j u . B i o je to s i m b o l i s l a m a , z n a k p o k o r n o s t i B o g u . Z u r i o s a m i č u d i o se. O s j e ć a o s a m o h r a b r e n j e i p r i h v a t i o s a m to k a o z n a k da će t a j n a o kojoj s a m r a z m i š l j a o biti otkrivena u pravo vrijeme.

pomolio u h r a m u g o s p o d i n a B u d d h e te mu je na o l t a r u ponudio š a l od bijele s v i l e u z n a k p o z d r a v a i n a m j e r e da se v r a t i . T e š k a je s r c a s k i n u o s v o j u r e d o v n i č k u o d j e ć u i, p r e r u š e n u v o j n i k a , u s r e d noći pobjegao iz palače. S a s v o j o m j e s v i t o m poput i z b j e g l i c a p l a n i n a r i o p r e k o k r š e v i t i h t i b e t a n s k i h b r d a , k r o z dubok s n i j e g , prolome o b l a k a i n e z a m i s l i v u • z Goe s a m o t p l o v i o n a t r a g za M u m b a i i k r e n u o n a t r a g za H i m a l a j u . I V l a k o m s a m o t p u t o v a o do Delhija, a o t a m o na s j e v e r o z a p a d do A. g r a d a P a t h a n k o t e a b l i z u g r a n i c e s K a š m i r o m . S toga s a m se m j e s t a u s t r a ž n j e m dijelu k a m i o n a o d v e z a o do D h a r m a š a l e u H i m a ć a l P r a d e š u . B l i ž i l o se ljeto i š u m a je bila p u n a p r o c v a l o g a c v i j e ć a n a r a n č a s t e , ž u t e , l j u b i č a s t e i bijele boje. D i v o v s k o d r e v n o d r v e ć e z a o g r n u l o se s j a j n i m z e l e n i m l i s t o v i m a , a n e p r e s t a n o je b r u j a n j e divljine ozračju davalo živost. Visoko na planinskom sedlu iznad D h a r m a š a l e n a l a z i o s e j e McCleod Ganja, logor t i b e t a n s k i h izbjeglica i dom njihova Dalaj L a m e . S p r e m a j u ć i s e z a h o d o č a š ć e u taj p l a n i n s k i s a m o s t a n , p r o č i t a o s a m D a l a j L a m i n u k n j i g u , Moja zemlja i moji ljudi. S a z n a o s a m da se L h a m o D h o n d r u b rodio 1 9 3 5 . u obitelji s i r o m a š n i h z e m l j o r a d n i k a , u j e d n o s t a v n o j t i b e t a n s k o j k u ć i n a č i n j e n o j od k a m e n a i b l a t a . K a d j e dijete n a p u n i l o d v i j e godine, g r u p a u z v i š e n i h r e d o v n i k a k r e n u l a je u potragu na poticaj tibetanskoga namjesnika, s posebnom p r e p o r u k o m d a posjete u p r a v o njegov d o m . N a m j e s n i k je, n a i m e , i m a o v i z i j u d a s e s l j e d e ć i D a l a j L a m a rodio u p r a v o n a t o m m j e s t u . I z a s l a n i c i s u g a p o s j e t i l i p r e r u š e n i u p u t n i k e koji t r a ž e p r e n o ć i š t e . Oko v r a t a j e d n o g a r e d o v n i k a v i s j e l a j e b r o j a n i c a pokojnoga Dalaj L a m e . Dijete ju je z g r a b i l o i p r i s v o j i l o . I z a s l a n i c i su u još n e k o l i k o n a v r a t a p o s j e t i l i obitelj i i s k u š a l i dijete t e s u n a j z a d z a k l j u č i l i d a s u pronašli četrnaestu inkarnaciju Chenreziga, Bodhisattve samilosti z a koga s e v j e r u j e d a v o d i n a r o d T i b e t a d u h o v n o i p o l i t i č k i t a k o što s e u s v a k o m p o k o l j e n j u r e i n k a r n i r a k a o Dalaj L a m a . D j e č a k a su odveli u s a m o s t a n u L h a s i gdje su ga p r i p r e m i l i za ulogu p r e d s j e d n i k a d r ž a v e i d u h o v n o g a vođe nacije. U p o č e t k u njegove v l a d a v i n e , d o k j e Dalaj L a m a bio dječak, T i b e t j e c v a o . A l i 1 9 5 0 . n a p a l a i h j e k i n e s k a v o j s k a n a p a l a , p a s u d o 1959. d r ž a v o m h a r a l i s t r a š n i n e m i r i i n a s i l j e . Njegovi ljudi bojali su se za njegov život te su u p o r n o z a h t i j e v a l i d a pobjegne i z voljene m u d o m o v i n e . Najzad s e D a l a j L a m a h l a d n o ć u . Č i t a v o s e v r i j e m e njegovo s r c e s l a m a l o dok j e m i s l i o n a svoje ljude u nevolji. S h r v a n od bolesti, i s c r p l j e n o s t i i o s j e ć a j a koji je opisao kao „ n e s r e ć u dublju nego što se da i z r a z i t i " , p r e š a o je i n d i j s k u granicu. Pod s n a ž n i m d o j m o m n e v j e r o j a t n e p r i č e o i z g n a n s t v u , s u d b i n i i s v l a d a v a n j u n e d a ć a , m o r a o s a m p o s j e t i t i mjesto n a k o j e m u j e d o m pronašao duhovni voda sljedbenika tibetanskoga budizma. Kad s a m te 1 9 7 1 . godine p r i s t i g a o u McCleod G a n j u , koja se p r o s t i r a l a na v i s o k i m š u m o v i t i m p l a n i n a m a i d u b o k i m d o l i n a m a H i m a l a j e , i z g l e d a l a je poput T i b e t a u m a l o m . Izbjeglice su o d i j e v a l i t r a d i c i o n a l n u o d j e ć u , a g r a đ e v i n e su bile n a č i n j e n e u t i b e t a n s k o m s t i l u , od d r v e t a ili c i g a l a , jedna je od glavnih odrednica njihova stila u k r a š a v a n j e nastambi z m a j e v i m a i o s t a l i m m i t s k i m b i ć i m a koje bi r e z b a r i l i ili s l i k a l i na s t u p o v i m a i l u k o v i m a u v r l o ž i v i m b o j a m a . Na b r d i m a s a m v i d i o j a k o v e k a k o p a s u t e n e k o l i k o h o d o č a s n i k a s a Z a p a d a koji s u s e s v a k i p o v u k l i na s a m o t n a m j e s t a za m e d i t a c i j u . B a š k a o i u T i b e t u , m n o g i su m u š k a r c i bili b u d i s t i č k i r e d o v n i c i . U s r e d i š t u s e l a , v j e r n i c i s u o b i l a z i l i veliku površinu u obliku kvadrata okruženu molitvenim kotačima te n e p r e s t a n o o k r e t a l i te kotače i i z g o v a r a l i m a n t r u om mani padme hum. Z n a o s a m iz onoga što s a m r a n i j e p r o č i t a o da t i b e t a n s k i b u d i s t i v j e r u j u k a k o t e m a n t r a p r i z i v a blagoslove C h e n r e z i g a , u t j e l o v l j e n j a s a m i l o s t i , i da s a d r ž i c j e l o k u p n a B u d d h i n a u č e n j a . S t a n o v n i c i M c L e o d Ganje bili s u n e v j e r o j a t n o p r i j a z n i . R a d o s n o s u se s m i j e š i l i te mi i s k a z i v a l i d o b r o d o š l i c u gdje god s a m išao. Unatoč t e š k o ć a m a k r o z koje su prošli i u n a t o č t o m e što su bili izbjeglice u s t r a n o j z e m l j i , č i n i l i s u s e s p o k o j n i m a . Među n j i m a n i s a m v i d i o n i p r o s j a k a n i v a r a l i c a . S v i s u izgledali zadovoljno. Jedna m e obitelj p o z v a l a u svoj d o m i p o s l u ž i l a mi t i b e t a n s k u j u h u s r e z a n c i m a koja se zove t h u p k a te t r a d i c i o n a l n i č a j s m a s l a c e m od j a k o v a m l i j e k a i solju. Čaj j e osobito u č i n k o v i t o g r i j a o t i j e k o m h l a d n i h h i m a l a j s k i h noći. T a m o š n j i s u m c ljudi toliko o č a r a l i d a s a m č e s t o p r o v o d i o sate

175

s a m o i h p r o m a t r a j u ć i k a k o izvode svoje d n e v n e poslove d o k s u m i s e o s m j e h i v a l i od u h a do u h a . N e d a l e k o od k u ć e Dalaj L a m e , n a l a z i o se h r a m u k o j e m u je s t a j a l o v e l i č a n s t v e n o b o ž a n s t v o B u d d h e koji s j e d i u p o l o ž a j u lotosa, I r e d o v n i c i i o b i č n i ljudi o b o ž a v a l i su taj njegov z l a t n i lik p r i n o s e ć i mu m i r i s n e š t a p i ć e , z v o n a , s v j e t i l j k e i p o k l o n e . O č a r a v a l a me je puja, obred štovanja. Redovnici su sjedili u dva reda, okrenuti jedni p r e m a d r u g i m a , s B u d d h o m u s r e d i n i . Čitali su s p i s e iz n e u v e z a n i h l i s t o v a p e r g a m e n t a . K a d b i i z n j i h j e d n o g l a s n o p r o č i t a l i d r e v n e molitve, složili bi listove jedan na drugi. U povoljnim v r e m e n s k i m r a z m a c i m a , n e k i s u r e d o v n i c i p u h a l i u duge rogove n a l i k t r u b l j a m a , d r u g i s u zvonili obredim zvonima, a neki su pak d r v e n i m čekićima udarali o goleme gongove i l i su š t a p o v i m a l u p a l i u o g r o m n e bubnjeve. Dok je vibracija dosezala v r h u n a c , vodeći je s v e ć e n i k ceremonijalno podigao žezlo, koje su z v a l i dorje, n a č i n j e n o od m e s i n g a o b l i k o v a n a s m n o š t v o m p o j e d i n o s t i . Dorje je bio p r i j e n o s n i k d u h o v n e energije. Z i d o v e h r a m a k r a s i l a s u u m j e t n i č k a d j e l a z v a n a t a n t r e , koja s u , na­ slikana ž i v i m bojama i osmišljena kao pomagala pri prosvjetljenju, prikazivala povijest i simboliku budizma. Miris zapaljenih uljnih s v j e t i l j k i i u g o d n i h m i r i s n i h š t a p i ć a p o m a g a o d a m i s e u m uzdigne dok s a m sjedio s redovnicima, meditirajući i izgovarajući mantre. Posebno me d i r n u l a l j u b a v i p o š t o v a n j e koje su ljudi o s j e ć a l i p r e m a Dalaj L a m i . U s v i j e s t i T i b e t a n a c a , on je p o s j e d o v a o d u h o v n u moć pape i p o l i t i č k i a u t o r i t e t k r a l j a . Njegova je s l i k a b i l a na i s t a k n u t o m mjestu u svakoj prodavaonici i svakom domu. R a n o j e d n o g j u t r a , d o k s a m m e d i t i r a o u h r a m u , p o r e d m e n e j e sjeo n e k i p o s t a r i j i l a m a . B i o je v i s o k , o b r i j a n e g l a v e i odjeven u t a m n o c r v e n e halje, s n i s k o m d r v e n i h m o l i t v e n i h z r n a oko v r a t a . R e k a o m i j e d a m e p r o m a t r a v e ć p a r d a n a i upitao m e i m a m l i k a k v i h p i t a n j a . O t a d a s m o z a j e d n o p r o v o d i l i n e k o l i k o s a t i d n e v n o . Jednoga p o s e b n o g poslijepodneva, pozvao me je da mu se p r i d r u ž i m na osobnom p r i j e m u k o d Dalaj L a m e . D a l a j L a m i n dom n a l a z i o s e n a š u m o v i t o m b r d u o k r u ž e n i n d i j s k i m v o j n i c i m a o d r e đ e n i m d a g a š t i t e , j e r j e bio pod s t a l n o m p r i j e t n j o m s m r ć u . P r o š a o s a m s i g u r n o s n i p r e g l e d t e s u me uveli u p r o s t o r i j u u k r a š e n u v e l i k i m ž i v a h n i m s l i k a m a B u d d h e i v e l i k i h Boddhisattva. P r e k r a s n o metalno božanstvo Buddhe sjedilo je na oltaru ukrašenom cvijećem, mesinganim lampama, zvonima

i drugim p r e d m e t i m a za štovanje. Z r a k o m se iz mirisnoga štapića širio m i r i s cedrova ulja. Nekoliko m i n u t a k a s n i j e , v r a t a s u s e o t v o r i l a i D a l a j L a m a m e pogledao k r o z svoje n a o č a l e s a s m e đ i m o k v i r i m a . U o č i m a m u j e s j a j i l a r a d o s t . P o v e l i k a g l a v a bila m u j e o b r i j a n a , l i c e č e t v r t a s t o , nos n i z a k i zaobljen, a bio je odjeven u b l i s t a v u z l a t n u r e d o v n i č k u k o š u l j u p r e k o koje j e omotao t a m n o c r v e n u h a l j u . O s m j e h n u o s e z a r a z n o i puno v e s e l j a te p o ž u r i o k meni da me p o z d r a v i . G l a s n o se s m i j a o i rukovao se sa mnom iznova i iznova pri tom mi č v r s t o u h v a t i v š i obje r u k e . Obratio m i s e v e d r i m o č i m a i s r d a č n i m g l a s o m : „ D o š a o s i i z d a l e k a . Dobro n a m došao." Sjeli s m o na s t o l c e j e d a n p r e m a d r u g o m e . S d j e t i n j o m me je r a d o z n a l o š ć u p r o p i t k i v a o o ž i v o t u u A m e r i c i i m o j i m r a z l o z i m a za ž i v o t sadhua. Dok s a m mu p r i č a o s v o j u p r i č u , p o z o r n o je i b r i ž n o s l u š a o s v a k u r i j e č . K a d god j e u mojoj p r i č i n a š a o t r a č a k h u m o r a , pljeskao bi r u k a m a i cijelo bi mu se tijelo t r e s l o od s m i j e h a . N a k o n oko pola s a t a r a z g o v o r a , upitao s a m ga o s t a n j u n j e g o v i h ljudi u T i b e t u . Nato s e o n z a m i s l i o dok s u m u n a oči n a v r l e s u z e . Nako j e v r i j e m e v l a d a l a t i š i n a , a o n d a je p r o š a p t a o : „ D o k s a m bio dijete, m o j a je nacija u ž i v a l a u s l o b o d i . B i l i s m o s r e t n i i s l o ž n i ljudi, a n a š a je d u h o v n a k u l t u r a evala." Opet se u m i r i o i dugo š u t i o o z b i l j a n . U t i š i n i je podigao č a j n i k p u n t i b e t a n s k o g č a j a i ponudio me. P r o m a t r a o s a m k a k o s e v r u ć i čaj p a r i i i s t a č e u m o j u š a l i c u k r o z g r l i ć . O n d a je v r a t i o č a j n i k n a mjesto i duboko z a m i š l j e n pognuo g l a v u k a o d a o k o m svojega u m a gleda p r e k o h i m a l a j s k i h v r h o v a i u s r c u ć u t i nevolje s v o g a n a r o d a u T i b e t u . Blagim je glasom rekao: „Veliki smo dužnici Indiji, jer je p r u ž i l a u t o č i š t e t i s u ć a m a n a š i h ljudi." „ Z a j e d n i č k o obilježje s v i h religija," n a s t a v i o je, „ j e s t s a m i l o s t prema drugim živim bićima. Žrtvovati se za dobro drugih istinska je dharma." Njegove su me r i j e č i d i r a l e duboko u s r c e , j e r s a m v i d i o koliko se žrtvovao za svoj narod. „Meditacija, učenje i štovanje", r e k a o je, „ d a j u n a m u n u t r a š n j u s n a g u d a ž i v i m o ž i v o t o m d o b r o s t i v i h i p r o s v i j e t l j e n i h bića." Njegova je p o r u k a n a d a h n j i v a l a i n t r o s p e k c i j u , a njegova osobnost p o š t o v a n j e . No zbog l j u b a v i koju je i s k a z i v a o , osjećao s a m s e k a o njegov p r i s n i p r i j a t e l j . Dalaj L a m a m i j e u z osmijeh d o b r o d u š n o oko v r a t a s t a v i o s v i l e n i š a l i z v e z e n t i b e t a n s k i m m a n t r a m a . „ O b i č a v a m ponuditi taj p o k l o n s v i m s v o j i m p o s e b n i m gostima", r e k a o je. Osjećao s a m d a n e z a s l u ž u j e m njegovo v r i j e m e

m

177

ni d o b r o t u te s a m pognuo g l a v u u z n a k z a h v a l n o s t i . U njegovu d r u š t v u , v r l i n a nesebičnog s l u ž e n j a p o s t a j a l a m i j e s v e v a ž n i j o m . B i o j e p o j e d i n a c koji s e nije posvetio s a m o v l a s t i t i m d u h o v n i m n a č e l i m a , v e ć j e p r i h v a t i o golem t e r e t s l u ž e n j a s v o m u potlačenom i p r o t j e r a n o m n a r o d u . T i j e k o m svoje naizgled b e z n a d e ž n e borbe n a i š a o je n e s h v a t l j i v e i z a z o v e i p r e p r e k e . Služio je s v o j i m ljudima, t r p e ć i p r i t o m izgon i p r i j e t n j e . Š a l koji mi je p o k l o n i o u m o j i m je m i s l i m a p r e d s t a v l j a o s v e to. Bio je to p o s e b a n dar.

ponuditi p i s m o u k o j e m ga o h r a b r u j e m da se p r i b l i ž i Bogu o n a k o k a k o mu n a j v i š e o d g o v a r a . S m l a d e n a č k i m u v j e r e n j e m osobe koja se još nije p r o n a š l a , n a p i s a o s a m s l j e d e ć e : Voljeni moj oče, Htio bih od tebe tražiti nešto što mije vrlo važno. Dobar dio tvoje samilosti korijen religiju. Molim ogledalo je njegove Djed je u moga tebe voljenog posadio djeda sjeme Billa. ljubavi Vjerujem vjera u da je samilosti bila njegova potpuna bi osjetio židovsku

prema judaizmu. nadahnuće svoje

N

a s t a n i o s a m s e n a š u m o v i t o j p l a n i n i u s p i l j i i s p o d koje s e p r o s t i r a l a d u b o k a dolina. T a m o s a m p r e ž i v l j a v a o n a s u h o m

te, iskreno njeguj to sjeme da

vjere i ljubav prema Bogu. velike religije Molim pretke. Richard McCleod Ganja, svibanj, 1971 te, mogu

Osjećam da bi ti sveti dar meditacije religija i sve ostale tvoga oca i Gospodinu. nadahnula

p r a š k u n a č i n j e n o m od p r ž e n o g a j e č m a koji se zove tsampa. K a d mu se doda v o d a , n a l i k j e zobenoj k a š i . T i b e t a n s k i s u m e r e d o v n i c i n a u č i l i

pružio dobar uvid u dubinu judaizma. Židovska nas probližiti nastavi tradiciju koja je

ž i v j e t i na tsampi,)er se ne k v a r i . T a k o s a m p o j e d n o s t a v i o potrebe tijela i s v a k o g a d a n a odlazio u McCleod Ganju u č i t i od t a m o š n j i h ljudi. Noću b i h se v r a t i o u s v o j u s p i l j u . Jedne s a m noći ležao na k a m e n o m p o d u i ugledao g o l e m a p a u k a koji je puzao po z i d u d e s e t a k c e n t i m e t a r a o d moga l i c a . Polako j e m i c a o d l a k a v o c r n o tijelo, p o d i ž u ć i j e d n u nogu za d r u g o m dok nije n e s t a o u r u p i koja se n a l a z i l a oko d v a d e s e t c e n t i m e t a r a o d moga l i c a . K a o dijete, s i l n o s a m s e bojao p a u k a . S v a k i p u t k a d bi p a u k u š a o u n a š u k u ć u , pobjegao bih m a j c i p l a č u ć i da ga u k l o n i . Taj j e s p i l j s k i p a u k bio n a j s t r a š n i j i p r i m j e r a k koji s a m i k a d v i d i o . Ovo je Božja kušnja. Moram nadvladati svoj strah, p o m i s l i o s a m . Od te s m o n o ć i , n a s d v o j i c a s p o š t o v a n j e m dijelili p e ć i n u . S m j e s t a n a kojem s a m m e d i t i r a o v i d i o b i h p o n e k u k o b r u k a k o p l a z i š u m o m . P o v r e m e n o bi u s p i l j u došli i d r u g i s u s t a n a r i . Jedne je noći sa s v o d a pao golemi š k o r p i o n . Njihao je svoj ubojiti ž a l a c s j e d n e na d r u g u s t r a n u s a m o n e k o l i k o c e n t i m e t a r a od m e n e . U tom je t r e n u t k u m o j a j e d i n a s v i j e ć a dogorjela, p a j e s p i l j u p r e k r i o m r k l i m r a k . Osjećao s a m d a s e nije m u d r o m i c a t i t e s a m dugo sjedio n e p o k r e t a n o n a k o u m r a k u . U t o m s a m se s t a n j u sjetio o č i n s k i r a s p o l o ž e n o g K a i l a š B a b e k o j i m e j e poučio p r a v i l n o j s v j e s n o s t i p r i s u s r e t u s a z m i j a m a i š k o r p i o n i m a . D i s a o s a m p o l a k o i molio B o g a da mi pomogne n a d i ć i prosuđivanje, mržnju i strah. Jednoga mi je j u t r a u mojoj p e ć i n i um odlutao p r e k o k o n t i n e n a t a i m o r a d o oca u č i k a š k o m p r e d g r a đ u H i g h l a n d P a r k . I a k o s e još n i s a m odlučio z a svoj put, o s j e ć a o s a m d a j e n a j v e ć i čin l j u b a v i koji m u mogu

Vjerujem da je to ono što ti doista treba. Dharamshala, Himaćal Pradeš, India

V e ć i n u v r e m e n a m o j e indijske p u s t o l o v i n e

nisam imao druga

kojem bih se p o v j e r i o . Moji s u p u t n i c i n a j č e š ć e n i s u govorili e n g l e s k i ili su p a k b i l i v e l i k i i m o ć n i m u d r a c i p u n o s t a r i j i od m e n e . S v r e m e n a n a v r i j e m e bio s a m u s a m l j e n , a l i s a m n a u č i o v o l j e t i s a m o ć u k a o n a č i n njegovanja svoje v e z e s B o g o m . T i h a m o l i t v a p o s t a l a je m e d i j k r o z koji s a m mogao r a z o t k r i t i s v o j e m i s l i i o s j e ć a j e . S p o k o j s t v o m e d i t a c i j e bilo mi je o k r i l j e p r e d n e m i r i m a v l a s t i t a u m a i s v i j e t a oko mene. Dok s a m u v j e r a v a o svoju obitelj o t o m e k a k o mi je dobro, često s a m poželio i s k o r i s t i t i t a p i s m a d a b i h o t v o r i o s r c e i a k o s a m z n a o da bi im moje r i j e č i bile t e š k o s h v a t l j i v e . P o n e k a d b i h ono što mi je n a s r c u p o v j e r i o m a l e n o j b i l j e ž n i c i . Jednoga s u n č a n o g d a n a , dok s a m s a m s j e d i o u s a m o ć i svoje p l a n i n s k e p e ć i n e , n a p i s a o s a m s l j e d e ć e i n i s a m to n i k o m e uputio: U umu da isposnika, u teškim vremenima, kad je čovjek umoran,

klonuo i zbunjen o tome kamo je krenuo i što mu je na svijetu ostalo bi se oslonio, javi se pitanje treba li zadržati ili zauvijek odbaciti ono što je još njegovo. Kamo da pođe onaj tko je napustio prijatelje i

179

dom?Što da radi onaj tko luta sam u divljini vlastite samoće? Treba li srušiti zidove koje je oko sebe sagradio ili ih podići još snažnije i više? On se ovako moli: „0, Gospodine, postoji li na svijetu vodič koji će mi pokazati put prema tebi? Gdje da živi beskućnik koji vjeruje da mu se dom ne nalazi na ovomu smrtnom svijetu?" l V T e d a l e k o moje p e ć i n e , ž i v i o j e p o v u č e n i e g i p a t s k i m i s t i k . S 1N v r e m e n a na v r i j e m e v o d i l i bismo d u b o k e r a z g o v o r e . Put mu je bila g l a t k a i t a m n a , nos v e l i k , usne t a n k e , a na k o z j a b r a d i c a z a p u š t e n a . Njegove s u c r n e i n t r o s p e k t i v n e oči bile t o l i k o s i l n e d a s e č i n i l o k a k o s u z a g l e d a n e u n e k i drugi s v i j e t . I z v a n a s e č i n i o m i r a n , ali s u m u m i s l i u v i j e k t r a ž i l e novi k o m a d i ć m u d r o s t i što m u j e nedostajao p r i r j e š a v a n j u z a g o n e t k e ž i v o t a . B i o je s t r u č n j a k u e g i p a t s k o m n a č i n u p r o r i c a n j a s u d b i n e , v j e š t i n i n a l i k t a r o t u , koji z o v u m e t u neter. Ponudio je da mi p r o r e k n e s u d b i n u i ja s a m p r i s t a o . P r o m i j e š a o je i posložio p r e d a se k a r t e u p r e c i z n e r e d o v e na b a r š u n a s t o j plavoj t k a n i n i t e j e stao i z v o d i t i n i z o k u l t n i h o b r e d a p o r i j e k l o m i z s t a r o g a E g i p t a . Potom m e j e p r o v e o k r o z složenu m e d i t a c i j u n a v r h u n c u koje s a m o d a b r a o j e d n u k a r t u . K a r t e s u bile oko 1 5 c e n t i m e t a r a duge, 7 centimetara široke i oslikane mističnim simbolima i mitskim l i k o v i m a u ž i v i m b o j a m a . P r i j e no što je p r e k i n u o t i š i n u , d o b r i h se pola s a t a u s r e d o t o č a v a o n a r a s p o r e d k a r a t a . O n d a j e p o l a k o ustao, položio obje r u k e n a s t o l t e i z r e k a o p r o r o č a n s t v o : „ N i t i t v o j u m niti r a z u m n e mogu r a z a z n a t i d u h o v n i put z a k o j i m ž u d i š . M e đ u t i m , v r l o ć e t e b r z o u s m j e r i t i b o ž a n s k a moć. Poput l i s t a n a v j e t r u , o d v e s t ć e te do p u t a k o j i m m o r a š poći." Činilo mi se k a o da k a r t e z n a j u s v e o m e n i , a on je g o v o r i o u n j i h o v o ime. Z a t i m je položio p r s t na j e d n u od k a r a t a i u t i h n u o . S k l o p i o je oči i p r o š a p t a o : „ M o r a š u s t r a j a t i i biti s t r p l j i v . P r e p o z n a t ć e š onoga koga t r a ž i š u z p o m o ć sile koja j e j a č a od tebe. V j e r u j u ono što s a m ti r e k a o . To je t v o j a s u d b i n a . T v o j će ti učitelj doći."

O

p r o s t i o s a m s e o d oaze m i r a u M c L e o d G a n j u . N i k a d n i s a m z a b o r a v i o r a d o s t koju s a m t a m o d o ž i v i o i d o b r o t u k o j u s a m p r i m i o . Ali o s j e ć a o s a m nagon d a v i d i m još n e k a i n d i j s k a s v e t a

m j e s t a te da i s k u š a m d r u g e p r a k s e i t r a d i c i j e , s v e u n a d i da će mi se r a z o t k r i t i moja sudbina. U P a t h a n k o t e u s a m sjeo na v l a k p r e m a j u g u i s i š a o u K u r u k š e t r i , u d r ž a v i H a r y a n i . To je mjesto na k o j e m u je p r v i put i z g o v o r e n a B h a g a v a d Gita i j e d n o od n a j s v e t i j i h m j e s t a u Indiji. Dok s a m o d l a z i o sa željezničke stanice v u k u ć i svoju torbu punu duhovnih knjiga, iz obližnjega s e h r a m a k r o z p u c k e t a v i z v u č n i k čulo r e c i t i r a n j e s t r o f a i z B h a g a v a d Gite. T a m o s a m s e u n i o u r i j e č i koje j e K r i š n a i z g o v o r i o s v o m e u č e n i k u A r đ u n i k a d j e ovaj o d l u č i o p o r e ć i svoje z v a n j e zbog n e p r e m o s t i v i h p r e p r e k a . Gita je i z g o v o r e n a na bojnom polju, j e r je i s a m ž i v o t b o r b a u kojoj zlo n e p r e s t a n o n a p a d a dobro, a n a š i s v e t i i d e a l i n e i z b j e ž n o dolaze na k u š n j u . Svima će nam zaprijetiti velike opasnosti i z a s t r a š u j u ć i d e m o n i , k a k o i z v a n a t a k o i i z n u t r a . Naš j e d o b i t a k v e l i k k a d se t a k v i m n a p a d a č i m a s u p r o t s t a v i m o s i n t e g r i t e t o m i v j e r o m . K r i š n i n je s v e v r e m e n p o z i v dosegao svoj v r h u n a c u d j e l o v a n j u s n e s e b i č n o m p o s v e ć e n o s t i , o d l u č n o s t i i u s r e d o t o č e n o s t i na d u h o v n o . T i m n a č i n o m dosegnut ćemo moć v e ć u o d v l a s t i t e , k o j o m ćemo n a d i ć i s a v s t r a h - to je m o ć B o ž j e ljubavi. Na t o m u je s v e t o m m j e s t u p o r u k a B h a g a v a d Gite u m e n e p r o d r l a toliko duboko d a s a m osjećao k a o d a s e K r i š n a u p r a v o m e n i o b r a ć a na svakoj stranici. Svakog bih dana pročitao nekoliko poglavlja, pomno i š č i t a v a j u ć i svoj m a l e n i p r i m j e r a k B h a g a v a d Gite k o j u j e t i s k a l a i z d a v a č k a k u ć a Gita P r e s s . B i l a j e o t i s n u a n a j e f t i n o m p a p i r u i u v e z e n a u bijele k o r i c e od k a r t o n a . Na s v o j i m s a m p u t o v a n j i m a p r o č i t a o mnoga d u h o v n a djela, no nijedno mi se nije č i n i l o t o l i k o praktičnim. B h a g a v a d Gitu s a m č i t a o pod i s t i m o n i m s t a b l o m b a n j a n a gdje ju je Krišna i z v o r n o izgovorio pred Arđunom. Zaprepastilo me

m

je s k a k v o m je s n a g o m to djelo izlagalo z n a n o s t o s a m o s p o z n a j i , n a d i l a z e ć i s e k t a š k e i p o v i j e s n e g r a n i c e . T u m a č i l o je složene pojmove poput p r i r o d e v e z e i z m e đ u d u š e i B o g a , utjecaja m a t e r i j a l n e prirode n a n e p r o m j e n j i v u d u š u , k a r m e ( p r i r o d n o g a z a k o n a č i n a i posljedice) koja nas s v e d r ž i u š a c i , k a o i n e o p a z i v a utjecaja v r e m e n a na s t v o r e n i s v i j e t . B i o s a m s a m o t n i l u t a l i c a koji j e t r a ž i o i s t i n u izložen o p a s n o s t i m a , i s k u š e n j i m a i s t r a h u koji s u m e mogli n a p a s t i s v a k o g a č a s a . T e s u m i b e s m r t n e r i j e č i p r u ž i l e utjehu i u s m j e r e n j e . T a m o , n a K u r u k š e t r i , B h a g a v a d Gita m i j e postala p r i r u č n i k z a ž i v o t . N a k o n n e k o l i k o d a n a , o t i š a o s a m iz Н а г у а п е . Dok s a m putovao v l a k o m k r o z i n d i j s k e r a v n i c e , n a jednoj s a m p o s t a j i v i d i o nešto j a k o r u ž n o . Nekog je a d o l e s c e n t a v r i j e đ a o i t u k a o njegov poslodavac. M l a d i ć s e nije n i p o m a k n u o , niti j e i š t a r e k a o . B r z o s u g a odveli. Nekog s t u d e n t a koji je sjedio b l i z u mene upitao s a m š t o se dogodilo. O d m a h u j u ć i g l a v o m , r e k a o je: „Onaj j e m l a d i ć poput r o b a s a m o zato jer je r o đ e n u nižoj k a s t i . Najvjerojatnije neće dobiti p r i l i k u za k v a l i t e t n o o b r a z o v a n j e n i t i će moći oženiti djevojku koja nije iz njegove potlačene k a s t e . Čitavog ž i v o t a obavljati će t e š k e i n i s k e poslove. Z n a m k a k o m u je. Moje j e z a l e đ e slično, a l i s a m i m a o s r e ć e . V l a d a s e bori p r o t i v t a k v i h n e p r a v d i kao i v e ć i n a o b r a z o v a n i h , k u l t u r n i h i d r u š t v e n o o s v i j e š t e n i h ljudi. Ipak, to je m n i j e n j e još u v i j e k duboko u k o r i j e n j e n o u m n o g i m a . " Objasnio mi je da je postojeći k a s t i n s k i sustav grubo izvrtanje drevnoga učenja, vedskoga varnašrama. To učenje u s p o r e đ u j e d r u š t v e n o tijelo s l j u d s k i m tijelom koje i m a g l a v u , r u k e , t r b u h i noge u k o j e m u je s v a k i dio n a m i j e n j e n da djeluje za dobrobit cijeloga t i j e l a . T a k o se u d r u š t v e n o m tijelu pojedinac uči p r i h v a t i t i o d g o v o r n o s t i za v l a s t i t u i t u đ u d r u š t v e n u i d u h o v n u dobrobit u s k l a d u s u r o đ e n i m s k l o n o s t i m a i v j e š t i n a m a . V e d s k i je varnašram s l u ž i o t o m u da o h r a b r i , o p u n o m o ć i i ujedini s v e ljude. „ M e đ u t i m , " z a v r š i o je, „ o v a i z m i š l j o t i n a k o j o m s e k a s t e o d r e đ u j u p o r o đ e n j u i p o m o ć u koje se n i ž e k a s t e i z r a b l j u j u , p o k v a r i l a je p r e k r a s a n sustav." P o m i s l i o s a m na p o t l a č i v a n j e r a s n i h i v j e r s k i h m a n j i n a u A m e r i c i i E u r o p i . S a ž a l o š ć u s a m s e p r i s j e ć a o k a k o s k l o n o s t d a njegujemo s u p e r i o r n o s t i i z r a b l j u j e m o d r u g e , p o p r i m a r a z n e o b l i k e te se s k r i v a u politici, d r u š t v u , filozofiji pa č a k i r e l i g i j i . Sve mi je j a s n i j e bilo da t r e b a m o d a b r a t i j e d a n put a k o s a m doista htio p o z n a v a t i Boga, ali m e

b r i n u l o da bi mi o d a b i r mogao s m a n j i t i obzor. P r i v l a č i l a me je j e d n a od n a j v a ž n i j i h religija Indije i v e s e l i l o me je da n i š t a u i s t i n s k o j filozofiji h i n d u i z m a n e p o d r ž a v a p o t l a č i v a n j e l j u d s k i h bića n a t e m e l j u r a s e , k a s t e , s p o l a ili rođenja t e d a m e đ u s v e t i m l j u d i m a n i s a m p r i m j e t i o takve vrste predrasuda.

U

prekrasnoj dolini Kulu, u d r ž a v i Himaćal Pradeš, k i l o m e t r i m a s a m hodao n e t a k n u t o m p r i r o d o m . U p r i r o d i s a m s e o s j e ć a o t a k o

b l i z u B o g u . D v a d a n a p r i j e toga n a z i d u ž e l j e z n i č k e postaje ugledao s a m p l a k a t s v e l i k o m fotografijom doline K u l u te s k o č i o na k a m i o n koji s e t a m o uputio. Jednoga d a n a , dok s a m upijao s v j e ž m i r i s b o r o v a u h i m a l a j s k o m z r a k u , n a i š a o s a m n a p u t n i k a i z C o l o r a d a kojega s a m već s r e o u I r a n u . K a d s m o se z a d n j i put s r e l i , bio je na p u t u za I n d i j u p r o u č a v a t i t i b e t a n s k i b u d i z a m . „ I , k a k o j e p r o š l a tvoja p o t r a g a ? " upitao s a m g a On je na to ušao u s t a n j e poput t r a n s a , z a k o l u t a o o č i m a i r e k a o : „ B o g se i n k a r n i r a o . " K a p c i su mu p o d r h t a v a l i k a o i glas. „Od s a m o g a d o d i r a njegova p r s t a z a s l j e p i l o m e j e b o ž a n s k o s v j e t l o . V a l o v i z a n o s a p r o š l i s u m i k r o z udove. B o ž a n s k a g l a z b a i s p u n i l a m i j e u š i . N a m i r i s a o s a m a m b r o z i j u i o k u s i o n e k t a r . Moraš o d m a h t a m o . G o s p o d a r u n i v e r z u m a

s i š a o je na Zemlju." I n z i s t i r a o j e poput l i j e č n i k a koji l i j e č i u m i r u ć e g a : „ V r h u n a c tvoga dugog p u t o v a n j a u I n d i j u č e k a te u H a r i d v a r u . Idi s a d a b r a t e i ne odgađaj. S v e v i š n j i ć e u s k o r o o t p u t o v a t i p r e k o g r a n i c e . " Njegove su r i j e č i pobudile u m e n i i z v j e s n o z a n i m a n j e , pa s a m k r e n u o na jug i stigao u a š r a m u H a r i d v a r u o k o j e m je govorio. K a d s a m ušao u h r a m , i z n e n a d i l a m e j e v e l i k a s l i k a n a o l t a r u . P r i k a z i v a l a je m l a d o g a g u r u a koji je nosio k r u n u i p a u n o v o p e r o , s v i r a o f l a u t u i stajao u položaju K r i š n e . Izgledao je mnogo d r u g a č i j e od s l i k e K r i š n e koju s a m k u p i o u D e l h i j u . K a o i moj prijatelj iz C o l o r a d a , o s t a l i njegovi u č e n i c i koji s u m i p r i š l i , t a k o đ e r s u s e p r e d a m n o m p a d a l i u n e s v i j e s t : „ M i l o s t i v i je G o s p o d i n u p r o š l o s t i d o š a o k a o R a m a i K r i š n a , a s a d a s e opet pojavio. K a d G u r u M a h a r a đ i n e k o m e p o d a r i 'znanje', o t v o r i i m b o ž a n s k o oko t e g a v i d e kao g o s p o d a r a u n i v e r z u m a . " K a k o s e G u r u m a h a r a đ i s p r e m a o n a svoje p r v o p u t o v a n j e u s t r a n e z e m l j e , njegovi s u m e u č e n i c i ž u r n o o t p r a v i l i n a a u t o b u s z a N e w Delhi. U New Delhiju, stotine su se G u r u Maharađijevih učenika nagurale

182

183

u a š r a m ne bi li ga na t r e n v i d j e l i , ja s a m sjedio u k u t u i p r o m a t r a o , j e d a n je s t a r i j i u č e n i k sa m n o m z a p o d j e n u o r a z g o v o r i onda me predstavio skupini mahatma, o n i h koji su bili opunomoćeni da p r e n o s e „ z n a n j e " G u r u M a h a r a đ i j a . Mahatme s u o d l u č i l i d a m o r a m upoznati Šri Mataji, svetu m a j k u njihova gospodara. Ona je sjedila na j a s t u k u o k r u ž e n a o b o ž a v a t e l j i m a k o j i s u j e hladili j a k o v i m r e p o v i m a i upijali s v a k u njenu r i j e č . I z n e n a d i o s a m s e kad j e o d l u č i l a d a m o r a m osobno u p o z n a t i n j e n a s i n a p r i j e no š t o ode. Neki me mahatma odveo u n j e g o v u s o b u . G u r u M a h a r a đ i je bio d j e č a k od s a m o t r i n a e s t godina, p o m a l o z d e p a s t i u r e d n o z a č e š l j a n e kose s r a z d j e l j k o m po s t r a n i . P r e d s t a v i o mi se k a o P r e m R a v a r i o b j a s n i o da je n a s l j e d n i k s v o g a oca Š r i H a n s đ i M a h a r a đ e . I z v r e v e u č e n i k a , G u r u M a h a r a d i m e odveo n a k r o v d a b i s m o bili n a s a m o . T a m o s m o , d a l e k o o d gomile, š e t a l i a m o - t a m o , a on mi je p o s t a v l j a o mnoga p i t a n j a o m o m ž i v o t u . Opisao m i j e svoje n a d o l a z e ć e p u t o v a n j e . Bilo m u j e p r v i put d a p r e l a z i i n d i j s k u g r a n i c u . K a d me je upitao ž e l i m li i n i c i j a c i j u u „znanje", r e k a o s a m mu isto š t o i d r u g i m u č i t e l j i m a , a to je da s a m v r l o p a ž l j i v po p i t a n j u t a k v e o b a v e z e . Dok s m o r a z g o v a r a l i n a k r o v u , gomile s u g a n e s t r p l j i v o č e k a l e u p r i z e m l j u . J e d a n je m a h a t m a je p r o v i r i o k r o z p r o z o r i n a j a v i o v r i j e m e za o d l a z a k u z r a č n u l u k u . G u r u M a h a r a đ i je u b r z a o k o r a k : „ M o r a m ići. A k o i k a d o d l u č i š p r i m i t i znanje," r e k a o je, „ m o ž e š me p o s j e t i t i i p r i ć i mi i z r a v n o u Indiji, A m e r i c i ili Londonu." T i s u ć e s u n a s gledale dok s m o s e s p u š t a l i niz s t e p e n i c e . S t a o s a m s a s t r a n e d o k j e G u r u M a h a r a đ i u z v e l i k u p o m p u blagoslovio s v o j e s t a d o i s j e o u auto. K a d s a m r a z m i š l j a o o i s k u s t v u s n j i m e , bio s a m m u z a h v a l a n n a p a ž n j i i v j e r o v a o d a j e m o ž d a k a k a v u s p j e š a n jogi i z n e k o g p r o š l o g ž i v o t a . A l i k a d s a m s e p r e i s p i t a o , nije m i padalo napamet da ga prihvatim kao K r i š n u , vrhovnoga vladara s v e m i r a . Tko je Bog, p o m i s l i o s a m , ozbiljna je tema i ne smije se olako shvatiti.

B i b l i j a , U p a n i š a d i , „ A u t o b i o g r a f i j a j e d n o g jogija", n e k o l i k o k n j i g a o b u d i z m u , j e d n a o d Š a n k a r a ć a r j e t e k n j i g a o K r i š n i koju m i j e p o k l o n i o Šrila Prabhupada. S v a k a mi je knjiga bila posebna i brinuo s a m se da ih n i k a d v i š e n e ć u n a ć i , p a s a m t o r b u v u k a o k a m o god b i h pošao i često s a m bio u m o r a n o d t e r e t a . P o r e d C o n n a u g h t C i r c u s a u N e w D e l h i j u , odložio s a m knjige n a nogostup. P o r e d m e n e s u j u r i l e m o t o r n e r i k š e i ostavljale crne tragove dizelskoga dima. Automobili su z a k r č i l i ulicu, jer su se svi pokušavali progurati ispred ostalih. R i k š e , bicikli, kolica koja s u v u k l i ljudi i kola koja s u v u k l i v o l o v i , v o z i l i s u s e c e s t o m , dok su i z u d a r a n i k a m i o n i t r u b i l i i b l j u v a l i o b l a k e ugljičnog m o n o k s i d a . U toj s a m p o m e t n j i č e k a o d a s e n a s e m a f o r u u p a l i z e l e n o . Najednom je na mene s t r a g a n a v a l i o č o v j e k koji me je s n a ž n o dohvatio za v r a t i z a r i o mi m e t a l n u polugu duboko u uho. Činilo se k a o da nešto dubi. S m r z n u o s a m se. T k o je taj č o v j e k ? Što r a d i ? Hoće li mi probiti u s n i bubnjić? On je svo v r i j e m e dubio, a ja s a m bio potpuno u njegovoj v l a s t i i bojao se micati. Najzad me je pustio, i z v u k a o polugu iz u h a i p o k a z a o mi je. Na njoj se n a l a z i l a gomila usnoga v o s k a . O d u š e v i l o me što s a m čuo bolje nego g o d i n a m a u n a t r a g , b a r e m na to uho. Potom je z a t r a ž i o j e d a n r u p i da mi očisti drugo. Ja n i s a m imao n i š t a . On se cjenkao, ali u z a l u d . T a k o me je o s t a v i o s p r l j a v i m uhom. N i s a m mogao v j e r o v a t i . N i s a m i m a o pojma k o l i k o mi je prljavo bilo uho dok n i s a m vidio što to znači o č i s t i t i g a , posebno k a d bih ga u s p o i r e d i o s p r l j a v i m . S t u ž n i m o s m i j e h o m na l i c u , povezao s a m događaj s m o j i m d u h o v n i m p u t o v a n j e m . Možda, p o m i s i o s a m : Prljavi vosak egoizma koji se skupio u srcu sprječava nas da jasno čujemo Božji glas čistiti. iznutra. Guru čisti naša srca štapom znanja. Jako je ružno nastavljamo vidjeti ono što izlazi, ali kad ga strpljivo slijedimo,

T

ijekom

putovanja,

postao

sam

prilično

privržen

duhovnim

D r u g o što s a m n a u č i o iz ovog i s k u s t v a bilo je ovo: Ponekad vidu iskrene nam Gospodin podari besplatan čišćenja. uzorak vjerskoga

k n j i g a m a koje s a m nosio. S v r e m e n o m s a m u svojoj platnenoj torbi iskustva, ali da bismo dobili više od toga, moramo platiti cijenu u posvećenosti procesu

s k u p i o o m a n j u k n j i ž n i c u . O s i m t e š k e t o r b e s k n j i g a m a , jedino što s a m i m a o bila j e p o s u d a z a p r o š e n j e i g r a n a koja m i j e s l u ž i l a k a o š t a p z a hodanje. Mnogo s a m p u t a poželio t e r e t u č i n i t i l a k š i m , a l i s v a k i put k a d b i h p r e g l e d a o knjige i p o k u š a o o d l u č i t i koje d a o s t a v i m , n i s a m se mogao o d v o j i t i niti od j e d n e . Među n j i m a su bile B h a g a v a d Gita,

Moj j e s l u h s a d a bio poput n e u s k l a đ e n a s t e r e o s u s t a v a . Z n a o s a m

184

185

da m o r a m još p u n o toga o č i s t i t i , i to na m n o g i m r a z i n a m a . Čekao s a m n a uglu ulice dok s v j e t l o nije postalo z e l e n o , ali k a d s a m posegnuo z a t o r b o m s k n j i g a m a , v i š e je nije bilo. B i o s a m u p a n i c i . T r a ž i o s a m je na s v e s t r a n e , t r č a o a m o - t a m o t e pitao s v e oko sebe, a l i n i s a m j e našao. P o m i r i o s a m s e s a s t v a r n o š ć u d a s u m i k n j i g e u k r a d e n e . Stajao s a m na uglu i j a d i k o v a o : Te su me vrijedne kniige prosvjetlile znanjem i nadahnućem. One su bile nenadomjestivo iz blagonaklonih neprocjenjivo blago u ruku blago. mom životu. učitelja. Primio sam Netko mi je ih iz kao ruku darove istrgao mojih

A

j o d h j a j e m j e s t o gdje s e G o s p o d i n r o d i o k a o R a m a . T a m o su već tisućama godina hodočastili nebrojeni milijuni posvećenika i ja s a m im se želio p r i d r u ž i t i . Nekoć davno,

p r e l i j e p i se G o s p o d i n ondje p o j a v i o u u l o z i č o v j e k a , ne bi li poučio izgnanstvo i žrtvovao pravo na prijestolje samo da bi sačuvao čast

s v i j e t p r i m j e r n i m p o n a š a n j e m . U u l o z i s i n a , d o b r e j e volje p r i h v a t i o s v o g a o c a . K a o s u p r u g , volio j e i š t i t i o s u p r u g u S i t u d o t e m j e r e d a j e r a d i n j e z i n e z a š t i t e poveo r a t . K a o u č e n i k , ž e l j n o j e učio o d s v o j i h u č i t e l j a te ih p o n i z n o s l u ž i o o b a v l j a j u ć i i č a k i s l u g a n s k e poslove. K a o p r i j a t e l j , i s k a z i v a o j e n j e ž n u l j u b a v s p r a m p o t r e b i t i h . K a o b r a t , z a b l i s t a o j e s v o j o m o d a n o š ć u i l j u b a v l j u u s p r k o s gotovo nepremostivim i z a z o v i m a . A kasnije, k a d je sjeo na prijestolje, Gospodin se R a m a se prema s v i m g r a đ a n i m a odnosio nepristrano, baš kao p r e m a v l a s t i t i m k ć e r i m a i s i n o v i m a . S v e s u n a v e d e n e osobine u k a z i v a l e na odgovornost koju nosimo u v l a s t i t i m o d n o s i m a i otvarale s r c a ljubavi prema Gospodinu. Hodao s a m š i r o k o m c e s t o m d u ž koje s u s e r e d a l i v e l i k i h r a m o v i i palače. K a k o j e č i t a v o m j e s t o v r v j e l o t i s u ć a m a h o d o č a s n i k a , A j o d h j a m i s e j e n a p r v i pogled u č i n i l a p o p u t k r a l j e v s k e p r i j e s t o l n i c e . Svake s a m noći spavao na zemljanoj obali rijeke Š a r a j u . Jednoga jutra nakon kupanja, s velikim s a m se i š č e k i v a n j e m uputio do m j e s t a gdje s e R a m a r o d i o . N i s a m z n a o d a p r i l a z i m j e d n o m u o d najkriznijih mjesta na svijetu. J e s u l i m e m o j e o č i v a r a l e ? N a m j e s t u h o d o č a š ć a koje s u š t o v a l e s t o t i n e m i l i j u n a l j u d i , s v e t o m m j e s t u r o đ e n j a boga R a m e , s t a j a l a j e n a p u š t e n a d ž a m i j a o k r u ž e n a b o d l j i k a v o m ž i c o m u n u t a r koje s u patrolirali vojnici sa s a č m a r i c a m a , bajunetama i r u č n i m g r a n a t a m a . Izvan ograde, na nekakvoj drvenoj pozornici, nalazilo se desetak sadhua k o j i s u s j e d i l i i p j e v a l i s v e t a i m e n a boga R a m e . Z b u n j e n o s a m se r a s p i t a o što se d o g a đ a , no n i j e d a n sadhu nije g o v o r i o e n g l e s k i . Najzad m i j e n e t k o p r u ž i o l e t a k n a p i s a n n a e n g l e s k o m . P i s a l o j e d a j e

O t i š a o s a m o t a m o j a k o t u ž a n , bez i m a l o nade d a ć u i h ikad opet v i d j e t i . N a k o n n e k o l i k o k o r a k a , s h v a t i o s a m k a k o m i j e l a k o hodati. T e š k i teret koji me je t o l i k o dugo mučio, o n a t o r b a s k n j i g a m a , s a d a je n e s t a l a . B a š kao što s a m n a j e d n o m bio osjetio o č a j , osjetio s a m se i oslobođen. Gotovo p o s k a k u j u ć i s noge na nogu, o v a k o s a m m i s l i o : Priroda uma je da nebitno predoči kao bitno. potrebe i vjeruje da bez njih ne može živjeti. život na nosimo golem našemu u umu teret čiji vezanosti. možda Sama je nećemo obim Um stvara umjetne Na taj način čitav vezanost velik shvatiti sve bez teret dok ga, beskrajnih

poput mojih knjiga ili voska u ušima, ne izgubimo. Ali, ako nađemo radost sebi, živjet ćemo jednostavnim životom, komplikacija. Postajao s a m sve više vezan mišlju da ću vlastitom voljom pronaći p r a v i put i u č i t e l j a . S u p r o t n o t o m u v j e r e n j u , s h v a t i o s a m da, k a k o bih n a š a o ono što d o i s t a t r a ž i m , t r e b a m biti n e v e z a n i i s k r e n . Koje god su m i p r e p r e k e bile s u đ e n e n a p u t u , poslužit ć e m i , n a d a o s a m se, d a m e k o n a č n o d o v e d u na slobodu.

187

] a n m a B h u m i m j e s t o r o đ e n j a boga R a m e i d a j e n a t o m m j e s t u d a v n o s t a j a o p r e k r a s a n R a m i n h r a m . Neki m o g u l s k i o s v a j a č n a njegovu j e mjestu izgradio džamiju, pa su se hinduisti i muslimani većgodinama s p o r i l i oko v l a s n i š t v a nad z e m l j o m . N a j z a d j e v l a d a p r e u z e l a u p r a v u nad m j e s t o m n e b i l i s m i r i l a k r v a v i s u k o b m u s l i m a n a i h i n d u i s t a . „ D a n a s j e p r o s t o r pod n a d z o r o m t e š k o n a o r u ž a n e v o j s k e i n i k o m e nije d o z v o l j e n ulaz." P o s l j e d n j a r e č e n i c a l e t k a g l a s i l a j e o v a k o : „ I z tog s u s e r a z l o g a o v i sadhui z a v j e t o v a l i g l a s n o p j e v a t i R a m i n a s v e t a i m e n a s v e dok s e h i n d u i s t i m a n e omogući p r i s t u p . " S j e t i o s a m se s l i č n o g a n e m i r a koji se dogodio u J e r u z a l e m u , na s p o r n o m K a m e n o m m i n a r e t u , t e s a m s t a o p r e d golem ž e l j e z n i lokot na u l a z n i m v r a t i m a i r a z m i š l j a o s a m o k r v o p r o l i ć u i s v j e t s k o j politici. Na svojemu putu, tražeći ljubav prema Bogu, pronašao s a m n e š t o p o s e b n o lijepo u s v i m s v j e t s k i m r e l i g i j a m a . Nasilje p u n o m r ž n j e koje s e p r o v o d i u i m e Boga j e d n a j e o d t u ž n i h r e a l n o s t i o v o g a s v i j e t a . T a k o s e v l a d a j u oni koji s u p r i v r ž e n i i z v a n j s k i m z n a č a j k a m a r e l i g i j e i n e s h v a ć a j u n j e z i n u bit. B i t j e j e d n a j e d i n a , a to je b e z u v j e t n a ljubav p r e m a Bogu. Obilježja s v a k o g a istinskog sljedbenika su v j e r a , samoovladanost, ljubav i samilost. Pogledao s a m k r o z b o d l j i k a v u žicu i vidio d r v e n i stol na ulazu u napuštenu d ž a m i j u . Na njemu se nalazila s l i k a gospodina Rame. V i d i o s a m i v o j n i k a u punoj r a t n o j s p r e m i k a k o s e u p u t i o p r e m a slici i čuo njegove k o ž n e č i z m e k a k o u d a r a j u po p r a š n j a v o m tlu. Na r a m e n u je nosio s a č m a r i c u s bajenotem, a na p r s i m a m e t k e . Poklonio s e u m o l i t v i i s p r e d s l i k e t e p a ž l j i v o p o l o ž i o v i j e n a c o d n e v e n a oko nje. U o v i m je o k o l n o s t i m a on bio g l a v n i s v e ć e n i k . G l e d a o s a m ga u čudu. U A j o d h j i s a m dobio p r i j e v o d R a m a j a n e n a e n g l e s k i , koju s a m s v a k i d a n č i t a o n a obali r i j e k e Š a r a j u . T a j d r e v n i s v e t i s p i s g o v o r i o R a m i n u ž i v o t u i u č e n j i m a . I a k o s a m još u v i j e k bio s k l o n m e d i t a c i j i na s v e p r o ž i m a j u ć u neosobnu Istinu, polako s a m uviđao k a k o mi osobne odlike Gospodina neodoljivo privlače s r c e . Čitanje o ljubavlju ispunjenim odnosima između Rame i njegovih posvećenika, p r i b l i ž a v a l o m i j e u m p u t u p o s v e ć e n o s t i . R a m a j e bio d i v a n u z o r k o j i n a s je učio biti d u h o v n a o s o b a , a i s t o d o b n o d j e l o v a t i u obitelji i d r u š t v u . K a d s a m o d l a z i o , z a h v a l i o s a m s v e t o j A j o d h j i i molio s e d a n i k a d n e z a b o r a v i m d r a g o c j e n e p o k l o n e koje s a m t a m o p r i m i o .

M

oje me je hodočašće potom odvelo na jugoistok, s v e do P r a y a g a , koji s l o v i z a „ k r a l j a " s v i h s v e t i h m j e s t a . T a m o s e o d r ž a v a K u m b h a

Mela, najmnogoljudnije okupljanje na s v i j e t u gdje se s v a k i h d v a n a e s t

godina okupi oko dvadeset m i l i j u n a h o d o č a s n i k a da v i d e s v e t e ljude te se, u s k l a d u s v j e r s k i m o d r e d b a m a , o k u p a j u u s v r h u p r o č i š ć e n j a . P r a y a g se n a l a z i na s l i v u triju r i j e k a : Gange, J a m u n e i S a r a s v a t i . Šest mjeseci ranije odbio s a m poziv n a K u m b h a Melu, j e r s a m htio ostati s a m na Gangi u H i m a l a j i , no posjeta o v o m u m j e s t u ostao je moj s a n . Stigao s a m jedno v r u ć e ljetno j u t r o i upitao jednog m j e š t a n a za put do s l i v a . P o k a z a o mi je p r s t o m gdje se n a l a z i . K a d s a m došao do Gange, sjeo s a m na obalu od p i j e s k a i p r i s j e t i o se p r v i h d a n a s v o g a ž i v o t a u Indiji. Sjećao s a m s e k a k o s a m sjedio n a s t i j e n i u R i š i k e š u dok mi je m a j k a Ganga d a v a l a pouke koje su mi o d r e d i l e život. Sjetio s a m se k a k o s a m u njenoj vječnoj p j e s m i č u o m a n t r u Hare K r i š n a , koja mi se ugnijezdila u d u š i . Sjedeći na pješčanoj obali u P r a y a g u , z n a o s a m da će me n j e z i n tok d o v e s t i do m j e s t a gdje s r e ć e Jamunu i S a r a s v a t i . Njihov sliv Vede p r o g l a š a v a j u k r a l j e m s v i h s v e t i h mjesta. Bilo je podne, a fini je bijeli pijesak gorio poput v a t r e i p r ž i o m i bosa s t o p a l a . O d d a n a k a d s a m u v r i j e d i o Naga B a b e n o s e ć i cipele pored njihove s v e t e v a t r e , o d r e k a o s a m se obuće i hodao bos. Toga je dana pijesak bio toliko nepodnošljivo v r u ć da mi se činilo nemoguće n a s t a v i t i . Udaljenost s e č i n i l a b e s k r a j n o m . Najzad se, n a k o n o t p r i l i k e sat v r e m e n a , p r e d a m n o m pojavio p r e k r a s a n prizor. R i j e k a J a m u n a , koja je s i š l a s H i m a l a j e i t e k l a k r o z doline s j e v e r n e Indije, z a g r l i l a je m a j k u Gangu - J a m u n a je bila t a m n o plave puti, a Ganga bijele. Malo niže i m s e p r i d r u ž i l a p r o v i d n a S a r a s v a t i . Sjedio s a m na pijesku i gledao plavo nebo bez o b l a k a . R a š i r e n i h k r i l a , visoko je gore letio n e k i sokol. S p u š t a o se s v e n i ž e dok mi se nije n a š a o n a s a m o n e k o l i k o m e t a r a iznad glave. Njegova s u c r v e n k a s t o s m e đ a k r i l a sjala na s u n c u , a prodorne ž u t e oči pomno su p r o m a t r a l e r i j e k u . Najednom se o b r u š i o u Gangu. Nakon m a h n i t a podvodnog o k r š a j a izronio je s r i b o m od t r i d e s e t a k c e n t i m e t a r a koja mu se migoljila u p a n d ž a m a . O č a j n i č k i se izvijala dok ju je odnosio p r e k o moje glave u obližnju š u m u . P r o m a t r a o s a m i r a z m i š l j a o : Ona ponašala bezazlena kao riba nije znala ništa osim života u rijeci te se

i obično.

Dovoljan je bio jedan

trenutak da je istrgne

189

iz svakodnevice i suoči sa smrću. Baš kao ona riba, kolotečini života. Nesvjesni smo da nam, žutooki sokol sudbine u obliku tragedije,

krećemo se u

nogu, ali bih je u s k o r o opet izgubio. P o v u k a o s a m još jednom i p r i tom iščupao onaj g r m iz pijeska, j e r mu je korijenje bilo t r u l o . Z a u r l a o s a m u sebi. P u s t i o s a m b e s k o r i s n u g r a n u v e ć u m o r a n od v l a s t i t o g a m a h n i t a n j a te u d a h n u o duboko i opustio se. Na moje iznenađenje, o t k r i o s a m sljedeće. Što s a m bio m i r n i j i , ž i v i me je p i j e s a k manje gutao. Onda s a m polegao cijelo tijelo na pijesak i shvatio da u t o m položaju gotovo u s p i j e v a m plutati. Nije to bilo trajno rješenje, a l i mi je dalo nešto v r e m e n a . C e n t i m e t a r za c e n t i m e t r o m , polako s a m izvlačio noge i puževom se b r z i n o m izmigoljio n a t r a g u r i j e k u . Najzad s a m bio slobodan - ili s a m b a r e m takoo mislio. Moj je sljedeći z a d a t a k bio p r e p l i v a t i blagi tok J a m u n e n a k o n čega je slijedio o k r š a j s m o ć n i m tijekom Gange. Koliko god bih s n a ž n o plivao, Ganga me je g u r a l a n a t r a g p r e m a onom pijesku. Već s a m bio u m o r a n i n i s a m se v i š e mogao b o r i t i protiv s t r u j e . Grozničavo s a m se mučio, ali s a m svejedno plovio u n a t r a g . R u k e s u m i s e kočile o d u m o r a d o k s a m s e č i t a v i m bićem napinjao ostati u boju koji s a m gubio. Cilj mi se izgubio iz v i d a . Molio s a m se i b o r i o za život. Najzad se pojavio t r a č a k nade. Nekoliko m e t a r a n a p r i j e d , ugledao s a m r i b a r s k i brodić. Na palubi je stajao s m e ž u r a n i čovjek bijele b r a d e s c r v e n i m t u r b a n o m . Ja s a m se i dalje h r v a o p r o t i v s t r u j e , d o v i k u j u ć i mu upomoć. Hoće li me čuti? Nastavio s a m v i k a t i dok mi je s n a g a opadala. Najzad me je s p a z i o . Osmijehnuo mi se je i m a h n u o r u k o m p o k a z u j u ć i naprijed. Onda je sa s m i j e š k o m prošao p o r e d m e n e i o s t a v i o me da se topim. Nehotice s a m progutao još vode i izgubio nadu. T a d a s a m pomislio: Bolje je da se utopim u svetoj rijeci nego da se ugušim u živom pijesku. Gangi koja mi je u R i š i k e š u dala toliko v r i j e d n o g a z n a n j a i njegovala me poput majke, kojoj s a m ponudio svoje samoljublje u o b l i k u h a r m o n i k e i čija mi je p j e s m a probudila dušu, s a d a s a m ponudio svoj život. Sve što mi je ostalo bila je m o l i t v a . T a d a se dogodilo nešto divno. K a d s a m već bio pod vodom i na r u b u s m r t i , u mome se s r c u probudila p r e k r a s n a p j e s m a : Hare Krišna, Hare Krišna, Krišna Krišna, Hare Hare, Hare Rama, Hare Rama, Rama Rama, Hare Hare B a š kao p r v i put k a d m i j c o t k r i l a m a n t r u , Ganga m i j u j c p o d a r i l a i sada, k a d mi je n a j v i š e trebala. T i h o s a m je ponavljao i p r e p u s t i o se

kad se najmanje nadamo, krize ili smrti može pokvariti

ugodu. Redovito čujemo za to na vijestima ili vidimo pored sebe, ali rijetko uzimamo za ozbiljno da se tako nešto može dogoditi i nama. Možda je u ovomu skrivena pouka da se trebam čuvati zadovoljstva samim sobom i staviti veći naglasak na duhovne potrebe. Da je riba plivala dublje, sokol je ne hi mogao doseći. Slično tomu, kad se dublje povežemo s Bogom, naći ćemo stvarnost koja se nalazi unutar nas. Ona je tako duboka i toliko zadovoljavajuća da podiže svjesnost do razine s koje se, stabilna i nevezana uma, možemo suočiti s nepredvidivom sudbinom. Na obali t r i j u r i j e k a , u s r e d ljetne v r u ć i n e , n i k o g nije bilo na v i d i k u , pa s a m o s t a v i o ono malo s v o j i h s t v a r i na obali i ušao u v o d u . K a d s a m se okupao, obuzelo me n a d a h n u ć e da o s t a n e m u vodi što je dulje moguće. N i s a m znao hoću li i k a d opet doći na ovo magično mjesto. Odlučio s a m o t p l i v a t i do d r u g e obale koja se nalazila s t o t i n j a k m e t a r a dalje. T i j e k je Gange bio s n a ž a n , a J a m u n e blag. Silina Gange me je odnijela na neko pusto mjesto gdje doista nije bilo nikoga i ničega. I z a š a o s a m iz vode i stao na p j e š č a n u obalu. Na svoj potpuni u ž a s , osjetio s a m da me pijesak guta k a d me dohvatila s i l a koja me p o v l a č i l a p r e m a dolje. Ž i v i pijesak! I s p r v a m i s e činilo d a s a m stao n a m e k a n i p i j e s a k n a kojemu s a m često spavao, no oči nas l a k o p r e v a r e . Mahnito s a m se borio za život, ali s a m p r i t o m tonuo s v e dublje unatoč s i l n o m u n a p o r u . Ubojiti mi se pijesak već nalazio i z n a d koljena i sve s a m v i š e tonuo. S k u p i o s a m s v u s v o j u s n a g u i uporno se previjao, ali u z a l u d . M a j k a Z e m l j a me je g u t a l a . O k r e t a o s a m se i t r a ž i o pomoć, ali n i š t a n i s a m vidio. Najednom s a m s lijeve s t r a n e z a p a z i o n e k i s u h i g r m bez l i š ć a . Posegnuo s a m i o č a j n i č k i ga pograbio k a o jedinu nadu za o p s t a n a k . Bio je to t r n o v i t g r m . Č v r s t o s a m ga u h v a t i o i p o v u k a o se s v o m s n a g o m . V u k a o s a m i v u k a o t r n o v i t u g r a n u k r v a v i m r u k a m a i t r u d i o se osloboditi noge. S u n c e je pržilo, a ja s a m se borio za život. T r n j e mi je poput b r i t v e z a r e z i v a l o r u k e k r v a v i m r a n a m a koje s u izgarale n a s u n c u . Što s a m mogao? Ili p r i h v a t i t i s i l n u bol, ili se p r e d a t i pijesku i s r a m o t n o j , s t r a v i č n o j s m r t i . T e š k o s a m disao, u m o r a n i znojan. N e k a k o b i h uspio osloboditi j e d n u

s m r t i na s v e t o m m j e s t u . M a n t r a me je dovela u s t a n j e m i r a koje je i z m i c a l o dosegu s t r a h a . Poput izlazećega sunca, s i n u l a mi je m i s a o : Zašto mije onaj ribar rukom pokazao prema naprijed? Što je to značilo? S h v a t i o s a m što mi je htio r e ć i : „Ne bori se protiv majke Gange. Prijeđi p r e k o njene s t r u j e i zaplivaj u toku rijeke Jamune." T o l i k o s a m se unio u p r e ž i v l j a v a n j e da se toga n i s a m sjetio. R i b a r mi je s p a s i o život. Dok me J a m u n a nosila p r e k o Gange, još s a m se jednom zabrinuo. Svoju p u t o v n i c u i ono malo s t v a r i što s a m ih sa sobom nosio o s t a v i o s a m na drugoj obali. Sad s a m plivao u s u p r o t n o m u s m j e r u . Hoće li još biti t a m o k a d se v r a t i m ? T a d a mi je sinulo. Zašto mozgam o takvoj sitnici? Nekoliko trenutaka ranije prijetila mi je smrt iz koje sam se izbavio samo uz pomoć putovnice Božjih imena. Do v r e m e n a k a d s a m se u s p i o v r a t i t i na obalu gdje s a m ostavio s t v a r i , prošlo je nekoliko sati. S p u š t a l a se v e č e r i stotine se ljudi guralo i p o k u š a v a l o okupati. Moje su s t v a r i stajale m e đ u n j i m a nedirnute. Sjedio s a m na pijesku s r e d bučne gomile i mislio: Jutros me pijesak palio poput vatre, a kasnije me pohlepno gutao. Isti je taj pijesak sada okolnostima, nježni i dobrostivi. na našu svjesnost. drugima poslušao. Meki mi je p i j e s a k k l i z i o k r o z prste, a ja s a m r a z m i š l j a o o borbi za život u Gangi. M a j k a puna l j u b a v i ponekad g r u b o postupa s djetetom ne bi li mu prenijela p o u k u koju neće z a b o r a v i t i . Č e m u me je učilo d a n a š n j e i s k u š e n j e ? P o n e k a d se ne m o ž e m o s u p r o t s t a v i t i nekoj v e l i k o j s i l i . P r i s j e t i o s a m s e m n o g i h i s k u š e n j a n a s v o m p u t u . A k o t o učinimo, neuspjeh će progutati n a š e napore. To je n a l i k p l i v a n j u protiv Gangine s t r u j e . U t a k v i m je o k o l n o s t i m a ponekad bolje p r o n a ć i put manjega o t p o r a te n e i z r a v n o doći do svoga cilja. Ljetno se s u n c e gasilo za o b z o r o m , a ja s a m se sjećao sokola koji je k a n d ž a m a pograbio n e v i n u r i b u te je i z v a d i o iz rijeke, njena p r i r o d n o g s t a n i š t a . Nedugo potom, bez i k a k v a upozorenja, mene su k a n d ž e s u d b i n e n a t j e r a l e da se b o r i m svjež i mek te mi pruža okrilje. ljudi znaju i okolina U raznim ili utjecaj poput pijeska, postati opaki i zavidni, imaju presudan

za život u toj istoj r i j e c i . Danas mije Gospodin pružio zapanjujući uvid, razmišljao sam, u to koliko sam daleko od svoga cilja. Lekcija je bila teška te se nadam da je neću lako zaboraviti. Udahnuo s a m duboko i pogledao u nebo. Daleko, daleko i z n a d ptica m a l i h k r i l a v i d i o s a m sokola k a k o s lakoćom j e d r i u s u m r a k , s a m o s v j e s n o poput c a r a .

Naše društvo

Koliko je samo važno djelovati tako da jedni u umjesto ono najgore. Svako

nadahnjujemo urođeno dobro

mi zrno pijeska ovdje šapuće toliko mudrosti; još samo kad bih ga

m

193

S v a m i mi je ponudio da u njegovu h r a m u o s t a n e m k o l i k o god dugo želim. On je bio p r v i sadhu koji je slijedio put joge bhakti k o d kojega s a m odsjeo. B r i n u o se za mene poput oca punog ljubavi. Dobrostiv je osmijeh sjajio na njegovu ostarjelu l i c u s v a k i put k a d bi me pogledao, lako je bio č e t i r i puta s t a r i j i od mene, h r a n i o me je v l a s t i t i m r u k a m a . Kad s a m se k a s n i j e razbolio, p r i p r e m i o mi je lijekove od bilja. On je bio cijenjeni s v a m i , a ja m a l e n a izgubljena d u š a , d j e č a k sa Z a p a d a koji se t r u d i o p r o n a ć i svoj put. Posvećenost R a m e S e v a k e S v a m i j a duboko me je d i r n u l a . Od njega s a m mnogo naučio o t o m u k a k o se ponaša pošten i i s t i n s k i s v e t i čovjek, j e d n o s t a v n o s t i posvećenost n a v i r a l e su iz njegova s r c a tijekom svega što je činio. Svakoga bi j u t r a proveo nekoliko s a t i s a m i pjevao i m e n a boga R a m e p r e b i r u ć i po svojoj d r v e n o j b r o j a n i c i te je s v a k o g a d a n a v r l o osjećajno štovao na o l t a r u . Jednog mi je d a n a objasnio značenje svog i m e n a . „ R a m a S e v a k a znači 'onaj t k o s l u ž i bogu R a m i ' . Najbolji način da mu s l u ž i m o jest pomagati d r u g i m a da ga u p o z n a j u i vole." Pogladio je svoju dugu bijelu b r a d u i r a z n j e ž i o s e : „Ја s a m ti d u ž a n , j e r si mi dozvolio da ti p o m o g n e m . " K a d je to čuo, č a k su i N a r a j a n a P r a s a d a p r e p l a v i l i osjećaji te se morao b o r i t i da izgovori p r i j e v o d . Što se mene tiče, tek s a m počinjao shvaćati značenje i s t i n s k e p o s v e ć e n o s t i . Noću, dok s m o zajedno s p a v a l i na oštećenu k a m e n o m podu h r a m a , mučili su me rojevi k r v o ž e d n i h k o m a r a c a . Činilo mi se da će me živoga pojesti. Njihovo me je zujanje u z n e m i r a v a l o . Uspješno su ciljali moje meso i s i s a l i mi k r v . Bilo mi je nemoguće s p a v a t i . S a v n e m i r a n , pogledao s a m p r e m a R a m i S e v a k i S v a m i j u i n e k o m g o s t u j u ć e m sadhuu. K o m a r č i ni njih n i s u štedjeli i debljali su se od njihove k r v i , ali oni su m i r n o l e ž a l i na k a m e n j u i č v r s t o s p a v a l i . Izgledalo je da niti ne p r i m j e ć u j u patnje tijela. Molio s a m se B o g u da jednog d a n a b u d e m toliko n e v e z a n . Jedne je v e č e r i onaj gostujući sadhu ponudio da za n a s k u h a . Nakon što je u g r a d u prosio, v r a t i o se i čučeći zapalio v a t r u p o m o ć u s u š e n o g a k r a v l j e g i z m e t a t e n a v a t r u s t a v i o glinenu p o s u d u . K u h a o j e jelo z v a n o k i c c h a r i od r i ž e , zlatnoga g r a h a i n e k o l i k o k r u m p i r a . Put mu je b i l a t a m n a , k o s a i b r a d a z a m r š e n e , a nosio je s a m o i s p r a n u i s p o s n i č k u pregaču bijele boje. K a d je s k u h a o , h r a n u je p r v o ponudio na o l t a r u , a onda n a m a . Sjedio s a m na tlo, u red pokraj R a m e S e v a k e S v a m i j a i još t r i sadhua. Dok je n a m je k u h a r punio t a n j u r e , pjevali s m o pjesme u s l a v u boga R a m e i s p r e m a l i se j e s t i . Jeli s m o p r s t i m a s t a n j u r a od

S

tigle su m o n s u n s k e k i š e . Nadute su oblake boje indiga, noći i ljubičica opetovano p a r a l e munje. Duboki tonovi g r o m o v a

o d j e k i v a l i su nebom. Putovati t i j e k o m m o n s u n a bilo je teško, ali

ja s a m oduševljeno udisao v l a ž n i topli z r a k . Bližio se s r p a n j i pitao s a m se k a m o da k r e n e m p r o d u ž i t i v i z u . Čuo s a m da je to n a j l a k š e u č i n i t i u Nepalu. Vidio s a m da to nije t a k o daleko i odlučio probati. Dok s a m putovao u s m j e r u s j e v e r o i s t o k a , stigao s a m u P a t n u . Bio je to p r o m e t a n g r a d u d r ž a v i Bihar, v e l i k i h h a m b a r a , s v e u č i l i š t a i v l a d i n i h

g r a đ e v i n a . Odlutao s a m do Gange i p r e s p a v a o na Collectory Ghatu, gdje s e r i j e k a č i n i l a š i r o k a poput mora. P r o b u d i l e s u m e z r a k e izlazećega s u n c a i stotine ljudi koji su pjevali dok su se s p r e m a l i o k u p a t i . Ležao s a m i upijao ž i v o p i s n u scenu. Najednom s a m osjetio n e k u n a d m o ć n u prisutnost. I z n a d mene se dizao č u d e s a n čovjek dugačke bijele kose i duge bijele brade. Činilo mi se da s a m licem u lice s t i p i č n i m s v e t i m čovjekom iz d a v n i n a . T r i o k o m i t e linije koje se z o v u tilak bile su mu n a r i s a n e na čelu. S r e d i š n j a je c r t a bila c r v e n a , ostale bijele. Imao s a m dojam da je z a š a o u k a s n e s e d a m d e s e t e godine. Nije govorio engleski, ali je sklopio dlanove, n a k l o n i o se u z n a k p o z d r a v a te me pozvao da ga s l i j e d i m do njegova h r a m a na r i j e c i . H r a m načinjen od sivoga k a m e n a bio je poput oveće kolibe te mi se činio j a k o star. Pročelje h r a m a bilo je otvoreno i gledalo na r i j e k u . K a d s m o ušli, ugledao s a m č o v j e k a od kojih o s a m d e s e t a k godina k a k o sjedi p r e d o l t a r o m i i z g o v a r a molitve. P o z d r a v i o m e j e n a i z v r s n o m engleskom: „ I m e m i j e N a r a j a n P r a s a d , p o r i j e k l o m s a m i z Patne." Onda m i j e ispričao svoju p r i č u : „ D j e c a s u m i o d r a s l a pa s a m se p o v u k a o iz d r ž v n e službe i s v a k o g a d a n a d o l a z i m ovdje s l u ž i t i svoga g u r u a . " Uhvatio me je za r u k u i odveo me istom onom s v e t o m č o v j e k u koji me je našao p o r e d rijeke. „Ovo je moj g u r u , R a m a S e v a k a S v a m i . On je v e l i k i jogi u tradiciji bhakti." Već s a m naučio da bhakti o z n a č a v a posvećenost, no v r l o s a m malo z n a o o dubini i i s t i n s k o m z n a č e n j u t e tradicije.

194

195

l i š ć a . S p r v i m zalogajem, u s t a su mi b u k n u l a . Bilo je to k a o da je k u h a r p a p r i č i c e čilija z a č i n i o s nešto malo r i ž e . Silno s a m se oznojio, nos mi je curio, a oči s u z i l e . Činilo mi se da mi se o s t a t a k v o s k a u u š i m a topi. D o d a t n i r a z l o g z a š t o s a m očajavao je to š t o po p r a v i l u sadhu m o r a pojesti s v e što mu je na t a n j u r u . U tom mi je t r e n u t k u j e d i n i cilj u ž i v o t u bio da n e k a k o pojedem s v o j u porciju. Bol je bila n e o p i s i v a i stao s a m n e s a v l a d i v o š t u c a t i . Pojeo s a m zalogaj za zalogajem toga ljutog jela u v e l i k o m jadu. Ostali su toliko u ž i v a l i da n i s u mogli ni z a m i s l i t i koliko s a m patio. B a š k a d s a m uspio progurati posljednji zalogaj i osjetio o l a k š a n j e , n a š s e v e l i k o d u š n i k u h a r v r a t i o k a k o b i n a m dao repete. P r e k r i o s a m t a n j u r r u k a m a i r e k a o : „Puran, puran", što je značilo da s a m sit i da v i š e ne ž e l i m . On se s m i j e š i o i d r ž a o z a i m a č u koja se p r e l i j e v a l a , s p r e m a n da mi napuni t a n j u r : „Tora, tora." Još malo, u z m i još s a m o malo, t r a ž i o je. Osjećao s a m k a o da stojim p r e d otjelovljenom s m r ć u i p r e k l i n j e m za život: „Puran, puran." Z a š t i t n i č k i s a m r u k a m a p r e k r i o tanjur. „Tora, tora." Uz ljubazan je o s m i j e h i z v e o s u d b o n o s a n č i n : s p u s t i o je s a d r ž a j z a i m a č e na moj tanjur. Z a v r t j e l o mi se je u glavi. Najzad s a m n e k a k o uspio d o v r š i t i ljuto jelo i odahnuo. Onda s a m ge s p a z i o k a k o se v r a ć a s t r e ć o m p o r c i j o m . Znao s a m da ne bih p r e ž i v i o još j e d a n tanjur. Htio s a m pobjeći, a l i n i s a m mogao. Jedno od p r a v i l a p o n a š a n j a m e đ u sadhuima n a l a ž e da nitko ne ustaje dok s v i ostali n i s u pojeli. Ubacio je z a i m a č u u s v o j u p o s u d u i n a p u n i o je o n i m što mi se č i n i l o k a o h r p a č i l i j a . Još u d j e t i n j s t v u s a m se osjećao loše k a d b i h r a s t u ž i o druge. Onaj nas j e k u h a r tolioko želio zadovoljiti d a n i s a m i m a o s r c a r e ć i m u k o l i k u m i je bol nanio. S r c e mi je s n a ž n o kucalo. Što da r a d i m ? H i t r o s a m podigao t a n j u r i zgužvao ga r u k a m a . On se n a s m i j e š i o i k r e n u o d r u g o m sadhuu. U n e v j e r i c i s a m gledao koliko ostali uživaju. K u h a r je p o k a z a o na mene i hvalio se: „Moje mu se k u h a n j e toliko s v i đ a da plače od z a h v a l n o s t i . " P r i s i l i o s a m se na osmijeh i p o t v r d i o glavom, p r i s j e ć a j u ć i se učenja o nesebičnoj službi koja je o v i m l j u d i m a bila toliko v a ž n a . Da, sada plačem, pa neka to i bude od zahvalnosti, kako on misli. Zadovoljiti druge nije to želim. cijena za zadovoljstvo uvijek lako, ali dio je moje najdublje prirode da neznatna je Izdržati goruću bol koju mije nanijela ona hrana

Te me noći k o m a r č i gotovo n i s u n a p a d a l i - m o ž d a mi je k r v bila prezačinjena.

D

ok s a m b o r a v i o u P a t n i , N a r a j a n P r a s a d mi je postao d r a g prijatelj. K a k o to b i v a s prijateljima, želio je da u p o z n a m njegova dragog

prijatelja l i j e č n i k a koji je bio na čelu k l i n i k e za rentgensko s n i m a n j e . Jednoga n a s je d a n a l i j e č n i k p r i m i o u s v o m u r e d u i pozvao n a s za svoj stol. Rodio se k a o h i n d u i s t , ali se r a z o č a r a o u k a s t i n s k e p r e d r a s u d e te se odlučio p r e o b r a t i t i na i s l a m . Sad je i z u č a v a o s v e t i K u r a n i p r i h v a t i o ime M u h a m e d . I dalje je p r i h v a ć a o učenja B h a g a v a d Gite, a l i se nije htio p o i s t o v j e ć i v a t i s religijom koja prosuđuje ljude na temelju n j i h o v a rođenja. Upitao s a m ga: „ B h a g a v a d Gita ne prosuđuje ljude na t e m e l j u rođenja. Mnogi su n a j v e ć i h h i n d u i s t i č k i s v e c i r o đ e n i u n i ž i m k a s t a m a . B h a g a v a d Gita uči d a n i s m o m a t e r i j a l n a tijela v e ć b e s m r t n e duše." R a s p r a v l j a l i s m o o i s t i n s k o m t e m e l j u religije i p o v e z n i c a m a i z m e đ u B h a g a v a d Gite, Biblije, i K u r a n a . N a k o n p r v o g a s u s r e t a u s l j e d i l i s u još mnogi te s m o bez p r e d r a s u d a j e d n i d r u g e o b o g a ć i v a l i dijalogom. Niti j e o n m e n e p o k u š a v a o p r e o b r a t i t i n a i s l a m n i t i j a njega n a što drugo. Mjesto toga, r a z m j e n j i v a l i s m o svoje s p o z n a j e u d u h u u z a j a m n o g a p o š t o v a n j a . U n a š e m s a m dijalogu osjetio k a k o B o ž j a m i l o s t t e č e k r o z s v a k i veliki sveti spis, s v e c a i religiju na poseban način. Postajalo mi je s v e j a s n i j e da kojom god č o v j e k s t a z o m k r o č i o i k o l i k o god da o n a bila u s k a , u n a j š i r e m j e s m i s l u i s k r e n a p o s v e ć e n o s t B o g u j e d i n i n a č i n da se o k o n č a j u s v a đ e i r a z d o r i u s v i j e t u . N a k o n j e d n e posjete M u h a m e d u , s j e d i o s a m uz G a n g u i u p i t a o Narajana P r a s a d a : „ K a k o to da toliko voliš sljedbenika druge vjere u zemlji s toliko r a z d o r a među v a š i m dvjema religijama?" On mi se toplo n a s m i j e š i o i r e k a o mi n e š t o što n i k a d n i s a m z a b o r a v i o : „ P a s ć e p r e p o z n a t i s v o g a g o s p o d a r a m a k a k o obučen bio. Može obući h a l j u , odijelo i k r a v a t u , i l i p a k biti bez odjeće, ali pas će ga u v i j e k p r e p o z n a t i . A k o ne m o ž e m o p r e p o z n a t i B o g a , voljenoga g o s p o d a r a , k a d n a m dođe u odjeći n e k e d r u g e religije, o n d a s m o n i ž i od p s a . "

toga sadhua.

S

R a m o m S e v a k o m S v a m i j e m ostao s a m duže n o što s a m planirao, pa s a m odšetao do i m i g r a c i j s k o g u r e d a u Patni i p o k u š a o p r o d u ž i t i

v i z u . U r e d se nalazio u malenoj k u ć i c i od cigle, a za stolom je sjedio

196

197

n e k i p o s t a r i j i čovjek. N a m j e š t a j a skoro nije bilo nego se v e ć i n a p a p i r a n a l a z i l a u v e l i k i m h r p a m a na s l u ž b e n i k o v u stolu i na podu. P e t n a e s t je m i n u t a p r e t r a ž i v a o te hrpe prije no što je našao o b r a z a c z a h t j e v a . K a d s a m ispunio zahtjev, predao sam m u p u t o v n i c u . N a t r e n u t a k j u je proučio i b e z o s j e ć a j n i m č i n o v n i č k i m t o n o m r e k a o : „ V a š a se v i z a ne može p r o d u ž i t i dulje od navedenoga d a t u m a isteka." Njegove su me riječi ostavile bez riječi. Napustiti moju n o v o p r i h v a ć e n u d o m o v i n u bilo bi nepodnošljivo. P r e k l i n j a o s a m ga, ali se d r ž a o službenoga odgovora. Gubio s a m nadu i pomolio se. Uto s a m n a z i d u i z a njega v i d i o s l i k u b o g a R a m e . P o n i z n o s a m m u se obratio: „Gospodine, u zemlji iz koje dolazim, s v i jedu krave." Razogračio je oči i š i r o m otvorio usta: „Što? Ubijaju n a š u s v e t u k r a v u ? Užasno." „Gospodine, u zemlji odakle dolazim mladići i djevojke često žive zajedno izvan braka." O d m a h i v a o je glavom u z n a k negodovanja i coktao j e z i k o m : „Barbarski." „ D r h t i m d o k v a m o v o g o v o r i m , ali n i t k o u mojoj z e m l j i n i k a d n i j e ni čuo R a m i n o ime." On nije mogao v j e r o v a t i . P r u ž i o je r u k e preko stola i uhvatio moje: „Nikad se v i š e ne smijete vratiti na to strašno mjesto." „ A l i , ako mi ne p r o d u ž i v e v i z u , ja se m o r a m v r a t i t i . Došao s a m u I n d i j u p o t r a ž i t i o k r i l j e u v a š e m v o l j e n o m bogu R a m i . " Gurnuo je stolicu u n a t r a g , poskočio i proglasio: „Ја s a m R a m i n p o s v e ć e n i k . M o j a j e d u ž n o s t d a t e z a š t i t i m . " R e k a v š i to, u d a r i o m i je novu v i z u u p u t o v n i c u .

m a j k a J a š o d a g a j e h r a n i l a m l i j e k o m i z s v o j i h g r u d i . U s r e d dojenja, p r i m j e t i l a je k a k o m l i j e k o k i p i u p o s u d i na v a t r i te je o d l o ž i l a m a l o g a K r i š n u na sigurno i potrčala m a k n u t i mlijeko na s t r a n u . K r i š n i se nije s v i đ a l o što ga je t a k o o s t a v i l a . Da bi p o k a z a o k a k o n i t k o ne bi t r e b a o i m a t i d r u g i h p r i o r i t e t a o s i m s l u ž e n j a B o g u , ispoljio j e s v o j u očaravajuću odliku nestašnosti te je slomio majčinu glinenu posudu s m a s l a c e m i p o č e o j e s t i . Potom se d o s j e t i o još v e ć e g a n e s t a š l u k a te je o t r č a o u d r u g u p r o s t o r i j u i popeo se na v r h d r v e n o g a ž r v n j a . S te je v i s i n e mogao d o h v a t i t i još m a s l a c a iz glinenoga ć u p a koji je o u ž a d i v i s i o sa s t r o p a . Jeo je d o k se nije n a s i t i o , a o n d a je počeo m a s l a c e m hraniti majmune. Jašoda ga je sve to vrijeme tražila. Slijedeći stope umrljane maslacem, uočila ga je kako h r a n i majmune u s t r a h u se osvrće, pa se od s r c a nasimjala. Dok mu se p r i b r i ž a v a l a l o d a j u ć i na p r s t i m a , K r i š n a ju je s p a z i o i pobjegao. J a š o d a ga je ganjala preplavljena majčinskom ljubavlju, a K r i š n a je pristao da g a u h v a t i , j e r voli k a d g a p o s v e ć e n i k osvoji l j u b a v l j u . M a l e c k o m u je tijelo d r h t a l o od p o m i s l i na k a z n u . S u z e su mu t e k l e n i z o b r a z e i stao j e moliti z a m i l o s t . Obećao j e d a n i k a d v i š e neće k r a s t i m a s l a c . K a k o s e m o r a l a v r a t i t i k u ć a n s k i m d u ž n o s t i m a , u ž e l j i d a z a š t i t i svoje dijete, J a š o d a g a j e p o k u š a l a s v i l e n i m u z e t o m v e z a t i oko p o j a s a z a onaj ž r v a n j . Uže j e bilo pet c e n t i m e t a r a p r e k r a t k o p a j e d o d a l a još. U s p r k o s tome, i dalje joj je nedostajalo pet c e n t i m e t a r a da ga v e ž e . Njene s u p r i j a t e l j i c e gopije donijele u ž a d i z s v o j i h k u ć a , ali k o l i k o god d a b i u ž e t a dodale, u v i j e k i m j e nedostajalo p e t c e n t i m e t a r a . K a d j e K r i š n a v i d i o m a j k u , kojoj s e i z kose p r o s i p a l o c v i j e ć e , k a k o s e s m i j e o d n e o b u z d a n e l j u b a v i i znoji od p o s l a s u z e t o m , n a p o s l j e t k u je p r i s t a o d a g a v e ž e s v o j o m l j u b a v l j u . U ovoj n a m z a b a v i K r i š n a p o k a z u j e d a mu je najveće zadovoljstvo vezati se ljubavlju svojih posvećenika iako je vrhovni upravitelj s v i h svemira." Bio s a m se iznenadio kolikom me je radošću preplavila ta priča. „ M o l i m te, i s p r i č a j m i još", p r e k l i n j a o s a m N a r a j a n a P r a s a d a . „ D a n a s s m o s a m o o t o m e govorili", odgovorio je j e d n o s t a v n o . „ A l i , s a s t a n a k j e trajao preko t r i s a t a . M o l i m te, p r i č a j m i još." „ S a m o s m o o t o m e govorili." Sljedećega d a n a , o d u š e v l j e n p r i č o m o K r i š n i n o m d j e t i n j s t v u i p a ž n j o m s k o j o m s u p o s v e ć e n i c i s l u š a l i p r e d a v a n j e , još s a m željnije slušao. Na k r a j u o k u p l j a n j a , N a r a j a n P r a s a d i ja sjeli s m o na o b a l u

S

vakoga jutra u a š r a m u Rame Sevake Svamija petorica bi se

sadhua o k u p i l a u h r a m u č i t a t i iz Ramajane, p r i č e o bogu R a m i , na

h i n d s k o m j e z i k u . R a z u m i o b i h r i j e č ili dvije, a l i m i j e N a r a j a n P r a s a d o b e ć a o p r e v e s t i što god b u d u govorili n a k o n č i t a n j a . T r i bi s a t a sadhui s j e d i l i p o t p u n o u s r e d o t o č e n i , s a s r c i m a koje s u i s p u n j a v a l i o s j e ć a j i . P o n e k a d bi se g r o h o t o m s m i j a l i , a p o n e k a d p l a k a l i od s r e ć e i l i tuge. N e k a d b i s j e d i l i n e p o k r e t n i o s j e ć a j u ć i n a p e t o s t , s t r a h ili č u đ e n j e . J a

s a m s i l n o ž u d i o d a č u j e m p r i č u koja i h j e toliko d i r n u l a . N a k r a j u o k u p l j a n j a , n a v r o s a m n a N a r a j a n a P r a s a d a : „ M o l i m te, s v e mi i s p r i č a j . " I z a š l i s m o iz h r a m a i sjeli na o b a l u Gange gdje je počeo p r i p o v i j e d a t i . „Jednoga j u t r a , d o k j e K r i š n a još bio dojenče,

Gange, a on mi je još j e d n o m mi je i s p r i č a o i s t u p r i č u o K r i š n i koji k r a d e m a s l a c . Nije m i htio r e ć i n i š t a v i š e m a k o l i k o g a molio. Odgovorio m i je uz n e s t a š a n s m i j e š a k : „То je sve o č e m u s m o govorili." T r e ć e g a d a n a t i j e k o m p r e d a v a n j a , osjećaji sadhua p r e k r a s n o s u t r e p e r i l i od l j u b a v i . Sjeo s a m na obalu m a j k e Gange i d u h o se zagledao p r a v o u N a r a j a n a P r a s a d a , moga p r e v o d i t e l j a . „ M o r a m č u t i o č e m u s t e d a n a s p r i č a l i . " On mi je na to i s p r i č a o istu p r i č u o K r i š n i k a k o k r a d e m a s l a c koju m i j e i s p r i č a o ranije. U z n e m i r e n o s a m g a pitao: „ Z a š t o m i t o č i n i š ? S v a k o g a s e d a n a t r i s e s a t a govori, a p r i č a koju m i p r i č a š t r a j e s a m o d e s e t m i n u t a . Z a š t o me varaš?" „ A l i s a m o s m o o tome govorili." Naljutio s a m se: „ D a n a s s a m pažljivo s l u š a o . Niti j e d n o m s e nije s p o m e n u l o ni K r i š n i n o ni j a š o d i n o ime. Molim te r e c i mi." On se n a s m i j a o i ostao m i r a n : „ S a m o s m o p r i č a l i o tome k a k o je mali K r i š n a krao maslac." Oči s u m i s e n a p u n i l e s u z a m a : „ Z a r s a m t o l i k o n e d o s t o j a n d a n e smijem ni čuti?" V i d j e v š i m o j u t j e s k o b u , N a r a j a n P r a s a d s e uozbiljio. Pogeldao m e je duboko u o č i i r e k o : „Tvoje s u z e su i s k r e n e . R e ć i ću ti što se zbiva." N e k o l i k o j e m i n u t a š u t i o , a o n d a počeo: „ P r v e noći k a d s i stigao, R a m a S e v a k a S v a m i u s n i o je s a n . B o g R a m a mu se p o j a v i o u s n u i r e k a o mu s l j e d e ć e : 'Ovaj j e m l a d i ć K r i š n i n p o s v e ć e n i k , ali t o još n e z n a . Njemu n e s m i j e š o p i s i v a t i n i š t a d r u g o o s i m K r i š n i n i h s l a v a . Njegovo mjesto š t o v a n j a j e V r i n d a v a n . Neće t i v j e r o v a t i a k o m u ovo k a ž e š , ali jednog će d a n a to s h v a t i t i . " G a n g a j e s i l n o t e k l a dok j e N a r a j a n P r a s a d s t a v l j a o r u k u n a moje r a m e . Oči s u m u s e i s p u n i l e s u z a m a dok m e j e p o k u š a v a o s m i r i t i . „Moj m i j e g u r u , R a m a S e v a k a S v a m i dao n a r e d b u . N e s m i j e m t i g o v o r i t i n i o k o m e o s i m K r i š n i . No cijeloga s a m ž i v o t a bio p o s v e ć e n R a m i , pa u s p r k o s t o m u što su R a m a i K r i š n a j e d a n te i s t i S v e v i š n j i , koji se u d v a različita oblika pojavio u s v a različita v r e m e n a , jedina priča o K r i š n i koju dobro z n a m j e s t o n a u kojoj k r a d e m a s l a c . " Posegnuo je u s v o j u t o r b u i i z v a d i o je o t i s n u t u s l i k u maloga K r i š n e k a k o k r a d e m a s l a c i dao mi je. To je o č a r a l o moje s r c e . Još u v i j e k n i s a m mogao s h v a t i t i to š t o je r e k a o . Z a r s a m t r e b a o o b o ž a v a t i K r i š n u , i to u m j e s t u koje s e z o v e V r i n d a v a n ? N i s a m t o mogao s h v a t i t i , p a s a m o d m a h odbacio

tu ideju. Sve što s a m t a d a znao b i l a je želja za p o v r a t k o m u spilje na Himalaji. U a š r a m u Rame Sevake Svamija odsjeo s a m nekoliko tjedana, o d u š e v l j e n p l e m e n i t i m p o n a š a n j e m njega i n j e g o v i h s l j e d b e n i k a . Na d a n o d l a s k a , p o k l o n i o s a m se i z a t r a ž i o njegove blagoslove. H t i o mi je dati n e k i p o k l o n , ali što je imao za d a t i ? Gledao je oko sebe i p r i m j e t i o v l a s t i t i š t a p z a h o d a n j e . S o s m i j e h o m p u n i m s u z a , p o k l o n i o m i g a je. Preplavila me zahvalnost. Bila je to samo neobrađena grana otkinuta s d r v e t a , a l i p o k l o n j e n a s ljubavlju. Taj mi je p o k l o n z n a č i o v i š e nego s v e b o g a t s t v o s v i j e t a . P r i h v a t i o s a m njegov s v e t i p o k l o n , a moja ga j e s p r e m n o s t d a t o u č i n i m j a k o r a z v e s e l i l a . Obratio m i s e g l a s o m koji s e lomio o d p r i v r ž e n o s t i , N a r a j a n P r a s a d m i j e p r e v e o : „ S p i s i n a m govore d a n a s š t a p p o s v e ć e n i k o v e m i l o s t i može i z b a v i t i i z n a j v e ć i h opasnosti." Taj m i j e š t a p otad postao v j e r a n p r a t i o c .

200

201

č i t a v o tijelo. S a m o što s a m to p o m i s l i o , n e k i me p a s l u t a l i c a s pjenom na u s t i m a s p a z i o s a m o g a u pustoj u l i c i . Z a b a c i o je g l a v u u n a t r a g i p r o p a r a o nebo s v o j i m z a v i j a n j e m . Nekoliko s e k u n d i n a k o n toga, n a mene j e j u r i š a o čopor r e ž e ć i h p a s a . je li ih bilo š e s t ili o s a m ? B i o s a m o d v e ć p o t r e s e n da bih brojao. No z n a o s a m što z n a č i bijela o t r o v n a pjena koja i m j e k a p a l a i z š k l j o c a j u ć i h č e l j u s t i . Z v i j e r i s u bile bijesne. Oči s u i m n a b r e k l e o d s r d ž b e , divlje s u z a v i j a l e i htjele s u m e r a s k o m a d a t i . M r š a v a s u i m s a b l a s n a t i j e l a bila gotovo bez ijedne d l a k e . S k a m e n i o s a m s e o d n j i h o v a s a b l a s n o g a g l a s a n j a . Gubice su im pjenile, s o č n j a k a im je k a p a o o t r o v i s v e su mi bile bliže. Da bih z a š t i t i o leđa, naslonio s a m se na n e k u k u ć u i molio se u m r a k u . Što da učinim? K a o d a s a m i z a š a o i z t r a n s a , sjetio s a m s e š t a p a z a hodanje koji m i j e poklonio R a m a S e v a k a S v a m i . Počeo s a m n j i m e ž e s t o k o m a h a t i . Čopor j e p o l u k r u ž n o s t a o s a m o koji m e t a r d a l j e . K a k o b i m i n e k i m a h i n i t i pas p o k u š a o p r i ć i , j a bih g a i z s v e snage s v o j i h m r š a v i h r u k u štapom odalamio po njušci. Onda bi sljedeći grabežljivac r e ž u ć i s k o č i o na mene, a ja bih ga u d a r i o i odbacio. Kojega god bih psa u d a r i o š t a p o m , s a m o bi se na t r e n udaljio od m e n e , pa me opet n e u z n e m i r e n napao. Z a g l u š u j u ć e z a v i j a n j e p a r a l o je noć. Čopor me je napadao bez p r e s t a n k a , a ja s a m ih j e d n o g po j e d n o g u s p i j e v a o s r u š i t i n a tlo. N o što s a m s e v i š e borio, t o s u j a č e n a p a d a l i . N a m i r i s a l i s u m i k r v i m e s o . O s j e ć a l i s u moj umor. V i š e n i s a m i m a o v r e m e n a m i s l i t i . Svake sam sekunde svom snagom morao zamahnuti štapom. Da me je samo j e d a n od p a s a dohvatio, cijeli bi me čopor z a s k o č i o i istog t r e n a p r o ž d r o . Zar mije bilo suđeno umrijeti kao hrana za pse? Slabio s a m . K a k o s u o s j e ć a l i m i r i s pobjede, r e z a n j e i m j e p o s t a j a l o s t r a s n i j e i glasnije. Z b i l i su se r a d i s m r t o n o s n o g a n a p a d a . T o l i k o su se č v r s t o i b l i z u n a t i s k a l i oko mene da s a m se u m a l o o n e s v i j e s t i o od s m r a d a n j i h o v a d a h a . P a n i č a n i o č a j a n , b e z n a d e ž n o s a m molio za milost. Osjećao s a m s e s a s v i m s a m i n a r u b u s m r t i . U p r a v o s a m s e tada o s v r n u o i s h v a t i o d a s a m s e n a s l o n i o n a z a t v o r e n a v r a t a . J e s u li bila z a k l j u č a n a ? U mojoj se noćnoj m o r i p o j a v i o t r a č a k nade. B r z o sam z a k r e n u o ramena, okrenuo k v a k u i gurnuo. Vrata su popustila, a j a s a m s e bacio u n u t r a i z a l u p i o v r a t a z a s o b o m . V a n i , p s i s u i s k a l j i v a l i svoj bijes b a c a j u ć i se o v r a t a . Gdje god da s a m se nalazio, bilo je j a k o m r a č n o . N a j e d n o m se

g r a n i c i i z m e đ u Indije i N e p a l a . Vozač k a m i o n a , čiju je odjeću i kosu u m r l j a l a p r a š i n a s c e s t e , š i r o k o m i s e o s m j e h n u o . Zubi s u m u b i l i c r v e n k a s t i o d ž v a k a n j a z a č i n a . M a h n u o je r u k o m i poželio mi d o b r o d o š l i c u na s v o j u t e r e t n u prikolicu. Smjestio s a m se među ostale putnike. Bile su to žene s p l a n i n a odjevene u d u g a č k e izblijedjele h a l j i n e te š a l o v e o m o t a n e oko s i j e d i h im v l a s i te z e m l j o r a d n i c i u izblijedjeloj o d j e ć i koji su p u t o v a l i s k o z a m a koje su blejale i k o k o š i m a koje su k v o c a l e . Sjeo s a m na v r h j e d n e od m n o g i h j u t e n i h v r e ć a u k o j i m a je v o z i o ž i t a r i c e , a koje s u n a m bile n a s l a g a n e i s p o d nogu. T a k o n a g u r a n i , peli s m o s e p o neravnoj cesti. P r o s t o r za t e r e t bio je bez k r o v a i n a k r c a n s onoliko d o b a r a k o l i k o su ih ljudi mogli n a s l a g a t i . Mi p u t n i c i s m o se v o z i l i na r a z i n i v i š o j od v o z a č e v e k a b i n e . To nije bilo ni udobno ni s i g u r n o , ali bolji pogled na H i m a l a j u n i s a m mogao dobiti. Peli s m o se i peli, a zelene su se p l a n i n e i doline p r o s t i r a l e k a m o god bih se o k r e n u o . Snijegom o k r u n j e n i v r h o v i c a r e v a l i s u o b z o r o m t e s e p o n e k a d n a d v i j a l i nad n a s . P l u ć a s a m gostio s v j e ž i m p l a n i n s k i m z r a k o m , a k o ž u o š t r i m p o v j e t a r c e m . Č i n i l o s e d a n i k o m e n e s m e t a što s u n a s s v r e m e n a n a v r i j e m e p r a l e m o n s u n s k e k i š e . P u t o v a l i s m o n e k o l i k o s a t i i u s r e d noći s t i g l i p r e d Katmandu. I s c r p l j e n i g l a d a n , hodao s a m dalje k r o z v l a ž n u m r a č n u noć. S obje s t r a n e p u s t e ulice, i z m r a k a b i i z r a n j a l e t r o š n e d r v e n e k u ć e . N o p a ž n j u m i j e p r i v u k l o n e š t o drugo. U d a l j i n i s a m č u o d i v l j e z a v i j a n j e p a s a . Sve s a m s e v i š e plašio, j e r s a m s e s j e t i o k a k o s u m e m n o g i p u t u j u ć i sadhui u p o z o r i l i na divlje pse koji n o ć u l u t a j u u m a h n i t i m č o p o r i m a te h v a t a j u ž r t v u u z a m k u . O k r u ž e je i p o l a k o joj se s t a n u p r i b l i ž a v a t i , a o n d a je n a p a d n u , i s k i d a j u joj m e s o i na m j e s t u p r o ž d r u

P

o v r e m e n o bih se pobojao onoga što je p r e d a m n o m , ali s a m n a s t a v i o p u t o v a t i . Osjećao s a m da me u Nepalu č e k a n e š t o posebno, pa s a m se iz P a t n e v l a k o m zaputio u g r a d R a x a u l na

202

r a z b u k t a l a l a m p a i o t k r i l a obitelj koju s a m probudio i z n j i h o v a s n a n a p o d u . M u š k a r c i su m i s l i l i da s a m lopov pa su s k o č i l i na noge i t r a ž i l i d a s e p r e d s t a v i m . N i s a m z n a o njihov j e z i k . Podigli s u s a b l j e i k r e n u l i p r e m a m e n i . Što s a m d r u g o mogao nego p a s t i na k o l j e n a i m o l i t i za milost sklopljenih dlanova? K a d j e d o m a ć i n v i d i o d a p r e k l i n j e m , s m e k š a o se, p r u ž i o r u k u i p r s t o m m i p o k a z a o v r a t a z a h t i j e v a j u ć i d a istog t r e n a o d e m . O n d a j e z a č u o s t r a h o t n o g l a s a n j e p a s a te s h v a t i o da bi me to ubilo. Još u v i j e k z a b r i n u t zbog u l j e z a , dugo me je i pomno gledao u oči k a o da se t r u d i s h v a t i t i moj k a r a k t e r i n a m j e r e . I z r a z o m lica p r e k l i n j a o s a m g a d a mi p r u ž i u t o č i š t e . Moja je n i j e m a molba n e k a k o d o p r l a do n j e g o v a s r c a . Položio je s a b l j u na pod i ponudio mi da s j e d n e m . O t a d a me p o č e o g l e d a t i d r u g a č i j e te me p r i h v a t i o k a o sadhua koji mu je pod n e o b i č n i m o k o l n o s t i m a došao blagosloviti dom. O s t a l i s u g a u k u ć a n i s l j e d i l i . N a r e z a l i s u m i v o ć e i s k u h a l i v r u ć e z a s l a đ e n o m l i j e k o koje s a m z a h v a l a n p r i h v a t i o . O s t a t a k noći p r o v e o s a m k a o n j i h o v gost i s v e d o z o r e s l u š a o gladne p s e koji s u č i t a v o v r i j e m e bijesno l a j a l i p r e d vratima, nesmanjenom žestinom. J e d n o m s a m č u o s t a r u i n d i j a n s k u u s p o r e d b u koje s a m s e t a d a s j e t i o . U n u t a r s r c a s t a n u j u d v a p s a . J e d a n je zao, a d r u g i d o b a r i m e đ u s o b n o s u u boju. Z l i j e pas s i m b o l n a š i h n i s k i h s k l o n o s t i k a o što su z a v i s t , s r d ž b a , p o ž u d a , pohlepa, oholost i o b m a n a , a d o b a r p a s p r e d s t a v l j a n a š u b o ž a n s k u p r i r o d u : o p r o s t , s a m i l o s t , v l a s t nad s o b o m , v e l i k o d u š n o s t , p o n i z n o s t i m u d r o s t . Onoga psa k o j e g obilnije h r a n i m o , k r o z svoje o d a b i r e i n a č i n n a koji koristimo vrijeme, o p u n o m o ć i t ć e m o da laje glasnije i n a d v l a d a d r u g o g a . Djelovati k r e p o s n o z n a č i i z g l a d n j e t i zloga p s a a h r a n i t i dobroga. Noćas me je napao č o p o r z l i h p a s a k o j i m a su se gubice p j e n i l e od želje da me p r o ž d r u . B i o je to z o r a n p r i k a z onoga s č i m e s a m se s u o č i o na s v o m unutrašnjem putovanju. K a d s a m prilegao da se odmorim, zahvalno s a m se sjetio R a m a Sevake Svamija. milosti Da mi nije poklonio štap, može nas izbaviti iz noćas bih sigurno opasnosti." umro. Sjetio s a m se n j e g o v i h p r o r o č a n s k i h r i j e č i koje su se o b i s t i n i l e : „Stap posvećenikove najvećih

načuo s k u p i n u sadhua k a k o hvale J a n a k p u r , sveto mjesto u n e p a l s k i m r a v n i c a m a gdje se pojavila Sita, d r u ž i c a boga R a m e . Njihov mi je razgovor probudio pustolovan duh, pa s a m se o d m a h t a m o otputio. U K a t m a n d u s a m našao t r o š n i autobus n a p u t u z a J a n a k p u r i n j i m e s e povezao. Sati su prolazili, a autobus je s i š a o niz h i m a l a j s k e p l a n i n e i nizine te z a š a o u g u s t u džunglu gdje s a m vidio divljega nosoroga koji s e h r a n i o l i š ć e m . U J a n a k p u r u s a m p r v o posjetio V i h a r K u n d , j e z e r c e na mirnoj čistini okruženo drevnim drvećem i s t a r i n s k i m svetištima. T a m o s e nalazio a š r a m gdje s u m e n e k i doveli p r e d g u r u a Š r i Vedđija. Bio je to o s t a r j e l i sadhu kojemu su g l a v a i b r a d a bile p r e k r i v e n e k r a t k i m bijelim č e k i n j a m a . Bio je silno ljubazan te me zamolio da odsjednem u njegovu a š r a m u gdje bih s v a k o d n e v n o dobivao b e s p l a t a n obrok od r i ž e i d h a l a . Šri Vedđi mi je objasnio zašto je J a n a k p u r s v e t o mjesto. Rekao mi da je u s p i s i m a poznat kao Mithila, a da su mu slave opjevane u d u h o v n o m epu z v a n o m R a m a j a n a . Dok je k r a l j D a n a k orao z e m l j u u p r i p r e m i za v j e r s k i obred, božica S i t a se pojavila pod njegovim plugom. Tako s e p r o s l a v i l a k a o Đ a n a k i , k ć i k r a l j a Đ a n a k a . M i t h i l a j e t a k o đ e r bilo mjesto na kojemu su se Sita i R a m a p r v i puta vidjeli i gdje je R a m a slomio golemi Š i v i n l u k da bi osvojio Sitinu r u k u . Sada su mi već p r i č e o B o ž j i m i n k a r n a c i j a m a na Zemlji z v u č a l e potpuno s t v a r n e . V i d j e v š i koliko s a m o č a r a n , ljubazni m i j e Šri Vedđi poklonio engleski prijevod dvaju indijskih klasika, V a l m i k i j e v u Ramajanu i Tulsidasov Ramaćaritamanas. B i l a su to o b i m n a djela. S v a k o j u t r o k a d bih se probudio, o k u p a o u obližnjem j e z e r u i obavio svoju m e d i t a c i j u , počeo bih ih proučavati te čitao sve do s u m r a k a . Ramajana je obilovala pustolovinama, romansom, tragedijom, j u n a š t v o m , s t r a h o t a m a , h u m o r o m i r a t o v a n j e m . Pa ipak, u njoj se nalazilo mnogo v i š e od toga. Sva su se ta obilježja t e k s t a m i r i l a u duhu posvećenosti k a k o bi u čitateljevu s r c u probudili ljubav p r e m a Bogu. Ponudio s a m Š r i Vedđiju da obavljam sitne poslove u njegovu a š r a m u . On sa n a s m i j e š i o i r e k a o : „То što č i t a š i p r i h v a ć a š n a š u h r a n u , p r o č i š ć a v a mi s r c e . Što bih v i š e mogao t r a ž i t i od tebe?" Jednog s a m se ranog posljepodneva posjeo uz g l a v n u u l i c u . B i o je to p r a š n j a v i put na kojemu cijeloga d a n a n i s a m vidio niti j e d a n automobil ili k a m i o n . N i s a m se osobito iznenadio, jer je uobičajeno prjevozno s r e d s t v o u J a n a k p u r u bio v e l i k i n e p a l s k i slon. Na l e đ i m a slonova s t a j a l a bi golema k u t i j a za teret koja se p r i č v r ć i v a l a p o m o ć u u ž e t a omotanoga

S

ljedećega j u t r a , k a d je n a s t a l a t i š i n a i psi se r a z b j e ž a l i , duboko s a m se z a h v a l i o d o m a ć i n i m a i otišao posjetiti V i š n u o v h r a m . Ondje s a m

204

205

slonu oko t r b u h a . Gonič, koji je obično bio dječak, sjedio bi slonu na v r a t u t i k do glave i u r u c i d r ž a o štap. S l o n u je oko v r a t a visjelo teško mesingano zvono koje je odjekivalo dok je hodao. Slonovi su se k r e t a l i s i g u r n i m k r a l j e v s k i m k o r a k o m . P r e d a m n o m j e prolazio slon z a slonom zajedno s v o l o v i m a i bivolima koji su v u k l i p r e n a t r p a n a kola. Žene su šetale noseći na g l a v a m a k o š a r e ili z e m l j a n e ćupove koje često n i s u ni p r i d r ž a v a l e . Č a k su i djevojčice na taj n a č i n bez puno t r u d a nosile goleme terete, pri č e m u su se s a v r š e n o držale. Dok bi djevojčice išle u s k u p i n a m a , blaženo bi pjevale o s l a v a m a Site i R a m e . M i r a n život koji su ti ljudi vodili godio je mome s r c u . Molio s a m se da se J a n a k p u r n i k a d ne p r o m j e n i . P o r e d nekoga svetog j e z e r a u s r e d J a n a k p u r a n a l a z i l i su se mnogi h r a m o v i . D v a su se najviše isticala: Đ a n a k i Mandir i R a m a Mandir. Jednoga s a m d a n a u d v o r i š t u R a m a M a n d i r a naišao na sadhua u p e d e s e t i m g o d i n a m a koji je sjedio na malenoj platformi pored h r a m a . Duga z a m r š e n a k o s a , b r a d a i i s p o s n i č k a odjeća davale su mu spokojan i s v e t izgled. Stotine je ljudi stajalo u redu da p r i m e njegove blagoslove. K a d bi stigli na čelo, on bi ih dobrostivo blagoslovio svojim d l a n o m . I ja s a m poželio njegove svete blagoslove, pa s a m stao u red i p r i š a o mu, k l a n j a j u ć i se p r e d njim k a o i s v i ostali. On se iznenadio što me v i d i te mi p o k a z a o da sjednem na platformu pored njega. B i o s a m u posebnoj milosti. Dok je blagoslivljao svoje štovatelje, upitao me je: „Odakle si došao?" „Iz Amerike." „Zašto si iz svoje bogate zemlje došao u indijsko s i r o m a š t v o ? " „ T r a ž i t i Boga." Nasmiješio se nekoj s t a r i c i koja je pognula glavu pod njegovu blagotvornu r u k u . „ Z a š t o si postao sadhu?" pitao je k r o z osmijeh. „ D a bih t r a ž i o prosvjetljenje." Č u v š i što s a m r e k a o , lice mu je poprimilo k i s e l i i z r a z . Umjesto da se s m j e s i , počeo se m r š t i t i , a glas mu je postao r u ž a n . B i o s a m š o k i r a n obratom i n i s a m z n a o što o č e k i v a t i . „ T i si budala", p r o s i k t a o je. „ T i si t o t a l n a budala. Čuješ li me? B u d a l a s i . B u d a l a . B u d a l a koja n i š t a ne zna." Već s a m odavno znao da s a m budala. Mislio s a m da me m o ž d a želi p r o s v i j e t l i t i pa s a m ga ponizno upitao: „Vaša svetosti, m o l i m v a s , poučite me k a k o da se popravim." Nato sc zlovoljan i bijesan počeo na mene d e r a t i : „Ја već trideset

godina ž i v i m kao sadhu. Z n a š li što s a m postigao? Ništa. Sve ove godine što s a m ih proveo k a o sadhu, dobio s a m s a m o t r u l u r i ž u i dhal." Neka je žena podigla novorođenče da bi dobilo njegove blagoslove. „ A m e r i k a je zemlja bogatstva", p o v i k a o je na mene dok je d l a n o m blagosiljao dijete. „ A m e r i k a i m a najljepše žene u k o j i m a se može u ž i v a t i . A m e r i k a i m a velike udobne k u ć e i automobile. A m e r i k a i m a finu odjeću, h r a n u i piće. A m e r i k a i m a najbolje filmove i televiziju." Sklopio je oči i uzdahnuo. „ 0 , kako ž u d i m za a m e r i č k i m užicima." Bijesno me je pogledao i r e k a o : „А ti si to sve ostavio. A za što? Za r i ž u i dhal. Meni je dosta r i ž e i dhala. Ti si na ovo jadno, o s i r o m a š e n o mjesto došao t r a ž i t i Boga. Ti si budala. Boga nema. Čuješ li me? N e m a Boga. Vrati se svojoj velikoj zemlji i uživaj. A k o me ne poslušaš, vodit ćeš p r i j e z i r a v r i j e d a n život prokletoga b i j e d n i k a . " Dok je on preda me pljuvao te riječi, r e v n o su ga štovale stotine poklonika. Nisu r a z u m j e l i ni riječ engleskoga. Sve v r i j e m e dok me korio, njegov je otvoreni dlan blagosiljao nedužne, bogobojazne ljude. Molili su ga za Božje blagoslove, dok je poricao postojanje Boga. Štovali su ga kao prosvijetljeno biće dok je govorio k a k o mu je život bijedan i u z a l u d a n . Ostavio s a m ga u omaglici. Um mi se mučio p o k u š a v a j u ć i d o k u č i t i što mi je to Bog upravo o t k r i o . Čovjek je bio u p r a v u . A m e r i k a je b i l a z e m l j a bogatstva i udobnosti. A l i mene v i š e nije z a n i m a o udoban život s a m po sebi. Umjesto toga, osjećao s a m da se n a l a z i m na putu koji je ponekad lak i lijep a ponekad i težak, u stalnoj p o t r a z i za blagom koje je bilo v r e d n i j e od bilo čega što mi je mogao ponuditi m a t e r i j a l n i svijet. Ako je taj čovjek želio u ž i v a t i u m a t e r i j a l n o m ž i v o t u , zašto nije našao posao i bio pošten? Umjesto toga, prodavao se je za s v e c a i v a r a o n e d u ž n e ljude. Uvijek postoje oni koji su autentični i oni koji varaju. Vjersko licemjerje

nagriza ljudima vjeru od davnina. Svetu se osobu ne da uvijek prepoznati po vanjskomu izgledu. Bhagavad Gita uči da odricanje nije za lijenoga čovjeka koji ne želi raditi, već za onoga tko djeluje u duhu posvećenosti. Mislio s a m na s v e one koje s a m sretao, a koji su živjeli i r a d i l i u duhu posvećenosti te se molio da budem j e d a n od njih. Sjetio s a m se riječi koje s a m čuo od Š r i l a Prabhupade u B o m b a j u : „Bolje je biti i s k r e n i č i s t a č ulice nego i s p o s n i k v a r a l i c a . " Onda s a m se opet sjetio onoga jadnog čovjeka koji se p r e t v a r a o da je svet. Njegov zao pas glasno laje, a on ga svakodnevno hrani ogromnim porcijama riže i dhala.

206

v i š e volio. Jedne s m o noći p r e s p a v a l i u s t a j i ne b i s m o li se s a k r i l i od k i š e , a j a s a m i m a o u ž a s n u noćnu m o r u d a s u m e n a p a l a s a b l a s n a bića. Bilo je to v r l o neobično i pitao s a m se z a š t o mi se to dogodilo. T r i d a n a k a s n i j e , s t i g l i smo n a o d r e d i š t e . B i l a j e t o s t i j e n a o d povijesnoga z n a č a j a koja s e n a l a z i l a n a n a p u š t e n o m polju. T e s m o noći dok se d i z a o v j e t a r , mogli o k u s i t i i n a m i r i s a t i v l a g u . Z n a l i s m o da se sprema neizbježan m o n s u n s k i pljusak. U potrazi za skloništem

S

u n c e je s v i t a l o , a ja s a m sjedio na obali n e k o g m i r n o g j e z e r a u J a n a k p u r u . P o r e d mene se p o s j e d n e n e k i n e o b i č n i sadhu. I z n e n a d i l o me je k a k o mi se o b r a t i o . „ P a z i . Postoje š k o r p i o n i u

i hranom pronašli smo davno napuštenu malenu kamenu građevinu. Ušli s m o i p o t j e r a l i n e k o l i k o š i š m i š a koji s u v i s j e l i s a s v o d a i ž u r n o izletjeli v a n . K u ć a s e s a s t o j a l a o d j e d n e p r o s t o r i j e v e l i č i n e d e s e t a k k v a d r a t a i d v a o t v o r a u k o j i m a su n e k o ć b i l a u g l a v l j e n a v r a t a i prozor. Zidovi s u s e m r v i l i . M a h o v i n a i p a u č i n e bile s u j e d i n i n a m j e š t a j . S j e d i l i smo u t i š i n i dok s u g r o m o v i t r e s l i z e m l j u , v j e t a r m l a t i o d r v e ć e m , a k i š a lila k a o iz k a b l a . V a s u d e v a me pogledao sa s u z a m a u o č i m a . Upitao m e j e a k o m i s m i j e o t v o r i t i svoje olujno s r c e . P o č a š ć e n t i m e

o d o r i leptira." P o t r e s l o me je to što s a m č u o te s a m ga pitao z a š t o mi i m a t i p o v j e r e n j a u demone u odori s v e t a c a , j e r bi ti se ž i v o t mogao naći u r u š e v i n a m a p r i j e no š t o s h v a t i š da je p r e k a s n o . " „0 čemu pričate?" zabrinuto sam upitao. „Možda ću ti r e ć i nekom drugom prilikom." Zatim je naglo

to g o v o r i . P a ž l j i v o se u mene zagledao i ponovno p r o g o v o r i o . „Nemoj

što m i s e o d l u č i o p o v j e r i t i , p r i s t a o s a m . V a s u d e v a mi je r e k a o da se r o d i o u i m u ć n o j obitelji u K o l k a t i , z a r a d i o d o k t o r a t i postao s l a v a n s v e u č i l i š n i profesor. U to je v r i j e m e upoznao i n e k e p o s v e ć e n i k e te se p o s v e t i o š t o v a n j u boga R a m e . O n d a je r e k a o : „Jednog su d a n a dvije ugledne osobe došle u moj u r e d te donijele poklone i jela za koja su t v r d i l i da ih je poslao n j i h o v g u r u . Nakon još n e k o l i k o p o s j e t a , p o z v a l i s u m e d a g a p o s j e t i m . J a s a m s e rado odazvao." Činilo mu se da g u r u z n a do n a j s i t n i j i h p o j e d i n o s t i s v e o n j e g o v u ž i v o t u i da mu m o ž e č i t a t i m i s l i . V a s u d e v a je bio pod d o j m o m i prihvatio je guruov poziv da ga redovito posjećuje. Naćulio s a m uši jer je govorio o p r i h v a ć a n j u g u r u a , t e m i koja me je s i l n o z a n i m a l a . „Jednoga d a n a , " r e k a o j e V a s u d e v a , „ g u r u m i j e o t k r i o s v o j n a u m . ' P a ž l j i v o s a m te p r o m a t r a o ' , r e k a o je. ' M l a d s i , v o l j e n i p a m e t a n . T r e b a m t v o j u p o m o ć . Ž e l i m te i n i c i r a t i u n a š e obrede.'" D o k se toga prisjećao, Vasudevu su zagrcnuli s n a ž n i osjećaji. „Rekao s a m mu da ću r a z m i s l i t i . " G l a s m u j e postajao s v e t i š i , a g l a v u j e z a r i o m e đ u d l a n o v e kao d a p o k u š a v a z a k o p a t i n e i z r e č e n u bol i z p r o š l o s t i . Pogledao m e je u očaju. „ R i c h a r d e , " u z d a h n u o je, „ne ž e l i m ti z a g a d i t i um s v o j o m užasnom pričom, ali osjećam kao da ću poludjeti. M o r a m nekome reći. Smijem li nastaviti?" „Svakako."

p r o m i j e n i o t e m u te se p r e d s t a v i o k a o V a s u d e v a i p o z v a o me da s njim o d e m n a j e d n o posebno povjesno mjesto. P r i s t a o s a m . V a s u d e v a s e ponašao poput a r i s t o k r a t a i govorio j e b r i t a n s k i m n a g l a s k o m v i š i h k l a s a . Nosio j e n e v j e r o j a t n o č i s t e bijele halje. C r n a k o s a b i l a m u j e u r e d n o z a č e š l j a n a . Z a s v i h s v o j i h p u t o v a n j a n i s a m s r e o t a k o v a l j a n o n j e g o v a n a i s p o s n i k a . Bio je i d u h o v n o i m a t e r i j a l n o učen te, poput m n o g i h koje s a m s r e o u o n i m p r e d j e l i m a , p o s v e ć e n bogu R a m i . K a d m e j e moj n o v o s t e č e n i p r i j a t e l j p o z v a o d a tri dana pješačimo do neka skrovitog svetog mjesta, pristao sam. P u t o v a l i s m o k r o z s e l a i s v a k o d n e v n o p r o s i l i m a l o r i ž e i d h a l a , jela k o j a s u m i b i l a m e đ u o m i l j e n i m a . S v i koje s m o p u t e m s r e l i bili s u oduševljeni Vasudevinom otmjenošću. V a s u d e v a je i n z i s t i r a o da k u h a na o t v o r e n o m . U polju i l i u š u m i p r o n a š a o b i d v a k a m e n a o d kojih b i n a č i n i o ognjište n a koje j e s t a v l j a o lonac, j a s a m z a t o v r i j e m e s k u p l j a o d r v a z a p o t p a l u . R i ž u i d h a l bi p r i p r e m i o p o m n o poput u m j e t n i k a koji s t v a r a remek-djelo. Dok s m o h o d o č a s t i l i , r a z g o v a r a l i s m o o m n o g o č e m u . Činilo mi se da se V a s u d e v a u s v e r a z u m i j e . I p a k , n e š t o m e j e b r i n u l o . Činilo m i s e d a s e i z a V a s u d e v i n e v e d r e obrazine krije neka v e l i k a muka. Čitavo se vrijeme trudio da prikrije p a t n j u i s u s p r e g n e s u z e , a ja s a m b i v a o s v e z n a t i ž e l j n i j i i s v e s a m ga

208

Z u r i o je k r o z o t v o r u zidu gdje je t r e b a o biti prozor, j e d n a je m u n j a n a g l a s i l a njegovu m o r u k o j a m u s e o c r t a v a l a n a l i c u , N a j z a d je, s a v o č a j a n , p r o g o v o r i o : „ P o č e o s a m i s t r a ž i v a t i tko j e taj č o v j e k t e u ž a s n u t otkrio da je vođa moćne sekte i majstor crnih t a n t r i č k i h umijeća." P r o d o r n o me je pogledao: „ R i c h a r d e , j e s i li i k a d čuo i š t a o c r n i m tantricima?" „Ne", p r i z n a o s a m . V a s u d e v a se naježio, a g l a s mu je z a d r h t a o . Objasnio mi je da je t a n t r i č k i m i s t i c i z a m i z u z e t n o m o ć a n i da m o ž e biti povoljan ili z l o k o b a n . „ B i j e l i t a n t r i c i svoje m o ć i u p o t r e b l j a v a j u d a s l u ž e č o v j e č a n s t v u , a c r n i i z r a b l j u j u ljude u v l a s t i t e opake s v r h e . C r n i t a n t r i c i s t j e č u i z u z e t n u moć k r o z n e i z r e c i v o s t r a š n a ž r t v o v a n j a , t a n t r i č k e obrede s e k s a i jogu. Onaj je g u r u bio i z u z e t n o m o ć a n c r n i t a n t r i k koji je mogao u p r a v l j a t i u m o v i m a i v l a d a t i l j u d s k i m ž i v o t i m a . B i o s a m s e z g r o z i o k a d s a m o t k r i o d a u v r i j e m e o b r e d a inicijacije p r e u z i m a u p r a v u nad d u š o m k r o z mnoge buduće živote. N i k a d m u s e n i s a m vratio." „ A l i , V a s u d e v a , a k o s i s e oslobodio, z a š t o još u v i j e k d r h t i š k a d n a njega p o m i s l i š ? " „ B i o j e t o t e k početak", n a s t a v i o je. „ S v a k o g a s u m e d a n a g u r u o v i u č e n i c i u z n e m i r a v a l i , bilo u u r e d u , domu ili j a v n o m u događaju k o j e m s a m p r i s u s t v o v a o . N i s a m i m mogao u t e ć i . Jednog s u m i d a n a p e t o r i c a u p a l a u u r e d i s t a l i mi oko s t o l a . Osjećao s a m se poput t a o c a . Sljedećeg je trena preda mnom stajao guru i zahtijevao da mu p r e d a m dušu. Upozorio me j e : ' P r e k a s n o je. Već s a m te p r i s v o j i o . P r e d a j mi se i p o d a r i t ću ti z a d o v o l j s t v a s l a v e i b o g a t s t v a koja ne m o ž e š ni z a m i s l i t i . A k o odbiješ, z a v j e t u j e m s e d a ć u t e m u č i t i d o s m r t i . " P u n gađenja, odbio s a m njegov zahtjev. On me je o n d a o s v e t o l j u b i v o p r o k l e o te bijesno i z j u r i o i z prostorije." U z d a h n u o j e i n a s t a v i o : „ K a d s a m s e j e d n e v e č e r i v r a t i o k u ć i svojoj m a j c i u d o v i c i , v i d i o s a m da je i ona p a l a u njegovu s t u p i c u . T r e s l a se od s r d ž b e i p r e k o r i l a me: ' Z a š t o si u v r i j e d i o onoga č o v j e k a od v j e r e ? Moraš mu postati učenikom.' N i s a m mogao v j e r o v a t i . P o k u š a o s a m joj o b j a s n i t i njegove o k r u t n e s p l e t k e , a l i nije me htjela ni č u t i . G u r u i njegovi p r i s t a l i c e dobro su je obradili. Nakon nekoliko dana, izbacila me je iz vlastite kuće, r e k a v š i da ne ž e l i s u d j e l o v a t i u m o j i m u v r e d a m a . Što se to događalo s m o j i m

svijetom? Ravnatelj sveučilišta također je popustio pritisku sekte te me je otpustio." V a n i je m u n j a u d a r i l a o s t a b l o . O d v a l i l a je golemu g r a n u koja se s r u š i l a na n a š k r o v . S j e d i l i s m o u t i š i n i . S i l n u je m u n j u s l i j e d i l a g r m l j a v i n a koja j e naoko t r e s l a č i t a v i m s v e m i r o m . V a s u d e v a j e problijedio i d r h t a v i m g l a s o m n a s t a v i o govoriti: „ B e z d o m a i bez posla, išao s a m od m j e s t a do m j e s t a , a u č e n i c i c r n o g a t a n t r i k a s v u g d j e bi me p r o n a š l i . Č a k su u t j e c a l i i na p o l i c i j u koja me je o d b i l a z a š t i t i t i . Što s a m drugo mogao nego o t i ć i iz K o l k a t e ? S v o j i m n a d n a r a v n i m m o ć i m a , c r n i j e t a n t r i k u v i j e k z n a o gdje s e n a l a z i m t e j e slao svoje s l j e d b e n i k e da me muče." Oni b i s v a k o g a novog poslodavca, k o d kojega j e V a s u d e v a p r o n a š a o posao, n a p u t i l i d a g a o t p u s t i . V l a s n i k a s v a k e sobe k o j u b i u n a j m i o , nagovorili bi da ga i z b a c i . P r i l a z i o je n o v i n a r i m a i želio im se i z j a d a t i , ali mu n i s u v j e r o v a l i . „ Ž i v o t mi je bio u n i š t e n " , r e k a o je. U t o m j e t r e n u t k u k r o z v r a t a u s k o č i l a golema ž a b a k r a s t a č a . Z a g l e d a l a se u m e n e s v o j i m v o d o z e m a č k i m o č i m a . P i t a o s a m se nije li t o t a j n i agent c r n o g t a n t r i k a . S t r e s a o s a m s e o d s a m e p o m i s l i . Č i n i l o m i s e d a m i V a s u d e v a č i t a m i s l i : „ J e s i l i s i g u r a n d a ž e l i š dalje s l u š a t i ? " Grmjelo j e u s v i m p r a v c i m a : „ N i s a m v i š e s i g u r a n , V a s u d e v a " , p r i z n a o sam mu. Bio s a m preplašen, no činilo mi se važno da poslušam priču do k r a j a : „Što se n a k o n toga dogodilo?" „Zlog je jogija r a z j a r i l o moje o d l u č n o odbijanje, pa me je odlučio ubiti. C r n i m o b r e d i m a i m a n t r a m a , n a č i n i o j e n e v i d l j i v o o r u ž j e koje dijeli d u š u o d t i j e l a , odnosno ubija ž r t v u . T o je, m e đ u t i m , njegov najblaži učinak. U v r e m e n u između života i s m r i , c r n i t a n t r i k z a d o b i v a u p r a v u n a d s u p t i l n i m tijelom koje p r e k r i v a d u š u . K a d m e j e u d a r i l o zloslutno o r u ž j e , bol mi je p a r a l i z i r a l a um i tijelo. Osjetio s a m k a k o me progone u ž a s n a bića u e t e r i č n i m o b l i c i m a . Počeo s a m m o l i t i za s p a s i i z g o v a r a t i B o ž j e ime. Sve d o k s a m m i s l i o na njegovo ime, nevidljivo m i o r u ž j e nije moglo u z e t i život. T o m e j e o r u ž j e m u č i l o č i t a v j e d a n d a n i noć. Z a b o r a v i t i ime s a m o na t r e n u t a k za mene bi značilo sudbinu goru od smrti. Neprestano sam ga izgovarao. Oružje nije bilo dovoljno m o ć n o da me ubije u p r i s u s t v u B o ž j e g a i m e n a . No postoji p r a v i l o p r e m a kojemu se o r u ž j e zloga t a n t r i k a koje ne uspije ubiti ž r t v u m o r a v r a t i t i i ubiti p o š i l j a t e l j a . C r n i j e t a n t r i k pao m r t a v . Ubila ga je v l a s t i t a t v o r e v i n a . B o ž j e i m e me je s p a s i l o . "

Naježio s a m se od glave do pete od njegove s a b l a s n e p r i č e . P r i m a k n u o s a m se da čujem više. „Onaj z l i m i s t i k još u v i j e k postoji; j e d i n o n e m a g r u b o tijelo. S a d a s v o j i m u č e n i c i m a u p r a v l j a s a s t r a l n e r a z i n e te ih šalje k a m o god se ja k r i o , ž e l e ć i o s v e t u . N e p r e s t a n o m e proganjaju. Niti n a j e d n o m m j e s t u s e n e m o g u s k r a s i t i , j e r k a m o god d a o d e m , oni m e z a n e k o l i k o t j e d a n a pronađu i ugnjetavaju." B i j e s n a se oluja počela s t i š a v a t i , a mi s m o n e k o v r i j e m e z a š u t j e l i . O n d a je V a s u d e v a r e k a o : „ Z b o g s v e g a toga, a s u p r o t n o mojoj volji i p r i r o d i , postao s a m i s p o s n i k i b e s k u ć n i k . S i g u r a n s a m d a ć e m e B o g z a š t i t i t i a k o mu se i s k r e n o p r e d a m , a l i do t a d a m o r a m b j e ž a t i i s k r i v a t i se p r e r u š e n u s v e t o g a č o v j e k a . " C v r č c i s u z a c v r č a l i . V a s u d e v a m i s e zagledao d u b o k o u o č i : „ O p r o s t i što s a m ti s v e to i s p r i č a o . G o d i n a m a s a m to d r ž a o u s e b i , a l i m o r a o s a m s n e k i m p o r a z g o v a r a t i . R i c h a r d e , n i k o g a n e k r i v i m z a s v e što m i se dogodilo, j e r je s v e to, na k r a j u k r a j e v a , moje v l a s t i t o djelo." N i s a m r a z u m i o z a š t o je s a m sebe k r i v i o i pitao ga da mi o b j a s n i . S k r o m n o j e p r i p i s a o s v e t e nevolje k a r m i i z p r o š l o g a ž i v o t a . „Ne z n a m što s a m u č i n i o d a b i h z a s l u ž i o s v u t u p a t n j u , a l i z n a m d a j e o p r a v d a n a . T a k o đ e r z n a m d a ć e m e Bog i z b a v i t i a k o i s k r e n o p r o đ e m o v u k u š n j u i p r e d a m mu se." V a s u d e v i n a r u k a je d r h t a l a dok je p o č i v a l a na mojoj i u p u t i o mi je p o s l j e d n j u m o l b u : „ T i si mi prijatelj i m o r a m te s a v j e t o v a t i da odeš o d m e n e , j e r b i mogli s m a t r a t i d a s i u m i j e š a n . A k o t e u j u t r o v i š e n c v i d i m , r a z u m j e t ć u . B r a t e moj, m o l i m te, budi o p r e z a n dok t r a ž i š svoj put. I z l a ž e š se m o ć n i m b i ć i m a , a n i s u s v a ona s v e t a . I m o l i m te još ovo - moli se za mene." S j e d i l i s m o u t i š i n i . N i s a m mogao ni r i j e č i z u s t i t i . Po onome što s a m v e ć v i d i o u Indiji, z n a o s a m d a mnogi g u r u i p o s j e d u j u v e l i k e m o ć i , u k l j u č u j u ć i onu p o m o ć u koje mogu u v j e r i t i svoje s l j e d b e n i k e d a č i n e što god oni hoće. V i š e s a m se bojao onoga što mi je o t k r i o s u p u t n i k nego č o p o r a b i j e s n i h p a s a . P s e s a m mogao v i d j e t i i o t j e r a t i , ali n i s a m z n a o k a k o b i h o t j e r a o n e v i d l j i v e sile z l a koje mogu n a p a s t i b e z a z l e n a tragatelja za duhovnošću? V a s u d e v a j e legao n a z e m l j u s p a v a t i , k o r i s t e ć i s v o j u r u k u u m j e s t o j a s t u k a . Meni s a n n i k a k o nije dolazio n a oči. Pogledao s a m k r o z o t v o r n a z i d u . Z v i j e z d e s u s e p o m a l j a l e i z a o b l a k a koji s u s e r a z m i c a l i , ali

mjeseca nije bilo. V a s u d e v a se p o r e d mene p r e v r t a o u s n u . Jesam li se spreman umiješati u tako složene stvari koje su očigledno mrcvarile i i>\'jcka? Z a d r h t i o s a m p r i samoj p o m i s l i . Ne mogu se sjetiti niti jednoga načina da mu pomognem osim molitve molim. To je bilo sve što je on i tražio od mene. Dok se u snu p r e v r t a o i stenjao, ja s a m o t i š a o , d a l e k o u noć, m o l e ć i se da put kojim s a m k r e n u o bude s i g u r a n te da i on pronađe s i g u r n o s t i mir.

bih odabrao s t a z u koja im vodi. Mnogi od sadhua koji su me p o z d r a v i l i na p o v r a t k u u J a n a k p u r bili su toliko s t a r i da su mi mogli biti djedovi. M e đ u t i m , dok s a m se molio u D a n a k i n u h r a m u , i z n e n a d a mi je p r i š a o m l a d i n e p a l s k i student po imenu V i š n u P r a s a d . L i c e mu je bilo okruglo, bio je lijepo odjeven i ponašao se pobožno. Silno ga je f a s c i n i r a l o to što v i d i m l a d i ć a sa Z a p a d a koji je p r i h v a t i o život sadhua pa me je p o z v a o k u ć i u selo B r a h m a p u r . Njegov je dom bio poput k a k v a lijepog a š r a m a . B o g a t s t v o njegove obitelji ogledalo se u sjajnom namještaju, tepisima, mesinganim p o s u d a m a i c v j e t n i m v r t o v i m a . K a d s a m ušao, V i š n u o v i s u m e m a j k a i otac ljubazno p o z d r a v i l i i poslužili mi r a s k o š n o jelo od začinjenog p o v r ć a u m i r i s n i m u m a c i m a uz r i ž u koja se sjajila od m a s l a . T a m o s a m proveo nekoliko s r e t n i h dana. Ujaci, t e t k e i ostali rođaci ž i v j e l i su s v i pod j e d n i m k r o v o m , no ja nikad n i s a m čuo niti j e d a n glas da se podiže u ljutnji. Jedni p r e m a d r u g i m a i s k a z i v a l i su s a m o poštovanje. U j u t r o bi djeca s p o š t o v a n j e m dodirnuta s t o p a l a s v o j i h roditelja, a roditelji bi im z a u z v r a t p o d a r i l i svoje blagoslove. B e z o b z i r a k o l i k o su bila s t a r a , d j e c a su se, pa č a k i tinejdžeri, p o k o r a l v a l a s t a r i j i m a , a m l a đ a s u djeca p o k a z i v a l a č a s t n a j s t a r i j e m u s i n u k a o p r e d s t a v n i k u roditelja. K a k o s a m bio odgojen u šezdesetim godinama dvadesetog stoljeća u A m e r i c i , to s a m t i n e j d ž e r s k o p o š t o v a n j e osjatio kao ugodnu v r s t u k u l t u r n o g a š o k a . Uza s v e to, s v a k i je c e n t i m e t a r toga doma bio b e s p r i j e k o r n o č i s t osim mene. Osjećao s a m se kao r a š č u p a n i p r o s j a k u o a z i o t m j e n o s t i i profinjenosti. T i j e l o mi je izgledalo dosta u n i š t e n o . P r i m j e t i v š i to, obitelj mi je p o k l o n i l a ljekovitu p o m a d u za moja i z g r e b e n a i p o p u c a l a stopala, l a k o su mi ponudili v l a s t i t u sobu s udobnim k r e v e t o m , radije

M

oje se putovanje n a s t a v i l o prepuno s v i j e t l i h i m r a č n i h i s k u s t a v a koja su mi o t v a r a l a p r o z o r e u nove s v j e t o v e što su me č e k a l i a k o

212

213

s a m spavao u v r t u pod s t a b l o m ašoke. Svakoga bi se j u t r a i v e č e r i č l a n o v i obitelji s k u p l j a l i r a d i obreda u njihovu m a l e n o m h r a m u boga R a m e koji se n a l a z i o u s r e d i š t u doma i gdje su tijekom d a n a žene štovale na r a z n e načine. U n j i h o v u s a m domu našao samo s r e ć u . Večeri bih provodio s V i š n u P r a s a d o m u ugodnu v r t u m e đ u n e v e n i m a , r u ž a m a i p r o c v a l i m d r v e ć e m . P o n e k a d bi s n a m a sjedio T a r a P r a s a d , njegov otac. Bio je to bogat obiteljski čovjek, a l i č i s t o ć a njegova k a r a k t e r a bila je upečatljiva, v i š e nego kod m n o g i h i s p o s n i k a koje s a m upoznao. Duhovnost je stvar srca, pomislio s a m . Što mi je v i š e njegova obitelj p r i r a s t a l a s r c u , to mi je V i š n u P r a s a d postajao boljim prijateljem. Od tih s a m plemenitih d u š a mnogo naučio o t r a d i c i j i obiteljskoga života na i s t o k u . Najvažnije od svega, našao s a m p o t v r d u za svoje s h v a ć a n j e da duhovnost dolazi u m n o g i m oblicima. N i s a m mogao predugo ostati u t i m udobnim u v j e t i m a , jer s a m bio odabrao a s k e t s k i život. K a d je došlo v r i j e m e za o d l a z a k , cijela me je obitelj o t p r a t i l a do u l a z n i h d v e r i . Dok s a m se o k r e t a o i odlazio niz u l i c u popločanu c i g l a m a , p l a k a l i su - kao i j a . Sada mi se, v i š e no i k a d prije, put koji s a m odabrao činio posut nepredvidivim opasnostima. U svojoj strasti za istinom, koju, p r i z n a j e m , n i s a m mogao s a s v i m objasniti, ostavio s a m udobni dom i putem odbijao i k a k v e ugode te s a m išao naprijed u s p r k o s s t r a h a p r e d nepoznatim.

n a m i r n i c a m a u jednoj od s v o j i h g o l e m i h r u k u , d r u g o m je d o h v a t i o poveći k a m e n te se počeo glasati poput k a k v a r a t n i k a i p r i j e t i t i da ć e s m r v i t i m a l e r a z b o j n i k e . M a j m u n i s e n i s u n i m r d n u l i t e s u još j a č e r e ž a l i . M a l i m su se k o r a c i m a s t a l i p r i b l i ž a v a t i svojoj m e t i i u s p j e l i mu oslabjeti u m . K l a d a o d č o v j e k a d r h t a l a j e o d s t r a h a poput u p l a š e n a djeteta. Najzad mu se j e d a n m a j m u n č i ć p r i b l i ž i o i oteo mu v r e ć u s n a m i r n i c a m a . Nije s e n i t i opirao. O n d a s u s e s v i m a j m u n i o k u p i l i oko v r e ć e da bi jeli i v i š e se n i s u ni o s v r n u l i na njega. M u š k a r č i n a je pobjegao, s v e d e n na g o m i l u ž i v a c a i pobjegao. Nekoliko t r e n u t a k a kasnije, tamo se pojavio neki m r š a v i nepalski d j e č a č i ć o d oko o s a m g o d i n a . M a j m u n i s u s e u p r a v o p o č e l i g o s t i t i svojim plijenom, ali su se silno u s k o m e š a l i i prepali kad su ga vidjeli. Dijete j e s k a k u t a l o p r e m a n j i m a s k a m e n o m u r u c i . Č o p o r l o p o v a s t a o j e k r i č a t i u s t r a š e n i h o č i j u . N a j z a d s u o s t a v i l i h r a n u i r a z b j e ž a l i se. Dječačić je pokupio n a m i r n i c e i sjeo jesti. Majmuni su ga z a b r i n u t o g l e d a l i iz d a l j i n e . B i o s a m z a p a n j e n . Što se to dogodilo? Onaj z a i g r a n i d j e č a k nije t e ž i o v i š e o d j e d n o g a b i c e p s a onog e u r o p s k o g H e r k u l a . M a j m u n i s u bili n e u z n e m i r e n i n j e g o v i m p r i j e t n j a m a , j e r s u m u u u m u o s j e t i l i s t r a h . D j e t e t a s u s e b o j a l i , j e r s e ono n i j e bojalo n j i h . Što j e t o z n a č i l o m e n i i mome p u t u p r e m a B o g u k o j i j e b i v a o s v e u ž i ? Razmišljao s a m o čoporu divljih pasa i Vasudevinoj zastrašujućoj priči o zlom crnom t a n t r i k u . Razmotrio s a m svoj s t r a h da će me opčiniti neki b e s k r u p u l o z n i g u r u , ako bih ga prebrzo odabrao. No v i d i o s a m i k a k o b i m i s t r a h mogao z a u s t a v i t i n a p r e d a k .

I

z J a n a k p u r a s a m se v r a t i o u d o l i n u K a t m a n d u . M e d i t i r a o s a m podno b r d a B o d h n a t h , d e s e t a k k i l o m e t a r a i s t o č n o od g r a d a , u gaju Kad nam poznavao života. um podlegne strahu, a nepalski je se bojimo te, lako nas je poraziti. mališan ne s njima poznajemo. Stranac nije živio cijeloga Poznavanjem hrabrošću majmune,

r a s c v a l o g a d r v e ć a . K a d s a m otvorio oči i pogledao p r e m a gore, vidio

s a m o č a r a v a j u ć e lijepu d u g u preko č i t a v e h i m a l a j s k e doline koja j e b l i s t a l a n a p o d l o z i m o n s u n s k i h o b l a k a boje i n d i g a . Duboko s a m udahnuo, u p i j a j u ć i s v j e ž , z e m l j a n i m i r i s p o v j e t a r c a . I z s a n j a r e n j a m e j e p r e n u o bat k o r a k a nekoga e u r o p s k o g t u r i s t a koji j e b r z a o poljem i nosio v e l i k u v r e ć u n a m i r n i c a . I m a o j e p r e k o l 8 0 c e n t i m e t a r a , p l a v u k o s u i m i š i ć e koji su mu se n a d i m a l i i s p o d m a j i c e . Izgledao je k a o da bilda. N a j e d n o m g a j e o k r u ž i l a b a n d a s m e đ i h m a j m u n a i z š u m e . I a k o je s v a k i onaj m a j m u n bio n e z n a t n o m a l e n u u s p o r e d b i s njegovom v i s i n o m , z n a l i s u k a k o m u p r o n a ć i n a j s l a b i j u t o č k u i n a p a s t i ga. R e ž a l i su i k e z i l i zube te mu p r i j e t i l i z a s t r a š u j u ć i m p o k r e t i m a . S

Dakle,

onoga što

svoje prave duhovne prirode i iskrenom vjerom u Boga, nadići ćemo sav strah. Molim Gospodine, blagoslovi me takvom dok pronalazim svoj put prema tebi.

Dok s a m tako r a z m i š l j a o , n a s m i j a n i je dječak dotrčao do mene i ponudio m i n e k o l i k o b a n a n a i z v r e ć e s n a m i r n i c a m a . M a j m u n i s u uzbuđeno čavrljali, jer su me obilježili kao moguću ž r t v u . Shvatio s a m d a i m a m v i š e z a j e d n i č k o g a s o n i m E u r o p l j a n i n o m nego što s a m htio m i s l i t i . O s j e ć a j u ć i d a m o r a m još m n o g o toga p r o ć i d a b i h

215

d o s t i g a o n e d u ž n u , n e u s t r a š i v u v j e r u onoga djeteta, l j u b a z n o s a m odbio b a n a n e .

dok s e t r u d i o h r a n i t i me. Znao m i j e g o v o r i t i d a o s o b a koja želi B o g u p o k a z a t i k o l i k o ga voli m o r a s l j u b a v l j u s l u ž i t i njegovu d j e c u . Jednoga d a n a , k a d j e S i t a R a m a B a b a i s p r o s i o n e š t o p o v r ć a , bio s a m p r e s r e t a n . Najzad, e v o nečega o s i m s i r o v o g a k i k i r i k i j a što o n s m i j e j e s t i . N o r a ž a l o s t i o s a m s e k a d s a m v i d i o d a j e s v e ono p o v r ć e s k u h a o za mene s r i ž o m i d h a l o m i n i š t a nije z a d r ž a o za sebe. On je p a k bio p r e s r e t a n . B i o s a m n j i m e o d u š e v l j e n t e s a m p r o u č a v a o njegovu osobnost, ali n i s a m u njoj našao n i č e g u m j e t n o g . B i o je p o t p u n o i s k r e n u svojoj p o s v e ć e n o s t i . J e d n o m s a m g a upitao: „ Z a š t o s l i j e d i š t a k o t e š k e z a v j e t e ? " O n m i j e p o n i z n o odgovorio: „ P o m a ž u m i d a s e u s r e d o t o č i m n a svoje d u h o v n e p r a k s e . S r e t a n s a m . " Z a č u d o , d o i s t a je to i bio. Jednog j u t r a p r i j e z o r e , sjedio s a m i s p o d s t a b l a u š u m i i r a z m i š l j a o o toj n e v j e r o j a t n o j osobi. Nisam s h v a ć a o njegove n e o b i č n e z a v j e t e , č i n i l i s u m i s e p r e t j e r a n i , č a k n e p o t r e b n i . U s p r k o s tome, p r i v u k a o je m o j u i s k r e n u ljubav i povjerenje. R e č e n o je da od n a m e t n u t i h pokora s r c e postaje t v r d o . Njegovo je s r c e bilo m e k o i p r e p l a v l j e n o p o n i z n o š ć u , s a m i l o š ć u i ljubavlju. I s u s je r e k a o : „Stablo m o ž e t e p r o s u d i t i po plodu." Njegovo se s t a b l o č i n i l o n e o b i č n i m , ali su mu z r e l i plodovi bili s l a t k i . U S i t a R a m i n u m i j e d r u š t v u n a u m u palo j e d n o pitanje. V e ć i n a jogija koje s a m s r e o , m e d i t i r a l i s u n a Boga k a o n e o s o b n u s i l u dok s u on i o s t a l i m e d i t i r a l i na G o s p o d i n a k a o na osobu p u n u l j u b a v i . R a m a S e v a k a S v a m i s l u ž i o j e bogu R a m i n a i z n i m n o o s o b a n n a č i n . Š r i l a P r a b h u p a d a j e t a k o đ e r i z r a z i o i s t i n s k u l j u b a v p r e m a bogu K r i š n i kao s v e p r i v l a č n o j osobi. Je li to bilo u s u p r o t n o s t i s v j e r o v a n j i m a o n i h jogija koji su t e ž i l i stopiti svoje d u š e s v r h o v n i m n e o s o b n i m j e d i n s t v o m ? Je li se to k o s i l o s p r a k s a m a b u d i s t a koji su t e ž i l i za s a v r š e n s t v o m n i r v a n e bez o d l i k a ? K a o dijete, p r i r o d n o s a m s e molio Bogu n a o s o b a n n a č i n , ali dok s a m s t u d i r a o r a z n e filozofije, s v e s a m v i š e n a g i n j a o p r e m a B o g u kao s v e p r o ž i m a j u ć e m b i t k u . Dok s m o jednog d a n a š e t a l i š u m s k i m putem, u p i t a o s a m B a b u : „Је l i B o g osoba ih n e ? " On je na to naglo stao, guste s m e đ e o b r v e su mu se s k u p i l e , a l i c e obilježeno d u b o k i m b r a z d a m a t e š k o g a ž i v o t a i s k r i v i l o . U z d a h n u o je: „ K a k o bi n a š G o s p o d i n i m a o m a n j e o s o b n o s t i i o b l i k a nego mi? O n i m a s v e , bez o g r a n i č e n j a . " O d i i i a l n i u u j e g l a v o m : „То m i

D

o k s a m hodao š u m a m a , naišao s a m n a Sita R a m a B a b u , neobičnu

d u š u koje s e rado s j e ć a m k a o stojećeg babe. S i t a R a m a B a b a bio

je b r a d a t i č o v j e k od š e z d e s e t i dvije godine. I m a o je v e l i k e s m e đ e oči i h r a p a v i t e n . Odijevao se je u j e d n o s t a v n u , j e d n o d i j e l n u halju od jutenoga p l a t n a k o j a m u j e s e z a l a o d v r a t a d o g l e ž n j e v a . K a d s a m g a upitao z a š t o nosi s a m o j u t u , odgovorio je da mu je zbog g r u b e t k a n i n e , od koje k o ž a s v r b i , u v i j e k neugodno. To mu je pomagalo da ugodu t r a ž i s a m o u s j e ć a n j u n a R a m u . Više o d odjeće z a č u d i l e s u m e d r v e n e udlage koje je v e z a o oko s v o j i h č l a n a k a . K o l i k o god da je neobično izgledao, p r e m a m e n i se od p r v o g a t r e n a p o n a š a o s l j u b a v l j u k a k v u

b i otac o s j e ć a o p r e m a s i n u . Poput jogija koje s a m s r e o n a H i m a l a j i , Sita R a m a B a b a d r ž a o s e e k s t r e m n i h z a v j e t a koji s u d a l e k o n a d i l a z i l i z a v j e t c e l i b a t a . Z a v j e t o v a o se da će u v i j e k s t a j a t i na n o g a m a i da n i k a d neće s j e s t i niti l e ć i . Udlage koje j e nosio oko č l a n a k a s l u ž i l e s u d a m u o d r ž a v a j u tijelo. O v u se p o k o r i p o d v r g a v a o oko pedeset g o d i n a . Sa sobom je nosio p o s u d u za p r o š n j u i m o l i t v e n u b r o j a n i c u te u ž e i d r v e n u d a s k u koju bi objesio na n e k u g r a n u poput ljuljačke na koju bi se n o ć u n a s l o n i o i spavao stojeći. S l i j e d i o je i z a v j e t da n i k a d ne s p a v a u n u t a r z i d o v a . P o r e d toga s t o j e bio v e g e t a r i j a n a c , n i k a d nije jeo n i ž i t a r i c e n i m a h u n a r k e . U s k o r o s a m v i d i o k o l i k o je taj p r e h r a m b e n i z a v j e t bio t e ž a k . L u t a j u ć i se p r o s j a c i obično h r a n e j e f t i n i m n a m i r n i c a m a koje ljudi l a k o d a j u u m i l o s t i n j u . Obično b i d o b i v a l i n a m i r n i c e poput r i ž e , d h a l a ili r o t i j a ( b e s k v a s n e p š e n i č n e pogače), a s v e one s a d r ž e ž i t a r i c e ili m a h u n a r k e . Zajedno smo lutali. S v a k o g a bi d a n a S i t a R a m a B a b a u b l a ž e n o m s t a n j u i s p r o s i o r i ž u i d h a l z a m e n e , p r i k u p i o d r v a i z a p a l i o v a t r u n a o g n j i š t u koje b i n a č i n i o od k a m e n j a . O n d a bi s t a j a o ili č u č a o p o r e d l o n c a dok ne bi s k u h a o , a p o t o m bi jelo s l j u b a v l j u p o n u d i o s l i c i s v o g a voljenog boga R a m e uz m o l i t v e i m a n t r e . P o t o m bi mi sve dao. No ja s a m se pitao, što je on jeo? D o k s a m s n j i m e b o r a v i o , n i k a d g a n i s a m v i d i o d a j e pojeo n e š t o v i š e o d š a k e j e f t i n o g a k i k i r i k i j a koji b i i s p r o s i o . T o j e bilo s v e što j e mogao p r i k u p i t i , a što ne bi k r š i l o njegov z a v j e t . B i o je t a k o s r e t a n

216

217

k r i v o r a z u m i j e v a n j e s l a m a s r c e . " Njegova m e j e r e a k c i j a pogodila. P o s t a j a o s a m s v e s v j e s n i j i temeljnog neslaganja oko k r a j n j e p r i r o d e S v e v i š n j e g a G o s p o d i n a . Je li bio neosobna, b e s t j e l e s n a s i l a , ili v r h o v n a osoba? Na n e k i n a č i n , bilo je to isto ono p i t a n j e koje s a m si postavljao k a o dijete dok s a m d r h t a o t i j e k o m g r m l j a v i n s k o g a n e v r e m e n a : T k o j e Bog? Je li n j e ž a n poput m o j i h roditelja, ili b e z l i č a n poput v j e t r a ? B o r i o s a m se da p o m i r i m taj f i l o z o f s k i problem i z n a o s a m da će mi upravo odgovor na to p i t a n j e p o m o ć i da o d a b e r e m put. M e đ u t i m , još u v i j e k n i s a m mogao p r o n a ć i dio slagalice koji m i j e nedostajao. S r e t a o s a m p r e k r a s n e d u š e s obje s t r a n e dvaju s u p r o t n i h g l e d i š t a . N e k o l i k o d a n a k a s n i j e , r a s t a o s a m s e o d S i t a R a m a B a b e . Mislio s a m k a k o n e č i j u l j u b a v p r e m a B o g u n e možemo m j e r i t i gledajući i z v a n j s k a obilježja. Vidio s a m s v e c e koji rade i p o d i ž u obitelji, a i one koji su bili poput e k s c e n t r i č n a š u m s k o g i s p o s n i k a . Ono što i m j e s v i m a bilo z a j e d n i č k o , bila j e p o n i z n o s t , duboka u s r e d o t o č e n o s t n a d u h o v n e p r a k s e i n e t a ž i v a žeđ za s l u ž e n j e m .

S

ljedeće mjesto koje s a m posjetio bilo je S v a j a m b h u n a t h , koji se nalazi tri kilometra zapadno od Katmandua. Na v r h u p r e k r a s n o g a b r d a koje j e o k r u ž e n o š i r o k i m p r o s t r a n s t v i m a

r i ž i n i h polja n a l a z i s e H r a m m a j m u n a , d r e v n o b u d i s t i č k o s v e t i š t e p o k r i v e n o š i r o k o m k u p o l o m koja s e z o v e s t u p a . K a ž u d a j e podignuto prije dvije t i s u ć e g o d i n a . Osam B u d d h i n i h o č i j u n a d o n j e m dijelu

v i s o k o g a t o r n j a p r o m a t r a l a s u č e t i r i s t r a n e s v i j e t a . T e ć e oči u s k o r o vidjeti nešto z a p a n j u j u ć e . jednoga s a m j u t r a , bez i k a k v a očiglednog r a z l o g a , osjetio nagon d a pješke pođem d o K a t m a n d u a . O s t a v i o s a m svoje o s a m l j e n o b o r a v i š t e na p l a n i n i , s i š a o z a v o j i t i m p u t o v i m a do g r a d a te n e k o v r i j e m e lutao u l i c a m a i t r ž n i c a m a . O n d a s a m se o d l u č i o v r a t i t i u S v a j a m b h u n a t h , hodajući k r o z p r o t e ž n a r i ž i n a polja. D o l i n a K a t m a n d u a j e poput r a j a n a z e m l j i . T a k v i m j e č i n e bogata f l o r a i s n j e ž n i v r h o v i H i m a l a j e k o j i p a r a j u nebo. Hodao s a m u s k i m p u t e l j c i m a koji s u o d v a j a l i v l a ž n a r i ž i n a polja. N a j e d n o m o s j e t i h sitne kapi k i š e . T a m n o p l a v i m o n s u n s k i oblaci s v e su bili g u š ć i te su p r e k r i l i s u n c e i n a g o v i j e s t i l i p l j u s a k . K i š i c a je prerasla u laganu kišu. Okretao s a m se t r a ž e ć i zaklon, ali n i s a m v i d i o n i t i j e d n o g jedinog s t a b l a . P o s v u d a s u s e p r o t e z a l a s a m o r i ž i n a polja. Uto s a m u daljini s p a z i o lik koji mi je izgledao poput s t a r i j e g a č o v j e k a s k i š o b r a n o m . U n a d i da ć e m o podijeliti k i š o b r a n , pojurio s a m po p u t i ć u ne b i h li ga s u s t i g a o . S t a z a je b i l a u s k a i k l i s k a , p a n i s a m mogao h o d a t i p o r e d njega v e ć s a m m u s e s m j e s t i o i z a l e đ a . T r u d i o s a m s e o s t a t i pod k i š o b r a n o m i n e p r e s t a n o k l i z i o p r e m a j u š a s t o m b l a t u . Nosač k i š o b r a n a nije s e n i j e d n o m o k r e n u o . M o ž d a da ga je p r e s t r a š i l o m o j e n a m e t a n j e , ili je p o m n o gledao k u d a ide da ne upade u blato. T a k o s m o , nas d v a s t r a n c a , p o s v e s a m i i ne z n a j u ć i n i š t a j e d a n o d r u g o m u , hodali p u s t i m , š i r o k i m , m o č v a r n i m r i ž i n i m poljem i d i j e l i l i j e d a n k i š o b r a n dok je po n a m a l i j e v a o m o n s u n s k i pljusak.

• ШЩ4
218

Deset m i n u t a k a s n i j e , k a d s e n e v r i j e m e s t i š a l o , poželio s a m m u

219

s e z a h v a l i t i . O n s e p o p r v i put o k r e n u o d a m i v i d i l i c e . Pogledi s u n a m s e s r e l i . K a o d a n a s j e g r o m pogodio! Š i r o m s m o o t v o r i l i u s t a i r a z o g r a č i l i oči koje su n a m se napunile s u z a m a . Z a r je t a k v o što m o g u ć e ? V r i j e m e je na t r e n u t a k stalo, a mi se n i s m o m i c a l i . K i š o b r a n je pao u blato. ,,Gary!" u s k l i k n u o s a m . „Мопк!" Z a g r l i l i s m o s e pod m o n s u n s k i m n e b o m , dok s u n a m s e s r c a n a d i m a l a o d v e s e l j a . „Opet s m o zajedno!" r e k a o s a m . S t a j a l i s m o t a m o s a m i u h i m a l a j s k o j d o l i n i ushićeni t a j n a m a ž i v o t a . O d k a d s m o s e s t u g o m r a s t a l i n a K r e t i , s v a t k o j e išao s v o j i m p u t e m . S u d b i n a je r a z d v o j i l a n e r a z d v o j n e prijatelje iz d j e t i n j s t v a , a d a n a s ih je taj n e v i d l j i v i l u t k a r s a s t a o u d a l e k u r i ž i n o m polju u N e p a l u . P i j a n i o d s r e ć e , h o d a l i s m o k r o z polja p r e m a m j e s t u gdje j e G a r y odsjeo i cijelo v r i j e m e p r i č a l i o s v o j i m d o ž i v l j a j i m a o t k a d s m o se r a s t a l i . K l i ž u ć i s e p o u s k o m p u t e l j k u duž r i ž i n i h polja, G a r y j e hodao n a p r i j e d , a ja o d m a h za n j i m . „Jesi li i k a d s t i g a o do I z r a e l a ? " upitao s a m . O k r e n u o s e p r e m a m e n i i pogladio b r a d u , k o j a j e z a j e d a n a e s t mjeseci otkad smo se rastali narasla nekoliko centimetara. „Nakon što s i o t i š a o i z K r e t e , " o b j a s n i o je, „ z a p o s l i o s a m s e n a r i b a r s k o m brodu da z a r a d i m za putovanje do Izraela. Tamo s a m neko vrijeme r a d i o u k i b u c u . P o t o m s a m , s n e š t o n o v a c a u d ž e p u , k r e n u o u Indiju." „ K a k o s i ovdje d o š a o ? " „Čarobnim autobusom." Zastao je na trenutak, pa ponovno krenuo. Opisao m i j e j e f t i n i a u t o b u s z a p u t n i k e b e z n o v č a n i h s r e d s t a v a koji je vozio iz E u r o p e do Indije. Iz I z r a e l a se v r a t i o u I s t a n b u l te se t a m o u k r c a o n a a u t o b u s , p r e š a o S r e d n j i I s t o k i s i š a o n a posljednoj p o s t a j i , u Starom Delhiju. „А što te je dovelo u ovo p u s t o r i ž i n o polje?" upitao s a m ga. „ N i s a m mogao i z d r ž a t i d e l h i j s k u s p a r i n u " , r e k a o j e Gary, još u v i j e k drhteći od uzbuđenja. „Ѕ nekim prijateljima iz 'čarobnog autobusa' popeo s a m s e n a K a t m a n d u i p r o n a š a o k u ć i c u n a s e l u . " O s t a v i l i s m o r u b n j a k e r i ž i n i h polja i p r i b l i ž i l i s e s e l u . Hodao s a m p o r e d s v o g a s t a r o g p r i j a t e l j a . P o gnjecavoj s t a z i p r e m a n a m a s e t e š k o m m u k o m v u k a o bivol, pa smo se m a k n u l i u s t r a n u i p u s t i l i ga da prođe. „ М о п к , " n a s t a v i o je Gary, „došao s a m u I n d i j u s n a d o m da ću te

daći, ali k a d s a m v i d i o da u ovoj ogromnoj z e m l j i ž i v e s t o t i n e m i l i j u n a ljudi, z a k l j u č i o s a m d a j e t o nemoguće. Z n a o s a m d a t e n i k a d n e ć u p r o n a ć i n a m j e s t i m a gdje s e s a s t a j u p a r t i j a n e r i . Z a k l j u č i o s a m d a s i u nekoj p e ć i n i ili z a b a č e n o m a š r a m u . M i s l i o s a m d a t e n i k a d v i š e n e ć u vidjeti." O n d a je stao, o k r e n u o se i š i r o m o t v o r i o o č i : „ N i t k o mi n e ć e p o v j e r o v a t i . Nitko." Bio j e kolovoz 1 9 7 1 . M i n u l a j e gotovo c i j e l a g o d i n a d a n a o t k a d smo s e r a s t a l i n a K r e t i . P r e m a m o m j e i z g l e d u G a r y s h v a t i o d a s a m p r i h v a t i o ž i v o t sadhua. T r n o v i t put p r e k o S r e d n j e g a I s t o k a , v r i j e m e što s a m ga p r o v e o u d r u š t v u p r o s v i j e t l j e n i h jogija i m n o g i m j e s e c i na osami pretvorili su me u i s k u s n a a s k e t u . G a r y je s d o b r i m razlogom o k l i j e v a o d a m e odvede d o k u ć e u kojoj s e s m j e s t i o s a s v o j i m d r u š t v o m . Što s e dogodi k a d z a p a d n j a č k i hipiji u n a j m e n e p a l s k u k u ć u ? Dok smo u l a z i l i u m a l e n i prostor, d o č e k a l o n a s je t r e š t a n j e rock and rolla, m u š k a r c i i ž e n e koji su z a v o d l j i v o p l e s a l i te o b l a k d i m a koji se d i z a o iz lula o p i j u m a . G a r y m e p r e d s t a v i o p r i j a t e l j i m a , a j a s a m i h s v e p r i s t o j n o p o z d r a v i o . Malo j e bilo r e ć i d a s e v i š e n i s a m mogao p o i s t o v j e t i t i s t i m l j u d i m a . Stajao s a m po s t r a n i i p r o m a t r a o . N a k o n nekoga v r e m e n a , p o z v a o s a m G a r y j a n a s t r a n u i o d v e o g a na m i r n o mjesto u polju gdje smo s j e l i pod s t a b l o b a n a n e . P r e k r i v a č o b l a k a nad n a m a poslao j e m a g l i c u r a s h l a đ u j u ć i h k a p l j i c a . D u b o k o smo u d i s a l i s v j e ž p l a n i n s k i z r a k k o j i j e bio p r a v o o l a k š a n j e n a k o n o n a o p i j u m s k o g o b l a k a . I a k o s a m s e libio i k o g a o s u đ i v a t i , o t v o r e n o s a m r e k a o s v o m p r i j a t e l j u : ,,Gary, p r e v a l i o s i pola s v i j e t a k a k o b i došao ovamo. Ovo je z e m l j a d u h o v n o s t i , a ti si donio k u l t u r u z a p a d n j a č k i h hipija. O v a k o bi mogao ž i v j e t i i u C h i c a g u . R a d i š isto ono što i p r i j e , pa i gore, s a m o n a d r u g o m m j e s t u . K a k o ć e š s e t i m e r a z v i t i ? Što ć e š t i m e dobiti?" Gorljivo s a m ga n a g o v a r a o : „ M o l i m te, b r a t e , d o k si u o v o m dijelu s v i j e t a , p o k u š a j o s j e t i t i b o g a t s t v o o v d a š n j e d u h o v n o s t i . A k o p r i s t a n e š , p o v e s t ću te na s v e t a m j e s t a i n a u č i t i te ž i v o t u sadhua." G a r y se z a g l e d a o u obzor: „Daj mi v r e m e n a da r a z m i s l i m o tome." „ H a j d e , G a r y " , n a g o v a r a o s a m ga. „ Z a r s e n e s j e ć a š k a k o s i m e molio da p o đ e m s t o b o m u E u r o p u ? Z a b o r a v i o s a m s v e s v o j e p l a n o v e i p o s l u š a o te. S a d a j a tebe n a g o v a r a m d a p o đ e š s a m n o m n a s v e t a mjesta." Volio s a m s v o g a p r i j a t e l j a i boljelo m e j e k a d s a m v i d i o k o l i k i je put p r e š a o , a o n d a p r o p u š t a o d r a g o c j e n u p r i l i k u . S l j e d e ć e g a d a n a , G a r y se oprostio od s v o j i h p r i j a t e l j a i k r e n u o u

š k o l u d u h o v n i h p r o s j a k a . I z n o v a smo z a j e d n o i s t r a ž i v a l i s m i s a o ž i v o t a s n e p o z n a t i m l j u d i m a na n o v i m m j e s t i m a . No ovoga s m o puta s l i j e d i l i t r a d i c i j e koje s u o d a v n o z a p o č e l a p r o s v i j e t l j e n a b i ć a . Dan z a d a n o m učio s a m s v o g a s t a r o g p r i j a t e l j a kako u Indiji p r e ž i v j e t i k a o t r a g a t e l j za d u h o v n o š ć u . K a k o li je s a m o bio u č u d u k a d s a m mu p o k a z a o k a k o se a u t o s t o p i r a u Indiji - u s k o č i se k r o z p r o z o r vagona t r e ć e k l a s e dok je v l a k u p o k r e t u . Podijelio s a m s n j i m e i u m j e ć e p r o š e n j a j e d n o s t a v n e h r a n e te odijevanja poput sadhua. J e d a n n a m j e v r e m e š n i s v a m i spomenuo hodočašće n a A m a r n a t h , p o z n a t u s p i l j u koja se n a l a z i v i s o k o u k a š m i r s k o m dijelu H i m a l a j e . P o v j e r i o n a m j e d a s v a k a d u š a koja i m a t o l i k o s r e ć e d a d o v r š i s u r o v o h o d o č a š ć e z a n a g r a d u dobiva v e l i k u d u h o v n u dobrobit. G a r y j e bio z r e o i s p r e m a n za tu p u s t o l o v i n u , k a o i j a . K r e n u l i s m o . Opet o s t a v l j a j u ć i za s o b o m K a t h m a n d u , v r a t i l i s m o se u I n d i j u na p r i k o l i c i n e k o g k a m i o n a . P r v o s m o stigli u R a x a u l , a o n d a se z a p u t i l i u P a t n u gdje s a m G a r y j a p r e d s t a v i o R a m a S e v a k a S v a m i j u . S v a m i j e bio o d u š e v l j e n što me opet v i d i i što još u v i j e k n o s i m š t a p koji mi je poklonio. G a r y s e č u d o m č u d i o m o j i m p r i j a t e l j i m a . I z P a t n e s m o n a z a p a d p u t o v a l i v l a k o m . G a r y s e posebno r a d o v a o o b i l a s k u V a r a n a s i j a iz p e r s p e k t i v e sadhua. U V a r a n a s i j u s m o r a n o ujutro posjetili h r a m K a š i Višvanatha. Zvonila su mesingana zvona, o d j e k i v a l e h i m n e s v e ć e n i k a , a d i m m i r i s n i h štapić s e podizao, v i t l a o i r a s p l i n j a o u z r a k u . O v a k o s a m se molio: Gospodine moj, žudim da te poznajem i volim. Molim te, pokaži mi put koji trebam slijediti. U t o m mi se t r e n u t k u n e š t o dogodilo. P r e p l a v i o me je osjećaj nade koji m i j e govorio d a ć e m i s e s v e r a z o t k r i t i , a k o s e s a m o p o n i z i m p r e d G o s p o d i n o m . Osjećao s a m da mi p r u ž a svoje r u k e i da će se u s k o r o u m o m e ž i v o t u dogoditi n e š t o v r l o posebno.

patnju i žudio za z v u k o m z v i ž d a l j k e da najavi pokret. Gotovo dva dana k a s n i j e , v l a k se pokrenuo i prije z o r e stao na nekoj nepoznatoj postaji. G a r y i ja smo pobjegli k r o z prozor na peron d a s e o s v j e ž i m o p r i j e n o što n a s t a v i m o s p u t e m . S v j e ž i j e z r a k bio p r e k r a s a n . Slabo osvijetljen p r e n a t r p a n i peron izgledao je prljav i r u š e v a n , a l i n a m a s e č i n i o poput r a j a . B i l o j e t o m j e s t o gdje s m o mogli n a ć i v o d u z a piće, z r a k z a u d i s a n j e i p r o s t o r z a k r e t a n j e . A l i , dok s m o s e p r o t e z a l i , o g l a s i l a s e z v i ž d a l j k a , p a r a j e z a p i š t a l a , a v l a k se trznuo p r e m a naprijed. Panično smo potrčali uz vlak i pokušali se ponovno progurati k r o z prozor, ali n i s m o mogli p r o d r i j e t i k r o z masu. T r u d i l i smo se prozor za prozorom, v r a t a za v r a t i m a . Najzad je vlak nestao niz t r a č n i c e i ostavio n a s . Stajali smo bespomoćno, zaglavljeni na nepoznatu mjestu i bez i k a k v a s a z n a n j a o t o m u k a d a b i mogao n a i ć i s l j e d e ć i v l a k . G a r y m e pogledao i u p i t a o : „ I , š t o s a d ? "

N

a ž e l j e z n i č k o j p o s t a j i u V a r a n a s i j u p r o g u r a l i s m o se u v l a k pun stiješnjenih ljudskih tijela koja su se r a m e uz rame

gužvala na monsunskoj s p a r i n i . Zviždaljka je zazviždila, a parna željezni kotači su se okrenuli, vlak se trznuo i k r e n u l i smo. Pobješnjela je monsunska oluja pretvorila poljoprivredne površine u blatnjava jezera te zaustavila lokomotivu. Satima smo

je lokomotiva izbacila oblak dima i pištala oslobađajući p a r u . Teški

stajali. U nesnosnoj s a m v r u ć i n i pokušavao zaboraviti na tjelesnu

222

„Ovdje s e bog K r i š n a p r v i puta p o j a v i o n a z e m l j i p r i j e pet t i s u ć a godina. Dođite. M o l i m v a s , p r i d r u ž i t e n a m s e u s l a v l j u . " Ono što s a m v i d i o u d v o r i š t u bilo je v r l o z a n i m l j i v o . Golema se d ž a m i j a d i z a l a n a d m a j u š n i m K r i š n i n i m h r a m o m koji s e n a l a z i o pod z e m l j o m . „ Z a š t o s e d ž a m i j a n a l a z i n a m j e s t u K r i š n i n a r o đ e n j a ? " upitao s a m n a š e g a s a m o p r o z v a n o g v o d i č a . „Ovo je nekoć b i l o m j e s t o gdje se n a l a z i o h r a m A d i K e š a v e , j e d a n od n a j z n a č a j n i j i h s v j e t s k i h s p o m e n i k a . U s e d a m n a e s t o m ga je s t o l j e ć u m o g u l s k i v l a d a r A u r a n g z e b s r a v n i o s a z e m l j o m i n a njegovu m j e s t u podigao d ž a m i j u . " „ Z a š t o ? " upitao je Gary. Sadhu je bespomoćno slegnuo ramenima. „Pretpostavljam da je to bio njegov n a č i n d o k a z i v a n j a n a d m o ć i v l a s t i t e religije i v l a s t i nad p o t l a č e n i m h i n d u i s t i m a . " S m i j e š a k nade z a t i t r a o m u j e n a l i c u : „Isplanirali smo izgraditi veličanstven hram K r i š n i pored džamije. U s k o r o ćemo g a podići. U o s t a l o m , ovo j e m j e s t o s v e t o b e z o b z i r a što m u ljudi č i n i l i . Hajdemo s a d u n u t r a s l a v i t i . " U d v o r i š t u je doista vladalo svečano raspoloženje. T i s u ć e štovatelja č e k a l e s u u r e d u p r e d m a l e n i m p o d z e m n i m h r a m o m , a m n o g i s u još s t a j a l i uokolo. L j u d i su p o s v u d a s l a v i l i . S t o t i n e ih je p l e s a l o i p j e v a l o uz ž i v u glazbu bubnjeva, flauta i cimbala. V r e m e š n i učenjaci sjedali s u p r e d svoje s l j e d b e n i k e i d r ž a v a l i p r e d a v a n j a . N a p r i v r e m e n o j pozornici ukrašenoj tkaninama u živim bojama, n i s k a m a cvijeća i n a s l i k a n i m k u l i s a m a , glumci su u e k s t r a v a g a n t n i m k o s t i m i m a o ž i v l j a v a l i p r i č u o K r i š n i n o m d o š a š ć u . Istodobno, s v e ć e n i c i su u svetu v a t r u nudili pročišćeni maslac i pjevali m a n t r e iz Veda, d r e v n i h svetih spisa na s a n s k r t u . Smijući se i pjevajući, posvećenici su jedni d r u g e g a đ a l i p r a š k o v i m a u r a z n i m b o j a m a dok s u o b i l a z i l i r a z n e događaje. Č a k s m o v i d j e l i k a k o se h i n d u i s t i s o z n a k a m a od gline na čelima u duhu slavlja zajedno smiju i plešu s bradatim m u s l i m a n i m a u t r a d i c i o n a l n i m k a p a m a . S l a v i l i s u i p u s t i n j a c i koji s u s j e d i l i p o s t r a n i , tiho m a n t r a l i i p r e b i r a l i p r s t i m a po b r o j a n i c a m a . T i j e k o m p r o s l a v e , na p r e d a v a n j i m a , u p j e s m a m a i r a z g o v o r i m a , često s a m č u o da se s p o m i n j e V r i n d a v a n . Osjećao s a m d a i m j e m j e s t o z v a n o V r i n d a v a n jako drago. Dan s m o p r o v e l i u p i j a j u ć i p r e k r a s n e p r i z o r e i z v u k o v e r o đ e n d a n s k e proslave. K a d s e p r i b l i ž i l a ponoć, v e l i k o s e m n o š t v o u p u t i l o k r o z

su se h r v a l i da uđu. Usred svega, u s r c u mi se javila neobična utjeha. B i l a j e j e d n a k a onome što s a m osjećao dok s a m s e molio u h r a m u K a š i V i š v a n a t h a , k a d s a m osjetio d a ć e s e u s k o r o u m o m ž i v o t u dogoditi n e š t o posebno. G o m i l a s e č i n i l a p o p r i l i č n o v e s e l o m . G a r y i j a s m o s e pogledali i s j e t i l i s e c v i j e t a koji j e o d r e d i o n a š u p u t a n j u k r o z E u r o p u te odlučili neko v r i j e m e pričekati. Nakon nekog v r e m e n a , s t a n i c a se smirila. P o d a l j e na p e r o n u .ugledao s a m n e k o l i c i n u sadhua k o j i su s j e d i l i u k r u g u . Pokretom ruke pokazao sam G a r y j u da pričeka te im prišao. „ I s p r i č a v a m se", z a u s t i o s a m . „Gdje s m o t o m i ? " Ne r e k a v š i n i š t a , j e d a n mi se od njih zagledao u oči k a o da me je o č e k i v a o . O n d a je u s t a o i progovorio: „Ovo je M a t h u r a , rodno mjesto boga K r i š n e . A d a n a s j e Đ a n m a š t a m i , K r i š n i n r o đ e n d a n . " Pozvali su nas da im se pridružimo u hodu do mjesta na kojemu s e o d r ž a v a l a p r o s l a v a . P r i l a z e ć i g l a v n o m u l a z u , v r e m e š n i s e sadhu o k r e n u o p r e m a m e n i . „ Z n a š l i štogod o K r i š n i ? " „Ne p r e v i š e , " p r i z n a o s a m . N i s a m z n a o gotovo n i š t a o s i m toga d a je on p l a v i d j e č a k na mojoj s l i c i , da se njegovo i m e pojavilo u m a n t r i k o j u mi je d a l a M a j k a G a n g a te p r i č u o t o m u k a k o je u d j e t i n j s t v u s l o m i o g l i n e n i ć u p i n a h r a n i o m a j m u n e j o g u r t o m . „ B i s t e li mi još štogod i s p r i č a l i ? " L i c e mu o z a r i l o od poleta. Nekoliko se p u t a pogladio po b r a d i i počeo: „ K r i š n a j e n a š e i m e z a jednoga B o g a , s t v o r i t e l j a s v i j e t a . O n nema početka ni k r a j a , nerođen je i n i k a d ne umire. Gospodin prebiva u s v o m u v r h o v n o m p r e b i v a l i š t u , no s v o j o m se m i l o m v o l j o m rodio u ovom svijetu mnogo puta i mnogim oblicima tijekom ljudske povijesti, s v e da n a m p o k a ž e k a k o u t e ć i patnji i n a ć i d u h o v n u s r e ć u . " Sadhu je p o k a z a o n a golemo d v o r i š t e p r e p u n o h o d o č a s n i k a .

B

ilo je oko pet i z j u t r a i s u n c e se tek počelo p o m a l j a t i . Ne z n a j u ć i

što ć e m o ni k a m o ćemo, moj p r i j a t e l j i ja s m o s t a j a l i na p e r o n u z a j e d n o s g o m i l o m ljudi koja je s i š l a s v l a k a i s t o t i n a m a koji

u l i c e koje su v o d i l e do r i j e k e J a m u n e i t i s k a l e se u h r a m u D v a r k a d i š a koji se n a l a z i o na obali. Spisi k a ž u da je b i l a ponoć k a d se bog K r i š n a pojavio u gradu Mathuri. Svi su čekali taj trenutak. U h r a m su već n a h r u p i l e t i s u ć e ljudi, a u n e p r e k i n u t o m r e d u ulazilo ih je još n e k o l i k o t i s u ć a . Policija je dugim štapovima od bambusa uzalud pokušavala regulirati mnoštvo. G a r y i ja n i k a d do tad n i s m o vidjeli t o l i k u gomilu ljudi na j e d n o m m j e s t u . Da b i s m o bolje v i d j e l i , popeli s m o se na s t u p o v e u glavnoj h r a m s k o j p r o s t o r i j i i g l e d a l i z a p a n j u j u ć i p r i z o r pod s o b o m . P o z o r n o s m o m o t r i l i m n o š t v o koje j e z r a č i l o i š č e k i v a n j e m . K a d j e u r a o t k u c a l a ponoć, v r a t a s v e t i š t a s u s e o t v o r i l a i p o k a z a l a K r i š n i n oltar. R a d o s n a se g r a j a p o d i g n u l a poput p l i m n o g a v a l a . O č a r a n i se ljudi u gomili n i s u o b a z i r a l i na g u r a n j e i s t i s k a n j e . S t a r i i mladi, m u š k a r c i i žene, bogati i s i r o m a š n i , s t a j a l i su zajedno s d l a n o v i m a s k l o p l j e n i m u m o l i t v i i o č i m a u k o j i m je b l i s t a l a posvećenost. Manje s k u p i n e s e l j a n a p j e v a l e s u v l a s t i t e pjesme, dok s u s e s v i o s t a l i s m i j a l i , p l a k a l i , plesali i z a n e s e n o d o z i v a l i K r i š n i n a s v e t a i m e n a . G a r y i ja s m o se d r ž a l i za s t u p o v e i i š č u đ a v a l i se nad gorljivošću h o d o č a s n i k a . Oko t r i s a t a u j u t r u n a š l i s m o mjesto z a s p a v a n j e n a obali J a m u n e . R e č e n o n a m j e d a s e n a t o m m j e s t u , pod n a z i v o m V i š r a m Ghat, i s a m K r i š n a p o n e k a d o d m a r a o . Sljedećeg s m o d a n a š e t a l i u l i c a m a M a t h u r e i s r e l i č e t i r i dobro o d j e v e n a m l a d i ć a koji su i z j u r i l i iz točionice č a j a da bi n a s p o z d r a v i l i . „ P o n o s n i s m o što u n a š e m g r a d u v i d i m o s t r a n c e " , r e k a o j e n j i h o v v o đ a . „Želite l i u p o z n a t i n a š e g a cijenjenog g u r u a ? " „ S v a k a k o " , r e č e Gary. „Voljeli b i s m o ga u p o z n a t i . " „ D o đ i t e , prijatelji", r e k a o n a m je č o v j e k i poveo n a s n a t r a g do t o č i o n i c e č a j a . „ N a š s e g u r u već o d a v n o o d r e k a o o v o z e m a l j s k i h z a d o v o l j s t a v a da bi s h v a t i o n a j v e ć u i s t i n u . G u r u đ i je u č e n j a k koji m o ž e odgovoriti n a s v a k o v a š e pitanje. M i s m o tek n e k o l i c i n a o d v i š e stotina njegovih v j e r n i h u č e n i k a na ovom području. S v a š i m ću ga dopuštenjem sada p o z v a t i . " N a k o n n e k o l i k o m i n u t a , pojavio s e g u r u . B i o j e t o č o v j e k obrijane g l a v e u s v o j i m č e t r d e s e t i m a . K r e t a o se b e s p r i j e k o r n o i govorio v r l o p r o f i n j e n i m e n g l e s k i m . S v o j i m n a m j e u g o d n i m n a g l a s k o m opisao važnost grada Mathure navodeći svete spise. Obradovali smo se kad n a s je p o z v a o da p r o v e d e m o noć u njegovu h r a m u . B i o je to m a l i h r a m p o s v e ć e n bogu S i v i . U s r e d g r a đ e v i n e s t a j a o j e Š i v i n l i n g a m i z a kojega

se n a l a z i o željezni t r o z u b a c okomito zabijen u pepeo s v e t o g a o g n j i š t a . S v a m i s e z a n a s b r i n u o v r l o pažljivo. Donio n a m j e v e g e t a r i j a n s k u v e č e r u i odgovarao na s v a n a š a p i t a n j a . K a d j e z a n o ć a l o , s v a m i j e G a r y j u ponudio s l a m n a t u p r o s t i r k u n a podu, a m e n e p o z v a o da s njime p o d i j e l i m d r v e n i k r e v e t . N i s a m z a s l u ž i o č a s t s p a v a n j a n a istoj r a z i n i s t o l i k o c i j e n j e n i m g u r u o m . R a z m i š l j a o s a m o t o m u k a k o bi njegovi u č e n i c i bili d a l i s v e da te noći budu na m o m m j e s t u . S v a m i je legao p o r e d m e n e . U t i š i n i noći osjetio s a m k a k o m i njegove r u k e m a s i r a j u tijelo. „Zašto to činiš?"upitao s a m . „ N a š j e običaj d a t a k o u k a z u j e m o g o s t o p r i m s t v o . " N i s a m htio z v u č a t i n e z a h v a l a n , p a n i š t a n i s a m r e k a o . Njegove s u s e r u k e p o l a k o s p u s t i l e p r e m a i n t i m n i m d i j e l o v i m a moga t i j e l a . U g l a v i mi se zavrtjelo od strepnje. Odgurnuo sam mu ruke, zbunjen. Nakon n e k o l i k o m i n u t a , njegove s u s e r u k e opet p r i k r a l e n i ž e . P o n o v n o s a m ga o d g u r n u o . „ M o l i m te, p r e s t a n i me m a s i r a t i . Ne s v i đ a mi se to." Nato mi je on p r o š a p t a o u uho: „ D a j e m ti B o ž j i blagoslov. Ovo ne činim ja. Samo s a m oruđe u Božjim r u k a m a . Ne smiješ se opirati." Soba je b i l a m r a č n a i v r u ć a . L e ž a o s a m u t j e s k o b i . Što ako ga razočaram? Mogao bi me kazniti. P o m i s l i o s a m na V a s u d e v u i njegovo n e s r e t n o i s k u s t v o s p o k v a r e n i m g u r u o m . Možda ima jogičke moći. Svaki puta kad me je čovjek pokušao uhvatiti, odgurnuo s a m mu r u k e . / e // to doista običaj kojim se iskazuje gostoprimstvo? Što s a m ga v i š e o d m i c a o , bio je n a s i l n i j i . Već d a h t a o od s t r a s t i i postajao g r u b . Nije htio p r i h v a t i t i odbijanje. Umalo d a g a n i s a m u d a r i o š a k o m , ali s a m s e obuzdao. K a k o s a m s e mogao b o r i t i sa s v a m i j e m ? Z a r bi t a k o postupio j e d a n sadhu? Što bi mi u č i n i l i njegovi u č e n i c i k a d bih to n a p r a v i o ? L e ž a o s a m i znojio se u onoj m o n s u n s k o j z a p a r i , moleći se za s p a s od u ž a s a u k o j e m s a m se našao. Najzad s a m odlučio. O d g u r n u o s a m ga i s k o č i o na noge. On me j e o n a k o b i j e s a n č v r s t o zagrlio, a l i j a s a m m u s e izmigoljio, o d g u r n u o ga i pobjegao. G a r y je č i t a v u m u k u p r e s p a v a o . K a s n o u noć o d j u r i o s a m u p u s t u u l i č i c u i oslobodio se. Iz s i g u r n e s a m d a l j i n e m o t r i o s v a m i j a k r o z o t v o r e n a u l a z n a v r a t a . Morao s a m p r i p a z i t i da i G a r y j u ne bi u k a z a o „ d o b r o d o š l i c u " . S t r a ž a r i o s a m poput p s a č u v a r a , s p r e m a n d a m u p r i s k o č i m upomoć. U s j e n c i noći, natopljen m o n s u n s k i m p l j u s k o m , ostao s a m b u d a n do z o r e . Na

226

227

s v a k o m d u h o v n o m p u t u p o s t o j e i s k r e n i ljudi i p r e v a r a n t i . Svetost s e n e o d r e đ u j e n e č i j o m t i t u l o m , odjećom, frizurom ili mjestom s t a n o v a n j a . Onaj j e č o v j e k , n a primjer, i m a o t i t u l u s v a m i j a , o b r i j a n u g l a v u koja je u k a z i v a l a na to da se o d r e k a o s v j e t o v n i h z a d o v o l j s t a v a i o d j e ć u sadhua. Bio je c i j e n j e n i u č e n j a k , g l a v n i s v e ć e n i k u h r a m u i g u r u m n o g i m u č e n i c i m a koji s u g a p o š t i v a l i . P a ipak, p o k u š a o m e je i s k o r i s t i t i k a k o bi zadovoljio v l a s t i t u želju za b l u d o m . I s t i n s k a se svetost prepoznaje po n a š e m ponašanju. Iskorištavanje nedužnih p o m o ć u d u h o v n o g a u g l e d a , t e ž a k je z l o č i n . Molio s a m se da mi ovaj n e m i l i događaj n e p o s a d i s u m n j u p r e m a i s k r e n i m p o s v e ć e n i c i m a . G a r y je cijele noći m i r n o s p a v a o i n i š t a mu se nije dogodilo. Nije niti p r i m j e t i o oluju koja je b j e š n j e l a k a k o i z v a n Š i v i n o g a h r a m a , t a k o i unutarnjega. G a r y j a j e u j u t r o z a p r e p a s t i o moj o p i s događaja. G u r u kojega j e s h r v a l a p o ž u d a ? S t v a r n i j e s v i j e t uputio još j e d a n i z a z o v n a š e m nevinom idealizmu. U n a t o č t o m u što s m o z a g l a v i l i u M a t h u r i , još n a s je u v i j e k d r ž a l a o d l u č n o s t da n a s t a v i m o s h o d o č a š ć e m do A m a r n a t h a u H i m a l a j i . T o g a s a m s e d a n a k u p a o u J a m u n i , k a d s a m osjetio s n a ž a n p o r i v da p o s j e t i m obližnje selo o kojem su s v i p r i č a l i , V r i n d a v a n . N i s a m s i mogao o b j a s n i t i z a š t o s a m čeznuo u V r i n d a v a n poći s a m . G a r y je p r i s t a o da se t a m o n a đ e m o sljedećega d a n a i tada n a s t a v i m o za Amarnath.

IV Suma milosti

V

r i n d a v a n . S r c e m i j e bilo prepuno o č e k i v a n j a . S a s v a k i m j e k o r a k o m n a p u t u o d d v a n a e s t k i l o m e t a r a moje u s h i ć e n j e r a s l o . U z a s f a l t i r a n u c e s t u r e d a l o s e golemo d r v e ć e t a m a r i n d a

i p r o s t r a n a polja. P o r e d mene je polako p r o š l a v o l o v s k a z a p r e g a p r e n a k r c a n a s l a m o m , š k r i p a j u ć i d r v e n i m k o t a č i m a . Volovi s u s e n a p r e z a l i i u d a r a l i k o p i t i m a po c e s t i dok im je iz n o s n i c a pjenilo. S t a r i , r a s k l i m a n i a u t o b u s p r i š a o mi je s t r a g a i s t a o . V r a t a su se o t v o r i l a ,

a v o z a č me je p o z d r a v i o š i r o k i m o s m i j e h o m u kojem je nedostajalo pola zubiju. Ponudio m i j e b e s p l a n u v o ž n j u . K a k o d a odbijem t a k v o g o s t o p r i m s t v o ? Vozač j e o t v o r e n o p o k a z i v a o svoje v j e r s k e o s j e ć a j e : s v u je k o s u obrijao, o s i m r e p i c a na v r h u glave, a odjenuo je k o m a d t k a n i n e koji je omotao oko pojasa. K a d s m o stigli u s a m g r a d V r i n d a v a n , upitao s a m ga gdje se n a l a z i r i j e k a i on me je uputio. T e k što s a m n a č i n i o n e k o l i k o k o r a k a , n e k i m i s e s e l j a n i n i s p r i j e č i o na p u t u s d l a n o v i m a s k l o p l j e n i m kao da me nešto moli. Veselo je r e k a o : „ D o b r o d o š a o u V r i n d a v a n . T k o god o v a m o dode, posebni je gost boga K r i š n e . " Dok s m o se r u k o v a l i , v r l o je o s j e ć a j n o r e k a o : „Ја s a m vrađabasi, s t a n o v n i k V r i n d a v a n a . Moja je dužnost da te u s r e ć i m . Dozvoli mi da ti p o m o g n e m p r o n a ć i s m j e š t a j i jelo." „ H v a l a v a m lijepa, ali j a s a m zadovoljan s m j e š t a j e m p o r e d r i j e k e i prošnjom." Nato je on o č a j a n oborio g l a v u : „Molim te, p r i h v a t i moje p o n i z n o služenje. Ako ga ne prihvatiš, kako ću se pokazati pred mojim Krišnom?" Njegovu je poniznost bilo teško odbiti. Odmah sam zavolio tog v r a đ a b a s i j a , s m a t r a j u ć i ga č l a n o m obitelji koji mi je i s k a z a o d o b r o d o š l i c u k a d s a m stigao k u ć i . Uredio je da o d s j e d n e m u a š r a m u v r e m e š n o g a slijepog s v a m i j a i otišao. Toga s a m popodneva otišao iz prenapučena a š r a m a i prošetao j e d n o m o d b u j n i h v r i n d a v a n s k i h š u m a . Dok s a m hodao, s t o p a l a s a m u t i s k i v a o u m e k i p i j e s a k i v r l u d a o m e đ u d r e v n i m d r v e ć e m čija su se

debla u v i j a l a u v i s z a g r n u t a b i j e l i m , n a r a n č a s t i m i ž u t i m c v i j e ć e m te s j a j n i m z e l e n i m l i š ć e m . Nježno m u k a n j e p r i v u k l o j e moj pogled k r d u bijelih k r a v a koje s u pasle ž b u n j e . P r o m a t r a l e s u m e v e l i k i m s j a j n i m o č i m a , kao da me o d u v i j e k p o z n a j u . Bilo je to neobično, a l i i ja s a m se t a k o n e k a k o o s j e ć a o k a d s a m i h v i d i o . K r e n u o s a m dalje. I z n e n a d i o m e j e otegnuti g r a k t a j koji m i j e o d j e k n u o i z a l e đ a . K a d s a m s e o k r e n u o , v i d i o s a m p a u n a koji j e hodao u n a o k o l o t e p r i t o m š i r i o b l i s t a v r e p i p o k a z i v a o v r a t što se p r e l i j e v a o u d u g i n i m b o j a m a . N a k o n toga je o d j e k n u o d u b o k i „Мтт" što j e p r i p a d a o g o l e m u bijelom b i k u koji je hodao p u t e m i lijeno ž v a k a o r a z b a c a n o š i p r a ž j e . Podigao s a m pogled u v i s i v i d i o jato s v j e t l o z e l e n i h papiga z a k r i v l j e n i h n a r a n č a s t i h k l j u n o v a i s v j e t l o c r v e n i h o č i j u koje s u m e đ u s o b n o c v r k u t a l e . K a d su me primijetile, vinule su se u zrak. Majmuni smeđega k r z n a , r u ž i č a s t i h l i c a i z e l e n i h očiju n j i h a l i su se s g r a n e na g r a n u poput n e s t a š n e djece i cijelo v r i j e m e k r i j e š t a l i : „Čiii, čiii." Nad s t a b l i m a se č u l a t u t n j a v a m o n s u n s k i h o b l a k a . V j e t r i ć j e nosio a r o m u r a s c v a l a cvijeća i milovao mi kožu svježom izmaglicom. Međutim, od s v i h prekrasnih prizora i zvukova, srce mi je najviše i s p u n i l a p j e s m a p o s v e ć e n i k a koji s u pojali h v a l o s p j e v e . Djevojčice s u n a g l a v a m a o d r ž a v a l e glinene ć u p o v e s v o d o m , p j e v a l e „ R a d h e , R a d h e " i p l e s n i m s e k o r a k o m k r e t a l e n i z p j e š č a n u s t a z u koja j e v r l u d a l a duž š u m a , s v e t i š t a , a š r a m a i s l a m n a t i h k u ć i c a . S l i j e d i o s a m i h dok n e k e č i s t i n e . T a m o s a m ugledao r i j e k u j a m u n u , koja j e n j e ž n o i dostojanstveno vijugala kroz šumu. D r v e n i b r o d i ć i na v e s l a n o s i l i su gospođe o d j e v e n e u ž i v o p i s n e s a r i j e , m u š k a r c e u b i j e l i m t u r b a n i m a koji s u i m bili l e ž e r n o o m o t a r n i oko glave, k a o i r a z g o v o r l j i v u d j e c u koja s u s v o j i m n e m i r n i m m r š a v i m nožicama praćkala po vodi. Uz obalu su se dizale srednjovjekovne k u p o l e , n a p r a v l j e n e od pomno k l e s a n a c r v e n o g k a m e n a s m n o g i m z a m r š e n i m d e t a l j i m a , pod k o j i m a su se vrađabasiji o k u p l j a l i ne bi li se zaštitili od sunca i kiše. Neprestano su pjevali K r i š n i n a imena. H r a m s k a su z v o n a o d j e k i v a l a u d a l j i n i , a moje su se g r u d i n a d i m a l e od i z n e n a đ e n j a i z a h v a l n o s t i . N a k o n v i š e od g o d i n u d a n a s k i t n j e , o s j e ć a o s a m d a s a m n a j z a d opet d o š a o k u ć i . P o r e d r i j e k e s a m ugledao s a m sadhua koji je sjedio u duplji d r v e t a . R e č e n o mi je da i m a s t o t i n u i deset g o d i n a . B i o je odjeven s a m o u kaupin od jutenoga platna, a z a m r š e n a mu je k o s a bila omotana

231

oko glave poput k r u n e . O s t a r j e l o mu je lice bilo s i l n o n a b o r a n o te je s v o j e t e š k e k a p k e morao p r i d r ž a t i p r s t i m a d a b i m e v i d i o . M a h n u o j e r u k o m i t a k o me pozvao da p r i đ e m . O t k r i o s a m da je on mauni baba, j e d a n od o n i h koji su se z a v j e t o v a l i da n i k a d ne govore. Jedini n a č i n k o m u n i c i r a n j a bio mu je k o m a d p o l o m l j e n a c r i j e p a i g r u m e n k r e d e . Č u č n u o s a m p o r e d njega, a on je na svoj d v a d e s e t a k c e n t i m e t a r a v e l i k c r i j e p n a p i s a o d v i j e goleme r i j e č i : „ L j u d i m i s l e " . Onda i h j e p r s t i m a o b r i s a o i n a s t a v i o p i s a t i : „da su ljudi" - o b r i s a n o - „iz V r i n d a v a n a " obrisano „ l u d i " - o b r i s a n o . „ I s t i n a je" - obrisano. „ M i s m o l u d i " - o b r i s a n o . Z a t i m je v e l i k i m s l o v i m a n a p i s a o : „ z a K r i š n o m " . To je t a k o đ e r o b r i s a o , a o n d a mi opet, u d i j e l o v i m a , n a p i s a o : „I ti ć e š poludjeti a k o o s t a n e š ovdje." Z a t i m s e n a s m i j a o , k a o d a z n a o n e š t o što ja ne znam.

Znao s a m da nije p r a v o v r i j e m e , a i s a m o g a me je situacija silno pogodila, ali s a m ipak upitao: „ M a h a r a đ a , imate li k a k v u k n j i g u o K r i š n i na engleskom j e z i k u ? " On me je pogledao u nevjerici: „Ovo je bolnica, a ne k n j i ž n i c a . V r a t i t e se ovamo a k o se razbolite." „Oprostite. O d m a h ću otići." Nato je p r u ž i o r u k u i dodirnuo mi p o d l a k t i c u : „Ne, nemojte otići", r e k a o je. Ponudio mi je da sjednem i obećao da će se v r a t i t i za nekoliko m i n u t a . K a d se v r a t i o , na papiriću mi je n a c r t a o k a r t u i objasnio: „Pođite p r e m a h r a m u M a d a n a Mohana. Svatko z n a gdje je. U b l i z i n i toga h r a m a n a l a z i se a š r a m S v a m i B o n Maharađe. Oni će imati knjige na engleskom." Slijedio s a m c r t e ž i hodao r a z n i m u l i c a m a i puteljcima. Na v r h u t r a v n a t o g b r d a , s kojega se pružao pogled p r e m a r i j e c i J a m u n i , nalazio se j e d a n od najljepših p r i z o r a koje su mi oči i k a d vidjele. P r e d a m n o m je stajao h r a m , pomno i s k l e s a n h r a m od c r v e n o g a p j e š č e n j a k a s m n o š t v o m neobičnih detalja, u o b l i k u o s m e r o k u t n o g a t o r n j a koji se dizao oko o s a m n a e s t m e t a r a u v i s . P r i v r h u je bio konusnoga oblika te se nanovo š i r i o u golem z a v r š e t a k oblikovan poput c v i j e t a . Bio je to h r a m Madana Mohana, s t a r oko 4 5 0 godina. U m e n i je i z a z v a o mnogo v i š e od poštovanja i divljenja veličanstvenoj v j e r s k o j z n a m e n i t o s t i . D u š u mi je d o t a k n u o osjećaj p r i s n o s t i . Sišao s a m niz brdo i k r o z u s k u u l i č i c u p r i š a o a š r a m u . Podignuo s a m z a s u n na u l a z n i m d v e r i m a i ušao u z a p u š t e n o d v o r i š t e . S d e s n e mi se s t r a n e nalazio K r i š n i n h r a m , a s lijeve maleni h r a m boga Šive i bujni v r t z a s a đ e n g r m o v i m a t u l a s i . T a b i l j k a p r i p a d a b o t a n i č k o j obitelji b o s i l j k a te je v e ć i n a h i n d u i s t a s m a t r a s v e t o m . O t r e s a j u ć i b r a š n o s pregače, iz k u h i n j e je izašao m l a d i bengalski sadhu. „Dobro n a m došao", r e k a o je i p r e d s t a v i o mi se kao Gopeš K r i š n a . N i s a m mogao z n a t i da će u budućnosti taj j e d n o s t a v a n k u h a r p o s t a t i g u r u te misije. Uveo me u m a l i u r e d gdje mi je ponudio vodu i j e d n u knjigu o K r i š n i na engleskom. Potom se v r a t i o u k u h i n j u . Nekoliko s a m s a t i proveo čitajući. Z a t i m s a m v r a t i o k n j i g u n a policu i k r e n u o p r e m a J a m u n i . Međutim, n a g l a v n i m s a m d v e r i m a s u s r e o č o v j e k a u s r e d n j i m d v a d e s e t i m a , b l i s t a v i h p l a v i h očiju i bijele kože. G l a v a mu je bila obrijana, a nosio je halje boje š a f r a n a . „Ја se z o v e m A s i m K r i š n a Das." Nasmiješio se. „Dobrodošao u V r i n d a v a n . " P r v o me je zamolio da sjednem, a potom se ispričao na t r e n i v r a t i o se

S

ljedećega s m o se d a n a G a r y i ja opet s r e l i . K a k o su u g r a d zbog s v e t k o v i n a n a v r l i mnogobrojni hodočasnici, G a r y je poželio pobjeći

na m i r n o mjesto na Himalaji, no mene je v u k l a m i s t i č n a v r i n d a v a n s k a

š u m a , pa s a m odlučio ostati ondje s a m još nekoliko dana. Dogovorili smo se da G a r y k r e n e dalje te da ćemo se za samo pet d a n a s r e s t i na B r a h m a Ghatu u H a r i d v a r u odakle ćemo n a s t a v i l i hodočastiti do A m a r n a t h a . L a k o smo se oprostili, jer s m o bili s i g u r n i da ćemo se u s k o r o vidjeti. T i h nekoliko dana u V r i n d a v a n u n i s a m vidio s t r a n a c a . Činilo mi se da je d r a ž e s t toga m j e s t a s a k r i v e n a od Zapada. To me je usrećilo. P r i m j e t i o s a m da se na m j e s t i m a u Indiji koja su posjećivali Zapadnjaci poput epidemije š i r i o k o m e r c i j a l i z a m . Nadahnut o z r a č j e m , u s r c u s a m osjetio ž u d n j u da u č i m o K r i š n i . Knjiga n i s a m imao od d a n a k a d su mi u k r a d e n e n a d e l h i j s k o m r a s k r i ž j u , p a s a m upitao s a m jednog m j e š t a n a gdje mogu p r o n a ć i knjige o K r i š n i na engleskom j e z i k u . Uputio me je na bolnicu R a m a k r i š n a . Stigavši do u r e d n e jednokatnice, ušao s a m i r a s p i t a o se za knjige. M e d i c i n s k e s e s t r e i čistačice su me pogledale u č u d u . Odvele su me do r a v n a t e l j a bolnice, Š a k t i Maharađe, koji je bio u č e n i k poznatoga jogija Šri R a m a k r i š n e . Upravo je tada u bolnicu stigla nosiljka s n e k o m o s a k a ć e n o m ženom. P r e d s a m i m j u j e v r a t i m a bolnice u d a r i o autobus i b i l a je s v a k r v a v a . P a n i č n o se osoblje okupilo da je s p a s i . U s r e d k r i z e , Š a k t i M a h a r a đ a se i p a k o k r e n u o prema m e n i i upitao: „ K a k o v a m mogu pomoći?"

233

s t a n j u r o m sipko s k u h a n e r i ž e i začinjenog p o v r ć a . Zdušno s a m prionuo jelu i upitao ga zašto ž i v i u Indiji. Rekao mi je da se rodio kao A l a n S h a p i r o i da dolazi iz N e w Yorka. Putovao je k r o z E u r o p u i I z r a e l te ga je potraga za duhovnošću n a j z a d dovela u Indiju. U d r ž a v i Punjab, s r e o je s v e c a po imenu M u k u n d a H a r i koji mu je savjetovao: „Idi u V r i n d a v a n , t a m o ćeš naći sve." Osmjehnuo se. „Riječi su mu bile proročke." Dok s a m odlazio, ponudio mi je sljedeće: „ A k o postoji išta što mogu učiniti da te s l u ž i m , bit će mi to najveće zadovoljstvo." Sljedećeg s a m dana s a m lutao š u m o m , a potom se v r a t i o na obalu rijeke, upravo ispod b r d a na kojem se d i z a o h r a m Madana Mohana. R a n o i z j u t r a trebao s a m k r e n u t i za H a r i d v a r gdje me je čekao Gary. K a d je pala noć, oprostio s a m se s v r i n d a v a n s k i m tlom, ali s a m u m i s l i m a bio na r a s k r i ž j u . Dok s a m lijegao na zemljanu obalu, pomislio s a m : Vrindavan mi uvukao srce kao nijedno mjesto dosada. Što mi se to događa? Molim te, otkrij mi svoju božansku volju. S t o m s a m molitvom utonuo u san. Probudio s a m se prije zore u z a z v o n j a v u h r a m s k i h zvona. To je značilo da je v r i j e m e da se o t p u t i m u H a r i d v a r . No tijelo mi je ležalo poput leša. Soptao s a m od boli i n i s a m se mogao ni p o m a k n u t i . I z n u t r a me p r o ž d i r a l a v r u ć i c a , a želudac mi se o k r e t a o s v l a d a n nepodnošljivom mučninom. Ležao s a m na obali poput taoca. Sunce se dizalo i proslavljalo novi dan, a ja s a m osjećao da mi se životna sila gasi. Toga bi mi j u t r a s m r t bila dobrodošao odmor. Prošli su sati. Kad je došlo podne, ja s a m još uvijek ležao na istom mjestu. Ova će me groznica sigurno ubiti, pomislio s a m . B a š k a d s a m pomislio da gore ne može, na oblačnom s a m nebu vidio nešto od čega s a m se s m r z n u o . Iznad mene su k r u ž i l i l e š i n a r i i neprestano me prodorno gledali. Činilo mi se da me g r o z n i c a k u h a njima za r u č a k , a da su oni s a m o čekali dok ne budem fino pripremljen. Lebdjeti su s v e n i ž e i niže. Jedan se od njih oborio na zemlju. Golema crno-bijela ptica duga z a k r i v l j e n o g v r a t a i kosoga k l j u n a z u r i l a je i o d m j e r a v a l a moje stanje, a onda mi z a r i l a svoj o š t r i k l j u n u r e b r a . Tijelo mi se trgnulo, um v r i š t a o , a oči z u r i l e u n a p a d a č a i t r a ž i l e s a m i l o s t . Na to je l e š i n a r r a š i r i o golema k r i l a i p r i d r u ž i o se d r u g o v i m a g r a b e ž l j i v c i m a na nebu iznad mene. Ležao s a m na v l a ž n o m tlu i p r o m a t r a o ptice koje s u n e s t r p l j i v o k r u ž i l e nada m n o m . Najednommisezamaglilopredočimainatrenutaksamseonesvijestio. K a d s a m došao k sebi, činilo mi se da i z n u t r a g o r i m . Izgubio s a m s v u

nadu dok s a m se znojio, tresao i p o k u š a v a o p o v r a ć a t i . Najednom s a m čuo k o r a k e koji su mi prilazili. P r i m j e t i o me je neki m j e s n i p a s t i r koji je č u v a o k r a v e i sažalio mi se. Pritisnuo mi je čelo s t r a ž n j i m dijelom r u k e , pogledao p r e m a nebu, vidio l e š i n a r e i shvatio moju nevolju. Onda me podigao na svoju v o l o v s k u zapregu. Dok smo se v u k l i po b l a t n j a v i m p u t e v i m a , l e š i n a r i s u nas slijedili z r a k o m . P a s t i r me je povjerio dobrotvornoj bolnici bolnici gdje me je osoblje smjestilo u besplatno krilo. Sa s v a k e s t r a n e sobe nalazilo se je o s a m k r e v e t a . S v i h su šesnaest k r e v e t a z a u z i m a l i s i r o m a š n i pacijenti i sadhui. S a t i m a s a m ležao na k r e v e t u p o r e d ulaza, a da mi nitko nije p r i š a o . U noći je najzad stigao liječnik koji je, dobivši nekoliko n a l a z a s pregleda, zaključio da patim od teške t i f u s n e groznice i da s a m dehidrirao. Obratio mi se v r l o ozbiljno i rekao: „Vjerojatno ćeš u m r i j e t i , ali p o k u š a t ćemo ti spasiti život." i z v a d i o mi je toplomjer iz usta, pogledao ga i izjavio: „Ovaj tjedan ne s m i j e š j e s t i č v r s t u h r a n u . Tvoja će p r e h r a n a biti s a m o voda s glukozom." R e k a v š i to, otišao je. Ležao s a m u g r o z n i c i , osjećajući m u č n i n u , bez imalo snage i na r u b u s m r t i . B e s p l a t n i odjel i m a o je malo n o v c a za njegu pacijenata, pa smo p r i m a l i s a m o ono najosnovnije. L i j e č n i k je obilazio pacijente jednom dnevno i s v a k o m e posvetio nekoliko m i n u t a . S v r e m e n a na v r i j e m e pojavile bi se m e d i c i n s k e s e s t r e , ali nijedna nije govorila engleski. Ostali su pacijenti po cijele noći zapomagali od boli. P r v e je noći moga b o r a v k a jedan čovjek u m r o . S m r t bi bila blagoslov j e d n u m r š a v o m s t a r c u koji je ležao na k r e v e t u p o r e d moga. T i h o je patio i m o k r i o c r v e n i u r i n u p o s u d i c u koja mu se n a l a z i l a na k r e v e t u . Neprestano je i s k a š l j a v a o k r v i često bi mi poškropio lice. Jedne s p a r n e noći, dok s a m n e p o k r e t a n ležao u boli, ostali su pacijenti u sobi j a u k a l i , stenjali i u r l a l i od m u k e ured nesnosnoga s m r a d a znoja, plijesni i i z l u č e v i n a . Zašto sam ovdje? Zašto sam ostavio dom, obitelj i prijatelje u Highland Parku? Što je sa sirotim Garyjem? Nikad neće saznati zašto nisam došao. Položio s a m život u Božje r u k e i molio: Ja s a m tvoj. Molim te, č i n i sa m n o m što god želiš. Cijele s a m noći tiho pjevao riječi koje su mi odnedavno p r u ž a l e utjehu u n a j t e ž i m t r e n u c i m a . „ Н а г е K r i š n a H a r e K r i š n a , K r i š n a K r i š n a H a r e Hare, H a r e R a m a H a r e R a m a , R a m a R a m a Hare Hare." A s i m je n e k a k o saznao da s a m bolestan, pa me je sljedećeg j u t r a posjetio. S njim je došao p r e k r a s a n s t a r a c čije su oči sjajile od duhovne

234

23S

ljubavi. „Ovo je j e d a n od n a j v e ć i h svetaca u cijelom V r i n d a v a n u . I m e mu je K r i š n a d a s Babađi", r e k a o je A s i m . Babađi je oko pojasa nosio s a m o j e d n o s t a v n u bijelu t k a n i n u koja mu je s e z a l a do koljena. Drugi k o m a d t k a n i n e složio je i objesio oko v r a t a i niu p r s a . K o s a i k r a t k a b r a d a bile su mu k r a t k e i sjajno bijele. Gledao me je neopisivo samilosno. Onda je podigao r u k u , pogladio me po glavi i u z v i k n u o : „Наге K r i š n a ! " S v a k o g a bi d a n a oboje došli da me blagoslove i s v a k o g mi je d a n a Babađi punio s r c e svojom blagotvornom r a d o š ć u i smijehom koji k a o da je dolazio iz b l a ž e n s t v a njegove duše. Jednoga s u d a n a d v a m l a d a l i j e č n i k a p r i p r a v n i k a p r i š l a mome k r e v e t u i n a i z m j e n i c e mi upućivala h r p u pitanja. 1 ja s a m imao pitanje za njih: „Od čega boluje č o v j e k u k r e v e t u do mene?" Jedan se od njih b e z i z r a ž a j n o zagledao u njega i odgovorio: „Od z a r a z n e tuberkuloze", r e k a o je i dodao: „Molim v a s , gospodine, pripazite. Ako udahnete njegov kašalj, ili a k o jedna jedina kapljica njegove k r v i padne u v a š a usta, i vi ćete se z a r a z i t i . " „Što? Pa zašto ga onda d r ž e u prenatrpanoj prostoriji?" „Zbog našega p r a v i l a da n i t k o ne odlazi u k a r a n t e n u bez p o z i t i v n i h testova iz laboratorija. L a b o r a t o r i j n a m je, na žalost, z a t v o r e n j e r je i t e h n i č a r obolio od t u b e r k u l o z e . Zato k a r a n t e n e n i s u dozvoljene." Podigao je k i š o b r a n i razmetljivo k r e n u o p r e m a i z l a z u , a onda se o k r e n u o i r e k a o : „ I z v j e s n o je da čovjek p o r e d v a s nosi z a r a z n e klice. Stoga v a s m o l i m da budete na oprezu. Drago n a m je što s m o v a s u p o z n a l i . Doviđenja, gospodine." Za nekoliko dana, ona mi je s i r o t a d u š a umrla pred očima. Jednoga s a m d a n a sjedio u s v o m bolničkom k r e v e t u i svojoj obitelji napisao sljedeće: 7bmo gdje je vjera ne može biti straha. Dabogda svi bili blagoslovljeni dobrim Bogu. Richard Vrindavan, rujan 1971. zdravljem, sretnim životima, mirnim umom i ljubavlju prema

i jedi običnu r i ž u . " V i j e s t da na s m i j e m otići me je m u č i l a . P r v o s a m se sjetio sirotoga G a r y j a . Što li je pomislio k a d n i s a m došao u H a r i d v a r ? Odveo s a m ga daleko od njegovih prijatelja i ostavio s a m o g a u Indiji. Hoćemo li se i k a d opet s r e s t i ? Ipak, dio mene se veselio zbog o s t a n k a i mogućnosti da o t k r i j e m što mi je još V r i n d a v a n s p r e m i o .

Nakon desetak d a n a doktor me je otpustio sa s l j e d e ć i m n a p u t k o m : „Mjesec d a n a ne s m i j e š putovati." Upro mi je p r s t u lice i upozorio me: „Nećeš p r e ž i v j e t i a k o b u d e š putovao kao sadhu. B o r a v i na jednom mjestu

237

mu zlatni cvijet. Okrenuo se p r e m a meni i rekao: „Ѕ n a m a možeš o s t a t i k o l i k o god ž e l i š , R i c h a r d e . B i t ć e š n a m p o č a s n i gost." O č i m a m i je p o k a z a o u s m j e r u h r a m a gdje je K r i š n a d a s B a b a đ i hodao s j e d n e na d r u g u s t r a n u i i z g o v a r a o m a n t r e na svojoj b r o j a n i c u . „Vidiš li t a m o K r i š n a d a s a B a b a đ i j a ? " K i m n u o s a m . „ I m a t ć e š s i l n u d u h o v n u dobit, a k o s njim budeš p r o v o d i o svoja j u t r a . On je paramahamsa, u s a v r š e n a

g u r u a . O b j e r u č k e s a m p r i h v a t i o . P r v i put s a m g a ugledao u d v o r i š t u p u n o m s t a b a l a t u l a s i . I m a o je s e d a m d e s e t a k godina i d o s t o j a n s t v e n o se d r ž a o . Sjedio je na d r v e n o m s t o l c u z a t v o r e n i h o č i j u i i z g o v a r a o m a n t r e d r ž e ć i d r v e n u b r o j a n i c u . Bio j e t o S v a m i B o n M a h a r a đ a . G l a t k o i z b r i j a n i k r a t k e bijele kose, n o s i o je j e d n o s t a v n u p a m u č n u m a j i c u k r a t k i h r u k a v a i donju t k a n i n u boje š a f r a n a k a k o s u j e obično nosili sannjasiji. K a d n a s je č u o da p r i l a z i m o , p o l a k o je o t v o r i o oči. „ M o l i m v a s , priđite", r e k a o je i p o k a z a o n a m da s j e d n e m o na tlo p o r e d njega. S m i j e š e ć i se, upitao me je k a k o se z o v e m . „ A, da, R i c h a r d . R a d u j e me što te mogu ugostiti i poželjeti ti d o b r o d o š l i c u . U V r i n d a v a n n i s i došao s l u č a j n o . Z n a š l i što j e V r i n d a v a n ? " P r i v u k l o m e j e njegovo srdačno ponašanje. „Bit ću vrlo zahvalan ako mi objasnite." Odložio je s v o j u b r o j a n i c u na obližnji stol te podigao k a ž i p r s t i progovorio s a v r š e n i m postojanja engleskim. „Iznad nalazi se našega nebo privremenog ili Brahman. materijalnog duhovno

K

r i š n a d a s B a b a đ i i A s i m su me ljubazno odveli u svoj a š r a m da s e o p o r a v i m . P r v i d a n s a m s e č i t a v dan o d m a r a o . S l j e d e ć e g me d a n a r a n o u j u t r o A s i m upitao b i h li volio u p o z n a t i njegova

d u š a , koja je d a n o n o ć n o u n e s e n a u k i r t a n , p j e v a n j e B o ž j i h i m e n a . " Dok j e h v a l i o s t a r o g a B a b a đ i j a , s v a m i j e v e s u s e o č i n a p u n i l e s u z a m a . „Njegova n a s p o s v e ć e n o s t s v e n a d a h n j u j e . B u d i s njim u j u t r o i n a u č i t ć e š s r ž bhakti joge. U p o p o d n e v n i m s a t i m a , a k o ž e l i š , slobodno šetaj š u m a m a V r i n d a v a n a i i s k u s i b o ž a n s k o ozračje." T a k o đ e r m i j e r e k a o da na mene n i t k o neće v r š i t i p r i t i s a k , i a k o se oni koji ž i v e u a š r a m u d r ž e s t r o g i h p r a v i l a . O n d a je dodao: „ T i si mi p o č a s a n gost i s m i j e š d o l a z i t i i o d l a z i t i k a k o ž e l i š . M o l i m te, budi s r e t a n i osjećaj se ugodno." Bon M a h a r a đ a j e v r š c i m a p r s t i j u v r t i o c v i j e t . „ S v a k o g a j u t r a s j e d i m u o v o m d v o r i š t u . Dobrodošao si doći i r a z g o v a r a t i sa m n o m k a d god ž e l i š . " P o k l o n i o s a m se u z n a k z a h v a l n o s t i : „ H v a l a . " Osjećao s a m se boležljivo i s m a t r a o da mi je njegova v e l i k o d u š n a g e s t a s p a s i l a život. I A s i m je s o s m i j e h o m d o č e k a o v i j e s t o m i l o s t i koju s a m dobio. Bon Maharađa je obrazovanje smatrao vrlo v a ž n i m poslanjem te je u V r i n d a v a n u o t v o r i o koledž. I s a m je bio v i s o k o o b r a z o v a n i uglađen, ponos o r t o d o k s n e b r a h m a n s k e obitelji i z I s t o č n o g a B e n g a l a . A s i m m i j e objasnio d a j e S v a m i B o n M a h a r a đ a s r e o s v o g a g u r u a Bhaktisiddhantu Sarasvatija kad je imao samo dvadeset godina. Č u v š i njegovu m o ć n u p o r u k u i v i d j e v š i m u b e s p r i j e k o r a n k a r a k t e r , Bon M a h a r a đ a j e svoj ž i v o t dao z a put p o s v e ć e n o g a s l u ž e n j a . B h a k t i s i d d h a n t a S a r a s v a t i j e smjelo i z j a v l j i v a o d a s e m e đ u l j u d i m a n e s m i j u p r a v i t i r a z l i k e n a t e m e l j u r a s e , n a c i o n a l n o s t i ili k a s t e t e d a s m o s v i v j e č n e duše a ne p r i v r e m e n a t i j e l a . P o u č a v a o je da ljude v a l j a p o š t o v a t i na temelju n j i h o v i h o d l i k a , a ne na t e m e l j u r o đ e n j a . Smjelo j e r a s k r i n k a o s u v r e m e n o i z v r t a n j e k a s t i n s k o g a s u s t a v a t e s u g a stoga neke s k u p i n e p l a n i r a l e ubiti. B h a k t i s i d d h a n t a S a r a s v a t i j e i s t i c a o d u h i s t i n s k e p o s v e ć e n o s t i , odnosno bhakti, i odbacio p o v r š n a s v j e t o v n a shvaćanja i prividnu duhovnost. Kao dvadesettrogodišnji mladić, Bon M a h a r a đ a j e p r i h v a t i o z a v j e t e s a n n j a s e , d o ž i v o t n o g a c e l i b a t a ,

O d r e d i š t e je to koje t r a ž e o n i što B o g a š t u j u u neosobnu o b l i k u . U n u t a r d u h o v n o g a n e b a n a l a z e se d u h o v n i p l a n e t i na k o j i m a u različitim oblicima prebiva jedan Svevišnji Gospodin. V r i n d a v a n je n a j u z v i š e n i j i p r e d i o d u h o v n o g a s v i j e t a . " Svoje j e t v r d n j e p o d u p i r a o d r e v n i m s t r o f a m a n a s a n s k r t u . R i t a m njegovih r i j e č i m e j e z a n i o . „ P r i j e pet t i s u ć a g o d i n a , S v e v i š n j i G o s p o d i n K r i š n a s i š a o j e u n a š s v i j e t gdje j e o č i t o v a o svoje p r e b i v a l i š t e koje s e z o v e V r i n d a v a n . Oni s a č i s t o m bhakti, p o s v e ć e n o š ć u , još u v i j e k v i d e K r i š n u k a k o s e ovdje z a b a v l j a . " O n d a je z a s t a o , zagledao mi se d u b o k o u o č i i opet r e k a o : „Nije, R i c h a r d e , s l u č a j n o što s i o v a m o došao. D o b r o d o š a o n a t r a g k u ć i u Vrindavan i u naš ašram." Vjerni su se učenici stali redati kroz stare drvene dveri i izražavati g u r u u s v o j u ljubav. N e k a m u j e s r e d n j o v j e č n a ž e n a p r i š l a i p r e d a l a
238

239

i p o č e o p r o p o v i j e d a t i d i l j e m Indije. D v a d e s e t i h g o d i n a d v a d e s e t o g a s t o l j e ć a , bio j e m e d u p r v i m u č e n i c i m a koje j e B h a k t i s i d d h a n t a poslao u Englesku i Njemačku.

se. N a j e d n o m s a m z a č u o glas: „Gdje s i bio j u t r o s ? " Pogledao s a m oko sebe d a v i d i m t k o j e t o r e k a o , n o n i k o g a nije bilo o s i m K r i š n a d a s a B a b a đ i j a . N a s t a v i o s a m s e k u p a t i . I z n e n a d i o s a m s e k a d s a m opet z a č u o g l a s n o pitanje: „Gdje si bio j u t r o s ? " T r a ž i o s a m izvor, no opet s a m v i d i o s a m o B a b a đ i j a . Z a č u đ e n o s a m g a pogledao. Možda j e o n z n a o t k o to g o v o r i . B a b a đ i me je pogledao u oči i r e k a o na e n g l e s k o m : „ Z a š t o mi ne odgovaraš na pitanje?" „Babađi," izlanuo s a m , „nisam znao da govoriš engleski." „То nije odgovor na moje pitanje." O d toga j e d a n a , i a k o s u m u n a j č e š ć e r i j e č i bile „ Н а г е K r i š n a " , s a m n o m govorio t e č n i m e n g l e s k i m . To me je dojmilo. U Indiji, u r a n i m s e d a m d e s e t i m a , v e ć i n a ljudi koja je z n a l a i r i j e č e n g l e s k o g a , ž e l j e l a se je t i m e p o h v a l i t i , č a k i ako u o p ć e n i s u z n a l i što z n a č i , posebno p r e d s t r a n c i m a . B a b a đ i M a h a r a đ a , koji j e tečno g o v o r i o e n g l e s k i , nije p r o g o v o r i o ni riječ d o k n e k o m e nije t r e b a o p o m o ć i . U n j e m u nije bilo ni t r a g a oholosti. Možda je zato bio o p u n o m o ć e n da n e p r e s t a n o pjeva sveto ime. Nekoć sam mislio da je tiha meditacija put nepokolebljivih d u h o v n j a k a , a da su p j e s m a i ples za s e n t i m e n t a l n e ljude koji n e m a j u duboke filozofske uvide. K r i š n a d a s Babađi je uništio takvo k r i v o poimanje. N i s a m mogao poreći s n a g u njegova z n a n j a , n e v e z a n o s t i i l j u b a v i . Njegov je put b i l a bhakti joga, p o s v e ć e n o s l u ž e n j e K r i š n i . Način da se ta ljubav probudi očigledno je bilo d o z i v a n j e s v e t i h i m e n a Boga. Babađija su u Vrindavanu iznimno voljeli. U mnogim bi ga h r a m o v i m a z a p o s e b n i h prigoda z v a l i d a v o d i k i r t a n . P o n e k a d b i m e poveo sa sobom. Jednog s m o d a n a u š l i u n a p u č e n i h r a m gdje je s t o t i n e ljudi pjevalo. K r i š n a d a s Babađi je o d l u č i o tiho s j e s t i o t r a g a i r a d o s n o p r o m a t r a o što se z b i v a . Čim ga je n e t k o p r i m j e t i o , k i r t a n je s t a o , a g u r u toga h r a m a m u j e p r i š a o i s t a v i o m u m r i d a n g u oko v r a t a d o k g a j e cijeli s k u p molio d a v o d i p j e v a n j e . Već n a p r v i u d a r a c m r i d a n g e g o m i l a s e r a s t o p i l a o d z a h v a l n o s t i . V i d j e v š i k o l i k o s u g a ljudi voljeli, s h v a t i o s a m d a s a m o onaj tko n e želi biti p r e d m e t o m o b o ž a v a n j a zaslužuje da ga primi. E k a d a š i je dan p o s t a koji p a d a d v a p u t m j e s e č n o . Na taj bi d a n Krišnadas Babađi proveo noć pod svetim stablom tamarinda

S

v a k o g a bi se j u t r a u s v i t a n j e A s i m i ja s r e l i u d v o r i š t u i r a z g o v a r a l i s a S v a m i j e m Bon M a h a r a đ o m . K a d b i n a k o n toga A s i m o t i š a o n a Babađi

k o l e d ž p o m a g a t i s v o m e g u r u u , pohitao b i h u h r a m . T a m o j e s v a k o g a d a n a od o s a m u j u t r o do d v a n a e s t i t r i d e s e t K r i š n a d a s

s j e d i o s a m na tlu i z a n e s e n o pjevao p j e s m e p o s v e ć e n o s t i , ja b i h sjeo p o r e d njega. Iz očiju su mu z r a č i l i d u h o v n i osjećaji i često se borio s u s p r e g n u t i s u z e . Dok je pjevao, s v i r a o je g l i n e n i bubanj s dvije glave koji se zove m r i d a n g a . G l a s mu je bio j e d n o s t a v a n , ali p r o ž e t s n a g o m p o s v e ć e n o s t i koja je p r o d i r a l a u moje s r c e . S v a k o g a j u t r a u 4:30, B a b a d i j u b i p r i p a l a č a s t d a o k u p l j e n e r e d o v n i k e v o d i u m o l i t v i . Dok bi m o l i t v a p r e r a s t a l a u k i r t a n , ili z a j e d n i č k o p j e v a n j e , s v i b i neusiljeno p l e s a l i p u n i r a d o s t i . N a j e d n o m b i o m a n j i r a s t o m , m r š a v i v r e m e š n i B a b a đ i otplesao v a n i z K r i š n i n o g a h r a m a u d v o r i š t e , u d a r a j u ć i u svoj bubanj, a o s t a l i bi ga p o s v e ć e n i c i s l i j e d i l i . Ušao bi u m a l e n Š i v i n h r a m i g l a s n o pjevao dok bi r e d o v n i c i s k a k a l i u v i s i z v o n i l i z v o n a . Potom bi p o v o r k u poveo oko v r t a s b i l j k a m a t u l a s i i n a t r a g u h r a m gdje bi i z v e o v e l i k o f i n a l e koje je toliko o d u š e v l j a v a l o inače ozbiljne redovnike da bi pomahnitali od blaženstva. Tako je počinjao s v a k i dan u a š r a m u . Sa sedamdeset godina K r i š n a d a s B a b a đ i bio je poput n e i s c r p n o g v u l k a n a , koji bi d o ž i v i o e r u p c i j u p o s v e ć e n o s t i s v a k i put k a d b i pjevao o G o s p o d i n o v i m s l a v a m a . Č i n i l o m i s e d a B a b a đ i n i k a d nije p r e s t a j a o m a n t r a t i . j e d n o m k a d s a m dobio d i z e n t e r i j u , u s r e d noći s a m o d j u r i o do n u ž n i k a i iz njegove sobe č u o njegov s n a ž a n i j e d n o s t a v a n glas k a k o pjeva m a h a - m a n t r u . J e l i i k a d p r e s t a j a o i z g o v a r a t i Božje i m e ? S v a k i p u t a k a d bih s e noću p r o b u d i o , p r i k r a o b i h se p r o z o r u njegove sobe i v i d i o k a k o , s a m sa s v o j o m l j u b a v l j u , d a n o n o ć n o poje K r i š n i n o . Nitko u a š r a m u nije mogao o d r e d i t i k a d j e s p a v a o . O s i m k a d m i j e u b o l n i c i p o v i k a o „ Н а г е K r i š n a " , B a b a đ i m i n i k a d nije u p u t i o n i r i j e č , p a s a m p r e t p o s t a v i o d a n e g o v o r i e n g l e s k i . Jednoga s a m j u t r a ustao k a s n o i o k u p a o s e n a b u n a r u . S p u s t i o s a m v j e d r o na u ž e t u , n a p u n i o ga v o d o m i i z v u k a o ga. Č u č a o s a m na k a m e n u pored bunara, kupio vodu iz v j e d r a mesinganom posudom i polivao

240

241

p j e v a j u ć i K r i š n i n a i m e n a o d s u m r a k a d o zore. P r i d r u ž i o s a m m u s e i bio z a p a n j e n j e r taj s t a r i č o v j e k nije p o k a z i v a o n i k a k v e z n a k o v e u m o r a , dok s a m s e j a m u č i o ostati b u d a n . S h v a t i o s a m d a n j e m u c j e l o n o ć n i p o s t i m e d i t a c i j a n i s u bili oblik d i s c i p l i n i r a n o g p o n a š a n j a v e ć p r i r o d n i i z l j e v l j u b a v i što j u j e nosio p r e m a K r i š n i . S p r v i m j e z r a k a m a s u n c a B a b a đ i objavio: „ P r i j e pet s t o t i n a godina, pod o v i m j e d r v e t o m bog Ć a i t a n j a r a z o t k r i o svoju l j u b a v s v i j e t u . " „ B a b a đ i , m o l i m te, p r i č a j mi o Ćaitanji." Oči s u m u z r a č i l e . Opijen c j e l o n o ć n i m p j e v a n j e m , r e k a o je: „ Ć a i t a n j a je K r i š n a , S v e v i š n j i G o s p o d i n koji je sišao p r i j e pet s t o t i n a g o d i n a da b i n a n a j l a k š i n a č i n dijelio ljubav p r e m a B o g u . P r i j e mnogo v j e k o v a , s p i s i su p r o r e k l i njegovu p o j a v u . On je s a m Bog, ali je uzeo ulogu p o s v e ć e n i k a s a m o d a n a s pouči v l a s t i t i m p r i m j e r o m . " B a b a đ i j e v j e glas bio p u n poleta: „ K a o utjelovljenje z a n o s n e l j u b a v i , iz s a m i l o s t i je lio s u z e za s v a bića. 'U o v o m u dobu s v a đ e i licemjerja,' n a u č a v a o je, ' n a j v a ž n i j i lijek z a n a š u d u h o v n u bolest j e p j e v a n j e s v e t i h i m e n a Boga.' Ć a i t a n j a j e p o u č a v a o d a j e Bog r a z o t k r i o mnoga s v o j a i m e n a k r o z s t o l j e ć a i da je u s v a unio s v o j u moć. L j u b a v p r e m a Bogu je u r o đ e n a d u š i i s p a v a u s v i m a n a m a , a l i smo je z a b o r a v i l i . P j e v a n j e Božjeg i m e n a budi t u ljubav u n a š e m u s r c u . " O n d a j e B a b a đ i podigao š a k u i s m j e l o p o v i k a o : „ B o g Ć a i t a n j a je odbacio s v a s e k t a š k a o g r a n i č e n j a i s v i m a dao j e d n a k u p r i l i k u z a d o s t i z a n j e d u h o v n o g a s a v r š e n s t v a . " Njegove su mi r i j e č i z v u č a l e tako j e d n o s t a v n o i i s t i n i t o . Silno s a m želio n a u č i t i v i š e . „ K a k o s e najbolje p j e v a ? " upitao s a m . Z a t v o r i o j e oči sjajne o d osjećaja, i s p j e v a o s t r o f u n a s a n s k r t u te o b j a s n i o : „ Ć a i t a n j a je poučio da se t r e b a m o t r u d i t i da budemo p o n i z n i j i od t r a v k e , s n o š l j i v i j i od d r v e t a i da t r e b a m o i s k a z i v a t i s v e p o š t o v a n j e d r u g i m a bez d a o č e k u j e m o p o š t o v a n j e z a sebe. S a m o t a k o m o ž e m o n e p r e s t a n o p j e v a t i Gospodinovo ime." Pogladio je t r a v u na tlu i z m e đ u n a s . „Vidiš li o v u t r a v u ? S r e t n o s l u ž i s v e , č a k i k a d je u n a j p o n i z n i j e m p o l o ž a j u pod n a š i m s t o p a l i m a . K a d god je se z g a z i , ona s e o d m a h digne d a s l u ž i . Njena p o n i z n o s t m o ž e n a s poučiti." Onda je nagnuo g l a v u p r e m a s t a b l u i z a n a s . „Vidiš li ono stablo? P o d n o s i g o r u ć e z r a k e ljetnoga s u n c a , a n a m a p r u ž a s j e n u . P o d n o s i s i l n u h l a d n o ć u , a daje n a m d r v o za ogrjev da n a m bude toplo. 1 m j e s e c i m a m o ž e s t a j a t i bez k a p i vode, a n a m a d a v a t i s o č n o v o ć e da u t a ž i m o žeđ.

N i k a d s e p r i t o m n e b u n i . Snošljivost v a l j a n a u č i t i o d s t a b l a . Ć a i t a n j a je p o u č a v a o da t r e b a m o težiti da budemo p o n i z n i sluge od sluge od G o s p o d i n o v a sluge. S a m o ćemo t a k o o k u s i t i n e k t a r s v e t o g a i m e n a . " R e k a v š i to, B a b a đ i je ustao, s r d a č n o se n a s m i j a o , pogladio me po t j e m e n u i odšetao n i z obalu r i j e k e . Ostao s a m na m j e s t u i z u r i o u d u b o k u p l a v u v o d u Jamune. B i l a j e još u v i j e k š i r o k a o d m o n s u n s k i h k i š a i m i r n o t e k l a k r o z polja i š u m e V r i n d a v a n a . Njegove su riječi poput vrijednih dragulja, pomislio s a m . Tako ih iskreno primjenjuje u svom životu da mi prodiru duboko u srce. T a d a se u m e n i j a v i o osjećaj m i r a . Osjećao s a m d a s a m u p r a v o ondje gdje t r e b a m biti.

242

godina otkad si nas napustio. Tupo z u r i u zid izgubljen u t u z i . Plače misleći na tebe samoga u s p i l j a m a i d ž u n g l a m a . Želiš li ubiti v l a s t i t o g oca? Je li to tvoja ideja religije? Možda tebe nije briga hoće li on u m r i j e t i i!i živjeti, ali mi ga volimo. A k o ne dođeš k u ć i , snosti ćeš odgovornost za njegovu s m r t . " SS S r c e mi je lupalo i tiho s a m se molio za v o d s t v o . Piljio s a m u blagu vodu Jamune, a u u m u mi se odigravao č i t a v život. Osjećao s a m d u b o k u z a h v a l n o s t za ljubav koju mi je i s k a z a l a obitelj i m r z i o s a m što im zadajem bol, ali v a t r a u s r c u koja je gorjela od želje za B o ž j o m ljubavlju bila je jača od ičega drugog. N i s a m mogao o č e k i v a t i da će me r a z u m j e t i . Sjetio s a m se što s a m čitao o v e l i k a n i m a koji su u svojoj p o s v e ć e n o s t i Bogu podnosili p a t n j u koja nastaje k a d slomimo s r c a o n i m a koje volimo. K a d je čuo Božji poziv, A b r a h a m je bio s p r e m a n ž r t v o v a t i I z a k a , svoga voljenog s i n a . Č u v š i njegov p o z i v u G e t s e m a n s k o m v r t u , I s u s je p r i h v a t i o r a s p e ć e dok mu je m a j k a M a r i j a gorko p l a k a l a ispod k r i ž a . Njegovi su apostoli t a k o đ e r o s t a v i l i s v e da bi mu se o d a z v a l i . Č u v š i taj isti u n u t a r n j i poziv, p r i n c S i d d h a r t a G a u t a m a o s t a v i o je svoju obitelj punu ljubavi u s u z a m a i nestao u š u m u da bi p r e š a o put kojim je postao B u d d h a . K a d je u n u t a r n j i glas Boga pozvao Š a n k a r a ć a r j u , najvećega p r o p o v j e d n i k a puta m o n i z m a , on je ostavio dom i slomio s r c e svoje s i r o t e majke. Najzad je, za n a š e dobro, Ćaitanja svoju m a j k u u d o v i c u ostavio u potocima s u z a . Ti su sveci i avatari veliki, pomislio s a m , a ja sam mali. Pa ipak, obuzeo me je taj poziv, ta čežnja za božanskim. P r o v e o s a m d a n na obali J a m u n e moleći se za svoju obitelj i t r a ž e ć i v o d s t v o . Sljedećega j u t r a u h r a m s k o m d v o r i š t u , sjeo s a m do stopala Bon M a h a r a đ e i p o k a z a o mu p i s m a . Dok ih je čitao, u oči su mu n a v i r a l e suze. Dugo je v r e m e n a gledao u d r u g i k r a j d v o r i š t a , izgubljen u m i s l i m a . Onda se o k r e n u o p r e m a m e n i i progovorio: „ D a v n o prije, o t p r i l i k e u tvojim g o d i n a m a , p r i h v a t i o s a m život o d r i c a n j a . To je m o m e ocu i majci i z a z v a l o nepodnošljivu bol. B i l a je to n a j v e ć a k u š n j a u m o m životu. S l a m a n j e s r c a onima koje v o l i m o česta je cijena koju m o r a m o platiti da bismo p r i h v a t i l i život i s k l j u č i v e p o s v e ć e n o s t i . No vidjet ćeš, s v r e m e n o m će oni s h v a t i t i i cijeniti tvoj život. Štoviše, bit će ponosni na tebe. U m e đ u v r e m e n u , sadhuu nije z a b r a n j e n o posjetiti s v o j u m a j k u i o c a . Odgovor m o r a š potražiti u v l a s t i t o m s r c u . "

С

ак s a m i s d r u g e s t r a n e svijeta mogao osjetiti s t r e p n j u mojih roditelja, iako n i s u i m a l i načina da mi i s k a ž u svoje osjećaje. U

godinu i pol, koliko s a m već bio na p u t u , vrlo s a m rijetko na n e k o m

m j e s t u bio dovoljno dugo da bih obitelji poslao p o r u k u s p o v r a t n o m a d r e s o m . P r o š l o je mnogo v r e m e n a otkad sam od njih p r i m i o i k a k v e

v i j e s t i . U posljednjem s a m pismu s njima podijelio svoja i s k u s t v a iz V r i n d a v a n a i naveo p o v r a t n u a d r e s u . I š č e k i v a o s a m njihove odgovore. Jednog posljepodneva, A s i m K r i š n a mi je predao t r i p i s m a . Osjećajući što je u njima, donio s a m ih na obalu Jamune. P r v o je pismo bilo od mog oca. S u z e iz njegovih o č i j u i s p r a l e su riječi pa i cijele ulomke. Već s a m o d r ž e ć i papir u r u k a m a mogao s a m osjetiti njegovu bol. Što sam to učinio ocu i majci koji su posvetili živote mojoj dobrobiti? U s v a k o m me je r e t k u otac nagovarao d a s e v r a t i m k u ć i : „Čini m i s e d a s v a k i dan t r a j e v j e č n o dok ga p r o v o d i m u k r i v n j i i brizi. Što s a m ti to toliko s t r a š n o učinio da si me odbacio?" napisao je. „ K a k o da ž i v i m z n a j u ć i da mi sin ž i v i u s p i l j a m a u d ž u n g l i , s a m i bez novca?" Potpisao se je kao „tvoj otac slomljena s r c a " Gledao s a m preko d r a ž e s n e rijeke te osjećao da se i moje s r c e lomi zajedno s njegovim. Onda s a m otvorio d r u g u o m o t n i c u . B i l a je od moje majke. Ona je s i l n o htjela z n a t i sljedeće: „ Z a š t o si toliko dugo u s t r a n o j z e m l j i ? Z a r još nisi našao ono što t r a ž i š ? U što se odijevaš i što jedeš? Jesi li z d r a v ? " U p i s m u su se neprestano ponavljale izjave ljubavi. T r e ć e je pismo bilo od L a r r y j a , moga mlađeg b r a t a i dragog prijatelja. L a r r y je bio i s k r e n a i j e d n o s t a v n a osoba, pa s a m z n a o da će što god on k a ž e biti i s t i n a . Opisao je neprestano stanje brige u koje s a m doveo č i t a v u obitelj. 0 m a j c i je napisao sljedeće: „ Z a r ne s h v a ć a š ljubav j e d n e majke? M a m a je silno zbunjena. Dan i noć bespomoćno b r i n e j e s i li na s i g u r n o m . " Onda je opisao stanje moga o c a : „ N a š e m ocu kosa sijedi. O s t a r i o je nekoliko

244

245

Sročio s a m odgovor s v o m e o c u : Dragi moj oče, Kad sam primio tvoje posljednje pismo od 14. rujna 1971., u srcu sam osjetio bol. Ono što ću ti reći, ne slušaj ušima, već svojim mekim srcem: svaki čovjek mora odabrati ono za što vjeruje da je najsvetiji put kojem će se posvetiti u svom životu. Ako ne slijedi ono u što doista vjeruje, život mu neće mnogo značiti. Sa svim svojim srcem i svom svojom dušom, vjerujem da je najviši cilj živjeti život posvećen jednom Bogu koji s ljubavlju vlada Vjerujem da korijen svih nad svima nama. Mi smo sluge istoga gospodara.

objasniti svoj izbor da p o t r a ž i m s m i s a o ž i v o t a . Z a h v a l i o s a m joj se na b r i z i i velikoj ljubavi i poželio joj mir. Z n a o s a m da oni ne mogu s h v a t i t i moj poziv. Naivne r i j e č i koje s a m im uputio s i g u r n o su s a m o pogoršale n j i h o v u tugu. Ipak, osjećao s a m j e d n o s t a v n u v j e r u da Bog s h v a ć a moje s r c e i da će im p r u ž i t i svoju r u k u punu ljubavi da im pomogne.

ljudskih svađa i patnji leži u tomu što smo zaboravili ovu najveću istinu. Od davnina postoje političari, poslovni ljudi, vojnici i njima slični, a pored njih uvijek je bilo i onih koji kroče putem istine i žive religioznim životom. U današnje Zar nije iskonskom nas je istina obliku. vrijeme sve toliko zaokupilo utoljavanje materijalne pošten, te, gladi da je Bog skoro potpuno pao u zaborav. da je najplemenitiji čovjek onaj koji je ponizan, da moram živjeti takvim životom. krepostan i pun poštovanja prema svim bićima? To je vjerski život u svom Vjerujem Molim vjeruj da samo pokušavam živjeti život bez zlobe. zadovoljstvo. Čovjek koji se bori s vlastitom Kad bi čovjek moje prirodom, sam

naravi ušao u poslovni svijet, život bi mu izgubio smisao i ne bi osjećao unutarnjom sebe uništava. Ja sam u ovomu času još uvijek kolebljiv. Molim te i preklinjem da mi daš još malo Redovito ću ti se javljati. vremena kako bih postao siguran u ono u što vjerujem. Tada ćemo urediti da opet budemo zajedno. Mnogi roditelji u Americi pate razdvojeni od svojih sinova zbog 2 do 4 godine što ih provedu u vojsci. Tamo stavljaju život na kocku, iz povoda koji se temelji na mržnji. Molim te, samo vjeruj da je ono što tražim za dobrobit sviju. Blagoslovljen budi, dobri moj oče pun ljubavi. Neka je blagoslovljeno tvoje meko srce. Brzo ću ti javiti svoje planove, vrlo brzo. Richard Vrindavan, Indija 30. rujna 1971. Svojoj s a m m a j c i napisao pismo u kojem s a m opisao što jedem i k a k o se o b l a č i m te je u v j e r i o da mi je z d r a v l j e dobro. P o k u š a o s a m joj

246

247

„Mene? " upitao s a m p o k a z u j u ć i na s v o j a p r s a . „ T k o je M a h a r a đ i i odakle zna za mene?" „ 0 , on z n a s v e o tebi." „ H o ć e t e li mi ljubazno r e ć i štogod o M a h a r a đ i j u ? " upitao s a m . „Ne s a d a . M a h a r a đ i t e č e k a . P r i č a t ć e m o k a s n i j e . " U h v a t i v š i me za r u k u , uveo me u s u n č a n o d v o r i š t e gdje je na o ć u s a m ležao n a k r o v u a š r a m a i p r o m a t r a o z v j e z d a n o nebo i z n a d V r i n d a v a n a . S r e d dijaloga koji s u vodili p a u n o v i , n o ć n i s u č u v a r i š t i t i l i selo j e d n i d r u g i m a d o v i k u j u ć i B o ž j a i m e n a . Od s v i h z v u k o v a v r i n d a v a n s k e noći, n a j v i š e me je p r i v u k l a melodija m a n t r e H a r e K r i š n a koju mi jp v j e t r i ć nosio i z d a l e k a . S v a k e su se noći po č i t a v u noć n e k i s t a r a c i s t a r i c a izmjenjivali pjevajući na z v u č n i k e . S t r a ž e , paunovi i pjevači s t v o r i l i su duhovnu s i m f o n i j u koja mi je d i r a l a s r c e . Sjetio s a m se v r e m e š n o g a sadhua koji mi je k r e d o m ispisao p o r u k u na slomljenom c r i j e p u , j e s a m li u čarobnom V r i n d a v a n u postajao lud za Krišnom? drvenom krevetu zamotan u izblijedjeli prekrivač s kockastim u z o r k o m p o d v i j e n i h nogu sjedio č o v j e k o k r u g l e f i g u r e i b l a ž e n o g o s m i j e h a . P r i š a o s a m bliže. I m a o j e k r a t k u , bijelu, tek i z r a s l u k o s u i b r a d u , a lice mu je sjajilo n e k o m n e z e m a l j s k o m r a d o š ć u . Š k i l j i o je i č i n i l o mi se da njegov pogled p r o d i r e k r o z o g l e d a l a m o j i h o č i j u u t a j n e moje d u š e . B i o je to Nim K a r o l i B a b a . Još s a m na H i m a l a j i č u o o n e o b i č n i m o s o b i n a m a ovoga sadhua kojega su s l j e d b e n i c i s l j u b a v l j u o s l o v l j a v a l i kao M a h a r a đ i . D o k s a m se p r i b l i ž a v a o , na h i n d s k o m je r a z g o v a r a o s n e k o l i k o i n d i j s k i h u č e n i k a koji s u s j e d i l i oko njega u p o l u k r u g u n a tlu. V i d j e v š i me, r a š i r i o je u s n e u z a r a z a n o s m i j e h i poželio mi d o b r o d o š l i c u . Podigao je k a ž i p r s t i obratio mi se uz p r e v o d i t e l j a : „ O s t a v i o si b o g a t s t v o i ugode u p o t r a z i za p r o s v j e t l j e n j e m i t e š k o m si m u k o m došeo do Indije. S a d a p u t u j e š s a m i p l a č e š za B o g o m d o k tvoja obitelj u d a l j i n i plače z a tobom." E l e g a n t n i m p o k r e t o m r u k e p o z v a o m e j e d a s j e d n e m s o s t a l i m a . „Ne boj se", r e k a o je t o l i k o ozbiljno da mu se čelo n a b r a l o , a usne s k u p i l e . „ R a d u j s e s v i m p o t e š k o ć a m a . K r i š n a j e č u o tvoje m o l i t v e i doveo te u V r i n d a v a n . Sve ć e m o dobiti k a d p j e v a m o i m e n a R a m e i K r i š n e . Ali," r e k a o je i o d m a h n u o g l a v o m , „ljudi s t v a r a j u p a k a o j e r su o v i s n i o k r i t i c i i s v a đ i . Nemoj s u d i t i d r u g e niti se o p h o d i t i e g o i s t i č n o k a o oni." Č i n i l o mi se da z n a s v e o m e n i i govorio mi je u p r a v o ono što s a m t r e b a o č u t i . Bio s a m ujedno o č a r a n i z a p a n j e n : „ A l i , s k o r o s e cijeli n a l a z i u toj z a m c i . K a k o da je i z b j e g n e m ? " upitao s a m . Nato su mu oči su mu z a i s k r i l e i n a s m i j e š i o se je. „Voli s v e , s l u ž i s v e i h r a n i sve. S l u ž i poput H a n u m a n a , bez s e b i č n o s t i i pohlepe. To je k l j u č z a s p o z n a j u Boga." Poprimivši raspoloženje zaigrana djeteta, p r i m a k a o je r u k u ustima k a o d a jede i p o z v a o n a s d a p r i h v a t i m o s v e t u h r a n u . D o k s m o u l a z i l i u p o s e b n u p r o s t o r i j u z a jelo, r e k a o s a m s v o m e v o d i č u k a k o s i l n o ž e l i m čuti o njegovu g u r u u . P r i s t a o m i j e p r i č a t i : „ D o l a z i m iz jednoga sela p o r e d N a n d i t a l a u H i m a l a j i i M a h a r a đ i j a
248
249

O

b i l a ž e n j e j e j e d a n o d t r a d i c i o n a l n i h n a č i n a n a koji s e o b o ž a v a j u s v e t a m j e s t a poput V r i n d a v a n a . Neke m e j e n o ć i m i s t i č n a s i l a

o d v u k l a s k r o v a n a p r a š n j a v u s t a z u koja j e k r i v u d a l a oko g r a d a . P r i h v a t i o s a m m j e s e č e v u s v j e t l o s t k a o v o d i č a t e šetao n i z o b a l u r i j e k e p u t i ć e m koji je v o d i o u š u m u . P r i v u k a o me je z v u k koji je d o l a z i o i z d a l e k a . K a k o s a m m u s e bližio, moje j e o d u š e v l j e n j e r a s l o . J e li to o n a i s t a p j e s m a koju su pjevali s t a r a c i s t a r i c a , a koja me s v a k e noći u s p a v l j i v a l a ? Silno s a m želio z n a t i o d a k l e dolazi. Što s a m v i š e p r i l a z i o , bolje s a m čuo m a n t r u . Da, bila j e t o i s t a p j e s m a . U s k o r o s a m s e n a š a o u t r o š n u h r a m u koji j e bio p o s v e ć e n H a n u m a n u , b o ž a n s k o m m a j m u n u koji utjelovljuje z a n o s n u p o s v e ć e n o s t . M u š k a r a c i ž e n a u k a s n i m s e d a m d e s e t i m g o d i n a m a s j e d i l i s u n a tlu z a t v o r e n i h očiju i p j e v a l i i z r a z i t o u s r e d o t o č e n o . B i l i su o d j e v e n i u i z n o š e n u bijelu t k a n i n u i č i n i l o se da su s e l j a n i . Bilo je oko j e d a n u j u t r o . P r i d r u ž i o s a m im se u p j e v a n j u p o z n a t e mi melodije. Na r a s t a n k u su me p o z v a l i da s u t r a d a n dođem k n j i m a na r u č a k . Sljedeći sam dan opet prašnjavim putićem stigao do Hanumanova h r a m a . N i s a m z n a o z a š t o , a l i s a v s a m t r e p e r i o u i š č e k i v a n j u . Nije prošla minuta kad mi je prišao neki indijski m u š k a r a c u svojim d v a d e s e t i m . „ M a h a r a đ i t e želi u p o z n a t i s a d a . "

v o l i m još od m a l i h nogu." S j e d i l i s m o u r e d o v i m a na podu. N e k i je p o s v e ć e n i k p r e d nas p o s t a v i o t a n j u r e od l i š ć a i n a p u n i o ih p o r c i j a m a p r i v l a č n e h r a n e . M l a d i ć s k o j i m s a m p r i č a o bio je odjeven bijelu k o š u l j u na k o p č a n j e i h l a č e , a k o v r č a v a c r n a k o s a b i l a mu p o m n o p o č e š l j a n a i z a g l a đ e n a u l j e m . N a k o n što je izgovorio k r a t k u m o l i t v u , podijelio j e s a m n o m p a r s j e ć a n j a n a Nim K a r o l i B a b u : „ M a h a r a đ i j e siddha-puruša, u s a v r š e n o biće. Osobno s a m se o s v j e d o č i o da p o z n a j e p r o š l o s t , s a d a š n j o s t i b u d u ć n o s t . Uvijek z n a gdje s a m i što r a d i m . " S r k n u o je iz glinene šalice u kojoj se n a l a z i o l a s s i , r a s h l a đ u j u ć e piće od j o g u r t a . „ R e ć i ću ti još i ovo", n a s t a v i o je. „ M a h a r a đ i se p o n e k a d n a l a z i na d v a u d a l j e n a m j e s t a u isto v r i j e m e . To je d o k a z a n o . U v i j e k s m o s p r e m n i d a ć e s e p o j a v i t i ili n e s t a t i k a d s e n a j m a n j e nadamo. N e p r e d v i d i v je. S v a k o g t r e n a z n a p o j a v i t i s e i l i n e s t a t i , k o r i t i ili h v a l i t i , g o v o r i t i u z a g o n e t k a m a ili izlagati d u b o k e i s t i n e te poučiti nekoga da se o d r e k n e s v i j e t a ili p a k da se o ž e n i . No ono š t o s i g u r n o z n a m o je da u v i j e k u n a m a n a d a h n j u j e ono najbolje i da n a s p r i b l i ž a v a Bogu." Ponosno se o s m j e h n u o i r e k a o : „ N i m K a r o l i B a b a je o z b i l j a n jogi, a l i z n a biti s i l n o d r a ž e s t a n kad je zaigran. Baš kao i Hanuman." Poslužili su mi v r u ć u halavu, griz pržen maslacu i s k u h a n na pari u s l a t k o m s i r u p u . P r o s t o r i j o m s e p r o š i r i o ugodan m i r i s . D o k s m o jeli, n a v r a t i m a s e pojavio Nim K a r o l i B a b a . K a d j e v i d i o k a k o u ž i v a m o u h r a n i , osmjehnuo se radosno. 1 ja s a m se obradovao k a d s a m vidio njegovo ugodno r a s p o l o ž e n j e , u t j e l o v l j i v a o je s v e č e m u n a s je učio: „Volite s v e , s l u ž i t e s v e i h r a n i t e sve." B a š k a o H a n u m a n . Sljedećega d a n a s a m opet n a v r a t i o i n a š a o M a h a r a đ i j a o k r u ž e n o g s n e k o l i k o s l j e d b e n i k a koji s u i z R a m a j a n e s l u š a l i p r i č u o H a n u m a n o v o j posvećenosti. P r i k o v a n za s v o j e m j e s t o , Nim K a r o l i B a b a je d r h t i o , a n i z o b r a z e s u m u lile s u z e . S l j e d e ć i h s a m tjedan d a n a oko s a t v r e m e n a d n e v n o p r o v o d i o s j e d e ć i d o M a h a r a đ i j e v i h s t o p a l a . Dok s a m t a m o b o r a v i o , nije d r ž a o s l u ž b e n a p r e d a v a n j a , već j e n e f o r m a l n o r a z g o v a r a o s a s v o j i m s l j e d b e n i c i m a ili pjevao k i r t a n . Z a p a n j i l o m e j e k o l i k o j e m u d r o , a k r a t k o i s a ž e t o , odgovarao na p i t a n j a . Na p r i m j e r : „ S a m o s l u ž i s v a k o biće u Božjoj t v o r e v i n i u s t a v u p o n i z n o s t i , p o š t o v a n j a i l j u b a v i . " Hi ovo: „ S a m o pjevaj R a m i n o i m e i s v e ć e š o s t a l o dobiti." j e d n o g a s e d a n a o k r e n u o p r e m a m e n i i č i n i l o m i s e d a m u oči

p r e t r a ž u j u m o j u d u š u . O n d a je podigao j e d a n p r s t i p r o g l a s i o : „ Е к , ек, ек. B o g je jedan."

D

ok nije stigao B a b a R a m Dass, j e d n a od z v i j e z d a moje generacije, n i s a m ni z n a o da ljudi sa Zapada poznaju Nim K a r o l i B a b u . Jednoga

s a m dana sjedio do M a h a r a đ i j e v i h s t o p a l a , a R a m Dass i g r u p i c a Z a p a d n j a k a n e o č e k i v a n o su se pojavili u a š r a m u . R a m Dass, nekoć k o n t r o v e r z n i profesor R i c h a r d A l p e r t s H a r v a r d s k o g a s v e u č i l i š t a , bio je i k o n a k o n t r a k u l t u r e š e z d e s e t i h godina dvadesetog stoljaća koja je zajedno s T i m o t h y j e m L e a r y j e m p o p u l a r i z i r a l a L S D kao n a č i n proširivanja svjesnosti. K a d je ušao, R a m Dass je ponizno položio s v o j u prosijedu g l a v u s v o m e

g u r u u u k r i l o , baš k a o što bi to učinilo djetešce. Iz g u r u o v a je s r c a lila p r i v r ž e n o s t dok je z a i g r a n o potezao u č e n i k o v u p r o s i j e d u b r a d u i gladio ga po glavi poput psića. K r o z a s m i j e h , M a h a r a đ i je r e k a o : „ Č e k a l i s m o te." K a k o li je lijepo bilo vidjeti ugledna h a r v a r d s k o g u č e n j a k a i m o ć n u d r u š t v e n u ikonu k a k o u ž i v a u tome što ga se t r e t i r a poput n e s t a š n a dječačića. M a h a r a đ i n a m j e s v i m a uputio š i r o k osmijeh, m a h n u o r u k o m i proglasio: „Dao, prasada. Pođite na r u č a k . " M a h a r a đ i m o r a da je na m i s t i č a n n a č i n znao da će ona s k u p i n a doći jer je toga d a n a za jelo p r i p r e m l j e n a n e v j e r o j a t n a gozba i v e ć a k o l i č i n a h r a n e nego inače. Meni je p r i p a l o zadovoljstvo da v o d i m R a m D a s s a i njegovu s v i t u na n e k a od s v e t i h m j e s t a u V r i n d a v a n u . Jednoga s m o d a n a p r i s u s t v o v a l i k i r t a n u i govoru koji je o d r ž a l a A n a n d a m a j i Ma, koja je u V r i n d a v a n u i m a l a a š r a m . Sjetila se n a š e g s u s r e t a ne H i m a l a j i te me je, dok je govorila p r e d mnogoljudnom p u b l i k o m , pogledala i k i m n u l a mi te p o t v r d i l a duhovni s m j e r kojim s a m bio krenuo r i j e č i m a : „ K a d god možete, o d r ž i t e tijek svetoga i m e n a . K a d ponavljamo Božje ime z n a č i da s m o s njim. A k o se d r u ž i t e s V r h o v n i m Prijateljem, on će v a m o t k r i t i s v o j u i s t i n s k u ljepotu." Na k r a j u p r o g r a m a , R a m D a s s i ja s m o zapodjenuli dubok razgovor. K a k o je padala noć, p o z v a o me je da n a s t a v i m o sljedećega d a n a na m j e s t u gdje je odsjeo. R a n o s a m stigao u J a i p u r D h a r a m s a l u , motel na bučnoj ulici u kojoj su se r e d a l e t r g o v i n e t k a n i n a m a i š t a n d o v i s h r a n o m . U l i c a je bila z a k r č e n a r i k š a m a što s u i h v u k l i v o z a č i n a b i c i k l i m a koji s u t r u b i l i ne bi li r a s t j e r a l i p j e š a k e . Baba R a m Dass je o t v o r i o v r a t a i j u t a r n j e je svjetlo obasjalo njegovo radosno lice. P o k l e d a o s a m u sobu i z a njega.

250

Nije n i m a l o s l i č i l a domu i s t a k n u t o g a profesora, već je izgledala poput m j e s t a na k o j e m bi b o r a v i o j e d n o s t a v n i sadhu. Ljubazno me je poveo do jedinoga komada n a m j e š t a j a , d r v e n e postelje. Ponudio mi je mjesto, a potom je i s a m sjeo podvijenih nogu i r a š i r i o svoje duge bijele halje t a k o da s m o gledali jedan u drugoga. P r o s i j e d a mu je k o s a p a d a l a s p r o ć e l a v e glave po l e đ i m a i r a m e n i m a . V j e t r i ć s obližnjeg p r o z o r a lagano j e pomicao njegovu s i v k a s t u bradu. K r u p n e s u m u plave oči sjajile, a n e z n a t n e bore u k u t e v i m a u s a n a n a b i r a l e su se dok se smijao. Nismo n i š t a govorili, već s m o s a m o gledali j e d a n d r u g o m e u d u š u k r o z ogledala n a š i h očiju. T i s u s e t r e n u c i činili kao d a s u i z v a n v r e m e n a . Dug pogled koji s m o podijelili na mene je utjecao t a k o da s a m ga ponekad vidio k a o nevino dijete, a p o n e k a d kao d r e v n a stoičkog m u d r a c a . Sjetio s a m se jedne strofe iz Bhagavad Gite. „ K a o što utjelovljena d u š a u o v o m tijelu p r o l a z i k r o z d j e č a š t v o , m l a d o s t i s t a r o s t , t a k o u t r e n u t k u s m r t i p r e l a z i u drugo tijelo. R a z b o r i t u osobu ne zbunjuje t a k v a promjena." U z v i š e n i m i r i s p u n i o j e sobu. Oko pola s a t a s m o proveli tako, a onda je R a m D a s s duboko udahnuo, lagano slegnuo r a m e n i m a i p r e k i n u o š u t n j u z a z i v o m sloga om. „Možeš li mi štogod reći o s v o m d u h o v n o m putu?" upitao s a m ga. Želio s a m s a z n a t i k a k o je došao u Indiju i k a k o je s r e o s v o g a g u r u a . R a m Dass s e oslonio n a d r v e n o uzglavlje, k a o d a s e s p r e m a z a p r i č u . „ P r i j e n e k o l i k o godina", započeo je, ,došao s a m u Indiju. Ponio s a m sa sobom z a l i h u L S D - а , nadajući pronaći n e k o g a t k o će o t i m opijatima z n a t i v i š e nego m i n a Z a p a d u . T i j e k o m putovanja s r e o s a m a m e r i č k o g a sadhua po i m e n u B h a g a v a n Dass koji me odveo Nim K a r o l i B a b i . Bilo je to 1967. Tugovao s a m nad s m r ć u svoje majke. M a h a r a đ i je v i d i o što mi je na duši i utješio me n e z a m i s l i v o m s a m i l o š ć u . B e z da s a m mu r e k a o i riječ o s v o m ž i v o t u , pročitao mi je s r c e i i s p r i č a o povjerljive detalje o mojoj p r o š l o s t i . Njegove moći, kao i njegova ljubav, m u d r o s t i humor, p r o m i j e n i l e s u m i život." „ I m a o s a m s l i č n o i s k u s t v o k a d s a m g a sreo", r e k a o s a m . „Činilo m i s e da z n a s v e o meni." Baba R a m Dass se n a s m i j a o . „Jednoga me je d a n a M a h a r a đ i upitao: 'Gdje je lijek?' I s p r v a s a m bio zbunjen, a l i B h a g a v a n Dass je s u g e r i r a o d a t r a ž i L S D . Z a i n t r i g i r a n , p r u ž i o s a m m u t r i pilule čistoga L S D - a . Zapanjio s a m s e k a d s a m v i d i o d a i h j e s v e progutao. P r i p r e m i o s a m se k l i n i č k i p r a t i t i njegove r e a k c i j e , ali n i š t a se nije dogodilo - n i š t a .

Njegova je s v j e s n o s t i z n a d LSD - a ! " I s a m s a m v i d i o moći h i m a l a j s k i h jogija, pa s a m se u č u d u smijao. R a m D a s s je sjedio podvijenih nogu i u s p r a v n i h leđa. Dlanove je položio na k r i l o i o k r e n u o p r e m a gore. „ N i s a m se mogao odvojiti od M a h a r a đ i j a , pa s a m ostao što s a m dulje mogao. P r i h v a t i o me je za u č e n i k a i dao mi ime R a m Dass, što z n a č i sluga boga R a m e . U njegovu s a m neobičnom d r u š t v u proveo mjesece. Iako s a m bio v r l o u t j e c a j a n u A m e r i c i , M a h a r a đ i mi je z a b r a n i o da mu ikoga dovodim." V r t i o je glavom u n e v j e r i c i : „Nije imao n i k a k v e želje ni za č i m m a t e r i j a l n i m ; n i z a n o v c e m , n i s l a v o m , n i sljedbenicima.. N i k a d n i s a m vidio n i k o g a poput njega." S h v a ć a j u ć i iznova v l a s t i t u ljubav p r e m a g u r u u , glas mu je z a d r h t i o : „ K a d s j e d i m s M a h a r a đ i j e m , o s j e ć a m b e z u v j e t n u ljubav p r e m a s v i m a na svijetu." Iste je te godine R a m D a s s objavio s v o j u p r i č u u k l a s i k u „ B u d i ovdje s a d a " ( B e h e r e n o w ) . K a k o je d a n prolazio, a mi smo r a z m j e n j i v a l i s p o z n a j e i n a d a h n u ć a koja s m o i s k u s i l i n a n a š i m d u h o v n i m p u t o v i m a , m e đ u n a m a j e r a s t a o osjećaj b r a t s t v a . P r i j e n o što s m o s e r a s t a l i , povjerio s a m m u b r i g u koja p r i l i č n o t i š t a l a . „ M a j k a Indija p o s t a l a m i j e d u h o v n i dom. T o l i k o toga još t r e b a m o t k r i t i . No bojim se da neću moći p r o d u ž i t i v i z u i da ću m o r a t i otići." Baba R a m Dass je z a t v o r i o oči i utonuo duboko u m i s l i . Unatoč k o m e š a n j u s p r e t r p a n e ulice, soba je bila m i r n a . I ja s a m z a t v o r i o oči te se opustio u m e d i t a t i v n o m spokoju.Prošlo je pet m i n u t a . K a d s a m o t v o r i o oči, vidio s a m R a m D a s s a k a k o m e gleda s d o b r o s t i v i m o s m i j e h o m n a u s n a m a . Blago j e r e k a o : „ M o ž d a ć e š m o r a t i n a p u s t i t i z e m l j o p i s n e g r a n i c e Indije, ali n i k a d ne m o r a š otići iz B h a r a t e , d u h a Indije koji je iznutra."

252

253

bi vadile v o d u iz b u n a r a i nosile je na v r h glava u o k r u g l i m glinenim ć u p o v i m a te mi se s m i j e š i l e dok su prolazile i pjevale „ R a d h e , Radhe". Iz njihovih glinenih peći dizao se j e d a k m i r i s z a ž a r e n i h s u h i h pogačica od k r a v l j e balege. M u š k a r c i iz sela s v a k o g bi m j e s e c a b r i j a l i glave u z n a k posvećenosti i provodili dane u č u v a n j u k r a v a , o r a n j u polja sa s v o j i m v o l o v i m a te prodaji r a z n i h dobara uz c e s t u . M r š a v a djeca sjajnih

nesebične njege moga prijatelja A s i m a , bilo bi puno teže. Često bi me tješio: „Bhakti se odnosi na služenje s ljubavlju i p o s v e ć e n o š ć u . " L e ž a o bih na tlu, a A s i m mi je nosio k u h a n u r i ž u , jogurt i l j u s k i c e indijskog t r p u c a . S v a k i put k a d b i m e posjetio, p r i č a o b i m i k o l i k o voli K r i š n u i V r i n d a v a n . T a k o je moja bolest postala samo još j e d n a p r i l i k a da u č v r s t i m o svoje prijateljstvo. R a n o jednoga j u t r a , k a d s a m p r i z d r a v i o , A s i m m e j e pozvao d a m u se p r i d r u ž i m u o b i l a s k u okolnih sela. R e k a o mi je da je V r a đ a n a z i v cijeloga p o d r u č j a oko g r a d a V r i n d a v a n a i da se K r i š n a t a m o zabavljao. V r a đ u č i n i oko 120 k i l o m e t a r a š u m a , polja i sela te p r e k o 5,000 K r i š n i n i h h r a m o v a . N e k i su od tih h r a m o v a najveći u Indiji a drugi pak v r l o t r o š n i . „ O č a r a t će te p r i r o đ e n a ljubav koju vrađabasiji osjećaju p r e m a K r i š n i . " Na to su se njegove plave oči r a š i r i l e od poleta. „Idemo li?" Za n e k o l i k o s m o m i n u t a bili na t r o š n o m m j e s n o m autobusu koji je p o s k a k i v a o i š k r i p i o . Polja zlatne pšenice i gorušice, čiji su se žuti c v j e t o v i povijali na v j e t r u , protezala su se s v u d a oko n a s . S v r e m e n a na v r i j e m e , s i r o m a š n i seljaci uz c e s t u z a u s t a v i l i bi autobus i popeli se. Odjeća im je bila iznošena i p o d e r a n a . Neki su bolovali od o č n i h m r e n a , k o ž n i h bolesti i neliječenih u p a l a . Unatoč t o m u , bili i s p u n j e n i b l a ž e n s t v o m dok su u autobusu pjevali pjesme p o s v e ć e n e Bogu te plesali i p l j e s k a l i . S t a r i c e , čiju su t a m n u t v r d u k o ž u lica i z b r a z d a l e bore, spontano bi ustale, podigle r u k e i z a p l e s a l e dok su s r a m e ž l j i v o p o k r i v a l e glave i z n o š e n i m s a r i j i m a . Sjajile s u d j e č j i m z a n o s o m . lako siromašni, seljani vrađabasiji pozdravljali su jedni druge š i r o k i m o s m j e s i m a i r i j e č i m a „Đaja, Radhe!", š t o je ime s a m i l o s n o g a ž e n s k o g v i d a K r i š n e . O n i Boga n i s u voljeli s a m o kao S v e v i š n j e g a Stvoritelja, već i k a o s u s j e d a iz sela s kojim i m a j u p r i s a n odnos. Žene

U

s k o r o me opet pogodila d i z e n t e r i j a , j e d n a od v r l o uobičajenih bolesti za s t r a n c e u Indiji. Slabnost, m u č n i n a i opetovana

očiju s k a k u t a l a su okolo igrajući se š t a p o v i m a ili l o p t a m a . S v i bi mi se s m i j e š i l i i dozivali „ R a d h e , Radhe!" dok s a m prolazio, k a k o m u š k a r c i tako i žene i djeca. Vidio s a m stotine seljana k a k o o d l a z e u h r a m o v e s p o n u d a m a m l i j e k a , m a s l a c a i s l a t k i š a . Neki su se molili, a d r u g i pjevali i plesali za zadovoljstvo njihova G o s p o d i n a . Hodajući t i m d r u g a č i j i m s v i j e t o m , ovako s a m je spontana. Jednog smo se p o p o d n e v a A s i m i ja opuštali na b r d u h r a m a Madana Mohana i p r o m a t r a l i r i j e k u J a m u n u . Sjedio s a m na t r a v i dok su oko nas m e d i t a t i v n o b r u j a l i b u m b a r i . Protegao s a m noge, naslonio se na g r a n i č n i z i d od c r v e n o g a k a m e n a te o t k r i o prijatelju o č e m u r a z m i š l j a m : „ A s i m , bi li mi pojasnio razloge za štovanje b o ž a n s t a v a ? " R e k a o s a m mu k a k o s a m putujući po Indiji vidio da s k o r o s v a t k o obožava i z r a đ e n i Gospodinov lik. Jogiji i š i v a i s t i su o b o ž a v a l i Š i v i n l i n g a m ili kipove boga Šive, a b u d i s t i su prinosili pomno p r i p r e m l j e n e ponude b o ž a n s v u Buddhe. „Neki ljudi koji slijede religije sa Z a p a d a sve to osuđuju k a o idolopoklonstvo. Pa ipak, k r š ć a n i se mole k i p o v i m a ili s l i k a m a I s u s a K r i s t a kao i raspelu." P r i č a o s a m m u k a k o s a m z a posjete Italiji v i d i o c r k v u svetoga D a m j a n a u A s i z u gdje se I s u s obratio s v e t o m e F r a n j i s d r v e n o g a r a s p e l a na oltaru i naložio mu da p o p r a v i njegovu c r k v u . „Židovi p r i n o s e ponude za štovanje Tore, dok se m u s l i m a n i , koji osuđuju obožavanje idola, uvijek klanjaju p r e m a K a b i u svetoj Meki." Z n a o s a m da se značenja n a v e d e n i h oblika š t o v a n j a r a z l i k u j u , ali s a m uočio z a j e d n i č k u nit, a to je usredotočenost na oblik ili z v u k koji povezuje n a š u s v j e s n o s t s b o ž a n s k i m . Pitao s a m se k a k a v je dojam s t e k a o A s i m , j e r su njegova i s k u s t v a bila povezana s o b o ž a v a n j e m K r i š n e . U tom je t r e n u t k u p o r e d n a s prošao K r i š n a d a s B a b a đ i i d o v i k n u o svoj k a r a k t e r i s t i č n i blaženi „Наге K r i š n a " . M i s m o s e r a d o s n o poklonili dok je prolazio. I a k o s a m ja bio taj koji je njemu p o s t a v i o pitanje, v i d i o s a m da mi A s i m razmišljao: Vjeru ovih ljudi nije ograničena na nedjelje i praznike, već je bitan dio njihovih svakodnevnih života. Sasvim

j u r n j a v a na n u ž n i k postali su mi s v a k o d n e v i c a . Da nije bilo

254

255

ljubazno p r u ž a p r i l i k u donošenja v l a s t i t i h z a k l j u č a k a . „ Z n a š , " n a s t a v i o s a m , „ k a d v i d i m n e v j e r o j a t n u posvećenost u l j u d i m a poput K r i š n a d a s a B a b a đ i j a , koju p o k a z u j u dok obožavaju b o ž a n s t v o , ne mogu tu p r a k s u odbaciti kao idolopoklonstvo. Ne mogu te ljude odbaciti kao štovatelje idola k a d v i d i m njihove u z v i š e n e moralne i d u h o v n e osobine. Čini mi se d a p r i s v o m š t o v a n j u k u š a j u ljubav p r e m a Bogu. Z a r nije I s u s r e k a o d a se stablo poznaje po njegovim p l o d o v i m a ? " A s i m s e n a s m i j e š i o o h r a b r u j u ć i m e poput s t a r i j e g a b r a t a . Onda s e nagnuo n a p r i j e d i r e k a o : „ D a , n a s t a v i . " R e k a o s a m m u k a k o m e j e p r v i dojam š t o v a n j a b o ž a n s t a v a u Indiji m a l č i c e odbio, j e r mi se to činilo neobično i p r a z n o v j e r n o . „ M e đ u t i m , n a k o n što s a m p r o v e o toliko v r e m e n a s a s v e t i m l j u d i m a koji s a s v i m p r i r o d n o p r i h v a ć a j u svoje b o ž a n s t v o kao o b l i k k r o z koji k o m u n i c i r a j u s j e d n i m Bogom, štovanje b o ž a n s t a v a počelo mi se č i n i t i p r e k r a s n o . Želim shvatiti filozofsku osnovu takvog obožavanja navedenu u svetim s p i s i m a . Možeš l i m i p o m o ć i ? " A s i m je sjeo pored g r m o v a t u l a s i , pogladio se po b r a d i , duboko se z a m i s l i o i m a l o p r i č e k a o s odgovorom, „ ј а , u s t v a r i , n i s a m k v a l i f i c i r a n govoriti o tome, a l i podijelit ću s tobom ono što s a m čuo od moga g u r u a i pročitao u v e d s k i m s p i s i m a . " Upijao s a m njegove r i j e č i dok su se pčele k r e t a l e s c v i j e t a na c v i j e t i skupljale pelud. „ B o g je n e o g r a n i č e n i n e o v i s a n , " počeo je. „ R e ć i da se ne m o ž e pojaviti u o b l i k u b o ž a n s t v a z n a č i o g r a n i č i t i ga. Vede t a k o đ e r o s u đ u j u obožavanje idola. K r o z povijest, k a k o na I s t o k u t a k o i na Zapadu, postojale su t r a d i c i j e u o k v i r u kojih su ljudi i z m i š l j a l i likove i obožavali ih iz p r a z n o v j e r j a , bez jasnoga s h v a ć a n j a o j e d n o m B o g u . Često su i m a l i s e b i č n e i zle motive. Taj je oblik i d o l o p o k l o n s t v a ono što se sve v r i j e m e osuđuje. U doba Biblije i K u r a n a , t a k v e su p r a k s e bile uobičajene m e đ u n e v j e r n i c i m a , ali to nije p r a k s a š t o v a n j a b o ž a n s t a v a koju Vede o d o b r a v a j u . P r a v o v a l j a n o š t o v a n j e b o ž a n s t a v a , koje je u s k l a d u s o d r e d b a m a Veda, z n a n o s t je pri kojoj se G o s p o d i n p r i z i v a p r o p i s a n i m p o s v e ć e n i č k i m o b r e d i m a da se pojavi u o d o b r e n i m o b l i c i m a . On k r o z njih p r i h v a ć a ponude p r i n i j e t e s p o s v e ć e n o š ć u , a s v e k a k o bi štovatelju p r o č i s t i o tijelo, um i r i j e č i t a k o što mu usadi s j e ć a n j e na Gospodina. Cilj t a k v o g a š t o v a n j a je zadovoljiti G o s p o d i n a k r o z p r e d a v a n j e i ljubav." Dolepršao je leptir č i j a su se sjajna k r i l a p r e l i j e v a l a u ljubičastoj, c r v e n o j i žutoj boji i sletio na A s i m o v o b e d r o . On se nije m i c a o i d i v i o

se njegovoj ljepoti: „ S a m o pogledaj", r e k a o je g l a s o m p u n i m r a d o s t i . „ S t v o r e n i je s v i j e t je galerija u m j e t n i n a u kojoj se, k a m o god pogledali, n a l a z e remek-djela. J a č e z n e m d a s r e t n e m u m j e t n i k a . Sve i z v i r e i z G o s p o d i n a . S v i s u m a t e r i j a l n i e l e m e n t i G o s p o d i n o v a energija. V l a s t i t o m voljom m o ž e odlučiti da će se pojaviti u vlastitoj energiji k a o b o ž a n s t v o k a k o bi n a m pomogao da u s r e d o t o č i m o svoj um i o s j e t i l a u s l u ž e n j u s ljubavlju. K a o što se s t r u j a pojavljuje u ž a r u l j i da bi i s i j a v a l a s v j e t l o , Bog p r o ž i m a b o ž a n s t v o s v o j i m p r i s u s t v o m . S t r u j a s e n e v i d i golim okom, a ž a r u l j a s v i j e t l i s a m o k a d je s v o j i m p r o ž m e e l e k t r i č n a energija. T a k o v i d i m o i o s j e ć a m o svjetlo. Slično t o m u , G o s p o d i n se pojavljuje u opipljivu o b l i k u b o ž a n s t v a da n a m pomogne v i d j e t i i osjetiti njegovo p r i s u s t v o i da n a m u z v r a t i ljubav." S m i j e š e ć i se, upitao me i m a li s m i s l a to što je r e k a o . K i m n u o s a m osjećajući k a k o m i s r c e p r o ž i m a mir.

T

e s u godine, n a k o n obilne m o n s u n s k e s e z o n e k i š a , v r i n d a v a n s k e š u m e i p a š n j a c i bili posebno b u j n i . U j e s e n , d a n i su još topli, a n o ć i

b i v a j u s v e h l a d n i j e . O č a r a n s a m gledao k a k o s e s t a n o v n i c i V r i n d a v a n a spremaju proslaviti jedan od najsvetijih im festivala. Sljedbenici puta bhakti s l a v e B o ž j u ljubav r a d o š ć u v l a s t i t e l j u b a v i i s v e t k o v i n e su im s a s v i m s p o n t a n e . Gdje god s a m z a š a o , s v i s u i š č e k i v a l i noć p u n o g a mjeseca u listopadu. U svetom spisu zvanom Šrimad Bhagavatam, b i l a je to n o ć u kojoj je gospodin K r i š n a p l e s a o ples r a s e . U v e l i k e s l a v l j e n k r o z l i k o v n u , p j e s n i č k u i d r a m s k u u m j e t n o s t , ples r a s e , k a k o s a m shvatio, jedno je od najdubljih otkrovenja duhovne ljubavi. Cijeli je V r i n d a v a n b r u j a o od u z b u đ e n j a , a t r ž n i c e su bile p r e p u n e p o s v e ć e n i k a koji s u k u p o v a l i u k r a s e z a s v o j e h r a m o v e , n a k i t z a b o ž a n s t v a i n a m i r n i c e za gozbe. Te je n o ć i s v i h 5 0 0 0 h r a m o v a u regiji p r i r e d i l o p r o s l a v u . T i k p r e d z a l a z a k s u n c a , s k u p i n a s e u č e n i k a o k u p i l a oko B o n M a h a r a đ e u d v o r i š t u da ga č u j u k a k o g o v o r i o značenju plesa rase. „ O v a j ples n i m a l o n e n a l i k u j e s v j e t o v n o m p l e s a n j u p r i k o j e m u dvoje ljudi p o k uš a v a pružiti zadovoljstvo vlastitim materijalnim o s j e t i l i m a " , počeo je. „Gopije, koje ž i v e ž i v o t o m p a s t i r i c a , u t j e l o v l j u j u najviši izričaj ljubavi duše prema Bogu, jer im je jedina želja pružiti mu zadovoljstvo. Ples rase predstavlja najsavršeniju razmjenu

256

257

p r i s n o s t i i z m e đ u duše i Boga u kojoj n e m a ni p r i m j e s e s e b i č n e želje, v e ć j e p r o ž e t a n a j v e ć i m m o g u ć i m b l a ž e n s t v o m . Ove noći, k a d i h j e K r i š n a p r e k r a s n o m g l a z b o m svoje flaute o d m a m i o iz d o m o v a , gopije su o s t a v i l e s v e što su i m a l e . Izložile su se o p a s n o s t i m a i d r u š t v e n o j o s u d i , s v e d a b i G o s p o d i n u p r u ž i l e z a d o v o l j s t v o . K a d s u došle K r i š n i , S v e v i š n j e m u G o s p o d i n u , on im je p r i z n a o da u č i t a v o m s t v o r e n o m s v i j e t u nije n a š a o dovoljno moći k a k o b i i m p r i m j e r e n o u z v r a t i o n a n j i h o v u č i s t u ljubav. I p a k s e z a u z v r a t u m n o ž i o k a k o b i u n o ć i b e s k r a j n o g a z a d o v o l j s t v a istodobno z a p l e s a o sa s v a k o m gopijom u n j i h o v i m v j e č n i m d u h o v n i m tijelima." P o t o m s e M a h a r a đ a o k r e n u o l i c e m p r e m a s u n c u koje j e z a l a z i l o . U o č i m a m u s e l j e s k a l o r u ž i č a s t o s v i j e t l o . Svoje j e izlaganje z a k l j u č i o o v a k o : „ Z a n e k o l i k o ćemo m i n u t a s l a v i t i i m o l i t i se da j e d n o g a d a n a s l i j e d i m o p r i m j e r gopija." Posvećenici su čitav dan gradili prijestolje u h r a m s k o m v r t u tulasi. U t u s u s v r h u i s p r e p l e l i t i s u ć e m i r i s n i h c v j e t i ć a . K a d j e došlo v r i j e m e za proslavu, svečano su prenijeli božanstva s oltara na prijestolje uz ponude s l a t k i š a i d e l i k a t e s a . Na i s t o k u se digao p u n m j e s e c boje z l a t a . U V r i n d a v a n u se m j e s e c u noći r a s a p u r n i m e s l a v i k a o najljepši u godini. P o s v e ć e n i c i ga d o č e k u j u p j e s m a m a koje s a s t a v l j a j u p o s e b n o z a t u p r i g o d u . K a k o s e u s p i n j a o , zlatno j e s v j e t l o o b a s j a l o s v e s t r a n e s v i j e t a . K r i š n a d a s B a b a đ i j e cijelo v r i j e m e osjećajno pjevao, a s v i s u ga o s t a l i b l a ž e n o p r a t i l i o d g o v a r a j u ć i na njegov pjev. P r i d r u ž i o sam im se i usredotočio se na očaravajuću pojavu Radhe i K r i š n e u m j e s e č i n o m obasjanoj v r i n d a v a n s k o j š u m i i s p u n j e n o j s v i j e ć e m . Mjesec se i dalje uspinjao n e b o m , a njegovo je s v j e t l o p o s r e b r i l o s v a k i list i c v i j e t . Činilo m i s e d a s e m a j k a Z e m l j a o z a r i l a od njegova d o d i r a . U ljepoti i s l a t k o ć i toga punog m j e s e c a s v i s j a l i od z a d o v o l j s t v a i s m i j e š i l i se: i b o ž a n s t v a , i š u m a , i mi koji s m o ih š t o v a l i . P j e v a l i s m o za G o s p o d i n o v o zadovoljstvo do k a s n o u noć. K a k o li je s a m o duboko b o r a v a k u V r i n d a v a n u z a d i r a o u moje s r c e ! U slatkoći sam o v a k v i h trenutaka smatrao da je bezuvjetna duhovna ljubav p r e m a B o g u i s k u s t v o u z v i š e n i j e nego d o s t i z a n j e m i s t i č n i h m o ć i , p o m o ć u k o j i h se i z v o d e n a d n a r a v n a djela, pa č a k i njego oslobođenje koje l i š a v a s v i h patnji i t j e s k o b a . U d u h o v n o j l j u b a v i poput one koju o s j e ć a j u gopije, p o s v e ć e n i k se u p o t p u n o s t i daje za zadovoljstvo Gospodina i u potpunosti k u š a prisnost Božje ljubavi.

J

edne d r u g e t a k v e m j e s e c o m o b a s j a n e n o ć i , dok s u u h r a m s k o m v r t u p j e v u š i l e noćne ptice, S v a m i B o n M a h a r a đ a j e udobno sjedio

u svojoj d r v e n o j s t o l i c i . Zagledao se u mene i r e k a o : „ R i c h a r d e , dobro s a m t e p r o m a t r a o . " Onda j e z a s t a o d a m e p r i p r e m i z a ono što j e slijedilo: „ V e č e r a s bih te volio i n i c i r a t i za s v o g a u č e n i k a . " Podigao je molitvenu brojanicu izrezbarenu iz drveta tulasi: „Ovu sam brojanicu p o s v e t i o za tebe. Ž e l i š li je p r i h v a t i t i ? " D v o r i š t e m je p r o ć a r l i j a o h l a d n i p o v j e t a r a c , a moj se um njihao i z m e đ u z a h v a l n o s t i i boli. P o č a s t i l o me je njegovo pitanje, a l i me u ž a s a v a l a p o m i s a o d a b i h g a mogao r a z o č a r a t i . N i s a m t o mogao p r i h v a t i t i a d a n i s a m bio s a s v i m u v j e r e n . „ D u ž n i k s a m ti", odgovorio s a m k r h k i m g l a s o m , „ z a sve n a d a h n u ć e k o j i m s i m e z a s u o , ali s a m s e z a v j e t o v a o da neću p r i h v a t i t i i n i c i j a c i j u ni od j e d n o g a g u r u a dok ne budem siguran da ću mu čitavog života ostati v j e r a n . Vjerujem da bi obvezati s e v a š o j s v e t o s t i nedovoljno i s k r e n o bio i z r a z n e p o š t o v a n j a . " B o n M a h a r a đ a me poče gladiti po g l a v i dok su mu u oči n a v i r a l e s u z e . R e k a o je: „ J a k o s a m z a d o v o l j a n t v o j o m i s k r e n o š ć u . N e ć u t e n i k a k o s i l i t i . M o r a š s l i j e d i t i svoje s r c e . Č l a n o v i a š r a m a b i t e voljeli z v a t i n e k i m d u h o v n i m i m e n o m . A k o s m i j e m , dat ć u t i ime koje neće biti i n i c i r a n o i m e , v e ć ime iz d r a g o s t i . Možeš ga k o r i s t i t i dok se ne o d l u č i š n a inicijaciju." Složio s a m se. „ Z v a t ć e m o t e R a t h i n K r i š n a Das. ' R a t h i n K r i š n a ' z n a č i K r i š n a koji v o z i A r đ u n i n u k o č i j u , a ' D a s ' z n a č i da si njegov sluga." Pognuo s a m g l a v u u z n a k z a h v a l n o s t i . „Postoji j e d a n problem." Oči s u m u s e s u z i l e . „ S v i s e ž a l e n a t v o j u dugu, n e p o č e š l j a n u k o s u . B i l i obrijao g l a v u poput o s t a l i h s t a n o v n i k a ašrama?" O v a k o s a m m u objasnio: „ B r i j a n j e glave z a m e n e p r e d s t a v l j a p r e d a j u određenom mentoru. Neću to učiniti i z v a n j s k i dok ne donesem odluku." „ B i l i j e o n d a b a r e m odrezao m a l o k r a ć e ? N a š i m s e g o s t i m a n e s v i đ a odveć." „ M a h a r a đ a , a k o t i j e drago, o d r e z a t ć u j e k r a ć e . " Želja d a g a u s r e ć i m prevladala je s v a k u drugu brigu. Te s a m se n o ć i z n a t i ž e l j n o pogledao u ogledalo. M i n u l o je puno v r e m e n a o t k a d s a m v i d i o svoj o d r a z i l i k o r i s t i o č e š a l j . S i l n o z a m r š e n a g r i v a d o p i r a l a m i j e d o pola l e đ a . S l j e d e ć e g j e j u t r a B o n M a h a r a đ a

258

259

uputio A s i m a : „ O d v e d i n a š e g R a t h i n K r i š n a D a s a b r i j a č u . " Dok m e vodio do brijačnice, A s i m se smijuljio. Brijačnica je bila n a k r i v l j e n a t r u l a d r v e n a d a š č a r a u koju se j e d v a moglo p o s j e s t i č e t v e r o ljudi. Dok s a m sjedao na č v r s t u drvenu stolicu, brijač je plašljivo gledao moje z a m r š e n e uvojke. Bio je to m r š a v č o v j e č u l j a k u k a s n i m p e d e s e t i m a , golih p r s i j u , s k a r i r a n o m p a m u č n o m t k a n i n o m oko p o j a s a k o j a m u j e s e z a l a d o koljena. „ K a k o o d r e z a t i t a k v u k o s u ? " g u n đ a o je. O č a j n i č k i j e i s p r o b a o sve v r s t e š k a r a koje j e imao, a l i n i t i j e d n e n i s u mogle p r o d r i j e t i . Najzad je o s t a l e b r i j a č e u u l i c i p o z v a o na v i j e ć a n j e pod v e d r i m n e b o m . „ K a k o o d r e z a t i t a k v u k o s u ? " p o n a v l j a l i su i z n o v a i i z n o v a . N a k o n dugog p r o m i š l j a n j a , o d l u č i l i su p o z v a t i vrtlara. V r t l a r j e bio g l o m a z a n m i š i ć a v č o v j e k s a d e b e l i m c r n i m b r k o m koji je nosio u d o b n u p a m u č n u o d j e ć u u p r l j a n u m j e š a v i n o m blata i z n o j a . Neko mi je v r i j e m e p r o c j e n j i v a o g l a v u , pa se uputio u s k l a d i š t e po p r a v u o p r e m u . V r a t i o s e s g o l e m i m h r đ a v i m š k a r a m a koje s e k o r i s t e z a p o d r e z i v a n j e g r m o v a . Š i š a n j e moje k o s e p o s t a l o j e o p s e ž a n p r o j e k t , a on je bio s a m o p r o z v a n i n a d z o r n i k . P o k a z i v a o je s v o j i m z d e p a s t i m p r s t o m , pod č i j i m s e n e p o d r e z a n i m n o k t i m a s k o r i l o blato, i n a r e đ i v a o . „ D o h v a t i mu k o s u i p o v u c i je u n a t r a g " , r e k a o je s v o m e p o m o ć n i k u . „Jače, v u c i j a č e . E , da, d r ž ' što č v r š ć e možeš." P o z v a o j e i n e k o g p r o l a z n i k a te ga uputio: „ D r ž ' ovog sadhua na s t o l i c i i ne daj m u d a m r d n e . " O n d a j e n a r e d i o b r i j a č u : „ T i z g r a b i donji dio š k a r a s obje r u k e i g u r a j ih p r e m a gore, a ja ću g o r n j i g u r a t i p r e m a dolje." Četvorica su se m u š k a r a c a s velikom ozbiljnošću smjestila s v a k i na svoj s t r a t e š k i položaj. V r t l a r i b r i j a č su se n a p r e z a l i , z n o j i l i i s t e n j a l i t e s e s v o m t e ž i n o m n a s l a n j a l i n a one š k a r e . D e s e c i s u s e p r o l a z n i k a o k u p i l i i z u r i l i u p r e d s t a v u . Nekoliko ih se č a k p r i d r u ž i l o i s v o m t e ž i n o m p r i t i s k a l o na š k a r e . Što god da se dogodi n a k o n što j e d n o m z a r e z u , p o s t a t ć e m o j a n o v a f r i z u r a . D r u g o g a r e z a neće biti. S v i su se u e k i p i z n o j i l i i z a p o m a g a l i dok su se t r u d i l i p r o d r i j e t i u m o j u k o s u . Najzad s a m počeo o s j e ć a t i k a k o n o ž e v i m a l o po malo z a r e z u j u moje u v o j k e i k a k o m i s e u s p u t s t o t i n e v l a s i č u p a i z t j e m e n a . Moj s e p r i j a t e l j A s i m č i t a v o v r i j e m e t a k o s m i j a o d a s u m u s u z e lile niz obraze. N a k o n n e k o l i k o dugih m i n u t a g u r a n j a i p o v l a č e n j a , d v a su se n o ž a p o d r e z i v a č a z a t v o r i l a s a š k l j u c a j e m . B i l o j e gotovo. P o s u t a p o podu

poput s m e ć a b i l a j e m o j a ljubljena k o s a . N e k o ć j e p r e d s t a v l j a l a p o b u n u p r o t i v r a t a , p r e d r a s u d a i p o v r š n o s t i d r u š t v a - s v i h mojih i d e a l a koje s a m d r ž a o s v e t i m a . Sad s u j e b r i j a č i bez r a z m i š l j a n j a g a z i l i s v o j i m s a n d a l a m a . Što god je ostalo na mojoj g l a v i s e z a l o je do r a m e n a . To je v j e r o j a t n o bila n a j n e u r e d n i j a f r i z u r a u s u v r e m e n o j p o v i j e s t i . No, što je bilo, bilo je. V r t l a r i b r i j a č su p o n o s n o podigli z r c a l o : „Gotovo je. Molimo te, pogledaj. Molimo te, pogledaj." Ja s a m im z a h v a l i o s k l o p l j e n i h d l a n o v a , ali m i j e bilo d r a ž e d a n e v i d i m . Kad s m o se v r a t i l i u a š r a m , na u l a z n i m su se d v e r i m a p o j a v i l a d v o j i c a z a n i m l j i v i h A m e r i k a n a c a . J e d a n je od n j i h bio D a v i d , i s k r e n i p a m e t a n č o v j e k koji je n e d a v n o bio p r i j a t e l j A l a n a VVattsa, p o z n a t o g a p i s c a č i j a su djela bila spoj i s t o č n o g m i s t i c i z m a i z a p a d n j a č k e logike, k a o i njegov t a j n i k . D a v i d i ja s m o se o d m a h p o v e z a l i i p r o v e l i mnoge s a t e u d u b o k i m r a z g o v o r i m a . D a v i d je, poput A s i m a , govorio iz s r c a i bio i z v a n r e d a n s l u š a č . Jednoga s u d a n a p e t o r i c a i s t a k n u t i h u č e n i k a B o n M a h a r a đ e s t i g l a iz I s t o č n o g a B e n g a l a . Njihov je v o đ a , Đ a g a n n a t h , bio i r a v n a t e l j š k o l e i g r a d o n a č e l n i k . Bio je v i s o k , njegovan i s a m o u v j e r e n , a i s t o v r e m e n o p o n i z a n i p u n p o š t o v a n j a p r e m a s v i m a . B i o je s t a r i j i od moga o c a , ali s m o s v e j e d n o p o s t a l i b l i s k i p r i j a t e l j i . Jednoga su j u t r a Đ a g a n n a t h i njegovi prijatelji v i d j e l i D a v i d a s k a m e r o m u r u c i . „ G o s p o d i n e , m o l i m o v a s , s l i k a j t e n a š u g r u p u " , r e k a o je j e d a n od n j i h , a o s t a l i su se p o r e d a l i i s p r e d h r a m a u s t a v u za fotografiju. D a v i d se o k r e n u o p r e m a m e n i i p r o š a p t a o . „Na f i l m u je o s t a l a još s a m o j e d n a s l i k a . Ovo m i j e p o s l j e d n j a r o l a . O v u s a m s l i k u č u v a o z a n e š t o d o i s t a posebno. Što d a r a d i m ? Oni p o z i r a j u . " O d l u č i l i s m o s e p r e t v a r a t i d a i h s l i k a m o t e s m o o p o n a š a l i š k l j o c a j a p a r a t a dok s u n a m p o z i r a l i . O n d a s m o k r e n u l i dalje i z a b o r a v i l i na taj događaj. Sljedećeg s a m se dana iznenadio kad s a m vidio Đagannatha k a k o stoji na o s a m i i tiho plače. „ Z a š t o je t o l i k o u z n e m i r e n ? " u p i t a o s a m mu prijatelja. On me je na to p r o s t r i j e l i o p o g l e d o m : „ Z b o g onoga što si učinio." „Što s a m u č i n i o ? " odgovorio s a m , z b u n j e n . „ J u č e r s i s e p r e t v e r a o d a n a s s l i k a š dok s m o p o z i r a l i . T o j e bilo dvolično. Neka te bude s r a m što si n a s u v r i j e d i o . " P o j u r i o s a m do m j e s t a gdje je stajao Đ a g a n n a t h i molio o p r o s t , a l i on

260

261

nije r e k a o n i š t a . S l j e d e ć e g s a m g a d a n a o p e t p r e k l i n j a o d a m i o p r o s t i na b u d a l a s t o m p o n a š a n j u , a on me je i z r a z i t o tužno pogledao i r e k a o : „ T i s i p o s v e ć e n K r i š n i . K a k o s i mogao t o l i k o p o n i z i t i d r u g o l j u d s k o biće? Z a r n e z n a š d a n a s j e Ć a i t a n j a naučio d a budemo p o n i z n i poput t r a v k e i ukažemo sve poštovanje drugima? Dvoličnost je u ž a s n a bolest." U o č i su mu n a v i r a l e s u z e dok je o k r e t a o g l a v u od m e n e . Pogledao je p r e m a nebu i r e k a o : „Vjerovao s a m ti k a o p o s v e ć e n i k u , ali s i m e r a z o č a r a o . Zato p l a č e m . P l a č e m r a d i tebe, p r i j a t e l j u , jer t a k o m a l o z n a š . I s t i n s k i s e p o s v e ć e n i k n i k a d a n i p r e m a kome n e b i t a k o j e f t i n o ponio." Onda me z a g r l i o i otišao. O d š e t a o s a m d o obale r i j e k e p o s r a m l j e n v l a s t i t o m g r u b o š ć u . P o k u š a o s a m s h v a t i t i š t o s e dogodilo. O v a k o s a m m i s l i o : U društvu običnih Ali u ljudi, takav bi beznačajan meko srce prijestup prošao

I z a š a o s a m iz njegove sobe, p o k u p i o s v o j u p l a t n e n u t o r b u i p o s u d u z a p r o š e n j e t e odlučio istoga t r e n a n a p u s t i t i a š r a m . N a i z l a s k u s a m p r i m j e t i o k a k o B o n M a h a r a đ a s j e d i u d v o r i š t u . Odao s a m m u p o š t o v a n j e u s k l a d u s t r a d i c i j o m p o l e g a v š i se na tlo do njegovih s t o p a l a i i s p r u ž i v š i r u k e i s p r e d sebe t e z a t r a ž i o blagoslove d a o d e m . Š i r o m j e o t v o r i o oči o d i z n e n a đ e n j a . „ Z a š t o n a s o s t a v l j a š ? " „ M a h a r a đ a , ne ž e l i m te v r i j e đ a t i " , r e k a o s a m i p r e n i o mu p r o p o v i j e d k o j u s a m n e t o m čuo. Lice mu je poprimilo i z r a z gađenja. „Tko ti je rekao takve b e s m i s l i c e ? " upitao je. K a d s a m mu p o v j e r i o o k o m e se r a d i , on je n j e ž n o p o p u t oca p u n o g l j u b a v i o v a k o r e k a o : „ N i k a d o tebi n i s a m t a k o m i s l i o . T i s i i s k r e n p o s v e ć e n i k . V o l i m t e poput v l a s t i t a s i n a . Nisi me uvrijedio. Upravo suprotno, ti mi donosiš radost. Želim da z n a š da s i ovdje d o b r o d o š a o o s t a t i k o l i k o god ž e l i š . V j e r u j m i , t a k a v p r i t s a k nikad v i š e nećeš doživjeti." B i o s a m z a h v a l a n n a l j u b a z n o s t i koju m i j e u k a z a o B o n M a h a r a đ a . P a i p a k , k a d s a m p r o m i s l i o o o n o m događaju, osjetio s a m d a j e v r i j e m e d a k r e n e m dalje. N i s a m htio u z n e m i r a v a t i u m o v e n j e g o v i h u č e n i k a . Na k r a j u k r a j e v a , ja s a m još u v i j e k t r a g a o , a s t a n o v a n j e u a š r a m u bilo je za p o s v e ć e n e u č e n i k e . Iz p o š t o v a n j a p r e m a l j u b a v i i m u d r o s t i kojom m e j e u v i j e k obasipao S v a m i B o n M a h a r a đ a , o s t a o s a m t a m o još n e k o l i k o d a n a , a onda s a m , p r i m i v š i njegove blagoslove, o t i š a o u šume Vrindavana sam.

nezamijećen. svetim. ljubavi.

kulturi posvećenosti, tako da

i poštenje drže se tankoćutna,

Što je doista

kultura posvećenosti? Ona je silno

ali pruža gnojivo njivi srca

iz nje može narasti sjeme prave

V i š e s a m od d v a m j e s e c a proveo u ugodnom d r u š t v u s A s i m o m , K r i š n a d a s o m B a b a đ i j e m i Bon M a h a r a đ o m . Bon M a h a r a đ a me n i k a d nije s i l i o na i n i c i j a c i j u . M e đ u t i m , u a š r a m u je s t a n o v a o r e d o v n i k koji nije mogao p o d n i j e t i to š t o s a m odbio i n i c i j a c i j u . Jednoga me d a n a p o z v a o u s v o j u s o b u i, p r e z i r n a i z r a z a l i c a , počeo mi je v a t r e n o p r o p o v i j e d a t i : „ P o g l e d a j s e samo", k o r i o m e je. „ O s t a v i o s i m a t e r i j a l n i život d a b i ž i v i o k a o a s k e t . A l i , dok n e p r i m i š i n i c i j a c i j u o d g u r u a , tvoj d u h o v n i ž i v o t ne postoji." Suzio je o č i i počeo g o v o r i t i g l a s o m koji je d r h t a o od g n j e v a : „ Z n a š li što se dogodi onomu koji u m r e bez m a t e r i j a l n o g i d u h o v n o g ž i v o t a ? " Ja s a m ga pogledao bez r i j e č i . „ Z n a š li?" „Ne", odgovorio s a m plaho. On je na to s k o č i o sa s v o g a s j e d i š t a i u p r o mi p r s t u l i c e : „ P o s t a j e d u h . G o v o r i m o tebi. Ž i v i š poput d u h a . U s l u š a j u i z n e n a d n e s m r t i patit ć e š poput b i j e d n i k a t i s u ć a m a g o d i n a i l u t a t i poput duha." Onda s e zagledao u mene. „ Z a š t o m i l o s t n a š e g a g u r u a s h v a ć a š t a k o j e f t i n o ? M o r a š m u s e p r e d a t i ili otići." T u ž n o s a m pogledao u pod i odgovorio: „ O p r o s t i . O n d a ću otići."

262

263

bih sjeo i m e d i t i r a o n a m a n t r u H a r e K r i š n a p r e b i r u ć i p o b r o j a n i c i n a č i n j e n o j o d d r v e t a t u l a s i . T a k o m i j e p o č i n j a o s v a k i d a n i molio s a m se da n i k a d ne z a b o r a v i m to i s k u s t v o . Jedne s a m v e č e r i , d o k s e s u m r a k p r e t a k a o u noć, sjeo pod s v e t o stablo kadambe i sastavio pismo svome ocu. Već s a m dva tjedna živio n a obali r i j e k e . ivot u b u j n i m v r i n d a v a n s k i m š u m a m a ! R i j e k a J a m u n a d o z i v a l a me je na svoje o b a l e gdje s a m opet ž i v i o kao l u t a j u ć i b e s k u ć n i k koji s v a k e noći s p a v a pod d r u g i m s t a b l o m . Sve što s a m i m a o Dragi moj oče, Moja me duga potraga odvela u odgovarajuće Vrindavan uvjete. veliki U posljednjih Vrindavan. nekoliko Vjeruj Najzad sam pronašao tražio da nešto što mi privlači srce kao čista istina. Sve do sada sam nudi dragulj znanja. mi, ovdje

Ž

o d odjeće, nosio s a m n a s e b i . B i l a s u t o d v a k o m a d a n e š i v e n o g p l a t n a .

Jednoga b i h omotao oko p o j a s a i p r e k r i o donji dio t i j e l a , a d r u g i m b i h z a g r n u o p r s a . S a m o ć a m i j e opet bila d r a g i s u p u t n i k . Mnoge s a m noći p r e s p a v a o n a C h i r a G h a t u p o r e d j e d n o g a d r e v n o g s t a b l a k a d a m b e . Oni k o j i žele č i s t u ljubav p r e m a B o g u o d p a m t i v i j e k a d o l a z e na to s v e t o m j e s t o i v j e š a j u o s t a b l o k o m a d e odjeće k a o s i m b o l e i s p u n j e n e n j i h o v o m m o l i t v o m kojom t r a ž e K r i š n u d a i m o d n e s e n e z n a n j e koje ih p o k r i v a . Stbalo k a d a m b e u V r i n d a v a n u s m a t r a j u p o s e b n o s v e t i m , a njegovo p r o c v a l o c v i j e ć e s v i m a donosi r a d o s t . C v i j e t mu je poput z l a t n e kugle v e l i č i n e ploda jagode koja je p r e k r i v e n a s t o t i n a m a l a t i č i c a u o b l i k u t r u b l j i . M i r i s m u j e opijajući. B o j a c v i j e t a n a l i k j e Š r i R a d h i n o j zlatnoj p u t i , p a j e s i l n o drago Š r i K r i š n i . K a d b i z a n o ć a l o , k l e k n u o bih pod k a d a m b o m n a C h i r a G h a t u i molio se za p o n i z n o s t i p o s v e ć e n o s t . P o t o m bih se i s p r u ž i o na obali rijeke i usnio osjećajući na koži hladnoću tla. Krevet mi je bila sveta z e m l j a , p r e k r i v a č z v j e z d a n o nebo, a b u d i l i c a z v o n j a v a h r a m s k i h zvona u daljini. S v a k o g bih se j u t r a p r o b u d i o u t a m i , u č e t i r i s a t a , te se p o k l o n i o na obali r i j e k e u z n a k z a h v a l n o s t i . O n d a b i h ušao u s v e t e vode da se o k u p a m . B l i ž i o se s t u d e n i i J a m u n a se o h l a d i l a . U r o n j e n do b r a d e , č e s t o s a m d r h t u r i o . Sjetio s a m s e t e k s t a p j e s m e koju s a m volio u d j e t i n j s t v u : R i j e k a J o r d a n je ledena i h l a d n a . H l a d i ona tijelo, ali g r i j e d u š u . R a z m i š l j a o s a m : Da. T r p j e t i p o t e š k o ć e r a d i n e č e g a z n a č a j n o g , v e l i k o je z a d o v o l j s t v o . N e p r e s t a n o s a m u r a n j a o u v o d u i m e d i t i r a o da p r o č i š ć a v a m tijelo, um i d u š u . Potom b i h s t a o pod z v j e z d a n o nebo i molio se za č i s t o s r c e . S t i m s a m o b r e d o m z a p o č i n j a o s v a k i d a n . Osjećao b i h s e t a k o b l i z u G o s p o d i n u . Potom b i h s e popeo n a obalu, s v u k a o s v u o d j e ć u o s i m k a u p i n a , i s c i j e d i o j e i opet s e o b u k a o . Onda

tjedana shvatio sam i iskreno te,

ne boravim nastojim čitavu te u

radi zadovoljstva

i dokolice,

već potpuno

ozbiljno Molim

ostvariti misiju koju ne mogu zanemariti. je put kojim S ljubavlju, listopad 1971. Richard Vrindavan, kročim vrijedan mom

I sam znaš da

svom životu nikad nisam namjerno povrijedio. životu.

vjeruj koliko

Jednoga s a m m i r n o g p o p o d n e v a hodao u z o b a l u J a m u n e . B o s o n o g i d j e č a č i ć i o d j e v e n i u k r a t k e h l a č i c e i bosonoge djevojčice u p a m u č n i m bluzama i s u k n j a m a igrali su k r i k e t sa štapovima i lopticama, pri čemu su se neobuzdano i slatko smijali. Druga su djeca č u v a l a krave, bivole, k o z e ili o v c e s p a s t i r s k i m š t a p o v i m a u r u k a m a . Žene su na glavama prenosile k o š a r e pune ž i t a r i c a . Dok bi prolazile pored m e n e , s r a m e ž l j i v o bi p o k r i l e l i c e sarijem. S lijeve s a m s t r a n e v i d i o K r i š n a d a s a B a b a đ i j a k a k o sjedi pod d r v e t o m i t i h o p j e v a G o s p o d i n o v a i m e n a . P r i m i j e t i o me je i r u k o m lagano u d a r i o po t l u , p o z i v a j u ć i me d a s j e d n e m . P r o m a t r a l i smo l a đ a r a k a k o p r e v o z i ljude p r e k o r i j e k e . Onda mi je Babađi šapnuo: „Pod o v i m stablom t a m a r i n d a , R a d h a i K r i š n a se najradije sastaju." Nato s a m postao s i l n o z n a t i ž e l j a n , p a s a m g a upitao: „ B a b a đ i , ovdje s v i t a k o s i l n o v o l e R a d h u . M o l i m te, p r i č a j m i o njoj." N a s a m z v u k R a d h i n a i m e n a , oči m u s e i s p u n i š e s u z a m a . S k l o p i o j e o č i , n a g n u o se n a p r i j e d , i r e k a o : „ S p i s i i s v e c i uče n a s da je B o g j e d a n , a l i taj j e d a n B o g p o s j e d u j e i m u š k u i ž e n s k u p r i r o d u . K r i š n a j e m u š k o

265

načelo, a R a d h a ž e n s k a e n e r g i j a . U d u h o v n o m s v i j e t u j e d a n G o s p o d i n b i v a u ta d v a o b l i k a . L j u b a v i z m e đ u K r i š n e , voljenoga, i R a d n e koja voli, b o ž a n s k i j e i z v o r s v e ljubavi." „ B a b a đ i , " upitao s a m , „ k a k o s e ljubav i z m e đ u m u š k e i ž e n s k e p r i r o d e Boga m o ž e u s p o r e d i t i s l j u b a v l j u koju ljudi osjećaju j e d n i p r e m a d r u g i m a u ovom svijetu?" K r i š n a d a s B a b a đ i m i o v a k o odgovori: „ P o d k r i n k o m iluzije, ili maje, z a b o r a v l j a m o z a n o s n u l j u b a v p r e m a B o g u koja j e u r o đ e n a n a š i m d u š a m a . L j u b a v ovoga s v i j e t a s a m o j e o d r a z b o ž a n s k e l j u b a v i . N a t o l i k e n a č i n e t r a g a m o z a p r a v o m ljubavlju, a l i z a b o r a v l j a m o d a s e ona n a l a z i u n a š i m s r c i m a . " B a b a đ i je izgledao tako k r o t k o . Podigao je bijele o b r v e , a glas mu je p o d r h t a v a o . „ K r i š n a ž u d i da ga osvoji ljubav njegova p o s v e ć e n i k a , a tu l j u b a v s p o z n a j e m o z a h v a l j u j u ć i Svevišnjoj m i l o s t i R a d h e . R a d h a je s a m i l o s n a p r i r o d a A p s o l u t a i i z v o r sve d u h o v n e ljubavi." M i s t e r i j koji j e p r e d s t a v l j a l a R a d h a , ž e n s k a energija B o g a , istodobno me je o č a r a v a o i i z m i c a o m o m r a z u m i j e v a n j u . Ništa od onog što s a m i s k u s i o i p r o č i t a o , n i š t a od svega što s a m doživio sa s v i m sadhuima kojeg s a m upoznao, nije m e p r i p r e m i o z a n a j v e ć u tajnu joge koja s e s k r i v a l a u bhakti, p o s v e ć e n o s t i s l j u b a v l j u . Sada s a m z n a o da R a d h a č u v a taj m i s t e r i j . P o p r v i m i j e puta s i n u l o d a s u s v e c i i z V r i n d a v a n e p r o d r l i u najdublji i n a j p o v j e r l j i v i j i dio d u h o v n o g a p u t a . 0 k a k v o j t a j n i g o v o r i m ? T a j n a je ta d a , i z n a d s v j e t o v n i h z a d o v o l j s t a v a i i z n a d oslobođenja koje p r e d s t a v l j a s j e d i n j a v a n j e s Bogom, postoji v j e č n i ples, v j e č n a noć l j u b a v i , i ono što opija s a m u n a š u d u š u . A osoba koja m o ž e o d o b r i t i u l a z a k u to nepodnošljivo s l a t k o c a r s t v o je R a d h a . Č e ž n j a da se p o v e z u s R a d h o m ono je zbog čega su jogiji iz V r i n d a v a n a mogli i s k a z a t i t a k v u s i l n u i n e p a t v o r e n u p o n i z n o s t . Nisu i h z a n i m a l e moći koje donosi joga, v e ć se činilo da se u t a p a j u u o c e a n u b o ž a n s k e l j u b a v i . N j i h o v a bogata teologija p o z n a t a kao bhakti, o d n o s n o joga b e z u v j e t n e l j u b a v i , o č a r a l a je moj um i s r c e . S t i m s a m s h v a ć a n j e m dobio o b u h v a t a n pogled n a s v a svoja f i l o z o f s k a p i t a n j a koja s u m i s e v r z m a l a u u m u , a i m n o g i h koja s a m t e k t r e b a o p o s t a v i t i . Još s a m se u v i j e k bojao o d a b r a t i s v o j put, ali s a m o s j e ć a o da mi u s r c u klija ž u d n j a za p u t e m bhakti. K r i š n a d a s B a b a đ i me je blagoslovio, u s t a o i o d š e t a o niz obalu. Ostao s a m s j e d i t i uz r i j e k u u m i s l i m a o tajni b o ž a n s k o g a ž e n s k o g . U

kršćanskoj je c r k v i obožavanje isusove majke Marije nadahnjivalo b o ž a n s k u ljubav, ali i gorke r a z d o r e . M i s t e r i j M a r i j e Magdalene doveo je do s t v a r a n j a t a j n i h r e d o v a , n e j a s n e s i m b o l i k e i r a z n i h i n t r i g a . Mnogi Židovi, k a o i n e k i sljedbenici K a b a l e s m a t r a j u d a j e Š e k i n a h ž e n s k i v i d Boga, o d n o s n o Š a b a t o v a n e v j e s t a . U i s l a m u , s l j e d b e n i c i r e d a s u f i j a slave božansko žensko kroz štovanje Fatime. Sad s a m otkrio da je iz p e r s p e k t i v e Veda, d r e v n i h s v e t i h s p i s a , o d u v i j e k p r i h v a ć a n a i s t i n a o božanskom ženskom. Promatrao sam Majku Jamunu i razmišljao kako samilosnu, njegujuću s t r a n u d u h o v n o s t i često n a d j a č a j u p o d r u č j a m o ć i i v l a s t i . Duboko m e s e dojmilo koliko j e v a ž n o o b r a t i t i p a ž n j u ž e n s k o m e v i d u božanskoga. Moj je prijatelj A s i m otišao i z a š r a m a isto k a d i j a . P r e t p o s t a v i o s a m d a j e o s j e ć a o p r e v e l i k p r i t i s a k pod n e p r e s t a n i m z a h t j e v i m a koji su mu bili n a m e t n u t i . T a k o đ e r s a m v i d i o da ga se dojmio moj s t r o g ali s l o b o d a n s t i l ž i v o t a . Nas smo d v o j i c a č e s t o z a j e d n o i s t r a ž i v a l i K r i š n i n š u m s k i d o m . Jednog s m o s u n č a n o g p o s l i j e p o d n e v a r a z g o v a r a l i u s j e n i s t a b l a b a n j a n a , k a d nas j e z a s k o č i o osjećaj nečije n a z o č n o s t i . O k r e n u l i s m o se i ugledali nekoga k a k o s j e d i p o r e d n a s . O d a k l e je došao? Izgledao je i s t a r o i m l a d o u isto v r i j e m e . Jedan k o m a d odjeće od bijeloga p a m u k a p o k r i v a o mu je gornji i donji dio t i j e l a . P r a m e n o v i z a m r š e n e kose s e z a l i s u m u d o v r a t a . I m a o j e v e l i k e oči, o k r u g l o b r a d a t o lice te š i r o k i d j e č a č k i o s m i j e h . „ T k o god uđe u V r i n d a v a n , " r e k a o je, „ o d m a h s t u p a u v e z u s K r i š n o m . O s t a l i o b o ž a v a j u B o g a k a o m o ć n o g a v l a d a r a , ali ovdje, u V r i n d a v a n u , " pogledao je oko sebe i p r u ž i o r u k u p r e m a š u m i , „ K n š n a j e kod k u ć e . Ovdje g a v o l i m o k a o p r i j a t e l j a , dijete, l j u b a v n i k a . " I mi s m o pogledali u š u m u . U d a l j i n i se m e đ u d r v e ć e m s k r i v a l a ž i v o t i n j a n a l i k divljoj p l a v i č a s t o j k r a v i . O n a k o z a č u đ e n i m a , č i n i l o n a m se da se n a l a z i m o u č a r o b n u s n u . ,,U p o č e t k u " , n a s t a v i o je čovjek, „ B o g a u č i m o voljeti k a o s v e m o ć n o g a s t v a r a t e l j a , u n i š t a v a t e l j a i s p a s i t e l j a . A l i , Bog je t a k o đ e r i n a j d r a ž e s n i j i i n a j s a v r š e n i j i l j u b a v n i k . S p i s i k a ž u d a j e z a i g r a n i K r i š n a i z V r i n d a v a n a s r ž s v e ljepote i d r a ž e s t i . " R e k a v š i to, s v e t a c koji se p o j a v i o naglo kao iz v e d r a neba, u s t a o j e i r e k a o : „ P o đ i t e s a m n o m . P o k a z a t ć u v a m m j e s t a koja n i k a d nećete z a b o r a v i t i . "

266

267

H i t r o s m o g a s l i j e d i l i d o k j e v r l u d a o k r o z š ume, o d h r a m a d o h r a m a , n i z o b a l u r i j e k e . Dok smo l u t a l i , m j e š t a n i i s v e ć e n i c i s u m u i s k a z i v a l i p o š t o v a n j e . N a j e d n o m A s i m upita: „ K a m o j e n e s t a o ? " O s v r n u o s a m s e . Njega v i š e nije bilo, a mi s m o se n a l a z i l i u nekomu d r e v n o m h r a m u . A s i m se o b r a t i p o s t a r i j e m s v e ć e n i k u : „Poznajete li sadhua koji je bio s nama?" S v e ć e n i k je na to r a z r o g a č i o oči, a u s t a su mu se o t v o r i l a od s t r a h o p o š t o v a n j a . „ 0 , z a r ne z n a t e ? " Iz g u ž v e nas je odveo u odaju gdje s m o bili s a m i s njime: „То je bio Š r i p a d B a b a . Nitko ne z n a k o l i k o m u j e g o d i n a , n i t i gdje ž i v i . O n j e p r o s j a k b e z doma koji t a j n o v i t o luta o d m j e s t a d o m j e s t a opijen t r a n s o m l j u b a v i p r e m a Bogu." S k o r o s v a k o g a d a n a koji s m o A s i m i j a p r o v e l i zajedno, p o r e d n a s b i s e m i s t i č n o n a š a o Š r i p a d B a b a . K a k o b i n a s p r o n a š a o ? N i k a d s e nije t r u d i o d a n a s p o z d r a v i n i t i d a s e o d n a s o p r o s t i . Č i n i l o s e d a posjeduje m o ć da u v i j e k bude s n a m a , bilo da s m o ga v i d j e l i ili ne. T a k o đ e r n a m s e č i n i l o d a poznaje s v a k o brdo, s t i j e n u , k a m e n , o b l u t a k i z r n c e p r a š i n e u č i t a v o m V r i n d a v a n u i o k o l i c i . Mnogo s m o d a n a , a i p o n e k u noć, hodili s n j i m . Jedne l e d e n e z i m s k e n o ć i , dok s a m l e ž a o n a obali r i j e k e i o d m a r a o se, v i d i o s a m Š r i p a d B a b u k a k o stoji do r a m e n a u r o n j e n u h l a d n u v o d i i m o l i se do zore. Jednoga j u t r a , v r e m e š n a u d o v i c a o d j e v e n a u bijeli s a r i p o z d r a v i l a n a s je u nekoj u l i č i c i i r e k l a : „ P r i m i j e t i l a s a m da lutate k r o z š u m u s a Š r i p a d B a b o m . P o đ i t e s a d s a mnom." L e đ a s u joj b i l a g r b a v a , a s v a k i k o r a k t e ž a k , d o k j e n a s l a n j a l a p r e d e b e l o tijelo o š t a p n a č i n j e n od b a m b u s a . H r a m a l a je p r e m a k u ć i i p r i č a l a n a m o p r o š l o s t i Šripada Babe koju nisu mnogi znali. Govorila je h i n d s k i , a A s i m mi j e p r e v o d i o : „ D a v n o p r i j e , dok j e B a b a bio š k o l a r a c , t i j e k o m o d m o r a j e volio p u š t a t i z m a j e v e s a s v o j i m prijateljem." Z a s t a v š i i z a r i v š i š t a p u s t a z u , n a m r š t i l a je s m e ž u r a n o lice, p o g l e d a l a n a s u o č i i p o d i g l a glas: „ N e k i i h j e učitelj zbog toga j e d n o m p r i l i k o m obojicu o š a m a r i o i izgrdio." I tijelo i glas su joj d r h t a l i . „ S i r o t i je d j e č a č i ć bio u š o k u ne mogavši shvatiti što je s k r i v i o . Pitao se zašto da nastavi učiti kad njegov u č i t e l j , u s p r k o s t o m u što je s v l a d a o s v e p r e d m e t e koje je on želio n a u č i t i , nije z n a o voljeti. T a d a je odlučio n a p u s t i t i i š k o l u i dom u p o t r a z i za Bogom." R e k a v š i to, s t a r i c a o k r e n e r e b r a s t i k l j u č u b r a v i svoje c i g l e n e kolibe, p a n a s pogleda p r e k o r a m e n a : „ N a j z a d j e postao učenik jednoga v r i n d a v a n s k o g sveca."

J

edne s m o se noći A s i m i ja s još č e t v o r i c o m d r u g i h i s k r a l i u n e k i z a b a č e n i š u m a r a k zajedno s a Š r i p a d B a b o m . B i l o j e oko 9 : 3 0 u

n o ć i . P o r e d m e n e je na obali J a m u n e s j e d i o sadhu koji je na s v o j i m leđima sapeo r u k o m izrezbareni sitar. Šripad Baba ga je predstavio k a o v i r t u o z a n a t o m u g l a z b a l u k o j i j e učio k o d i s t o g a u č i t e l j a k a o i R a v i Š a n k a r . Š r i p a d B a b a j e dodao: „ S a d a je, m e đ u t i m , o d a b r a o ž i v o t

sadhua." S i t a r i s t nas je pozdravio otmjenim n a k l o n o m glave i sklopio oči. I z a s r e b r n o g a m j e s e c a , nebo s e č i n i l o poput c r n e t i n t e . S v a k a j e z v i j e z d a s j a j i l a p o s e b n i m s j a j e m . Č i n i l o m i s e d a s u z v i j e z d e poput p r e g r š t i d r a g u l j a što s e ogledaju n a p o v r š i n i r i j e k e J a m u n e . S k r i v e n e u k r o š n j a m a o b l i ž n j e g a d r v e ć a k a d a m b e , n o ć n e s u ptice o s e ć a j n o p j e v a l e , a i z daljine s e č u l o k r i č a n j e p a u n a . J a s m i n koji c v a t e n o ć u natopio j e p o v j e t a r a c s v o j i m o p o j n i m m i r i s o m . I z toga j e m i r a i z r o n i o z v u k onoga s i t a r a . Duge plačne note n e k e d r e v n e rage u s k l a d i l e s u s e sa simfonijom v r i n d a v a n s k e šume. S v a k u s a m od njih čuo kao odraz glazbenikove žudnje za Bogom. Dok s a m s l u š a o , s a s v i m m e obuzeo o s j e ć a j d a s a m s i l n o d a l e k o o d K r i š n e . N i s a m mogao p r o n a ć i n i t r a g l j u b a v i u s v o m s r c u . Ž a l o s t a n s a m ž u d i o z a t o m l j u b a v l j u , p l a k a o z a njom, p r o s i o je. N a j e d n o m m i s e č i t a v s v i j e t č i n i o b e z n a č a j n i m bez t e l j u b a v i . S a v r š e n o o p i s u j u ć i moje t e ž n j e , s i t a r je p l a k a o i tugovao.

268

269

i u č e n j a k a k a k a v se r i j e t k o nađe", r e k a o je. " L j u d i ga ne p o z n a j u , ali ga d u h o v n o n a p r e d n i u o v i m k r a j e v i m a cijene. V j e r u j e m da bi ga na e n g l e s k o m j e z i k u z v a l i s v e c e m m e đ u s v e t i m a . " Jedna j e r a v n a s t i j e n a s l u ž i l a k a o m o s t i ć p r e k o k a n a l a koji je bio dio o t v o r e n e k a n a l i z a c i j e . K a n a l o m š i r o k i m oko jednoga m e t r a k l o k o t a l a j e i p j e n i l a g u s t a c r n a t e k u ć i n a . S m r a d m e j e gušio, p a s a m g a p a ž l j i v o p r e š a o . U p r a v o j e

V

r i n d a v a n m i j e p r i r e d i o m n o g a v e l i k a i m a l a č u d a . Nekog s a m p o p o d n e v a šetao k r i v u d a v i m š u m s k i m puteljkom k a d s a m s e našao l i c e m u lice s b i k o m u n a p a d u . Oblak se p r a š i n e n a d i m a o

tada j e d n a p r a s e ć a obitelj u r o n i l a u k a n a l i p o č e l a s v o j u r a s k a l a š e n u z a b a v u , s r č u ć i i g u t a j u ć i o d v r a t n u c r n u a m b r o z i j u . Niz n j u š k e s u i m c u r i l e f e k a l i j e , a oni su b r e k t a l i od z a d o v o l j s t v a . Za nekoliko t r e n u t a k a našli smo se u oazi zelenila, mirisnog cvijeća, z u j e ć i h pčela i c v r k u t a v i h ptica. U s k o r o s m o z a k o r a č i l i u d v o r i š t e u k o j e m s e n a l a z i o k u t i r , k o l i b i c a z a š t o v a n j e . „ D o đ i , m o l i m te", r e č e moj v o d i č i č v r s t o me u h v a t i za r u k u . U k o l i b i c i je na d r v e n o j d a s c i s j e d i o sadhu. Njegova g l a v a i lice bili su g l a t k o o b r i j a n i . Do t a d a s a m v e ć shvatio da je to i z r a z nevezanosti za sebična nastojanja. Na tjemenu j e o s t a v i o repić duge kose koji p r e d s t a v l j a s l u ž e n j e B o g u . K a s n i j e s a m saznao da mu je v i š e od osamdeset godina. Nježno se nasmijao, podigao s k l o p l j e n e d l a n o v e na čelo i pognuo g l a v u : „ D o b r o d o š a o u n a š u obitelj." Bio j e t o V i š a k a Š a r a n B a b a . Do njegovih je s t o p a l a sjedilo p e t e r o s t a r i j i h m u d r a c a koji su upijali s v a k u njegovu r i j e č . V i š a k a Š a r a n B a b a m e j e pogledao i p r o g o v o r i o . Moj m i j e v o d i č , k o g a s u s v i z v a l i P a n d i t đ i , p r e v o d i o njegov h i n d s k i n a e n g l e s k i : „ A k o n e t k o p r o s i B o ž j u ljubav k a o što i z g l a d n j e l i č o v j e k p r o s i h r a n u , G o s p o d i n ć e m u p o d a r i t i t o n a r j e đ e blago." P r i m i o m e j e z a r u k u . „ M o l i m te, d o p u s t i m i d a t e n a h r a n i m . " Z a d o v o l j s t v o koje s a m osjećao u njegovu d r u š t v u s v a k o g a me je p o p o d n e v a oko č e t i r i s a t a v u k l o niz onu p j e š č a n u s t a z u . K a d b i h stigao, V i š a k a Š a r a n B a b a b i v l a s t i t i m r u k a m a p r i p r e m i o s l a m n a t u p r o s t i r k u i p o z v a o me da s j e d n e m . Ponudio bi mi n e k o l i k o k o m a d a rotija, d o m a ć e b e s k v a s n e pogače, p r e m a z a n i h g u r o m , e k s t r a k t o m š e ć e r n e t r s k e . B i l a je to h r a n a n a j s i r o m a š n i j i h ljudi u V r i n d a v a n u . Njegovi s l j e d b e n i c i , koji s u g a v e l i č a l i , ž u d i l i s u d a m u ponude o b i l n i j a j e l a , ali on ih je odbijao. U težnji da se o s j e ć a p o n i z n o , č a k je i u s t a r o s t i p r o s i o od v r a t a do v r a t a . Što god bi i s p r o s i o , a n a j č e š ć e bi to bili j e d n o s t a v n i rotiji i gur, radosno je dijelio sa m n o m . Bio je v i š e od četiri puta stariji od mene, svetac među s v e t i m a i prepoznati učenjak, ali s a m i l o s t s kojom mi se obraćao, o s t a v l j a l a me je bez r i j e č i .

oko n j e g o v a golemog t i j e l a , a u s t a su mu p j e n i l a . B i j e s n o se u mene zagledao, š i r o m o t v o r i o u s t a i z a r e ž a o . D i v l j a č k i m l a t e ć i k o p i t i m a po

t l u , s p r e m a o se da me z g a z i . N i s a m se stigao ni o k r e n u t i , a on je v e ć s p u s t i o g l a v u p r e m a tlu, z a b a c i o je u v i s i n a s r n u o mi rogom u t r b u h . Z a s t e n j a o s a m , a on me je b a c i o u v i s p r e k o svoga golemog t i j e l a te s a m se s r u š i o na tlo. L e ž a o s a m , a on je n e s t r p l j i v o r o v a o k o p i t i m a po t l u , f r k t a o k r o z n o s n i c e i s p r e m a o se p o n o v i t i n a p a d . S v i j a o s a m se od boli i m i s l i o da ću u m r i j e t i . U p r a v o s e t a d a n a p u t u p o j a v i o neki m r š a v i u r e d n o odjeveni s t a r i j i čovjek u Nehruovom š e š i r u . Povikao je nešto na lokalnom jeziku što je n a v e l o b i k a da pogne g l a v u i na moje se o l a k š a n j e t i h o udalji. N e o b i č a n mi je č o v j e k p r u ž i o r u k u i podigao me. „Jesi li dobro?" upitao j e . „Onaj je b i k bio s i l n o l j u t . " Odahnuo s a m i p r e i s p i t a o svoje tijelo. I z n e n a d i o s a m s e k a d n i s a m n a š a o ni o z l j e d a ni boli. K o r a k n u o s a m i z a j a u k a o . Duboko u stopalo, z a r i o m i s e t r n koji m e p o v r i j e d i o v i š e nego onaj rog. Posegnuo s a m dolje da ga i z v a d i m i p o m i s l i o k a k o je to n a č i n na koji je K r i š n a p o k a z a o l j u b a z n o s t : rog j e z a m i j e n i o t r n o m . "Dobro s a m . H v a l a t i što s i m i s p a s i o život," odgovorio s a m . „ N i s a m t e j a s p a s i o , baba", n a s m i j a o s e onaj g o s p o d i n . „ K r i š n a te s p a s i o . Ja s a m s a m o bio o r u đ e u n j e g o v i m r u k a m a . " G l a s mu je t r e p e r i o o d o s j e ć a j a : „ K r i š n a o d n a s z a u z v r a t ž e l i s a m o n a š u ljubav." R e k a v š i to, gospodin m e j e počeo p r e g l e d a v a t i n e b i l i o t k r i o k a k v u r a n u i č i s t i t i p r a š i n u s moje odjeće. „ O d a k l e si došao i što te je dovelo o v a m o ? " upitao je. K a d s a m mu odgovorio, pogledao je u s u n c e i r e k a o : „ K a s n i m n a s a s t a n a k . A k o želiš, s l o b o d n o m i s e p r i d r u ž i . " T a k o s m o k r e n u l i z a j e d n o niz p j e š č a n e pute u š u m i . S k i n u o j e š e š i r i o t k r i o p o m n o p o č e š l j a n u sijedu k o s u . „ V o d i m te u d o m s v e c a

270
• •

271

Godine 1918., V i š a k a Š a r a n Baba je k a o sadhu došao u V r i n d a v a n gdje je p r o v e o o s t a t a k ž i v o t a . 0 njegovoj se p r o š l o s t i ne z n a m n o g o , j e r je r i j e t k o o t o m e g o v o r i o . Na H i m a l a j i s a m ž i v i o m e đ u s v e t i m l j u d i m a koji s u strogo v j e ž b a l i r a v n o d u š n o s t p r e m a s v i j e t u i v i d i o mnoge n a d n a r a v n e m o ć i . V i š a k a Š a r a n B a b a nije p o k a z i v a o t a k v e m o ć i niti je m u č i o svoje tijelo, već je bio u n e s e n u s l u ž e n j e s l j u b a v l j u . K a d bi govorio o Šri R a d h i n o j l j u b a v i i z a b a v a m a boga K r i š n e , bio je poput n e v i n a djeteta, n e s v j e s t a n d a ima a u t o r i t e t k r a l j a d u h o v n o s t i . S r a m e ž l j i v o j e s k r i v a o svoje z a n o s e i s l u ž i o n a s a s v i m uobičajen n a č i n . Njegovo j e p r i s u s t v o m a m i l o p r i v r ž e n o s t i z dubine moga s r c a . N i s a m to u p o t p u n o s t i s h v a ć a o . j e d n o m s a m ga p r i l i k o m upitao: " M o l i m te, p r i č a j mi o o n o m e što osjećaš da trebam čuti." Sjedio je na svojoj d a s c i . Z a t v o r i o je o č i i ušao u t r a n s , a iz u s t a m u j e p o t e k l a r i j e k a r i j e č i koje s u silno o d g o v a r a l e m o j i m b r i g a m a , p i t a n j i m a i t e ž n j i da p r i g r l i m K r i š n u . P a n d i t đ i je s k l o p i o oči i p r e v o d i o mi, a ja s a m ga slušao. „Tijelo G o s p o d i n a K r i š n e č i s t i j e d u h . Njegov j e o b l i k v j e č a n , p u n z n a n j a i b l a ž e n s t v a . V e d s k i se s p i s i i v i z i j e s v e t a c a t i j e k o m n e k o l i k o t i s u ć l j e ć a s l a ž u u o p i s u njegova o b l i k a u d u h o v n o m s v i j e t u , l a k o se njegova ljepota ne može u potpunosti doživjeti niti opisati m a t e r i j a l n i m o s j e t i l i m a , s p i s i p r u ž a j u o p i s koji j e n a j b l i ž i onome što l j u d s k a b i ć a r a z u m i j u . O n j e i z v o r s v e s v e g a lijepog. Njegova put j e p l a v i č a s t a poput n o v o n a s t a l a m o n s u n s k o g o b l a k a , a j e d i n o su mu d l a n o v i i t a b a n i poput r u ž i č a s t i h lotosa. Njegove oči, koje v i d e s v e , o b l i k a s u l a t i c a r a s c v a l o g a lotosa. Nos m u j e m e k a n poput s e z a m o v a c v i j e t a , u s n e c r v e n k a s t e poput ploda k o k c i n i j e , a z u b i n a l i k n i s k i b i s e r a . O b r a z i i čelo s u m u lijepi k a o t r i p u n a m j e s e c a . Njegove u š i , koje čuju s v e , rese n a u š n i c e u o b l i k u m o r s k i h p a s a posute d r a g u l j i m a . G u s t a v a l o v i t a k o s a , u k r a š e n a n i s k o m s i t n o g a c v i j e ć a , d r a g i m k a m e n j e m i p a u n o v i m p e r o m , poput s j a j n e c r n e s v i l e r a s k o š n o r u b i m j e s e c o l i k o m u lice. V r a t m u j e s e nježno p o v i j a poput š k o l j k e . Udovi s u m u m e k š i o d m a s l a c a , a l i z n a djelovati s n a ž n o poput groma. K r i š n a je neograničen i s a s v i m neovisan. Svojim moćima prožima s v e m a t e r i j a l n e i d u h o v n e s v j e t o v e te se osobno u m n a ž a ne bi li p r e b i v a o u s r c u s v a k o g a ž i v o g bića k a o n a š v j e r n i p r i j a t e l j i s v j e d o k .

O k o m budnoga oca o n n a d g l e d a m a t e r i j a l n i s v i j e t t e p o n e k a d djeluje strogo. Ipak, u n a j v i š e m p r e d j e l u d u h o v n o g a c a r s t v a , K r i š n a j e v r h o v n i u ž i v a t e l j . B l a ž e n s t v o koje o s j e ć a dijeli s a s v i m a k r o z svoje r a z i g r a n e z a b a v e , š a l e i n e s t a š l u k e . K a d z a s t a n e , p o v i j e tijelo n a t r i mjesta i z a s v i r a flautu, opčinjava n a m srca svojom očaravajućom ljubavlju." V i š a k a Š a r a n B a b a j e govorio s a v b l a ž e n , a j a s a m g a z a p a n j e n o slušao. „ Š r i R a d h a je G o s p o d o v ž e n s k i v i d . P u t joj je poput otopljena z l a t a . Ona je n a j m i l o s t i v i j a m a j k a s v i h b i ć a , a njene d i v n e o d l i k e o č a r a v a j u i um s a m o g a K r i š n e . Ja se, m e đ u t i m , ne o s j e ć a m s p o s o b n i m n i t i z a p o č e t i j e o p i s i v a t i . Njena j e l j u b a v o n a s v e p r o ž i m a j u ć a s t v a r n o s t koja i s p u n j a v a d u h o v n i s v i j e t b e s k r a j n i m b l a ž e n s t v o m . " Njegov opis, u kojem s a m se s a s v i m z a b o r a v i o , n a k o n toga se p r e o b r a z i o u učenu r a š č l a m b u n a v e d e n i h i z r a z i t o o s o b n i h o b l i k a B o g a , što j e bio s a v r š e n m e l e m z a moj a n a l i t i č k i z a p a d n j a č k i u m . „Postoji m i š l j e n j e da je t a k a v opis boga a n t r o p o m o r f i č a n , o d n o s n o da B o g u p o k u š a v a p r i d a t i l j u d s k e o d l i k e . U p r a v o s u p r o t n o tome, ljudi s u ti koji su blagoslovljeni i s k r i c a m a o d l i k a što p o t j e č u od G o s p o d i n a . U s v e t o j s e B i b l i j i k a ž e d a j e č o v j e k ' s t v o r e n n a s l i k u Božju'." Njegova je p r e d o d ž b a o t o m u j e d n o m B o g u b i l a i z n i m n o o s o b n a , i to ne u s i m b o l i č n o m ili a l e g o r i j s k o m s m i s l u , v e ć k a o d u h o v n a i s t i n a koja n a d i l a z i l j u d s k a o s j e t i l a i r a z u m . D r ž a o je da se B o g u m o ž e p r i ć i jedino p u t e m č i s t e p o s v e ć e n o s t i . S a m o g s a m s e b e z a t e k a o k a k o polako p o č i n j e m s v e v i š e c i j e n i t i r a z l o g e i z k o j i h s u t i ljudi p j e v a l i Božja imena, ponizno služili druge i molili se b o ž a n s t v i m a . Jednoga s a m p o p o d n e v a n a š a o V i š a k u Š a r a n a B a b u i n e k o l i k o mudraca kako sjede oko staroga drvenog radio prijemnika s poklopcem u obliku luka, metalnim gumbima i s t r š e ć o m antenom. V j e r o j a t n o je d a t i r a o iz t r i d e s e t i h g o d i n a d v a d e s e t o g s t o l j e ć a . S l u š a o s a m k r c k a v i p r i j e n o s u p r i j e v o d u moga p r i j a t e l j a koji m e j e s p a s i o o d b i k a . „ I n d i j a i P a k i s t a n su u r a t u . " L i c e mu je p o p r i m i l o b o l n i i z r a z . „ O k r u t n i r a t b i j e s n i , padaju b o m b e i t i s u ć e s u t r u p a n a b o j i š t u ; nigdje nema sigurna s k r o v i š t a . Da bi nas zaštitila od bombaških napada, vlada je noću proglasila zamračenje." Usredotočio se neko vrijeme na pucketavi z v u k . „ A m e r i k a poziva sve svoje građane da smjesta n a p u s t e Indiju." U to s a m se v r i j e m e o s j e ć a o kao i n d i j s k i sadhu, a ne

272

k a o A m e r i k a n a c , pa u m a l o n i s a m p r i m j e t i o da bi se to moglo odnositi na mene. P o m i s l i o s a m k a k o će v i j e s t i o r a t u još v i š e z a b r i n u t i moje roditelje. N a svoj 2 1 . r o đ e n d a n , 7 . p r o s i n c a 1 9 7 1 . , s a s t a v i o s a m sljedeće pismo: Obitelji Onoga Pakistanu. Sve dok nas strasti naših se na svim Budite Richard V i j e t n a m s k i je r a t p o t r e s a o moje d r u g o v e u A m e r i c i , a ja s a m se n a š a o u ratnoj z o n i n a d r u g o m k r a j u s v i j e t a . Č e m u još j e d a n r a t ? K a d a se Indija 1947. podijelila, n a s t a l i su I s t o č n i i Z a p a d n i P a k i s t a n , s v a k i na j e d n o j s t r a n i Indije. D a n a 3 . p r o s i n c a 1 9 7 1 . , vojni s u a v i o n i Zapadnoga P a k i s t a n a n a p a l i I n d i j u , j e r j e poduprla i s t o č n o p a k i s t a n s k u p o l i t i č k u s t r a n k u koja s e z a l a g a l a z a n e o v i s n o s t o d Zapadnoga P a k i s t a n a . T a k o je počeo k r v a v i r a t i z m e đ u Indije i Z a p a d n o g a P a k i s t a n a . Na k o p n u , u z r a k u i na m o r u v o d i l e su se b i t k e u k o j i m a su s t r a d a l e t i s u ć e ljudi, a još i h j e v i š e o s t a l o r a n j e n o . N a k o n č e t r n a e s t d a n a , Z a p a d n i P a k i s t a n se p r e d a o , a I s t o č n i je P a k i s t a n postao n e o v i s n a d r ž a v a B a n g l a d e š . R a t je bijesnio, a V i š a k a Š a r a n B a b a i v r e m e š n i m u d r a c i su se redovito okupljali oko njihova radija i slušali prijenos večernjih v i j e s t i . K a d b i č u l i z a s t r a d a l e , oči b i i m s e i s p u n i l e s u z a m a s u ć u t i . N a k o n što bi i s k l j u č i l i r a d i o , u n i j e l i bi se u p r i č e o G o s p o d i n u te u b r z o p o s t a l i s i l n o r a d o s n i . T a k o su istodobno bili s r e t n i , u n e s e n i u b l a ž e n u d u h o v n u s t v a r n o s t i z n a d r o đ e n j a i s m r t i , a i n e s r e t n i zbog l j u d s k e patnje koja ih je o k r u ž i v a l a . Višaka Šaran Baba i njegovi sljedbenici s u m e p o u č i l i v r l i n i r a v n o t e ž e . B i l o je to u m i j e ć e koje je z a h t i j e v a l o z r e l o s t i s p o z n a j u . U n j i h o v u s a m p o n a š a n j u v i d i o d a osjetljivost s p r a m p r o b l e m a s v i j e t a i patnji d r u g i h ž i v i h b i ć a na m a t e r i j a l n o j r a z i n i ne p o d r a z u m i j e v a tim bojištima. na sigurnom. ljubazni, Ne brinite, ja sam umova drže u zatočeništvu, nalazit ćemo moja, ratovi samo u odraz bitke unutar ljudskoga Gospodina, i Izraelu, ulazimo u a odnedavno uma. ratnu zonu. i u Indiji i trenutka ratuje kad zaboravimo Vijetnamu

zanemarivanje duhovne razine. Upravo suprotno, zapazio sam da je to što su voljeli Boga u n j i m a p r i r o d n o p r o b u d i l o o d l i k e i d e a l n i h l j u d s k i h b i ć a koja s u s a m i l o s n a p r e m a s v i m a .

Zemaljski su Danas se

274

j e neobično što s e obitelj č i n i l a n e z a i n t e r e s i r a n a z a s j a j n a b o ž a n s t v a koja s u i m k r a s i l a d o m . M e đ u t i m , dok s m o i m p r i l a z i l i , p r i m i j e t i l i s m o s t a r c a u pohabanoj odjeći k a k o ih h l a d i , a oči su mu bile i s p u n j e n e suzama ljubavi. Tanašni čovječuljak u svojim sedamdesetim g o d i n a m a i m a o je n j e ž n e oči. G l a v a i lice bili su mu o b r i j a n i . Izgledao

Č

je nevjerojatno krhko. Iz o r m a r a je pohitao p r e m a n a m a i poklonio se do s t o p a l a s v a k o g od nas, j e r s m o mu p o s t a l i g o s t i . I z n o v a i i z n o v a n a m j e n a k o l j e n i m a p r u ž a o d o b r o d o š l i c u dok s u m u niz o b r a z e t e k l e suze zahvalnosti. „ S l u g a s a m v a š pokoran", z a m u c a o je. „ M o l i m v a s , b l a g o s l o v i t e me." R e k a v š i to, p o k a z a o je p r e m a b o ž a n s t v i m a u o r m a r u . „ M o l i m v a s , dozvolite m i d a v a m p r e d s t a v i m R a d h u i K r i š n u . K r i š n a v a s j e d a n a s o v a m o p o z v a o , j e r ste Njegovi d r a g i p r i j a t e l j i . J a s a m p a k s a m o malecki sluga. S v u s r e ć u nalazim k a d služim. Molim vas, dozvolite mi d a v a s s l u ž i m . " T o j e bio moj p r v i s u s r e t s a G h a n a š j a m o m . K a d m u j e Š r i p a d B a b a p o v j e r i o k o l i k i s m o put p r e v a l i l i d a b i s m o d o š l i do V r i n d a v a n a , G h a n a š j a m je z a d r h t i o od i z n e n a đ e n j a i r e k a o : „ K r i š n a v a s j e d o z i v a o i z daleke z e m l j e d a p r e đ e t e o c e a n e i k o n t i n e n t e . T o l i k o v a s je dugo č e k a o i sada s t e došli." Nato mu je glas p u k a o . „ D a , s a d a s t e stigli." G h a n a š j a m o v o m a l e n o o s t a r j e l o lice izgledalo je blago i nježno. Sitne z a m u ć e n e oči, z a o b l j e n i nos, t a n k e u s n e i n j e ž n e b o r e č i n i l e s u i z r a z njegova l i c a s j e t n i m . T o n m u j e g l a s a obojao i s t i osjećaj, ali je, duboko i s p o d toga, s r c e mu i d u š u n a d i m a l a z a n o s n a l j u b a v koja j e n a d a h n j i v a l a s v e koji b i m u s e p r i b l i ž i l i . V i d j e v š i n a s p r e d s v o j i m b o ž a n s t v i m a , Ghanašjama je preplavila radost. Počeo s a m p r o v o d i t i v i š e v r e m e n a s t i m s v e t i m č o v j e k o m . S v a k o g a j u t r a u devet s a t i , s r c e bi me o d v u k l o niz t r o š n u s t a z u do o l t a r a u o r m a r u . N i s a m mogao odoljeti njegovu d r u š t v u . K a d god b i h stigao, on bi me s l j u b a v l j u u v i j e k p o d j e d n a k o p o z d r a v i o : „ S l u g a s a m t v o j p o k o r a n . " T a k o je i mislio. D a v a o je s v e b e z da je i š t a o č e k i v a o z a u z v r a t i volio je to. Ja s a m s i l n o ž u d i o i m a t i tu o d l i k u . Jednoga s a m j u t r a , dok smo s j e d i l i s a m i , u p i t a o G h a n a š j a m a k a k o je u o p ć e došao u V r i n d a v a n . On je na to pognuo g l a v u : „Moja p r i č a uopće nije v a ž n a " , r e k a o je. O n d a je podigao pogled i s p u n j e n č u d o m . „Ipak, vrijedi poslušati o K r i š n i n o j milosti p r e m a grešniku." Govorio je p o l a k o i tiho. Počeo s t i m e da je o d r a s t a o u dobrostojećoj obitelji p a n a s t a v i o : „ K a d s a m bio m l a d i ć , m o j a j e obitelj došla n a h o d o č a š ć e novorođeno tele. Ono se t r e s l o , b e s p o m o ć n o p l a k a l o i m u k a l o

o p o r g o l e m i h ljutih m a j m u n a , koji su r e ž a l i i k r i č a l i , opkolio je z a m a j k o m . N a ovaj s a m p r i z o r n a i š a o hodajući k r o z selo. Dok i mahnito dogalopirala. Z a h v a l j u j u ć i s v o j i m

s a m t r a g a o z a d o b r i m š t a p o m u želji d a p o m o g n e m , m a j k a k r a v a g l a s n o je z a m u k a l a r o g o v i m a i l j u b a v l j u koja nije z n a l a z a s t r a h , r a s t j e r a l a j e m a j m u n e . U o č i m a joj je s j a l a p r i v r ž e n o s t dok je n j e ž n o l i z a l a dijete. K a d se tele p r i m i r i l o , počelo j e s i s a t i m l i j e k o i z njena v i m e n a . P r o m a t r a j u ć i p r i z o r , s j e t i o s a m s e u č e n j a boga Ć a i t a n j e koji j e

r e k a o d a B o ž j e ime t r e b a m o pjevati u p o n i z n o m u s t a n j u u m a , poput d j e t e t a koje d o z i v a s v o j u m a j k u . T a m o o d a k l e s a m došao p o n i z n o s t s e č e s t o s m a t r a l a s l a b o š ć u , p a s a m s e ozbiljno zapitao što j e t o i s t i n s k a p o n i z n o s t i k a k o o n a djeluje. N i s a m ni s l u t i o da ću o tome u s k o r o dobiti p o u k u koju n i k a d n e ć u z a b o r a v i t i . Jednoga j e d a n a Š r i p a d B a b a doveo A s i m a i m e n e p r e d n e k i d r e v n i hram. Zavirivši u n u t r a , v i d j e l i s m o golemu d v o r a n u n a l i k s p i l j i načinjenu od crvenoga k a m e n a sa svodom visine tornja. Hram je bio o d a v n a n a p u š t e n . U p o l u t a m i s p a v a l i su m a j m u n i i golemi c r n i š i š m i š i koji s u v i s i l i n a g l a v c e s r u b a k u p o l e v i s o k o i z n a d n a s . Njihov j e i z m e t blatio k a m e n i pod. K r e n u l i s m o d a l j e p o u r u š e n o j s t a z i koja se naglo p r e k i d a l a . Uz nju je vodio k a n a l o t v o r e n e k a n a l i z a c i j e š i r o k nešto v i š e o d pola m e t r a . Š r i p a d B a b a s e n a s m i j a o i p o z v a o n a s : „Hajde, dođite, ž e l i m v a m p o k a z a t i j e d a n p o s e b a n h r a m . " K r o č i l i s m o z a n j i m n a s t i j e n u koja j e s l u ž i l a kao j e d i n i o b l i k m o s t a p r e k o k a n a l a . N a drugoj s m o s e s t r a n i n a š l i u d v o r i š t u t r o š n e k u ć e . D j e c a s u s e i g r a l a i s k a k a l a unaokolo, a n j i h o v a je m a j k a č u č a l a nad v a t r i c o m na tlu i k u h a l a . Kakav lije ovo hram? pitao s a m se. S i l n o s a m s e i z n e n a d i o k a d s a m u n a j o b i č n i j e m o r m a r u opazio nevjerojatan prizor. Bio je to oltar na kojem su stajala b o ž a n s t v a R a d h e i K r i š n e v i s o k e oko p o l a m e t r a . K r i š n a j e bio n a č i n j e n o d c r n o g a k a m e n a , a R a d h a od sjajne b r o n c e . I z g l e d a l i su d r e v n o . B i l o mi

276

277

u V r i n d a v a n . Mreža Gospodinove milosti uhvatila mi je srce. Nisam i m a o snage da odem." D o k je pričao, povijao se od p o k o r n o s t i . R e k a o mi je k a k o je njegova o d l u k a da ostavi o b e ć a v a j u ć u k a r i j e r u i o s t a n e u V r i n d a v a n u u ž a s n u l o njegovu obitelj. „ P r i j e t i l i su mi da će me r a z b a š t i n i t i , ali t o m e nije u z n e m i r i l o . K r i š n a m i j e v e ć u k r a o s r c e . " S p a v a o je na tlu i s v a k o d n e v n o prosio s u h i k r u h u k u ć a m a vrađabasija, a l i n i t i j e d a n j e d i n i put nije z a ž a l i o z a s v o j i m b o g a t s t v o m . „ U m j e s t o toga," r e k a o je, „ o s j e ć a o s a m s i l n u z a h v a l n o s t š t o mogu s l u ž i t i K r i š n u u n j e g o v u d r a ž e s n o m domu." G h a n a š j a m o v e t a m n e o č i pogledavale s u a m o - t a m o , k a o u k a k v a s r a m e ž l j i v a djeteta. „Dugo j e v r e m e n a moje s r c e žudjelo o b o ž a v a t i b o ž a n s t v o . N a j z a d j e s v a n u o dan koji n i k a d n e ć u z a b o r a v i t i . Sjedio s a m pod s t a b l o m u o b l i ž n j e m v r t u i p r s t o m napisao ime ' Š r i R a d h a ' u m e k o m p i j e s k u na t l u . Cijeli dan s a m o b o ž a v a o njeno i m e u p i j e s k u n u d e ć i mu c v i j e ć e , p j e s m e i molitve. N a j z a d s a m ga u s u m r a k o b r i s a o rukom." I s p r i č a v š i to, G h a n a š j a m je zašutio. Zagledao se u s v o j a v o l j e n a b o ž a n s t v a , v i d l j i v o s e t r u d e ć i d a o b u z d a osjećaje. P r o g o v o r i o j e n a k o n duge s t a n k e : „ D o k s a m b r i s a o ime, n a n j e g o v u s a m m j e s t u n a tlu o p a z i o n e š t o z l a t n o . R a d o z n a l o s a m p o m i s l i o : 'Što j e to? V r a t i t ć u s e k a d n i k o g n e bude.' T a k o s a m i učinio. R a n o s l j e d e ć e g a j u t r a počeo s a m r u k a m a k o p a t i n a m j e s t u gdje j e d a n r a n i j e R a d h a bila p r i s u t n a u s v o m s v e t o m imenu." T a d a je G h a n a š j a m izgubio b i t k u s o s j e ć a j i m a koje se t r u d i o s a k r i t i . D o k je p r i č a o p r i č u o svojoj l j u b a v i , glas mu je drhtio, a n i z o b r a z e su m u lile s u z e . „ Z l a t n i p r e d m e t d o kojeg m i j e s u d b a v o d i l a p r s t e bio j e v r h g l a v e moje R a d h e . Njeno b o ž a n s t v o pojavilo m i s e i z t l a . P o r e d nje je, t a k o đ e r pod z e m l j o m , stajalo j e c r n o b o ž a n s t v o boga K r i š n e . Na n j e g o v u je postolju p i s a l o 'Gopiđana Vallabha', onaj kojega vole pastirice." V i s o k i m u s e g l a s lomio: „ A l i j a n i s a m i m a o n i š t a , b a š n i š t a . Što l i s a m uopće mogao u č i n i t i za n j i h ? " O n d a se opet s v e l i k o m l j u b a v l j u zagledao u b o ž a n s t v a i s p u s t i o glas: „Ne z n a m z a š t o su mi d a l i da se b r i n e m o n j i m a . O p s l u ž i v a o s a m ih d a n i noć. U p o č e t k u bi mi p r o l a z n i c i p o k l a n j a l i h r a n u k o j u s a m i m nudio. Dugo s a m i h v r e m e n a š t o v a o pod s t a b l o m . N a j z a d s u m i s e p r e c i obitelji k o d koje i d a n a s s t a n u j e m s m i l o v a l i k a d s u v i d j e l i R a d h a G o p i đ a n a V a l l a b h u bez d o m a .

P o n u d i l i s u m i d a i h s m j e s t i m u n j i h o v o r m a r . Ovdje i h o b o ž a v a m v e ć p r e k o pedeset godina." K a k o s u t j e d n i p r o l a z i l i , s v e s a m v i š e cijenio G h a n a š j a m o v e osobine. „ P o k o r a n , pokoran", govorio b i u s h i ć e n o dok m i j e p o k u š a v a o d a t i s v e š t o je imao. Z a j e d n o bismo p j e v a l i za G o p i đ a n a V a l l a b h u ili bi h l a d i l i božanstva lepezama od paunova perja. Svakoga bi dana Ghanašjam i n z i s t i r a o da p o j e d e m G o s p o d i n o v prasadam k o j i bi mi ponudio. P o r c i j a b i s e s a s t o j a l a o d t r i j e d n o s t a v n e pogače koje s e n a z i v a j u v r a đ a n s k i m rotijima. O n i su n a j č e š ć a i n a j j e d n o s t a v n i j a h r a n a ljudi i z V r i n d a v a n a . N e u p u ć e n o m o k u v r a đ a n s k i j e roti t e k k o m a d s u h o g a , b e s k v a s n o g k r u h a načinjenog o d g r u b o m l j e v e n e p š e n i c e , n o o n i m a s v j e r o m p r e d s t a v l j a n e p r o c j e n j i v blagoslov. I z r a s t a o iz z e m l j e u V r i n d a v a n u te pripremljen i ponuđen K r i š n i r u k a m a posvećenika, vrađanski se roti smatra svetim sakramentom. Ghanašjamove v r a đ a n s k e rotije jeo s a m s a z a h v a l n o š ć u . Nekog p o p o d n e v a , d o k s a m se k u p a o u r i j e c i , v i d i o s a m sadhua p o z n a n i k a . O č e k i v a o s a m p r i m i t i blagoslove koje b i m i i n a č e udijelio, a l i s a m u m j e s t o blagoslova dobio n e v j e r o j a t n o g r u b i u k o r : „ Z b o g tebe", p o v i k a o je s obale, „ G h a n a š j a m gladuje!" „Ne r a z u m i j e m " , d o v i k n u o s a m . On me je na to p r o s t r i j e l i o o č i m a : „ N e k i vradabasi G h a n a š j a m u s v a k i d a n donosi t r i rotija. T o m u j e j e d i n a h r a n a , ali s v a k o g a m u j e d a n a t i pojedeš. K a k o s i s e b i č a n ! " „ Š t o ? " h v a t a o s a m d a h p e n j u ć i s e n a o b a l u . „То j e n e m o g u ć e . M o l i m te, v j e r u j m i , n i s a m znao." S l j e d e ć e g a me je d a n a G h a n a š j a m opet posjeo na pod u svojoj j e d n o s t a v n o j n a s t a m b i i s l j u b a v l j u mi p o s l u ž i o v r a đ a n s k e rotije. O d g u r n u o s a m l i s n a t i tanjur. „ D a n a s n i s a m g l a d a n i n e ć u jesti." N a t o s e G h a n a š j a m s i l n o r a s t u ž i o . „ M o r a š j e s t i . Ovo j e h r a n a G o p i đ a n a Vallabhe. S a m o z a tebe j u j e s a č u v a o . " Odbio s a m . G h a n a š j a m j e sklopio d l a n o v e i d r h t a v o m e počeo moliti: „ Z a r s a m t o l i k i g r e š n i k da mi ne d o z v o l j a v a š da te s l u ž i m ? Hajde, pojedi moje rotije, m o l i m te." S r c e m i s e k i d a l o . P r e k l i n j a o s a m g a : „ G h a n a š j a m , t i gladuješ zato š t o p o j e d e m s v e t v o j e rotije. Ja m o g u rotije dobiti bilo gdje, ali ti n i k a d n a o d l a z i š odavde." „ А П , j a i m a m mnogo rotija", i n z i s t i r a o j e G h a n a š j a m . „ N i š t a m i n e

279

fali." P o n o v n o j e s t a v i o o n a j t a n j u r preda me. „ M o l i m te, p r e k l i n j e m te, j e d i i uživaj." Opet s a m o d g u r n u o t a n j u r i r e k a o : „ A k o doista i m a š mnogo rotija, p o k a ž i m i ih." „ N e m a p o t r e b e , nema potrebe", govorio j e tiho, v i s o k i m d r h t a v i m g l a s o m koji je o d a v a o očaj. „ N e ć u p r i h v a t i t i jedinu h r a n u koju i m a š dok m i n e p o k a ž e š svoje o s t a l e rotije." On je na to podigao glas ne bi li me l a k š e u v j e r i o : „ N e m a p o t r e b e , n e m a p o t r e b e . U onoj su sobi." S k o č i o s a m na noge i p r e t r a ž i o s o b u , no u njoj n i s a m n a š a o n i š t a . „ G h a n a š j a m , t a m o n e m a rotija. I z g l a d n j u j e š se zbog m e n e . M o l i m te lijepo, pojedi ove rotije." T a d a s u s e G h a n a š j a m o v e o č i i s p u n i l e s u z a m a t e m i j e o t v o r i o svoje p r e m i l o s r c e : „ T i s i p r i j a t e l j G o p i đ a n a V a l l a b h e , a j a s a m tek s l u g a n j e g o v i h s l u g u . Moja j e d i n a s r e ć a u ž i v o t u je s l u ž i t i p o s v e ć e n i k e . P r e k l i n j e m te, u ž i v a j u o v i m rotijima." D l a n o v i mu bjehu s k l o p l j e n i u m o l i t v i d o k je govorio: „ ј а te m o l i m , nemoj me l i š i t i jedinoga za što ž i v i m . " Z a p l a k a o s a m g l e d a j u ć i njegovu n e s e b i č n u l j u b a v i pojeo s v e one r o t i j e s a m o da bih ga u s r e ć i o . S l j e d e ć e g s a m g a d a n a o d l u č i o posjetiti d v a s a t a k a s n i j e nego i n a č e . P r e t p o s t a v i o s a m da će G h a n a š j a m u m e đ u v r e m e n u pojesti svoje rotije. V i d j e v š i me, s i l n o s e obradovao: „ K r i š n a D a s , R a t i n K r i š n a D a s , n a j z a d si s t i g a o ! G o p i đ a n a V a l l a b h a te je čekao." N i s a m mogao v j e r o v a t i onome što s a m v i d i o . R o t i j i s u još u v i j e k bili n a o l t a r u . G h a n a š j a m m i j e r e k a o : „Moj G o s p o d i n neće p r i h v a t i t i p o n u d u ako nije u d r u š t v u s v o g a p r i j a t e l j a . K r i š n a j e s a č u v a o ove r o t i j e s a m o z a tebe." O n d a j e s t a v i o s v e r o t i j e p r e d a me. „ Š r i R a d h a ć e m e p r i h v a t i t i kao s v o g a s l u g u j e d i n o a k o pojedeš s v e što je na t a n j u r u . " Opet me je porazio. Jednoga j e d a n a n e k i d o b r o n a m j e r n i k p o k l o n i o G h a n a š j a m u n o v u o d j e ć u . On je s r a m e ž l j i v o s v r n u o pogled s nje i o t k r i o n a m što mu je na s r c u : „Ovo tijelo p r i h v a ć a jedino odjeću koju s u i z n o s i l i p o s v e ć e n i c i . " G h a n a š j a m je nosio s a m o o d j e ć u koju je p r i j e njega nosio n e k i sadhu. T a k v u je odjeću d r ž a o neprocjenjivom. Jedne s a m n o ć i n a š a o G h a n a š j a m a k a k o s j e d i u s a m o ć i i p j e v a k r a s n e rage u z g l a z b u s v o g a malenog h a r m o n i j a . T o l i k o j e bio u n e s e n

u s v o j u p o s v e ć e n o s t da nije ni p r i m j e t i o k a d s a m u š a o u p r o s t o r i j u . N i s a m r a z u m i o r i j e č i njegove p j e s m e , a l i m i j e d r a ž e s t i s l a t k o ć a njegove p o s v e ć e n o s t i s v e r a z o t k r i l a . G l a s b i m u r a d o s n o p j e v u š i o i l i tugovao u r a z d v o j e n o s t i od voljenoga. R e č e n o mi je da je u m l a d o s t i bio g l a z b e n i k na d v o r u nekog k r a l j a . T o l i k o se u n i o u s v o j u p j e s m u da m e nije z a m i j e t i o č i t a v s a t v r e m e n a . K a d m e j e n a j z a d ugledao, o z a r i o s e je. „ K r i š n a d a s , došao s i . " U p i t a o m e j e a k o b i h m u pomogao položiti b o ž a n s t v a u n j i h o v k r e v e t gdje n o ć u s p a v a j u . P e d e s e t je g o d i n a to č i n i o s v a k e n o ć i , ali je u s t a r o s t i v e ć bio p r e s l a b da ih podigne. Osjećao s a m s e s i l n o p o č a š ć e n o i r a d o p r i h v a t i o . T e iste noći, k a d s a m bio n a o d l a s k u , upitao m e je: „ K r i š n a d a s , gdje ćeš noćas spavati?" „ N a obali J a m u n e , k a o i s v a k e noći", odgovorio s a m . On me je na to u h v a t i o za r u k u i pogladio po g l a v i poput z a b r i n u t a o c a : „ A l i , v a n i j e ledeno. Noćas m o r a š s p a v a t i ovdje." „ A l i , G h a n a š j a m , s v a k e noći t a m o s p a v a m . " „ O s t a n i ovdje v e č e r a s , m o l i m te." Njegovo m j e s t o z a s p a v a n j e bilo j e n a t l u , u u s k o m e h o d n i k u i s p r e d o r m a r a . Obitelj je h o d n i k k o r i s t i l a k a o p r o l a z , pa bi ga m o r a l i z a o b i ć i . L e g a o s a m na pod, a G h a n a š j a m je p r e k o mene p r e b a c i o s v o j j e d i n i pokrivač. N i s a m t o mogao d o p u s t i t i . Š č e p a o s a m p o h a b a n i p o k r i v a č i v r a t i o mu ga. „Ovo je tvoj p o k r i v a č i ti ga t r e b a š k o r i s t i t i . " „ N e m a p o t r e b e , n e m a potrebe", z a j e c a o je s v o j i m v i s o k i m g l a s o m i odbio ga u z e t i . „ T i s i s t a r čovjek, a j a m l a d . M o r a š g a uzeti." P o n o v n o s a m m u v r a t i o pokrivač. On je na to p o s k o č i o u n a t r a g , „ N e m a p o t r e b e , n e m a poterebe." Uslijedila je p r e p i r k a . Ghanašjam je ustrajao, a ja s a m naposljetku p r i p r i j e t i o d a ć u s e v r a t i t i n a obalu. S p u s t i o s a m p o k r i v a č n a tlo i odjurio p r e m a v r a t i m a . „ N e m a p o t r e b e , n e m a potrebe." Podigao j e p o k r i v a č i r e k a o : „ P o k r i t ć u se." Legao s a m p o r e d njega i z a s p a o s k l u p č a n k a k o b i h s e u g r i j a o , j e r j e z i m s k a noć b i l a h l a d n a . Nešto k a s n i j e s a m s e p r o b u d i o , r a z m i š l j a j u ć i z a š t o m i j e t a k o neobično toplo. Pogledao s a m p r e m a G h a n a š j a m u , a o n j e ležao n a tlu, t r e s u ć i s e o d s t u d e n i poput l i s t a n a v j e t r u . N a n j e m u

280

281

nije bilo njegova p o k r i v a č a . S h v a t i o s a m da me je u t i š i n i p o k r i o k a d s a m z a s p a o . S k i n u o s a m p o k r i v a č s a sebe i nenametljivo g a p o k r i o . Onoga t r e n a k a d ga je p o k r i v a č dotaknuo, s k o č i o je ne noge i p o v i k a o : „ N e m a potrebe, n e m a potrebe. T i s i K r i š n i n p r i j a t e l j . M o r a š s e dobro n a s p a v a t i . " „ O n d a i d e m n a J a m u n u " , p o v i k a o s a m i opet o d j u r i o p r e m a v r a t i m a . Opet je uzeo i z l i z a n p o k r i v a č i legao. P r o b u d i o s a m se u g r i j a n . Malo d a l j e je ležao moj d r a g i G h a n a š j a m , a k r h k o tijelo mu se t r e s l o od h l a d n o ć e . P o k u š a o s a m g a p o k r i t i . „Nema potrebe, n e m a potrebe." G h a n a š j a m je volio s l u ž i t i s v e koje bi s r e o . U pedeset g o d i n a što je o b o ž a v a o s v o j a b o ž a n s t v a n i k a d nije nigdje odlazio o s i m dograbiti vodu za svoga Gospodina. Posvetio je život i dušu služenju tih b o ž a n s t a v a te nije mogao n i t i p o m i s l i t i da ih o s t a v i . Jednoga s a m s e j u t r a v r a ć a o s r i j e k e . I z n e n a d i o s a m s e k a d s a m ugledao o s t a r j e l o g a G h a n a š j a m a k a k o se s p o t i č e i p a d a na tlo u pustoj u l i č i c i . P o t r č a o s a m , jer s a m m u želio pomoći. Silno s e t r u d i o nositi v j e d r o p u n o v o d e koju je z a g r a b i o u J a m u n i u n a m j e r i da o k u o a svoja b o ž a n s t v a . N a č i n i o bi n e k o l i k o k o r a k a pa stao, slab i i s c r p l j e n . „ G h a n a š j a m , m o l i m te, d o p u s t i m i d a n o s i m t o vjedro." On me je m r k o pogledao i odgovorio: „ N e m a p o t r e b e , n e m a potrebe." Bilo mi je t e š k o gledati ga k a k o se m u č i . „ M o l i m te, m o l i m te. Ja s a m m l a d . B e z m u k e ću ga d o n i j e t i do t v o g a h r a m a u pet m i n u t a . Jako si s t a r i slab. T r e b a t će ti pola s a t a . Molim te, d o z v o l i mi da ga ponesem." N a l i c u m u j e z a i g r a o onaj dobro p o z n a t i n e v i n i o s m i j e h m a l e n o g a o s t a r j e l o g G h a n a š j a m a . Počeo m e j e m o l e ć i v o n a g o v a r a t i : „ T i s i m l a d i prijatelj G o p i đ a n a Vallabhe. T r e b a š u ž i v a t i . J a s a m m u s a m o s t a r i s l u g a . Moj je ž i v o t n a m i j e n j e n s l u ž e n j u . Idi s a d i u ž i v a j u V r i n d a v a n u . To će me u s r e ć i t i . " Njegova mi je p o n i z n o s t topila s r c e , ali me i z a b r i n j a v a l a . „ M o l i m te. Nošenje t v o g v j e d r a s i l n o ć e m e u s r e ć i t i . " Zgrabio s a m r u č k u i p o v u k a o je. Na to se G h a n a š j a m o v o tijelo u k r u t i l o poput d r v e t a . Ž e l j e z n o m j e o d l u č n o š ć u obuhvatio r u č k u s v o m s n a g o m , poput č o v j e k a koji b e s p o m o ć n o v i s i sa litice i d r ž i se za u ž e koje ga dijeli od smrti. Pogledao m e je. U o č i m a s a m m u v i d i o b e z n a đ e . „Ја s a m s i r o t i s t a r i č o v j e k . J e d i n o m i j e blago m o j a služba." Oči s u m u s e z a c r v e n i l e i n a p u n i l e s u z a m a . „ A k o m i o d u z m e š m o j u

s l u ž b u z a G o s p o d i n a , u z e t ćeš m i život. M o l i m te, d o z v o l i m i d a ž i v i m . M o l i m te." Potonuo s a m . Što s a m drugo mogao nego v r a t i t i mu njegov ž i v o t i njegovo v j e d r o . I p a k , k a d j e p r i m j e t i o k o l i k o s a m n e m i r a n o d b r i g e z a njega, p r i s t a o je da ga oboje n o s i m o , r a m e uz r a m e . Doslovce s v a k e me je m i n u t e pitao j e s a m li dobro. Jedne m i j e n o ć i G h a n a š j a m p r e d l o ž i o d a p o s j e t i m V a r š a n u , o b l i ž n j e selo koje R a d h i n d o m . Nježno j e u z v i k n u o : „ K r i š n a d a s , o z r a č j e V a r š a n e z a u v i j e k ć e t e promjeniti." K a d j e v i d i o k o l i k o s a m u z b u đ e n , s r a m e ž l j i v o j e dodao: „ K a d s t i g n e š , m o l i m t e p o r u č i Š r i R a d h i d a j e n j e z i n m a l e c k i sluga G h a n a š j a m ž e l i v i d j e t i . " S t a r č i ć koji je ž i v i o s k r i v e n od s v i j e t a duboko me je d i r n u o . Nije bio n i u č e n j a k , n i s l a v n i g u r u , niti m i s t i č n i jogi, v e ć i s t i n s k i s v e t a c č i j a j e p o n i z n o s t b i l a i z r a z njegove l j u b a v i p r e m a B o g u . Nekoć s a m , poput m n o g i h n a Z a p a d u , m i s l i o d a j e p o n i z n o s t p o t i r a n j e s a m o g a sebe, s l a b o s t koja o t k r i v a n e d o s t a t a k s a m o p o u z d a n j a ili brige z a sebe. D r ž a o s a m j e l o š i m o b l i k o m o p s j e d n u t o s t i koja m o ž e d o v e s t i do o s j e ć a j a m a n j e v r i j e d n o s t i ili d e p r e s i j e . U d r u š t v u ljudi poput Ghanašjama, otkrio s a m da je istinska poniznost upravo suprotna m o m v i đ e n j u z a t o što n a s povezuje s n e i s c r p n o m m o ć i koja n a d i l a z i s v e n a š e snage, a to je moć m i l o s t i . I s t i n s k a je p o n i z n o s t o b u h v a t a n ponos n a v e l i č i n u B o g a i i s t i n s k o p o š t i v a n j e t u đ i h v r l i n a . Učio s a m d a i s t i n s k a p o n i z n o s t n e z n a č i d a t r e b a m biti k u k a v i c a i pobjeći p r e d i z a z o v i m a , v e ć me je n a g o n i l a da i s k o r i s t i m s v e svoje s p o s o b n o s t i k a k o bih i z a z o v e s v l a d a o p o š t e n o , s l j u b a v l j u , p o š t o v a n j e m i z a h v a l n o š ć u te da b u d e m o r u đ e b o ž a n s k o g a k o l i k o god s a m to u m o g u ć n o s t i . I s t i n s k a s e p o n i z n o s t temelji n a d u b l j e m n a č e l u nego n a š a o t u ž n a p o t r e b a d a s e o s j e ć a m o boljima o d d r u g i h . T o n a m v i š e n a č e l o ne d o z v o l j a v a da b u d e m o oholi i da s v i s o k a g l e d a m o na one koje s m a t r a m o i n f e r i o r n i m a . Ono n a s š t i t i o d z a v i s t i p r e m a o n i m a koji s u uspješniji. K a d smo ponizni, osjećamo zahvalnost i pridajemo zasluge G o s p o d i n u i s v i m a koji s u n a m pomogli. Osoba p o n i z n a s r c a l a k o p r i z n a j e g r e š k e i o t v a r a ga u č e n j u . P o s t a t i p o n i z a n ne z n a č i ubiti ego, v e ć osloboditi i s t i n s k i ego koji v j e č n o t r e p e r i o d l j u b a v i p r e m a Bogu i prema drugima. Najdublje j e o t a j s t v o , k a k o s a m o t k r i o , t o d a što v i š e n e t k o

282

283

r a z v i j a u z v i š e n e osobine, t o s e osjeća s v e s i t n i j i m , tek j e d n i m o d G o s p o d i n o v i h d j e l i ć a i s l u g o m s v i j u . Jedino što je G h a n a š j a m o v u s r c u p r u ž a l o r a d o s t bilo j e n e s e b i č n o s l u ž i t i druge. G h a n a š j a m B a b a bio je j e d a n od n a j s r e t n i j i h i najbogatijih ljudi koje s a m i k a d s r e o ; bio je j e d n o s t a v a n č o v j e k koji j e j e d n o s t a v n o volio Boga.

sila

I

spod k a m e n a na kojem s a m sjedio ispuzala je c r n a z m i j a palucajući sjajnim jezikom. Večernje se nebo sivilo, k o m a r č i su z u j a l i na o b a l i r i j e k e , a moj se um n e m i r io. Strah je prevladavajuća u našim i da i životima. ćemo Strahujemo nevolja. od bolesti, li neuspjeha, ekonomske lopova, razočarati druge. Bojimo se neprijatelja,

propasti varalica

nebrojenih

Dvojimo jesmo

donijeli dobre životne

odluke. Uto m e k o m a r a c u g r i z a o z a č l a n a k t e p o m i s l i h k a k o m e s v a k i od tih s i ć u š n i h k u k a c a može ubiti m a l a r i j o m . Pitao s a m se i to k a m o je n e s t a l a o n a z m i j a . Svakako bih, p o m i s l i o s a m , trebao biti realan i zaštiti se, ali previše bi straha U majčinu moglo zagušiti moj napredak, a um mi preplaviti tjeskobom. n a r u č j u d i j e t e se n i č e g a

n e b o j i . T o j e u v j e r e n j e koje d o n o s i m i r , b i l o d a g a s t e k n e m o z n a n s t v e n i m i f i l o z o f s k i m r a z u m i j e v a n j e m ili p a k j e d n o s t a v n i m l j u d s k i m p o v j e r e n j e m . Istinska vjera, p o m i s l i o s a m , dobiva se bilo izravnim iskustvom više stvarnosti bilo kroz druženje s onima koji su je razvili. S l j e d e ć a mi je p u s t o l o v i n a p r u ž i l a u v i d u n a v e d e n u i s t i n u t e j e p o s t a l a još j e d a n u n i z u p u t o k a z a n a m o m u n u t a r n j e m putovanju. K r i š n a d a s Babađi, Bon Maharađa i A s i m p r e p o r u č i l i su mi da posjetim V a r š a n u . Sjetio sam se i one noći k a d me je G h a n a š j a m zamolio da u č i n i m isto. G h a n a š j a m po svojoj p r i r o d i n i k a d nije ništa ni od koga t r a ž i o . Pomislio s a m k a k o me nježno i s ljubavlju p o v e o d u b l j e u o t a j s t v a moga p u t a k o j i s a m p o l a k o o t k r i v a o . O n a s u me trojica uputili da odsjednem s n e k i m mudracem samotnjakom u zabačenim, valovitim brdima Varšane. Taj gradić posvećen Radhi, tridesetak kilometara udaljen od Vrindavana, k r a s e mnoga j e z e r a , njegovani v r t o v i , vile i h r a m o v i poput p a l a č a . Do moga d o m a ć i n a vodile su me široke stepenice koje vijugaju po planini i zastaju pred velebnim h r a m o m . Vidjevši mnoge pomno isklesane i oslikane kupole, tornjeve, z v o n i k e i lukove, ostao s a m bez daha. S l i j e d i o s a m s t a z u k o j a m e j e p o v e l a k r o z h r a m , d o c v i j e ć e m ob­ rasloga v r t a na v r h u brda, a potom k r o z još j e d a n r a s k o š a n h r a m .
285

Nekoliko se t r e n u t a k a potom, našao s a m se na zemljanu putiću što je k r i v u d a o š u m o m gdje su živjeli m a j m u n i , paunovi i egzotične ptice koje su ć u r l i k a l e . Putem s a m meditirao na mantru Hare K r i š n a . Činilo mi se da se nalazim u naručju ozračja duhovne milosti, s r c a ispunjenog m a n t r o m . T a k o blagoslovljen izvana i iznutra, našao s a m se u prelijepom stanju svijesti. Tamo na osami u Radhinoj šumi duboko se u meni probudio t r a č a k duhovne ljubavi. Osjećao s a m kako mi s e s r c e p u n i n e k t a r o m k o j i m e opijao. Z a t v o r i o s a m oči p u n e s u z a i osjećao k a k o me R a d h a i K r i š n a zasipaju svojom ljubavlju te me pozivaju da ih pronađem u svome srcu. Zadrhtao s a m . Šuma kojom s a m hodio č i n i l a mi se m i l i j a r d a m a k i l o m e t a r a daleko od Zemlje, u nekom s a s v i m drugom svijetu. Silno z a h v a l a n , nastavio sam polako izgovarati m a n t r u Hare K r i š n a . O s j e t i o s a m d a j e t o š t o m i s e dogodilo s a m o l e t i m i č a n u v i d u b o ž a n s k o koje će se u b r z o od mene s a k r i t i , ali je u meni pobudilo želju da se ponovi. Toga s a m popodneva u R a d h i n o j š u m i shvatio d a j e č e ž n j a z a d u h o v n o m l j u b a v l j u , koju j e u m e n i p r i z v a l a m a n t r a , bila najpotpunije i najdublje i s k u s t v o moga dotadašnjega života. Krivudajući radostan začaranom šumom, približio sam se mudračevoj svetoj planini. K a d s a m ugledao obronak po kojemu s a m se trebao uspeti, već se polako s m r k a v a l o . S m u k o m s a m se peo p o n e o b r a đ e n i m c r v e n i m s t i j e n a m a koje s u s l u ž i l e k a o s t u b e do njegova s k l o n i š t a . N a v r h u bio j e h r a m k o j i s e č i n i o s t a r , u r u š e n i n a p u š t e n . S j e d i o s a m pred r u š e v i n o m neko vrijeme, a onda me znatiželja n a m a m i l a u n u t r a . P r e d ulazom, samo nekoliko c e n t i m e t a r a od mene, vidio s a m dugačku z m i j u koja je otpuzala u r u p u u zidu. Prošao s a m dalje dok su mi se oči s m u k o m p r i v i k a v a l e na t a m u . T a d a s a m ugledao d r v e n i oltar na kojemu se nalazila jedna jedina izblijedjela slika. Ž b u k a od blata t r u s i l a se sa zidova i o t k r i v a l a ciglane zidove. Iz sjena je izronio začuo m e k i glas. „ O v a m o si p o z v a n i z d a l e k a . Dobrodošao." Okrenuo s a m se. U m r a č n o m k u t k u r u š e v i n e , sjedio je čovjek obrijane glave i k r h k o g a tijela, čiji se neobično v e l i k okrugli t r b u h nije slagao s t a n k i m udovima. Jedino što je na sebi imao bila je i s p o s n i č k a pregača. Bilo mu je č e t r d e s e t a k godina. Činio mi se silno dalek dok je gledao u

s v i j e t koji oči ne vide. P r e d s t a v i o s a m se i upitao: „ M o l i m te, bi li mi rekao štogod o ovomu m j e s t u ? " On je nato z a t v o r i o oči i duboko se z a m i s l i o : „ N a l a z i š se na Man G a r h u , p l a n i n i s r d i t e l j u b a v i . U ovoj š u m i Š r i R a d h a h i n i d a s e l j u t i na K r i š n u i tako i z r a ž a v a svoju jedinstvenu ljubav prema njemu. K r i š n a o v a m o d o l a z i d a b i j e z a m o l i o z a ljubav." Z a g l e d a o m i s e d u b o k o u o č i pa n a s t a v i o : „ L j u b a v o s v a j a v o l j e n o g a G o s p o d a , a to se događa jer on tako želi. K a d n a š a i s k r e n o s t zadovolji R a d h u , blagosilja nas Božjom ljubavlju." Onda je dlanom potapšao zemljani pod i p o z v a o m e : „ D o đ i , s j e d n i , a k o ž e l i š . " I z v r s n i m e n g l e s k i m predstavio mi se kao R a d h a Ć a r a n das. Bio je to m u d r a c kojeg s a m tražio. „ L j u d i me z o v u R a m e š Baba", dodao je. Neko s m o v r i j e m e j o š p o r a z g o v a r a l i p a i z a š l i v a n . Z a l a z a k s u n c a z l a t n i m je i g r i m i z n i m sjajem bojio b r d a i doline. Na m i r n o m e nebu nicale su zvijezde, a z r a k je bivao sve hladniji. D e s e t a k djece iz obližnjega sela skupilo se na k r o v u jedne od r u š e v i n a . Malecki, m r š a v i i odjeveni u iznošenu odjeću, o k r u ž i l i su R a m e š B a b u koji je z a s v i r a o harmonij i zapjevao k l a s i č n u ragu. Iz usta su mu tekli r a j s k i z v u č i . D j e č i c a s u p j e v a l a s n j i m e t e s e p o d i g l a n a noge i d i v l j e p l e s a l a dok je glazba b r z a l a . Neki je dječak u d a r a o d v j e m a s u h i m g r a n a m a u mjesnu v r s t bubnja, drugi je d r v e n i m maljem mlatio po metalnom gongu, a nekolicina je s v i r a l a činele. Na osamljenom p l a n i n s k o m v r h u , plesali su i pjevali u s l a v u Gospodina da se s v e orilo. Na v r h u n c u ushićenja i B a b a je ustao te graciozno zaplesao u t r a n s u . P r i gromoglasnom k r a j u pjesme, R a m e š Baba se posjeo i zapjevao laganu osjećajnu melodiju koja je v r h u n a c u t i š i n i što m e o s t a v i l a b e z d a h a . Uto m i j e d j e č a č i ć , k o m e j e moglo b i t i s e d a m g o d i n a , p r u ž i o m a l e n u r u k u i p o v e o m e n a k r o v gdje j e s p r i j a t e l j i m a bio n a p r a v i o oltar. B i l a je to jednostavna kolibica od slame povezana konopcima. Unutra se n a l a z i l a s l i k a G o s p o d i n a K r i š n e koji je grlio tele. D j e č a k o v e a h a t n o c r n e oči sjajile su na mjesečini. Ponosno se smiješeći, ushićeno mi j e r e k a o : „ O v o j e m o j Bog." Njegovo m e u v j e r e n j e z a d i v i l o . O n d a j e zaigrano otpustio moju r u k u te se otrčao p r i d r u ž i t i prijateljima. Stajao s a m tamo bez riječi. Dijete je govorilo iz s r c a u kojem nije bilo zlobe, z a v i s t i ni taštine, već je odavalo v j e r u koju se r i j e t k e duše čitavog života trude razviti duhovnom p r a k s o m i pomnim najzad doživjela

286

i š č i t a v a n j e m s v e t i h s p i s a . S j e t i o s a m s e r i j e č i I s u s a K r i s t a . „Ako n e postanete poput ovoga djeteta, nećete ući u kraljevstvo nebesko." U d j e č a k o v u p r i s u s t v u o s j e ć a o s a m s e poput k a k v a a g n o s t i k a . Z u r i o s a m u s l i k u i s p u n j e n p o n i z n o š ć u i m o l i o s e : Gospodine moj, hoću li ikad biti blagoslovljen takvom vjerom?

s m o z a g r a b i l i na j e z e r u u n i z i n i . B i o je to s i l n o n a p o r a n , i s c r p l j u j u ć i u s p o n . Pod s u n c e m koje j e p r ž i l o , s v a k i h s m o n e k o l i k o k o r a k a m o r a l i z a s t a t i i o d m o r i t i se. U podne b i s m o v o d u o s t a v i l i na v r h b r d a , pa se spustili stražnjom stranom planine do seoceta Manpura. Tamo smo od v r a t a do v r a t a p r o s i l i h r a n u . U n e k o m je d o m u m a j k a p u h n u l a u š k o l j k u p o z i v a j u ć i t a k o obitelj da p o ž u r i k u ć i s polja na k o j e m u su r a d i l i . Obitelj se b r z o s k u p i l a i o t p j e v a l a k r a s a n k i r t a n da p r o s l a v i to što s m o im došli. Otac je s v i r a o h a r m o n i j i vodio, a dijete od s v o j i h d e s e t a k g o d i n a u m j e š n o j e s v i r a l o d v o g l a v i bubanj z v a n dolak. D r u g o je dijete p r a t i l o o s t a l e c i m b a l i m a . Sve su ž e n e u k u ć i p l j e s k a l e i b l a ž e n o p j e v a l e . N a k o n d v a d e s e t m i n u t a p j e v a n j a , p r e d moga su d r u g a u p r o š n j i p o s t a v i l i s v e t i spis i z a m o l i l i g a d a o d r ž i p r e d a v a n j e . S a k h i Š a r a n B a b a govorio je oko p e t n a e s t m i n u t a na m j e s n o m h i n d s k o m , a obitelj je p o z o r n o s l u š a l a . Nakon toga je m a j k a n a p u n i l a n a š e p o s u d e za p r o š n j u k r u p n i m i g r u b i m v r a đ a n s k i m rotijima te s m o se v r a t i l i na v r h p l a n i n e gdje s m o i h podijelili s R a m e š B a b o m koji j e s j e d i o n a tlu. Z a v i s t i m r ž n j a c i j e n a je k o j u p l a ć a j u u v a ž e n i i v o l j e n i ljudi ovoga s v i j e t a . L j u d i koji s u p r e z i r a l i s v e v e ć u s l a v u R a m e š B a b e i njegovo g l a s n o p j e v a n j e G o s p o d i n o v a i m e n a n a h u š k a l i s u n a njega m j e s n u m a f i j u , k r i m i n a l c e koji s e n i s u libili u b o j s t v a . Jedne s a m m i r n e n o ć i s njim sjedio na k r o v u k a d s a m s p a z i o g r u b i j a n e s p u š k a m a i n o ž e v i m a kako se uspinju uz planinu. Navalili su sve do nas. Znao s a m da u z a b i t i gdje s m o s e n a l a z i l i i m a j u m a l o o b z i r a p r e m a z a k o n u i ž i v o t u . Mjerkali su nas divljačkim pogledima te nam jasno obznanili kako s u n a s s p r e m n i n a m j e s t u z a k l a t i . Njihov j e v o đ a bio o d v r a t n o prljav, n e u r e d a n , golem, s n a ž a n i n a s i l a n . Oko g l a v e j e o m o t a o c r n i š a l . B r k o v i bili s u m u g u s t i , a zubi t r u l i . „ U o v i m k r a j e v i m a , m i s m o z a k o n " , b i j e s n i o je. „ P r e s t a n i t e p j e v a t i i l i ć e t e u m r i j e t i . P o t a m a n i t ćemo v a s k'o k o m a r c e . " Sve dok banda nije otišla, Baba je mirno sjedio, potpuno n e z a i n t e r e s i r a n . D r u g o m j e p r i l i k o m n e k i m u j e njegov s l j e d b e n i k i z o b l i ž n j e g a s e l a izložio s m r t n e p r i j e t n j e koje mu je d o b i v a l a obitelj. U tim s a m o t n i m š u m a m a , shvatio s a m , ubojstva nisu bila neuobičajena. Ipak, R a m e š B a b a se nije u z n e m i r i o . „ P j e v a m B o ž j e i m e u kirtanu po n a p u t k u s v e t a c a i s p i s a " , r e k a o m i je, „ A k o j e G o s p o d i n s a m n o m z a d o v o l j a n , ne t i č e me se što oni čine." O n d a je B a b a n e o m e t e n n a s t a v i o s k i r t a n o m . S h v a t i o s a m da je n j e g o v a u v j e r e n o s t o d l i k a

U

z R a m e š B a b u , S a k h i Š a r a n B a b a bio j e j e d i n a d u š a koja j e ž i v j e l a na p l a n i n i . On mi je i s p r i č a o o r a n i j i m g o d i n a m a R a m e š B a b e .

R e k a o mi je k a k o se R a m e š B a b a rodio u A l l a h a b a d u , m j e s t u na k o j e m u

s e o d r ž a v a K u m b h a Mela. K a o dijete već j e bio i s t a k n u t i p o z n a v a t e l j s a n s k r t a i filozofije, a s d v a n a e s t mu je godina njegov glas z a r a d i o nagradu na D r ž a v n o m glazbenom natjecanju. Usprkos obećavajućoj b u d u ć n o s t i , ž e đ za d u h o v n o š ć u t j e r a l a ga je da bježi od d o m a i ž i v i k a o sadhu. M e đ u t i m , s v a k i put k a d bi utekao, n e k i bi ga r o đ a k našao i v r a t i o k u ć i . U m l a d o s t i je bio t a k o m o ć a n u č e n j a k i p r o p o v j e d n i k da se t i s u ć e l j u d i jatilo ne bi li ga č u l i k a k o predaje. „ I p a k , s v e je to o s t a v i o d a b i ovdje ž i v i o n a osami", r e k a o j e r e č e S a k h i Š a r a n . Jedne tihe n o ć i R a m e š B a b a i j a s j e d i l i s m o pored t r e p e r a v a p l a m e n a u f e n j e r u . U p i t a o s a m ga z a š t o je o s t a v i o u s p j e š a n g o v o r n i č k i poziv. On je na to n e z a i n t e r e s i r a n o pogledao u v i s . Nimalo nije volio g o v o r i t i 0 s e b i . „ U p i t a o s i , pa mi je d u ž n o s t odgovoriti", r e k a o je i oborio pogled. „Mojim s u g o v o r i m a n a z o č i l e t i s u ć e s l j e d b e n i k a , a l i s r c e m i je žudilo za Š r i R a d h i n o m ljubavlju. P o z i v a l a me je." B a b a je z u r i o u p l a m e n koji j e s v j e t l u c a o z l a ć a n i m s j a j e m n a njegovu o k r u g l u l i c u . „ O s t a v i o s a m p r o p o v j e d n i č k u s l a v u na u z l e t u i došao u V r i n d a v a n . Na b r d u G o v a r d h a n u n a š a o s a m svoga g u r u a . Potom s a m došao o v a m o . B i l o je to 1950. I m a o s a m š e s n a e s t g o d i n a . U ono je v r i j e m e ovdje bila d ž u n g l a u kojoj su ž i v j e l e s a m o d i v l j e ž i v o t i n j e , a p l a n i n s k i v r h na k o j e m s j e d i m o s l u ž i l o je k a o s k r o v i š t e ubojica i lopova. Ovdje s a m već d v a d e s e t i j e d n u g o d i n u t i j e k o m kojih m e d i t i r a m na Š r i R a d h i n o ime." Rameš Baba postao j e j e d a n od najcjenjenijih v r i n d a v a n s k i h s v e t a c a . B i o je j e d i n i s i n m a j k e udovice koja se k a s n i j e n a s t a n i l a u kolibi u p o d n o ž j u p l a n i n e da bi mu b i l a b l i z u . O d a b r a l a je j e d n o s t a v a n ž i v o t u d o v i c e koja s e o d r e k l a s v i j e t a , u s r e d o t o č e n a n a o b o ž a v a n j e Gospodina. N a p l a n i n i nije bilo s t r u j e , k a n a l i z a c i j e , vode n i h r a n e . S a k h i Š a r a n 1 ja s m o u v j e d r i m a uz p r e d n j u s t r a n u s t r m e p l a n i n e n o s i l i v o d u koju

k o j u t r e b a m njegovati ne bi li moje s r c e postalo d o b r a p o s u d a u koju ću p r i m i t i ono za što s a m se molio. Da, on je posjedovao ideal za koji je ž i v i o i za koji je bio s p r e m a n u m r i j e t i . S p a v a l i s m o pod z v j e z d a n i m s v j e t l o m n a betonskoj p l a t f o r m i p r e d u l a z o m u h r a m . Jedne s a m n o ć i p r i m i j e t i o da je B a b a legao na leđa š t a p o m o d j e d n o g a m e t r a p o r e d sebe. I s p u n j e n z n a t i ž e l j o m , sjeo s a m . „Nikad te n i s a m vidio da s p a v a š sa štapom, Baba. Zašto ga i m a š ? " M i r n i m mi je glasom rekao: „Seljani su poslali vijest da se n a š i m š u m a m a š e t a l e o p a r d l j u d o ž d e r koji j e v e ć pobio n e k o l i k o k r a v a i s e l j a n a . " Potom je, s p l e t e n i h o b r v a , podigao š t a p . „ V e č e r a s su ga v i d j e l i k a k o s e penje u z n a š u p l a n i n u . Štap m i s l u ž i z a z a š t i t u . " G o v o r i o j e nehajno poput nekoga t k o ć a s k a o v r e m e n u . „ K a k o ć e n a s taj š t a p i ć z a š t i t i t i o d d i v l j e g a l e o p a r d a ? " upitao s a m u čudu. „ N i k a k o , K r i š n a d a s . S a m o n a s Gospodin m o ž e z a š t i t i t i . " Š i r o k o j e z i j e v n u o i z a t v o r i o oči te s n e n o d o v r š i o m i s a o . „ I p a k , d u ž n o s t n a m je p o k a z a t i K r i š n i d a s e t r u d i m o . " T e s a m n o ć i dobro s p a v a o o h r a b r e n njegovom v j e r o m . G o s p o d i n n a s j e z a š t i t i o . S R a m e š B a b o m odsjeo s a m u n e k o l i k o n a v r a t a . T i j e k o m s e z o n s k i h v r u ć i n a , B a b i n a j e p l a n i n a p o s t a j a l a toliko v r u ć a d a b i t e m p e r a t u r a p o n e k a d d o s e z a l a 4 6 ° C . Z i m e su bile j e d n a k o e k s t r e m n e i često je s m r z a v a l o . U s p r k o s o š t r o j k l i m i i t o m u što nije i m a o ni v e n t i l a t o r a ljeti n i t i g r i j a l i c e z i m i , R a m e š B a b a j e bio m i r a n i d a n o n o ć n o u n e s e n u p j e v a n j e i m e d i t a c i j u na K r i š n u . U n e d o s t a t k u k a n a l i z a c i j e , odgovor z o v u p r i r o d e bio je š e t n j a u š u m u s p o s u d i c o m vode. Č u č n u l i bismo, o l a k š a l i se pa se o č i s t i l i v o d o m . Obred b i s m o z a v r š i l i k u p a n j e m u j e z e r u . Š t o v i š e , t i j e k o m m o j i h p u t o v a n j a I n d i j o m uočio s a m d a j e t o n a č i n na koji s v i sadhuivrše n u ž d u , pa s a m ga i s a m slijedio. D o m a ć i s a n i t a r n i odjel, o d u š e v l j e n e s v i n j e , često s u s u ž i t k o m p r o g u t a l e č i t a v o b r o k od i z m e t a . U n e k o s a m j e s e n j e p o s l i j e p o d n e č u č n u o u g r m l j e ne bi li odgovorio glasnom zovu prirode izazvanom dizenterijom. Bio s a m potpuno i s c r p l j e n b o l e š ć u i t r e s a o se od g r o z n i c e . Na moj u ž a s , iz g r m l j a je i s p u z a l a g o l e m a z m i j a ž u ć k a s t a tijela s a z e l e n i m m r l j a m a i n a m j e r i l a s e p r a v o n a mene. B i l a j e oko d v a m e t r a d u g a č k a t e pet c e n t i m e t a r a debela. G l a v a u o b l i k u t r o k u t a k a z a l a mi je da je o t r o v n a . Z a g l e d a l a se u m e n e mi d o p u z a l a do b o s i h nogu i s t a l a na n j i m a o d m a r a t i h l a d n o

tijelo. N i s a m s e u s u d i o n i p o m a k n u t i . Z a d r ž a o s a m d a h i m i s l i o : Smrt nam može doći kad se najmanje nadamo. Zar ću umrijeti ovako neslavno? Z a r a z l i k u o d R a m e š B a b e , j a s a m s e bojao s m r t i . U d a r a n j e s r c a i nemiran um pokazali su mi koliko s a m daleko od predanosti Gospodinu. Sjetio s a m se m o ć n o g a t o k a Gange koji me je o n o m a d nosio u s m r t . Opet s a m s v i m s r c e m i d u š o m tiho p r o p j e v a o : Hare Krišna Hare Krišna, Krišna Krišna Hare Hare, Hare Rama Hare Rama, Rama Rama Hare Hare. Mnogo s a m p u t a p o n o v i o m a n t r u . O n d a s a m , baš k a o i n e k o ć u z a g r l j a j u Gange, p o l a k o počeo o s j e ć a t i m i r k o j i mi je d o n i j e l a n e p o j m l j i v a moć m a n t r e , a u s r c u mi se j a v i l a n e v e z a n o s t . N a j e d n o m s a m z m i j u p r e s t a o g l e d a t i k a o n e p r i j a t e l j a , već j e s m a t r a t i sestrom. Pred Gospodinovim je imenom nestao sav s t r a h . Radovao s a m se. M i n u t e su prolazile, a z m i j a mi je g l e d a l a u o č i . O n d a je polako okrenula glavu pa otpuzala u grmlje. Razmišljao s a m , naučen poniznosti: Danas mi je Gospodin otkrio da sam dijete. njihovih na duhovnom putu još pravo

Kad je dijete u opasnosti, jedino što zna je dozvati majku ili svetih imena.

oca. A danas su majka i otac ovoga djeteta došli da ga zaštite u obliku

S

v a k e s m o noći R a m e š B a b a i dijelili rotije na p r a š n j a v u podu uz treperavi plamičak lampe. L i c a zlaćana od svjetla, jednom me je

upitao: ,,U kojem si dijelu A m e r i k e o d r a s t a o ? " ,,U j e d n o m g r a d i ć u p o r e d Chicaga", odgovorio s a m . P r e s t a o je j e s t i , a u oko mu je n a v r l a s u z a s a m i l o s t i . „ 0 , K r i š n a d a s . Chicago je mjesto gdje ljudi ubijaju k r a v e . " Na to s a m duboko u d a h n u o i z a t v o r i o oči. S t u g o m s a m se s j e t i o d j e t i n j s t v a te s m r a d a i j a u k a koji

s u d o p i r a l i i z s t o č n i h d v o r i š t a koje s m o m i m o i l a z i l i u a u t u . K a k o je samo R a m e š Baba znao za to na s v o m u osamljenom planinskom v r h u , g o d i n a m a i z o l i r a n od s v i j e t a i v i j e s t i ? No b i l a je to i s t i n a . Union Stockyards na j u g u Chicaga n e k o ć je b i l a n a j v e ć a k l a o n i c a na s v i j e t u koja j e p r e r a đ i v a l a v e ć i n u a m e r i č k o g a m e s a . Duboko m e d i r n u l a B a b i n u s a m i l o s t p r e m a k r a v a m a koje s u bile 1 5 , 0 0 0 k i l o m e t a r a daleko. R a m e š B a b a postao mi je d o ž i v o t n i prijatelj i v e l i k o n a d a h n u ć e .

290

Ž i v i o je i govorio ono u što je v j e r o v a o i n i j e n i m a l o m a r i o za j a v n o m n i j e n j e . Bilo m i j e i z n i m n o z a n i m l j i v o š t o j e ž i v i o s l i č n i m n a č i n o m ž i v o t a poput m u d r a c a na H i m a l a j i , a da n i k a d nije o t i š a o iz V r i n d a v a n a . B i o je s t r o g a s k e t i i z n i m a n u č e n j a k koji je živio p r o š e c i i p l a č u ć i u ž e l j i da bude o r u đ e R a d h i n e i K r i š n i n e blage l j u b a v i . Njegova su p j e s m a i n a č i n na koji je s l u ž i o o d a v a l i tu ljubav. Da, m i s l i o s a m , put bhakti silno je dubok. Ljubazne duše poput Rameš Babe i ostalih koje sam susreo, vode me dublje u mome putovanju te potpaljuju vatru moga srca u želji da nađem svoga gurua. S a d a s a m već i s k r e n o v j e r o v a o da ć e m i s e učitelj r a z o t k r i t i k a d b u d e m s p r e m a n .

zadovoljstvo oduševljene publike od s t o t i n j a k m j e š t a n a koji su sjedili u v r t u . T a k v e s u s e k a z a l i š n e p r e d s t a v e često odvijale š i r o m V r i n d a v a n a , pa s a m im p o n e k a d p r i s u s t v o v a o s A s i m o m . D a n a s su se K r i š n a i njegovi prijatelji p a s t i r i p r e r u š i l i u s a k u p l j a č e p o r e z a te su p r e p r i j e č i l i put R a d h i i n j e z i n i m p a s t i r i c a m a koje su nosile glinene ćupove pune maslaca na glavama. Asim mi je prevodio lokalni hindski. S l a t k i d j e č a č i ć koji j e glumio K r i š n u r e k a o j e R a d h i : „ P r i j e p r o l a s k a m o r a t e platiti p o r e z na svoju ljepotu, č a r , i d r a ž e s n u ljubav. P o r e z će biti v a š i ć u p o v i s m a s l a c e m . " Na to je p r e k r a s n o dijete koje je g l u m i l o R a d h i n u p r i j a t e l j i c u L a l i t u odgovorilo: „ Z a š t o d a v a m p l a t i m o p o r e z ? Moja j e R a d h a k r a l j i c a V r i n d a v a n a . V i t r e b a t e njoj platiti p o r e z z a s v u t r a v u koju s v a k o g a d a n a pojedu v a š e k r a v e . " Živahnim, šaljivim i veselim dijalogom prepunom duhovnih o s j e ć a j a te k l a s i č n i m p r i č a m a u l j e p š a n i m p j e s m o m i p l e s o m , g l u m c i su n a m osvojili s r c a . P r i s v a k o m bi s u s r e t u R a d h i n a ljubav pridobila r a z i g r a n o g a K r i š n u . Z a s v o j i h s a m p u t o v a n j a n a u č i o d a j e bit joge p o t p u n a u n e s e n o s t u S v e v i š n j e g a . Z a d i v i l o me je na k o l i k o se to r a z ­ l i č i t i h n a č i n a moglo p o s t i ć i .

U

b l i s t a v i m k r u n a m a , sjajnom n a k i t u i s v j e t l u c a v i m k o s t i m i m a djeca s u n a pozornici i z v o d i l a K r i š n i n e z a b a v e . I z v r s n o u p u ć e n a u s v e p o t a n k o s t i d r a m e , pjevala s u , plesala i g l u m i l a na opće

P

rvo

svjetlo

zore

obasjalo

je

prostrano

dvorište

iza

sred­

njovjekovnoga h r a m a od pješčenjaka. Dvorište je s k r i v a o cigleni

zid od tri metra, prekriven r a s c v a l i m puzavicama nad kojima su z u j a l e pčele. U k r o š n j a m a s u s e k r i l e p t i c e koje s u počele n a p j e v p o z d r a v a i z l a z e ć e m s u n c u . D v o r i š t e j e bilo s v e t i š t e u k o j e m s u s e tiho molili posvećenici. K r i š n a d a s Babađi mi je ranije objasnio k a k o se u s r e d i n i d v o r i š t a n a l a z i samadhi, o d n o s n o g r o b n i c a , s l a v n o g a s v e c a Rupe Gosvamija. Rupa i stariji mu brat Sanatan nekoć su bili cijenjeni

293

p r e m i j e r i k o j i s u v l a d a l i B e n g a l o m pod j e d n i m v l a d a r o m . Mladi p l e m i ć i bili su u č e n i , lijepi i s t a n o v a l i su u p a l a č a m a koje su o d r ž a v a l e njihovo s i l n o bogatstvo. B i l i su m i l o s t i v i i d a v a l i m i l o s t i n j u u r a z n i m o b l i c i m a . S v i s u i h voljeli. Ipak, ž u d j e l i s u d a s v i j e t u p r u ž e n a j v r j e d n i j i p o k l o n l j u b a v i p r e m a B o g u , pa su s v e što imali r a z d i j e l i l i u m i l o s t i n j u . Potom su se p r e s e l i l i u V r i n d a v a n gdje su s p a v a l i pod d r v e ć e m . N a d a h n u t i bogom Ć a i t a n j o m , b r a ć a su n a p i s a l a m n o g a k n j i ž e v n a djela u želji da s v i j e t u r a z o t k r i j u duboke t a j n e duhovne l j u b a v i koju s u p o k a z i v a l i v l a s t i t i m p r i m j e r o m . Već v i š e o d petsto g o d i n a n a d a h n j u j u n e b r o j e n e s l j e d b e n i k e . P o s v e ć e n o s t R u p e i S a n a t a n e toliko me p r i v u k l a da se n i s a m o n j i m a mogao n a s l u š a t i . K l e k n u o s a m p r e d g r o b n i c u Rupe G o s v a m i j a i tiho se molio. Nad tlom u k o m e se č u v a l o s v e č e v o tijelo, n a l a z i l a se j e d n o s t a v n a č e t v e r o k u t n a k u ć i c a od p j e š č e n j a k a nad kojom se d i z a l a kupola što je z a v r š a v a l a v i s o k i m š i l j k o m . Čitajući o r a z n i m v j e r a m a , s a z n a o s a m da se p r i s u s t v o s v e c a osobito s n a ž n o osjeća kod njegove grobnice. Ipak, n i š t a me nije moglo p r i p r e m i t i za ono što mi se toga d a n a dogodilo. I z n e n a d a s a m osjetio m i s t i č n u , a s t v a r n u , o k u nevidljivu energiju koja je n a v i r a l a iz samadhija. Bilo je to kao da me bezgranično m i l o s t i v i duh grli i obasipa ljubavlju. Osjećao s a m se potpuno lagano, i z v a n dosega tijela i u m a . Udovi su mi d r h t a l i i t r n u l i , a valovi z a h v a l n o s t i k u p a l i su ushićeno mi s r c e . Gledao s a m u p r a š n j a v o tlo i osjećao se m a l e n i n e v r i j e d a n t a k o p r i s n o g i s k u s t v a . Je li to bio još jedan uvid u b o ž a n s k u ljubav za kojom s a m žudio i koji me je poticao da č e z n e m i dalje? Osjećao s a m da jest. Moj me je G o s p o d i n g u r k a o još k o r a k n a p r i j e d p r e m a mojoj budućnosti. Otada s a m bio potpuno s i g u r a n da je bhakti put kojemu ću posvetiti život i da će mi K r i š n i n o ime s v r e m e n o m o t k r i t i njegovu ljubav. Nestale s u sve z a d r š k e koje s a m imao p r e d p o t p u n o m p o s v e ć i v a n j u s r c a ovome putu. S h v a t i o s a m i to da ću m o r a t i slijediti i s k r e n o , pod o k r i l j e m vjerodostojna učitelja ili g u r u a , do kojeg će me, vjerovao s a m , K r i š n a dovesti. Bhakti. prihvatio. Put posvećenosti. Moj mi je put o t k r i v e n . Najzad s a m

u o b l i ž n j o j M a t h u r i n e b i l i se, i s p u n j a v a j u ć i s v o j u d u ž n o s t , p r i j a v i o za produljenje vize. Službenik je moju molbu poslao u N e w Delhi u v j e r a v a j u ć i m e d a će, dok n e d o b i j e m s l u ž b e n i odgovor, p o t v r d a k o j u m i j e dao s l u ž i t i k a o z a k o n s k i v a ž e ć a v i z a . J e s e n se p o l a k o p r e t a k a l a u z i m u , a ja j o š n i s a m dobio odgovor. Ili s a m b a r e m t a k o m i s l i o . P i s m o j e d a v n o bilo s t i g l o u j e d a n o d a š r a m a , a da ja to n i s a m z n a o . P r i m a t e l j ga je i z g u b i o i n i k a d mi n i š t a nije r e k a o . U p i s m u j e s t a j a l o d a s e o d m a h m o r a m p r i j a v i t i u ured u Mathuri. Nesvjestan s v i h tih činjenica, n i s a m se prijavio. V r i j e m e j e t e k l o . P o s l j e d i c a j e toga b i l a d a s e s l u ž b e n i k k o j i j e v o d i o moj s l u č a j r a z l j u t i o , m i s l e ć i d a n e c i j e n i m njegov p o l o ž a j . J a s a m s v e t o v r i j e m e m i r n o ž i v i o n e z n a j u ć i d a j e n e š t o pošlo k r i v o . Jednoga j e d a n a s v e ć e n i k i z n e k o g a h r a m a p o h i t a o n a u l i c u k o j o m s a m p r o l a z i o . B i o j e o z b i l j a n . „ N e k i v l a d i n s l u ž b e n i k t r a g a z a tobom", r e k a o je. „ M i s l i d a m u p r k o s i š . " „ 0 č e m u p r i č a š ? " z b u n j e n o s a m i z l a n u o . Što l i s a m u č i n i o d a s a m privukao toliku pažnju? „Jutros je ovamo došao za tobom. Urlao je poput bijesnoga psa i p r i j e t i o da će te o š t r o k a z n i t i k a d te nađe." S v e ć e n i k o v o se l i c e i s k r i v i l o o d g a đ e n j a d o k j e š a p t a o : „ P o z n a j e m toga č o v j e k a . O k r u t a n je podmitljiv. Bojimo ga se više od domaćih k r i m i n a l a c a , jer je toliko m o ć a n d a m o ž e u č i n i t i š t o god p o ž e l i . " „Što da r a d i m ? " upitao s a m . S r c e mi je tuklo. „Budi oprezan." Gdje god s a m o t i š a o , ljudi b i m i r e k l i d a m e j e s l u ž b e n i k t a m o t r a ž i o . Mnogi vrađabasiji i sadhui m o l i l i su se za m e n e . U ono s a m v r i j e m e s a Š r i p a d B a b o m i A s i m o m z n a o p o s j e t i t i v i k e n d i c u n e k e i m u ć n e gospođe i z D e l h i j a p o i m e n u J o g a m a j a . Svake bi večeri otvorila v r a t a svoga dvosobnog stana te k u h a l a z a s v e p r i d o š l e p o s v e ć e n i k e d o k b i oni p j e v a l i k i r t a n . J e d n e s a m v e č e r i u n j e n o m s t a n u u p o z n a o g o s p o d i n a i z N e w D e l h i j a čiji j e n a d i m a k bio I n ž e n j e r . P o z a n i m a n j u i n ž e n j e r s t r o j a r s t v a , bio j e t o visok srednjovječni čovjek uredne začešljane crne kose i uredno p o d r e z a n i h b r k o v a . K a o i s v i o s t a l i u J o g a m a j i n u s t a n u , bio j e k r a s n a d u š a i i s k r e n K r i š n i n p o s v e ć e n i k . K a d j e s a s l u š a o moj s l u č a j , u v j e r i o j e p r i s u t n e d a ć e s v o j i m v e z a m a p o k u š a t i s r e d i t i moj i m i g r a c i j s k i s t a t u s u New Delhiju. Oni su i n z i s t i r a l i da o d m a h odemo.

V

eć s a m g o d i n u d a n a bio u Indiji. Iz d a n a u d a n učio s a m l e k c i j u k a k o s v e k r a s n o s a s o b o m nosi j e d n a k o mnogo n e v o l j a . P r i j e

n e k o l i k o m j e s e c i , p o d u z e o s a m n a p o r a n put d o u r e d a z a i m i g r a c i j u

294

295

Pod k r i n k o m noći, Inženjer i ja smo se prikradali v r i n d a v a n s k i m u l i č i c a m a do autobusne stanice. Dok s m o stajali u r e d u za k a r t e , z a č u l i s m o g r m o g l a s n o : „ U h i t i t e g a ! " L j u d i n a p o s t a j i s u naglo zašutjeli. Nisam imao v r e m e n a niti razumjeti što se zbiva, a neka me je r u k a već zgrabila za v r a t i bacila o zid od c r v e n e cigle. Našao s a m se lice u lice s o n i m vladinim službenikom. „ P r k o s i š m i ! " d r e k n u o j e . „ S a d s i moj." O č i s u m u g o r j e l e o d b i j e s a . I n ž e n j e r g a j e p o v l a č i o z a r u k a v p o k u š a v a j u ć i m u o b j a s n i t i što s e d o i s t a dogodilo, a l i s l u ž b e n i k n i j e bio o d l j u d i koji ć e p o s l u š a t i g l a s r a z u m a . B i o j e to čovjek koji voli silu. Izudarao je Inženjera po licu te ga nasadio na zid pored mene. „Usuđuješ se prkositi mome autoritetu?" urlao j e . „ A k o č u j e m još s a m o j e d n u r i j e č , p r e t u ć i ć u t e i u h i t i t i . " Ž e n e s u v r i s k a l e , m u š k a r c i h v a t a l i d a h , a djeca p l a k a l a . D v a s u r e d a r s t v e n i k a s t o l j a g a m a u r u k a m a o k r u ž i l a s l u ž b e n i k a da ga n i t k o ne bi s m e t a o . I n ž e n j e r je č u č n u o u z a z i d i š ć u ć u r i o se, a l j u d i n a se n a m j e r i l a na m e n e , z g r a b i l a m e z a v r a t i o d v u k l a m e dalje. L j u d i s u n a s g l e d a l i u ž a s n u t i i d o v i k i v a l i : „On je sadhu. N e m o j ga p o v r i j e d i t i . Nemoj p o v r i j e d i t i tog d e č k a . " Ne o s v r ć u ć i se, s l u ž b e n i k me je potezao za sobom i najzad me gurnuo u autobus za Mathuru. Na v r a t i m a se okrenuo dvojici redarstvenika: „Idite sad. Ne treba mi vaša pomoć. Ovaj je p r i j e s t u p n i k s a d a moj." G r u b o m e j e g u r n u o n a p r e d n j e s j e d i š t e t e sjeo pored mene. Dobro s a m ga promotrio. Kosa mu je bila n e u r e d n a , b r a d a k r a t k a , a tijelo r a t n i č k o . Uhvatio me je za r a m e n a , počeo me t r e s t i i g r m j e t i : „ B i č e v a t ću te i i z g l a d n j i v a t i . M u č i t ću te t o l i k o da ć e š p o ž e l j e t i d a s e n i s i rodio." D o k j e g o v o r i o , i z u s t a m u j e l e t j e l a s l i n a . B r i s a o s a m l i c e i m i s l i o ovaj j e č o v j e k s a d i s t . P o t p u n o j e l u d . Što d a r a d i m ? Zatvorio s a m oči i tiho izgovarao m a n t r u . Prenapučeni se autobus zatresao i krenuo naprijed. Nakon nekog v r e m e n a , na stražnjoj je s t r a n i autobusa nastao metež. Dva su se seljaka potukla. Bila je to prilika mome zarobljivaču d a p o k a ž e j u n a š t v o . S k o č i o j e n a noge i n a r e d i o v o z a č u a u t o b u s a d a m e č u v a . K a o d a s a m n e k a m o mogao o t i ć i i z a u t o b u s a koji j e b r z a o po autoputu! Urlajući je pojurio p r e m a dnu autobusa odgurujući sve pred sobom. Stigavši, uskočio je među posvađane te ih obojicu n e m i l o s r d n o i z u d a r a o . Z a t o v r i j e m e , j a s a m r a z m i š l j a o : Sljedećih nekoliko sekundi vjerojatno mi je jedina nada za bijeg. Vapio sam za

p a m e ć u i d o s j e t i o s e . P o s k o č i o s a m i p o t r č a o p r e m a v o z a č u . „Pani, pani, pani", v i k a o s a m . T o j e z n a č i l o d a s e m o r a m p o m o k r i t i . M a h n u o j e r u k o m d a s e v r a t i m n a s j e d a l o . N i s a m s e dao, v e ć s a m g a z b u n i o s k a č u ć i na mjestu poput dječačića i d r ž e ć i se za spolovilo, urlajući o d boli m j e h u r a koji u m a l o d a nije p u k n u o . „ P a n i , p a n i . " S v e j e d n o m i j e n a r e d i o d a s j e d n e m . Uto s a m p r i m i j e t i o v o z a č e v e b o s e noge. J e d i n a m o g u ć n o s t bijega p o l a k o s e g u b i l a , p a s a m p r i b j e g a o radikalnoj mjeri za silne opasnosti. Čučnuo s a m pored vozačeva s j e d a l a i p o m o k r i o se na tlo a u t o b u s a , p a ž l j i v o c i l j a j u ć i n j e g o v e b o s e noge. S t o p l i m u r i n o m n a s t o p a l i m a , v o z a č j e š i r o m o t v o r i o u s t a i o č i u š o k u te s a s v i m zbunjen udario po kočnici, otvorio v r a t a i zaurlao: „Učini to vani!" T r č a o s a m b r z i n o m v j e t r a . Na moje b e s k r a j n o čuđenje, primijetio s a m d a s e a u t o b u s o d v e z a o . I z g l e d a d a m e s e v o z a č htio z a u v i j e k r i j e š i t i . Č u č a o s a m u polju i z a g r m a i p r o m a t r a o c e s t u . P e d e s e t m e t a r a dalje, kočnice su z a š k r i p i l e , autobus je stao te se počeo k r e t a t i u n a t r a g . P o m i s l i o s a m k a k o j e onaj s l u ž b e n i k m o r a o i z l e m a t i v o z a č a k o j i m e j e oslobodio. Moj j e z a r o b l j i v a č i z l e t i o i z a u t o b u s a i m a h n i t o h o d a o g o r e dolje t r a ž e ć i me u t a m i uz p o m o ć s v o j e b a t e r i j s k e s v j e t i l j k e . Nije n a š a o n i š t a doli p u s t o g a a u t o p u t a , p a s e o s u j e ć e n v r a t i o u a u t o b u s i k r e n u o n a t r a g u M a t h u r u . Ja s a m se š u l j a o poljima, š u m a m a i zabačenim u l i č i c a m a te stigao do Jogamajina s t a n a . I n ž e n j e r j e bio t a m o . V e ć j e p o s v e ć e n i c i m a i s p r i č a o k a k o s a m pao u z a t o č e n i š t v o . S v i su c i j e l u noć m o l i l i i p j e v a l i za m o j u z a š t i t u . N i s u z n a l i što d r u g o u č i n i t i . K a d s a m s e p o j a v i o n a d o v r a t k u , s v i s u s k o č i l i na noge i s r d a č n o me d o č e k a l i . „ K a k o si uspio pobjeći?' upitali su jednoglasno. „ K r i š n i n o m milošću." Sramio s a m se opisati svoje neuobičajene metode. Nakon nekoliko dana, sreo s a m nekolicinu p u t n i k a koji su te noći b i l i u a u t o b u s u . R e k l i s u m i š t o s e dogodilo n a k o n š t o s a m pobjegao. Službenik je bijesnio, a neka ga je s t a r a udovica ismijala: „Ti se h v a l i š da si tako velik i snažan? Ha, ha, ha! Pobijedio te je onaj m r š a v i m a l e c k i sadhu." C i j e l i s e a u t o b u s t r e s a o o d s m i j e h a . T a k o s i l n o ponižen, s l u ž b e n i k se kleo da će mi se osvetiti. Od te se noći posvetio t r a g a n j u z a m n o m k o j i s a m m u bio poput p l i j e n a . V r a đ a b a s i j i s u m e s k r i v a l i dajući mu pogrešne upute. U m e đ u v r e m e n u , k a k o se n i s a m

296

297

usuđivao stati na glavnu cestu, otkrio s a m sve sporedne uličice V r i n d a v a n a . Ž i v i o s a m p o p u t bjegunca tragao predstavnik zakona. J e d n o g a j u t r a u č e t i r i i t r i d e s e t , molio s a m se u h r a m u R a d h a R a m a n a i o p i s a o što m i s e događa p r e d K r i š n o m . „ A k o p o k u š a m otići iz Indije s nevažećom vizom, nikad se više neću smjeti v r a t i t i . A k o ovdje o s t a n e m , p i t a n j e j e v r e m e n a k a d ć e m e u h i t i t i i z a u v i j e k p r o t j e r a t i i z V r i n d a v a n a . M o l i m te, u č i n i s a m n o m što god ž e l i š . " U r a n o j u t a r n j e m m r a k u , otišao s a m iz h r a m a u s k o m uličicom. Najednom z a č u h jezovit u r l i k koji je odjeknuo zidovima. Zastao s a m , bojeći se k o r a k n u t i , kad su mi se ralje neke zvijeri žarile u desnu n o g u . S n a ž n e su me č e l j u s t i bacile na tlo, a o n d a je p o b j e g l a . S v e je nenadano završilo. Kad s a m se osvrnuo, vidio s a m samo m r a k . S t v o r e n j e j e n e s t a l o u m r a k u i s t o m b r z i n o m k o j o m s e p o j a v i l o . Noga me je boljela i p e k l a te s a m hramao putem. Najzad s a m izgubio r a v n o t e ž u i s v a l i o se u k a n a l pun g u s t o g c r n o g b l a t a i l j u d s k i h i z l u č e v i n a . N e k a k o s a m p o d i g a o tijelo i o d š e p a o d o h r a m a R a d h a V a l l a b h e gdje su me s l j u b a v l j u d o č e k a l i g l a v n i s v e ć e n i k i njegov s i n R a d h e š Lal Gosvami. Ponudili su mi k u p k u , koju s a m prihvatio. U njihovu ljubaznu d r u š t v u bol je polako postajala n e v a ž n a . K a s n i j e t o g a i s t o g j u t r a , sjedio s a m s G h a n a š j a m o m i j o š d v a sadhua u n j e g o v u h r a m u . G h a n a š j a m je p r i m j e t i o da mi je noga k r v a v a . S a v p r e p l a š e n , d r a g i j e s t a r č i ć podigao o b r v e i p o v i s i o g l a s t e u p i t a o : „ K r i š n a d a s , što t i s e dogodilo?" K a d s a m i m o p i s a o , p o č e l i s u o d m a h i v a t i g l a v a m a s b o l n i m i z r a z i m a n a l i c u . J e d a n o d sadhua j e u z d a h n u o : „ P a s koji t a k o l u đ a č k i g r i z e m o r a d a j e b i j e s a n . O d m a h se m o r a š liječiti." „ B o l j e j e d a u m r e m u V r i n d a v a n u nego d a m e p r o t j e r a j u " , r e k a o sam snuždeno. V r p o l j i l i su se i g l e d a l i u me poput p r o s j a k a k o j i m o l e h r a n u . „ L j u d i o d b j e s n o ć e p o t p u n o polude. Z a h t i j e v a m o d a s e odeš l i j e č i t i . " Besplatna liječnička pomoć nalazila se u drvenoj d a š č a r i na glavnoj cesti. Bilo mi je opasno stajati u r e d u s d e s e c i m a s i r o m a š n i h z b o g onoga s l u ž b e n i k a k o j i m i j e bio n a r e p u , a l i s a m i p a k o d l u č i o i s k u š a t i s v o j u s r e ć u . Oko n a s s u s e r o j i l e m u h e . Z u j a l e s u i u j e d a l e n a s . K o l i č i n a l i j e k o v a k o j e j e l i j e č n i k imao b i l a j e v r l o o s k u d n a . P a ž l j i v o s a m g a p r o m a t r a o d o k j e b o l e s n i k u d a v a o i n j e k c i j u , p o t o m iglu p a r za kojim je bjesomučno

puta umočio u posudicu s alkoholom, a potom i s t u iglu upotrijebio na sljedećem pacijentu. Štoviše, i s t u je tu iglu upotrijebio za sve b o l e s n i k e koji s u č e k a l i i s p r e d m e n e . K a d j e došao r e d n a m e n e , proučio je moju ranu, namrštio se i izjavio obeshrabrujuće: „Mora d a s i dobio b j e s n o ć u . K o j a t e j e ž i v o t i n j a u g r i z l a ? " „ D o k t o r e , n e s t a l a j e u noći", o d g o v o r i o s a m . „Ne z n a m š t o j e t o bilo." R e k a o m i j e d a l e g n e m n a l e đ a , n a goli d r v e n i s t o l . T r a ž i o j e n e š t o u m e t a l n o j k u t i j i pa podigao g o l e m u i g l u , p o t a m n j e l u i s a v i j e n u . P r e d a mnom ju je isturpijao k a k o bi bila oštrija. Onda je polako ulio s e r u m u i n j e k c i j u i r e k a o : „ O p r o s t i m i , a l i m o r a m ti d a t i i n j e k c i j u u t r b u h . T o ć e s i l n o boljeti." Potom m i j e z a r i o t u p u i g l u u t r b u h , a l i n i j e p r o d r i j e l a . P o k u š a o j e još mnogo p u t a , t r u d e ć i s e d a j e z a r i j e d u b l j e , a ja s a m se previjao na krevetu. Vidno razočaran, pred desecima bolesnika koji su nestrpljivo č e k a l i , zavapio je: „ A k o ne uspijem u š t r c a t i s e r u m na pravo mjesto, u m r i j e t ćeš. Ponekad se u h i t n i m s l u č a j e v i m a m o r a m o snaći na neuobičajene načine." Z a m a h n u o je i g l o m i s t r a s t v e n o mi je z a r i o u t r b u h s t a k v o m s i l o m da mi je t i j e l o o d s k o č i l o s a s t o l a . B o l j e b i l a n e o p i s i v a ! Igla j e n a j z a d p r o d r l a . Č i n i l o mi se da me je raspolovio. Polako je potisnuo s e r u m kroz mišiće u k r v o t o k , a t r b u h mi je n a t e k a o od m u k e . Očajnički s a m želio otići odatle i n i k a d a se v i š e ne v r a t i t i . Šepajući s a m pohitao v a n , kad mi je liječnik rekao: „Sljedećih t r i n a e s t d a n a m o r a š s e v r a ć a t i i p r i m a t i ove i n j e k c i j e . " B i o s a m gotovo s i g u r a n d a n e ć u p r e ž i v j e t i još j e d a n m u k o t r p a n t r e t m a n : „Ne m o g u s e v r a t i t i " , r e k a o s a m . „ A k o s e n e v r a t i š , n e s a v l a d i v i g r č e v i ć e t e i z l u d j e t i i ubiti." Na to s a m mu objasnio teške okolnosti u kojim se n a l a z i m . „ A k o svakoga dana budem izlazio na glavnu ulicu, s i g u r n o ću z a v r š i t i u zatvoru." K r o z priču sam mu se smilio, pa me je uvjerio: „Vladin s a m liječnik. N a p i s a t ću ti p i s m o s v l a d i n i m ž i g o m . O d n e s i ga u D e l h i i m o r a t će ti dati v a ž e ć u vizu." Sljedećeg mi se dana na trbuhu pojavila ljubičasto zelena oteklina. A l i p o m i l o v a n j e n i s a m dobio. I s t a s e m u k a m o r a l a p o n o v i t i s l j e d e ć i h t r i n a e s t d a n a m a što s e dogodilo. S i r o t i s e l i j e č n i k i s k r e n o t r u d i o u č i n i t i najbolje š t o je mogao s o n i m što je i m a o . O b e ć a o mi je da

298

ć e n a b a v i t i b o l j u i g l u k a d s e v r a t i m . P o njegovu n a p u t k u , s j e o s a m u v a g o n t r e ć e k l a s e n a v l a k u z a N e w Delhi. K a d s a m s t i g a o u u r e d M i n i s t a r s t v a u n u t a r n j i h poslova, uputili su me s l u ž b e n i k u n a v i s o k o m p o l o ž a j u , j e r s a m bio p o s e b a n s l u č a j . Č o v j e k j e s m r t n o o z b i l j a n p r o č i t a o l i j e č n i k o v n a p u t a k u kojem j e s t a j a l o d a i m a m b j e s n o ć u i d a ć u u m r i j e t i b e z p r a v i l n e njege. P o t o m j e z a t r a ž i o d a m i s e p o h i t n o m p o s t u p k u o d o b r i v a ž e ć a v i z a k a k o b i m e mogao nastaviti liječiti. P r o č i t a v š i n a p u t a k , s l u ž b e n i k me o z b i l j n o pogledao u o č i i r e k a o : „ N e ć u m o ć i n o ć u s p a v a t i a k o zbog mene u m r e š . " P o s l a o j e p o m o j e d o k u m e n t e i v r l o p a ž l j i v o u r e d i o moj p r a v n i položaj. „Od s a d a s i p o t p u n o z a k o n i t o ovdje i v i š e n e m a š n i k a k v i h p r o b l e m a . " S t i m m i je r i j e č i m a u putovnicu udario novu v i z u . Vratio s a m se u V r i n d a v a n s osjećajem da sam doživio još jedno p r o č i š ć e n j e p o t r e b n o d a m e p r i p r e m i z a b u d u ć n o s t . Onaj m i v l a d i n s l u ž b e n i k nije mogao v i š e d o d i j a v a t i , j e r j e s a d a bio p o d i s t r a g o m , a u s k o r o n a k o n toga dobio j e i o t k a z zbog z l o p o r a b u e m o ć i . S l o b o d n o s a m m o g a o o s t a t i n a m j e s t u k o j e s a m volio. O b u z i m a o m e j e o s j e ć a j da će mi se tamo uskoro dogoditi nešto p r e k r a s n o .

rijeke podsjetila m e j e n a d i v n a h i m a l a j s k a p r o s t r a n s t v a , v e l i k e r i š i j e , m i s t i k e , a s k e t e , jogije i l a m e od k o j i h s a m m a r l j i v o učio. S v i su bili s i l n o ljubazni p r e m a m e n i i s v a k o m e s a m se u s r c u z a h v a l i o . Onda s a m v i d i o n e v j e r o j a t a n s u s r e t s G a r y j e m u n e p a l s k o m r i ž i n o m polju. P i t a o s a m se gdje je s a d a i z a š t o s m o opet r a z d v o j e n i . Na toj s a m obali ponovno začuo s v e neugasle molitve koje s a m uputio n a s v o m u m u k o t r p n o m h o d o č a š ć u , moleći da mi se o t k r i j e moj d u h o v n i put. Sjetio s a m se k a k o se bog R a m a pojavio u s n u R a m a S e v a k a S v a m i j a i o v a k o o m e n i r e k a o : „Ovaj je m l a d i ć K r i š n i n p o s v e ć e n i k , a V r i n d a v a n je mjesto na k o j e m u će štovati." T a d a s e n i s a m obazirao n a t e r i j e č i , ali s a m n a k o n pet m j e s e c i p r o v e d e n i h u V r i n d a v a n u osjećao u s r c u i s k r e n u p r e d a j u i n a j z a d p r i h v a t i o da je p o s v e ć e n o s t K r i š n i moj d u h o v n i put. U m e n i je još u v i j e k zjapila p r a z n i n a . Znao s a m da m o r a m p r i h v a t i t i g u r u a kome ć u s e moći potpuno p o s v e t i t i . T u s u p o t r e b u n a g l a s i l i i t r a d i c i j a i s v e t i s p i s i . U s k l a d i t i svoj život sa s l u ž e n j e m u č e n j i m a v l a s t i t o g a g u r u a , put je kojim p r o s v i j e t l j e n e d u š e idu od p r a d a v n i h v r e m e n a . Z u r e ć i u t a m n e vode J a m u n e , molio s a m s e z a v o d s t v o . Z a n o ć a l o je. S t i m s a m se m i s l i m a polegao na o b a l u i zaspao. U s n i o s a m neobičan s a n . Našao s a m se u lijepoj a m e r i č k o j k u ć i , a oko mene su ljudi ć a s k a l i o i s p r a z n i m t e m a m a . U p o z a d i n i je z u j a l a t e l e v i z i l j a . Naglo s a m se probudio. Zašto sam otišao iz Vrindavana? V i k a o s a m . O n a k o s m e t e n , valjao s a m se po obali i jecao u t a m i : Zašto sam otišao iz Vrindavana? Zašto sam otišao iz Vrindavana? Najzad sam opet p r e p o z n a o r i j e k u p o r e d mene i ono stablo k a d a m b e pod k o j i m s a m bio legao. Ja s a m u V r i n d a v a n u . „Još s a m u v i j e k u V r i n d a v a n u ! " k l i k n u o s a m radosno. P r i t i s n u o s a m tijelo na h l a d n u z e m l j u u želji da n i k a d a o t a m o ne odem. Sabrao s a m se i p o r a z m i s l i o . Hladna i prašna obala rijeke u Vrindavanu mnogo mije vrednija od velebne vile u zemlji moga rođenja. K a s n i j e toga j u t r a hodao s a m n i z u l i č i c u i zaobišao k r a v u koja se lijeno protegnula p r e d a m n o m . Pogledao s a m u v i s i s p a z i o r e d o v n i k a sa Z a p a d a odjevenoga u halje boje š a f r a n a . Hitao je p r e m a m e n i m a š u ć i r u k a m a i dozivajući m e : „ R i c h a r d , R i c h a r d ! " U č i n i l o m i s e d a g a p o z n a j e m . K a d s e približio, p r e p o z n a o s a m p o s v e ć e n i k a kojeg s a m s r e o prije devet mjeseci na s v e t k o v i n i H a r e K r i š n a u M u m b a i j u . U V r i n d a v a n u još n i s a m vidio Š r i l a P r a b h u p a d i n i h u č e n i k a s a Z a p a d a . O d u š e v i o s a m se. „ S u t r a dolazi Š r i l a Prabhupada", r a d o s n o j e r e k a o . S u n c e j e u p r a v o

J

edne h l a d n e noći, posljednjih dana m j e s e c a studenog, sjedio s a m s a m na obali r i j e k e pod s t a b l o m k a d a m b e i pažljivo s l u š a o nježnu

s u m o r e ć u p j e s m u Jamune. M j e s e č i n a je t r e p e r i l a na njenoj p o v r š i n i ,

a noćne su ptice ugodno pjevušile. Um mi se p r e t v o r i o u projektor, a r i j e k a j e p o s t a l a f i l m s k o platno n a kojem s a m p r o m a t r a o svoj život. Vidio s a m r a d o s t i t u g u s v o g a d j e t i n j s t v a te m l a d e n a č k e ludorije adolescencije. Vidio s a m sebe i G a r y j a , nabijenih m l a d a l a č k o m snagom, k a k o o s t a v l j a m o dom u p o t r a z i z a s m i s l o m . L u t a l i s m o E u r o p o m poput t u r i s t a , s k l a p a l i p r i j a t e l j s t v a i upijali sve oko sebe. U s v e m u je tome j e d i n a s t a l n o s t bila moja čežnja za Bogom koja se p r e t v o r i l a u opsjednutost. O d a k l e m i t a čežnja? N i s a m znao. U p o t r a z i s a m p r o u č a v a o religije i filozofije. K a o dijete s a m se molio u sinagogama, a kasnije i u samostanima, katedralama, džamijama i h r a m o v i m a . Gledajući r i j e k u , um me odveo u s u d b o n o s n i z a l a z a k s u n c a na K r e t i gdje s a m odlučio k r e n u t i na hodočašće u I n d i j u . Na s r e d n j e m s a m i s t o k u i z u č i o lekcije koje s u m i p r o m i j e n i l e život. P r i učenju svetoga K u r a n a nada m n o m su n e p r e s t a n o lebdjele o p a s n o s t i i bolest. Dubina

300

izlazilo. R a s p j e v a n e su se ptice igrale u z r a k u . K r a v a se p r o b u d i l a , lijeno u s t a l a i odšetala, u d a r a j u ć i k o p i t i m a o c e s t u i nježno m u č u ć i . Sa s v a k o m njegovom r j e č j u , u m e n i je r a s t a o neobičan v a l uzbuđenja: „ Z n a š li da Š r i l a P r a b h u p a d a ž i v i u V r i n d a v a n u ? O v a m o se v r a ć a n a k o n što je š i r o m s v i j e t a pronio k u l t u r u posvećenosti." Potapšao me je po l e đ i m a i n a s m i j e š i o se: „ P r a b h u p a d a će biti silno s r e t a n što te ovdje v i d i . S v i s m o se pitali gdje s i . Molim te, pođi sa mnom."

odjeven u halje boje š a f r a n a . U r u c i je d r ž a o š t a p za hodanje. S a z n a o s a m da je Š r i l a P r a b h u p a d a bio v e l e p o s l a n i k V r i n d a v a n a u s v i j e t u . I s t a r o i m l a d o pohitalo mu je u s u s r e t . Ja s a m se topio od v e s e l j a što ponovno v i d i m č o v j e k a koji j e o n o m a d bio t a k o l j u b a z a n p r e m a m e n i . Okupljeni s u počeli k l i c a t i o d v e s e l j a k a d j e i z istog a u t o b u s a i z a š l o četrdesetak Krišninih posvećenika raznih rasa i nacionalnosti. Europljani, Sjevernoamerikanci, Južnoamerikanci, Afrikanci, Azijci i I n d i j c i po p r v i su put u p o v i j e s t i p r i s t i g l i u V r i n d a v a n u t a k o v e l i k o j s k u p i n i . Dok su i z l a z i l i iz a u t o b u s a , s v e ć e n i c i i h o d o č a s n i c i su im se r a d o s n o d i v i l i , djeca se s m i j e š i l a u č u d u , a s e l j a n i ih p o g l e d a v a l i u nevjerici. Stotinama milijuna Indijaca koji štuju Krišnu, Vrindavan je najsvetije mjesto hodočašća. Srca s t a n o v n i k a Vrindavana nadimala su se od p o n o s a , jer su ljudi dotad n e v i đ e n i h im r a s a d i j e l i l i s n j i m a ono što s u s m a t r a l i n a j d r a ž i m . Uslijedio j e s v e č a n i d o č e k t i j e k o m kojeg su u g l e d n i c i poput g r a d o n a č e l n i k a , v l a d i n i h p o s l a n i k a , s v e ć e n i k a i v j e r s k i h v o đ a P r a b h u p a d i i z r a z i l i d o b r o d o š l i c u k u ć i . V r e m e š n i sadhu čiji j e j e d i n i i m e t a k n a o d l a s k u i z V r i n d a v a n a bio v e l i k i s a n , v r a t i o s e k u ć i k a o s v j e t s k i p o z n a t i učitelj. Godine 1896., Š r i l a P r a b h u p a d a se r o d i o u v r l o pobožnoj obitelji u K o l k a t i . Nadjenuli s u m u ime A b h a j Ć a r a n . U M u m b a i j u s a m p r o č i t a o d a j e 1922. m l a d i A b h a j s r e o s v o g a g u r u a , Š r i l a B h a k t i s i d d h a n t u Sarasvatija. Pri prvom susretu i prvom razgovoru, Šrila Bhaktis i d d h a n t a mu je r e k a o : „ O b r a z o v a n si m l a d i ć . Što ne bi ljude p o u č a v a o p o r u c i boga Ć a i t a n j e š i r o m s v i j e t a ? " A b h a j nije mogao v j e r o v a t i u š i m a . Još se n i s u ni u p o z n a l i , a sadhu ga je v e ć uputio na ž i v o t n u m i s i j u . U to je v r i j e m e A b h a j a k t i v n o sudjelovao u p o k r e t u n e o v i s n o s t i M a h a t m e G a n d h i j a . „ T k o će n a s

D

a n a 26. s t u d e n o g 1 9 7 1 . s t a j a o s a m p o r e d v r i n d a v a n s k o g puta kojim se dokoturao neki indijski autobus. Kad se zaustavio, v r a t a s u s e o t v o r i l a i i z njega j e i z a š a o s t a r č i ć n i z a k r a s t o m

p o s l u š a t i ? " s u p r o t s t a v i o s e A b h a j . „ K a k o ćemo š i r i t i i n d i j s k u k u l t u r u k a d s e n a l a z i m o pod b r i t a n s k o m v l a d a v i n o m ? " Š r i l a B h a k t i s i d d h a n t a o d g o v o r i : „ P r e v l a s t neke sile p r i v r e m e n o j e s t a n j e . V j e č n a j e s t v a r n o s t t o d a n a š e o s n o v n o o d r e đ e n j e nije tjelesno, već duhovno te da smo v j e č n i i puni blaženstva. P r a v i dobrotvorni r a d , bilo o s o b n o m , d r u š t v e n o m ili p o l i t i č k o m p l a n u , t r e b a p o m o ć i d a s e i z n o v a u s p o s t a v i v j e č a n odnos s a V r h o v n o m S t v a r n o š ć u , Gospodom Krišnom." Čuvši B h a k t i s i d d h a n t u k a k o razumno i samilosno navodi spise, A b h a j ga je s p o t p u n i m u v j e r e n j e m d u b o k o u s r c u p r i h v a t i o za s v o g a d u h o v n o g u č i t e l j a i predao se t o m u r e d u d u š o m i s r c e m . „ S t a r i moj prijatelju", n e t k o je p o v i k a o . O k r e n u o s a m se i v i d i o n a s m i j e š e n a , k r š n a č o v j e k a s v i j e t l e puti, s j a j n i h z e l e n i h o č i j u i o b r i j a n e g l a v e koji je nosio u bijele halje. T r č a o je p r e m a m e n i p o d i g n u t i h r u k u . Bio j e t o G u r u d a s , r a z i g r a n a d u š a koja m e j e prije d e v e t m j e s e c i u Mumbaiju odvela na pozornicu da po prvi puta sretnem Šrila P r a b h u p a d u . Z a g r l i o me j e . „Opet s m o se s r e l i , i to na o v o m s v e t o m m j e s t u . " K a s n i j e toga d a n a , p r o v e o me je m n o g i m u l i č i c a m a i k r o z l u č n i s v o d n e k o g a s r e d n j o v j e k o v n o g h r a m a u s o b i č a k u k o j e m mi je pričao o Šrila Prabhupadinu životu. „ G o d i n e 1954., u r e d u o d r i c a n j a , Š r i l a P r a b h u p a d a je došao ž i v j e t i u V r i n d a v a n , U ovoj s o b i c i u kojoj s j e d i m o , š e s t je g o d i n a ž i v i o p o v u č e n o i p r i p r e m a o se za budućnost." Oslanjao s a m se o z e m l j a n i pod i p r o m a t r a o s o b i č a k . V i t k i zeleni g u š t e r od oko d v a d e s e t i č e t i r i c e n t i m e t r a , koji je v r t i o s v o j i m d u g i m r e p o m , g r a k n u o je i p o j u r i o p r e k o g l i n o m p r e k r i v e n i h c i g l e n i h z i d o v a . Jedini n a m j e š t a j u sobi bili su n i s k i stolić i drveni krevet na kojemu je prepletena užad služila u m j e s t o m a d r a c a . „ U p r a v o j e ovdje", n a s t a v i o j e G u r u d a s , „ p r e v o d i o s p i s e s a s a n s k r t a n a e n g l e s k i jezik." Kimnuo s a m glavom potičući ga da nastavi. „ G o d i n e 1959., p r i h v a t i o je z a v j e t e s v a m i j a i dobio t i t u l u A. Ć. B h a k t i v e d a n t a S v a m i " , r e k a o je G u r u d a s . „А o n d a je, 1965., u š e z d e s e t i devetoj g o d i n i , n a p u s t i o d o m u V r i n d a v a n u da bi o s t v a r i o ž i v o t n u m i s i j u . S m a n j e od s e d a m d o l a r a u d ž e p u i p o k l o n j e n o m k a r t o m , P r a b h u p a d a s e u k r c a o n a Đ a l a d u t u , t e r e t n i brod k o j i j e k r e n u o u A m e r i k u . P r e p l o v i o j e n e m i r n e vode i p r e t r p i o d v a s r č a n a u d a r a . N a b r o d u j e p r o s l a v i o s e d a m d e s e t i r o đ e n d a n p r i j e nego što je, s a s v i m

s a m , s t i g a o u A m e r i k u . B r o d se p r v o u s i d r i o u B o s t o n u , a o n d a z a p l o v i o z a g r a d N e w York." P r o h l a d a n z i m s k i p o v j e t a r a c u š a o j e u sobu i z d v o r i š t a . K a o dio h r a m s k o g o b r e d a , z v o n i l a s u z v o n a i o d j e k i v a l i m j e d e n i gongovi s v e ć e n i k a koji su ih u d a r a l i d r v e n i m m a l j e v i m a . Bong bong, bong bong, bong bong. G o m i l a ljudi s j a t i l a se u d v o r i š t e zbog o b r e d a . G u r u d a s j e n a s t a v i o . „ K a d j e stigao u n j u j o r š k u l u k u , Š r i l a P r a b h u p a d a nije n i k o g a p o z n a v a o . S a m s e nosio s a ž i v o t o m u s u m n j i v i m č e t v r t i m a B o w e r y i L o w e r E a s t Side. S v r e m e n o m s u njegove o d l i k e v r i j e d n e ljubavi i silno znanje privukle iskrene tragatelje među sljedbenicima kontrakulture. Preobrazio je s r c a mnogih mladih A m e r i k a n a c a i E u r o p l j a n a . G o d i n e 1967., u S a n F r a n c i s c u , p o s t a o s a m m u u č e n i k . I m e Š r i l a P r a b h u p a d a d a l i s m o mu od m i l j a . U p r i j e v o d u to z n a č i 'onaj do č i j i h s t o p a l a s j e d e v e l i k i učitelji'. N a k o n s a m o n e k o l i k o g o d i n a u i n o z e m s t v u , o s n o v a o j e i p r o š i r i o p o k r e t n a s v j e t s k o j r a z i n i . Sada je po p r v i put doveo s k u p i n u g o r l j i v i h u č e n i k a n a t r a g u V r i n d a v a n , svojoj k u ć i . " O d m a h i v a o s a m glavom u č u d u nad Š r i l a P r a b h u p a d i n i m p u ­ t o v a n j e m . I s a m s a m bio otputovao u d a l e k e s t r a n e z e m l j e bez n o v c a i i k o g s v o g , ali bilo mi je d e v e t n a e s t g o d i n a i z d r a v l j e me je dobro s l u ž i l o k a d s a m k r e n u o . Š r i l a P r a b h u p a d a j e svoje p u t o v a n j e z a p o č e o u s e d a m d e s e t o j godini, bez n o v c a i d r u g o v a - a s v e to da bi bio o r u đ e u r u k a m a Gospodinove samilosti.

T

e s a m se v e č e r i v r a t i o u h r a m da b i h čuo Š r i l a P r a b h u p a d i n govor. Sjeo s a m n a tlo p r e n a p u č e n e d v o r a n e i č e k a o . I z n a d g l a v e v r t j e l i

s u m i s e k l e p e t a v i v e n t i l a t o r i što s u v i s j e l i s a s t r o p a . K r o z p r o z o r e čulo se ć u r l i k a n j e p t i c a , a o k u p l j e n i su p j e v a l i p o s v e ć e n i č k e h v a l o s p j e v e . K a d j e Š r i l a P r a b h u p a d a ušao, s v e s e s m i r i l o i u t i h n u l o . U č e n i c i s u m u se k l a n j a l i , s t a r i ga prijatelji g r l i l i , a gosti ga p o š t o v a l i u s t a v š i . B i o je odjeven u s a v r š e n o č i s t e i u r e d n o o m o t a n e h a l j e boje š a f r a n a k a k v e p r i l i č e s v a m i j u . Sjeo j e u položaj l o t o s a n a c r v e n i t a p e c i r a n i podij k o j i se nalazio na drugom kraju dvorane. Zrake zalazećeg sunca prodirale s u k r o z mnogobrojne p r o z o r e i nježno k u p a l e njegovu t a m n o z l a ć a n u put. Duboke s u m u s m e đ e o č i , i a k o s t a r e i m u d r e , s j a j i l e n e v i n o š ć u d j e t e t a i s l j u b a v l j u pogledavale s v a k u p o j e d i n u o s o b u u p u b l i c i . I a k o n i z a k r a s t o m , s m o ž d a k o j i h 165 c e n t i m e t a r a v i s i n e , n j e g o v a j e

304

p o j a v a z r a č i l a v e l i č i n o m . S k l o p i o je r u k e u molitvi te n a m p o k l o n o m glave s v i m a i z r a z i o d o b r o d o š l i c u . O n d a j e p r o č i s t i o grlo p a n a m s e d u b o k i m g l a s o m obratio k o r i s t e ć i m i k r o f o n . „ O s n o v n o načelo ž i v o t a j e d a s m o , općenito g o v o r e ć i , s v i s k l o n i nekoga voljeti", počeo je. „ N i t k o ne može ž i v j e t i bez da n e k o g a v o l i . Ta s k l o n o s t postoji u s v a k o m ž i v o m biću. K a r i k a koja n a m nedostaje j e s t z n a n j e o t o m u k a m o da l j u b a v u s m j e r i m o kako b i s m o o b u h v a t i l i s v e i bili s r e t n i . " Nato je z a s t a o i z a m i š l j e n o pogledao p u b l i k u . „ D a n a š n j e n a s ljudsko d r u š t v o u č i d a v o l i m o s v o j u zemlju, obitelj ili p a k sebe, ali nam ne k a ž e kamo trebamo usmjeriti sklonost ljubavi da bismo svi bili s r e t n i . " G l a s m u s e lomio o d i s k r e n i h osjećaja. Osjećao s a m d a njegov govor nije p u k o p o u č a v a n j e već m o l b a u p u ć e n a s v a k o m č l a n u p u b l i k e d a s h v a t i k o l i k o j e njegova p o r u k a h i t n a . Eto č o v j e k a koji j e s i l n o b r i n u o ! Č i t a v a j e p u b l i k a p o z o r n o s l u š a l a s v a k u njegovu riječ. „ N i s m o u s p j e l i ostvariti m i r i sklad u ljudskom d r u š t v u čak ni odličnim potezima poput U j e d i n j e n i h Naroda ili g o s p o d a r s k i h i z n a n s t v e n i h d o s t i g n u ć a . To je z a t o što se n i s m o p o z a b a v i l i n a v e d e n i m pitanjem." S u z n e je oči na t r e n s k l o p i o i ušao u t r a n s . Č i n i l o mi se da je osjećao p a t n j u č i t a v o g a s v i j e t a . „ K a r i k a koja nedostaje j e s t buđenje n a š e i z v o r n e l j u b a v i p r e m a K r i š n i . A k o n a u č i m o k a k o voljeti K r i š n u , l a k o n a m j e i s t o m z a v o l j e t i s v a k o ž i v o biće. T o j e kao k a d v o d o m z a l i j e m o k o r i j e n stabla t i m e s m o n a h r a n i l i s v e njegove s a s t a v n i c e . Još j e d n a d o b r a u s p o r e d b a je jedenje. A k o h r a n a dospije u želudac, o k r i j e p i l i s m o s v e dijelove t i j e l a . K a d p r o n a đ e m o svoj p r a v i položaj, u ž i v a t ć e m o u životu prepunom blaženstva." U t o s a m v r i j e m e bio i z n i m n o u s r e d o t o č e n n a s v o j u d u h o v n u p o t r a g u , p a m e s e duboko dojmila h i t n o s t k o j u j e i s k a z i v a o m o l e ć i n a s d a o ž i v i m o s v o j u izgubljenu ljubav p r e m a B o g u . P o s v e ć e n i c i su me p o z v a l i da o d s j e d n e m s n j i m a u k u ć i , no bilo mi j e čudno. R a d i j e s a m s p a v a o pod d r v e ć e m n a obali J a m u n e . S v a k o g a d a n a , n a k o n k u p a n j a i m e d i t a c i j e u tihoj z o r i , uputio bih se s l u š a t i Šrila Prabhupadino jutarnje predavanje. Bio s a m pomalo skeptičan p r e m a n j e g o v i m u č e n i c i m a . Mislio s a m k a k o j e neobično što n e k i o d n j i h nose k a m e r e i o p r e m u za s n i m a n j e g o v o r a . Bilo je to nešto što dotad n i s a m v i d i o ni u j e d n o g sadhua. U s p r k o s tome, s v e s a m v i š e cijenio Š r i l a P r a b h u p a d i n o z n a n j e i osobine. U m i o je na j e d n o s t a v a n

n a č i n i s l a k o ć o m objasniti č a k i z a m r š e n e f i l o z o f s k e m i s l i . S v a k o g a j u t r a n a k o n p r e d a v a n j a , Š r i l a P r a b h u p a d a bi n a s osobno poveo u o b i l a z a k V r i n d a v a n a . Dok s m o s n j i m e š e t a l i , i s t a ona m j e s t a k o j i m s a m t o l i k o puta prošao, u njegovu s a m d r u š t v u v i d i o k a o n i k a d a d o tada. Stjecao s a m u v i d e koji k a o d a s u m i o t v a r a l i v r a t a dublje r a z i n e s t v a r n o s t i . K a d bi n a m pričao o n e k o m u m j e s t u , č i n i l o mi se k a o da v l a s t i t i m o č i m a v i d i m ono što govori. N a k o n r u č k a , n e k o l i k o b i h s a t i sjedio u njegovoj sobi dok je n e o b a v e z n o ć a s k a o s g o s t i m a . T o l i k o s a m s e s r a m i o p r e d n j i m d a n i k a d n i s a m p o s t a v l j a o p i t a n j a , v e ć bih bio s r e t a n što s m i j e m s l u š a t i . Jednoga s a m p o p o d n e v a t a k o sjedio u njegovoj sobi, k a d me je j e d a n od njegovih istaknutih učenika ovako prekorio: „ S a s t a n a k koji slijedi n a m i j e n j e n je gostima", r e k a o je. „ M o l i m te, i z a đ i . S v i p o s v e ć e n i c i u ovo v r i j e m e t r e b a j u obavljati svoje d u ž n o s t i . T a k v o j e p r a v i l o . " N i s a m obrijao g l a v u poput o s t a l i h u č e n i k a , a l i s a m bio j e d i n a osoba s a Z a p a d a u p r o s t o r i j i . Taj me č o v j e k očito nije d o ž i v i o k a o gosta. Ja s a m na to p a l c e m i k a ž i p r s t o m d o h v a t i o u v o j a k s v o j e kose i n j e ž n o ga s t r e s a o : „ A l i , pogledaj, m o l i m te. Ja n i s a m p o s v e ć e n i k . " U č e n i k j e bio v i d n o u z n e m i r e n , p a j e pogledao prema Šrila Prabhupadi tražeći vodstvo. Zabrinuto s a m čekao odluku i pri­ ž e l j k i v a o da o s t a n e m u p r o s t o r i j i . Š r i l a P r a b h u p a d a je na to podigao o b r v e , n a s m i j e š i o mi se i onda se od s r c a n a s m i j a o . „On nije p o s v e ć e n i k . Neka ostane." U č e n i k j e p o r a ž e n otišao. O n d a m i j e P r a b h u p a d a ozbiljno, a l i s k r o m n o r e k a o : " C i j e n i m t o što t o l i k o ž e l i š s l u š a t i . " P r i s n i ugođaj te r a z m j e n e r a s t o p i o mi je s r c e . Jednom sam prilikom na ulici sreo K r i š n a d a s a Babađija. „Наге K r i š n a ! " p o z d r a v i o m e je. K a d s a m m u o d z d r a v i o , r e k a o s a m m u d a j e s t i g a o Š r i l a P r a b h u p a d a . L i c e m u s e o z a r i l o . „ P r e k r a s n o ! M o l i m te, o d v e d i me da v i d i m s v o g a d r a g o g b r a t a po Bogu." Hodali s m o b r z o i z a o b i l a z i l i r i k š e koje s u t r u b i l e i bivole k o j i s u s p a v a l i n a u l i c i . Popeli s m o se s t e p e n i c a m a i u š l i u P r a b h u p a d i n u s o b u . Š r i l a P r a b h u p a d a je sjedio na tlu i z a n i s k o g a s t o l a i r a z g o v a r a o s d e s e t a k p o s j e t i t e l j a . Č i m s m o u š l i i pogledi s e dvaju v e l i k i h d u š a s r e l i , l i c a s u i m p r o c v a l a o d r a d o s t i . K r i š n a d a s B a b a đ i s e i z dubine s v o g a s r c a n a s m i j e š i o o d u h a do uha te uskliknuo: „Наге K r i š n a ! " Š r i l a P r a b h u p a d n o j e lice o z a r i o o s m i j e h t a k v o g a b l a ž e n s t v a k a k o n i k a d dotad n i s a m v i d i o n a l j u d s k o m l i c u . U o č i m a s u m u s v j e t l u c a l e s u z e . I on je u s k l i k n u o „ Н а г е K r i š n a ! " te p o s k o č i o i u s t a o p o z d r a v i t i
307

B a b a đ i j a . Oboje su pohitali j e d a n d r u g o m e u zagrljaj, p l a č u ć i od s r e ć e . O n d a je Š r i l a P r a b h u p a d a p o v e o B a b a đ i j a i posjeo ga p o r e d sebe, na isti jastuk. Sljedećih se sat v r e m e n a prostorija orila od smijeha dok su razgovarali na svom materinskom bengalskom jeziku, ne obraćajući pažnju na ostale. Ja s a m sjedio samo nekoliko m e t a r a od njih i prštio o d u z b u đ e n j a . K a k a v l i s u s a m o n e v j e r o j a t a n d u h o v n i odnos d i j e l i l a t a d v o j i c a . N i k a d dotad n i s a m v i d i o t o l i k u ljubav i m e đ u s o b n o p o š t o v a n j e i z m e đ u l j u d s k i h bića. Osjećao s a m kao d a s a m dobio letimičan uvid u duhovni svijet.

U njegovom s a m pogledu i ovoj i z n i m n o k r a t k o j r a z m j e n i o k u s i o ljubav vječnoga prijatelja, blagonaklona roditelja i s a m o g a Boga. Polako se o k r e n u o i odšetao dalje, sa s v a k i m k o r a k o m k u c k a j u ć i š t a p o m po tlu. Z a t v o r i o s a m oči i z a m i s l i o se. Toliko je zauzet ovaj čovjek. Deseci tisuća ljudi na svijetu čekaju na trenutak njegova vremena. Zašto je zastao radi mene? Nemam mu što ponuditi. Ja sam siromašni nikogović koji spava pod stablom. Njegova me se g e s t a duboko dojmila. D i r n u l a me je v i š e od m n o g i h

Nije

prošlo mnogo v r e m e n a , a nekoliko je Š r i l a P r a b h u p a d i n i h u č e n i k a počelo n a d a m n o m v r š i t i p r i t i s a k d a p r e u z m e m i z v j e s n e

č u d a k o j i h s a m se nagledao. Na m e n e je o s t a v i l a koji n i s a m r a z u m i o , n i t i s a m ga z n a o objasniti. Možda je, mislio s a m , najmoćnije od svih čuda djelovanje poput oruđa u rukama dobrote.

obveze. „То što ž i v i š u V r i n d a v a n u nije ispravno", r e k l i s u . „Trebao bi se p r i d r u ž i t i n a š e m p o k r e t u i putovati s nama." Iako s a m v e ć n a v i k a o n a slične zahtjeve, n i s u m i s e svidjeli. A k o s e i k a d a p o s v e t i m nekom učitelju, što s a m s v i m s r c e m d o i s t a želio u č i n i t i , moja b i o d l u k a t r e b a l a biti p o t a k n u t a dubokom v j e r o m i n a d a h n u ć e m , a ne nečijim nagovorom. Jednog s a m p o p o d n e v a odjurio d o v r t a gdje j e Š r i l a P r a b h u p a d a t r e b a o govoriti, a l i s a m stigao p r e k a s n o . U v r t u su pasle k r a v e , a oko d r v e ć a bujnih zelenih k r o š n j i s k u p i l e su se mnoge r a s p j e v a n e ptičice slatkoga pjeva i d r u ž i n a lokalnih vrađabasija koji su se grijali n a z i m s k o m s u n c u . Š r i l a P r a b h u p a d a j e baš odlazio. Stotine s e ljudi p o r e d a l o uz c e s t u te mu se poklonilo u z n a k p o š t o v a n j a . I ja s a m bio m e đ u n j i m a . Dok s a m d i z a o glavu s a p j e s k o v i t a t l a , s a m o n e k o l i k o c e n t i m e t a r a dalje v i d i o s a m njegova s t o p a l a u j e d n o s t a v n i m p l a t n e n i m p a p u č a m a . Još u v i j e k na k o l j e n i m a , pogledao s a m u v i s i našao se oči u oči s njime. Bio je d o s t o j a n s t v e n i ozbiljan. „ K o l i k o već dugo ž i v i š u V r i n d a v a n u ? " upitao je. Z g r č i o s a m se od s t r a h a , m i s l e ć i da će me i on p r e k o r i t i što s a m ovdje. „Oko šest m j e s e c i , Š r i l a Prabhupada", odgovorio s a m . K r u p n i m se t a m n i m o č i m a zagledao u moje. Činilo mi se da o s i m njegova pogleda n i š t a drugo na s v i j e t u ne postoji. Osjećao s a m da z n a s v e o m e n i - moje j a k e i slabe s t r a n e , v r l i n e i mane, s v e što s a m želio p o s t i ć i i s v e za što s a m se molio da n e s t a n e . Ostao s a m bez riječi. Mora d a s m o t a k o proveli cijelu m i n u t u . Onda j e p r e d m o j i m o č i m a njegovo lice p r o c v a l o u d o b r o s t i v osmijeh. „ I z v r s n o " , r e k a o je, nježno me m i l u j u ć i po g l a v i . „ V r i n d a v a n je p r e k r a s n o mjesto."

V

eć me je neko v r i j e m e m u č i l a o s n o v n a f i l o z o f s k a d v o u m i c a : je li B o g i z v o r n o osoba ili ne. Čuo s a m neke jogije i filozofe k o j i t v r d e da

Bog n e o s o b a n i b e z o b l i č a n te da u z i m a p r i v r e m e n i m a t e r i j a l n i o b l i k m i s i j e , opet se r a s t a č e u svoje bezoblično postojanje. I m p e r s o n a l i s t i d r ž e da su o s o b n o s t i s v i oblici n e s t a l a n i s h o d m a t e r i j a l n e o b m a n e . U k o n a č n o m u s t a n j u oslobođenja, d u š a o d b a c u j e p r i v r e m e n u osobnost te se s j e d i n j u j e s B o g o m , s t a p a j u ć i se sa s v e p r o ž i m a j u ć i m d u h o v n i m postojanjem. N a s u p r o t t o m u , č u o s a m d r u g e jogije i filozofe koji t v r d e da je B o g v r h o v n a o s o b a , d a j e njegov d u h o v n i o b l i k v j e č a n , p u n z n a n j a i b l a ž e n s t v a . U v r i j e m e oslobođenja, d u š a u l a z i u b o ž j e k r a l j e v s t v o gdje v j e č n o i u čistoj l j u b a v i s l u ž i B o g a , p o t p u n u i n e o g r a n i č e n o lijepu osobu. Često s a m r a z m i š l j a o o t o m p r i v i d n o m p r o t u s l o v l j u . Ne mogu, valjda, obje tvrdnje biti u pravu? Bog je, Njegova je izvorna priroda osobna u konačnici, ili jedno ili drugo. sam poštivao ili neosobna. T o l i k o

avatara k a d s i l a z i u s v i j e t r a d i dobrobiti s v i h b i ć a . Po z a v r š e t k u s v o j e

svoje v o l j e n e u č i t e l j e d a m i j e t e š k o bilo m i s l i t i k a k o j e k o j i o d n j i h u k r i v u . Neki su otvoreno napadali suprotno stajalište dok su drugi i z b j e g a v a l i r a s p r a v e t a k o što s e n i s u s a s v i m j a s n o i z r a ž a v a l i . U v i d i o s a m da se mnoga duhovna učenja ne r a z l i k u j u odveć dok ne počnu izlagati na tu temu. K o j e m u c i l j u t r e b a m t e ž i t i ? T a k o s a m s e pitao. T r e b a m l i s e t r u d i t i d a

t r a n s c e n d i r a m dvojnosti ne bi li se s j e d i n i o s neosobnim, b e z o b l i č n i m Bogom? Ili d a t e ž i m p r o č i s t i t i svoje s r c e kako b i h b e z u v j e t n o m l j u b a v l j u s l u ž i o osobnoga G o s p o d i n a u njegovu v j e č n o m p r e b i v a l i š t u ? Jednoga je p o p o d n e v a n e k i g o s t p o s t a v i o Š r i l a P r a b h u p a d i u p r a v o to pitanje. „Је li B o g b e z o b l i č a n i neosoban ili pak i m a oblik i o s o b n o s t ? " I š č e k i v a n j e u m o m s r c u s t i š a l o je c v r k u t ptica, k r i č a n j e m a j m u n a i z v u k t r u b a na r i k š a m a . Sjedio s a m i p a ž l j i v o čekao njegov odgovor. Š r i l a P r a b h u p a d a se p o l a k o nagnuo n a p r i j e d . I z r a z l i c a bio mu je p o t p u n o s m i r e n . P r i m j e t i o s a m k a k o m u s e pune usne n a k r a j e v i m a s a v i j a j u p r e m a dolje. Sjedio je na tlu p o d v i j e n i h nogu i l a k t o v i m a se naginjao na n i z a k stol p r e d sobom. R u k e je sklopio pod b r a d o m . O z b i l j n a pogleda c i t i r a o je iz Veda te izložio: „ P r v o t r e b a m o s h v a t i t i n e p o j m l j i v u p r i r o d u Boga. V r h o v n i j e Gospodin i s t o v r e m e n o o s o b a n i n e o s o b a n . V j e č n a je i s t i n a i to da je b e z o b l i č a n te i to da i m a v j e č n i blaženi oblik." Osjetio s a m k a k o m i g r u d i n a d i m a osjećaj topline i m i r n o ć e . Š r i l a P r a b h u p a d a je na to podigao k a ž i p r s t . „ G o s p o d i n o v a neosobna s v e p r o ž i m a j u ć a e n e r g i j a z o v e s e B r a h m a n . B h a g a v a n j e osobni oblik Boga koji je i z v o r e n e r g i j e i koji n i k a d ne p o t p a d a pod utjecaj opsjene. D o b a r j e p r i m j e r s u n c e . Oblik s u n c a kao k o z m i č k o g a tijela ne da se odvojiti od b e z o b l i č n e s u n č e v e s v j e t l o s t i , j e r oni postoje i s t o v r e m e n o . T o s u r a z l i č i t i v i d o v i s u n c a . Isto t a k o , postoje dvije r a z l i č i t e š k o l e t r a n s c e n d e n t a l i s t a koji s e u s r e d o t o č a v a j u n a r a z l i č i t e v i d o v e j e d n e te iste i s t i n e . I m p e r s o n a l i s t i teže d o s t i ć i oslobođenje u G o s p o d i n o v u n e o s o b n o m , b e z o b l i č n o m s v j e t l u , a p e r s o n a l i s t i teže za t i m da s ljubavlju v j e č n o s l u ž e G o s p o d i n o v s v e p r i v l a č a n oblik. Tu nema protuslovlja. Isto t a k o , d u š a je s a s t a v n i dio Boga te je i s t o v r e m e n o j e d n o s B o g o m i r a z l i č i t a o d njega. B o g u s m o j e d n a k i k v a l i t a t i v n o , j e r s m o v j e č n i , p u n i z n a n j a i b l a ž e n s t v a . A l i k v a n t i t a t i v n o , u v i j e k s m o tek dio, poput z r a k e s u n c a koja j e s a m o d j e l i ć a k s u n c a , a , ipak, posjeduje iste o d l i k e k a o s u n c e . I s t o v r e m e n o s m o i jedno s B o g o m i r a z l i č i t i od njega. Bog j e n e o v i s n i u p r a v i t e l j , dok d u š a koja z l o u p o r a b i n e o v i s n o s t koju joj je Bog dao, z a b o r a v l j a svoj odnos s G o s p o d i n o m i p a d a u o b m a n u , iz čega p r o i z l a z i p a t n j a . " R e k a v š i to, Š r i l a P r a b h u p a d a s e n a s l o n i o n a z i d i n a k r e n u o g l a v u , pa se zagledao r a v n o m e n i u o č i . „ P r i p a d n i c i d v i j u š k o l a , p e r s o n a l i s t i

310

-1

i i m p e r s o n a l i s t i , p r i l a z e r a z l i č i t i m v i d o v i m a j e d n o g a Boga." N a s t a v i o je o b j a š n j a v a t i k a k o su K r i š n a , njegov oblik, o d l i k e , o s o b n o s t i prebivalište neograničeni te da sve vjerodostojne svjetske religije o b o ž a v a j u istoga Boga koji se u r a z n i m d o b i m a r a z o t k r i o na r a z n e načine. K a k o j e t o s a m o lijepo. T i m j e j e d n o s t a v n i m i r a z b o r i t i m r i j e č i m a Š r i l a P r a b h u p a d a p o m i r i o d v a n a i z g l e d s u p r o t n a s t a j a l i š t a . Dok s a m ga s l u š a o , u oči su mi n a v r l e s u z e z a h v a l n o s t i . Da, sad mi je sve mnogo jasnije, p o m i s l i o s a m . V i š e n i s a m bio u d u h o v n o m š k r i p c u . Na l i c u mi je zaigrao spontani radosni osmijeh. Šrila Prabhupada je uzvratio osmijehom, m u d r i m i spokojnim. N e k i ga je gost upitao: „Jesi li ti g u r u cijeloga s v i j e t a ? " Š r i l a P r a b h u p a d a je pokorno povio g l a v u i oborio o č i p r e m a t l u . „Ја s a m s v i m a sluga", r e k a o je. „То je sve." Ta mi se razmjena činila posebno d r a ž e s n o m . Š r i l a Prabhupada je u v i j e k djelovao i govorio s k r o m n o , slobodno i o p u š t e n o . Sjetio s a m s e p o n i z n o s t i d r a g o g m i G h a n a š j a m a koji j e p e d e s e t g o d i n a ž i v i o u h o d n i k u i s p r e d o r m a r a . Š r i l a P r a b h u p a d a j e bio u č e n j a k , v r s n i g o v o r n i k i m o ć n i jogi koji je o s n o v a o s v j e t s k o d r u š t v o s t i s u ć a m a sljedbenika. Svakoga su ga dana posjećivali uglednici koji su mu o d a v a l i p o š t o v a n j e . U s p r k o s s v e m u t o m u , u n j e m u se n a s t a n i o d u h p r i r o d n e p o n i z n o s t i : „Ја s a m m a l e n . B o g j e s v e . " P a r a d o k s a l n o j e k a k o mu je ta p o n i z n o s t p o d a r i l a n e o g r a n i č e n u s i g u r n o s t i o d l u č n o s t . N a k o n s u s r e t a , u s t a o s a m i ponudio Š r i l a P r a b h u p a d i r u ž u . O n ju je pomirisao i dražesno se naklonio glavom. Otišao sam iz kuće i o d u š e v l j e n o d l u t a o do J a m u n e . P r a b h u p a d i n e su r i j e č i k o m a d po komad sastavile slagalicupersonalizma i impersonalizma. Dubokome je d o j m i o još m n o g i m d r u g i m p o s t u p c i m a . Ali, tko je taj nevjerojatan čovjek? pitao s a m se. Kakva Uje njegova osobnost?

k a k o su dugi o d l u č i l i u n i j e t i t o l i k u p r o m j e n u u s v o j e ž i v o t e da bi ga slijedili. Na obali r i j e k e , Š j a m a s u n d a r je p o d v i o noge i lagano se njihao n a p r i j e d n a t r a g . „ B i o je siječanj 1967. na Haight A s h b u r y j u u S a n F r a n c i s c u . Moji p r i j a t e l j i i ja p r i r e d i l i s m o v e l i k i r o c k k o n c e r t u A v a l o n B a l l r o o m u . N a z v a l i s m o g a M a n t r a R o c k Dance. S v i s u s e

P t i c e i p a u n o v i ć u r l i k a l i su v e č e r n j e p j e s m e , seljaci se v r a ć a l i s polja, a vrađabasije su k l i z i l e p u t e m , s golemim p o s u d a m a p u n i m vode na g l a v a m a , odjevene u n a r a n č a s t e , zelene i žute s a r i j e . O d j e d n o m s a m p r e d s o b o m ugledao p o z n a t m i l i k . B i o j e t o Š j a m a s u n d a r , p o s v e ć e n i k koji me je u A m s t e r d a m u n a h r a n i o d u h o v n o m h r a n o m , a u M u m b a i j u se za m e n e lijepo p o b r i n u o . Č a k s a m i gledajući ga o d o s t r a g a p r e p o z n a o toga v i s o k o g A m e r i k a n c a koji j e služio Š r i l a P r a b h u p a d u k a o osobni t a j n i k . D e s n o m j e r u k o m nosio v r e ć i c u s b r o j a n i c o m . M a n t r a o j e i h o d a o p r e m a r i j e c i . Želeći g a s u s t i ć i , pohitao s a m p r e m a n j e m u i p o z v a o ga po i m e n u . O k r e n u o se i š i r o k o o s m j e h n u o k a d me je prepoznao. „А, R i c h a r d . I l i , k a k o t e ono s a d z o v u ? " „ N e k i m e ljudi z o v u K r i š n a Das." O v i o j e d u g u r u k u oko moga r a m e n a i p o v u k a o m e s e b i . „ D a k l e , K r i š n a D a s , č u j e m d a već n e k o v r i j e m e ž i v i š u V r i n d a v a n u . T a k o t e je lijepo opet v i d j e t i . " Neko s m o v r i j e m e p r o v e l i s t o j e ć i na p u t u i v e s e l o č a v r l j a j u ć i . Nešto mi je govorilo da će taj č o v j e k , s v r e m e n o m , i m a t i posebno m j e s t o u m o j e m u s r c u . Č i n i l o m i s e k a o d a g a o d u v i j e k p o z n a j e m . „ S i l n o s e d o p a d a š Š r i l a P r a b h u p a d i " , počeo je, n e č e k a j u ć i da ga p o n u k a m . „ Č e s t o p i t a za tebe." „ J a k o s i s r e t a n što s i m u t a k o blizu", r e k a o s a m u z b u đ e n o . „ I t o s v a k o g a d a n a . N e m o g u n i zamisliti..." „Da", n a s m i j a o s e s k r o m n o . „ P o n e k a d s e u š t i p n e m d a v i d i m s a n j a m li. V e ć s a m p o r e d njega s k o r o č e t i r i godine. Č i n i m i s e d a j e s v a k i m danom sve mlađi i ljepši. On je uvijek svjež, n i k a d ga n i s a m vidio da spava." „Sjećaš li se prvoga puta kad si ga sreo?" upitao s a m . Žarko s a m želio č u t i što j e v i š e m o g u ć e o P r a b h u p a d i , j e r s a m htio r a z u m j e t i

P

r o s i n a c je donio s v e k r a ć e dane i n i s k e t e m p e r a t u r e u k a s n o popodne. Omotao s a m oko glave t k a n i n u i z a p u t i o se niz h o d o č a s n i č k u s t a z u d o J a m u n e . Oko mene j e ž i v j e l a š u m a .

sjatili da dočekaju 'Svamija' na Zapadnoj obali: Grateful Dead, Janis Joplin, J e f f e r s o n A i r p l a n e , C a n n e d Heat, Q u i c k s i l v e r i Moby Grape. S v i s u s v i r a l i . Č a k s u stigli i A l l e n G i n s b e r g , T i m o t h y L e a r y i K e n K e n s e y . D o š l i s u s v i j u n a c i hipija." O d u z b u đ e n j a , Š j a m a s u n d a r s e b r ž e zaljuljao: „ Z a m i s l i t u s c e n u . D v o r a n a p u n a p o d i v l j a l i h d u g o k o s i h klinaca, od kojih je većina na L S D - u , pulsira od stroboskopskih s v j e t a l a i r o c k a n d r o l l a . Oko p o n o ć i , Š r i l a P r a b h u p a d a s a s v i m m i r n o i z l a z i n a m r a č n u p o z o r n i c u i s j e d a p o d v i j e n i h nogu n a p o s e b a n podij n a č i n j e n s a m o z a njega. N a s t a j e t i š i n a . Š r i l a P r a b h u p a d a ponizno zapjeva m a n t r u Hare K r i š n a . Reflektor ga pronađe i obasja, a gomila se polako p r i d r u ž i pjesmi. Jedna po j e d n a rock grupa dolazi ne pozornicu da mu se p r i d r u ž i . Ostalo je povijest. Dva je s a t a P r a b h u p a d a vodio n a j n e v j e r o j a t n i j i k i r t a n koji m o ž e š z a m i s l i t i . Osvojio j e s r c a t i s u ć a ljudi k a d j e podigao r u k e i p o č e o p l e s a t i . K a o što j e s a m k a s n i j e r e k a o : 'Hipije s a m p r e t v o r i o u s r e t n i k e . ' " ( i z v o r n o : I have t u r n e d h i p p i e s into happies.) Pokušao s a m zamisliti Šrila Prabhupadin život u Haight A s h b u r y j u , svjetskoj prijestolnici hipijevske kulture. G a r y i ja smo tamo proveli n e k o v r i j e m e 1 9 6 8 . godine. Po o n o m u čega se s j e ć a m , to je bio z a s e b n i s v e m i r m i r o l j u b i v i h hipija, z a n e s e n i h t r a g a t e l j a , d i l e r a , d r o g e r a š a , t u r i s t a , p o d u z e t n i k a i Hells A n g e l s a koji su g r m j e l i po u l i c i H a i g h t Street na veličanstvenim kromiranim Harleyjima. Nikako nisam mogao z a m i s l i t i d a b i p o s t a r i j i s v e t a c i z V r i n d a v a n a t a m o ž i v i o . „ K o l i k o j e v r e m e n a t a m o p r o v e o ? " upitao s a m . „Četiri je mjeseca živio s n a m a , a m e r i č k i m klincima. Jedva da smo r a z u m j e l i i š t a o d onog što n a m j e govorio. Z n a l i s m o s a m o d a s m o s e z a l j u b i l i u toga d i v n o g č o v j e k a koji je s j e d i o u s t a n č i ć u i z n a d n e k e p r a o n i c e r u b l j a i k o j i bi r a d o s n o d o č e k a o s v a k o g a t k o je došao da ga v i d i . Ono što m e j e n a j v i š e p r i v u k l o j e d a s e u v i j e k š a l i o . P o n e k a d b i č a k legao i t o l i k o se silno s m i j a o da bi mu se s v i z u b i v i d j e l i , a niz obraze mu tekle suze."

312

S u n c e je z a l a z i l o , a obala r i j e k e p o s t a j a l a sve t a m n i j a i h l a d n i j a . Z r a k j e bio p u n d i m a s a s e o s k i h v a t r i nad k o j i m a s e k u h a l o . P r e d l o ž i o s a m d a s e p r o š e t a m o u z r i j e k u d o K e s i Ghata. Kad smo ustali, isprašio je odjeću. Šjamasundar mi je za vrijeme šetnje ispričao kako je Prabhupada očarao Beatlese, osobito G e o r g e a H a r r i s o n a , i k a k o su se p o s v e ć e n i c i toliko z b l i ž i l i s n j i m a da su m j e s e c i m a ž i v j e l i u d o m u j o h n a L e n n o n a . „ K a k o li se to moglo dogoditi, a k o ne z a h v a l j u j u ć i nekoj v i š o j s i l i ? " upitao je. Mogao s a m s e s a m o o s m i j e h n u t i . „ P r a b h u p a d a o d t i h ljudi nije t r a ž i o n i š t a . Jedino i m j e želio p o d a r i t i tajnu ž i v o t a . Na p r v o m s a s t a n k u sa Johnom i Georgeom, P r a b h u p a d a i m j e p r o n i k n u o u s r c a . B i o j e silno d r a ž e s t a n dok i m j e n a v r l o j e d n o s t a v a n n a č i n o b j a š n j a v a o k a k o j e K r i š n a v r h o v n a osoba. Opisao im je točno k a k o i z g l e d a , što govori i r a d i , koliko voli glazbu, ples i p j e s m u . A na k r a j u im je obećao da mogu v i d j e t i K r i š n u oči u oči." N i s a m mogao v j e r o v a t i da s l u š a m o B e a t l e s i m a dok h o d a m niz o b a l u J a m u n e u V r i n d a v a n u . Morao s a m se n a s m i j a t i . Š j a m a s u n d a r je z a s t a o od u z b u đ e n j a , prolio s u z u i m u c a j u ć i n a s t a v i o : „ S j e ć a m s e k a k o m i j e p r i j e p r v o g s a s t a n k a s P r a b h u p a d o m , George i s p r e d v r a t a p r o š a p t a o da se j a k o boji ući u njegovu s o b u . Bojao se v i š e nego k a d j e išao n a e m i s i j u E d a S u l l i v a n a ili k a d j e s r e o E l v i s a . I p a k , k a d se p o k l o n i o p r e d P r a b h u p a d o m i k a d ga je P r a b h u p a d a s r d a č n o p o z d r a v i o , č i n i l o m i s e d a g l e d a m s t a r e prijatelje koji s u s e opet s r e l i i n a s t a v i l i gdje su s t a l i . K a d s m o i z a š l i i z P r a b h u p a d i n e sobe, George s e o k r e n u o p r e m a m e n i i r e k a o : ' D a , P r a b h u p a d a je baš p r a v i . ' " P r o š l o je v i š e od g o d i n u d a n a o t k a d s a m posljednji put s l u š a o rock and roll. N a l a z i o s a m se p e t n a e s t t i s u ć a k i l o m e t a r a d a l e k o od k u ć e , u n e k o m i n d i j s k o m s e l u , i to mi je bila p o s l j e d n j a s t v a r na p a m e t i . Ipak, t o što j e George H a r i s s o n i z B e a t l e s a t a k o ozbiljno p r i h v a t i o d u h o v n i ž i v o t j a k o me r a z v e s e l i l o . Osjećao s a m da mi je poput b r a t a s k o j i m d i j e l i m d r a g i mi uzor. Kako je malen i prekrasan ovaj svijet, pomislio sam. Na s t e p e n i c a m a na Kesi G h a t u , p o r e d moga n o v o s t e č e n o g p r i j a t e l j a , n a s j e v e r n o m s a m dijelu n e b a opazio m e t e o r s k u k i š u . Š j a m a s u n d a r j e pogledao u v i s i počeo mi p r i č a t i o Š r i l a P r a b h u p a d i n o j posjeti R u s i j i . U ono v r i j e m e , n i t k o nije mogao ući u R u s i j u zbog ž e l j e z n e z a v j e s e .

I p a k , K r i š n a j e još j e d n o m o t v o r i o v r a t a k a k o b i u s l i š a o ž e l j u s v o g a posvećenika. „ N i s m o i m a l i ni p l a n o v a , ni dobre h r a n e . Odsjeli s m o u m a l e n i m , loše o s v i j e t l j e n i m s o b a m a . S v u d a j e v l a d a l o d e p r e s i v n o o z r a č j e s t r a h a , o p r e s i j e i zlovolje. P i t a l i s m o s e što d a t a m o r a d i m o pet d a n a . " Jednog j e d a n a Š j a m a s u n d a r šetao C r v e n i m t r g o m gdje j e u p o z n a o s i n a i n d i j s k o g a v e l e p o s l a n i k a i n e k o g a r u s k o g m l a d i ć a po i m e n u Anatolij koji se v r a t i o s njim u hotel da bi u p o z n a o g u r u a . „ A n a t o l i j je t r i d a n a i n o ć i o s t a o uz P r a b h u p a d u i poput s p u ž v e upijao s v e što g a j e P r a b h u p a d a učio. P r a b h u p a d a g a j e v r l o d r a ž e s n o , š a l j i v o i p r e c i z n o poučio p o t p u n o m p r o c e s u s v j e s n o s t i K r i š n e . P r a b h u p a d a i j a s m o p o t o m z a j e d n o otišli i z M o s k v e . A l i o d onoga s j e m e n a , K r i š n i n a s e u č e n j a poput v a t r e potajno š i r e i z a ž e l j e z n e z a v j e s e . " Gledao s a m uz r i j e č n i tok p r e m a o b z o r u i p r i s j e ć a o se o d r a s t a n j a u A m e r i c i gdje su n a s zadojili s t r a h o m od R u s a . U s t r a h u od r u s k i h b o m b a š k i h n a p a d a , učitelji bi u š k o l i s i m u l i r a l i u z b u n u te n a s u č i l i k a k o d a s e s a k r i j e m o pod s t o l a k o s e što t a k v o dogodi. Š t o v i š e , nekoliko je naših imućnih susjeda izgradilo n u k l e a r n a skloništa u s v o j i m d v o r i š t i m a i n a p u n i l a ih s v a k o j a k i m n a m i r n i c a m a . Na v r h u n c u h l a d n o g a r a t a , Š j a m a s u n d a r i Š r i l a P r a b h u p a d a b i l i su u M o s k v i i b l a ž e n o p o u č a v a l i j e d n o g R u s a p u t u bhakti joge. „ Z a š t o j e Š r i l a P r a b h u p a d a u I n d i j u doveo t o l i k o v a s p o s v e ć e n i k a sa Zapada?" Š j a m a s u n d a r se z a m i š l j e n o z a g l e d a o u d a l j i n u p r i j e nego što mi je odgovorio. „ P r a b h u p a d a n a m je često g o v o r i o da i s t i n s k a religija u ovoj z e m l j i polako nestaje. U m j e s t o B o g a , r e k a o je, ljudi p r i ž e l j k u j u t e l e v i z i j u i aute." Sjetio s a m se onoga g u r u a v a r a l i c e k o j e g s a m s r e o u J a n a k p u r u . Njegova n a j v e ć a želja b i l a j e d a bude bogati A m e r i k a n a c . „ M i s l i m da se ovdje v r a t i o i poveo neke od n a s k a k o b i s m o l j u d i m a u Indiji p o r u č i l i : 'Pogledajte! Ovi m l a d i ć i i d j e v o j k e sa Z a p a d a i m a j u s v e ; t e l e v i z i j e , aute, i v i š e s t v a r i no što ćete ih vi i k a d a i m a t i , a s v e j e d n o n i s u bili s r e t n i s v e dok n i s u p r o n a š l i K r i š n u . V i i m a t e n e š t o što o n i žele, K r i š n u , i stoga b i s t e ga t r e b a l i izvoziti.' P r a b h u p a d a je č e s t o govorio d a b i s v i j e t u i s t i n u mogao p r o c v a s t i z a h v a l j u j u ć i i n d i j s k o j filozofiji i a m e r i č k o m b o g a t s t v u . Nas, p o s v e ć e n i k e s a Z a p a d a , n a z i v a s v o j i m ' r a s p l e s a n i m bijelim s l o n o v i m a ' ! " S m i j a o s a m s e i r a z m i š l j a o k a k o j e s a m o o d l i č n a ideja s p a j a n j a

314

315

istočnjačke

filozofije

sa

zapadnjačkim

bogatstvom

i

tehničkim

d o s t i g n u ć i m a . S h v a t i o s a m da s a m bio toliko u n e s e n u v l a s t i t u p o t r a g u z a B o g o m d a n i s a m n i pomišljao n a t o d a d u h o v n o s t p r i b l i ž i m d r u g i m a . „ K a k o v a s p r i h v a ć a j u ljudi u I n d i j i ? " upitao s a m . „Gdje god da k r e n e m o u Indiji, ljudi nam p r i r e đ u j u radosne s v e t k o v i n e d o b r o d o š l i c e . I p a k , Š r i l a P r a b h u p a d a p o n e k a d dobiva i n e g a t i v n e k r i t i k e , pa č a k i p r i j e t n j e s m r ć u , zato što je i n i c i r a o ljude s a Z a p a d a , z a n e m a r i o p r a v i l a k a s t i n s k o g a s u s t a v a i dodijelio ž e n a m a s v e ć e n i č k e d u ž n o s t i . " T o m e s e dojmilo. P u t u j u ć i I n d i j o m , i s a m s a m se o s v j e d o č i o k o l i k o su n i ž e k a s t e i žene p o t l a č e n i , što je bilo u i s t i n u ž a l o s n o . Š r i l a P r a b h u p a d i n a h r a b r a borba p r o t i v t a k v a p o n a š a n j a m e je n a d a h n u l a . Š j a m a s u n d a r j e n a s t a v i o : „ Š r i l a P r a b h u p a d a j e p r a v i revolucionar." P o t o m s e s a g n u o , p o š k r o p i o lice vodom i z r i j e k e d a s e o s v j e ž i , p a u s t a o i protegao s e . „ K r i š n a d a s , doista te je lijepo v i d j e t i . I m a li i š t a d r u g o što mogu u č i n i t i z t e b e ? " „Što d a k a ž e m ? " podigao s a m s e i j a . „ S i l n o s a m z a h v a l a n . " Položio s a m r u k u n a njegovo r a m e . „Oduzeo s a m t i mnogo v r e m e n a . Vidjet ć u te s u t r a na predavanju." Š j a m a s u n d a r se na to n a s m i j a o : „ H v a l a t i . U p r a v u s i . Bolje bi mi bilo da se v r a t i m . " P o s e g n u o je i u h v a t i o me za r u k u . „ Š r i l a P r a b h u p a d a će s e o b r a d o v a t i k a d č u j e d a s m o s e sreli." Gledao s a m ga k a k o h i t a d a l j e i osjećao d u b o k u z a h v a l n o s t k a o i s v e veću znatiželju.

D

r a g o c j e n i , t i h i t r e n u c i tik p r e d z o r u p r i r o d n o s u b u d i l i o s j e ć a j blizine Bogu. Ustao s a m sa svoga ležaja na obali i požurio na

jutarnje predavanje.

„ S v e i m a d u h o v n i potencijal", p o č e o j e Š r i l a P r a b h u p a d a , k a o

da n a s t a v l j a na ono o č e m u s a m r a z m i š l j a o . „ S v e je G o s p o d i n o v a e n e r g i j a . M a t e r i j a l n a s v j e s n o s t nije n i š t a d r u g o doli z a b o r a v d a n e k i p r e d m e t i m a odnos s Bogom. D u h o v n a je s v j e s n o s t k a d u o č i m o da je s v e p o v e z a n o s bogom i k a d s v e k o r i s t i m o za p o s v e ć e n o s l u ž e n j e . " Na to je P r a b h u p a d a k u c n u o po m i k o f o n u da bi n a g l a s i o s v o j e s t a j a l i š t e . „ U z m i m o z a p r i m j e r ovaj m i k r o f o n . Л к о s e u p o t r i j e b i z a p j e v a n j e p j e s a m a o s v j e t o v n o j s t r a s t i , m a t e r i j a l a n je. A k o s e p a k k o r i s t i za p j e v a n j e o G o s p o d i n o v i m s l a v a m a , d u h o v a n je. Sve je to p i t a n j e s v j e s n o s t i . Sve ž e l i m o u p o t r e b l j a v a t i u d u h o v n e s v r h e . Bhakti joga je u m j e t n o s t k r o z koju s e m a t e r i j a l n a e n e r g i j a p r e o b r a ž a v a u d u h o v n u z a h v a l j u j u ć i d u h u p o s v e ć e n o s t i . " Njegove s u m e r i j e č i p o t r e s l e poput z e m l j o t r e s a . Ovo je revolucionarna ideja, p o m i s l i o s a m . Ona iz temelja urušava moju predodžbu nevezanosti. P r i j e toga s a m p r e t p o s t a v l j a o d a n e v e z a n o s t z n a č i d a s e s v e g a o d r e k n e m o i i m a m o tek onoliko k o l i k o n a m je p o t r e b n o za golo preživljavanje. K a d s a m iskreno zagledao u svoje srce, morao s a m p r i z n a t i d a s a m n a s u p t i l a n n a č i n bio p o n o s a n n a ž i v o t koji s a m vodio u Indiji te s a m s v o j život č a k s m a t r a o boljim od onoga k o j i vode ljudi na Z a p a d u . Ali možda je ideja o nevezanosti samo još jedan proizvod ega koji sam sebe zavarava, a mene navodi da se osjećam boljim od drugih. Moj s e pogled n a s v i j e t izmijenio. L a k o j e bilo m i s l i t i k a k o s u p r e l i j e p e š u m e V r i n d a v a n a i b o ž a n s t v a d u h o v n e p r i r o d e . A l i , m i k r o f o n ? Sjetio s a m se k a k o s a m osuđivao Prabhupadine sljedbenike Zapadnjake koji su n o s i l i k a m e r e i o p r e m u za s n i m a n j e . Kako je budalasto bilo što sam ih gledao svisoka i osjećao se boljim zboga svoga onoliko sveta asketskog života. koliko Sad mi je jasno da je nevezanost samo poštovanje i ljubav. njeguje poniznost,
317

Š r i l a P r a b h u p a d a j e u p r a v o slomio moju obmanu s a s a m o n e k o l i k o r i j e č i . Ego m i s e osjećao i z b a t i n a n , a l i bio s a m z a h v a l a n . R e č e n o je da s v e t a osoba m o ž e biti m e k š a od r u ž e ili t v r đ a od g r o m a . J u t r o s je n e k i gost n a v o d i o i s p r i k u za i s p r i k o m ne bi li o p r a v d a o s v o j e n e m o r a l n o p o n a š a n j e i d u h o v n u slabost. Š r i l a P r a b h u p a d a ga je p o s l u š a o , a onda z a g r m i o : „ A k o si slab, p o p r a v i to. B e z o d l u č n o s t i , n e m a š k a r a k t e r a . P o č e m u se, onda, r a z l i k u j e š o d ž i v o t i n j e ? " Č o v j e k se i s p u h a o poput p r o b u š e n a b a l o n a . P o k l o n i o se P r a b h u p a d i i obećao č i n i t i ono što je z n a o da je i s p r a v n o . K a d je bilo potrebno, Š r i l a P r a b h u p a d a je z n a o biti v r l o s t r o g k a k o bi naglasio k o l i k i je obim n e č i j e g p r o b l e m a . Njegove s u o š t r e r i j e č i djelovale poput s k a l p e l a u r u k a m a i s k u s n o g a k i r u r g a koji s e i n s t r u m e n t i m a k o r i s t i k a k o b i liječio. Š r i l a P r a b h u p a d a je to o v a k o objasnio: „ D u h o v n i učitelj t r e b a i m a t i h r a b r o s t b r i t a n s k o g a generala a s r c e b e n g a l s k e majke." P o t o m n a m s e Š r i l a P r a b h u p a d a s v i m a molećivo obratio: „ K a d s e k a p l j a vode odvoji od o b l a k a , p r o z i r n a je. U d o d i r u s blatom z a m u t i s e . K a d je filtriramo, iznova poprima izvorne značajke. Isto se tako naša izvorno č i s t a svjesnost zamuti u dodiru s materijalnom energijom. K a d p j e v a m o G o s p o d i n o v a imena, opet ćemo o ž i v j e t i svoje p r i r o d n o , blaženo stanje." O b j a s n i o j e k a k o m o r a m o nadići s e k t a š k a p o i m a n j a t e s h v a t i t i d a Bog i m a m n o g a i m e n a koja s u s v a o b d a r e n a njegovim b o ž a n s k i m m o ć i m a . „ I m e ' K r i š n a ' z n a č i s v e p r i v l a č a n " , r e k a o je. „ S v e p r i v l a č a n je j e r u n j e m u p o č i v a s v a ljepota, z n a n j e , s n a g a , bogatstvo, slava i odricanje. Pojedinca s m a t r a m o velikim ako i u m a l e n o j m j e r i posjeduje n e k u o d n a v e d e n i h o d l i k a . B o g j e v e l i k j e r j e i z v o r s v i h t i h obilja koja i s a m posjeduje u n e i z m j e r n i m k o l i č i n a m a . T o s e o z n a č a v a p o j m o m S v e v i š n j a B o ž a n s k a Osoba." R e k a o j e k a k o s e , što v i š e s l u š a m o c K r i š n i , s a s v i m p r i r o d n o s v e v i š e u n a m a budi u s p a v a n a p r i v l a č n o s t koju n a š a d u š a o s j e ć a p r e m a n j e m u . P u t bhakti temelji se na s l u š a n j u o K r i š n i i p j e v a n j u njegovih s v e t i h i m e n a . K a k o se budi n a š a ljubav, t a k o se u n a m a budi i polet za s l u ž e n j e m . Č e s t o s a m čuo i z r a z „Bog j e velik". Ovo objašnjenje koje mi je p o k a z a l o k o l i k o je t o č n o v e l i k , o d u š e v i l o me je t o l i k o da su me prošli s r s i .

I

ste sam večeri sjedio na brdu

okrunjenom drevnim

hramom

M a d a n a Mohane. S pogledom na r i j e k u J a m u n u , čitao s a m m o l i t v u

koju j e Š r i l a P r a b h u p a d a napisao n a onom t e r e t n o m b r o d u u s r e d o c e a n a na p u t u za A m e r i k u . Bilo mu je s e d a m d e s e t g o d i n a te je p u t e m pretrpio dva uzastopna srčana udara. U džepu je imao samo sedam

d o l a r a u i n d i j s k o j v a l u t i i nije p o z n a v a o n i k o g a i z v a n g r a n i c a Indije. N a k o n t r i d e s e t d a n a na pučini, b r o d se u s i d r i o u bostonskoj luci gdje j e P r a b h u p a d a s a s t a v i o v r l o osobnu m o l i t v u G o s p o d i n u K r i š n i . Nekoliko g o d i n a k a s n i j e , njegovi su je s l j e d b e n i c i s l u č a j n o p r o n a š l i u nekom starom sanduku. U o s a m i na onom b r d u , lišće na s t a b l i m a š u š t a l o je na v j e t r u , a u d a l j i n i se čulo m u k a n j e k r a v a i d o v i k i v a n j e l a đ a r a . U s v o m e u t i š a l o m u m u m e d i t i r a o s a m n a n e k o l i k o u l o m a k a i z djela koje j e p o s t a l o p o z n a t o k a o „ M o l i t v e s Jaladute", a koji su o v a k o g l a s i l i : Dragi moj Gospodine Krišna, tako si silno ljubazan prema ovoj

beskorisnoj duši, ali ne znam zašto si me doveo ovdje. Sada možeš učiniti sa mnom što god želiš. Pretpostavljam da ovdje imaš neki zadatak za mene. Zašto bi me

inače doveo na ovo užasno mjesto? Gospodine, na neki si me način doveo ovdje da govorim o tebi.

Gospodine moj, uspjeh ili neuspjeh ovisi samo o tvojoj volji. 0, tvoju duhovni poruku. učitelju Ako želiš, svih svjetova! Jednostavno mogu ponavljati njihovu

možeš moju

moć govora prilagoditi

razumijevanju. Samo će tvojom bezuzročnom milošću moje riječi postati čiste.

Kada ova transcendentalna poruka prodre u njihova srca, sigurno će osjetiti radost i tako se osloboditi sve nesreće. Gospodine, ja sam poput lutke u učini da plešem po tvojoj volji. tvojim rukama. Zato, ako si me

doveo ovdje da plešem, učini da plešem, učini da plešem, o, Gospodine,

318

319

Nemam posvećenosti, niti znanja, ali imam čvrstu vjeru u Krišnino sveto ime. Dobio i sam i titulu sada, Bhaktivedanta, ako želiš, titulu možeš onoga tko ima pravo posvećenost značenje Potpisani, A. C. Na palubi Boston, znanje, oživotvoriti

Nakon

sat v r e m e n a ,

dugim

sam da

koracima čujem

hitao Šrila

po

tamnim

vrindavanskim

uličicama

željan

Prabhupadin

posljednji govor. U m i r n o ] z o r i , z v o n i l a su h r a m s k a z v o n a i gongovi, v j e r n i c i p j e v a l i , a p r o d a v a č i o t v a r a l i t r g o v i n e . K a d s a m stigao, sjeo s a m na tlo. D v o r a n a je bila p r e p u n a u č e n i k a i gostiju koji su nježno

Bhaktivedante. najnesretniji, broda Jaladute, beznačajni prosjak, Pier

pjevali m a h a - m a n t r u uz r i t a m glinenoga bubnja i c i m b a l a . H l a d n o ć a z i m s k o g a j u t r a n e k e je z a m o t a l a u v u n e n e š a l o v e , k a p e i d ž e m p e r e . Zapaljeni m i r i s n i štapići širili su slatki miris sandalovine, a među l j u d i m a se i s t o v r e m e n o o s j e ć a l a tuga i r a d o s t . Nitko nije želio da Š r i l a P r a b h u p a d a ode iz V r i n d a v a n a . Š r i l a P r a b h u p a d a je ušao, a kirtan je postao g l a s n i j i i h r ž i . K a d je sjeo n a z a njega p r i p r e m l j e n o p o v i š e n o m j e s t o , s v e s e s t i š a l o . Z r a k e izlazećega zimskoga sunca prikrale su se k r o z prozor te ga okupale s v j e t l o m . Papige s u v a n i p j e v a l e svoje p o m n o s k l a d a n e p j e s m e . P t i č j o j j e s i m f o n i j i Š r i l a P r a b h u p a d a dodao s k l a d n u z v o n j a v u m a l e n i h m j e d e n i h c i m b a l a koje je s v i r a o p r s t i m a . Z a t v o r i o je oči i o t p j e v a o k r a s n u m o l i t v u u t r a d i c i j i bhakti: „ Đ a j a R a d h a M a d h a v a K u n đ a b i h a r i , ljubav kroz živote G o p i đ a n a V a l l a b h a , G i r i v a r a - d h a r i " . Dok je pjevao o l j u b a v i i z m e đ u G o s p o d i n a i n j e g o v i h ljubavlju i s p u n j e n i h p o s v e ć e n i k a , ja s a m s l u š a o glas s v o g a s r c a . Šrila Prabhupadina me ljubav prema Bogu osvaja. Š r i l a P r a b h u p a d i n o pjevanje teklo je mi k r o z uši pa u p r s a . Osjećao s a m da je s v e što mi se do t a d a z b i v a l o u ž i v o t u , s v o j e v r s n a u r o t a koja me je v o d i l a do ovoga t r e n u t k a . Iz s r ž i m o g a b i ć a n a v r l o je r a s p o l o ž e n j e u k o j e m u s a m p r i g r l i o s p o z n a j u da je B o g r a z o t k r i o moga g u r u a . Osjećao s a m d a m i s e d u š a p o d i ž e i v r t i n a g o l e m o m v a l u v j e r e koja me u r o n i l a u o c e a n z a h v a l n o s t i . U t o m u n e p o z n a t o m mi stanju, srce mi je preplavila radost. Sjetio s a m s e p r v o g a s u s r e t a s a Š r i l a P r a b h u p a d o m u M u m b a i j u . T a d a mi je glas u s r c u r e k a o : „Ovo je tvoj g u r u . " U s p r k o s t o m u , n i s a m bio n i u v j e r e n n i s p r e m a n p r i h v a t i t i što m i j e glas nalagao. Dok m i se um borio sa s r c e m , ja sam naputak zanemario i nastavio tragati. P o t r a g a me najzad dovela do V r i n d a v a n a i K r i š n e . S a d a mi je um i s r c e u s k l a d i l a m o ć b e s k r a j n o v e ć a o d njih s a m i h . Da, da, č u o s a m svoje s r c e k a k o s e r a d u j e . Moja p o t r a g a , koja j e z a p o č e l a n a d r u g o m k r a j u p l a n e t a , u H i g h l a n d P a r k u , u I l l i n o i s u , n a j z a d me je donijela do s t o p a l a moga g u r u a . Toga s a m t r e n a s h v a t i o d a n e m a boljega cilja z a moj ž i v o t nego pomagati Š r i l a P r a b h u p a d i d a š i r i B o ž j u ljubav

Bhaktivedanta Svami, Commonwealth Massachusetts, S.A.D.

18. rujna, 1965. S b r d a s a m se zagledao u J a m u n u koja je v i j u g a l a n i z i n o m . M e d i t i r a o s a m n a Š r i l a P r a b h u p a d i n u m o l i t v u . Mislio s a m o s l i č n o s t i m a i z m e đ u mojega n a p o r n o g p u t o v a n j a iz A m e r i k e u Indiju u p o t r a z i za u č i t e l j i m a koji će mi d a t i z n a n j e o B o g u i Š r i l a P r a b h u p a d i n a n e v j e r o j a t n o g p u t o v a n j a iz I n d i j e u A m e r i k u u p o t r a z i za u č e n i c i m a k o j i m a će pružiti znanje o Bogu. Možda Bog, p o m i s l i o s a m , otkriva svijetu pravu onih koji ga vole. U P r a b h u p a d i n o j s a m m o l i t v i v i d i o p o n i z n o s t k a k o i z v i r e i z s r c a č o v j e k a koji j e o s t a v i o s v e r a d i d u h o v n o g n a p r e t k a d r u g i h . N a s m r t b o l e s n i s t a r č i ć bez p a r e u d ž e p u , s a m u s t r a n o j z e m l j i p r e k l i n j e boga za s a m o j e d a n blagoslov: da ga bog u p o t r j e b i k a o o r u đ e njegove m i l o s t i . Rano s l j e d e ć e g a j u t r a n a obali r i j e k e p r o b u d i l a s u m e d a l e k a

J T v h r a m s k a z v o n a , ali s a m ostao l e ž a t i još dugo, gledajući u j u t a r n j u z v i j e z d u . Sjećao s a m s e m o l i t v e koju s a m p r o š l e noći p r o č i t a o . D a n a s je Š r i l a P r a b h u p a d i n o s m i i posljednji d a n u V r i n d a v a n u . Po o b i č a j u , o k u p a o s a m se u h l a d n o j vodi i neko v r i j e m e s t a j a o u r o n j e n do r a m e n a , m o l e ć i se. N j e ž n a je m j e s e č i n a s j a j i l a nad o b r i s i m a h r a m s k i h k u p o l a u d a l j i n i . T i š i n a je p r e k r i l a e t e r poput p r e k r i v a č a od p e r j a . U ovo doba dana, jedina m i j e d r u ž i c a bila samoća. Tresući se od hladnoće, stisnuo s a m d l a n o v e i p r s t e s v o j i h r u k u jedne o d r u g e te se pomolio Š r i R a d h i i Šri K r i š n i da me vode. O n d a s a m se popeo na obalu, i s c i j e d i o v o d u iz odjeće te je opet oko sebe omotao, cijelo v r i j e m e d r š ć u ć i od z i m e . Sjeo s a m p j e v a t i G o s p o d i n o v a s v e t a i m e n a n a d r v e n o j b r o j a n i c i , obuzet m i s l i m a o Š r i l a P r a b h u p a d i n u o d l a s k u iz V r i n d a v a n a k a s n i j e u d a n u .

u s v i j e t u . T o l i k o s a m čeznuo da budem i najmanje o r u đ e u t o m s a m i l o s n o m p o z i v u ! Polako su mi se javile i druge m i s l i . Sjetio s a m se e g i p a t s k o g a m i s t i k a n a H i m a l a j i koji j e bio p r o r e k a o : „ M o r a š u s t r a j a t i i biti s t r p l j i v . P r e p o z n a t ćeš onoga koga t r a ž i š uz pomoć s i l e koja je j a č a od tebe. V j e r u j u ono što s a m ti rekao. To je tvoja s u d b i n a . Tvoj će t i učitelj d o ć i . " Njegovo s e p r e t k a z a n j e o s t v a r i l o . Moj mi je Gospod r a z o t k r i o s j e m e v j e r e u moga u č i t e l j a . Činilo mi se da p l i v a m u m o r u e u f o r i j e . Ipak, s a m o je n e k o l i k o z e m a l j s k i h t r e n u t a k a prošlo k a d s a m s e m o r a o i s k r e n o suočiti s a s t v a r n o š ć u . jesam Na li doista postoji sposoban nebrojeno ostati mnogo vjeran izazova. učenjima svoga gurua? bilo hi njegovi

u t j e h u koju dotada n i s a m p o z n a v a o . L a g a n o je k i m n u o i r e k a o : „ D a . Kod kuće si." P l i m a z a h v a l n o s t i p o g u r a l a mi je s u z e u o č i te s a m mu se poklonio, t r u d e ć i s e i s t o v r e m e n o obuzdati n a v i r u ć e o s j e ć a j e . Š r i l a P r a b h u p a d a je nakrenuo glavu, dodao štap za hodanje mojemu prijatelju Š j a m a s u n d a r u i z a k o r a č i o u auto, s m i j e š e ć i se i k l a n j a j u ć i se g l a v o m s v o j i m p r i j a t e l j i m a i o b o ž a v a t e l j i m a . G l e d a l i s m o k a k o cijela s k u p i n a n e s t a j e na o b z o r u te s m o sve v r i j e m e k l i c a l i , m a h a l i im i p l a k a l i . N a p o m i č a n s a m stajao i pijlio u j u t a r n j e nebo bez o b l a č k a . D a n a s se, o s j e ć a o s a m , s u n c e v j e r e izdiglo nad s j e n a m a u m o m u m u . B i l o je to s u n c e z a koje s a m v j e r o v a o d a n i k a d n e ć e z a c i I z s r c a m i j e n a v r l a z a h v a l n o s t . Sve s a m one o p a s n o s t i i t e š k o ć e p r o š a o r a d i ovoga blagoslova. Cijelo s a m v r i j e m e putovao u p o t r a z i za t i m blagom. S r c e me je boljelo i d u š a ž u d j e l a za t i m n e p r o c j e n j i v i m t r e n u t k o m . Bog mi je r a z o t k r i o moj put. Magla s u m n j e i b o j a z n i r a s p r š i l a s e je, p a s a m s e n a š a o p r e d p o t p u n o p r o s v i j e t l j e n i m d u h o v n i m u č i t e l j e m kojemu s a m mogao p o s v e t i t i svoj život. O t k r i l o mi se ono za č i m s a m prolio n e b r o j e n e s u z e i uputio t i s u ć e m o l i t v i . I još n a t a k o d r a ž e s t a n n a č i n . Bio s a m b e z g r a n i č n o veseo. Š r i l a P r a b h u p a d i n a b o ž a n s k a osobnost o t j e l o v l j i v a l a j e učenja koja s a m našao u s r c u s v i h t r a d i c i j a koje s a m proučavao. Okusio s a m bezvremenu ljubav i mudrost blistava s k u p a s v e t a c a koje su n a v i r a l e s njegovih u s t i j u i topile s v e moje s u m n j e . P r e n o s i o j e p o r u k u što s e v i j e k o v i m a č u v a l a u n e p r e k i n u t o m l a n c u učitelja koji n a s uče k a k o s p o z n a t i svoj p r i s n i odnos s a s v e p r i v l a č n i m V o l j e n i m . U m o m se s r c u p r o b u d i l a v j e r a da je taj p o n i z a n , r a s t o m s i t a n s v e t a c p o t p u n o zaljubljen u K r i š n u i da je K r i š n a , S v e v i š n j i G o s p o d i n , potpuno z a l j u b l j e n u njega.

svijetu

Osramotiti ga

nezamislivo nezahvalno. njima? Silno vjerujem u

Isto tako, njega,

iako ih počinjem poštovati, ali malo u sebe.

su učenici sa Zapada toliko drugačiji od mene. Mogu li živjeti među Iskreno gledajući, jesam li doista kvalificiran da mu postanem učenikom?

U oči su mi n a v r l e s u z e , p r o š l i su me s r s i , a s r c e mi je u d a r a l o toplim osjećajima kad sam zaključio da n i s a m k v a l i f i c i r a n , ali da sam s p r e m a n p r i p r e m i t i s e z a to.

J

utarnje je s u n c e štitilo svijet od hladnoga z i m s k o g j u t r a , a ja s a m o d l u t a o u p o v e l i k u s k u p i n u ljudi koji s u s e o k u p i l i p o z d r a v i t i r i l a P r a b h u p a d u i njegove s l j e d b e n i k e . N a k o n n e k o l i k o t r e n u t a k a ,

g o m i l a m e j e o d g u r a l a t o č n o p r e d n j e g a . Oči s u n a m s e s r e l e i pogledali smo se. Obuzeo me je mističan osjećaj da s a m Gospodin k r o z Š r i l a P r a b h u p a d i n e o č i gleda u m o j u d u š u t e d a s v e oko n a s nestaje. Šrila Prabhupada je mirno stajao i čekao da nešto k a ž e m . Stegnuta grla i s vrtlogom zahvalnosti u grudima, sramežljivo sam r e k a o : „ Š r i l a P r a b h u p a d a , ž e l i m t i p o n u d i t i s v o j život." U t i h o m t r e n u t k u koji je uslijedio, prošlo je n e b r o j e n o mnogo v r e m e n a . Potom je d o b r o s t i v o d o d i r n u o moje r u k e s k l o p l j e n e u m o l i t v i v r š c i m a s v o j i h p r s t i j u i nježno se n a s m i j e š i o . Njegove su oči, v l a ž n e od l j u b a v i , bile k a o u oca koji d o č e k u j e k u ć i r a z m e t n o g a s i n a nakon nebrojenih godina izbivanja. U njegovu sam pogledu vidio beskrajno, bezvremeno more m u d r o s t i . Osjetio s a m d u b o k u i osobnu l j u b a v što mi je p r u ž a l a

N

ije m i bio o b i č a j u s p o r e đ i v a t i u č i t e l j e t i j e k o m s v o g a p u t o v a n j a , n i t i r a z m i š l j a t i k o j i j e bolji o d k o j e g a . N a p r o s t o s a m n j i h o v a

u č e n j a i d o ž i v l j a j e s n j i m a u p i j a o p o p u t s p u ž v e , s v j e r o m da će mi B o g r a z o t k r i t i moj put i m o j e g a g u r u a . U M u m b a i j u je Š r i l a P r a b h u p a d a p r v i puta posadio sjeme n a š e g odnosa u moje s r c e . Bilo

j e t o p o p u t d u h o v n o g a z a č e ć a . Ono j e o s t a l o s k r i v e n o , u g e s t a c i j i , dok s a m t r a ž i o put do K r i š n i n o g a rodnog m j e s t a u V r i n d a v a n u i tamo se udomaćio. Devet mjeseci od duhovnoga z a č e ć a , sjeme je

322

323

r o d i l o u ovoj s v e t o j z e m l j i . O s v r n u o s a m s e n a s v o j ž i v o t i p o č e o prepoznavati nevidljivu r u k u mojega Gospodina koja me je nosila. S v a s a m r a z d o b l j a u s v o m ž i v o t u vidio k a o p r e k r a s n e blagoslove. Sagledao s a m doba radosti i tuge, ponosa i s r a m o t e , u s p j e h a i n e u s p j e h a - a s v a su me vodila naprijed na mom putu. Spomenuo s a m se ljudi poput K a i l a š Babe koji su me obasipali p r i v r ž e n o š ć u , a i o n i h k o j i s u m e p r e z i r a l i ili k o v a l i p l a n o v e d a m e u n i š t e , p o p u t n a p a s n i k a u I s t a n b u l u . S v i s u o n i bili dio j e d n e p r e k r a s n e n a m j e r e . B a š kao što se voda rijeke naposljetku slijeva u more, životno me je poslanje n a j z a d dovelo do s t o p a l a mojega K r i š n e i voljenoga mi g u r u a . U s u z a m a z a h v a l n o s t i , osjećao s a m moga Gospodina k a k o m i g o v o r i : „ ј а s a m o v d j e . J a s a m taj koji t e j e o v a m o d o v e o , a t o j e onaj kojemu p r i p a d a š . " Izgubljen u m i s l i m a , odšetao s a m do malene sobe u d r e v n o m e h r a m u gdje j e P r a b h u p a d a p r o v e o š e s t g o d i n a k a o o s a m l j e n i k . Sjeo s a m na tlo u m a l e n o j p r o s t o r i j i u k o j o j je P r a b h u p a d a n e k o ć k u h a o te pogledao k r o z prozor. Nisam mogao v j e r o v a t i onome što s a m vidio. Samo nekoliko m e t a r a dalje od Š r i l a Prabhupadine n a s t a m b e , n a l a z i o s e s a m a d h i R u p e G o s v a m i j a . B i l o j e t o i s t o ono m j e s t o gdje s a m d o ž i v i o o t k r o v e n j e koje m i j e p r o m i j e n i l o ž i v o t i gdje m i s e k o n a č n o o t k r i o moj d u h o v n i p u t . Vratio s a m se na svoje mjesto na obali rijeke i podsjećao se na d o ž i v l j a j e t o g a n e z a b o r a v n o g d a n a . Z a n o ć a l o je. U t i š i n i m j e s e č i n e , r a z m i š l j a o s a m o svojoj opčinjenosti r i j e k a m a koja me pratila dok s a m putovao. S v a k a me je r i j e k l a v u k l a k s v o j i m o b a l a m a na k o j i m a me je njegovala m u d r o š ć u i p r u ž a l a mi utočište. U duhu s a m u J a m u n i n i m v a l o v i m a vidio onaj potočić u G e t t y s b u r g u , rječicu u Luxemburgu, amsterdamske kanale, londonsku Temzu, T i b e r u R i m u i p r e k r a s n u Gangu. S v a k a mi je šaputala u k r i t i č n i m v r e m e n i m a k a d a bih je najviše trebao. Gledajući blagi tok Jamune, meditirao s a m na to k a k o je počela svoje putovanje u Himalaji, protekla š u m a m a pored nastambi jogija i m u d r a c a te se najzad, neodoljivo p r i v u č e n a n e č i m j a č i m od sebe, n a š l a u V r i n d a v a n u . Slično tome, mislio s a m , i ja sam, kad s a m došao u Indiju, počeo s v o j e p u t o v a n j e n a H i m a l a j i gdje m e j e r i j e k a m o j e s u d b i n e p r o n i j e l a k r o z š u m s k e n a s t a m b e jogija i mudraca. Onda me je nešto jače od

m e n e s a m o g a n e o d o l j i v o p r i v u k l o u V r i n d a v a n , z e m l j u bhakti, i najzad do stopala moga g u r u a . P o g l e d a o s a m dolje u r i j e k u o b a s j a n u m j e s e č i n o m . U g l e d a o s a m obris svojega o d r a z a . Sve mi je v r i j e m e u rijeci života Gospodin pokušavao pokazati tko sam to doista ja. Legao s a m na zemljanu obalu i sjetio se k a k o s a m se znao moliti s v o m e Gospodinu u s p a v a ć o j sobi u H i g h l a n d P a r k u . N a s m i j e š i o s a m se: „Da. Cijelo si me v r i j e m e slušao."

325

n e ć e biti. K a d s a m s e v r a t i o u selo V r i n d a v a n , lutao s a m u n a o k o l o p o n a j m i l i j i m m j e s t i m a . Usput s a m n a s v a k o m u m j e s t u s k u p i o m a l o p r a š n j a v e z e m l j e koju bih usuo u p l a t n e n u v r e ć i c u t a k o da p o n e s e m V r i n d a v a n k a m o m i s u d b i n a o d r e d i d a m o r a m poći. Molio s a m s e K r i š n i : Kamo god me život odnese, molim te, dozvoli mi da te uvijek čuvam u svom srcu.. Te s a m n o ć i na obali J a m u n e sjedio pod s v j e t l o m

i p r o v o đ e n j u v r e m e n a p o s j e ć u j u ć i ljude i h r a m o v e koje s a m toliko zavolio. Nadao s a m s e d a ć u ostati z a u v i j e k , ali m i j e v i z a u s k o r o i s t j e c a l a i bližio se d a n moga o d l a s k a iz V r i n d a v a n a i Indije. D a n k a d s a m se n a t a j a n s t v e n n a č i n našao ovdje n a dan K r i š n i n o g a r o đ e n j a dok s a m putovao z a H i m a l a j u , s a d m i s e činio t a k o dalek. Ovdje m i s e o t k r i l o s v e ono za č i m s a m ž u d i o : moj d u h o v n i p u t i moj voljeni g u r u . U posljednjim d a n i m a prije odlaska, poklonio sam se š u m i te s v i m h r a m o v i m a i l j u d i m a koji s u m i z a r o b i l i s r c e . S v a k i t r e n u t a k koji j e koji j e m i ovdje p r e o s t a o s m a t r a o s a m n i č i m z a s l u ž e n o m s r e ć o m . Jednoga j u t r a , s a m o n e k o l i k o d a n a p r i j e o d l a s k a , s j e d i o s a m s G h a n a š j a m o m i n e k o l i k o n a š i h prijatelja u njegovu h r a m u u n u t a r o r m a r a , gdje su me o b a s u l i l j u b a z n o š ć u i p o k l o n i m a k a k o b i h se lakše sjećao Vrindavana. Posvećenica iz Australije po imenu Radha D a s i , koja je bila s l j e d b e n i c a Š r i p a d B a b e i j e d i n a Z a p a d n j a k i n j a u V r i n d a v a n u o s i m A s i m a i mene, p o k l o n i l a mi je b i l j e ž n i c u u kojoj je n a s l i k a l a r a z l i č i t e s c e n e i z V r i n d a v a n a k a k o bih s e o s j e ć a o k o d k u ć e č a k i dok s a m d a l e k o odavde. Na d a n prije moga o d l a s k a , A s i m i ja s m o p o s j e t i l i mjesto koje n a m je bilo j a k o drago, brijeg G o v a r d h a n . H o d o č a s n i c i i s v e c i obilaze ovo b r d o v e ć t i s u ć l j e ć i m a te odaju p o č a s t č a k i n a j m a n j e m u k a m e n č i ć u s njegova t l a , j e r s u s e u p r a v o ovdje o d v i l e n a j i n t i m n i j e l j u b a v n e z a b a v e i z m e đ u R a d h e i K r i š n e . S a s a m o s e d a m g o d i n a , K r i š n a j e bez m u k e podigao taj b r i j e g i d r ž a o ga s e d a m d a n a j e d n i m j e d i n i m p r s t o m poput k i š o b r a n a , k a k o b i z a š t i t i o svoje p o s v e ć e n i k e o d r a z o r n e k i š e . Među m i r n i m š u m a m a , jezerima, k r a v a m a i stotinama posvećenih h o d o č a s n i k a , p r o h o d a l i s m o dvadeset i d v a k i l o m e t a r a oko b r d a G o v a r d h a n a , o s j e ć a j u ć i i r a d o s t i t u g u , jer me v e ć sljedećega d a n a

B

io je t r a v a n j 1972. i s k o r o je č e t i r i m j e s e c a p r o š l o od Š r i l a P r a b h u p a d i n a o d l a s k a i z V r i n d a v a n a . O d k a d j e otputovao,

z v i j e z d a i pjevao s v o j u m a n t r u . U z o r u sljedećega j u t r a , A s i m me o t p r a t i o do ž e l j e z n i č k e p o s t a j e u V r i n d a v a n u gdje s m o sjeli n a v l a k z a M a t h u r u . K a d s m o s e u k r c a l i , podijelili s m o svoje osjećaje i n a j d r a ž u n a m h r a n u , v r a đ a n s k e rotije i g u r a . Moje su oči z a s u z i l e p r i p o m i s l i k o l i k o će mi n e d o s t a j a t i ta h r a n a s i r o m a š n i h s e l j a n a . „Ne z n a m k a d ć u opet v i d j e t i v r a đ a n s k e rotije i gur." A s i m se n a s m i j a o i p r u ž i o mi p l a t n e n u t o r b u . „ O t v o r i je, m o l i m te. " B i l a je i s p u n j e n a s d v a d e s e t a k d e b e l i h v r a đ a n s k i h rotija i g r u d o m gura. Na ž e l j e z n i č k o j p o s t a j i u M a t h u r i , s i š l i s m o i č e k a l i v l a k koji će me iz indije o d v e s t i u Nepal. Na t o m s a m se p e r o n u p o z d r a v i o od s v o g a p r i j a t e l j a i b r a t a . Dijelili s m o n e z a b o r a v n a i s k u s t v a . Dok je v l a k doklopotao d o postaje, j a s a m s e b o r i o o v l a d a t i e m o c i j a m a . N i s a m mogao v j e r o v a t i d a m o r a m n a p u s t i t i m j e s t o koje m i j e bilo t o l i k o d r a g o i na kojemu mi je K r i š n a u s l i š i o m o l i t v e . S u z e su mi t e k l e niz lice, a A s i m je mi je s u o s j e ć a j n o s t i s n u o r u k u . N a s m i j e š i o se je k r o z s u z e i i z g o v o r i o blagoslov: „ K r i š n a d a s , gdje god se s j e t i š K r i š n e , t a m o ćeš n a ć i V r i n d a v a n . Ja ću se m o l i t i za da n a m se v r a t i š . " N i s a m mogao g o v o r i t i , j e r m e j e bol r a z d v o j e n o s t i već s a s v i m shrvala. Sklopljenih smo dlanova r a z m i j e n i l i praname. „ H v a l a ti za sve", r e k a o s a m tiho i popeo se. D o k je l o k o m o t i v a b r e k t a l a na o d l a s k u , p o z d r a v i o s a m V r i n d a v a n , svoj d u h o v n i d o m . " Г Ч о к s a m putovao u K a t m a n d u , pitao s a m se hoće li me što č e k a t i L J U u r e d u A m e r i c a n E x p r e s s a . Ocu s a m pisao d a ć u s e s a m s n a ć i u v e z i s r e d s t a v a z a p o v r a t a k , n o o n j e s i l n o želio d a m e v i d i što p r i j e , p a m i j e p o š t a n s k o m n o v č a n o m u p u t n i c o m poslao 3 5 0 d o l a r a z a a v i o n s k u k a r t u . U indijskoj a m b a s a d i u K a t m a n d u u i z d a l i s u m i n o v u d v o t j e n d u t r a n z i t n u v i z u z a I n d i j u o d a k l e ć u letjeti i z N e w D e l h i j a u B e l g i j u , a o t a m o za A m e r i k u .

ja s a m bio u n e s e n u svoje d u h o v n e p r a k s e u t i h i m š u m a m a

326

327

Prije

odlaska

iz

Katmandua,

sjetno

sam

se

prošetao

do

R i j e č i koje je H a c k e t t izgovorio k a d je č u o da idemo u E u r o p u , o d j e k n u l e s u m i u s r c u : „ U p a m t i t e dobro d e č k i , n a ć i ć u v a s , bili v i u r a j u ili u p a k l u . " I, b a š k a k o je r e k a o , n a š a o n a s je na 8 0 0 m e t a r a n a d m o r s k e v i s i n e , u r a j u j e d n e h i m a l a j s k e doline. Gotovo d v i j e godine k a s n i j e , n a s s m o t r o j i c a s t a j a l i pod z v i j e z d a m a n a z a b a č e n o j nepalskoj planini, potpuno zaneseni. P o z v a o s a m i h d a s a m n o m p r o v e d u noć. S l i j e d i l i s u m e niz s t r m u l i t i c u i do z a r a v a n k a p o r e d m o j e s p i l j e . Moje je p r i j a t e l j e z a p a n j i l o m j e s t o na k o j e m u s a m odsjeo - p r i m i t i v n a s p i l j a u n u t a r n e k e litice, d a l e k o od s v e g a . S j e d i l i smo na k a m e n u podu. U z n a k d o b r o d o š l i c e , ponudio s a m im r i ž u i vodu s p o t o k a te nešto o n i h v r a đ a n s k i h rotija i gura. Jeli s u p r s t i m a , j e r n i t k o nije i m a o p r i b o r a z a jelo. G a r y j e odložio s v o j u d r v e n u p o s u d u i r e k a o : „ J u t