You are on page 1of 13

ODNOS CILJEVA I ISHODA U NASTAVI I UČENJU I ZAJEDNIČKI EVROPSKI REFERENTNI OKVIR ZA UČENJE, NASTAVU I EVALUACIJU JEZIKA - CILJEVI I ISHODI

U svakodnevnom radu se problematizuje odnos ciljeva i ishoda u nastavi i učenju sa aspekta novih pristupa vaspitno-obrazovnoj djelatnosti. Ključne riječi koje dovode umoguću nedoumicu su ciljevi učenja, ishodi učenja, učenje, nastava, informatičko društvo i sl. Potreba učestvovanja učenika kao aktivnih kreatora u svim fazama vaspitno-obrazovnog procesa čini se ključnim zadatkom. U vaspitno-obrazovnoj praksi često dolazi do pojave poistovjećivanja ciljeva i ishoda u nastavi i učenju. Ovakav pristup je pogrešan i stručno neprihvatljiv. Poistovjećivanje ciljeva i ishoda potvrđuje prisustvo osnovnog nepoznavanja temeljnih pitanja vaspitno-obrazovnog rada. Nejasnoće i dileme u operacionalizaciji ovih pojmova su dio razloga nezadovoljavajućeg znanja učenika u aktuelnom vaspitanju i obrazovanju. Nepoznavanje i nerazlikovanje ciljeva i ishoda u nastavi i učenju onemogućava kvalitetno pripremanje nastavnika za realizaciju vaspitnoobrazovnog rada. U cilju pojmovnog razgraničenja potrebno je znati da su ishodi ostvareni rezultati,a ciljevi su opredjeljenja, namjere i težnje koje treba ostvariti u procesu nastave, obrazovanja i učenja. Ciljevi i ishodi se razlikuju po svojim osnovnim funkcijama i načinu formulacije. Funkcija ciljeva je omogućavanje planiranja i razvoja programa, a ishodi omogućuju praćenje i vrednovanje vaspitno-obrazovnog procesa. Ciljevi se formulišu u obliku glagolskih imenica. Ishodi se formulišu kao aktivni glagoli, odnosno radnje koje će učenici biti u stanju da urade po završetku programa, Odnos između ciljeva i ishoda bi se mogao prikazati na sljedeći način:

1

Odnos ciljeva i ishoda u nastavi i učenju CILJEVI ISHODI

Naglasak je na tome šta ćeNaglasak je na tome šta će učenik da nastavnik da radi radi Opis namjere učenja Opis rezultata učenja Naglasak je na mogućnostima zaNaglask je na tome kako se naučeno učenje koristi Uključuje procjenu količine kojaZahtijeva fleksibilno određivanje može da se nauči u datomvremena prema definisanoj količini vremenu Formulišu se u obliku glagolske Formulišu se kao aktivni glagoli (zna, imenice koristi, razumije) (razvijanje,osposobljavanje)

Ciljevi su, u suštini, uvijek usmjereni na postizanje ishoda obrazovanja i učenja. Shematski odnos ciljeva i ishoda nastave i učenja mogao bi se prikazati na sljedeći način:

Циљеви наставе и учења

Исходи наставе и учења

Ciljevi imaju centralno mjesto u procesu strukturisanja i razvoja programa obrazovanja, nastave i učenja.

2

Ishodi se preciznije određuju u okviru nivoa efektivnosti i efikasnosti. Nivo efikasnosti pokazuje da li u nastavi radimo pravu stvar, da li je nastava dobro organizovana i da li se u nastavi ostvaruju predviđeni ciljevi. Uloga ciljeva u okviru utvrđivanja nivoa efikasnosti je dijagnostička. Ovdje nije riječ o prirodi ciljeva, već o tome da li su ostvareni ili ne, jer se nivo efikasnosti bliže određuje kroz vrijeme potrebno za organizaciju i realizaciju nastave i učenja koje vodi predviđenim i predvidljivim ishodima. Kada je u pitanju nivo poželjnosti on se procjenjuje i utvrđuje posredno i to preko zainteresovanosti učenika za učenje i krajnje rezultate učenja. Ciljevi i ishodi u nastavi i učenju su stari koliko i škola i ne radi se o novinama, ali se radi o izravnom i direktnom pristupu ovim pojmovima. Proces vaspitanja i obrazovanja uvijek rezultuje određenim ishodima, ali je njihova priroda često neodređena i nejasna. U aktuelnoj školskoj praksi ima pojava prisutnosti programa sa slučajnim, neodgovarajućim i neprecizno definisanim, ili čak nedefinisanim ishodima. Rezultat takvog pristupa u nastavi i učenju rezultuje lošim obrazovnim kompetencijama učenika. Između nastave organizovane s ciljem opšteg pristupa učenju kao pojavi i nastave orijentisane na ishode postoji značajna razlika. U nastavi orijentisanoj na ishode, ishodi se definišu prije počrtka nastave i učenja i oni su poznati nastavnicima i učenicima. Tokom nastave orijentisane na ishode učenici dobijaju adekvatnu podršku u vidu detaljnih uputsatava kako da postignu planirane i očekivane ishode, jer ishodi determinišu i definišu proces vaspitanja i obrazovanja. Programi zasnovani na ishodima moraju da imaju: • jasno formulisane ishode i da su ishodi dostupni učenicima i roditenjima učenika i • da su u programima jasno precizirani načini organizacije nastave i učenja kroz koje se ishodi ostvaruju i dosežu.

3

Nastava i učenje usmjereno na ishode je takav pristup vaspitanju i obrazovanju u kojem se sve odluke o programu izvode iz ishoda koje treba postići na kraju nastave i učenja. Krajnji “proizvod” definiše cjelokupan proces. Ishodi definišu program, strukturu programa, organizaciju, metode, tehnike i strategije realizacije, kriterijume i načine evaluacije. Ishodi podstiču učenike i nastavnike da dijele odgovornost za uspjeh u učenju obezbjeđujući i jednima i drugima jasnu sliku o tome šta mogu da očekuju po završetku određene teme i/ili sadržaja rada. Vaspitanje i obrazovanje zasnovano na ishodima podrazumijeva: • usmjeravanje cjelokupne organizacije procesa nastave i učenja na ono šta će oni koji uče znati i umjeti na kraju procesa učenja ili njegovog dijela, • da proces strukturisanja i razvoja programa započinje jasnom slikom nastavnika šta treba da se desi na kraju procesa učenja ili njegovog dijela. Osnovni pristup programiranju u nastavi i učenju orijentisanom na ishode je programiranje “unazad”, programiranje “od izlaza prema nazad”. Programiranje po ovom modelu se odvija po sljedećem redosljedu: 1. definisanje ishoda, 2. definisanje kriterijuma i načina procjene, 3. definisanje organizacije (oblici, metode, sredstva, strategije učenja, 4. utvrđivanje postignuća. Ishodi u potpunosti određuju način planiranja, programiranja i strukturu nastavnog plana i programa. i predstavljaju jasno definisanje učeničkih kompetencija (znanja, vještine, stavovi, vrijednosti, umjenja). Po Blumovoj taksonomiji iz 1956. ishodi se klasifikuju na: • kognitivne • afektivne i • psihomotorne,a formulišu se na nivou znanja, stavova i vještina.

4

Odnos ciljeva i ishoda u nastavi (Blum,1956.) Taksonomija ishoda Kognitivni nivo: (razumijevanje, primjena, znanje analiza, sinteza, evaluacija) Afektivni nivo: (stavovi, vrijednosti, interesi shvatanje, vrednovanje, namjere) Psihomotorni nivo: ( vještine, kretanje, pisanje, rukovanje) Zbog čega je važno jasno, pravovremeno, precizno i operativno utvrđivanje ciljeva i ishoda? Živimo u informatičkom društvu i vremenu brzih promjena. Vremenu koje traži brzo i efikasno djelovanje i sanlaženje u novim i neočekivanim izazovnim situacijama. Za život u kojem jesu i vrijeme u kojem će biti i u kojem će sadašnji učenici provesti svoj cjelokupan radni vijek treba adekvatna priprema,a ta priprema prvo podrazumijeva redefinisanje ciljeva vaspitanja i obrazovanja, a u okviru ovog procesa redefinisanje ciljeva nastave i učenja i to upravcu postavljanja novih ciljeva, a oni su: • učenje učenja, • znanje zasnovano na pravilima i principima • vještina da učenici znaju pristupiti informaciji,(internet, knjige,) • sposobnost korištenja informacija, • razvoj akcione kompetentnosti, • sposobnost za praćenje i upravljanje promjenama, • vrednovanje procesa i događaja,

5

• • • • •

osposobljavanje učenika za korištenje slobode izbora, da saradnički rade u grupama, da se snalaze u novim situacijama, da mogu uspješno trasferisati stečena znanja, da budu odgovorni i preduzimljivi.......

Zajednički evropski referentni okvir za učenje, nastavu i evaluaciju jezika i implikacije na pripremu nastavnih programa za strane jezike u osnovnoj i srednjoj školi (ISHODI ) poslednji je u nizu priručnika koje od 1971. godine objavljuje Savet Evrope,  Pripreman uz aktivno učešće velikog broja predstavnika profesija u vezi sa nastavom jezika u Evropi i izvan nje,  namenjen je kako profesionalcima u oblasti nastave jezika i evaluacije u nastavi jezika, tako i učenicima jezika. Neka od pitanja kojima se bavi ovaj dokument: 1. Šta se zapravo dogadja kada govorimo (ili pišemo) u komunikaciji sa drugom osobom? 2. Šta nam omogućava da delamo na taj način? 3. Koliko toga moramo da naučimo da bismo koristili novi jezik? 4. Kako da definišemo ciljeve i odredjujemo indikatore progresa u procesu koji vodi od potpunog neznanja do kompetentne upotrebe jezika? 5. Koji su procesi uključeni u učenje jezika? 6. Šta možemo da uradimo da pomognemo sebi i drugima da efikasnije uče jezike?

“Okvir” teži da zadovolji i odredjene organizacione kriterijume, tj. da bude sveobuhvatan, transparentan i koherentan:  sveobuhvatan: podrazumeva se da ovaj dokument nudi širok niz informacija o odredjivanju ciljeva nastave, odabiru metoda, i jezičkih materijala u nastavi jezika.

»Okvir« nudi i šemu parametara, kategorija i primera na osnovu kojih se definišu kompetencije (znanja, veštine i stavovi) koje korisnici jezika moraju da usvoje, razviju, unapredjuju, tokom procesa učenja i upotrebe jezika

Sve to sa ciljem da jezik uspešno koriste u kulturnim kontekstima koji se razlikuju od onog/onih u kojima su odrasli.
6

“Okvir” takođe nudi i šest nivoa kompetencije koji se mogu koristiti kao markeri progresa u procesu učenja jezika;

transparentan je jer sadrži informacije koje su jasno formulisane, dostupne i razumljive svim zainteresovanim stranama;

Koherentan je, što znači da su podaci sadržani u »Zajedničkom evropskom okviru« u medjusobnom suglasju, odnosno, da su različiti aspekti obrazovnih sistema koji se odnose na oblast nastave i učenja jezika (identifikacija potreba, određivanje ciljeva, određivanje sadržaja, izbor i priprema materijala, utvrđivanje nastavnih programa, odabir i primena pristupa, metoda i tehnika u nastavi, kao i proces provere znanja) u harmoničnoj vezi. Nivoi kompetenicije prema »Okviru«  Početni nivo ili otkrivanje(A1);  Srednji nivo ili preživljavanje (A2);  Prag nivo (B1);  Napredni nivo ili napredni kandidat (B2);  Samostalni nivo ili kompetencija efektivne operativnosti (C1);  Vladanje jezikom (C2);

Ovih šest nivoa klasifikovani su u tri grupe:  A: Kandidat početnik  B: Napredni kandidat  C: Samostalni kandidat Kandidat početnik A1Može da razume i koristi svakodnevne poznate izraze i veoma jednostavne fraze u cilju zadovoljenja neke konkretne potrebe. Može da se predstavi, da predstavi druge, da traži i daje informacije o sebi i drugima, npr. gde živi, koje ljude poznaje, stvari koje poseduje. Može da komunicira na jednostavan način ukoliko sagovornik govori polako i jasno i spreman je da pruži pomoć .  A2Može da razume rečenice i frekventne fraze i izraze u vezi sa neposrednim okruženjem i iskustvima (osnovne informacije o porodici, kupovini, lokalnoj geografiji, profesijama, itd.). Može da komunicira u okviru jednostavnih i rutinskih zadataka koji zahtevaju jednostavnu i

7

direktnu razmenu informacija u vezi sa poznatim i rutinskim stvarima. Može da jednostavnim rečenicama izrazi informacije o sebi, neposrednom okruženju, i o osnovnim potrebama. Napredni kandidat  B1Može da razume ključna značenja inputa predstavljenog u jasnoj i standardnoj formi, o temama koje poznaje i koje se odnose na različite poznate aspekte života i rada. Može da se snadje u većini situacija koje su moguće tokom putovanja kroz regione gde se ciljni jezik govori. Može da proizvede jednostavan tekst koji sledi principe logičnog izlaganja na poznate teme ili teme od posebnog značaja za datog učenika. Može da opiše dogadjaje, iskustva, snove, nade i ambicije i da kratka obrazloženja svojih mišljenja i planova.  B2Može da razume osnovne ideje kompleksnog teksta koji se bavi kako konkretnim, tako i apstraktnim temama, uključujući i »tehničku« (u smislu upotrebe odredjene terminologije i registra) diskusiju u svojoj profesionalnoj oblasti. Može da koristi jezik sa nivoom fluentnosti i spontanosti koji omogućava neometanu komunikaciju sa izvornim govornicima (bez većeg truda da jedne ili druge strane). Može da proizvede jasan, detaljan tekst o različitim temama i objasni svoje mišljenje o nečemu predstavljajući prednosti i nedostatke različitih mišljenja. Samostalni kandidat  C1Može da razume različite vrste zahtevnih i dužih tekstova, i da prepozna implicitna značenja. Može da se izrazi spontano i fluentno bez previše očiglednih traženja izraza. Može da koristi jezik fleksibilno i efektivno u različitim socijalnim, profesionalnim i akademskim kontekstima. Može da proizvede jasan, dobro organizovan i detaljan tekst o kompleksnim temama, demonstrirajući kontrolisanu upotrebu organizacionih obrazaca, konektora i kohezionih elemenata u diskursu.  C2Može da sa lakoćom razume praktično sve što čuje ili pročita. Može da rezimira informacije iz različitih usmenih ili pismenih izvora, da rekonstruiše argumentaciju i ponudi objašnjenja u okviru koherentne prezenacije sadržaja. Može da se izrazi spontano, veoma fluentno i precizno, i da razlikuje fine nijanse značenja čak i u veoma složenim situacijama.  Prvi strani jezik (od 1. razred osnovne škole): kraj 8. razreda: nivo A2; kraj 4. razreda gimnazije: nivo B1

8

 2. stani jezik (od 5. razreda osnovne škole): kraj 8. razreda o.š. Nivo A1; kraj 4. razreda gimnazije: nivo A2+

Cilj nastave stranog jezika na školskom uzrastu je da osposobi učenika da na stranom jeziku komunicira na osnovnom nivou u usmenom i pisanom obliku o temama iz njegovog okruženja. U isto vreme, nastava stranih jezika treba da:

podstakne razvijanje svesti o sopstvenom napredovanju radi jačanja motivacije za učenje jezika;  olakša razumevanje drugih i različitih kultura i tradicija;  stimuliše maštu, kreativnost i radoznalost;  podstiče upotrebu stranog jezika u lične svrhe i iz zadovoljstva

Opšti standardi Kroz nastavu stranih jezika učenik bogati sebe upoznajući drugog, stiče svest o značaju sopstvenog jezika i kulture u kontaktu sa drugim jezicima i kulturama. Učenik razvija radoznalost, istraživački duh i otvorenost prema komunikaciji sa govornicima drugih jezika. Posebni standardi (4. razred, 4. godina učenja) Razumevanje govora Učenik razume i reaguje na kraći usmeni tekst u vezi sa poznatim temama.

Razumevanje pisanog teksta Učenik čita sa razumevanjem kratke pisane i ilustrovane tekstove u vezi sa poznatim temama.

Usmeno izražavanje Učenik samostalno usmeno izražava sadržaje u vezi sa poznatim temama.

Pismeno izražavanje Učenik u pisanoj formi izražava kraće sadržaje u vezi sa poznatim temama, poštujući pravila pisanog koda.

9

Interakcija Učenik ostvaruje komunikaciju i sa sagovornicima razmenjuje informacije u vezi sa poznatim temama poštujući sociokulturne norme komunikacije.

Znanja o jeziku  Prepoznaje osnovne principe gramatičke i sociolingvističke kompetencije uočavajući značaj ličnog zalaganja u procesu učenja stranog jezika.  (Pod znanjem o jeziku podrazumeva se funkcionalno znanje, odnosno sposobnost učenika da jezičke strukture pravilno upotrebi u datoj komunikativnoj situaciji.)

KOMUNIKATIVNE FUNKCIJE (iste od 1. do 5. razreda)  Predstavljanje sebe i drugih  Pozdravljanje  Identifikacija i imenovanje osoba, objekata, delova tela, životinja, boja, brojeva, itd. (u vezi sa temama)  Razumevanje i davanje jednostavnih uputstava i komandi  Postavljanje i odgovaranje na pitanja  Molbe i izrazi zahvalnosti  Primanje i davanje poziva za učešće u igri/grupnoj aktivnosti  Izražavanje dopadanja/nedopadanja Izražavanje fizičkih senzacija i potreba  Imenovanje aktivnosti (u vezi sa temama)  Iskazivanje prostornih odnosa i veličina (Idem, dolazim iz..., Levo, desno, gore, dole...)  Davanje i traženje informacija o sebi i drugima  Traženje i davanje obaveštenja  Opisivanje lica i predmeta  Izricanje zabrane i reagovanje na zabranu  Izražavanje pripadanja i posedovanja  Traženje i davanje obaveštenja o vremenu na časovniku  Skretanje pažnje  Traženje mišljenja i izražavanje slaganja/neslaganja

10

Iskazivanje izvinjenja i opravdanja

Teme i situacije po domenima upotrebe jezika (Domeni: jezik u kontekstu) Privatno zajedničke aktivnosti i interesovanja u školi i van nje (izlasci, dogovori, preuzimanje odgovornosti u dogovorenoj situaciji)  dogovor i uzajamno poštovanje među članovima porodice  privatne proslave (rođendan, godišnjice i dr.)  priprema, planiranje, organizacija, podela poslova  obaveze u kući, uređenje prostora u kojem se živi, promene u sopstvenom kutku (posteri, nove boje...)  izražavanje obaveze, zabrane, nedostataka

Javno razvijanje pozitivnog odnosa prema životnoj sredini i drugim živim bićima (opisivanje vremena, prognoza) -tradicija i običaji u kulturama zemalja čiji se jezik uči (karneval...) obroci (sličnosti i razlike sa ishranom u zemljama čiji se jezik uči), naručivanje hrane, saveti o higijeni u kuhinji stambena naselja – kako stanujemo (blok, naselje, kuća ....) spomenici i znamenitosti u velikim gradovima (u zemljama čiji se jezik uči) kupovina na jednom mestu (velike robne kuće, olakšice) obrazovni sistem u drugim zemljama (veličina, boje, moda, stilovi i trendovi) razvijanje kritičkog stava prema negativnim elementima vršnjačke kulture (netolerancija, agresivno ponašanje itd.)
        

Obrazovno  tematske celine i povezanost sadržaja sa drugim predmetima  snalaženje u biblioteci/medioteci  upotreba informacija iz medija  Profesionalni domen: nije uključen

11

Evropski jezički portfolio Evropski jezički portfolio ima dve osnovne funkcije, informativnu, pedagošku, a može im se dodati i vaspitna funkcija:  informativnu, jer evidentira znanja stečena u okviru školskog sistema, u okviru neformalnog obrazovanja i ličnog iskustva;  pedagošku, jer ispunjavanje portfolija omogućuje učeniku da aktivno i svesno učestvuje u procesu nastave, da prati svoje napredovanje, čime se osamostaljuje;  vaspitnu, jer valorizuje višejezičnost i zainteresovanost za druge kulture (i regionalne jezike, i jezik svojih predaka, itd).

Svaka zemlja izrađuje Portfolio prilagođen svojim uslovima i potrebama, ali da bi bio odobren od strane SE (postoji poseban Komitet za validaciju) mora poštovati osnovna načela »Zajedničkog evropskog okvira« i imati zadatu strukturu. Mora se, naime, sastojati iz tri dela:

Pasoša, koji daje opštu sliku znanja u određenom trenutku (na osnovu skale »Zajedničkog evropskog okvira«) i služi za njihovo zvanično predstavljanje (na primer, u novoj školi, na višem nivou obrazovanja, poslodavcu); u njemu su registrovana zvanična dokumenta (diplome, sertifikati) i samovrednovanje znanja; za odrasle postoji standardizovana verzija;

Jezičke biografije, u kojoj se opisuju znanja stečena u okviru porodice, u okviru obrazovanja, na putovanjima, itd, kao i prioriteti učenika;  Dosjea, u kojem je objedinjeno sve što može da dokumentuje i da ilustruje znanja i iskustva pomenuta u Pasošu i Jezičkoj biografiji: tu će se naći pisma, projekti, članci koje je učenik pisao, audio i video materijali koji dokazuju stečene kompetencije itd; ti materijali zamenjuju se kada se kompetencije razviju.

12

Огледно предавање Проф. Слободанка Радојковић

Април, 2012. Брчко дистрикт БиХ

13