You are on page 1of 178

I

ΛΕΝΙΝ

Το αρχείο προήλθε από επεξεργασία του ψηφιοποιημένου βιβλίου π<
ανέβηκε στο ιηβηοΒνβΒβΓ οη scribd, στη διεύθυνση:
ΗΉρ://νννννν.8εΐ'^(].εοιη/(]οε/152050900/Λένιν-Γ ια-τον-ιμπεριαλισμότους-ιμπεριαλιστές-Ιεκδ-Πρόγκρες-Συγχρονη-Εποχή

Προλετάριοι όλων των χωρών. ενωθείτε! Γιατα/ ιμπεριαλισμό και τους ιμπεριαλιστές Ι*Τπ1 5311 Ε κ δ ό σ ε ις Π ρογκρές .Σ ύ γχρ ο νη Ε ποχή .

388 014(01) . 1987 0101020000 .8 7 .OB HMI1EPHAJÏH3ME Η Η ΜΠΕΡΗΑΛΗΟΆΧ ho ipevecKOM A3btKe Εκδόσεις Προγκρές.

Χάρη σ ’ αυτή την κολοσσιαία. Η βαθιά και ολόπλευρη ανάλυση του ιμπεριαλισμού. I. των κύριων αντιθέσεών του αποτέλεσε αναπόσπαστο μέρος της επαναστατικής διδασκαλίας του 20ού αιώνα.ΠΡΟΛΟΓΟΣ Η ανάλυση του ιμπεριαλισμού σαν καινούργιου και τελευ­ ταίου σταδίου στην ανάπτυξη του καπιταλισμού κατέχει περίοπίη θέση στη θεωρητική κληρονομιά του Β. βασικό περιεχόμενο της οποίας είναι το πέρασμα από τον καπιταλισμό στο σοσιαλισμό σε παγκόσμια κλίμακα. Λένιν . Με νέο τρόπο φωτίστηκαν οι δρόμοι της κοινωνικής προόδου. που άρχισαν ο Κ. Μέσα σ ’ αυτή την περίπλοκη ιστορική κατάσταση μόνο έ­ νας μεγαλοφυής επιστήμονας και διορατικός επαναστάτης της πράξης μπορούσε να συνεχίσει τη διερεύνηση των δρόμων της παγκόσμιας ανάπτυξης. Ο Αένιν έγινε. I. Λένιν. των χα­ ρακτηριστικών γνωρισμάτων και ιδιαιτεροτήτων του κρατικομονοπωλιακού καπιταλισμού. Τα φαινόμενα αυτά σημάδεψαν την απαρχή της μετάβασης του καπιταλισμού στο νέο ιμπεριαλιστικό στάδιο. ' Ενγκελς. ο θεμε­ λιωτής της πολιτικής οικονομίας του ιμπεριαλισμού. Το καθήκον αυτό εκπλήρωσε ο Β. με όλη τη σημασία της λέξης. από την εντατική ανάπτυξη των μονοπωλίων και την ορμητική αποικιακή επέκτα­ ση. η μαρξιστική επιστήμη εμπλουτίστηκε με την κατανόη­ ση πολλών ουσιαστικών ιδιομορφιών της ιστορικής διαδικα­ σίας στη σύγχρονη εποχή. ως προς την έκταση και το βάθος της έ­ ρευνα. Μαρξ και ο Φ. Εκτός από τον επιστημονικό χαρακτηρισμό που έδοσε στις διαδικασίες . Στα τέλη του 19ου αιώνα η πολιτική και οικονομική κατά­ σταση στη Δυτική Ευρώπη καθοριζόταν από την ενίσχυση των θέσεων της αντεπαναστατικής αστικής τάξης. που συντελούσαν στην αύξηση των αντιδραστικών δυνάμεων και στην αναχαίτιση της επαναστατικής ανόδου. Στις πλέον α­ ναπτυγμένες βιομηχανικά χώρες δημιουργούνταν οι συνθήκες.

διαμόρφωσης και ανάπτυξης του ιμπεριαλισμού, ο Λένιν εξ­
όπλισε το προλεταριάτο με τη διαλεκτική-υλιστική μέθο­
δο γνώσης των μετέπειτα αλλαγών του ιμπεριαλισμού, εξασφα­
λίζοντας έτσι ένα σίγουρο προσανατολισμό για την κατανόηση
των νέων φαινομένων της οικονομίας και της πολιτικής του σύγ­
χρονου καπιταλισμού. Οι βασικές θέσεις της λενινιστικής ανά­
πτυξης άντεξαν θαυμάσια στη δοκιμασία του χρόνου, μέσα στις
συνθήκες της πιο ταραγμένης και δυναμικής εποχής στην ιστο­
ρία της ανθρωπότητας.
Ο Λένιν, όπως και ο Μαρξ, χρησιμοποίησε την οικονομία
σαν αφετηρία της διερεύνησης του σύγχρονου τού καπιταλι­
σμού. Απόκρουσε αποφασιστικά την ιστορικά λανθασμένη άπο­
ψη του Κάουτσκι για τον ιμπεριαλισμό —μόνο σαν μια ορισμέ­
νη πολιτική γραμμή της αστική τάξης. Ο Λένιν συγκέντρωσε
την προσοχή του στην ανάλυση των κοινωνικών-οικονομικών
σχέσεων της σύγχρονής του αστικής κοινωνίας.
Κύριο αντικείμενο της λενινιστικής ανάλυσης με στόχο την
αποκάλυψη των βασικών νομοτελειών ανάπτυξης του ιμπεριαλι­
σμού ήταν το μονοπώλιο.
Δεν ήταν τυχαίο που ο Λένιν έγραφε, ότι «αν θα χρειαζόταν
να δοθεί ένας όσο το δυνατό πιο σύντομος ορισμός του ιμπερια­
λισμού, θα έπρεπε να πούμε ότι ο ιμπεριαλισμός είναι το μονο­
πωλιακό στάδιο του καπιταλισμού»1. Η θεωρητική ανάλυση ο­
δήγησε τον Λένιν στο συμπέρασμα ότι στην αντικατάσταση του
ελεύθερου συναγωνισμού από το μονοπώλιο συνίσταται η «οι­
κονομική ουσία του ιμπεριαλισμού»2.
Το μονοπώλιο ασκεί διπλή επίδραση στις παραγωγικές δυνά­
μεις. Ενισχύοντας τον κοινωνικό χαρακτήρα της παραγωγής, το
μονοπώλιο ωθεί αντικειμενικά την ανάπτυξή τους. Ό μ ω ς, πα­
ράλληλα, το μονοπώλιο δημιουργεί τάσεις που εμποδίζουν την
τεχνική πρόοδο. Το μονοπώλιο δίνει τη δυνατότητα αύξησης
του κέρδους όχι μόνο με την ανάπτυξη της παραγωγής και τη
μείωση των εξόδων της, αλλά και με τον περιορισμό ακόμα και
την άμεση μείωση της παραγωγής με την τεχνητή διόγκωση των
τιμών. - Ετσι συνυπάρχουν η τάση σήψης που χαρακτηρίζει το

I Β I. Λενιν, Άπαντα, τόμ. 27, σελ 392
2. Β. I. Λενιν. Άπαντα, τόμ. 30, σελ 93

6

μονοπώλιο και οι δυνατότητες για γρήγορη ανάπτυξη που διαΟετει αυτό.
Ξεκινώντας από την αναλυση των εξελίξεων συγκέντρωσης
και μονοπώλησης της παραγωγής, ο Β. I. Λένιν διατύπωσε τα πέ­
ντε γνωστά οικονομικά γνωρίσματα του ιμπεριαλισμού, που διέκριναν το νέο στάδιο ανάπτυξης της αστικής κοινωνίας από τον
καπιταλισμό του ελεύθερου συναγωνισμού:
«I) συγκέντρωση της παραγωγής και του κεφαλαίου, που έ­
χει φτάσει σε τέτια υψηλή βαθμίδα ανάπτυξης, ώστε να δημιουρ­
γεί μονοπώλια που παίζουν αποφασιστικό ρόλο στην οικονομι­
κή ζωή·
2) συγχώνευση του τραπεζικού κεφαλαίου με το βιομηχανικό
και δημιουργία μιας χρηματιστικής ολιγαρχίας πάνω στη βάση
αυτού του «χρηματιστικού κεφαλαίου»·
3) εξαιρετικά σπουδαία σημασία αποκτάει η εξαγωγή κεφα­
λαίου, σε διάκριση από την εξαγωγή εμπορευμάτων
4) συγκροτούνται διεθνείς μονοπωλιακές ενώσεις των καπι­
ταλιστών, οι οποίες μοιράζουν τον κόσμο5) έχει τελειώσει το εδαφικό μοίρασμα της γης ανάμεσα στις
μεγάλες καπιταλιστικές Δυνάμεις»3.
Τα γνωρίσματα αυτά διατηρούν τη σημασία τους και στις
συνθήκες του σύγχρονου μονοπωλιακού καπιταλισμού, παρόλο
που αν εφαρμόσουμε τα λόγια του Μαρξ στη σημερινή εποχή,
θα διαπιστώσουμε ότι όπως κάθε νομοτέλεια του καπιταλισμού
τα γνωρίσματα αυτά «τροποποιούνται ανάλογα με τις πολυάριθ­
μες περιστάσεις»4. Συγκεκριμένα, η επέκταση της κυριαρχίας
των μονοπωλίων υποστηρίζεται με όλα τα μέσα από την οικονο­
μική πολιτική του αστικού κράτους. Από την άλλη πλευρά, η
ταξική πάλη του προλεταριάτου αφαιρεί από τα μονοπώλια την
πλήρη ελευθερία δράσης, τα αναγκάζει να προσφεύγουν σε κοι­
νωνικούς ελιγμούς και υποχωρήσεις.
Στη διατύπωση του πρώτου γνωρίσματος του ιμπεριαλισμού
ο Λένιν υπογραμμίζει τη σπουδαιότητα της συγκεντροποίησης
και της συγκέντρωσης του κεφαλαίου, που οδηγεί στο σχηματι­
σμό των μονοπωλίων. Τα τελευταία χρόνια η διαδικασία αυτή
συντελείται με πιο γοργούς ρυθμούς. Ενώ η διερεύνηση του ε-

3. Β. I. Λενιν, Άπαντα, τόμ. 27, σελ. 393.
4. Κ. Μαρξ και Φ Ενγκελ,ς. Έργα. ρωσ. έκδοση, τομ 23, σελ 659

πιπεόου μονοπώλησης στις ΗΠΑ στις δεκαετίες του ’50 και του
’60 έδειξε ότι υπάρχουν 500 μεγάλα μονοπώλια, στη δεκαετία
του ’70 η οικονομική δύναμη συγκεντρώθηκε σε 200 ή 100 μάλι­
στα μονοπώλια. Μεταξύ των μεγαλύτερων μονοπωλίων ξεχωρί­
ζουν οι γίγαντες ανάμεσα στους γίγαντες, που ελέγχουν σημα­
ντικό μέρος της οικονομίας (το ειδικό βάρος της πρώτης δεκά­
δας των μεγαλυτέρων μονοπωλίων στην οικονομική δομή των
ΗΠΑ αποτελεί το 1/4). Το υψηλότερο επίπεδο μονοπώλησης εί­
ναι χαρακτηριστικό για την πολεμική βιομηχανία: όλη η παρα­
γωγή πυρηνικών πυραυλικών και άλλων νεότατων οπλικών
συστημάτων συγκεντρώνεται σε 20 εταιρείες. Η στρατιωτικοποίηση της οικονομίας των ΗΠΑ από τη μια πλευρά είναι πηγή
εγγυημένου υπερκέρδους, ενώ από την άλλη επιβραδύνει την α­
νάπτυξη κοινωνικών κλάδων της οικονομίας, όπως η ανέγερση
κατοικιών κ.ά.
Η οικονομία του σύγχρονου καπιταλισμού αποδεικνύει την
άμεση σχέση ανάμεσα στο πρώτο και στο δεύτερο γνώρισμα του
ιμπεριαλισμού: ανάμεσα στην αυξανόμενη συγκεντροποίηση
της παραγωγής και του κεφαλαίου και στην ενίσχυση της δύνα­
μης της χρηματιστικής ολιγαρχίας.
Το χρηματιστικό κεφάλαιο, που εμφανίζεται και αναπτύσσε­
ται με βάση τη στενή σύνδεση κεφαλαίου των βιομηχανικών και
τραπεζικών μονοπωλίων, οδηγεί στην όξυνση μιας σειράς κοι­
νωνικών αντιθέσεων. Δεν εντατικοποιείται μόνο η εκμετάλλευ­
ση των εργαζομένων που οδηγεί στην όξυνση της ταξικής πά­
λης. Οξύνονται και οι αντιθέσεις μέσα στην ίδια την άρχουσα
τάξη, βαθαίνει, όπως πρόβλεψε ο Λένιν, η διάσπαση μεσα στο
στρατόπεδο της αστικής τάξης. Η «αφρόκρεμα», που εκ­
προσωπείται από τηνχρηματιστική ολιγαρχία ιδιοποιείται τα υ­
περκέρδη των μονοπωλίων και αντιτάσσεται όχι μόνο στους ερ­
γαζόμενους αλλά και στο ευρύτερο στρώμα της μεσαίας και μι­
κρής αστικής τάξης, που παραγκωνίζεται από τις πιο προσοδο­
φόρες πηγές κέρδους.
Μετά το Β' παγκόσμιο πόλεμο η χρηματιστική ολιγαρχία α­
ναδιοργάνωσε ριζικά το όλο τραπεζικό σύστημα, ελέγχοντας
πρακτικά όλους τους προσωρινά ελεύθερους χρηματιστικούς
πόρους της κοινωνίας, μαζί και τις αποταμιεύσεις που είχαν κα­
ταθέσει οι εργαζόμενοι σε διάφορες ασφαλιστικές εταιρίες.
Η συγχώνευση των μεγαλύτερων τραπεζών με τα βιομηχανι8

Στην Ιαπωνία στις 3 μεγαλύτερες ενώσεις βιομη­ χανικών. Οι επενδύσεις κεφαλαίων των ΗΠΑ στο εξωτερικό το 1976 ήταν ύψους 137 δισεκατομμυρίων δολαρίων. Έ τσ ι 18 χρηματιστικές ομάδες των ΗΠΑ που συνενώνουν γύρω στα 200 μονοπώλια ελέγχουν περίπου το 60% της βιομηχανικής παραγω­ γής της χώρας. Ο Β. κυρίως από τις ΗΠΑ. 9 .τι ήταν την εποχή των αποικιακών αυτοκρατοριών. ότι «η ε­ ξαγωγή κεφαλαίου στο εξωτερικό γίνεται μέσο για την ενθάρ­ ρυνση της εξαγωγής εμπορευμάτων στο εξωτερικό»5. σε). 369. οι προσωπικές ενώσεις και κοινότητα συμφερόντων στην ανταγωνιστική πάλη. Μη μπορώντας να αρνηθούν τις τεράστιες διαστάσεις της κλίμακας εξαγωγής κεφαλαίου. «MITSUI» και «SUMITOMO» — αναλογεί το 17% της βιομηχανικής παραγωγής της χώρας. Στη μεταπολεμική περίοδο η εξαγωγή κεφαλαίου από τις ι­ μπεριαλιστικές Δυνάμεις πήρε πραγματικά τεράστιες διαστά­ σεις. Α­ κριβώς η εξαγωγή κεφαλαίου είναι το κύριο μέσο με το οποίο α­ πλώνει το χρηματιστικό κεφάλαιο τα πλοκάμια του σε όλες τις χώρες του κόσμου. Η συσσώρευση τεράστιας μάζας κεφαλαίων στα χέρια της χρηματιστικής ολιγαρχίας εξακολουθεί να παραμένει βασική πηγή της εξαγωγή τους στο εξωτερικό. που τα μέλη τους συνδέουν στενά η από κοινού κατοχή μετοχών. τομ 27. Παράλληλα ο Λένιν υπογραμμίζει. Οι χρηματιστικές ομάδες με διάφορα τεχνάσματα θέτουν υπό τον έλεγχό τους ευρύτατες σφαίρες της οικονομίας. αλλά και σαν μια από τις πιο ουσιαστικές οικονομικές του βάσεις. Λένιν χαρακτήρισε την εξαγωγή κεφαλαίου όχι μόνο σαν ένα από τα κυριότερα γνωρίσματα του ιμπεριαλισμού. ενώ το 1981 ανέρ­ χονταν 213 δισεκατομμύρια δολ. ενώ το μέρισμά τους στο ε­ σωτερικό και εξωτερικό εμπόριο είναι ακόμα μεγαλύτερο. Άπαχτα. I. εμπορικών και τραπεζικών εταιριών — «MITSUBI­ SHI». ενώ οι μισές από αυτές τις ε­ πενδύσεις ανήκουν στις χώρες της Δυτικής Ευρώπης. Η σημασία της εξαγω­ γής κεφαλαίου σαν όπλο των μονοπωλίων στην πάλη για αγορές και σφαίρες επιρροής είναι σήμερα πολύ πιο μεγάλη απ’ ό.ku μονοπώλια οδήγησε στη δημιουργία ισχυρών ενώσεων κεφα­ λαίου —χρηματιστικών ομάδων.. οι αστοί οικονομολόγοι προσπαθούν να αμφισβητήσουν τη λενινιστική 5 Β Ι Αενιν.

Οι βέλτιστες διαστάσεις των βιομηχανικών ε­ πιχειρήσεων διευρύνονται ενώ η διαδικασία καπιταλιστικής ο10 . όμως υπαρχουν και πολλοί καθαρά οικονομικοί λόγοι αύξησης τοι> ενδιαφέροντος για επενδύσεις κεφαλαΐοι· σε «πλούσιες χώρες» Στις συνθήκες της επιστημονικοτεχνικής επανάστασης. καθώς επίσης και των επιχορηγήσεων και δωρεώνσύμφωνα με τα προγράμματα «βοήθειας» προς τις αναπτυσσόμενες χώρες Η «βοήθεια». Πριν α π ’ όλα οι αναπτυγμένες χώρες προσελκύουν το ξέ­ νο κεφάλαιο χάρη στην πιο σίγουρη «πολιτική σταθερότητα» τους σε σύγκριση με την τεταμένη κατάσταση στην Αφρική. Ασία και Λατινική Αμερική. Σκο­ πός της πολιτικής αυτής«είναι η εξασφάλιση υπερκέρδους στα ι­ διωτικά μονοπώλια Η παροχή δάνειων και «δώρων» από την κυ­ βέρνηση των ΗΠΑ. ιδιαί­ τερα προς τις αναπτυσσόμενες χώρες. Πολλές φορές η «βοήθεια» αυτή αποσκοπεί στη δη­ μιουργία στις αναπτυσσόμενες χώρες ευνοϊκού «πολιτικού κλί­ ματος» για τα ιδιωτικά μονοπώλια που εξάγουν κεφάλαιο. Για το σκοπό αυτό. γ ι ' αι>τό μπορούν να αναπτιχθούν με επιτυχία μόνο με τη σονένωση των πόρων περισσό­ τερων κρατών. προβάλλουν σαν επι­ χείρημα τη σημαντική επέκταση της εξαγωγής του κρατικού κε­ φαλαίου με τη μορφή των μακροπρόθεσμων δανείων και πιστώ­ σεων. στις περισσότερες περιπτώσεις υποχρεώ­ νουν τις «ευεργετούμενες» χώρες να αγοράζουν αμερικάνικα προϊόντα. Το φαινόμενο αυτό καθορίζεται απο μια σειρά σοβαρές αιτίες. Ο παράγοντας αυτός έχει πολιτικό κυρίων χαρακτήρα. απαλάσσοντάς τα από την απειλή της εθνικοποίησης των ξένων επι­ χειρήσεων. οι επιχορηγήσεις και τα κρατικά δάνεια. που ο­ δήγησε στο παραπέρα βάθεμα του κοινωνικού καταμερισμού της εργασίας και την τεράστια αύξηση των διαστάσεων συγκέντρω­ σης της παραγωγής.θνικων κρατών είναι πια στενά για τις παραγωγικές δυνάμεις. Νέα σημαντική τάση στην εξαγωγή κεφαλαίου αποτελεί η αύξηση της εξαγωγής του στις αναπτυγμένες καπιταλιστικές χώρες. Έ τσ ι εκφράζεται η επιδίωξη να μειωθεί στο ελάχιστο το ρίσκο που συνεπάγονται οι επενδύσεις κεφαλαίων στο εξωτερικό.θέση ότι κίνητρο για την εξαγωγή κεφαλαίου είναι το κυνηγητό του μεγίστου κέρδους. είναι μέσο της οικονομι­ κής πολιτικής του κρατικομονοπωλιακού καπιταλισμού. τα πλαίσια των (.

Νομοτελειακό αποτέλεσμα διαδικασιών της παγκόσμιας συ­ γκέντρωσης κεφαλαίου και της διεθνούς συνύφανσής του υπήρ­ ξε και η δημιουργία των διεθνών μονοπωλίων. το εργατικό και εθνικοαπαλευθερωτικό κίνημα. Στο μεταξύ η καπι­ ταλιστική ολοκλήρωση δεν εξαλείφει καθόλου το συναγωνισμό ανάμεσα σε ορισμένες ομάδες ή ανάμεσα σε ομάδες και τρίτες χώρες καθώς και μέσα στις ομάδες. σελ 370 II .Λοκλήρωσης και η δημιουργία οικονομικών ομάδων επεκτείνει την εσωτερική αγορά για τις χώρες-μέλη των αντίστοιχων ομά­ δων δυσχεραίνοντας τη διείσδυση σ ’ αυτές εμπορευμάτων από τρίτες χώρες. ισχυρότερα από τις επιδιώξεις για εφαρμογή κοινής στρατηγικής του ιμπεριαλιστικού στρατο­ πέδου στην πάλη ενάντια στο σοσιαλισμό. τόμ 34. και συ­ γκεκριμένα: το οικονομικό μοίρασμα του κόσμου ανάμεσα στα διεθνή τραστ. ότι για τον ιμπεριαλισμό είναι χαρακτηριστικό αυτό. Χαρακτηρίζοντας τον 6 Β I Λένιν. Με βάση την ιμπεριαλιστική ολοκλήρωση. Αυτό παροτρύνει την εξαγωγή κεφαλαίου από ο­ ρισμένες χώρες της ομάδας σε άλλες. συχνά. Τα εγωιστικά συμφέροντα των ιμπεριαλιστών διαφόρων χωρών στην πάλη για τις αγορές και τις σφαίρες τοποθέτησης κεφαλαίου αποδείχνονται. Απαντα. Η ασίγαστη πάλη για το ξαναμοίρασμα της καπιταλιστικής αγοράς με βάση την «ισχύ» και το «κεφάλαιο» συνεχίζεται. «που προηγούμενα. το μοίρασμα με βαση μια συμφωνία των χωρών με­ ταξύ τους. τα μονοπώλια προσπαθούν να ιδρύσουν όχι μόνο τελωνειακές αλλά και οικο­ νομικές και πολιτικές ενώσεις με μακρόπνοα σχέδια την επιδίω­ ξη της καθιέρωσης κοινών αρχών στη φορολογική και συναλ­ λαγματική πολιτική. δηλαδή ανάμεσα στις ίδιες χώρες-μέλη τους. πριν από τον 20ό αιώνα. Ο Β. καθώς και το συντονισμό των μακροπρόθε­ σμων προγραμμάτων κρατικών επενδύσεων. σαν περιοχών πούλησης»6. Λένιν ση­ μείωνε. δεν υπήρχε. τη διεθνή επιχειρηματικό­ τητα και τη συγχώνευση εταιριών διάφορων χωρών μέσα στα πλαίσια της ομάδας. I. Η ο­ λοκλήρωση που οφείλεται στην εξαγωγή κεφαλαίου και η οποία έδοσε στο κεφάλαιο μια νέα αναζωογόνηση περικλείει όλες τις αντιθέσεις και τους ανταγωνισμούς που προσιδιάζουν σ ’ αυτή τη μορφή οικονομικών σχέσεων ανάμεσα στις ιμπεριαλιστικές χώρες.

σύγχρονό του ιμπεριαλισμό, ο Αένιν υπογράμμιζε το γεγονός,
ότι «έχει αρχίσει το μοίρασμα του κόσμου από τα διεθνή τρα­
στ...»7.
Ενώ πριν από μισό αιώνα ο Αένιν επισήμανε την συγκρότη­
ση διεθνών υπερμονοπωλίων, σήμερα η ανάπτυξη αυτής της δια­
δικασίας οδήγησε στη λιγότερο ή περισσότερο πλήρη κατάκτηση της διεθνούς καπιταλιστικής αγοράς από μια φούχτα υπερμονοπώλια. Το νέο και ιδιαίτερο συνίσταται στο ότι με τη διατή­
ρηση των παγκόσμιων καρτέλ, πολύ πιο χαρακτηριστικά για
τον σύγχρονο ιμπεριαλισμό έχουν γίνει τα τεράστια τραστ και
κονσέρν, που έχουν εθνικό κυρίως χαρακτήρα ως προς το κεφά­
λαιο και τον έλεγχο, και διεθνή ως προς τις σφαίρες και την έ­
κταση της δραστηριότητάς τους. ’ Ετσι προέκυψε μια αντίθεση
ανάμεσα στα διεθνή, ως προς την κλίμακα των επιχειρήσεών
τους, μονοπώλια και τα εθνικά κράτη.
Τα διεθνή μονοπώλια μπορούν να υπογράψουν και υπογρά­
φουν συμφωνίες για το ξαναμοίρασμα των αγορών, τον περιορι­
σμό της παραγωγής και την διόγκωση των τιμών. Ό μω ς με το
σημερινό επίπεδο αύξησης της εξαγωγής κεφαλαίου και τον τε­
ράστιο ρόλο των υπερμονοπωλίων στην καπιταλιστική οικονο­
μία, καθοριστική θέση κατέχει ακριβώς η πάλη αυτών των μονο­
πωλίων για κυριαρχία στις αγορές. Το οικονομικό ξαναμοίρα­
σμα του τμήματος του κόσμου που βρίσκεται ακόμα κάτω από
την κυριαρχία του ιμπεριαλισμού, προβάλλει τώρα κατά κανόνα
σα συνεχώς μεταβαλλόμενο αυθόρμητο αποτέλεσμα πάλης των
διεθνών υπερμονοπωλίων.
Ο ιμπεριαλισμός έχασε την κυριαρχία που είχε κάποτε στον
κόσμο. Βρίσκεται σε κατάσταση γενικής κρίσης. Στην οικονο­
μία και την πολιτική του, πολύ μεγάλη επίδραση ασκεί η ύ­
παρξη και η επιτυχής ανάπτυξη του παγκόσμιου σοσιαλιστικού
συστήματος, όπως επίσης η ισχυρή άνοδος του εθνικοαπελευθερωτικού κινήματος. Σ ’ αυτές τις συνθήκες οι ιμπεριαλιστικές
δυνάμεις επιδιώκουν να διατηρήσουν και να επεκτείνουν, όσο
είναι δυνατό, τις οικονομικές και πολιτικές τους θέσεις, που έ­
χασαν με την κατάρρευση του αποικιακού συστήματος. Και αν
σήμερα ο διιμπεριαλιστικος ανταγωνισμός δεν οδηγεί αναπό­
φευκτα σε πολέμους για το ξαναμοίρασμα του κόσμου, για τις α­
7 Β I. Λενιν, Απαντα, τομ. 27. σελ 393.

12

γορές και τις πηγές πρώτων υλών, αυτό οφείλεται αποκλειστικά
στο ότι η ιμπεριαλιστική επίθεση προσκρούει σε τρεις κύριες
προοδευτικές δυνάμεις της σύγχρονης εποχής: το παγκόσμιο
σοσιαλιστικό σύστημα, το διεθνές εργατικό και κομμουνιστικό
κίνημα και το εθνικοαπελευθερωτικό κίνημα. Ωστόσο, οι πόλε­
μοι θα αποτραπούν οριστικά μόνο με την πλήρη εξάλειψη του ί­
διου του ιμπεριαλισμού.
Για την κατανόηση των βαθύτατων διαδικασιών που χαρα­
κτηρίζουν τον σύγχρονο ιμπεριαλισμό, τεράστια σημασία έχει ο
νόμος για την ανισόμετρη οικονομική και κοινωνική πολιτική
ανάπτυξη του καπιταλισμού στο ιμπεριαλιστικό του στάδιο, που
ανακάλυψε ο Β. I. Λένιν. Εξετάζοντας την διαφορά αρχών του
προμονοπωλιακού καπιταλισμού από τον ιμπεριαλισμό, από την
άποψη της ανισόμετρης ανάπτυξής του, ο Λένιν έγραφε: «Υπήρ­
χε μια εποχή σχετικά «ειρηνικού» καπιταλισμού, όταν νίκησε
πέρα για πέρα τη φεουδαρχία στις προηγμένες χώρες της Ευρώ­
πης και μπορούσε να αναπτύσσεται — σχετικά — πιο ήρεμα και
ομαλά, επεκτεινομενος «ειρηνικά» σε τεράστιες περιοχές εδα­
φών, που δεν είχαν ακόμη τραβηχτεί οριστικά στη δίνη του κα­
πιταλισμού». Και πιο κάτω: «Η εποχή αυτή πέρασε ανεπίστρεπτα, την αντικατέστησε μια εποχή σχετικά πόλύ πιο ορμητική,
αλματική, καταστροφική, γεμάτη συγκρούσεις...»®.
Η ανάλυση της λειτουργίας του νόμου της ανισόμετρης ανά­
πτυξης στην εποχή του ιμπεριαλισμού, οδήγησε τον Β. I. Λένιν
σε μια σειρά θεωρητικές γενικεύσεις. Η σημαντικότερη, η πιο
σπουδαία από αυτές τις γενικεύσεις είναι η διδασκαλία του για
την εμφάνιση αδύνατων κρίκων στην ενιαία αλυσίδα του ιμπε­
ριαλισμού σε σχέση με την αλματώδη ανάπτυξή του. Ακριβώς
γ ι ’ αυτό, συμπεραίνει ο Β. I. Λένιν, οι διάφορες χώρες δεν θα
φτάσουν στο σοσιαλισμό ταυτόχρονα, ενώ η αλυσίδα του ιμπε­
ριαλισμού μπορεί να σπάσει όχι μόνο στις υψηλά αναπτυγμένες
χώρες.
Η ιστορία επιβεβαίωσε αυτό το συμπέρασμα του Λένιν. Το
σπάσιμο της αλυσίδας του ιμπεριαλισμού, που πραγματοποίησε
το ρωσικό προλεταριάτο και οι σύμμαχοί του με την καθοδήγη­
ση του κόμματος των μπολσεβίκων, η νίκη του σοσιαλισμού

8 Β. I. Λένιν, Άχαντα, τόμ 27. σελ. 95.

13

στην ΕΣΣΔ έθεσε τέλος σχην εποχή της αδιαίρετης κυριαρχίας
του ιμπεριαλισμού. Ο ιμπεριαλισμός σαν σύστημα δέχτηκε τέτιο πλήγμα από το οποίο δεν πρόκειται να συνελθεί ποτέ: ξέσπα­
σε η γενική κρίση του καπιταλισμού. Η σαφέστερη και βαθύτε­
ρη εκδήλωση της κρίσης αυτής έγκειται στην συνύπαρξη, την
άμιλλα και την διαμάχη των δύο συστημάτων: του σοσιαλιστι­
κοί) και του καπιταλιστικού. Το γεγονός αυτό ασκεί την ισχυρό­
τερη επίδραση σε όλες τις εσωτερικές διαδικασίες του καπιταλι­
στικού κόσμου, στους κοινωνικούς και πολιτικούς ανταγωνι­
σμούς που τον χαρακτηρίζουν.
Η νίκη της σοσιαλιστικής επανάστασης στη Ρωσία εγκαι­
νίασε μια νέα μεταβατική εποχή στην ανάπτυξη της ανθρωπότη­
τας, μια εποχή που χαρακτηρίζεται απ’ την εντεινόμενη επίθεση
του σοσιαλισμού ενάντια στον καπιταλισμό. «Η εξαφάνιση του
καπιταλισμού και των υπολειμμάτων του, — έγραφε ο Β. I. Λένιν, —η θεμελίωση της κομμουνιστικής τάξης πραγμάτων αποτελεί το περιεχόμενο της νέας εποχής που άρχισε τώρα στην πα­
γκόσμια ιστορία»9. Η ζωή επιβεβαίωσε την ορθή λενινιστική α­
ντιμετώπιση του ίδιου του χαρακτήρα της παγκόσμιας σοσιαλι­
στικής επανάστασης, που συνενώνει στην κοίτη της την πάλη
της συντριπτικής πλειοψηφίας της ανθρωπότητας για κοινωνι­
κή πρόοδο. «Και είναι εντελώς ξεκάθαρο ότι στις επικείμενες α­
ποφασιστικές μάχες τις παγκόσμιας επανάστασης, — υπογράμ­
μιζε ο Λένιν στην ομιλία του στο 3ο συνέδριο της Κομμουνιστι­
κής Διεθνούς — το κίνημα της πλειοψηφίας του πληθυσμού της
γης, που στην αρχή ο προσανατολισμός του ήταν η εθνική απε­
λευθέρωση, θα στραφεί ενάντια στον καπιταλισμό και τον ιμπε­
ριαλισμό και θα παίξει ίσως πολύ μεγαλύτερο επαναστατικό ρό­
λο, απ’ ό,τι αναμένουμε»10. Γ ι’ αυτό από την άποψη της ιστορι­
κής προοπτικής, η κατάρρευση του αποικιακού συστήματος, η
εμφάνιση δεκάδων νεαρών εθνικών κρατών στο διεθνή στίβο και
η επιλογή του σοσιαλιστικού δρόμου ανάπτυξης που έχουν κά­
νει πολλά από τα κράτη αυτά δεν σημαίνει τίποτε άλλο παρά τη
μεγάλη απώλεια του ιμπεριαλισμού.
Ο νόμος της ανισόμετρης οικονομικής και κοινωνικής πολι­
τικής ανάπτυξης του ιμπεριαλισμού ισχύει πλήρως στη σύγχρο­

9 Β I Λένιν, 4 παν τα, τομ 41, σελ. 425.
10. Β. I Λενιν, Άπαντα, τομ. 44, σελ 38

14

Η σύγχρονη εποχή διακρίνεται για την τεράστια αύξηση του αντιφατικού και διενεκτικού χαρακτήρα της ανάπτυξης όλων των πλευρών της οικονομικής και πολιτικής ζωής της καπιταλι­ στικής κοινωνίας. ενωμένη κάτω από τα δη­ μοκρατικά συνθήματα της αντιμονοπωλιακής πάλης. Έ τσ ι διευρύνεται με γοργούς ρυθμούς το χάσμα ανάμεσα στα συμφέ­ ροντα της συντριπτικής πλειοψηφίας του έθνους στις χώρες του ιμπεριαλισμού και της χρηματιστικής ολιγαρχίας. σαν αποτέλεσμα της ανισόμετρης ανά­ πτυξης οξύνονται πότε στον ένα. ' Ο­ πως πρόβλεψε ο Λένιν. Παρά την επιδίωξη της αστικής τάξης των ιμπεριαλιστικών χωρών για συσπείρωση απέναντι στις δυνάμεις του σοσιαλι­ σμού. ανέβασε σημαντικά την ειδίκευσή της. τεχνικών. ενώ οι εργαζόμενες μάζες αρχί­ ζουν να αναζητούν διέξοδο από την κατάσταση αυτή στην πάλη για ριζικούς κοινωνικοοικονομικούς μετασχηματισμούς. πότε στον άλλο κρίκο του πα­ γκόσμιου καπιταλιστικού συστήματος όλες οι ανταγωνιστικές του αντιθέσεις σε βαθμό κρίσης. Σήμερα στη μονοπωλιακή «αφρόκρεμα» αντιτάσσεται η απόλυτη πλειοψηφία του πληθυσμού. Αυξάνεται η διαφορά ανάμεσα σε ξεχωριστές χώρες και σε ομάδες χωρών στον τομέα των επιστημονικών ερευνών. όπως επίσης στους ρυθμούς και τις διαστάσεις της εφαρμογής στην παραγωγή των νεότερων επιστημονικοτεχνικών επιτεύξεων. του εθνικοαπελευθερωτικού και εργατικού κινήματος.νη εποχή. για την οριστική απομάκρυνση των εκμεταλλευτριών τάξεων από τη διακυβέρνηση της κοινωνίας. απόκτησε νέους συμμάχους στο περιβάλλον των μηχανικών. Διευρύνεται το χάσμα ανάμεσα στο επίπεδο ανάπτυξης των κυριότερων ιμπεριαλιστικών χωρών και των υπόλοιπων κρατών του μη σοσιαλιστικού τμήματος του κόσμου. εκ­ δηλώνεται σαφέστατα ένας τόσο σημαντικός παράγοντας του ι­ μπεριαλισμού όπως η συνεχής σύγκρουση των οικονομικών 15 . υπαλλήλων και διανοου­ μένων. Πυκνώνουν οι απότομες διακυμάνσεις στην εξισορόπηση της οικονομικής ισχύς των κυριότερων ιμπεριαλιστικών κρατών. Η διαδικασία κοινωνικοποίησης της παραγω­ γής οδήγησε στον παραπέρα διαχωρισμό των κοινωνικών δυνά­ μεων. Στην πορεία της επιστημονικοτεχνικής επανάστασης η εργατική τάξη βελτιώθηκε ποιοτικά και αυξήθηκε αριθμητικά. το επίπεδο γνώσεων και ιδεολογικής κατάρτισης της. Η ανάπτυξη των παραγωγικών τους δυνάμεων συντελείται με έντονα σκαμπανεβάσματα.

Η παραγωγή εξακολουθεί να αναπτύσσεται κυκλικά. Λένιν έβλεπε τις βασικές αιτίες εμφάνισης του κρατικομονοπωλιακού καπιταλισμού σ ’ εκείνες ακριβώς τις νομοτέ­ λειες που καθόρισαν το πέρασμα του καπιταλισμού από το στά­ διο του ελεύθερου συναγωνισμού στο στάδιο του ιμπεριαλισμού. δεν συντελούν καθόλου στην εναρ­ μόνιση των ξεχωριστών «εθνικών ιμπεριαλισμών» στον διεθνή στίβο. και αντικειμενικούς. προξενώ­ ντας τέτια φαινόμενα. η μόνιμη α­ νεργία. η υπολειτουργία των επιχειρήσεων. ότι «από το μονοπώλιο γε­ νικά πέρασαν στο κρατικό μονοπώλιο»11. που έπληξε σοβαρά το βιοτικό επίπεδο των μαζών. που στη βάση τους. Για μια σειρά λόγους. εγκρί­ νοντας την κρατικοποίηση σημαντικών κλάδων της οικονομίας. ο Λένιν θεωρούσε το γεγονός. Δεν αξιοποιούνται προς όφελος της κοινωνίας οι τεράστιες δυνατό­ τητες που δημιουργεί η σύγχρονη επιστημονικοτεχνική επανά­ σταση. Παρόλες τις προσπάθειες. 16 .βρίσκεται η ε­ πιδίωξη του κεφαλαίου να διατηρήσει και να επεκτείνει την κυ­ ριαρχία του στον κόσμο η μονοπωλιακή αστική τάξη επιδιώκει τη διεύρυνση των οικονομικών λειτουργιών του κράτους. ότι ο καπιταλισμός ε­ πιδιώκει να ρυθμίζει τις οικονομικές διαδικασίες στο επίπεδο ό­ II Β I Λενιν. και υποκειμενικούς.συμφερόντων των μονοπωλίων διάφορων χωρών στην πάλη για μεγαλύτερα κέρδη. I. ενώ οι διαδικασίες διεθνούς συνύφανσης του κε­ φαλαίου και της περιφερειακής ολοκλήρωσης που αλλάζει τις μορφές του ανταγωνισμού. Αυτό οδηγεί αναπόφευκτα στην όξυνση των διιμπεριαλιστικών αντιθέσεων. Ο Β. εξασΟενεί τις γενικές θέσεις του ιμπεριαλισμού. Αυτό επηρεάζει αρνητικά την ομαλή λειτουργία των υπαρχόντων παραγωγικών μονάδων. ο μηχανισμός της καπιταλιστικής οικονομίας δεν λειτουργεί εύρυθμα. τα επιτεύγματα της οποϊας γίνονται κτήμα του μονοπω­ λιακού κεφαλαίου και συντελούν μόνο στην αύξηση των υπερ­ κερδών του. 31. τόμ. όπως είναι η αδιάκοπη εντατικοποίηση της εργασίας. που σχετίζονται με τις αυξανόμενες ανάγκες της ανάπτυξης των παραγωγικών δυ­ νάμεων. Κύριο χαρακτηριστικό γνώρισμα αυτού του καινούργιου φαινο­ μένου. που σε μια σειρά χώρες έχει πάρει τεράστιες διαστάσεις. η γενική όξυνση του προβλήματος απασχόλησης και ο πληθω­ ρισμός. Άπαντα. σελ 355.

όσο μακριά κι αν έχουν φτάσει δεν ισοδυναμούν με πέρασμα στον σοσιαλισμό. Άπαντα. Οι καπιτα­ λιστές αμφιταλαντεύονται «παρά τη θέληση και τη συνείδησή τους. Λένιν επεξεργάστηκε την επιστημονική αντίληψη για τον κρατικομονοπωλιακό καπιταλισμό σ ’ όλη του την πολυπλοκότητα και αντιφατικότητα. I. Β. Λένιν υπογράμμιζε. Λένιν. 2 1)1 *10 I. τόμ 32. σελ σελ. I. ότι η προετοιμασία των υλικών προϋπο­ θέσεων του σοσιαλισμού. 34. επανειλημμένα. Απαντα. που είναι μεταβατική από την πλήρη ελευθερία του συναγωνισμού προς την πλήρη κοινωνικοποίηση»13. ο Β. ο Λένιν θεωρούσε σαν το πιο χαρακτηριστικό φαινόμενο τη συγχώνευση των μονοπωλίων και του κράτους. — πρέπει να αποτελεί για τους πραγματικούς εκπρο­ σώπους του προλεταριάτου απόδειξη ότι η σοσιαλιστική επανά­ σταση ζυγώνει. σελ σελ 83 327 193. τόμ. «Το ότι ένας τέτιος καπιταλισμός βρίσκεται «κοντά» στο σοσιαλισμό. σε κάποια νέα κοινωνική κατάσταση πραγμάτων. 14 15 Β Β. I. 68 17 . Λένιν. τη συνένωση «της γιγάντιας δύναμης του καπι­ ταλισμού με τη γιγάντια δύναμη του κράτους σε ένα μηχανι­ σμό»12. Στα έργα του ο Β. I. Άπαντα. όπως κά­ νουν όλοι οι ρεφορμιστές»15. 27. ότι το απαραίτητο όριο ανάμεσα στον κρατικομονοπωλιακό καπιταλισμό και στο σοσιαλισμό είναι η σοσιαλιστική επανάσταση. Ο Λένιν αντιλαμβανό­ ταν ότι τα μέτρα που παίρνονταν με σκοπό την ενίσχυση του κα­ πιταλισμού και την τεχνητή εξομάλυνση των αντιθέσεων του υ­ πονομεύουν παράλληλα από τα μέσα τα θεμέλιά του. — έγρα­ φε ο Λένιν. Οσον αφορά τις μορφές και το μηχανισμό του κρατικομονοπωλιακού καπιταλισμού. παράλ­ ληλα. Λένιν. Ανεξάρτητα από τον κρατικό μανδύα με τον οποίο περιβάλ­ λεται ο κάπιταλισμός παραμένει η τελευταία βαθμίδα της εκμε­ ταλλευτικής κοινωνίας. 13.λης της χώρας. είναι εύκολη και πραγματοποιήσιμη. τόμ τόμ. Λένιν. την επαναστατική ανατροπή της οποίας 12. Απαντα. δεν επιδέ­ χεται αναβολή και δεν πρέπει διόλου να αποτελέσει επιχείρημα για να κρατούν στάση ανοχής απέναντι στην άρνηση αυτής της επανάστασης και στον εξωραϊσμό του καπιταλισμού. Β. I. Επισημαίνοντας ότι «ο κρατικομονοπωλιακός καπιταλισμός είναι η πληρέστερη υλική προε­ τοιμασία του σοσιαλισμού»14. 33.

επεξεργάστηκε ο Β. I. Λένιν. Αυτά είναι τα βασικά πορίσματα
από την ανάλυση της πενηντάχρονης και πλέον ανάπτυξης του
ιμπεριαλισμού, η επιστημονική ερμηνεία του οποίου δόθηκε για
πρώτη φορά στα αθάνατα έργα του ηγέτη της Οχτωβριανής επα­
νάστασης.
Α. Μπορονταγιεφσκι

18

Η ΕΞΑΘΛΙΩΣΗ ΣΤΗΝ ΚΑΠΙΤΑΛΙΣΤΙΚΗ ΚΟΙΝΩΝΙΑ
Οι αστοί ρεφορμιστές, και πίσω α π ’ αυτούς και μερικοί ο­
πορτουνιστές από τις γραμμές της σοσιαλδημοκρατίας, ισχυρί­
ζονται ότι δε συντελείται εξαθλίωση των μαζών στην καπιταλι­
στική κοινωνία. «Η θεωρία, λένε, της εξαθλίωσης» δεν είναι σω­
στή: η ευημερία των μαζών, αν και αργά, πάντως ανεβαίνει, το
χάσμα ανάμεσα στους εύπορους και στους άπορους δε μεγαλώ­
νει, αλλά μικραίνει.
Τον τελευταίο καιρό όλη η ψευτιά των ισχυρισμών αυτών ξε­
σκεπάζεται μπροστά στις μάζες όλο και πιο ανοιχτά. Η ακρίβεια
της ζωής μεγαλώνει. Τα μεροκάματα των εργατών, ακόμη και
στις συνθήκες της πιο επίμονης και της πιο πετυχημένης για
τους εργάτες απεργιακής πάλης, ανεβαίνουν πολύ πιο αργά, α π ’
ό,τι ανεβαίνουν τα απαραίτητα έξοδα για την αναπαραγωγή της
εργατικής δύναμης. Παράλληλα μ ’ αυτό τα πλούτη των κεφα­
λαιοκρατών ανεβαίνουν με ιλιγγιώδη ταχύτητα.
Να μερικά στοιχεία σχετικά με τη Γερμανία, όπου η κατά­
σταση των εργατών είναι ασύγκριτα καλύτερη από τη Ρωσία,
χάρη στο πιο υψηλό πολιτιστικό επίπεδο, χάρη στην ελευθερία
των απεργιών και του συνεταιρίζεσθαι, χάρη στην πολιτική ε­
λευθερία, στα εκατομμύρια μέλη των συνδικάτων, στα εκατομ­
μύρια αναγνώστες των εργατικών εφημερίδων.
Σύμφωνα με τα στοιχεία αστών κοινωνιολόγων-πολιτικών,
που στηρίζονται σε επίσημες πηγές, το μεροκάματο των εργα­
τών στη Γερμανία αυξήθηκε τα τελευταία 30 χρόνια 25% κατά
μέσο όρο. Την ίδια περίοδο ο τιμάριθμος της ζωής ανέβηκε του­
λάχιστον κατά 40%!!
Και τα τρόφιμα και τα ρούχα και τα καύσιμα και τα ενοίκια
των σπιτιών, όλα ακρίβηναν. Ο εργάτης εξαθλιώνεται απόλυτα,
δηλαδή γίνεται πραγματικά φτωχότερος από πριν, είναι υποχρε­
ωμένος να ζει χειρότερα, να τρέφεται λιτότερα να υποσιτίζεται
περισσότερο, να στεγάζεται στα υπόγεια και στις σοφίτες.

19

Πιο χτυπητή, όμως, είναι η σχετική εξαθλίωση των εργατών,
δηλαδή η ελάττωση της μερίδας που παίρνουν από το κοινωνικό
εισόδημα. Η αναλογική μερίδα των εργατών στην καπιταλιστική
κοινωνία, που πλουτίζει με γοργούς ρυθμούς, όλο και μικραίνει,
γιατί όλο και πιο γοργά πλουτίζουν οι εκατομμυριούχοι.
Στη Ρωσία δεν υπάρχει φόρος εισοδήματος, δεν υπάρχουν
στοιχεία για την αύξηση του πλούτου των εύπορων τάξεων της
κοινωνίας. Η δική μας πολύ πιο θλιβερή πραγματικότητα σκε­
πάζεται με ένα παραπέτασμα· το παραπέτασμα του σκοταδιού,
της μυστικότητας.
Στη Γερμανία υπάρχουν ακριβή στοιχεία για τα πλούτη των
εύπορων τάξεων. Λογουχάρη, στην Πρωσσίατα πρώτα 10 δισε­
κατομμύρια μάρκα (5 δισεκατομμύρια ρούβλια) των φορολογού­
μενων περιουσιών ανήκαν το 1902 και 1.853 άτομα, ενώ το 1908
σε 1.108 άτομα.
Ο αριθμός των πιο μεγάλων πλουτοκρατών ελαττώθηκε. Τα
πλούτη τους μεγάλωσαν: ο καθένας τους είχε το 1902 κατά μέσο
όρο 5 εκατομμύρια μάρκα περιουσία (2 1/2 εκατομ. ρούβλια),
ενώ το 1908 είχε 9 εκατομμύρια μάρκα (4 1/2 εκατομ. ρούβλια)!
Μιλάνε για την «αφρόκρεμα των 10.000». Στην Πρωσσία η
«αφρόκρεμα των 21 χιλιάδων» πλουτοκρατών είχε 13 1/2 δισε­
κατομμύρια μάρκα περιουσία, ενώ οι υπόλοιποι 1.300.000 κάτο­
χοι φορολογούμενης περιουσίας είχαν 3 δισεκατομύρια μάρκα.
Οι τέσσερις πιο μεγάλοι εκατομμυριούχοι της Πρωσσίας (έ­
νας πρίγκιπας, ένας δούκας και δυο κόμητες) το 1907 είχαν 149
εκατομμύρια μάρκα περιουσία, ενώ το 1908 είχαν 481 εκατομμύ­
ρια μάρκα.
Τα πλούτη μεγαλώνουν στην καπιταλιστική κοινωνία με α­
φάνταστη ταχύτητα παράλληλα με την εξαθλίωση των εργατι­
κών μαζών.
«Πράβντα». αρ φυλ 181.
30 του Νοέμβρη 1912

Β /. Λενιν, Άπαντα,
τομ. 22. σελ 230-231

ΟΙ ΕΞΟΠΛΙΣΜΟΙ ΚΑΙ Ο ΚΑΠΙΤΑΛΙΣΜΟΣ
Η Αγγλία είναι μια από τις πιο πλούσιες, τις πιο ελεύθερες
και τις πιο προηγμένες χώρες του κόσμου. Ο πυρετός των εξο­
πλισμών αγκάλιασε ήδη εδώ και πολύ καιρό την αγγλική «κοι20

δυναμίτη και όπλων αποτελούν διεθνείς επιχειρήσεις. το ίδιο ακριβώς όπως και τη γαλλική. τη γερμανική κλπ. όπου οι καπιταλιστές των διαφόρων χωρών εξαπατούν από κοινού και μαδούν σαν την κότα το «κοινό» των διαφόρων χωρών. πατριωτικό έρ­ γο. κανονιών κλπ. κουλτούρα. τάξη. Και να που ο αγγλικός Τύπος — ιδιαίτερα ο εργατικός — πα­ ραθέτει τώρα πολύ ενδιαφέροντα στοιχεία που δείχνουν την έξυ­ πνα στημένη καπιταλιστική «μηχανή» των εξοπλισμών.νωνϊα» και την αγγλική κυβέρνηση. ή για την Ιταλία ενάντια στην Αγγλία. Βροχή πέφτει ο χρυσός κατευθείαν στις τσέπες των αστών πολιτικών που αποτελούν μια συσπειρωμένη διεθνή σπείρα. δυνα­ μίτη. των εργοστασίων δυναμίτη κλπ. προς το συμφέρον της πατρίδας. χωρίς να τους ενδιαφέρει αν τα φτιάχνουν για την Αγγλία για να χρησιμοποιηθούν ενάντια στην Ιταλία. η οποία υποκινεί τους λαούς στον ανταγωνισμό των εξοπλισμών και κουρεύει αυτούς τους ευκολό­ πιστους. τα εργοστάσια παραγωγής κανονιών.) είναι γνωστά σε όλο τον κόσμο. Και. ειρήνη — και ληστεία εκατοντάδων εκατομμυρίων ρουβλιών από τους κεφαλαιούχους επιχειρηματίες και κερδοσκόπους των ναυπηγείων. των επιχειρήσεων παραγωγής πυρίτιδας. όλα αυτά γίνο­ νται αποκλειστικά προς το συμφέρον της ειρήνης.! Η Αγγλία ανήκει στην τριμερή συνεννόηση που είναι εχ­ θρός της τριμερούς συμμαχίας. εννοείται. Η Ιταλία ανήκει στην τριμερή συμμαχία. Μπράουν κ. φτιάχνοντας πλοία ή κα­ νόνια. καθυστερημένους και πειθήνιους λαούς. Εκατοντάδες και χιλιάδες εκατομμύ­ ρια ρούβλια ξοδεύονται από την Αγγλία και τις άλλες χώρες για την προετοιμασία του πολέμου. του πολιτισμού κλπ.. Στο μεταξύ ανάμεσα στους μετόχους και στους διευθυντές των ναυπηγείων. Ά ρμστρονγκ. αγαθούς. Τα ναυπη­ γεία της Αγγλίας (Βίκερς. της υπερά­ σπισης της κουλτούρας. Στο μεταξύ τα ναυπηγεία.υποτίθεται πως όλοι φυλάνε αυστηρά το μυστικό. όπως κουρεύουν το πρόβατο! Οι εξοπλισμοί θεωρούνται εθνική υπόθεση. βλέπουμε ναύαρχους και επιφανέστατους δημόσιους άνδρες της Αγγλίας και από τα δύο κόμματα: και από το συντηρητικό και από το φιλελεύθερο.ά. Η πασίγνωστη φίρμα Βίκερς (Αγγλία) έχει παραρτή­ 21 . Ιδιαίτε­ ρα μεγάλοι είναι οι ναυτικοί εξοπλισμοί της Αγγλίας. Έ ξυπνα στημένη καπιταλιστική μηχανή! Πολιτισμός.

179-180 Η ΑΥΞΗΣΗ ΤΟΥ ΚΑΠΙΤΑΛΙΣΤΙΚΟΥ ΠΛΟΥΤΟΥ Οι καπιταλιστές δεν αγαπούν να λένε τη ν αλήθεια σχετικά με τα εισοδήματά τους. φιλελευθέρων. συντηρητικών. φυσικά. Οι μέτοχοι και οι διευθυντές της εταιρίας αυ­ τής υποκινούν (μέσω των πουλημένων εφημερίδων και μέσω των πουλημένων κοινοβουλευτικών «παραγόντων». περνά στην υπηρεσία του εργοστασίου πυροβόλων όπλων στο Κόβεντρι με μισθό 7. γνωστότατος ειδικός στα ναυτικά και α­ νώτατος βαθμούχος του «ναυαρχείου» στην Αγγλία.000 ρούβλια). Ο γιος του «μεγάλου» φιλελεύθερου υπουρ­ γού Γλάδστον είναι διευθυντής της φίρμας ’ Αρμστρονγκ. τόμ 23. Η ατομική ιδιοκτησία είναι ιερή: κανείς δεν μπορεί να ανακατεύεται στις υποθέσεις του ιδιοκτήτη. Οι συντηρητικοί και οι φιλελεύθεροι υπουργοί και τα μέλη της Βουλής είναι σχεδόν όλοι μέτοχοι σε αυτές τις φίρμες. και για τους αμύητους είναι πολύ δύσκολο να διεισδύσουν στα «μυστικά» της δημιουργίας του πλούτου. 1. Κέρδη όμως βγάζουν και από τους εργάτες της Αγ­ γλίας και από τους εργάτες της Ιταλίας. Μα το κεφάλαιο ξεπέρασε πια προ πολλού τα πλαίσα της α­ τομικής ιδιοκτησίας και οδήγησε στη διαμόρφωση μετοχικών ε­ πιχειρήσεων. Οι εντολοδόχοι είναι οι Ιδιοι μέτοχοι. Το «εμπορικό μυστικό» τηρείται αυστηρά. Το ίδιο γίνεται. Εκατοντάδες και χιλιάδες άγνωστοι μεταξύ τους 22 .000 ρούβλια). κάτω από το θόρυβο των «πατριωτικών» λόγων.000 λίρες στερλίνες (πάνω από 60. Οι κυβερνήσεις είναι εντολοδόχοι της τάξης των καπιταλιστών.ματα στην Ιταλία. 115 Β. Αυτή είναι η αρχή του καπιταλισμού.000 λίρες στερλίνες (περίπου 45.. ενώ ο άγγλος πρωθυπουργός παίρνει 5. σε όλες τις καπιταλιστικές χώρες. αδιάφορο) την Αγγλία ενάντια στην Ιταλία και α­ ντίστροφα. αρ φύλ. αελ. Και το προβατάκι το κουρεύουν μαζί. Τους εντολοδόχους τους πληρώνουν καλά. γδέρνουν το λαό κι εδώ κι εκεί.. Απαντα. Δημοσιεύτηκε στις 21 του Μαη ¡913 στην εφημερίδα ·Πράβντα». Γράφτηκε στις 16 (29) του Μαη 1913. Τόνα χέρι νίβει τ ’ άλλο. Ο α­ ντιναύαρχος Μπέικον. Λένιν.

από 800 χιλιάδες ρούβλια. Στην πραγματικότητα όμως αυξά­ νει η εξουσία (και το εισόδημα) των μεγιστάνων-εκατομμυριούχων πάνω στο κεφάλαιο «της μαρίδας». ε. από το 1902 ως το 1911. Μπορεί 10 ή 20 μεγιστάνες να έχουν μετοχές αξίας 18 εκατομμυρίων ρουβλιών και. να διαχειρίζονται ανεξέλεγκτα τα υπόλοιπα 13 ή 16 εκατομμύρια των «μικρών» μετόχων. Να. έχοντας τις πε­ ρισσότερες μετοχές. ας πούμε. Το μέρισμα του μετοχικού κεφαλαίου στα 10 χρόνια έφτασε κατά μέσο όρο πάνω από 10%!! ' Οχι και άσχημο κέρδος. Συχνά συμβαίνει το μεγαλύτερο μέρος του κεφαλαίου να ανήκει σε μια χούφτα εκατομμυριούχους. Κοιτάξτε πώς αναπτύχθηκαν μέσα σε δέκα χρόνια οι βασι­ λιάδες των ασφαλιστικών εταιριών. Το μετοχικό κεφάλαιο το 1902 ήταν 31 1/3 εκατομμύρια ρού­ βλια (21 μετοχικές επιχειρήσεις). τι μας λένε οι δημοσιευμένοι ισολογισμοί των ασφαλιστικών εταιριών στη Ρωσία για 10 χρόνια.000 μικρονοικοκύρηδες. ενώ το 1911 (στις ίδιες ακρι­ βώς 21 επιχειρήσεις) ήταν 34. Φυσικά. Το μεγάλο κεφάλαιο. Οι καθηγητές συνήγοροι του καπιταλισμού. έγινε πιο έντεχνη. που πι­ θανό να το συγκέντρωσε από 8.μέτοχοι συγκροτούν μια ενιαία επιχείρηση· και οι κύριοι ατομι­ κοί ιδιοκτήτες έτυχε να καούν πολλές φορές. λογουχάρη. συγκεντρώ­ νοντας από λίγο-λίγο τα μικρά κεφάλαια των μετόχων που είναι σκορπισμένοι σε όλες τις άκρες του κόσμου. η εξα­ πάτηση του κοινού δε σταμάτησε με αυτό. μόλις βλέπουν αύξηση του αριθμού των μικρών μετόχων. ΓΓ αυτό ακριβώς και ο παραλογισμός του καπιταλισμού γί­ νεται ολοένα και πιο φανερός και πιο εξόφθαλμος για τις μάζες του πληθυσμού. Η ιερή ατομική ιδιοκτησία χρειάστηκε να θυσιάσει ένα μέ­ ρος της ιερότητάς της: κρίθηκε αναγκαίο να υποχρεωθούν με νό­ μο οι μετοχικές επιχειρήσεις να κρατούν κανονικά βιβλία και να δημοσιεύουν τους γενικούς ισολογισμούς τους. φλυαρούν για αύξηση του αριθμού των ιδιοκτητών. Με τις μετοχικές εταιρίες ο εκατομμυριούχος έχει τώρα στη διάθεσή του όχι μόνο το δικό του εκατομμύριο. πήρε μόνο διαφορετι­ κές μορφές. μα και ένα πρόσθετο κεφάλαιο.8 εκατομμύρια ρούβλια. Στο χειρότερο χρόνο της δεκαετίας 23 . όταν με το «εμπο­ ρικό μυστικό» καλύπτονταν καπάτσοι επιχειρηματίες που άδειαζαν τις τσέπες των συνεταίρων τους. έγινε ακόμη ισχυ­ ρότερο.

ενώ το 1911—327 εκατομμύρια.«απόκτησαν με τη δουλιά τους» 6 καπίκια στο ρούβλι. αρ φύλ 131. δεν τους φτάνει ακόμη και για να συντηρήσουν κάπως υποφερτά την οικογένεια τους) οι άνθρωποι αυτοί δεν παίρνουν τίποτε άλλο. Η περιου­ σία σχεδόν διπλασιάστηκε: το 1902 ήταν 44 εκατομμύρια. με πληθυσμό 6 και 3 εκατομμύρια. 187-189 ΠΟΛΙΤΙΣΜΕΝΗ ΒΑΡΒΑΡΟΤΗΤΑ Η Αγγλία και η Γαλλία είναι τα πιο πολιτισμένα κράτη του κόσμου. δεν τους φτάνει. «μοχθώντας» να κόβουν κουπόνια και συσσώρευαν ένα πρόσθετο ακόμη κεφάλαιο από 32 εκατομμύρια ρούβλια. ενώ στα καλύτερα χρόνια 12 καπίκια! Τα αποθεματικά κεφάλαια διπλασιάστηκαν: το 1902 ήταν 152 εκατομμύρια ρούβλια. κάνοντας περιοδείες. Αν κανένας από τους μεγιστάνες έβαλε το δαχτυλάκι του στη «δουλιά» τη διευθυντική. 32 εκατομμύρια νέα περιουσία μέσα σε δέκα χρόνια σε εικοσιμία επιχειρήσεις! Ποιος «απόκτησε με τη δουλιά του» αυτή την περιουσία. Εκτός από το μισθό (που τους περισ­ σότερους. Οι υπάλληλοι αυτοί έμειναν υπάλληλοι. στην πρώτη σει­ ρά οι μεγιστάνες-εκατομμυριούχοι που έχουν τις περισσότερες μετοχές. Σύνολο. Λίνιν. Οι κύριοι λοιπόν μέτοχοι πλούτισαν για το ότι δεν δούλευαν. όπως είναι γνωστό. Το Λονδίνο και το Παρίσι είναι οι πρωτεύουσες του κό­ σμου. Γράφτηκε στις 19 του Μάη (1 του Ιούνη) 1913. το 1911—76 εκατομμύρια. δημοσιεύτηκε στις 9 του Ιουνη 1913 στην εφημερίδα «Πράβντα. καταγράφοντας την περιου­ σία τους. Αυτοί που δε δούλευαν. ' Επαιρναν κατά μέσο όρο στη δεκαετία από τρία εκατομμύρια καθαρό κέρδος το χρόνο. 24 . σελ. ορ­ γανώνοντας τους ασφαλιζόμενους. τομ. Η απόσταση μεταξύ τους είναι 8-9 ώρες ταξίδι.». Δούλευαν εκατοντάδες υπάλληλοι. Άπαντα. αμείφθηκε γ ι ’ αυτό ιδιαίτερα και με υ­ πουργικό μισθό και με αποζημιώσεις. κοπιάζοντας πάνω στους υπολογισμούς. δηλαδή οι μέτοχοι. 23. Β 1. Κανενός εί­ δους περιουσία δεν μπορούν να δημιουργήσουν.

Η Αγγλία φοβάται. ηρέπει να εκφοβίζει το λαό της Αγγλίας με τα ανόητα παραμύθια για «ει­ σβολή».Μπορει κανείς να φανταστεί πόσο μεγάλες είναι οι εμπορι­ κές σχέσεις ανάμεσα σ ’ αυτές τις πρωτεύουσες. Ο καπιταλισμός οδήγησε τα πράγματα σε σημείο. Οι μηχανικοί.. Ο φόβος των ' Αγγλων από τη σήραγγα είναι φόβος από τον ίδιο τον εαυτό τους. Είναι περιττό να πει κα­ νείς ότι το σταμάτημα της κίνησης στη σήραγγα και η ολοκλη­ ρωτική καταστροφή της με τα σύγχρονα μέσα της τεχνικής είναι ζήτημα μερικών δευτερολέπτων. όταν εχθρικά στρα­ τεύματα εισβάλλουν στην Αγγλία. Ο καπιταλισμός οδήγησε τα πράγματα σε ση­ μείο. που θα τοποθετηθεί σ ’ αυτό το έργο. κάνουν το παν για να τορπιλίσουν το σχέδιο αυτό και ανακόψουν την τεχνική πρόο­ δο. που ■μτβ~σειρά καπιταλιστές. Πού λοιπόν σκάλωσε το ζήτημα. τα σχέδια για το άνοιγμα της σήραγγας.. που η αστική τάξη για να εξαπατά τους εργάτες. που η ανθρωπότητα είναι απόλυτα σε θέση να τα λύσει α­ μέσως. τι τεράστια πο­ σότητα εμπορευμάτων και τι πλήθος ανθρώπων κυκλοφορούν διαρκώς ανάμεσά τους. οι οποίοι θα χάσουν τις «επικερδείς δουλίτσες» από το άνοιγμα της σήραγγας. τα πιο πλούσια. Ό π ο υ κι αν στραφείς. βλέπετε. Διαβάζεις γ ι ’ αυτό το πράγμα και απορείς με την τρέλα και την τύφλωση των πολιτισμένων λαων. θα διευ­ κολύνει «σε περίπτωση που συμβεί κάτι». κι όχι για πρώτη φορά. Το κέρδος του κεφαλαίου. είναι απόλυτα εξασφαλισμένο. Και γΓ αυτό οι στρατιωτικές αυθεντίες της Αγγλίας απορρίπτουν. τα πιο πολιτισμένα. τα πιο ελεύθερα κράτη του κόσμου συζητούν τώρα με φόβο και τρομο — για πολ­ λοστή τώρα φορά! — το «δύσκολο» πρόβλημα: μπορεί να ανοι­ χτεί υπόγεια σήραγγα κάτω από τη Μάγχη (θαλάσσιος πορθμός που χωρίζει την Αγγλία από την ευρωπαϊκή ήπειρο). Η καπιταλιστική βαρβαρότητα είναι ισχυ­ ρότερη από κάθε πολιτισμό. εισβολή! Η σήραγγα. Οι καπιταλιστές της Αγγλίας και της Γαλλίας έχουν σωρό τα χρήματα. ' Εχει συγκεντρώσει σωρούς 25 . σε κάθε σου βήμα συναντάς προβλή­ ματα. Αλλά οι πολιτισμένοι λαοί έχουν περιέλθει σε κατάσταση βαρβαρότητας. από καιρό τώρα. έχουν υπολογίσει ότι μπο­ ρεί. Εμποδίζει ο καπιταλισμός. Και να.

Απαντα. δημοσιεύεται σύμφωνα με το κείμενο της εφημερίδας •Πραβντα Τρουντά» Β. εξαι­ τίας της ηλίθιας τσιγκουνιάς μιας χούφτας εκατομμυριούχων. σελ. έπρεπε αναπόφευκτα να οδηγήσουν και ο­ δήγησαν σ ’ αυτό τον πόλεμο. η καταστροφή του ανταγωνιζόμενου έθνους. τα δυνα­ στικά συμφέροντα των πιο καθυστερημένων μοναρχιών της Α­ νατολικής Ευρώπης. Η αρπαγή εδαφών και η υποδού­ λωση ξένων εθνών. /. τόμ 24. η όξυνση στο έπακρο της πάλης για αγορές στην εποχή του νεότατου. 26 . που σαπίζει ζωντανός και δεν αφήνει να ζήσει ό. της Γερμανίας. 6 17 του Σεμηιέμβρη 1913.τι είναι και­ νούργιο. «Πραβντα Τρουντα». η καταλήστευση του πλούτου του. η απόσπαση της προσοχής των εργαζόμενων μαζών από τις εσωτερικές πολιτικές κρίσεις της Ρωσίας. 17-18 Από τψ έργο: Ο ΠΟΛΕΜΟΣ ΚΑΙ Η ΣΟΣΙΑΛΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ ΤΗΣ ΡΩΣΙΑΣ' Ο ευρωπαϊκός πόλεμος που προετοίμαζαν επί δεκαετίες οι κυβερνήσεις και τα αστικά κόμματα όλων των χωρών ξέσπασε. Λενιν. του ιμπεριαλιστικού σταδίου ανάπτυξης του καπιταλισμού των προηγμένων χωρών. η ελευθερία και ο πλούτος στις συνθήκες του καπιταλισμού φέρνουν στο νου τον παραχορτασμένο πλούσιο. Η αύξηση των εξοπλισμών. το νόημα και η σημασία του ση­ μερινού πολέμου. αρ. ' Εχει λύσει τα πιο περίπλοκα προβλήματα της τεχνικής και σταμάτησε την εφαρμογή των τεχνικών βελτιώσεων εξαιτίας της φτώχειας και της αμάθειας εκατομμυρίων ανθρώπων. φύλ. 'Ομως το καινούργιο αναπτύσσεται και επιβάλλεται παρ’ όλα τα εμπόδια.από πλούτη και έκανε τους ανθρώπους σκλάβους του πλούτου αυ­ τού. της Αγγλίας και των άλλων χωρών. η διαίρεση και η εθνικιστική εξαπάτηση των εργατών και η εξό­ ντωση της πρωτοπορίας τους με σκοπό την εξασθένιση του επα­ ναστατικού κινήματος του προλεταριάτου — αυτό είναι το μονα­ δικό πραγματικό περιεχόμενο. Ο πολιτισμός.

ενάντια στο μιλιταρισμό και το δεσποτισμό της Γερμανίας. στην πραγματικότητα διάλεξε την πιο κατάλληλη από την άποψή της στιγμή για πόλεμο.Στη σοσιαλδημοκρατία πέφτει πρώτ’ α π’ όλα το καθήκον να αποκαλύψει αυτή την αληθινή σημασία του πολέμου και να ξε­ σκεπάσει αμείλικτα την ψευτιά. για την απελευθέρωση των λαων που καταπιέζει ο τσαρισμός. Στην πραγματικότητα η γερμανική αστική τάξη επιχείρησε ληστρική εκστρατεία ενάντια στη Σερβία. την ελευθερία και τον πολιτι­ σμό. οι τσιφλικάδες και η αστική τάξη για να υπερασπίσουν τον πόλεμο. ενάντια στο Βέλγιο και στη Γαλλία. θέλοντας να την υπο­ τάξει και να καταπνίξει την εθνική επανάσταση του νοτιοσλαβισμού. χρησιμοποιώντας τις τελευταίες της τελειο­ ποιήσεις στον τομέα της πολεμικής τεχνικής και προσπαθώντας να προλάβει τους προσχεδιασμένους και προαποφασισμένους από τη Ρωσία και τη Γαλλία νέους εξοπλισμούς. που εξαπατά την εργατική τάξη και τις εργαζόμενες μάζες. Στην πραγματικότητα όμως η ίδια ακριβώς αστική τάξη. Η γερμανική αστική τάξη. κολακεύοντας δουλικά τους πρώσσους γιούνκερ2 που έχουν επι­ κεφαλής τον Γουλιέλμο II. διαβεβαιώνοντάς τες ότι διεξάγει πόλεμο για την πατρίδα. που διαδίδουν οι κυρίαρχες τάξεις. για να ληστέψει έναν πλουσιότερο συναγωνιστή. για την καταστροφή του αντιδραστικού τσαρι­ σμού. 27 . Στην πραγματικότητα η ίδια αστική τάξη μαζί με τους γιούνκερ θα καταβάλει κάθε προσπά­ θεια. όποια κι αν είναι η έκβαση του πολέμου. ήταν πάντα ο πιο πιστός σύμμαχος του τσαρισμού και εχθρός του επαναστατικού κινήματος των ερ­ γατών και των αγροτών της Ρωσίας. τα σοφίσματα και τις «πατριώτικές» φράσεις. διαδίδοντας το παρα­ μύθι ότι από δική της πλευρά διεξάγει αμυντικό πόλεμο. διαβεβαιώνοντάς τες ότι διεξάγει τον πόλεμο για την υπεράσπιση της πατρίδας. Επικεφαλής της άλλης ομάδας των εμπόλεμων εθνών βρίσκε­ ται η αγγλική και η γαλλική αστική τάξη που εξαπατά την εργα­ τική τάξη και τις εργαζόμενες μάζες. της ελευθερίας και του πολιτισμού. Επικεφαλής της μιας ομάδας των εμπόλεμων εθνών βρίσκε­ ται η γερμανική αστική τάξη. κατευθύνοντας ταυτόχρονα τον κύριο όγκο των στρατιω­ τικών της δυνάμεων ενάντια σε πιο ελεύθερες χώρες. για να υποστηρί­ ξει την τσαρική μοναρχία ενάντια στην επανάσταση της Ρω­ σίας.

τόσο πιο επιτακτικό είναι το χρέος του συνειδητού προλεταριάτου να υπερασπίσει την ταξική ενότητά του. που το διακρίνει πιο γοργή οικονομική ανάπτυξη. στις θηριωδίες και στις ατέλειωτες βαρβαρότητες του πολέμου. τον καιρό του πολέμου. μα για την «απελευθέρωση» όλων των άλλων λαών. όσο πιο θηριωδώς χρησιμοποιείται γ ι ’ αυτό τον υψηλό σκοπό το σύστημα του στρατιωτικού νόμου και της στρατιωτικής λογοκρισίας (που καταδιώκει ακόμη και τώρα. Η άρνηση αυτού του καθήκοντος απομέρους των συ­ νειδητών εργατών θα σήμαινε άρνηση όλων των απελευθερωτι­ . Και για τον ευγενικό αυτό σκοπό τα «προηγμένα». της πιο αντιδραστικής και της πιο βάρβαρης μοναρχίας της Ευρώπης. το διεθνισμό του. την Ουκρανία κλπ. τις σο­ σιαλιστικές του πεποιθήσεις ενάντια στην αποχαλίνωση του σωβινισμού της «πατριωτικής» καπιταλιστικής κλίκας όλων των χωρών. Στην πραγματικότητα σκοπός της πάλης της αγγλικής και της γαλλικής αστικής τάξης είναι η αρπαγή των γερμανικών α­ ποικιών και η καταστροφή του συναγωνιζόμενου έθνους.Στην πραγματικότητα όμως αυτή η αστική τάξη από καιρό ήδη έχει μισθώσει με τα δισεκατομμύριά της και προετοιμάσει. για ε­ πίθεση ενάντια στη Γερμανία. πολύ πε­ ρισσότερο τον «εσωτερικό».. τόσο της χώρας «του». όσο και των «ξένων» χωρών — γι ’ αυτό τον υψηλό σκοπό η αστική τάξη της κάθε χώρας εξυμνεί με υποκριτικές πατριωτι­ κές φράσεις τη σημασία του εθνικού «της» πολέμου και προσπα­ θεί να κάνει πιστευτό ότι επιδιώκει να νικήσει τον αντίπαλο όχι για λόγους ληστείας και αρπαγής των εδαφών του. για να εξαπατήσουν ό­ μως το προλεταριάτο και να αποσπάσουν την προσοχή του από τον μοναδικό πραγματικά απελευθερωτικό πόλεμο — δηλαδή το^εμφύλιο πόλεμο ενάντια στην αστική τάξη. παρά τον εξωτερικό εχθρό). εκτός του δικού της. Ό μ ω ς με όσο μεγαλύτερο ζήλο προσπαθούν οι κυβερνήσεις και η αστική τάξη όλων των χωρών να διαιρέσουν τους εργάτες και να τους στρέψουν τον ένα ενάντια στον άλλο. τα «δημοκρατικά» έθνη βοηθούν τον βάρβαρο τσαρισμό να καταπιέζει ακόμη περισσότερο την Πολωνία. τα στρατεύματα του ρωσικού τσα­ ρισμού. να πνίγει ακόμη πιο πολύ την επα­ νάσταση στη Ρωσία Και οι δύο ομάδες των εμπόλεμων χωρών δε μένουν καθόλου πίσω η μια από την άλλη στις ληστείες.

γιατί παραδεχόμαστε την ανάγκη να μελετιέται ιστορικά ο κάθε πόλεμος χωριστά (από τη σκοπιά του διαλεκτικού υλισμού του Μαρξ). τόμ. οι πόλεμοι των δούλων ενάντια στους δουλοκτήτες. Και από τους πασιφιστές και από τους αναρ­ χικούς εμείς οι μαρξιστές διαφέρουμε. 26. / Λίνιν. αρ φύλ. παρόλες τις φρικαλεότητες. των δουλοπάροικων αγρο­ τών ενάντια στους τσιφλικάδες. Δημοσιεύτηκε την Ιη του Νοέμβρη ¡914 στην εφημερίδα ·Σοτσιάλ-Ντεμοκράτ». Η στάση μας όμως απέναντι στον πόλεμο είναι καταρχήν διαφορετική από τη στάση των αστών πασιφιστών (αυτοί είναι οπαδοί και κήρυκες της ειρήνης) και των αναρχικών. 33 β. Γράφτηκε πριν από τις 28 του Σεπτέμβρη (II τον Οχτώβρη) 1914. χωρίς να μιλάμε για τις σοσιαλιστικές τους επιδιώξεις. 15-17 Από το έργο: ΣΟΣΙΑΛΙΣΜΟΣ ΚΑΙ ΠΟΛΕΜΟΣ (Η ΣΤΑΣΗ ΤΟΥ ΣΔΕΚΡ ΑΠΕΝΑΝΤΙ ΣΤΟΝ ΠΟΛΕΜΟ)1 ΚΕΦΑΛΑΙΟ I ΟΙ ΑΡΧΕΣ ΤΟΥ ΣΟΣΙΑΛΙΣΜΟΥ ΚΑΙ Ο ΠΟΛΕΜΟΣ ΤΟΥ 1914-1915 Η ΣΤΑΣΗ ΤΩΝ ΣΟΣΙΑΛΙΣΤΩΝ ΑΠΕΝΑΝΤΙ ΣΤΟΥΣ ΠΟΛΕΜΟΥΣ Οι σοσιαλιστές καταδίκαζαν πάντα τους πολέμους ανάμεσα στους λαούς σαν κάτι το βάρβαρο και το απάνθρωπο. Από τους πρώτους διαφέρουμε γιατί καταλαβαίνουμε την αναπόφευκτη σύνδεση που υπάρχει ανάμεσα στους πολέμους και την πάλη των τάξεων στο εσωτερικό μιας χώρας. σελ. γιατί καταλαβαίνουμε ότι είναι αδύ­ νατο να εξαλειφθούν οι πόλεμοι χωρίς την εξάλειψη των τάξεων και τη δημιουργία του σοσιαλισμού. Στην ιστορία υπήρ­ ξαν επανειλημμένα πόλεμοι που. δηλαδή οι πόλεμοι της καταπιεζόμενης τάξης ενάντια στην καταπιέζουσα τάξη. προοδευτικοί και αναγκαίοι οι εμφύλιοι πόλεμοι.κών και δημοκρατικών τους επιδιώξεων. καθώς και γιατί αναγνωρί­ ζουμε στο ακέραιο ότι είναι δικαιολογημένοι. Απαντα. τις 29 . των μισθωτών εργατών ενάντια στην αστική τάξη.

λογουχάρη. βοήθησαν να καταστραφούν εξαιρετικά βλαβεροί και αντιδραστικοί θεσμοί (όπως. ΟΙ ΙΣΤΟΡΙΚΟΙ ΤΥΠΟΙ ΤΩΝ ΠΟΛΕΜΩΝ ΤΩΝ ΝΕΟΤΕΡΩΝ ΧΡΟΝΩΝ Η μεγάλη γαλλική επανάσταση εγκαινίασε μια νέα εποχή στην ιστορία της ανθρωπότητας. Μ ’ άλλα λόγια. Από τότε ως την Κομμούνα του Παρισιού4. στους ε­ παναστατικούς πολέμους της Γαλλίας5 υπήρχε το στοιχείο της ληστείας και της κατάκτησης ξένων εδαφών από τους Γάλλους. ΓΓ αυτό πρέπει να αναλύσουμε τις ιστορικές ιδιομορφίες του σημε­ ρινού ακριβώς πολέμου. που λύτρωσε δεκάδες εκατομμύρια του γερμα­ νικού λαού από τον φεουδαρχικό κατατεμαχισμό και από το ζυ­ γό των δύο δυναστών. ένας από τους τύπους των πο­ λέμων ήταν οι πόλεμοι αστικοπροοδευτικού. τις συμφορές και τα βάσανα που συνδέονται αναπό­ φευκτα με κάθε πόλεμο. κα­ θώς και όλοι οι σοσιαλιστές. της απολυταρ­ χίας και της καταπίεσης των ξένων λαων. αυτό όμως δεν αλλάζει καθόλου την κύρια ιστορική σημασία αυ­ τών των πολέμων που κατάστρεφαν και κλόνιζαν τη φεουδαρχία και την απολυταρχία όλης της παλιάς. εθνικοαπελευθερωτικού χαρακτήρα. το κύριο περιεχόμενο και η ι­ στορική σημασία αυτών των πολέμων ήταν η ανατροπή της απο­ λυταρχίας και της φεουδαρχίας. Γ Γ αυτό ήταν πόλεμοι προοδευτικοί και όλοι οι τίμιοι. δουλοπάροικης Ευρώ­ πης. η απολυταρχία ή η δουλοπαροικία). η υπονόμευσή τους. η αποτίνα­ ξη του ξενικού εθνικού ζυγού. Λογουχάρη. από το 1789 ως το 1871. οι επαναστάτες δημοκράτες. του ρώσου τσάρου και του Ναπολέοντα Γ ' 30 . εύχονταν πάντα σε τέτισυς πολέ­ μους την επιτυχία της χώρας εκείνης (δηλαδή εκείνης της αστι­ κής τάξης) που συνέβαλλε στην ανατροπή ή στην υπονόμευση των πιο επικίνδυνων θεμελίων της φεουδαρχίας. δηλαδή συντέλεσαν στην ανάπτυξη της ανθρωπότητας.αγριότητες. ήταν προοδευτικοί. τα πιο βάρβαρα δεσποτικά καθεστώτα της Ευρώπης (το τουρκικό και το ρωσικό). ωστόσο αυτό δεν αλλάζει την κύρια ιστορική σημασία αυ­ τού του πολέμου. Στον γαλλοπρωσσικό πόλεμο6η Γερμανία λήστεψε τη Γαλλία.

οι πόλεμοι αυτοί θα είναι «δίκαιοι». δουλοκτητικές. είχαν πάντα υπόψη αυτούς ακριβώς τους σκοπούς. η Περσία ή η Κίνα κατά της Ρωσίας. λογουχάρη. άσχετα από το ποιος επιτέθηκε πρώτος και ο κάθε σοσιαλιστής θα ευχόταν τα κράτη τα καταπιεζόμενα.7 Μόνο μ ’ αυτή την έννοια οι σοσιαλιστές παραδέ­ χονταν και παραδέχονται και σήμερα ότι είναι δικαιολογημένη. του μικροαστού. για ένα πιο «δίκαιο» ξαναμοίρασμα των δούλων..Η ΔΙΑΦΟΡΑ ΑΝΑΜΕΣΑ ΣΤΟΝ ΕΠΙΘΕΤΙΚΟ ΚΑΙ ΤΟΝ ΑΜΥΝΤΙΚΟ ΠΟΛΕΜΟ Η εποχή του 1789-1871 άφησε βαθιά Ιχνη και επαναστατικές αναμνήσεις. 'Ο ταν οι σοσιαλιστές έλεγαν ότι είναι δικαιολογημένος ένας «αμυντικός» πόλεμος σε σχέση με τους πολέμους αυτής της εποχής. Λέγοντας «αμυντι­ κό» πόλεμο. η ιμπεριαλιστική αστική τάξη με την «εθνική» ιδεολογία και με την έννοια της υπεράσπισης της πατρίδας στον σημερινό πόλεμο. Αν. τα κράτη χωρίς πλήρη δικαιώ­ ματα να νικήσουν τις καταπιέστριες. που γίνεται ανάμεσα σε δουλοκτήτες για την εδραίωση και το δυνάμωμα της δουλείας. Έ τ σ ι ακριβώς εξαπατά τους λαούς η σημερινή. Είναι φανερό ότι η χρησιμοποίηση σε μια τέτια περίπτωση της έννοιας «αμυντι­ κός» πόλεμος ή «υπεράσπιση της πατρίδας» θα ήταν πλαστο­ γραφία της ιστορίας και στην πράξη θα σήμαινε καθαρή εξαπάτηση του απλού λαού. η Ινδία κατά της Αγγλίας. «αμυντικοί». Φανταστείτε όμως ότι ένας δουλοκτήτης που έχει 100 δούλους. ληστρικές «μεγάλες» Δυνάμεις. 31 . δεν μπορούσε ούτε λόγος να γίνει σχετικά με την ανάπτυξη της προλεταριακής πάλης για το σοσιαλισμό. οι σοσιαλιστές εννοούσαν πάντα έναν πόλεμο «δίκαιο» μ ’ αυτή την έννοια (όπως εκφράστηκε κάποτε ο Β. του αμόρφωτου ανθρώπου από τους επιτήδειους δουλοκτήτες. της απολυταρχίας και του ξενικού εθνικού ζυγού. που συνοψίζονταν στην επανάσταση κατά του μεσαΐωνα και της δουλοπαροικίας. πολεμάει μ ’ ένα δουλοκτήτη που έχει 200 δούλους. προοδευτική και δίκαιη η ιδέα της «υπεράσπισης της πατρίδας» ή του «αμυντικού» πολέμου. Πριν από την ανατροπή της φεουδαρχίας. τα εξαρτημένα. ΛΙμπκνεχτ). κλπ. αύριο το Μαρόκο κηρύξει πόλεμο κατά της Γαλλίας.

ο ιμπεριαλιστικός καπιταλισμός έγινε ο μεγαλύτερος καταπιεστής των εθνών. που η ανθρωπότητα πρέπει είτε να περάσει στο σοσιαλισμό. προς την κατάκτηση ε­ δαφών για επένδυση κεφαλαίων. ώστε τα συνδικάτα. Ο ΠΟΛΕΜΟΣ ΑΝΑΜΕΣΑ ΓΓΟΥ ΜΕΓΑΛΥΤΕΡΟΥΣ ΔΟΥΛΟΚΤΗΤΕΣ ΓΙΑ ΤΗ ΔΙΑΤΗΡΗΣΗ ΚΑΙ ΤΗ ΣΤΕΡΕΩΣΗ ΤΗΣ ΔΟΥΛΕΙΑΣ Για να διασαφηνίσουμε τη σημασία του ιμπεριαλισμού. εθνικοαπελευθερωτική σημασία. θα παραθέσουμε ακριβή στοιχεία για το μοίρασμα του κόσμου από τις λεγάμενες «μεγάλες» Δυνάμεις (δηλαδή από τις Δυνάμεις που σημειώνουν επιτυχίες στη μεγάλη ληστεία): 32 . των μονοπωλίων. Από απελευθερωτής των εθνών. τα τραστ. είτε με το τύλιγμα των ξένων χωρών σε χιλιάδες νήματα της οικονομικής εκμετάλλευ­ σης. είτε επί χρόνια ή και επί δεκαετίες να υφΐσταται την ένοπλη πάλη των «μεγάλων» Δυνά­ μεων για την τεχνητή διατήρηση του καπιταλισμού μέσω των α­ ποικιών. Ο καπιταλισμός από προοδευτικός που ήταν έγινε τώρα αντιδραστικός. που χωρίς το σχηματισμό τους δεν μπο­ ρούσε να ανατρέψει τη φεουδαρχία. για εξαγωγή πρώτων υλών κλπ. Το ελεύθερο εμπόριο και συναγωνισμός έχουν αντικατασταθεϊ από την τάση προς το μονοπώλιο.Ο ΣΗΜΕΡΙΝΟΙ ΠΟΛΕΜΟΣ ΕΙΝΑΙ ΠΟΛΕΜΟΣ ΙΜΠΕΡΙΑΛΙΣΤΙΚΟΣ Ό λ ο ι σχεδόν παραδέχονται ότι ο σημερινός πόλεμος είναι ιμπεριαλιστικός. όπως ήταν ο καπιταλισμός στην πάλη ενάντια στη φεουδαρχία. οι ενώσεις των καπιταλιστών-δισεκατομμυριούχων έχουν βάλει στο χέρι ολόκληρους κλάδους της βιομηχανίας και σχε­ δόν όλη η υδρόγειος έχει μοιραστεί ανάμεσα στους «μεγιστάνες του κεφαλαίου» είτε με μορφή αποικιών. Ο καπιταλισμός έχει ανα­ πτύξει σε τέτιο βαθμό τη συγκέντρωση. των προνομίων και της κάθε λογής καταπίεσης. Ο καπιταλισμός δε χωράει πια στα στενά πλαίσια των πα­ λιών εθνικών κρατών. οι περισσότεροι όμως παραποιούν αυτή την έννοια ή την εφαρμόζουν μονόπλευρα ή υπαινίσσονται ότι ο πό­ λεμος αυτός μπορεί να έχει αστικοκροοδευτική. Ο ιμπεριαλισμός είναι η ανώτατη βαθμίδα α­ νάπτυξης του καπιταλισμού. ανάπτυξε σε τέτιο βαθμό τις παραγωγικές δυνάμεις. στην οποία έφτασε μόλις τον 20ό αιώνα.

9 I Από δω φαίνεται πως οι λαοί.4 136.... σε καταπιεστές και υποδουλωτές της πλειοψηφίας του πληθυσμού και των εθνών όλης της υδρογείου..A I II — — 2.. που α π ' το 1789 ως το 1871 π λευαν τις περισσότερες φορές επικεφαλής τ να για τη λευτεριά.93. έχουν μετατραπεί τώρ£ πλαίσια του υψηλά αναπτυγμένου και « σμού.5 0... Από το 1876 ως το 1914 έξι «μεγάλες» Δυνάμεις καταλήστεψαν 25 εκατομμύρια τετραγωνικά χιλιόμετρα.- H I II ! fi I ii I 17. με την υποταγή 1-01510 33 .0 15..4 51.2 5.9 6.3 19. ότι στον πληθυσμό των αποικιών φέρνονται βάρβαρα..00. δηλαδή έκταση 2 1/2 φορές μεγαλύτε­ ρη α π ’ όλη την Ευρώπη! Έ ξ ι Δυνάμεις κρατούν υποδουλωμένο πάνω από μισό δισεκατομμύριο (523 εκατομμύρια) πληθυσμό στις αποικίες..J 64..4 33. Σε κάθε 4 κατοίκους των «μεγάλων» Δυνάμεων αναλο­ γούν 5 κάτοικοι των αποικιών «τους».7 169..1 77. με τις εκχωρήσεις κλπ.9 17.9 12..4 — — 0.105. Και όλος ο κόσμος ξέρει ότι οι αποικίες έχουν κατακτηθεί με τη φωτιά και με το σίδερο. με την εξαπά­ τηση κατά την πώληση των εμπορευμάτων.5 3**.6 55.. ότι τον πληθυσμό αυτό τον εκμεταλλεύονται με χίλιους δυο τρόπους (με την εξαγωγή κεφαλαίων..0 10.2 72 2 Σήνολο.2 0.4 95.3 0..222« 0.

όταν ισχυρίζονται ότι τον πόλεμο τον διεξάγουν για την ε­ λευθερία των λαων και του Βελγίου: στην πραγματικότητα τον πόλεμο τον διεξάγουν για να διατηρήσουν τις αποικίες που τις έ­ χουν ληστέψει σε απροσμέτρητο βαθμό. υποδαυλίζοντας τις 34 .τι στην τσαρική Ρωσία. γιατί το προλεταριάτο εί­ ναι διασπασμένο και υποταγμένο. πλουτίζοντας από τον πόλεμο. γιατί τη «γέλασαν στο μοίρασμα» των αποικιών.. Η ίδια η Γερμανία όμως δεν πολεμάει για την απελευθέρωση. μεγαλύτερη ελευθερία απ’ ό. Η ιδιομορφία της κατάστασης βρίσκεται στο γεγονός ότι σ ’ αυτό τον πόλεμο η τύχη των αποικιών κρίνεται από τον πόλε­ μο που γίνεται στην ηπειρωτική Ευρώπη. την Αυ­ στρία. γιατί τόσο η Αυστρία όσο και η Ρωσία (η Ρωσία πολύ περισσότερο και πολύ χειρότερα από την Αυστρία) κρατιούνται μόνο μ ’ αυτή την καταπίεση. γιατί οι εχθροί της καταπιέζουν ασύγκριτα περισσότερα έθνη από την ίδια. διεξάγεται για την αύξηση της κατα­ πίεσης των ξένων εθνών στο έδαφος των ίδιων των «μεγάλων» Δυνάμεων. για να τους ανατρέψουν όλους. που τη δυναμώνουν ακόμη περισ­ σότερο με τον πόλεμο· τρίτο. διεξάγεται για τη στερέωση και την παράταση της μισθωτής δουλείας. αλλά για την υποδούλωση των εθνών. αν οι ' Αγγλοι και οι Γάλλοι μοιράζονταν «ανθρώπινό» μαζί τους τις αποικίες τους. πρώ­ το. για τη στερέωση της δουλείας των αποικιών με ένα «δικαιό­ τερο» μοίρασμα και σε συνέχεια και «φιλικότερη» εκμετάλλευ­ ση των αποικιών δεύτερο. Για το σκοπό αυτό οι σο­ σιαλιστές πρέπει πριν απ’ όλα να λένε στο λαό την αλήθεια. Και δεν είναι δουλιά των σοσιαλιστών να βοηθάνε τον νεότερο και ισχυρότερο ληστή (τη Γερμανία) να ληστεύει τους πιο παλιούς και πιο παραχορτασμένους ληστές. Διεξάγεται. ότι δηλαδή ο πόλεμος αυτός είναι με τριπλή έννοια πόλεμος των δουλοκτητών για την ενίσχυση της δουλείας. αυτή την πραγματική «φυλακή των λαών».τους στις αρχές του «κυρίαρχου» έθνους και τα λοιπά και τα πα­ ρόμοια). Οι σοσια­ λιστές πρέπει να επωφεληθούν από τον αγώνα ανάμεσα στους ληστές. Οι γερμανοί ιμπεριαλι­ στές θα άφηναν αμέσως ελεύθερο το Βέλγιο κλπ. ενώ οι καπιταλιστές αποκομί­ ζουν οφέλη. αναμφισβήτη­ τα. Από την άποψη της α­ στικής δικαιοσύνης και της εθνικής ελευθερίας (ή του δικαιώμα­ τος ύπαρξης των εθνών) η Γερμανία θα είχε απόλυτα δίκιο απέ­ ναντι στην Αγγλία και τη Γαλλία. Η αγγλική και η γαλλική αστική τάξη εξαπατούν το λαό. ενώ στη σύμμαχό της. οι καταπιεζόμενοι Σλάβοι απολαβαίνουν.

Θα δούμε ότι επί δεκαετίες.εθνικές προλήψεις και εντείνοντας την αντίδραση που σήκωσε κεφάλι σ ’ όλες τις χώρες. συνίσταται στην υποδούλωση των εθνών και όχι στην απελευθέρω­ σή τους. Ιδιαίτερα η πολιτική της Αυστρίας και της Ρωσίας. υποδού­ λωσης των ξένων εθνών. ψεύτικο και υποκριτικό χαρακτήρα της άποψης. οι κυβερνήσεις και οι κυρίαρχες τάξεις και της Αγγλίας και της Γαλλίας και της Γερμανίας και της Ιταλίας και της Αυστρίας και της Ρωσίας α­ κολουθούσαν πολιτική καταλήστευσης των αποικιών. σχεδόν επί μισόν αιώνα. ότι μπορεί να δικαιολο­ γηθεί σε τούτο τον πόλεμο η ιδέα της «άμυνας της πατρίδας» 35 . εθνικοπελευθερωτικός. η απελευθέρωση αυτών των ανθρώπων από το ζυγό των αντιδραστικών «μεγάλων» Δυνάμεων. στην Κίνα. συνεχίζεται και στον σημερινό πόλεμο. από την πλευρά δηλαδή ότι ο σημερινός πόλεμος αποτελεί συνέχιση της πολιτικής των «μεγάλων» Δυνάμεων και των βασικών τάξεών τους. Αρκεί να ρίξουμε μια ματιά απ’ αυτή την πλευρά. Ο Μαρξ και ο ' Ενγκελς έβλεπαν πάντα τους διάφορους πολέμους απ’ αυτήν ακριβώς τη σκοπιά. τόσο σε καιρό ειρήνης. Αυτή ακριβώς η πολιτική και μόνο αυτή. στην Περσία. Με το δίκιο τους οι μαρξιστές θεωρούσαν πάντα αυτή τη θέση θεωρητικό βάθρο για να κρίνει κανείς τη σημασία κάθε δοσμένου πολέμου. κατάπνιξης του εργατικού κινήματος. όσο και σε καιρό πολέμου. στην Ινδία και στις άλλες εξαρτημένες χώρες βλέπουμε τις τελευταίες δεκαε­ τίες την εικόνα μιας πολιτικής που τη χαρακτηρίζει η αφύπνιση στην εθνική ζωή δεκάδων και εκατοντάδων εκατομμυρίων αν­ θρώπων. Απεναντίας. Πάνω σ ’ ένατέτιο ιστορι­ κό έδαφος ο πόλεμος μπορεί και σήμερα να είναι αστικοπροοδευτικός. έ­ ναν από τους βαθυστόχαστους συγγραφείς στα στρατιωτικά ζη­ τήματα. για να δούμε αμέσως τον κατάφωρα αντιιστορικό. Ας εφαρμόσουμε αυτή την άποψη στον σημερινό πόλεμο. «Ο ΠΟΛΕΜΟΣ ΕΙΝΑΙ Η ΣΥΝΕΧΙΣΗ ΤΗΣ ΠΟΛΙΤΙΚΗΣ ΜΕ ΑΛΛΑ (ΣΥΓΚΕΚΡΙΜΕΝΑ ΜΕ ΒΙΑΙΑ) ΜΕΣΑ» Το περίφημο αυτό απόφθεγμα ανήκει στον Κλαούζεβιτς8. ακόμη και στις πιο ελεύθερες και δη­ μοκρατικές.

ΓΟ ΠΑΡΑΔΕΙΓΜΑ ΤΟΥ ΒΕΛΓΙΟΥ Οι σοσιαλσωβινιστές της τριπλής (σήμερα της τετραπλής) συνεννόησης9 (στη Ρωσία ο Πλεχάνοφ και Σϊα) πιο πολύ τους α­ ρέσει να αναφέρονται στο παραδειγμα του Βελγίου. πολέμου ανάμεσα σε αντιδρα­ στικά αστικές. Η Αγγλία ληστεύει τις αποικίες της Γερμανίας και της Τουρκίας. Εδώ ακριβώς βρίσκεται η ιδιομορ­ φία του ιμπεριαλιστικού πολέμου. δεν μπορεΐς να βοηθήσεις διαφορε­ τικά το Βέλγιο παρά μόνο βοηθώντας να στραγγαλιστεί η Αυ­ στρία ή η Τουρκία κλπ. Με βάση τον σημερινό πόλεμο. που διεξά­ γεται για την καταπίεση άλλων εθνών. ιστορικά ξεπερασμένες κυβερνήσεις. Ό π ο ιο ς προπαγανδίζει την εκμετάλλευ­ ση της σημερινής δύσκολης θέσης που βρίσκονται οι κυβερνή­ σεις. κήρυσσαν τον πόλεμο κατά της Γερμανίας με την απαίτηση να απελευθερώσει και αποζη­ μιώσει το Βέλγιο. η Γαλλία θέλει την Αλσατία-Λωραίνη. όχι για το Βέλγιο: αυ­ τό είναι πάρα πολύ γνωστό και μόνο υποκριτές το κρύβουν. η Ρωσία τη Γαλικία και την Τουρκία. Το παρά­ δειγμα όμως αυτό μιλάει εναντίον τους. αυτός υπερασπίζει πραγματικά την πραγματική ελευθερία όλων των ε­ 36 . Ό π ο ιο ς δικαιολογεί τη συμμετοχή σ ’ αυτό τον πόλεμο διαιωνίζει την ιμπεριαλιστική καταπίεση των εθνών. καταπατώντας όταν τους ήταν απαραίτητο όλες τις συνθήκες και τις υποχρεώ­ σεις. Ωστόσο γεγονός είναι ακριβώς ότι ο πόλεμος διεξάγεται από την «τριπλή (και τετραπλή) συνεννόηση». για τον αγώνα με σκοπό την κοινωνική επανάσταση. Ας υποθέσουμε ότι όλα τα κράτη που ενδιαφέρονται για την τήρηση των διεθνών συνθηκών. Οι γερμανοί ιμπεριαλι­ στές παραβίασαν αναίσχυντα την ουδετερότητα του Βελγίου.! Τι έχει λοιπόν να κάνει μ ’ αυτά εδώ η «υπεράσπιση της πατρίδας».με την Ι­ ταλία έχει κλειστεί συμφωνία για το μοίρασμα της λείας (της Αλβανίας και της Μικράς Ασίας). Στην περίπτωση αυτή η συμπάθεια των σοσια­ λιστών θα ήταν. καθώς και την αριστερή όχθη του Ρήνου. με το μέρος των εχθρών της Γερμανίας. που διεξάγεται ανάμεσα στις σημερινές κυβερνήσεις.με τη Βουλγαρία και τη Ρου­ μανία γίνονται διαπραγματεύσεις επίσης για το μοίρασμα της λείας. φυσικά. ό­ πως έκαναν παντού και πάντα τα εμπόλεμα κράτη..

δεν μπορεΐ παρά να προκαλέσει μόνο μειδιάματα η «επιστημονική» σημασία τέτιων μεθόδων. μα και για οποιαδήποτε σφαίρα της σύγχρονης κοινωνικής ζωής να γνωρί­ σει τα σχετικά στοιχεία που έχει συγκεντρώσει τόσο άφθονα ο συγγραφέας με βάση τα τελευταία υλικά. μπορούμε να πούμε. Γράφτηκε τον ΙούλψΑυγουστο του 1915 Δημοσιεύτηκε τον Αύγουστο του 1915 στη Γενεύη σε χωριστή μπροσούρα. 313-324 ΠΡΟΛΟΓΟΣ ΣΤΗΝ ΜΠΡΟΣΟΥΡΑ ΤΟΥ Ν. ελευθερία που μπορεΐ να επιτευχθεί μόνο στο σοσιαλισμό. δε χρειάζεται ιδιαίτερες εξηγήσεις.θνών. Μπουχάριν. Άπαντα. αν στη βάση αυτής της εκτίμη­ σης δεν μπει η ολοκληρωτική διασάφηση της ουσίας του ιμπε­ ριαλισμού. I. Είναι απόλυτα απαραίτητο για τον κα­ θένα που ενδιαφέρεται όχι μόνο για την οικονομία. στο οποίο είναι αφιερωμένη η εργασία του Ν. Το ζήτημα του ιμπεριαλισμού δεν είναι α­ πλώς ένα από τα πιο ουσιαστικά. Είναι αυτονόητο πως ούτε καν λόγος μπορεΐ να γίνει για συγκεκριμένη ιστορική εκτί­ μηση του σημερινού πολέμου. ταμ. σελ. που μελετάει την αλλαγή των μορφών του καπιταλι­ σμού στη νεότατη εποχή. και χωρίς αυτό είναι γελοίο και να λέμε ότι διαμορφώ­ σαμε σωστή γνώμη για τον πόλεμο. Λενιν. τόσο από την οικονομική. ΜΠΟΥΧΑΡΙΝ «Η ΠΑΓΚΟΣΜΙΑ ΟΙΚΟΝΟΜΙΑ ΚΑΙ Ο ΙΜΠΕΡΙΑΛΙΣΜΟΣ» Η σπουδαιότητα και η επικαιρότητα του θέματος. Διαφορετικά δεν μπορούμε να μπούμε στο νόημα της οικονομικής και διπλωματικής ιστορίας των τελευταίων δε­ καετιών. που όταν λένε συγκεκριμένη ιστορική εκτίμηση του πολέμου εννοούν την απόσπαση από τα διπλωματικά «ντοκουμέ­ 37 . Από την άποψη του μαρξι­ σμού. όσο και από την πολιτική του πλευρά. 26. είναι το πιο ουσιαστικό ζήτημα του τομέα εκείνου της οικονομικής ε­ πιστήμης. μα. που στο ζήτημα αυτό εκφράζει εξαιρετικά ανάγλυφα τις α­ παιτήσεις της σύγχρονης επιστήμης γενικά. έχόοση της Σύνταξης της εφημερίδας •Σοτσιάλ-Ντεμοκράτ» Β I.

την αντικατέ­ στησε μια εποχή σχετικά πολύ πιο ορμητική. δεν πρέπει ν ’ απορεί κανείς γΓ αυτό το πράγμα. ευχάριστων ή βολικών για τις κυρίαρχες τάξεις μιας χώρας. όταν νίκησε πέρα για πέρα τη φεουδαρχία στις προηγμένες χώρες της Ευρώπης και μπορούσε να αναπτύσ­ σεται — σχετικά — πιο ήρεμα και ομαλά. λογουχάρη. αλματική. φρίκη. η εποχή αυτή δεν ήταν «ειρήνη». που στέκονται σε εντελώς ομοιογενές ταξικό έδαφος με τους ανταγωνιστές και αντιπάλους τους! Στην εποχή μας που ξεχνιούνται τα λόγια. μαρτύρια. Για τα 9/10 του πληθυσμού των προ­ ηγμένων χωρών. σαν συγκεκριμένη βαθμίδα ανάπτυξης ενός πάρα πολύ ανα­ πτυγμένου καπιταλισμού. για τις εκατοντάδες εκατομμύρια του πληθυ­ σμού των αποικιών και των καθυστερημένων χωρών. κατα­ στροφική. που ήταν ίσως τόσο πιο φρικιαστική. ανατρέπονται κο­ σμοθεωρίες και ποδοπατούνται οι αποφάσεις και οι πανηγυρικές υποσχέσεις. που το­ ποθετείται πάνω-κάτω στα χρόνια 1871-1914. που δεν είχαν ακόμη κατα­ ληφθεί και χωρών που δεν είχαν ακόμη τραβηχτεί οριστικά στη δίνη του καπιταλισμού. γεμάτη συγκρούσεις. Μπουχάριν βρίσκεται κυρίως στο ότι εξετάζει τα βασικά γεγονότα τής πα­ γκόσμιας οικονομίας.ντα» ή από τα πολιτικά γεγονότα ιη ς ημέρα κλπ. Φυσικά. Ο κ. πάρα πολύ από την πραγματική «ειρήνη». ο «ειρηνικός» κα­ πιταλισμός δημιουργούσε όρους ζωής που και με τη στρατιωτι­ κή και με τη γενική ταξική έννοια απέχουν πολύ. I. ξεχωριστών μικρογεγονότων. επεκτεινόμενος «ειρη­ νικά» σε τεράστιες περιοχές εδαφών. Παράλληλα η επιστη­ μονική έννοια του ιμπεριαλισμού υποβιβάζεται στο επίπεδο κά­ ποιος υβριστικής έκφρασης για τους άμεσους ανταγωνιστές. με το ψάρεμα ενός-δυο τέτιων μικρογεγονότων που είναι ευχάριστα και στους Πουρισκέβιτς και στον Μιλιουκόφ μαζί. σαν σύνο­ λο. αλλά καταπίεση. Πλεχάνοφ. Υπήρξε μια εποχή του σχετικά «ειρη­ νικού» καπιταλισμού. όπου χαρακτηριστικό για τη 38 . για ν ’ αντικαταθιστά την ανάλυ­ ση των βασικών ιδιοκτήτων και τάσεων του ιμπεριαλισμού. συ­ ναγωνιστές και αντιπάλους των μόλις προαναφερόμενων ιμπε­ ριαλιστών. σαν συστήματος των οικονομικών σχέσεων του νεότατου. που αφορούν τον ιμπεριαλισμό. Η εποχή αυτή πέρασε ανεπίστρεπτα. πολύ ανα­ πτυγμένου. θα πρέπει να έχει ξεκό­ ψει εντελώς από το μαρξισμό. γιατί φαινόταν σαν «φρίκη δί­ χως τέλος». Η επιστημονική σημασία της εργασίας του Ν. ώριμου και υπερώριμου καπιταλισμού. και σ ’ αυτή την εποχή. μπερδεύονται οι αρχές.

Χα­ ρακτηριστικές έγιναν πια όχι οι επιχειρήσεις που συναγωνίζο­ νται «ελεύθερα» στο εσωτερικό των χωρών· και στις σχί­ σεις ανάμεσα στις χώρες. αλλά οι μονοπωλιακές ενώσεις των επιχειρηματιών. η μεγάλη παραγωγή έγινε τόσο μεγάλη. οι ανταλλαγές δημιούργησαν μια τέτια διεθνικοποίηση των οικονομικών σχέσεων και τέτια διεθνικοποίηση του κεφα­ λαίου. όπως και το ανάλογο συμπέρασμα των 39 . εκχυδαϊσμένο και λαθεμένο. στο εσωτερι­ κό των χωρών και διεθνώς. στο οποίο έφτασε κιόλας ο Κάουτσκι — με κά­ πως διαφορετικό τρόπο. επέκταση και συνέχιση των πιο βαθιών και θεμελιακών τά­ σεων του καπιταλισμού και της εμπορευματικής παραγωγής γε­ νικά. και συγκεκριμένα στη βαθμίδα που επιτεύχθηκε περίπου στο μεταίχμιο του 19ου και του 20ού αιώνα. έτσι που κυριολεκτικά μερικές εκατοντάδες δισεκατομμυριούχοι και εκατομμυριούχοι κρατούν στα χέρια τους τις τύχες όλου του κό­ σμου. Χαρακτηριστικός «αφέντης» του κό­ σμου έγινε πια το χρηματιστικό κεφάλαιο. Κρίνοντας αφηρημένα-βεωρητικά. που θα αντικαταστήσει τον α­ νταγωνισμό και την πάλη των κρατικά χωρισμένων χρηματιστικών κεφαλαίων με το διεθνώς ενωμένο χρηματιστικό κεφάλαιο. εξαιρετικά απρόσωπο και αποσπα­ σμένο από την άμεση παραγωγή. τα τραστ. που πολύ εύκολα συγκεντρώνε­ ται και έχει ήδη προχωρήσει πολύ στη συγκέντρωσή του. αλλά κι αυτός ξεκόβοντας από το μαρ­ ξισμό — και συγκεκριμένα: ότι δεν απέχει πια τόσο πολύ και η παγκόσμια συνένωση αυτών των μεγιστάνων του κεφαλαίου σ ’ ένα μοναδικό παγκόσμιο τραστ. σε ορισμένη βαθμίδα αύ­ ξησης της μεγάλης παραγωγής. Και σε ορισμένη βαθμίδα ανάπτυξης των ανταλλαγών. μπορεί να φτάσει κανείς στο συμπέρασμα. ώστε τον ελεύθε­ ρο συναγωνισμό άρχισε να τον αντικαθιστά το μονοπώλιο. Η αύξηση των ανταλλαγών και η αύξηση της μεγάλης πα­ ραγωγής — αυτές είναι οι βασικές τάσεις που παρατηρούνται αιώνες συνέχεια σ ’ όλον απολύτως τον κόσμο.μάζα του πληθυσμού γίνεται όχι τόσο «η φρίκη δίχως τέλος». εξαιρετικά περιπλεγμένο. παρά μόνο με την άμεση ανάπτυ­ ξη. Είναι εξαιρετικά σπουδαίο να έχουμε εδώ υπόψη ότι η αλλα­ γή αυτή δεν έγινε διαφορετικά. που είναι εξαιρετικά εύκινητο και ευλύγιστο. Ωστόσο ένα τέτιο συμπέρασμα είναι εξίσου αφηρημένο. όσο «το φρικτό τέλος».

στην περίπτωση του Κάουτσκι. πρόκει­ ται για λάθος ειδικά των «οικονομιστών»). από τον αναπόφευκτο ερχομό του. αυτό ο Κάουτσκι είναι αναγκασμένος να το παρα­ δεχτεί. «πηδήματος» πάνω από τις πολυάριθμες και ποικί>^ς. όπου παρουσιάστηκε γ ια τελευταία φορά σαν μαρξιστής με ολοκληρωμένα συμπεράσματα. έβγαζαν συμπεράσματα πότε απο­ λογητικά (υπόκλιση μπροστά στον καπιταλισμό. Ο «ειρηνικός» καπιταλισμός έχει αντικατασταθεί από τον μη ειρηνικό. από την ο­ ριστική του νίκη στη Ρωσία. την πιθανότητα γενικών πολιτικών κλονισμών κλπ. συμφιλίωση μαζί του. και πότε μάλιστα ά­ μεσα «απεργιακά» («γενική απεργία» σαν αποθέωση του απεργιακού κινήματος. αλλά ονειροπολήματος για «ειρηνικό» καπιταλισμό. στον «ειρηνικό» καπιταλισμό. πολεμόχαρο.δικών μας στρουβιστών και «οικονομιστών» της τελευταίας δε­ καετίας του περασμένου αιώνα10. Ειδικά. το γεγονός της αναπόφευ­ κτης τελικής νίκης του ιμπεριαλισμού πάνω στον «ειρηνικό» καπιταλισμό στις προηγμένες χώρες του κόσμου. χοντροκομμένα ένα ξαναγύρισμα από τον ιμπεριαλισμό πίσω. Αν όμως δεν μπορεί κανείς να ο­ νειρεύεται απλά. αποθέωση που φτάνει στο σημείο να ξεχνάει ή να αγνοεί τις άλλες μορφές του κινήματος και «πηδάει» κατευ­ θείαν από τον καπιταλισμό στην υπερνίκησή του με καθαρά απεργιακή και μόνο απεργιακή δράση). εξύμνηση αντί πάλη). δεν πήρε τη μορ­ φή απολογητικής του ιμπεριαλισμού. πότε απολιτικά (δηλαδή που αρνούνται την πολιτική ή αρνούνται τη σπουδαιότητα της πολιτι­ κής. καταστροφικό ι­ μπεριαλισμό. κλονισμούς και μετασχηματισμούς. όταν από την προοδευτικότητα του καπιταλισμού. γιατί το είχε παραδεχτεί ήδη το 1909 σ ’ ένα ειδικό έρ­ γο11. Αν ονομάσουμε υπεριμπεριαλισμό τη διεθνική συνένω­ ση των εθνικών (πιο σωστά: των κρατικά χωριστών) ιμπεριαλι­ 40 . πολιτικές συ­ γκρούσεις. ανοιχτά. ιδιαίτερα στην ιμπεριαλιστική εποχή. Υπάρχουν σημάδια ότι και σήμερα το αναμφισβήτητο γεγονός της προοδευτικότητας του ιμπεριαλισμού σε σύγκριση με τονμισομικροαστικό «παρά­ δεισο» του ελεύθερου συναγωνισμού. δεν μπο­ ρεί άραγε να προσδόσει στα ίδια ουσιαστικά μικροαστικά όνει­ ρα τη μορφή αθώων συλλογισμών για «ειρηνικό» «υπεριμπεριαλισμό». η ολοφάνερη ρήξη του με το μαρξισμό δεν πήρε τη μορφή άρνησης ή ξεχάσματος της πολιτικής. είναι ικανό να οδηγήσει σε εξίσου πολυάριθμα και ποικίλα πολιτικά και απο­ λιτικά λάθη και δεινοπαθήματα.

ίσως. για να λυθεί το ζήτημα αν είναι πραγματοποιήσιμη» («Neue Zeit».. τους πολιτικούς κλονισμούς κλπ. γεμάτη από συγκρούσεις και καταστροφές εποχή του ιμπε­ ριαλισμού. όχι στη σημερινή εποχή1 Μαρξισμός επί πι­ στώσει. πολύ επικίνδυνες και ανησυχητικές για έναν μικροαστό συ­ γκρούσεις. Δεν υπάρχει ούτε κόκκος μαρξισμού σ ’ αυτή την τάση για α­ παλλαγή από τον υπαρκτό ιμπεριαλισμό και για καταφύγιο σε ο­ νειροπολήματα για τον «υπεριμπεριαλισμό». που άρχι­ σε κιόλας. όχι στις ση­ μερινές συνθήκες. όχι όιιως τώρα. αντί το μαρξισμό σερβίρεται η μικροαστική και βα­ θιά αντιδραστική τάση να αμβλυνθούν οι αντιθέσεις. ίσως. οξεία και καταστροφική εποχή. κάνοντας ο­ νειροπολήματα ότι. ότι δηλαδή μια «παρόμοια (υπεριμπεριαλιστική) νέα φάση του καπιταλισμού εί­ ναι πάντως νοητή». ενώ για τη σημερινή του φάση. Ο Κάουτσκι υποσχέθηκε να είναι μαρξιστής στην επερχόμενη. σχετικά χωρίς συγκρούσεις. να είναι νοητή ύστερα α π ’ αυτή μια σχετικά «ειρηνική» εποχή «υπεριμπεριαλισμού». 144)12. όταν έγραφε το έργο του το 1909 γΓ αυτή την επερχόμενη εποχή. αλλά «δεν υπάρχουν ακόμη αρκετές προϋπο­ θέσεις. σελ. που είναι άγνωστο αν μπορεί να πραγματοποιηθεί. σαν τους πολέμους. μαρξισμός-υπόσχεση. που είναι άγνωστο αν είναι πραγματοποιήσιμη! Με δυο λόγια. που άρχισε στην Ευρώπη. Τώρα που έγινε πια απόλυτα αναμφισβήτητο ότι άρχισε η εποχή αυτή. 1915. που «θα μπορούσε» να παραμερίσει τις πολύ δυσάρεστες. Σ ’ αυτό το κατασκεύασμα ο μαρ­ ξισμός γίνεται δεκτός για εκείνη τη «νέα Φάση του καπιταλι­ σμού». μαρξισμός για αύριο. σχετικά μη καταστροφικό «υπεριμπεριαλισμό». η εποχή αυτή θα περάσει γρήγορα κι ότι ακόμη. οπορτουνιστική θεωρία — κι όχι μόνο θεωρία — άμβλυνση 41 . Δεν μπορεί άραγε ν ’ απαλλαχτεί κανείς από τα «έντονα» καθήκοντα που βάζει κι έχει κιόλας βάλει η ε­ ποχή του ιμπεριαλισμού. που για το πραγματοποιήσιμο της δεν εγγυάται ούτε κι ο ίδιος ο επινοητής της.σμών. μικροαστι­ κή. που βρέθηκε στην ανάγκη να την προβλέψει και να την παραδεχτεί εντελώς συγκεκριμένα. Ο Κάουτσκι αυτό ακριβώς λέει. 30 IV. τότε γιατί να μη γυρίσουμε τις πλάτες στη σημερινή. ο Κάουτσκι πάλι υπόσχεται μόνο να είναι μαρξιστής στη μελλοντι­ κή εποχή του υπεριμπεριαλισμού. κάνοντας αθώα ονειροπολήματα για το σχετικά ει­ ρηνικό. υπαρ­ κτή. που δεν απαιτεί «έντο­ νη» τακτική. όσες θέλετε υποσχέσεις να είναι μαρξιστής σε μιαν άλλη εποχή.

Δε χωράει αμφιβολία ότι η εξέλιξη γίνεται με κατεύθυνση προς ένα ενιαίο παγκόσμιο τραστ. πριν την «υπεριμπεριαλιστική» παγκόσμια ένωση των εθνικών χρηματιστικών κεφαλαίων. όταν μένει υπόσχεση των «συμμάχων»· συμπαθούν την «αυτοδιάθεση των εθνών».. Λένιν. συγκρούσεις και κλο­ νισμούς — που δεν είναι καθόλου μόνο οικονομικοί. εθνικοί κλπ. μόνο όχι στους δικούς τους συμμάχους· συμπαθούν τη δημοκρα­ τία. που καταβροχθίζει όλες χωρίς εξαίρεση τις ε­ πιχειρήσεις και όλα χωρίς εξαίρεση τα κράτη. μόνο όχι των εθνών που εξαρτιούνται από το έθνος που έχει την τιμή να συγκαταριθμεί αυτόν τον συμπαθούντα στα πρόσωπα που ανήκουν σ ’ αυτό. Με δυο λόγια μια από τις 1. ότι γίνεται κανείς οπορτουνιστής που αρνείται τα φλέγοντα καθήκοντα της σύγχρονης εποχής στο όνομα των ονειροπολημάτων για τα μελλοντικά μη φλέγοντα καθήκο­ ντα. Α­ φηρημένα μπορεί να νοηθεί μια παρόμοια φάση.. αρ φύλ. κλπ. πολύ θερμόαιμοι! — διεθνιστές και μαρξιστές συμπαθούν κάθε εκδήλωση διεθνισμού.. — έτσι που οπωσδήποτε πριν φτάσουν τα πράγματα σ ’ ένα παγκόσμιο τραστ. ωστόσο.. με τέτιο ρυθμό.. διεθνισμό για εξαγωγή. ο καπιταλισμός θα μετατραπεΐ στο αντίθετό του.. σελ. ο ιμπεριαλισμός θα πρέπει να χρεοκοπήσει αναπόφευιαα. XII 1915. Στη θεωρία αυτό σημαίνει ότι δε στηρίζεται στην εξέλιξη που συντελείται στην πραγματικότητα. 27. Μόνο που στην πράξη αυτό σημαίνει. Η εξέλιξη όμως προχωρεί προς αυτή την κατεύθυνση κάτω από τέτιες συνθήκες. Άπαντα. να φέρει κανείς αντίρρηση ότι αφηρημένα «είναι νοητή». και συγκεκριμένα: ο υπεριμπεριαλισμός. Μπορεί. 17 42 Β. ' Οχι. όταν οι θερμόαιμοι — ω. αλλά ωιοσπάται αυθαίρε­ τα απ' αυτή στο όνομα αυτών των ονειροπολημάτων. μόνο όχι στο σπίτι τους.001 ποικιλομορφίες της υποκρισίας. Κάτι που στο είδος του μοιάζει με τον πολύ διαδομένο στους «σημερινούς καιρούς». παντού.. Πρωτοδημοσιαιτηκε στις 21 τον Γενάρη 1927 στην (φημιρϊόα «Πραβντω·. 94-99 . Ιλΐν Β I. τόμ. μέσα σε τέτιες αντιθέσεις.των αντιθέσεων για σήμερα. στο στρατόπεδο των αντιπάλων. αλλά είναι και πολιτικοί. μια νέα φάση του καπιταλισμού ύστερα από τον ι­ μπεριαλισμό.

προστριβές. Ο ιμπεριαλισμός εμφανίστηκε σαν παραπέρα ανά­ πτυξη και άμεση συνέχιση των βασικών ιδιοτήτων του καπιτα­ λισμού γενικά. όταν μερικές βασικές ιδιότητες του καπιταλι­ σμού άρχισαν να μετατρέπονται στο αντίθετό τους. ΑΝΩΤΑΤΟ ΣΤΑΔΙΟ ΤΟΥ ΚΑΠΙΤΑΛΙΣΜΟΥ (ΕΚΛΑ Ϊ ΚΕΥΤΙΚΗ ΜΕΛΕΤΗ)13 VII Ο ΙΜΠΕΡΙΑΛΙΣΜΟΣ. όταν διαμορ­ φώθηκαν και φανερώθηκαν σ ’ όλη τη γραμμή τα χαρακτηριστι­ κά της μεταβατικής εποχής από τον καπιταλισμό σ ’ ένα ανώτε­ ρο κοινωνικοοικονομικό καθεστώς. Το βασικό σ ’ αυτό το προ­ τσές από οικονομική άποψη είναι η αντικατάσταση του καπιταλιστικού ελεύθερου συναγωνισμού από τα καπιταλιστικά μονοπώλια. αντικαθιστώντας τη μεγάλη με την πολύ μεγάλη. συγκρούσεις. Το μονοπώλιο είναι πέρασμα από τον καπιταλισμό σ ’ ένα ανώτερο σύστημα. Αν θα χρειαζόταν να δοθεί ένας όσο το δυνατό πιο σύντομος ορισμός του ιμπεριαλισμού. πολύ υψηλή βαθμίδα της ανάπτυξής του. ξεπηδώντας από τον ελεύθερο συναγωνισμό. Ο τελευταίος αυτός όμως άρχισε μπροστά στα μάτια μας να μετατρέπεται σε μονοπώλιο.Από το έργο: Ο ΙΜΠΕΡΙΑΛΙΣΜΟΣ. ΙΔΙΑΙΤΕΡΟ ΣΤΑΔΙΟ ΤΟΥ ΚΑΠΙΤΑΛΙΣΜΟΥ Πρέπει να προσπαθήσουμε τώρα να βγάλουμε μερικά συμπε­ ράσματα. Ο ορι­ 43 . μα υπάρχουν πάνω σ ’ αυτόν και δίπλα σ ’ αυτόν. να συγκεφαλαιώσουμε όσα είπαμε πιο πάνω για τον ι­ μπεριαλισμό. εκτοπίζοντας τη μικρή. τα τραστ και το συγχωνευόμενο μ ’ αυτά κεφάλαιο καμιάς δεκάδας τραπεζών που διαχειρίζονται δισεκατομμύρια. γεν­ νώντας έτσι μια σειρά εξαιρετικά οξείες και βίαιες αντιθέσεις. δεν τον καταργούν. Ο ελεύθερος συναγωνισμός είναι η βασική ιδιότητα του καπιταλισμού και της εμπορευματικής παραγωγής γενικά. δημιουργώντας τη μεγάλη παρα­ γωγή. θα έπρεπε να πούμε ότι ο ιμπεριαλι­ σμός είναι το μονοπωλιακό στάδιο του καπιταλισμού. Ταυτόχρονα τα μονοπώλια. Το μονοπώλιο είναι η άμεση αντίθεση του ελεύθερου συναγωνι­ σμού. Ο καπιταλισμός όμως έγινε καπιταλιστικός ιμπε­ ριαλισμός μόνο σε ορισμένη. οδηγώντας τη συγκέντρωση της παραγωγής και του κεφαλαίου ως το σημείο που α π ’ αυτήν αναπτυσσόταν και αναπτύσσεται το μονοπώλιο: τα καρτέλ. τα συνδικάτα.

το χρηματιστικό κεφάλαιο είναι το τραπεζικό κεφάλαιο μερικών πάρα πολύ μεγάλων μονοπωλιακών τραπεζών. Ο ιμπεριαλισμός εί­ ναι ο καπιταλισμός στο στάδιο εκείνο της ανάπτυξης. που επεκτείνεται ανεμπόδιστα πάνω σε περιοχές που δεν τις έχει αρπάξει καμιά καπιταλιστική Δύναμη. μα και την ιστο­ 44 . στο οποίο έχει διαμορφωθεί η κυριαρχία των μονοπωλίων και του χρηματιστικού κεφαλαίου. ΓΓ αυτό. οι οποίες μοιράζουν τον κό­ σμο. χωρίς να ξεχνάμε τη συμβατική και σχετική σημασία ό­ λων των ορισμών γενικά. έχει αρχίσει το μοίρασμα του κόσμου από τα διε­ θνή τραστ και έχει τελειώσει το μοίρασμα όλων των εδαφών της γης από τις μεγαλύτερες καπιταλιστικές χώρες. ώστε να δημιουργεί μονοπώλια που παίζουν αποφασιστικό ρόλο στην οικονομική ζωή· 2) συγχώνευση του τραπεζικού κεφαλαίου με το βιομηχανι­ κό και δημιουργία μιας χρηματιστικής ολιγαρχίας πάνω στη βά­ ση αυτού του «χρηματιστικού κεφαλαίου»· 3) εξαιρετικά σπου­ δαία σημασία αποκτάει η εξαγωγή κεφαλαίου. που έχει ολότελα μοιραστεί. στην αποικιακή πολιτική της μονοπωλιακής κατοχής των εδαφών της γης. το μοίρασμα του κόσμου είναι το πέρα­ σμα από την αποικιακή πολιτική. αν πάρουμε υπόψη μας όχι μόνο τις βασικές καθαρά οικονομικές έννοιες (στις ο­ ποίες περιορίζεται ο ορισμός που αναφέραμε). σε διάκριση από την εξαγωγή εμπορεύμάτων 4) συγκροτούνται διεθνείς μονοπω­ λιακές ενώσεις των καπιταλιστών. γιατί. Οι πολύ σύντομοι όμως ορισμοί.σμός αυτός θα περιείχε το κυριότερο. που θα περιέκλεινε τα παρακάτω πέντε βασικά του γνωρίσματα: 1) συγκέντρωση της παραγωγής και του κεφαλαίου. γιατί συνοψίζουν το κυριότερο. Θα δούμε ακόμη παρακάτω πώς μπορεί και πρέπει να δοθεί διαφορετικός ορισμός του ιμπεριαλισμού. από τη μια μεριά. που έχει φτάσει σε τέτια υψηλή βαθμίδα ανάπτυξης.και 5) έχει τελειώσει το εδαφικό μοίρασμα της γης ανάμεσα στις μεγαλύτερες καπιταλιστικές Δυνάμεις. πρέπει να δόσουμε έναν τέτιο ορισμό του ιμπεριαλισμού. αν και είναι βολικοί. όταν πρό­ κειται να συναγάγουμε ιδιαίτερα α π ’ αυτούς τα πιο ουσιαστικά γνωρίσματα του φαινομένου που έχουμε να καθορίσουμε. που ποτέ δεν μπορούν ν" αγκαλιάσουν τις ολόπλευρες σχέσεις του φαινομένου στην πλήρη ανάπτυξή του. έχει αποκτήσει εξαιρετική σημασία η εξαγω­ γή κεφαλαίου. που έχει συγχω­ νευτεί με το κεφάλαιο των μονοπωλιακών ενώσεων των βιομηχάνων και από την άλλη. είναι ωστόσο ανεπαρκείς.

σε τι ακριβώς εκφράζεται το πέρα­ σμα της ποσότητας στην ποιότητα. γιατί τότε «ο ιμπεριαλισμός αποτελεί φυσικά ζωτική ανάγκη για τον καπιταλισμό» κλπ. Είναι βέβαια περιττό να πούμε ότι όλα τα όρια στη φύση και στην κοινωνία είναι συμβα­ τικά και κινητά. την κυριαρχία των χρηματιστών. Για να δόσουμε τη δυνατότητα στον αναγνώστη να σχηματίσει μια όσο το δυνα­ τό πιο θεμελιωμένη αντίληψη του ιμπεριαλισμού. το πέρασμα του αναπτυγμέ­ νου καπιταλισμού στον ιμπεριαλισμό. ότι αν με την έννοια ιμπεριαλι­ σμός εννοούμε «όλα τα φαινόμενα του σύγχρονου καπιταλι­ σμού» — τα καρτέλ. όταν τον εννο­ ούμε με την έννοια που αναφέραμε. δηλώνο­ ντας ότι με την έννοια ιμπεριαλισμός δεν πρέπει να εννοούμε μια «φάση» ή βαθμίδα της οικονομίας. και μάλι­ στα τη συγκεκριμένη πολιτική που «προτιμάει» το χρηματιστικό κεφάλαιο. ότι ο ιμπεριαλισμός δεν πρέπει «να ταυτίζεται» με τον «σύγχρονο καπιταλισμό». ότι θα ήταν ανοησία να συζητάει κανείς λ. Ενάντια στις βασικές ιδέες που εκφράζονται στον ορισμό του ιμπεριαλισμού που δύ­ σαμε εμείς αντιτάχθηκε ο Κάουτσκι με τον πιο αποφασιστικό τρόπο και το 1915. τον προστατευτισμό. μα ακόμη και το Νοέμβρη του 1914. που αναγκάζονται να παραδεχτούν τα γε­ γονότα της νεότερης οικονομίας του καπιταλισμού.χ. αποτελεί χωρίς αμφιβολία ι­ διαίτερο στάδιο ανάπτυξης του καπιταλισμού. προσπαθήσα­ με σκόπιμα ν ’ αναφέρουμε όσο το δυνατό περισσότερες γνώμες αστών οικονομολόγων. Κάουτσκι. Τη σκέψη του 45 . τα οποία έ­ χουν διαπιστωθεί με τρόπο εντελώς αδιαφιλονίκητο. τον κυριότερο θεωρητικό του μαρξισμού της εποχής της λεγάμενης Δεύτερης Διεθνούς14. την αποικιακή πολιτική — τότε το ζήτημα της α­ νάγκης του ιμπεριαλισμού για τον καπιταλισμό ανάγεται στην «πιο ρηχή ταυτολογία». Χρειάζεται όμως να γίνει συζήτηση για τον ορισμό του ιμπε­ ριαλισμού πρώτα α π’ όλα με τον Κ. αλλά μια πολιτική. για το ζήτημα σε ποιο χρόνο ή δεκαετία ανάγεται η «οριστική» δια­ μόρφωση του ιμπεριαλισμού..ρική θέση του δοσμένου σταδίου του καπιταλισμού σε σχέση με τον καπιταλισμό γενικά. Για τον ί­ διο σκοπό αναφέραμε λεπτομερή στατιστικά στοιχεία. δηλαδή της 25ετίας 1889-1914. που μας επιτρέπουν να δούμε μέχρι ποιον ακριβώς βαθμό αναπτύχθηκε το τραπεζικό κεφάλαιο κλπ. Τώρα ό­ μως πρέπει να σημειώσουμε ότι ο ιμπεριαλισμός. ή τη σχέση του ιμπεριαλισμού με τις δυο βασικές κατευθύνσεις μέσα στο εργατικό κίνημα.

Ο ιμπεριαλισμός είναι η τάση για προσαρτήσεις — να που καταλήγει το πολιτικό μέρος του ορισμού του Κάουτσκι. 2 (τόμ 32ος). αλλά στο έπακρο ατελές. μα το χρηματιστικό κεφάλαιο. είναι από καιρό γνωστές στον Κάουτσκι.έ. γιατί πολιτικά ο ιμπεριαλισμός είναι γενικά η τάση προς τη βία και την αντίδραση. 909.Κάουτσκι θα την εκφράσουμε ακριβέστερα. που την έ­ μπασε στον ορισμό του ο ίδιος ο Κάουτσκι. της 11ης του Σεπτέμβρη 1914 Πρβλ και 1915. δηλαδή ξεχωρίζει αυθαίρετα μονάχα το εθνικό ζήτη­ μα (παρ’ όλο που το ζήτημα αυτό είναι εξαιρετικά σπουδαίο. σελ. που στρέφεται κατευθείαν ε­ νάντια στην ουσία των ιδεών που εκθέσαμε (γιατί οι αντιρρήσεις από το στρατόπεδο των γερμανών μαρξιστών που χρόνια ολό­ κληρα κήρυσσαν παρόμοιες ιδέες. τό­ σο αυτό καθαυτό. 2. με παράλληλη εξα­ σθένιση του βιομηχανικού. Για τον ιμπεριαλισμό είναι χαρακτηριστικό ίσα-Ισα όχι το βιομηχανικό. άσχετα από το ποια έθνη τις κατοικούν»*. 46 . όσο και στη σχέση του με τον ιμπεριαλισμό) και το συνδέει αυθαίρετα και όχι σωστά μόνο με το βιομηχανικό κεφάλαιο των χωρών που προσαρτούν άλλα έθνη. σελ. Εδώ όμως μας απασχολεί η οικονομική πλευρά της υπόθεσης. 1914. Αυτός ο ορισμός δεν αξίζει απολύτως τίποτε. Ο ορισμός του Κάουτσκι λέει: «Ο ιμπεριαλισμός είναι προϊόν του πολύ αναπτυγμένου βιο­ μηχανικού καπιταλισμού. 107 κ. γιατί είναι μο­ νόπλευρος. Τα λάθη του ορισμού του Κάουτσκι χτυπούν στα μάτια. προκάλεσε από τη δεκαετία 18801890 και δω την εξαιρετική όξυνση της (αποικιακής) πολιτικής των προσαρτήσεων. Γ ια τον ιμπεριαλισμό είναι χαρακτηριστι­ κή η τάση ακριβώς για προσαρτήσεις όχι μόνο αγροτικών περιο­ * «Die Neue Zeit». αν αναφέρουμε τον ορισμό του για τον ιμπεριαλισμό. σαν αντιρρήσεις ορισμένου ρεύματος του μαρξι­ σμού). Συνΐσταται στην τάση κάθε βιομηχα­ νικού καπιταλιστικού έθνους να προσαρτά ή να υποτάσσει όλο και μεγαλύτερες αγροτικές (η υπογράμμιση είναι του Κάουτσκι) περιοχές. βάζοντας στην πρώτη μοίρα εξίσου αυθαίρετα και όχι σωστά την προσάρ­ τηση αγροτικών περιοχών. Είναι σωστό. Δεν είναι τυχαίο ότι στη Γαλλία η εξαιρετικά γορ­ γή ανάπτυξη του χρηματιστικού κεφαλαίου.

στην πραγματικότητα κάνει ένα βήμα προς τα πίσω σε σύγκριση με τον σοσιαλφιλελεύθερο Χόμπσον. που εκδόθηκε το 1902. γιατί. με την επικράτηση πάνω στα εμπορικά συμφέροντα των χρηματιστικών συμφερόντων ή των συμφερόντων που σχετίζο­ νται με την τοποθέτηση κεφαλαίων»*. πρώτο. όταν αναφέρεται στους ' Αγγλους γενικά (θα μπορούσε να α­ ναφερθεί το πολύ στους χυδαίους άγγλους ιμπεριαλιστές ή τους ανοιχτούς απολογητές του ιμπεριαλισμού). οι γαλλικές στη Λωραϊνη). δηλαδή προς το άρπαγμα εδαφών όχι τόσο άμεσα για τον εαυτό τους. διαβάζουμε: «Ο νέος ιμπεριαλισμός διαφέρει από τον παλιό. Ο Κάουτσκι αναφέρεται ιδιαίτερα — και επανειλημμένα — στους ' Αγγλους. το ουσιαστικό για τον ιμπεριαλισμό είναι ο ανταγωνισμός μερι­ κών μεγάλων Δυνάμεων που τείνουν προς την ηγεμονία. πρώτο. ο τερ­ ματισμός του μοιράσματος του κόσμου αναγκάζει κατά το ξαναμο'φασμα ν ’ απλώνονται τα χέρια σε κάθε λογής εδάφη. Βλέπουμε ότι ο Κάουτσκι. 1902. σαν σημείο στήριξης ενάντια στη Γερμανία κλπ. όσο για την εξασθένιση του αντιπάλου και την υπόσκαψη της η­ γεμονίας του (για τη Γερμανία το Βέλγιο έχει ιδιαίτερη σπουδαιότητα. σαν σημείο στήριξης ενάντια στην Αγγλία.). με το ότι στη θέση των τάσεων μιας αναπτυσσόμενης αυτοκρατορίας βάζει τη θεωρία και την πράξη των ανταγωνιζόμενων αυτοκρα­ τοριών. . Ας πάρουμε τον άγγλο Χ όμπσον στο έργο του «Ο ιμπεριαλισμός». που η καθεμιά τους καθοδηγείται από τους ίδιους πό­ θους της πολιτικής επέκτασης και του εμπορικού οφέλους· δεύ­ τερο. Βλέπουμε ότι ο Κάουτσκι ουσιαστικά δεν έχει καθόλου δί­ κιο. που ισχυρίζεται ότι εξακολουθεί να υπερασπίζει το μαρ­ ξισμό. 324. 47 . Δεύτερο. αλλά ακόμη και των πιο βιομηχανικών (οι γερμανικές βλέ­ ψεις στο Βέλγιο. ρ. που εκτιμάει πιο σωστά τις δυο «ιστορικά συγκεκριμένες» (ο Κάουτσκι με τον ο­ ρισμό του κοροϊδεύει ακριβώς το ιστορικά συγκεκριμένο!) ιδιό­ τητες του σύγχρονου ιμπεριαλισμού: 1) τον ανταγωνισμό μερι­ * ΗοΙκοη «Ιπιρα-οΙκιη». που έχουν δήθεν καθορίσει την καθαρά πολιτι­ κή σημασία της λέξης ιμπεριαλισμός με την έννοια που της δί­ νει ο Κάουτσκι.χών. Για την Αγγλία η Βαγδάτη. ί .

κών ιμπεριαλισμών και 2) την υπεροχή του χρηματιστή απένα­ ντι στον έμπορο. λέγοντας ότι οι προσαρτήσεις είναι η πολιτι­ κή «την οποία προτιμάει» το χρηματιστικό κεφάλαιο και αντιπαραθέτοντας σ ’ αυτή μια άλλη πιθανή δήθεν αστική πολιτική πάνω στην ίδια βάση του χρηματιστικού κεφαλαίου. επομένως ο ιμπεριαλισμός είναι προοδευτικός. Ονομάστε την ό­ πως θέλετε. Οταν’όμως γίνεται λόγος κυρίως για το ότι μια βιομηχανική χώρα προσάρτησε μια αγροτική. Για το ζήτημα όμως αυτό θα μιλήσουμε παρακάτω. Δεν είναι καθόλου σοβαρή η συ­ ζήτηση που προκάλεσε ο Κάουτσκι γύρω από λέξεις: αν πρέπει να ονομαστεί η νεότατη βαθμίδα του καπιταλισμού ιμπεριαλι­ σμός ή βαθμίδα του χρηματιστικού κεφαλαίου. Σαν αποτέλεσμα έχουμε συγκάλυψη και άμβλυνση των πιο θεμελιακών αντιθέσεων της νεότατης βαθμίδας του κα­ πιταλισμού. που κρίνει χοντρο­ κομμένα και κυνικά: ο ιμπεριαλισμός είναι ο σύγχρονος καπιτα­ λισμός. Χρησιμεύει σαν βάση ενός ολόκληρου συστήμα­ τος απόψεων. το ίδιο κάνει. όχι βίαιο. Βγαίνει έ­ τσι ότι τα μονοπώλια στην οικονομία μπορούν να συνυπάρχουν με ένα όχι μονοπωλιακό. όχι αρπακτικό τρόπο δρά­ σης στην πολιτική. τότε τονίζε­ ται ο κυρίαρχος ρόλος του εμπόρου. σαν αποτέλεσμα έχουμε έναν αστικό ρεφορμισμό αντί μαρξι­ σμό. που ξεκόβουν σε όλη τη γραμμή και με τη μαρξι­ στική θεωρία και με τη μαρξιστική πράξη.1895: αφού οι μαρξιστές — έλεγαν οι ναρό48 . ε­ πομένως πρέπει να φερνόμαστε με δουλοπρέπεια απέναντι στον ιμπεριαλισμό και να τον δοξολογούμε! Κάτι σαν τη γελοιογρα­ φία που ζωγράφισαν οι ναρόντνικοι15 ενάντια στους ρώσους μαρξιστές το 1894 . αντί ξεσκέπασμα του βάθους αυτών των αντιθέσεων. Βγαίνει έτσι ότι το εδαφικό μοίρασμα της γης. Ο ορισμός του Κάουτσκι δεν είναι μόνο λαθεμένος και μη μαρξιστικός. μπορεί να συνυπάρχει με μια μη ιμπεριαλιστική πολιτική. Ο Κάουτσκι φιλονικεί με τον γερμανό απολογητή του ιμπε­ ριαλισμού και των προσαρτήσεων. που τελείωσε ακριβώς στην εποχή του χρηματιστικού κε­ φαλαίου και που αποτελεί τη βάση της ιδιομορφίας των σημερι­ νών μορφών ανταγωνισμού ανάμεσα στα μεγαλύτερα καπιταλι­ στικά κράτη. η ανάπτυξη του καπιταλισμού είναι αναπόφευκτη και προοδευτική. Η ουσία του ζητήματος βρίσκεται στο ότι ο Κάουτσκι αποσπάει την πολιτική του ιμπεριαλισμού από την οικονομία του. Κούνοφ.

δηλαδή του υπεριμπεριαλισμού. με το πιο συγκαλυμμένο. ο ιμπεριαλισμός δεν είναι ο σύγχρονος καπιταλισμός. α­ ντί να ξεσκεπάζεις όλο το βάθος των αντιθέσεων—να η θεωρία του Κάουτσκι. 1914. Να αποσιωπάς τις υπάρχουσες αντιθέσεις. τη φάση του ουλτραιμπεριαλισμού»*. για να δείξουμε λεπτομερειακά ως ποιο βαθμό η θεωρία αυτή ξεκόβει κατηγορηματικά και αμετάκλητα από το μαρξισμό. τη φάση του σταματήματος των πολέμων στις συνθήκες του καπιταλισμού. στην πράξη όμως ισοδυναμεί με το πιο εκλεπτυσμένο. 49 . Σ ’ αυτή τη «θεωρία του υπεριμπεριαλισμού» θα χρειαστεί να σταθούμε παρακάτω. 107 κ. που δεν έχει τίποτε το κοινό με το μαρξισμό. σε ευσεβείς και αθώους πόθους. της συνένωσης των ιμπεριαλισμών όλου του κόσμου \α ι όχι της πάλης ανάμεσά τους. καταλήγει στον αστικό ρεφορμισμό και στον πασιφισμό.— θεωρούν τον καπιταλισμό στη Ρωσία αναπόφευκτο και προοδευτικό.ντνικοι. 1915. ενάντια στις προσαρτή­ σεις. κι εμείς μπορούμε και πρέπει να παλεύουμε ενάντια σ ’ αυτήν την πολιτική. που δε θίγει τις βάσεις της οικονομίας των τραστ και των τραπεζών. σύμφωνα με το γενικό σχέ- * «Die Neue Zeit». 921. της 11ης του Σεπτέμβρη 1914. Πρβλ. κλπ. γιατί η «πάλη» ενάντια στην πολιτική των τραστ και των τραπεζών. και 1915. 2 (τόμ 32ος).έ. να πα­ λεύουμε ενάντια στον ιμπεριαλισμό. * «Die Neue Zeil». Ο Κάουτσκι προ­ βάλλει στον Κούνοφ την αντίρρηση: όχι. 2. Και είναι ευνόητο ότι μια τέτια «θεωρία» χρησιμεύει απλώς για την υπεράσπιση της ιδέας της ενότητας με τους Κούνοφ! «Από καθαρά οικονομική άποψη —γράφει ο Κάουτσκι—δεν αποκλείεται ο καπιταλισμός να περάσει ακόμη μια νέα φάση: τη φάση της μεταφοράς της πολιτικής των καρτέλ στην εξωτερική πολιτική. 1. της 30ής του Απρίλη 1915. τότε θα πρέπει ν ’ ανοίξουν ταβέρνες και να κα­ ταπιαστούν με τη διάδοση του καπιταλισμού. τη φάση της «από κοινού εκμετάλλευσης του κόσμου από το διεθνικάενωμένο χρηματιστικό κεφάλαιο»*. Εδώ όμως πρέπει. μα μονάχα μια από τις μορφές της πολιτικής του σύγχρονου καπιταλισμού. σελ 144. σελ. σελ. να ξεχνάς τις πιο σπουδαίες απ’ αυτές. Η αντίρρηση φαίνεται απόλυτα εύλογη. (και γι ’ αυτό πιο επικίνδυνο) κήρυγμα συμφιλίωσης με τον ιμπε­ ριαλισμό.

1906 50 . Ο Ρ. τη βαθιά λαθμένενη σκέψη. προς ένα παγκόσμιο τρα­ στ. Με την έννοια αυτή η «θεωρία» του υπεριμπεριαλισμού είναι η ίδια ακριβώς ανοησία. που χύνει νερό στο μύλο των απολογητών του ιμπεριαλισμού. τη σκέψη ότι τάχα η κυριαρχία του χρηματιστικού κεφαλαίου εξασθενΐζει την ανισομετρία και τις αντιθέσεις μέσα στην παγκόσμια οικονομία. ΟαΙ\νβΓ. να ρίξουμε μια ματιά πάνω στα ακριβή οικονομικά στοιχεία που σχετίζονται μ ’ αυτό το ζήτημα. Αυτό είναι αναμφισβήτητο.ήιο τούτης της μελέτης. λέγοντας καθαρά οικονομική άποψη. Στο βιβλιαράκι του: «Εισαγωγή στην παγκόσμια οικονο­ μία»* ο Ρ. Είναι πιθανός «από καθαρά οικονομική άποψη» ο «υπεριμπεριαλισμός» ή πρόκειται για υπερανοησία. μα και απόλυτα χωρίς κανένα περιεχόμενο. Αν. τότε η καλύτερη απάντηση στις νεκρές αφαιρέσεις του «υπεριμπεριαλισμού» (που εξυπηρετούν αποκλειστικά έναν υπεραντιδραστικό σκοπό: ν ’ αποσπάσουν την προσοχή από το βάθος των αντι­ θέσεων που υπάρχουν) είναι ν ’ αντιπαραθέσουμε σ ’ αυτές τη συ­ γκεκριμένη οικονομική πραγματικότητα της σύγχρονης παγκό­ σμιας οικονομίας. συ­ νεπώς προς ένα παγκόσμιο μονοπώλιο.. Οι χω ρίς περιοχόμενο φλυαρίες του Κάουτσκι για τον υπεριμπεριαλισμό ενθαρρύνουν. εννοούμε μια «κα­ θαρά» αφηρημένη έννοια. ενώ στην πραγ­ ματικότητα τις δυναμώνει. τότε όλα όσα μπορούμε να πούμε κα­ ταλήγουν στη θέση: η ανάπτυξη οδηγεί προς τα μονοπώλια. που επιτρέπουν να σχημα­ τίσει κανείς μια συγκεκριμένη αντίληψη για τις αμοιβαίες σχέ­ σεις μέσα στην παγκόσμια οικονομία στο μεταίχμιο του 19ου και του 20ού αιώνα. όπως θα ήταν η «θεωρία της υπεργεωργίας». Κάλβερ χωρίζει όλο τον κόσμο σε 5 «κύριες οικονομικές περιοχές»: 1) τη μεσευρωπα'ική (όλη η Ευ­ * Κ. «ΕιηΓιιΙιπιι^ ιπ <ϋβ \Veltwirtschaft» Β γΙ. σαν μιας ιστορικά συγκε­ κριμένης εποχής που ανάγεται στις αρχές του 20ού αιώνα. Αν όμως μιλάμε για τις «καθαρά οικονομικές» συνθήκες της εποχής του χρηματιστικού κεφαλαίου. ανάμεσα σ τ’ άλλα. Κάλβερ έκανε μια προσπάθεια να συνοψίσει τα κυριότερα καθαρά οικονομικά στοιχεία. όπως η διαβεβαίωση ότι η «ανάπτυξη οδηγεί» προς την παραγωγή των ειδών διατροφής μέσα σε επιστημονικά εργαστήρια.

και της βιομηχανίας): τη μεσευρωπαϊκή. Ο ι­ μπεριαλιστικός ανταγωνισμός τους και η πάλη ανάμεσά τους έ­ χουν εξαιρετικά οξυνθεί. το Αφγανιστάν και την Αραβία στην Ασία. .6) (146) ΠρΓτανικη . Ενωμένες Πολιτείες.6 . γιατί η Γερμανία έχει μια ασήμαντη * Μέσα στις παρενθέσεις είναι η έκταση κι ο πληθυσμός των αποικιών. . . όπως λογουχάρη την Περσία. 3 0. 51 . και του εμπο­ ρίου. Ανάμεσα σ ’ αυτές βλέπουμε τρία κυρίαρχα στον κόσμο κράτη: Γερμανία. .02! 14 7 2 19 Βλέπουμε εδώ τρεις περιοχές με υψηλά αναπτυγμένο καπιτα­ λισμό (ισχυρή ανάπτυξη και των συγκοινωνιών. 41 251 15 26 2) 25 249 9 51 3 2 14 16 8 245 3) 4) 5) 27. 28. Να σε περιληπτική μορφή τα οικονομικά στοιχεία που ανα­ φέρει για τις περιοχές αυτές: |1 Μ I: ρ ι ι £ = 1? ! '! ι ί *ίϊ | | ! ί (:>κατομ τοννοιΐ ί ϋ ! ιγ 6 1) μισευρωπαική. Αγγλία.6) (355) ρωσική ανατ ασιατική .9 398 (28.188 •(23. το Μαρόκο και την Αβησσυνία στην Αφρική κλπ. τη βρετανική και την αμερικανική. στα οποία ανήκουν και «αφήνοντας κατά μέρος» μερικές χώρες. που δεν έχουν κατανεμηθεί στις περιοχές. .ρώπη εκτός από τη Ρωσία και την Αγγλία)· 2) τη βρετανική· 3) τη ρωσική· 4) την ανατολική ασιατική και 5) την αμερικανική. αμερικανική . συμπεριλαβαίνοντας τις αποικίες στις «περιοχές» των κρατών.

χ. στο διεθνές συνδικάτο των σιδηρο­ τροχιών ή στο διεθνές τραστ της εμπορικής ναυσιπλοΐας. Η δημιουργία της «Μεσευρώπης» είναι ακόμη έργο του μέλλοντος και γεννιέται με απεγνωσμένο αγώνα. με τη συμ­ μετοχή της Γερμανίας λ. όμως εί­ ναι τεράστια η δυσανολογία ανάμεσα στις απέραντες αποικίες της πρώτης και τις ασήμαντες της δεύτερης. Στις αποικίες ο κα­ πιταλισμός μόλις αρχίζει ν ’ αναπτύσσεται Ο αγώνας για τη Νό­ τια Αμερική ολοένα και οξύνεται. δε μας προσφέρουν ένα πα­ ράδειγμα για το μοίρασμα και το ξαναμοϊρασμα του κόσμου. στη δεύτερη εξαιρετι­ κά μεγάλη. που ο Κάουτσκι τα βλέπει σαν έμβρυα του «υπεριμπεριαλισμού» (όπως η παρα­ γωγή δισκίων στα επιστημονικά εργαστήρια «μπορεί» να ανακηρυχθεί έμβρυο της υπεργεωργίας». που μεταβάλλονται με τρόπο ολωσδιόλου μη ει­ ρηνικό. οξύνεται όλο και περισσότερο. δεν ξαναμοιράζει τώρα τον κόσμο με βάση τους νέους συσχετισμούς των δυνάμεων. Στην πρώτη η πυκνότη­ τα του πληθυσμού είναι εξαιρετικά μικρή. Το χρηματιστικό κεφάλαιο και τα τραστ δεν αδυνατίζουν. για το πέρασμα από το ειρηνικό μοίρασμα στο μη ειρηνικό και αντί­ στροφα. τη λυσσαλέα πάλη ανάμεσα στα ιμπεριαλιστικά κρά­ τη — με το ανόητο παραμυθάκι του Κάουτσκι για τον «ειρηνι­ κό» υπεριμπεριαλισμό. Μήπως το χρηματιστικό κεφάλαιο της Αμερικής και άλλων χωρών που μοίρασε ειρηνικά όλο τον κόσμο. την άκρα δυσαναλογία στην ταχύτητα ανάπτυξης των διαφόρων χω­ ρών κλπ. στη δεύτερη λείπει. Παραβάλλετε αυτή την πραγματικότητα — την τεράστια ποικιλομορφία των οικονομικών και πολιτικών συνθηκών. Και μια 52 . Την Κίνα μόλις τώρα άρχισαν να τη μοιρά­ ζουν και ο αγώνας γΓ αυτήν ανάμεσα στην Ιαπωνία. Μήπως τα διεθνή καρτέλ. Μήπως αυτό δεν είναι μια αντιδραστική προσπάθεια τρομαγμένου μικροαστού να κρυφτεί από τη σκλη­ ρή πραγματικότητα.. στη βρετανική και στην αμερικανι­ κή περιοχή είναι πολύ υψηλή η πολιτική συγκέντρωση. Δυο περιοχές με ασθενικά αναπτυγμένο τον καπιταλισμό εί­ ναι η ρωσική και η ανατολική ασιατική. μα δυναμώνουν τις διαφορές στην ταχύτητα με την οποία αναπτύσ­ σονται τα διάφορα τμήματα της παγκόσμιας οικονομίας. Στην πρώτη η πολιτική συγκέντρωση είναι μεγάλη. Για την ώρα γνώρισμα όλης της Ευρώπης είναι το πολι­ κό κομμάτιασμα.περιοχή και λίγες αποικίες. Αντίθετα. τις Ενωμέ­ νες Πολιτείες κλπ.

................. τότε πού βρίσκεται η δυνατότητα στις συνθήκες του καπιταλισμού να λυθούν διαφορε­ τικά οι αντιθέσεις..κ.. χιλιόμετρα) Ε υρώ πη.... Η Σύντ.. 1892 (Στατιστική Επετηρίδα του Γερμανικού κράτους.......... 617 1104 > 125 ) f +122 +143 +128 > 347 ) V ) +222 + 94 Η γρηγορότερη συνεπώς ανάπτυξη των σιδηροδρομικών γραμμών σημειώθηκε στις αποικίες και στα ανεξάρτητα (και μισοανεξάρτητα) κράτη της Ασίας και της Αμερικής. μ ’ επικερδείς παραγγελίες για τα χα­ λυβουργεία κλπ....... Για το 1890 χρειάστηκε να υπολογίσουμε κατα προσέγ­ γιση τις μικρές λεπτομέρειες σχετικά με την κατανομή των σιδηροδρομικών γραμμών ανάμεσα στις αποικίες των διαφόρων χωρων 53 ..... 1892. 1915.).... Αρχείο των σιδηρο­ δρόμων............ Είναι γνω­ στό ότι το χρηματιστικό κεφάλαιο των 4-5 μεγαλύτερων καπιτα­ λιστικών κρατών βασιλεύει και διαφεντεύει εδώ απόλυτα....ο.. Ενωμένες Πολιτείες Αμερικής Ολες οι αποικίες... με εξαιρετικές εγ­ γυήσεις αποδοτικότητας...... 1890 224 268 82 1913 146 411 210 Ανεξάρτητα και μισοανεξάρτητα κράτη τ»(ς Ασίας και της Αμερικής 43 137 Σ ύνολο.. Ανάμεσα σ ' αυτές εμφανί­ • Sat...και άλλαξαν οι συσχετισμοί των δυνάμεων..... Δια­ κόσιες χιλιάδες χιλιόμετρα νέες σιδηροδρομικές γραμμές στις αποικίες και στις άλλες χώρες της Ασίας και της Αμερικής ση­ μαίνουν πάνω από 40 δισεκατομμύρια μάρκα νέες τοποθετήσεις κεφαλαίων με εξαιρετικά επωφελείς όρους..... Π ιο γρήγορα απ’ όλα αναπτύσσεται ο καπιταλισμός στις α­ ποικίες και στις υπερπόντιες χώρες. κ.. Jahrbuch für das Deutsche Reich.. αν όχι με τη βία... 1915' Archiv für Eisenbahnwesen... Να πώς άλλαξε στη διάρκεια των τελευταίων δεκαετιών της ιμπερια­ λιστικής ανάπτυξης το μήκος των σιδηροδρομικών γραμμών: lot nXiafir... Εξαιρετικά ακριβολογημένα στοιχεία για τη διαφορά στην ταχύτητα ανάπτυξης του καπιτα­ λισμού και του χρηματιστικού κεφαλαίου σ ’ όλη την παγκό­ σμια οικονομία έχουμε στη στατιστική των σιδηροδρόμων*.

............. Γαλλία......... 1914... Το μήκος των σιδηροδρομικών γραμμών στις μεγαλύτε­ ρες Δυνάμεις..... Ασύγκριτα όμως πιο σημαντική είναι η συγκέντρωση της ιδιοκτησίας αυτών των γραμμών..............9 εκατομμύρια τόννους χυτοσίδηρο.......... Στο μοίρασμα αυτής της «λείας» μια εξαιρετικά μεγάλη μερίδα πέφτει στα χέρια των χωρών..............χ.. July..... που δεν κατέχουν πάντοτε την πρώτη θέση στη ν ταχύτητα ανάπτυξης των παραγωγικών δυ­ νάμεων........ Συνολικά οι ! Δυνάμας ......... παρμένες μαζί με τις αποικίες τους............0.... Χάρη στις αποικίες της η Α γγλία αύξησε το «δικό της» σιδηδρομικό δίχτυ κατά 100 χιλιάδες χιλιόμετρα...... (χίΛία^Γς χιλιόμετρα) 1690 1913 2βί 413 107 208 32 78 43 68 41________ 63 491 830 +145 +101 + 46 + 25 + 22 +339 Έ τσ ι.......8 της Αγγλίας.. έναντι 6.... Ρωσία.............. ήταν ασύγκριτα γοργότερη από την ανάπτυξη της Αγγλίας... «The Economic Relations of the British and German Empires· στο «Journal of the Royal Statistical Society»... η συγκέντρωση του χρηματιστικού κεφαλαίου γιατί στους άγγλους και γάλλους λ....... Βριτυνικ-η Α υτοκρατορία.... δηλαδή είχε τεράστια υπερο­ χή απέναντι στην Αγγλία!* Και γεννιέται το ερώτημα: στα πλαί- * Πρβλ εκΐσης Edgar Crammond..........6 έναντι 9......................... εκατομμυριούχους ανήκει τεράστιος αριθμός μετοχών και ομολογιών των αμερικανικών...... χωρίς να μιλάμε πια για τη Γαλλία και τη Ρωσία... των ρωσικών και άλλων σιδηροδρόμων. Αυξάνει ο φόρος υποτέλειας που εισπράττει το χρηματιστικό κεφάλαιο από τις εξαιρε­ τικά επικερδείς επιχειρήσεις των αποικιών και των υπερπόντιων χωρών... ενώ το 1912 η Γερμα­ νία παρήγαγε ήδη 17... Το 1892 η Γερμανία παρήγαγε 4.......ζονται νέες ιμπεριαλιστικές δυνάμεις (Ιαπωνία).............. Ο αγώνας των παγκόσμιων ιμπεριαλισμών οξύνεται............. ήταν: Ρ\ωμι νες Π ο λ ιτείες. τα 80% περίπου όλων των σιδηροδρομικών γραμμών είναι συγκεντρωμένα στις 5 μεγαλύτερες Δυνάμεις... και ιδιαίτερα η αν&ττυξη της παραγωγής πε­ τροκάρβουνου και σίδερου. 54 .... δηλαδή τέσσερις φορές περισσότερο από τη Γερμανία... Στο μεταξύ είναι πασίγνω­ στο ότι η ανάπτυξη των παραγωγικών δυνάμεων της Γερμανίας στο διάστημα αυτό....... Γιρμονία.....

«Οι οικονομικές σχέσεις ανάμεσα στη βρετανι­ κή και στη γερμανική αυτοκρατορία» στο «Περιοδικό της Βασιλικής Στατιστι­ κής Εταιρίας». εκτός από τον πόλεμο για την εξάλειψη της αναντιστοιχίας ανάμεσα ι5τη ν ανάπτυξη των παραγωγικών δυνάμεων και τη συσσώρευση του κεφαλαίου. 1914. Π αρ’ όλα όμως αυτά και το καπιταλιστικό μονοπώλιο. η πιο σημαντική οικονομική βάση του ιμπε­ ριαλισμού είναι το μονοπώλιο. έστω και προσωρινά.οια του καπιταλισμού ποιο άλλο μέσο μπορεί να υπάρχει. του συναγωνισμού. σελ 777 κ ε Η Λύντ ) 55 . όπως και κάθε μονοπώ­ λιο. Παράδειγμα: στην Αμε­ ρική κάποιος Ό ουενς εφεύρε μια μηχανή για μπουκάλια. γεννάει αναπόφευκτα την τάση προς τη στασιμότητα και το σάπισμα. Το γερμανικό καρτέλ των εργοστασιαρχών μπουκαλιών αγοράζει τα διπλώμαρ ρ 777 88. από τη μια μεριά. στον ίδιο βαθμό εξαφανίζονται ως ένα ορι­ σμένο σημείο τα κίνητρα για την τεχνική και συνεπώς και για κάθε άλλη πρόοδο και κίνηση προς τα μπρος· στον ίδιο βαθμό παρουσιάζεται σε συνέχεια και η οικονομική δυνατότητα να συ­ γκροτηθεί τεχνητά η τεχνική πρόοδος. VIII Ο ΠΑΡΑΣΙΤΙΣΜΟΙ ΚΑΙ ΤΟ ΣΑΠΙΣΜΑ ΤΟΥ ΚΑΠΙΤΑΛΙΣΜΟΥ Τώρα πρέπει να σταθούμε ακόμη σε μια πολύ σπουδαία πλευ­ ρά του ιμπεριαλισμού. Το μονοπώλιο αυτό είναι καπιτα­ λιστικό δηλαδή αναπτύχθηκε μέσα από τον καπιταλισμό και βρίσκεται μέσα στις γενικές συνθήκες του καπιταλισμού. μο­ νοπωλιακές τιμές. Μια από τις ελλείψεις του μαρξιστή Χίλφερντινγκ είναι ότι έκανε εδώ ένα βήμα προς τα πίσω σε σύγκριση με τον μη μαρξιστή Χόμπσον. που φέρνει επανάσταση στην κατασκευή μπουκαλιών. (Έ ντγκα ρ Κράμοντ. Μιλάμε για τον παρασιτισμό που αποτελεί χαρακτηριστικό του ιμπεριαλισμού. Ό π ω ς είδαμε. η οποία πολύ συχνά στις περισσότερες συζητήσεις που γίνονται πάνω σ ’ αυτό το θέμα δεν προσέχεται όσο χρειάζεται. Στο βαθμό που καθορίζονται. και στο μοίρασμα των αποι­ κιών και των «σφαιρών επιρροής» του χρηματιστικού κεφα­ λαίου από την άλλη. σε μόνιμη και α­ διέξοδη αντίθεση μ ’ αυτές τις γενικές συνθήκες. της εμπορευματικής παραγωγής.

που. που είναι μια από τις πιο ουσιαστικές οικονο­ μικές βάσεις του ιμπεριαλισμού. των προσώπων που επάγγελμά τους είναι η τεμπελιά. σελ. 59. πλούσιων ή ευνοϊκά κατανεμημένων αποικιών δρα προς την ίδια ακριβώς κατεύθυνση. φτάνει τα 100-150 δισεκατομμύρια φράγκα σε χρεόγραφα. Φυσικά στις συνθήκες του καπιταλισμού το μονοπώλιο δεν μπορεί ποτέ να εξαλείψει εντε­ λώς και για πάρα πολύ καιρό το συναγωνισμό από την παγκό­ σμια αγορά (σ ’ αυτό. «Ο επιθετικός ιμπεριαλισμός — διαβάζουμε παρακάτω στον Χόμπσον — που στοιχίζει τόσο ακριβά στους φορολογού- * ΗοΙκοη. σε διάφορες χώρες αποκτά για ορισμένα χρονικά διαστήματα υπεροχή. Ο ιμπεριαλισμός είναι μια τεράστια συσσώρευ­ ση χρηματικού κεφαλαίου στα χέρια λίγων χωρών. δηλαδή των προσώπων που ζουν με το «κόψιμο κουπονιών». Η εξα­ γωγή κεφαλαίου. του στρώματος των εισοδηματιών.τα ευρεσιτεχνίας του ' Οουενς. Φυσικά η δυνατότητα να ελαττωθούν τα έξοδα παραγωγής και να αυξηθούν τα κέρδη με την εισαγωγή τεχνικών βελτιώσεων δρα προς όφελος των μεταβολών. Από δω πηγάζει η ασυνήθιστη αύξηση της τάξης ή. και σε διάφορους κλάδους της βιομηχανίας. 62 56 . πιο σωστά. που χαρακτηρίζει το μονοπώλιο. βάζει τη σφραγίδα του παρασιτισμού σ ’ όλη τη χώρα που ζει με την εκμετάλλευση της δουλιάς μερι­ κών υπερπόντιων χωρών και αποικιών. εξακο­ λουθεί με τη σειρά της να δρα. Παρακάτω. Η μονοπωλιακή κατοχή πάρα πολύ εκτεταμένων. ανάμεσα σ τ ’ άλλα. «Το 1893 — γράφει ο Χόμπσον — το βρετανικό κεφάλαιο που ήταν τοποθετημένο στο εξωτερικό αποτελούσε τα 15% περί­ που του συνολικού πλούτου του Ενωμένου Βασιλείου»* Υπενθυ­ μίζουμε ότι το 1915 το κεφάλαιο αυτό αυξήθηκε 2 1/2 σχεδόν φορές. δυναμώνει ακόμη περισσότερο αυτή την ολοκληρωτική απόσπαση του στρώματος των εισοδηματιών από την παραγωγή. Η τάση όμως προς τη στασιμό­ τητα και το σάπισμα. βρίσκεται μια από τις αιτίες του παραλογισμού της θεωρίας του υπεριμπεριαλισμού). των προσώπων που είναι τε­ λείως ξεκομμένα από τη συμμετοχή σε οποιαδήποτε επιχείρη­ ση. όπως εί­ δαμε. τα βάζει στο χρονοντούλαπο και εμποδίζει τη χρησιμοποίησή τους.

.μένους και έχει τόσο μικρή σημασία για το βιομήχανο και τον έμπορο... σε περίπτωση ανάγκης. βίο >·... Ο κόσμος χωρίστηκε σε μια χούφτα κράτη-τοκογλύφους και σε μια τεράστια πλειοψηφία κράτηοφειλέτες. το εισό­ δημα του στρώματος των εισοδηματιών. από τις εισαγωγές και τις εξαγωγές. ' Οσο μεγάλο κι αν είναι αυτό το ποσό. «Βγ Ιπιρ >. ή κράτοςτοκογλύφος. δεν μπορεί να εξηγήσει τον επιθετικό ιμπεριαλισμό της Μεγάλης Βρετανίας.α ** Ββπ νοη \Valtershausen « ϋ ΥοΙΙ<3 >νιη 5γ5ΐ. Β .. ο εισοδηματίας). την Ιαπωνία. «Ανάμεσα στις επενδύσεις του κεφαλαίου στο εξωτε­ ρικό — γράφει ο Σούλτσε-Γκέβερνιτς — στην πρώτη θέση βρί­ σκονται οι επενδύσεις που γίνονται σε χώρες πολιτικά εξαρτη­ μένες είτε συμμαχικές: η Αγγλία δίνει δάνειο στην Αίγυπτο. 1907. Η πολιτική δύναμη της Αγγλίας την προφυλάσσει από την αγανά­ κτηση των οφειλετών»*. ΒιιοΙι IV 57 . Το εισόδημα των εισοδηματιών ξεπερνά πέντε φορές το εισό­ δημα από το εξωτερικό εμπόριο στην πιο «εμπορική» χώρα του κόσμου! Να η ουσία του ιμπεριαλισμού και του ιμπεριαλιστικού παρασιτισμού. το ρόλο δικαστικού κλητήρα. Η έννοια: «κράτος-εισοδηματίας» ( Κ ο ι^ Ή ΐ^ Ο . είναι πηγή μεγάλων κερδών για τον καπιταλιστή που γυρεύει να τοποθετήσει τα κεφάλαιά του». Στο έργο του «Το εθνικοοικονομικό σύστημα τοποθέτησης κεφαλαίων στο εξωτερικό» ο Σαρτόριους φον Βάλτερσχάουζεν παρουσιάζει σαν υπόδειγμα «κράτους-εισοδηματία» την Ολλανδία και τονίζει ότι τέτια κράτη γίνονται τώρα η Αγγλία και η Γαλλία**. σελ 320 κ. «Ολόκληρο το ετήσιο εισόδημα που αποκομίζει η Μεγάλη Βρετανία από όλο το εξωτερικό και αποικιακό της εμπόριο. την Κίνα. Ο Σίλντερ έχει τη γνώμη ότι πέ­ * ΒύιυΙζε-ΟβενΐΠΜΖ. γίνεται έτσι κοινόχρηστη στην οικονομική φιλο­ λογία για τον ιμπεριαλισμό. υπολογίζοντας ένα 2 1/2% για όλες τις συναλ­ λαγές ύψους 800 εκατομμυρίων λιρών στερλινών».. Ο πολεμικός της στόλος παίζει. (στην αγγλική γλώσσα η έννοια αυτή εκφράζεται με μια λέξη: «ινβέστορ» — αυτός που «τοποθετεί» κεφάλαια. προσδιορίζεται για το 1899 από το στατιστικό Γκίφεν σε 18 εκατομμύρια λίρες στερλίνες (περίπου 170 εκατομ­ μύρια ρούβλια). τη Νότια Αμερική. που αποτελούν το εισόδημα από το «επενδυμένο» κεφάλαιο. Εκείνο που τον εξηγεί εί­ ναι το ποσό των 90-100 εκατομμυρίων λιρών στερλινών.

αυξάνει η σχετική ση­ μασία που έχουν για όλη την εθνική οικονομία τα έσοδα από τους τόκους και τα μερίσματα. ακριβώς αυτό το γεγονός αποτελεί την οικονομική βάση της ιμπεριαλι­ στικής ανόδου. Κατά τη γνώμη μου. Για να το δείξουμε αυτό όσο το δυνατό πιο παραστατικά. «Br. Λάνσμπουργκ έγραφε το 1911 στο άρθρο «Η Γερμανία. που είναι ο πιο «αξιόπιστος» μάρτυρας. Παράλληλα όμως ξεχνούν ότι. που παρατηρείται στη Γαλλία. η Γαλλία. οι συνθήκες στη Γερμανία γίνο­ νται όλο και περισσότερο όμοιες με τις γαλλικές»***. γιατί δεν μπορεί να τον υποπτευθεί κανείς ότι μερολη­ πτεί υπέρ της «μαρξιστικής ορθοδοξίας». σελ. που είναι η πλουσιότερη και σε αποικίες και σε χρηματιστικό κεφάλαιο και σε ιμπεριαλιστική πείρα. είναι Ά γγ λ ο ς και ξέρει καλά την κατάσταση των πραγμά­ των στη χώρα. αν πά­ ρουμε υπόψη την αστική τάξη. · · Schulze-Gacvemit7. από την άλλη με­ ριά. I. Ο πιστωτής είναι πιο γερά δεμένος με τον οφει­ λέτη. του καπιταλισμού που σαπίζει. όσο και στα δυο βασικά ρεύματα του εργατικού κινήματος ειδι­ κά. 393. «Η Αγγλία — γράφει ο Σούλτσε-Γκέβερνιτς — μετεξελίσ­ σεται βαθμιαία από βιομηχανικό κράτος σε κράτος-πιστωτή. 122. 1911. · · · «Die Bank». τις προμήθειες και τις κερδοσκοπίες. Το κράτος-εισοδηματίας είναι το κράτος του παρασιτικού καπιταλισμού. ενώ. σελ 10-11 58 .ντε βιομηχανικά κράτη είναι «τελείως αντιπροσωπευτικά κράτη-πιστωτές»: η Αγγλία.τι ο πωλητής με τον αγοραστή»**. η Γερμανία. Imp. Οι Ενω­ μένες Πολιτείες είναι πιστωτές μόνο ως προς την Αμερική. θα δύσουμε το λόγο στον Χόμπσον. • Schilder. το Βέλγιο και η Ελβετία. από τις εκδόσεις χρεογράφων.». κράτος-εισοδηματίας» τα παρακάτω: «Στη Γερμανία ειρωνεύονται με ευχαρίστηση την τάση μετατροπής σε εισοδηματία. Σχετικά με τη Γερ­ μανία ο εκδότης του περιοδικού του Βερολίνου «Η Τράπεζα»16 Α. Παρά την απόλυτη αύξηση της βιομηχανικής παραγωγής και των εξαγωγών βιομηχανικών προϊόντων. Την Ολλανδία δεν τη συμπεριλαμβάνει εδώ μόνο και μόνο γιατί είναι «λίγο αναπτυγμένη βιομηχανικά»*. κι αυτό το γεγο­ νός δεν μπορεί να μην έχει την αντανάκλασή του τόσο σ ’ όλες τις κοινωνικοπολιτικές συνθήκες των δοσμένων χωρών γενικά. α π’ ό.

τικά με την προοπτική του μοιράσματος της Κίνας: «Το μεγαλύ­ τερο μέρος της Δυτικής Ευρώπης θα μπορούσε τότε να πάρει την όψη και το χαρακτήρα που έχουν σήμερα ορισμένα μέρη αυτών 59 . Οι ίδιες όμως αυτές αιτίες α­ σκούν την επίδρασή τους και σε ειδικές κατηγορίες εργατών. Σε πολλές πόλεις οι σπουδαιότεροι κλάδοι της βιομηχανίας εξαρτιώνται από τις κυβερνητικές παραγγελίες. Ο Χόμπσον κάνει την παρακάτω οικονομική εκτίμηση σχε. με τις οποίες κατακτήσαμε την ινδική μας αυτοκρατορία. με την οποία ακολουθούν αυτό το δρόμο η Μεγάλη Βρετανία. για να παραμένουν ήσυχες». με εξαίρεση του νότιου τμήματός της. Σχετικά με το δεύτερο περιστατικό ο Χόμπσον γράφει: «' Ενα από τα πιο περίεργα συμπτώματα της τύφλωσης του ιμπε­ ριαλισμού είναι η ξεγνοιασιά. Για την οικονομική δυνατότη­ τα μιας τέτιας εξαγοράς. που εξαιτίας της το κυρίαρχο κράτος χρησιμοποιεί τις επαρχίες του.Περιγράφοντος κάτω από τη ζωηρή εντύπωση του πολέμου των ' Αγγλων με τους μπόερς17 τη σύνδεση του ιμπεριαλισμού με τα συμφέροντα των «χρηματιστών». Η Μεγάλη Βρετανία τράβηξε μακρύτερα α π ’ όλους. που αποτελούνταν από ιθαγενείς. η Γαλλία και τα άλλα ιμπεριαλιστι­ κά έθνη. τις έδοσαν τα στρατεύματά μας. μεγάλοι τακτικοί στρατοί βρίσκονται κάτω από τη διοίκηση Βρετανών. Ο ιμπεριαλισμός των κέντρων της μεταλλουργικής και της ναυπηγικής βιομηχανίας εξαρτιέται σε όχι λίγο βαθμό απ’ αυτό το γεγονός». τις προμήθειες κλπ. με οποιαδήποτε μορφή κι αν συντελείται. Τις περισσότερες μάχες. «Το πρώτο είναι η συνήθεια του οικονομικού παρασιτισμού. δυο ειδών περιστατικά εξασθένιζαν τη δύναμη των παλιών αυτοκρατοριών: 1) ο «οικονομικός παρασι­ τισμός» και 2) η συγκρότηση στρατού από εξαρτημένους λαούς. έγιναν για λογαριασμό μας από τους ιθαγε­ νείς». την αύξηση των κερδών τους από τις παραγγελίες. τις αποικίες και τις εξαρτημένες χώρες για τον πλουτισμό της ι­ θύνουσας τάξης του και για την εξαγορά των κατώτερων τάξεών του. όπως τον τελευταίο καιρό και στην Αίγυπτο. χρειάζονται — θα προσθέσουμε εμείς — μονοπωλιακά μεγά­ λα κέρδη. Στις Ινδίες. Σύμφωνα με τη γνώμη του συγγραφέα. Σχεδόν όλοι οι πόλεμοί μας που συνδέονται με την καθυπόταξη της Αφρικής. ο Χόμπσον έγρα­ φε: «εκείνοι που κατευθύνουν αυτή την ολοφάνερα παρασιτική πολιτική είναι οι καπιταλιστές..

μαζί με μια κά­ πως πιο σημαντική ομάδα από εξ επαγγέλματος υπαλλήλους και εμπόρους και μ ’ ένα μεγαλύτερο αριθμό από υπηρέτες και εργά­ τες της βιομηχανίας μεταφορών και της βιομηχανίας που ασχολεΐται με την τελική κατεργασία βιομηχανικών προϊόντων. «Να τι δυνατότητα ξα­ νοίγει μπροστά μας μια πλατύτερη συμμαχία των δυτικών κρα­ τών. που έχουν ήδη περιέλθει σ ’ αυτή την κατάσταση. που οι ανώτερες τάξεις τους θα εισπράττουν τεράστιο φόρο υποτέλειας από την Ασία και την Αφρική και που με τη βοήθεια αυτού του φόρου θα διατηρούν μεγάλες πειθήνιες μάζες υπαλλήλων και υπηρετών. ο μεγάλος όγκος των ημικατεργασμένων προϊόντων θα εισρέανε. αν η Κίνα υποτασσόταν στον οικονομικό έλεγχο μιας παρόμοιας ομάδας χρηματιστών. και συγκεκριμένα: από μια μικρή χούφτα πλούσιους αριστοκράτες που εισπράττουν μερί­ σματα και εισοδήματα από την Απω Ανατολή.των χωρών: η Νότια Αγγλία. σαν φόρος υποτέλειας από την Ασία και την Αφρική». Ό π ο ιο ι είναι έτοιμοι ν ’ απορρίψουν αυτή τη θεωρία» (θα έπρεπε να πει: προοπτική) «σαν θεωρία που δεν αξίζει να την εξετά­ σει κανείς. μα θα μπορού­ σε να σημαίνει ένα τεράστιο κίνδυνο δυτικού παρασιτισμού: το ξεχώρισμα μιας ομάδας από προηγμένα βιομηχανικά έθνη. με σκοπό να καταναλώσουν αυτά τα κέρδη στην Ευρώπη. το παιχνίδι των παγκόσμιων Δυνάμεων πολύ δύσκολα μπορεί κανείς να το υ­ πολογίσει. η Ριβιέρα. ας μελετήσουν βαθιά τις οικονομικές και κοινωνικές συνθήκες των περιφερειών της σημερινής Νότιας Αγγλίας. πολιτικών και εμποροβιομηχανικών υπαλλήλων τους. τα μέρη της Ιταλίας και της Ελβετίας που τα επισκέπτονται περισσότερο οι περιηγητές και που κατοικούνται από πλούσιους. η ευρωπαϊκή ομοσπονδία των μεγάλων Δυνάμεων: όχι μο­ νάχα δε θα προωθούσε τον παγκόσμιο πολιτισμό. για να κάνει πολύ πιθανή μόνο αυτή ή οποιαδήποτε 60 . αλλά με την προ­ σωπική εξυπηρέτηση ή με δευτερεύουσα βιομηχανική δουλιά κάτω από τον έλεγχο της νέας χρηματιστικής αριστοκρατίας. που θα αντλούσαν κέρδη από τη μεγαλύτερη σε δυναμικότητα δεξαμενή που γνώρισε ποτέ ο κό­ σμος. που δε θ ’ ασχολούνται πια με τη μαζική παραγω­ γή αγροτικών και βιομηχανικών προϊόντων. Φυσικά η κατάσταση είναι εξαιρετικά πολύπλοκη. «επενδυτών κεφαλαίου». Ας σκεφτούν πόσο τεράστια θα μπορούσε να επεκταθεί αυτό το σύστημα. Οι κυριότεροι μάλιστα κλάδοι της βιομηχανίας θα εξαφανίζονται και ο μεγάλος όγκος των προϊόντων διατροφής.

ενάντια στον «ιαπωνοκινεζικό συνασπισμό»** κλπ. ε­ νάντια στο «μεγάλο κίνημα του ισλαμισμού». για τη διατήρηση «ισχυρού στρατού και στόλου». που σημαίνει μοίρασμα του κόσμου και εκμετάλλευση όχι μόνο της Κίνας. οι οποίες αντι­ δρούν στον ιμπεριαλισμό γενικά και στον οπορτουνισμό ιδιαίτε­ ρα και που φυσικά δεν τις βλέπει ο σοσιαλφιλελεύθερος Χόμπσον. θα οδηγούσαν ακριβώς σ ’ αυτό το πράγμα. σελ 103. που έχουν νικήσει τώρα προσωρινά στις περισσότερες χώρες. 386 ** Gerhard Hildebrand. Δεν πρέπει μόνο να ξεχνάμε τις δυνάμεις. 229 κ. διαμορφώνει.* Ο συγγραφέας έχει απόλυτο δίκιο: αν οι δυνάμεις του ιμπε­ ριαλισμού δε συναντούσαν αντίδραση. αν δεν τραβηχτούν προς μιαν άλλη πλευρά. Ο ιμπεριαλι­ σμός. Η σημασία των «Ενωμένων Πολιτειών της Ευρώπης» στις σύγχρονες.άλλη ερμηνεία του μέλλοντος προς μια κατεύθυνση. θα δουλεύουν προς την κατεύθυνση της ολοκλήρωσης αυτού ακριβώς του προτσές». υψηλά κέρδη για μια χούφτα πλουσιότατες χώρες. ενάντια στους νέγρους της Αφρικής. αν δε συναντήσουν αντίδραση. 144. ιμπεριαλιστικές. 1910. σελ. συμπληρώνει πολύ καλά τον Χόμπσον. 335. «Ο κλονισμός της κυριαρχίας της βιομηχανίας και του βιομηχανικού σοσιαλισμού» / / Σύντ) 61 . Θα έπρεπε μόνο να προσθέσουμε ότι και μέσα στο εργατικό κίνημα οι οπορτουνιστές. «Die Erschütterung der Industrieherrschaft une des In­ dustriesozialismus». Η περιγραφή του «βρετανικού ιμπεριαλισμού» από τον * Hobson. Ο γερμανός οπορτουνιστής Γκέρχαρντ Χίλντεμπραντ. προπαγανδίζοντας τις «Ενωμένες Πολιτείες της Δυτικής Ευρώπης» (χωρίς τη Ρωσία) για «κοινές» ενέργειες. Οι επιδρά­ σεις όμως που κατευθύνουν σήμερα τον ιμπεριαλισμό της Δυτι­ κής Ευρώπης κινούνται προς αυτή την κατεύθυνση και. 205. που κάποτε είχε διαγραφεί από το κόμμα επειδή υπεράσπιζε τον ι­ μπεριαλισμό και που θα μπορούσε σήμερα να είναι ηγέτης του λεγάμενου «Σοσιαλδημοκρατικού» κόμματος της Γερμανίας.ε (Γκέρχαρντ Χίλντεμπραντ.. συνθήκες έχει εκτιμηθεί εϊώ σωστά. που σημαίνει μονοπωλιακά. δυναμώνει τον οπορτουνι­ σμό.. «δουλεύουν» συστηματικά και σταθερά προς αυτήν ακριβώς την κατεύθυνση. δημιουργεί την οικονομική δυ­ νατότητα για την εξαγορά των ανώτερων στρωμάτων του προλε­ ταριάτου κι έτσι τρέφει.

.. Το εθνικό εισόδημα της Αγγλίας είχε περίπου δι­ πλασιαστεί από ίο 1865 ως το 1898. Αν η «υπηρεσία» του ιμπεριαλισμού είναι η «διαπαιδαγώγηση του νέ­ γρου στη δουλιά» (χωρίς εξαναγκασμό δεν τα βγάζεις πέρα....... Ι'ιορηϊα.Σούλτσε-Γκέβερνιτς μας φανερώνει τα ίδια ακριβώς γνωρίσματα παρασιτισμού. τότε ο «κίνδυνος» ίου ιμπεριαλισμού είναι ότι «η Ευρώπη θα φορτώσει τη σωματική δουλιά — στην αρχή την αγροτική και τη δουλιά των μεταλλείων και ύστερα την πιο βαριά βιομηχανι­ κή δουλιά — στις πλάτες της έγχρωμης ανθρωπότητας. Ό λ ο και μεγαλύτερο μέρος της γης της Αγγλίας αφαιρείται από τη γεωργική παραγωγή και χρησιμοποιείται για τα σπορ και τη διασκέδαση των πλουσίων..........ιας ΙΟ. 17.. ενώ η ί­ δια θα επαναπαυτεί στο ρόλο του εισοδηματία. Από το ανώτερο στρώμα προέρχεται η μάζα των μελών των συνεταιρισμών και των συνδικαλιστικών ενώσεων.. Στο επίπεδο του στρώματος αυτού είναι 62 .1 49 Και μιλώντας για την αγγλική εργατική τάξη ο αστός ερευ­ νητής του «βρετανικού ιμπεριαλισμού των αρχών του 20ού αιώ­ να».... 1*51.... >Ι>αΤΟ^|Ιΐ ρΐ(Ι> 4... 1901... Το ποσοστό του παραγωγικού πληθυσμού ελαττώνεται: ίΙ/..)... είναι αναγκασμένος να κάνει συστηματικά διάκριση ανάμε­ σα στο «ανώτερο στρώμα» των εργατών και στο «καθαυτό προλε­ ταριακό κατώτερο στρώμα». Ο αριθμός των εισοδηματιών στην Αγγλία φτάνει περίπου το 1 εκατομμύριο.....5 των εργατών στους κι-ριοαροι.. των αθλητικών συλλόγων και των πολυάριθμων θρη­ σκευτικών αιρέσεων... ενώ το εισόδημα από το «ε­ ξωτερικό» είχε αυξηθεί σ ’ αυτό το διάστημα εννιά φορές...ηϋισ(ο^ Α~γλιο. Μόνο για τις ιπποδρομίες και για το κυνή­ γι της αλεπούς η Αγγλία ξοδεύει 14 εκατομμύρια λίρες στερλί­ νες το χρόνο (περίπου 130 εκατομμύρια ρούβλια). προετοιμάζοντας ίσως έτσι την οικονομική και αργότερα και την πολιτική χειρα­ φέτηση των έγχρωμων φυλών».. Για τη Σκωτία — το πιο αρι­ στοκρατικό μέρος για κυνήγι και για άλλα σπορ — λένε ότι «ζει από το παρελθόν της και από τον μίστερ Καρνέτζι» (αμερικανό δισεκατομμυριούχο)....9 -ΐ:.

Ο ιμπεριαλισμός * Schulze-Gaevemitz. 1913 (Χούρβιτ* «Μετανά­ στευση και εργασία-. 1913.ι Οετησεις κεφαλαίων» Στουτγάρδη. Bd. 211 . 1913. που αποτελεί μια μειοψηφία του προλεταριά­ του: λογουχάρη «το ζήτημα της ανεργίας είναι κυρίως ένα ζήτη­ μα που αφορά το Λονδίνο και το προλεταριακό κατώτερο στρώ­ μα που οι πολιτικοί λίγο το υπολογίζουν..329**. ενώ οι αμερικανοί εργάτες δίνουν το μεγαλύτερο ποσοστό των προσώπων που αναδεικνύονται σε επιστάτες ή πιά­ νουν τις θέσεις που πληρώνονται καλύτερα****. «Br. ό­ που ο μισθός εργασίας είναι κατώτερος.. από το 1884 κι εδώ ελαττώνεται η μετανάστευση από την Αγγλία: ήταν 242 χιλιάδες το 1884 και 169 χιλιάδες το 1900.) *** Henger. 301.) ω . που συνδέ­ ονται με τον κύκλο των φαινομένων που περιγράφουμε. Στη Γαλλία «σημαντικό μέρος» των εργατών της βιομηχανίας μεταλλείων είναι ξένοι: Πολωνοί. Ι­ σπανοί***.Νεα Υόρκη.800 και της γεωρ­ γίας οι 257. την Ιταλία. τόμ. μιλάνε συνήθως μόνο γι ’ αυτό το ανώτερο στρώμα. «Immigration and Labour».) · · · · Hour wich. Ό μ ω ς ταυτόχρο­ να μεγάλωσε ο αριθμός των εργατών που έρχονταν στη Γερμα­ νία από την Αυστρία. Imp». Στον αριθμό των ιδιομορφιών του ιμπεριαλισμού. Ό π ω ς σημειώνει ο Χόμπσον. Σύμφωνα με την απογραφή του 1907 στη Γερμανία υπήρχαν 1. «Die Kapitalsanlage der Franzosen»St.453 χιλιάδες και έπεσε στις δυο επό­ μενες δεκαετίες στις 544 και στις 341 χιλιάδες.342. ** Statistic des Deutschen Reichs. Θα έπρεπε να ειπωθεί: που το υπολογίζουν λίγο οι αστοί πολιτικάντηδες και οι οπορ­ τουνιστές «σοσιαλιστές». Ι9Ι3(Χ ίνγκερ «Οιτοπ. Στις Ενωμένες Πολιτείες οι μετανάστες από την Ανα­ τολική και τη Νότια Ευρώπη δουλεύουν σε θέσεις που πληρώνο­ νται χειρότερα..294 ξένοι κι απ' αυτούς εργάτες της βιομηχανίας ήταν 440.)*. Η 2'ι)ντ.ά. τη Ρωσία κ. 211 (Στατιστική του Γερμανικού κρά­ τους. Η μετανάστευση από τη Γερμανία είχε φτάσει στο ανώτατο σημείο στη δεκαετία 1881-1890: 1.προσαρμοσμένο το εκλογικό δικαίωμα που στην Αγγλία «είναι ακόμη αρκετά περιορισμένο. N. Η Σύντ. ανήκει η μείωση της μετανάστευσης από τις ιμπεριαλιστικές χώρες και η αύξηση της εγκατάστασης (του ερχομού εργατών και της μετοίκησης) σ ’ αυτές τις χώρες από τις πιο καθυστερημένες χώρες. Y . Ιταλοί. Η Σύντ. έτσι που απόκλεια το καθαυτό προλε­ ταριακό κατώτερο στρώμα»\\ Για να εξωραΐσουν την κατάσταση της αγγλικής εργατικής τάξης.

στον Μαρξ στις 7 του Οχτώβρη 1858: «Ουσιαστικά το αγγλικό προλεταριάτο όλο και περισσότερο αστοποιείται με συνέπεια αυτό το πιο αστι­ κό απ’ όλα τα έθνη να θέλει. ή το λιγότερο που πληρώνονται απ’ αυτήν». (Το ίδιο ακριβώς λέει ο ' Ενγκελς στον πρόλογο της 2ης * Briefwechsel von Marx und Engels. σελ. Ο Έ νγκελς έγραφε. / / Σύντ. Kautsky. 290 IV. 290. Brl 1907. S. Ο Μαρξ και ο Έ νγκελς παρακολουθούσαν συστηματικά. Και σ ’ ένα γράμμα του στον Κάουτσκι. Εδώ δεν υπάρχει εργατικό κόμμα.). λογουχάρη. εκδηλώθηκε πολύ πριν από τα τέλη του 19ου και τις αρχές του 20ού αιώνα. τομ II. υπάρχει μόνο συντηρητικό και φιλελεύθερο-ριζοσπαστικό κόμμα και οι εργάτες ατάραχα μαζί με αυτά απολαμβάνουν τα οφέλη από το αποικιακό μονοπώ­ λιο της Αγγλίας και από το μονοπώλιό της στην παγκόσμια αγο­ ρά»*. να οδηγήσει τα πράγματα σε τελευταία ανάλυψη ως το ση μείο που δίπλα στην α­ στική τάξη να έχει μιαν αστική αριστοκρατία και ένα αστικό προλεταριάτο. «Sozialismus und Kolonialpolitik». γιατί τα δυο μεγάλα διακριτικά γνωρίσματα του ιμπεριαλισμού υπήρ­ χαν στην Αγγλία από τα μέσα του 19ου αιώνα: οι τεράστιες αποι­ κιακές κτήσεις και η μονοπωλιακή θέση στην παγκόσμια αγο­ ρά. όπως φαίνεται. επί δεκαετίες. της 12ης του Σεπτέμβρη 1882. Bd.έχει την τάση να ξεχωρίζει και ανάμεσα στους εργάτες προνο­ μιούχες κατηγορίες και να τις αποσπά από την παλιά μάζα του προλεταριάτου. σελ 79 (K Κάουτσκι «Σοσιαλισμός και αποικιακή 64 . Αυτό έγινε.Κ. 433 (Αλληλογραφία Μαρξ και Ενγκελς. ο ' Ενγκελς έγραφε: «Με ρω­ τάτε τι σκέπτονται οι άγγλοι εργάτες για την αποικιακή πολιτι­ κή. . αυτή τη σύνδεση του οπορτουνισμού μέσα στο εργα­ τικό κίνημα με τις ιμπεριαλιστικές ιδιομορφίες του αγγλικού καπιταλισμού. Φυσικά. ' Ενα τέταρτο σχεδόν του αιώνα αργότερα ο Έ νγκελς σε γράμμα του της 11ης του Αυγούστου 1881 μιλάει για «τα χειρότερα αγ­ γλικά τρέιντ-γιούνιον. II. που επιτρέπουν να τα καθοδηγούν άνθρω­ ποι εξαγορασμένοι από την αστική τάξη. να προκαλεί μια προσωρινή απο­ σύνθεση του εργατικού κινήματος. Το ίδιο ακριβώς που σκέπτονται για την πολιτική γενικά. Είναι απαραίτητο να σημειώσουμε ότι στην Αγγλία η τάση του ιμπεριαλισμού να διασπά τους εργάτες και να δυναμώνει τον οπορτουνισμό ανάμεσά τους. αυτό είναι ως ένα ορισμένο βαθμό νομο­ τελειακό για ένα έθνος που εκμεταλλεύεται όλο τον κόσμο».

Βερολίνο. τις σχέσεις του πιστωτή προς τον οφειλέτη. Το βιβλίο αυτό το έγραψε ο Κάουτσκι στα πολύ μακρινά εκείνα χρόνια. που το καθένα τους εκμε­ ταλλεύεται τώρα (με την έννοια της απόσπασης υπερκέρδους) ένα μέρος «ολόκληρου του κόσμου».). 1907 Η ¿ύντ. 2) η μονοπωλιακή της θέση στην παγκόσμια αγορά. δηλαδή 81% βρίσκονται συγκε­ ντρωμένα στα χέρια 3 Δυνάμεων). Τα καπιταλι­ στικά μονοπώλια κατέλαβαν την πρώτη θέση στην εθνική οικο­ νομία και στην πολιτική. όχι πολύ μικρότερο από ε­ κείνο που εκμεταλλευόταν η Αγγλία το 1858. Ο ιμπεριαλισμός στις αρχές του 20ού αιώνα αποπεράτωσε το μοίρασμα του κό­ σμου ανάμεσα σε μια χούφτα κράτη. 3) το α­ ποικιακό της μονοπώλιο. Η σημερινή κατάσταση διακρίνεται από τέτιες οικονομικές και πολιτικές συνθήκες. Αιτίες: 1) η εκμετάλλευση όλου του κόσμου από τη δοσμένη χώ­ ρα. Εδώ υποδείχνονται ξεκάθαρα οι αιτίες και τα αποτελέσματα. Το μοίρασμα του κόσμου ολοκληρώ­ θηκε.έκδοσης της «Κατάστασης της εργατικής τάξης στην Αγγλία». το χρηματιστικό κεφάλαιο. που δεν μπορούσαν παρά να δυναμώ­ σουν το ασυμβίβαστο του οπορτουνισμού με τα γενικά και θεμε­ λιακά συμφέροντα του εργατικού κινήματος: ο ιμπεριαλισμός από έμβρυο αναπτύχθηκε σε κυρίαρχο σύστημα. που ήταν ακόμη μαρξιστής <¡-01511 65 . Ο οπορτουνισμός δεν μπορεί τώρα να γίνει απόλυτος νικη­ τής για πολλές δεκαετίες μέσα στο εργατικό κίνημα σε οποιαδή- πολιτική». 2) ένα μέρος του επιτρέπει να το καθοδηγούν άνθρωποι εξαγορασμένοι από την αστική τά­ ξη. Το καθένα έχει ως ένα ορισμένο βαθμό ένα αποικιακό μονοπώλιο (είδαμε ότι από τα 75 εκατομμύρια τετρα­ γωνικά χιλιόμετρα όλων των αποικιών του κόσμου τα 65 εκατομ­ μύρια. το 1892). τα καρτέλ. ή το λιγότερο που πληρώνονται απ ’ αυτήν. Από την άλλη μεριά στη θέση του αδιαίρετου μονοπώλιου της Αγγλίας βλέπουμε έναν αγώνα ανάμεσα σ ’ ένα μικρό αριθμό ιμπεριαλιστικών Δυνάμεων για συμμετοχή στο μονοπώλιο. Αποτελέσματα: 1) αστοποίηση ενός μέρους του αγγλικού προλεταριάτου. δηλαδή τα 86% βρίσκοναι συγκεντρωμένα στα χέρια έξι Δυνάμεων τα 61 εκατομμύρια. Το καθένα κατέχει μονοπωλιακή θέση στην παγκόσμια αγορά χάρη στα τραστ. αγώ­ να που χαρακτηρίζει όλη την περίοδο των αρχών του 20ού αιώ­ να.

εννοούμε. παραωριμάσει και σαπίσει και έχει συγχω­ νευτεί απόλυτα με την αστική πολιτική. όπως είχε νικήσει ο οπορτουνισμός στην Αγγλία στο δεύτερο μισό του 19ου αιώνα. * Ο ρωσικός σοσιαλσωΡινιομός των κυρίων Ποτρεσοφ. Αξελρόντ.) ξεπήδησε επίσης μεσο οπό τη ρωσική ποικιλία του οπορτουνισμού. εξαιτίας της γενικής τους ιδεολογίας απέναντι στην πολιτική του ιμπεριαλισμού. αλλά και των πάρα πολύ μικρών καπιτα­ λιστών και νοικοκυρέων. σαν σοσιαλσωβινισμός*.ά τοσο στην ανοιχτή οσο και στη συγκαλυμμένη μορφή του (των κυρίων Τσχέιτζε. συγκεκριμένα από το λικβινταρισμό18 66 . που είναι συγκεντρωμένο σε λίγα χέρια και δη­ μιουργεί ένα αφάνταστα πλατύ και πυκνό δίχτυ σχέσεων και δε­ σμών. πρέπει να πούμε ότι α­ κόμη από το 1902 ο Χόμπσον είχε σημειώσει την ύπαρξη των «φαβιανών ιμπεριαλιστών» στην Αγγλία. και από την άλλη. Σκόμπελιεφ. με την πλατιά σημασία της λέξης. τη στάση των διαφόρων τάξεων της κοινωνίας. Από τη μια μεριά. IX ΚΡΙΤΙΚΗ ΤΟΥ ΙΜΠΕΡΙΑΛΙΣΜΟΥ Ό τα ν λέμε κριτική του ιμπεριαλισμού.ά. όμως σε μια σειρά χώρες έχει οριστικά ωριμάσει. Μάρτοφ κ. Δεν τη χωρίζουν σινικά τείχη από τις άλλες τάξεις. δηλαδή σοσιαλιστές στα λόγια και ιμπεριαλιστές στην πράξη.ποτε χώρα. Τσχενκελι. οι γιγάντιες διαστάσεις του χρηματιστικού κεφαλαίου. που ανήκαν στην οπορτουνιστική «Φαβιανή Εταιρία»1’. Η ιμπεριαλιστική ιδεολογία διεισ­ δύει και στην εργατική τάξη. Ο «γενικός» ενθουσιασμός για τις προοπτικές του ιμπεριαλισμού. Μάσλοφ κ. Αν οι ηγέτες του σημερινού λεγάμενου «σο­ σιαλδημοκρατικού» κόμματος της Γερμανίας πήραν πολύ δί­ καια τον τίτλο «σοσιαλιμπεριαλιστές». που υποτάσσει στο κεφάλαιο τη μάζα ό χι μονάχα των με­ σαίων και των μικρών. η λυσσασμένη υπεράσπι­ ση του ιμπεριαλισμού και ο κάθε λογής εξωραισμός του — αυτά είναι τα σημεία των καιρών. η οξυμένη πάλη με τις άλλες εθνικοκρατικές ομάδες των χρηματιστών για το μοίρασμα του κόσμου και για την κυριαρχία πάνω στις άλλες χώρες — όλα αυτά προκαλούν το γενικό πέρασμα όλων των εύπορων τά­ ξεων με το μέρος του ιμπεριαλισμού.

που έχουν την τόλμη να αναγνωρίσουν ότι είναι ανόητη η σκέψη για μεταρρύθμιση των βασικών ιδιοτήτων του ιμπεριαλισμού. II. Σημειώνουν αναβρασμό και διαμαρτυρίες στην Ινδία. H Συντ. προσπαθώντας να αποτραβήξουν την προσοχή από την ουσία του ζητήματος με εντελώς ασήμαντα σχέδια για «μεταρρυθμίσεις». Στην έκδοση: «Αρχείο της παγκόσμιας οικονομίας» οι γερμανοί ιμπεριαλιστές προσπα­ θούν να παρακολουθήσουν τα εθνικοαπελευθερωτικά κινήματα των αποικιών και ιδιαίτερα. Η συνδιάσκεψη δεν προχωρεί πέρα απ’ αυτούς τους ευσεβείς πόθους. ανοι­ χτοί ιμπεριαλιστές. φυσικά των μη γερμανικών αποι­ κιών. Αφού * Weltwirtschaftliches Archiv. τόμ. σ ’ ένα σημείωμά του. ' Ενας α π ’ αυτούς. στην Ολλανδική Ινδία κλπ. που βρίσκονται κάτω από ξένη κυριαρχία. Θα αναφέρουμε ένα παράδειγμα. Πιο σπάνια εμφανίζονται οι κυνικοί. κί­ νημα στο Νατάλ (Νότια Αφρική). εκτός αν περιοριστεί σε ενέργειες ενά­ ντια σε ορισμένες ιδιαίτερα αποκρουστικές υπερβολές»*. κρίνοντας του λόγους που εκφωνήθηκαν σ αυτή τη συνδιάσκεψη. παίρνοντας αφορμή από την αγγλική έκδοση. που έγινε στις 28-30 του Ιούνη του 1910 και στην οποία πήραν μέρος αντιπρόσωποι διαφόρων λαών της Ασίας. επιδιώκοντας να προωθήσουν στην πρώτη γραμμή τα μικροπράγματα και τις δευτερεύουσες λεπτομέρειες. II. που κάνει τον απολογισμό της συνδιάσκεψης των υποδουλωμέ­ νων εθνών και φυλών.) 67 . συγκαλύπτοντας την απόλυτη κυριαρχία του ιμπεριαλι­ σμού και τις βαθιές του ρίζες. Εμείς δε βλέπουμε ούτε ίχνος κατανόησης της αλήθειας ότι ο ιμπεριαλισμός συνδέεται αδιάρρηκτα με τον καπιταλισμό στη σημερινή του μορφή κι ότι γ ι ’ αυτό το λόγο (!!) η άμεση καταπολέμηση του ιμπεριαλισμού δεν έχει ελπίδες επιτυχίας. της Αφρικής και της Ευρώπης.Οι αστοί επιστήμονες και δημοσιολόγοι εμφανίζονται σαν υ­ περασπιστές του ιμπεριαλισμού συνήθως με κάπως σκεπασμένη μορφή. γράφει: «Μας λένε ότι πρέπει να πολεμήσουμε τον ιμπεριαλισμό· τα κυρίαρχα κράτη πρέπει ν ’ αναγνωρίσουν το δικαίωμα της ανεξαρτησίας των υπο­ δουλωμένων λαώ ν ένα διεθνές δικαστήριο πρέπει να επιβλέπει την εφαρμογή των συμφώνων που κλείνουν οι μεγάλες Δυνάμεις με τους αδύνατους λαούς. 193. (Αρχείο της παγκόσμιας ο ι­ κονομίας. όπως η αστυνομική επίβλεψη των τραστ ή των τραπεζών κλπ. Bd. σελ.

68 . όταν κυβερνάει τον εαυτό του και παράλ­ ληλα κυβερνάει και άλλους. αυ­ τό είναι αυτοδιοίκηση. Και η ρήξη του Κάου-· τσκι και του πλατιού διεθνούς ρεύματος του καουτσκισμού με το μαρξισμό συνίσταται ακριβώς στο ότι ο Κάουτσκι όχι μόνο δε φρόντισε. αυτό δεν είναι πια αυτοδιοίκηση. τον αρχηγό των ιθαγε­ νών των Φιλιππινών (του είχαν υποσχεθεί την ελευθερία της χώρας του και κατόπιν αποβίβασαν αμερικανικά στρατεύματα και προσάρτησαν τις Φιλιππίνες) και ανάφεραν τα λόγια του Λίνκολν: «όταν ένας λευκός κυβερνάει μόνος τον εαυτό του. δουλοπρέπεια ντυμένη με αξιώσεις «επιστημοσύνης». γΓ αυ­ τό ο αστός εκπρόσωπος του έθνους που καταπιέζει τραβάει «πιο πέρα*». Στις Ενωμένες Πολιτείες ο ιμπεριαλιστικός πόλεμος του 1898 ενάντια στην Ισπανία20 προκάλεσε την αντιπολίτευση των «αντιιμπεριαλιστών». αν μπορεΐ ν ' αλλάξουν με μεταρρυθμίσεις οι βάσεις του ιμπεριαλισμού. «Λογική» να σου πετύχει! Τα ζητήματα. Μια που οι πολιτικές ιδιομορφίες του ιμπεριαλισμού είναι η αντίδραση σ ’ όλη τη γραμμή και το δυνάμωμα της εθνι­ κής καταπίεσης. προς την άμ­ βλυνσή τους. που ονόμαζαν αυτό τον πόλεμο «εγκληματικό». αφού οι αστοί εκπρόσωποι των καταπιεζόμενων εθνών δεν τραβάνε «πιο πέρα» προς τα μπρος. διακήρυσσαν ότι είναι «απάτη των σωβινιστών» η συ­ μπεριφορά απέναντι στον Αγκουινάλδο. προς τα πίσω. θεω­ ρούσαν παραβίαση του συντάγματος την προσάρτηση ξένων ε­ δαφών. συνδυασμένα με το ζυγό της χρηματιστικής ο­ λιγαρχίας και με την εξάλειψη του ελεύθερου συναγωνισμού. προς την παραπέρα όξυνση και το παραπέρα βάθεμα των αντιθέ­ σεων που γεννάει ο ιμπεριαλισμός.η ρεφορμιστική διόρθωση των βάσεων του ιμπεριαλισμού είναι απάτη. αν πρέπει να τραβήξουμε μπροστά. είναι τα βασικά ζητήματα της κριτικής του ιμπε­ ριαλισμού. στις αρχές του 20ού αιώνα κάνει την εμφάνισή της σχεδόν σ ’ ό­ λες τις ιμπεριαλιστικές χώρες η μικροαστική δημοκρατική αντι­ πολίτευση ενάντια στον ιμπεριαλισμό. ρεφορμιστική. στη βάση της αντιδραστική από οικονομική ά­ ποψη. δεν μπόρεσε ν ’ αντιταχθεί σ ’ αυτή τη μικροαστική. των τελευταίων μοικανών της αστικής δη­ μοκρατίας. αλλά αντίθετα στην πράξη συγχωνεύτηκε μ ’ αυτήν. «ευσεβής πόθος». ή προς τα πίσω. αντιπολίτευση. προς τη δουλοπρέπεια απέναντι στον ιμπε­ ριαλισμό.

Patouillet. Α. Ό λ η όμως αυτή η κριτική παρέμεινε «ευσε­ βής πόθος».. καταδικάζουν τα σχέδια κατασκευής της σιδη­ ροδρομικής γραμμής της Βαγδάτης.. σελ 272 (Z. και από τους γάλλους συγραφείς ο Βίκτορ Μπεράρ. της παντοδυναμίας των τραπε­ ζών. Λ. T. χωρίς να έχουν τήν παραμικρότερη αξίωση να είναι μαρξιστές. όταν στα 1914. Τους συμφέρει άλλωστε να φαίνονται τόσο αφελείς και να μιλάνε στα «σοβαρά» για ειρήνη στις συνθήκες του ιμπεριαλι­ σμού. της χρηματιστικής ολιγαρχίας κλπ. Τι έμεινε όμως από το μαρξισμό στον Κάουτσκι. 1904. Λάνσμπουργκ. 25. αναφωνούσε το 1912: «μπορεί να φανταστεί κανείς ότι είναι δυνατό να παραβιαστεί η ειρήνη. 1915. όταν υπάρχουν τέτιοι τεράστιοι αριθμοί.. ότι θα διακινδυνεύ­ σουν να προκαλέσουν πόλεμο. που τους αναφέραμε πολλές φορές.μα δεσποτισμός»*. — ως τον στατιστικό των διεθνών εκδόσεων χρεογράφων Α. εκφράζουν «ευσεβείς πόθους» για ειρήνη κλπ. που οδηγεί σε συγκρούσεις και πόλεμο.»·· Δεν προξενεί έκπληξη η τέτια αφέλεια των αστών οικονομο­ λόγων. οι δήθεν σοσιαλιστές και οι σο- * J. Αυτή είναι η βασική θέση του Χόμπσον στην κριτική του για τον ιμπεριαλισμό. όσο φοβόταν να προσχωρήσει στις δυνάμεις που γεννάει ο μεγάλος καπιταλισμός και η ανάπτυξή του. «L’ impenalisme américain» Dijon. II. Στην κριτική του ιμπεριαλισμού. 1916 στέκει στην ίδια ακριβώς αστικορεφορμιστική άποψη και υποστηρίζει ότι στο ζήτημα της ειρήνης «όλοι είναι σύμφωνοι» (οι ιμπεριαλιστές.) ** Bulletin de Γ institut international de statistique. libr. 69 . υπολογίζοντας τα δισεκατομμύρια φράγκα των «διεθνών» χρεογράφων. γιατί ξεσηκώθηκε ενάντια στο «αναπόφευκτο του ιμπεριαλισμού» κι επικαλέστηκε την ανάγκη «ν’ ανεβεί η καταναλωτική ικανότη­ τα» του πληθυσμού (μέσα στις συνθήκες του καπιταλισμού!). Ο Χόμπσον ξεπέρασε τον Κάουτσκι. Πατουιγ£ «Ο αμερικανικός ιμπεριαλισμός. Έσβεγκε. συγγραφέας ενός ρηχού βιβλίου: «Η Αγγλία και ο ιμπεριαλισμός». στέκονται στη μικροα­ στική άποψη και οι Αγκάντ. p. που εκδόθηκε το 1900. όσο φοβόταν ν ’ αναγνωρίσει τον αδιάρρηκτο δεσμό του ιμπεριαλισμού με τα τραστ και συνεπώς με τις βάσεις του καπιταλισμού.Ντιζον Η Συντ. Ό λ ο ι αυτοί. Νέιμαρκ που. αντιπαραθέτουν στον ιμπεριαλισμό τον ελεύθερο συναγωνισμό και τη δημοκρατία. XIX.

να τις αποφύγουν. όπως δήλωσε ο Κάουτσκι πολλές φορές ακόμη και τον Απρίλη του 1915. «Οι επιδιώξεις του κεφαλαίου για επέκταση» μπορούν να πραγ­ ματοποιηθούν καλύτερα όχι με τις βίαιες μεθόδους του ιμπερια­ λισμού. imperialistischer Staat und Staatenbund». το ιμπεριαλιστικό κράτος και η ένωση κρατών». Nürnberg. «Nationalstaat. «Δεν είναι δουλιά του προλεταριάτου — γράφει ο Χίλφερ: ντινγκ — να αντιπαραθέτει στην πιο προοδευτική καπιταλιστι­ κή πολιτική την ξεπερασμένη πολιτική της εποχής του ελεύθε­ ρου εμπορίου και της εχθρικής στάσης απέναντι στο κράτος. Ο συλλογισμός αυτός του Κάουτσκι. Ας αρχίσουμε με μια περικοπή του Χίλφερντινγκ. Αποδείχνεται ότι οι εξαγωγές και οι εισαγωγές αυτές αυξήθηκαν λιγότερο από ό. αλλά μόνο ο σοσιαλισμός. Αντί για ανάλυση και ξεσκέπασμα των βαθιών αντιθέσεων του ιμπεριαλισμού βλέπουμε μόνο ένα ρεφορμιστικό «ευσεβή πόθο» να τις αγνοήσουν. Ο Κάουτσκι παίρνει τα στοιχεία για τις εξαγωγές και τις εισαγωγές της Αγγλίας από την Αίγυπτο για το 1872 και 1912. αλλά αποκλειστικά και μόνο * Kautsky. «έχουν γίνει δεκτά ομόφωνα από όλους τους σοσιαλιστές θεωρητικούς».τι οι γενικές εξαγωγές και ει­ σαγωγές της Αγγλίας. στον ιμπεριαλισμό. δεν μπορεί να εί­ ναι το ελεύθερο εμπόριο. που επαναλαμβάνεται με χίλιους τρόπους από τον ρώσο ασπιδοφόρο του (και ρώσο προστάτη των σοσιαλσωβινιστών) κύριο Σπεκτάτορ. Νυρεμβέργη. 70 .). κάτω από την απλή επίδρα­ ση των οικονομικών παραγόντων. που τα συμπεράσματά του. Η απάντηση του προλεταριάτου στην οικονομική πολιτική του χρηματιστικού κεφαλαίου. σελ. θα αναπτυσσόταν λιγότερο». που έχει μετατραπεί σε αντιδραστικό ιδανικό. Η 2Γυντ. αλλά με την ειρηνική δημοκρατία»·. Σκοπός τώ­ ρα της προλεταριακής πολιτικής δεν μπορεί να είναι το ιδανικό της αποκατάστασης του ελεύθερου συναγωνισμού. 72 και 70 (Κάουτσκι «Το εθνικό κράτος. αποτελεί τη βάση της καουτσκιστικής κριτικής του ιμπεριαλισμού και γΓ αυτό πρέπει να σταθούμε σ ’ αυτόν πιο λεπτομερειακά.διαλπασιφιστές). Να ένα μικρό δείγμα της οικονομικής κριτικής του ιμπερια­ λισμού από τον Κάουτσκι. 1915. Και ο Κάουτσκι συμπεραίνει: «δεν έχουμε κανένα λόγο να υποθέτουμε ότι χωρίς τη στρατιωτική κατάληψη της Αιγύπτου. το εμπόριο μαζί της.

Τι σημαίνει αυτό. γιατί το ιδανικό αυτό αντικειμενικά τραβάει προς τα πίσω. 71 . Α π’ όποια μεριά κι αν εξετάσετε τους συλλογισμούς του Κάουτσκι. όπως λέει ο Σπεκτάτορ: το εμπόριο των αγγλικών αποικιών με την Αγγλία α­ ναπτύσσεται τώρα πιο αργά απ’ ό. συγκέντρωση που γεννάει το μονοπώλιο. τόσο ισχυρότερη είναι η συγκέ­ ντρωση της παραγωγής και του κεφαλαίου. σελ 567.τι με τις άλλες χώρες — κι αυ­ • «Το χρηματιστικό κεφαλαίο». «την απλή επίδραση των οικονομικών παραγόντων». Ας παραδεχτούμε ότι είναι έτσι. ούτε από τη μονοπωλιακή κατοχή των α­ ποικιών από μερικές χώρες. όταν αυτός έχει πια γεννήσει το μονοπώλιο. την «ειρηνική δημοκρατία». ' Οσο όμως πιο γρήγορα γίνεται η ανάπτυξη του ε­ μπορίου και του καπιταλισμού. από το μονοπωλιακό καπιταλισμό προς το μη μονοπωλιακό και είναι ρεφορμιστική απάτη. που είναι αδύνατο να υπάρχει. ούτε από τους «δεσμούς» ή την καταπίεση (δηλαδή πάλι από το μονοπώλιο) απομέρους του χρηματιστικού κεφαλαίου. δε θα βρείτε σ ’ αυτούς τίποτε άλλο από αντιδραστικότητα και αστικό ρεφορμισμό. Το εμπόριο με την Αίγυπτο (ή με άλλη αποικία ή μισοαποικία) «θα αναπτυσσόταν» περισσότερο χωρίς τη στρατιωτική κα­ τάληψη. ότι ο ελεύθερος συναγωνισμός. χωρίς τον ιμπεριαλισμό. υπερασπίζοντας για την εποχή του χρηματιστικού κεφαλαίου ένα «αντιδραστικό ι­ δανικό».η ολοκληρωτική εξάλειψη του συναγωνισμού με την κατάργη­ ση του καπιταλισμού»*. Αν διορθώσουμε αυτό το συλλογισμό και πούμε. Ο Κάουτσκι ξέκοψε από το μαρξισμό. θα ανάπτυσσε πιο γρήγορα τον καπιταλισμό και το εμπόριο. ωστόσο αυτό δεν είναι επιχείρημα υπέρ του ελεύθερου συναγωνισμού. χωρίς το χρηματιστικό κεφά­ λαιο. και το «νόημα» αυτό είναι παραλογισμός. Και τα μονοπώλια έχουν πια γεννηθεί ακριβώς από τον ελεύθερο συναγωνισμό. Οτι ο καπιταλισμός θα αναπτυσσόταν γρηγορότερα. αν ο ελεύθερος συναγωνισμός δεν περιοριζόταν ούτε από τα μονοπώλια γενικά. χωρίς οποιοδήποτε μονοπώλιο. Ακόμη κι αν τα μο­ νοπώλια άρχισαν τώρα να επιβραδύνουν την ανάπτυξη. Οι συλλογισμοί του Κάουτσκι δεν μπορεί να έχουν άλλο νό­ ημα.

το «ντάμπινγκ». που δανείζονται απ’ αυτήν χρήματα και 2) στις οικονομικά ανεξάρτητες χώρες. Αν η Γερμανία αναπτύσσει πιο γρήγορα το εμπόριό της με τις αγγλικές αποικίες α π ’ ό. πλησίασε παρ’ όλα αυτά σε μια περισσότερο επιστημονική επεξεργασία των στοι­ χείων της εμπορικής στατιστικής. αλλά μιας άλλης χώρας (της Αμερικής. Δε συγκρίνει μια τυχαία παρ­ μένη χώρα. πιο οργανωμένος. αυτό α­ ποδείχνει απλώς ότι ο γερμανικός ιμπεριαλισμός είναι πιο φρέ­ σκος.τι η Αγγλία. ή μόνο μια αποικία με τις υπόλοιπες χώρες. πιο δυνατός. ενώ στο εξωτε­ ρικό τα πουλάνε πολύ φθηνότερα. παρακάτω. το ένα χρηματιστικό κεφάλαιο ενάντια στο άλλο. Είναι αξιοπρόσεκτο το γεγονός ότι ακόμη και ο αστός οικο­ νομολόγος Α. Και να το αποτέλεσμα: 72 . Είναι γνωστό ότι τα καρτέλ οδήγησαν σε προστατευτικούς δασμούς νέου. ανώτερος από τον αγγλικό. αλλά συ­ γκρίνει τις εξαγωγές μιας ιμπεριαλιστικής χώρας 1) στις χώρες που είναι οικονομικά εξαρτημένες απ’ αυτήν. Λάνσμπουργκ. ε π i σ η ς ο ιμπεριαλισμός. αντικατάσταση του μαρξισμού με το μικροαστικό ρεφορμισμό. Γιατί την Αγγλία την χτυπάει ε π ί σ η ς το μονοπώλιο. Είναι γνωστό. αλλά παλεύει ο ένας ι­ μπεριαλισμός ενάντια στον άλλον. το χαρα­ κτηριστικό για τα καρτέλ και για τοχρηματιστικό κεφάλαιο σύ­ στημα της «εξαγωγής σε τιμές κάτω του κόστους». γιατί δεν παλεύει το ελεύθερο εμπόριο με τον προστα­ τευτισμό. που κριτικάρει τον ιμπεριαλισμό το ίδιο μικροαστικά όπως και ο Κάουτσκι. της Γερμανίας). με την αποικιακή εξάρτηση. που μπορούν να εξαχθούν. για να υποσκάψουν αυτόν που συναγωνίζονται. το ένα μονοπώλιο ενάντια στο άλλο. παραγραφή των βασικών γνωρισμάτων και των βασικών ιδιοτήτων του ιμπεριαλισμοί!. δεν αποδείχνει όμως καθόλου την «υπεροχή» του ελεύθερου ε­ μπορίου. για να επεκτείνουν στον ανώτατο βαθμό την παραγωγή τους κλπ. πρωτό­ τυπου τύπου: προστατεύονται (αυτό το τόνισε ήδη ο Έ νγκελς στον III τόμο του «Κεφαλαίου») εκείνα ακριβώς τα προϊόντα.τό επίσης δε σώζει τον Κάουτσκι. όπως λένε οι Ά γγλοι: μέσα στη χώρα τα καρτέλ πουλάνε τα προϊόντα τους σε μονοπωλιακές υψηλές τιμές. Η υ­ περοχή του γερμανικού ιμπεριαλισμού απέναντι στον αγγλικό είναι δυνατότερη από το τείχος των αποικιοκών συνόρων ή των προστατευτικών δασμών: το να αντλεί κανείς από δω «επιχείρη­ μα» υπέρ του ελεύθερου εμπορίου και της «ειρηνικής δημοκρα­ τίας» είναι προστυχιά.

..2 19.. ...2 177... ....7 48.....9 70........9 322....0 + 47<V + 73% + 143% + 73·'ό + 85?« +114% Σ ύ ν ο λ ο .. .... 1206.8 147.......2 137..... 48. ........5 52......1 εκατομμύρια μάρκα (1890)· ύστε­ 73 ...6 2264.....τι στις οι­ κονομικά ανεξάρτητες χώρες (υπογραμμίζουμε τη λέξη «αν».... Τον επόμενο χρόνο έπεσαν στα 39..0 84.....5 + 920....... χάρη σε δυο νέα δάνεια.. δεν παρατήρησε πως αν αυτοί οι αριθμοί α­ ποδείχνουν κάτι..4 64. έφτασαν πάλι το επίπεδο του 1891...0 60.. Οι γερμανικές εξαγωγές στην Πορτογαλία με τα δάνεια του 1888-1889 είχαν φτάσει τα 21... .1 64....... Σ ύ ν ο λ ο ...4 εκα­ τομμύρια μάρκα και.. Το δάνειο χρησιμοποιήθηκε κυρίως για την αγορά σιδηροδρομικού υλικού που το προμήθευε η Γερμανία.. Το 1891 οι γερμανικές εξαγωγές στη Ρουμανία είχαν φτάσει τα 55 εκατομμύρια μάρκα.... .1 ( Μεγάλη Β ρετανία.. μάρκα) Σε χώρες τξαρτημένες οικονομικά από ιη Γερμανία Σε χώρες ανιξαρτητΓς οικονομικά από τη Γερμανία 1889 190» Αύξηση Ρουμανία___ Πορτογαλία Αργεντινή ..... αυτό στρέφεται μόνο ενάντια σ ’ αυτόν τον ίδιο...8 32..3 29.7 28. ..... α π ’ ό... .8 210. Ολλανδική Ινδία ___ 651.4 437...... ^ Ε λ βετία .......Εξαγωγές της Ιερμανίας (σε εκατομ..4 εκατομμύρια. Β ρ α Ο λία ____ Χ ιλ ή .8 451. Μόνο στα πολύ πρόσφατα χρόνια.... κα­ τά περίεργο τρόπο.....5 40. γιατί η στατιστική του Λάνσμπουργκ δεν είναι καθόλου πλή­ ρης)· Εξετάζοντας τη σχέση των εξαγωγών με τα δάνεια..... ... οι οποίες από τα προηγούμενα ήδη χρόνια έδιναν προκαταβολές έναντι του δανείου.8 997..4 21. ... ο Λάν­ σμπουργκ γράφει: «Το 1890/91 είχε κλειστεί συμφωνία για την έκδοση ενός ρουμανικού δανείου με τη μεσολάβηση γερμανικών τραπεζών... μειώθηκαν το 1900 ως τα 25.....( + 135% + 1 2Τ~ι + 205«« +3630·...........7 + 53°} + Ι08<. Γαλλία ....... 1 Β έλ γιο . «στω και λίγο. 1 Α υσ τρ α λ ία ..4 + 87* Ο Λάνσμπουργκ δεν έκανε γενικές αθροίσεις και γι ’ αυτό...... ...8 401. γιατί οι εξαγωγές στις οικονομικά εξαρτημένες χώρες έχουν αυ­ ξηθεί παρ ’ όλα αυτά πιο γρήγορα. με διακοπές...2 8. 234......... Τουρκία..

4 εκατομμύρια»*.2 και 7. δεύτερο.ά. πράγμα που συνδεόταν με τα νέα δάνεια του κράτους και των δήμων. 1909 . οι εξαγωγές ανέβηκαν στα 84. Τα γεγονότα όμως μιλάνε ξεκάθαρα: το ανέβασμα των εξαγωγών συνδέεται ακριβώς με τις απάτες και τις μανούβρες του χρηματιστικού κεφαλαίου. βγάζοντας κέρδος από το δάνειο. δηλαδή ούτε το ένα τρίτο.5 εκατομμύρια. όταν ξοδεύεται για την αγορά προϊόντων του Κρουπ η σιδηρο­ δρομικού υλικού του συνδικάτου ατσαλιού κ.ε. Δύο χρόνια αργότερα οι εξαγωγές ήταν όλο-όλο 18. για να ξαναπέσουν το 1908 στα 52. με τη χρηματοδότηση της ανέγερσης εργοστασίων ηλεκτρισμού και με άλλες πιστωτικές πράξεις. πό­ σο «ακριβά» στοιχίζουν στον Κρουπ τα εκατομμύρια που πληρώνει σε δωροδοκίες για την έκδοση ξένων δανείων κλπ. Ο Λάνσμπουργκ βγάζει α π ’ αυτά τα γεγονότα ένα διασκεδαστικό μικροαστικό ηθικό συμπέρασμα: πόσο άστατες και ανισόμετρες είναι οι εξαγωγές που συνδέονται με δάνεια.7 εκα­ τομμύρια μάρκα. γιατί είναι πιο επιστημονική από τη στατιστική του Κάουτσκι και του Σπεκτάτορ. Επαναλαμβάνουμε ότι δε θεωρούμε καθόλου τη στατιστική του Λάνσμπουργκ τέλεια. Μόνο το 1901 έ­ φτασαν και ξεπέρασαν το επίπεδο του 1889.4 εκατομμύ­ ρια και έφτασαν το παλιό επίπεδό τους μόλιξ το 1903. μα γδέρνει δυο φορές το ίδιο βόδι: πρώτο. που η έκ­ δοσή του έγινε το 1906 με τη μεσολάβηση γερμανικών τραπε­ ζών. 74 . Ακόμη πιο ανάγλυφα είναι τα στοιχεία για το εμπόριο Γερμανίας-Αργεντινής. πόσο άσχη­ μο είναι να εξάγονται κεφάλαια στο εξωτερικό αντί να αναπτύσ­ σεται «φυσιολογικά» και «αρμονικά» η ντόπια βιομηχανία. αελ. βγάζοντας κέρδος από το ίδιο επίσης το δάνειο.ρα. έπεσαν στα 16. Οι εξαγωγές στη Χιλή αυξήθηκαν με το δάνειο του 1889 σε 45. έπρεπε όμως οπωσδήποτε να την ανα­ φέρουμε.7 εκατομμύρια (1907). που δε νοιάζεται για την αστική ηθική. Για να κρίνει κανείς τη σημασία του • «Di« Bank».6 εκατομμύρια. ' Υστερα από ένα νέο δάνειο. Χάρη στα δάνεια του 1888 και 1890 οι γερ­ μανικές εξαγωγές στην Αργεντινή έφτασαν το 1889 τα 60. 2.2 εκατομμύρια μάρκα (1892) και έπεσαν ύστερα από ένα χρό­ νο στα 22. στα δύο επόμενα χρόνια. γιατί ο Λάνσμπουργκ καταπιάνε­ ται σωστά με το ζήτημα. 819 κ.

και στη μη καρτελοποιημένη βιομηχα­ νία. σημαίνει ότι ξεφεύγει και σκεπάζει την ουσία ακριβώς της υπόθεσης. Η θεωρητική κριτική του Κάουτσκι για τον ιμπεριαλισμό. 75 . έναν ιμπεριαλισμό μ’ έναν άλλο ιμπεριαλισμό. υπεριμπεριαλιστική πολιτι­ κή. από την άλλη κλπ.χρηματιστικού κεφαλαίου στο ζήτημα των εξαγωγών κλπ.. πρέηει να ξέρει να ξεχωρίζει τη σύνδεση που υπάρχει ειδικά και μό­ νο ανάμεσα στις εξαγωγές και στις μανούβρες των χρηματιστών. μια μισοαποικία ή αποικία (Αίγυπτο) με όλες τις υπόλοιπες χώρες. αν αυτή είναι πραγματοποιήσιμη. Τον ίδιο εντελώς αντιδραστικό χαρακτήρα έχει η περιβόητη θεωρία του «υπεριμπεριαλισμού». Για τη λύση όμως του ζητήματος. 30 του Απρίλη 1915. 144. που η καθε­ μιά τους έχει μια σειρά απολίτιστες αποικίες και εξαρτημένες * «Ν α « Ζβ«». δεν υπάρχουν α­ κόμη αρκετές προϋποθέσεις»*. που επινόησε ο Κάουτσκι. Δεν μπορεί τάχα τη σημερινή ιμπεριαλιστική πολιτική να την εκτοπίσει μια νέα. Χόμπσον: «Ο χριστιανισμός. Συ­ γκρίνετε το συλλογισμό που έκανε το 1915 πάνω σ ’ αυτό το θέμα με το συλλογισμό του Χόμπσον το 1902: Κάουτσκι: «. από τη μια μεριά. χρησιμεύει μόνο σαν μέσο κηρύγματος της ειρήνης και της ενότητας με τους οπορ­ τουνιστές και τους σοσιαλσωβινιστές. δεν έχει τίποτε το κοινό με το μαρξισμό. ανάμεσα στις γιγάντιες «επιχειρήσεις» (και τα γιγάντια κέρδη) του χρηματιστικού κεφαλαίου και στο «τίμιο» εμπόριο στην ελεύθερη αγορά. Το να συγκρίνει όμως κανείς έτσι α­ πλά τις αποικίες γενικά με τις μη αποικίες. την αντίθεση ανάμεσα στα καρτέλ και τα τραστ.. ειδικά και μόνο ανάμεσα στις εξαγωγές και στην πώληση των προϊόντων των καρτέλ κλπ. ο οποίος έχει σταθεροποιηθεί σε μερικές μεγάλες ομοσπονδιακές αυτοκρατορίες. γιατί η κριτική αυτή πα­ ρακάμπτει και συγκαλύπτει ίσα-ίσα τις πιο βαθιές και ριζικές α­ ντιθέσεις του ιμπεριαλισμού: την αντίθεση ανάμεσα στα μονο­ πώλια και στον ελεύθερο συναγωνισμό που υπάρχει πλάι σ ’ αυ­ τά. Μια παρόμοια νέα φά­ ση του καπιταλισμού είναι πάντως νοητή. που θα έβαζε στη θέση της πάλης ανάμεσα στα εθνικά χρηματιστικά κεφάλαια την κοινή εκμετάλλευση του κόσμου από το διεθνώς ενωμένο χρηματιστικό κεφάλαιο.

δηλαδή το πραγματικό κοινωνικό νόημα της «θεωρίας» τους. την Ινδοκίνα και την Κίνα. για να πεισθεί πόσο ψεύτικες εί­ ναι οι προοπτικές που προσπαθεί να υποβάλει ο Κάουτσκι στους γερμανούς εργάτες (και στους εργάτες όλων των χωρών). Ας πά­ ρουμε την Ινδία. Εκτός από την επινόηση μιας νέας πάνσοφης λεξούλας με την αντικατάσταση ενός λατι­ νικού προθέματος με ένα άλλο. που έχασαν όχι λίγους σκοτωμένους στις μάχες της Νό­ τιας Αφρικής και που ανταμείφθηκαν με αύξηση των φόρων. φαίνεται σε πολλούς σαν η πιο νόμιμη ανάπτυξη των σύγχρονων τάσεων και μάλιστα ανάπτυξη τέτια. Είναι γνωστό ότι αυτές τις τρεις αποικιακές και μισοαποικιακές χώρες με πληθυ­ 76 . με την α­ πόσπαση της προσοχής τους από τις οξυμένες αντιθέσεις και τα ακανθώδη προβλήματα της σύγχρονης εποχής και τον προσανα­ τολισμό της προσοχής τους προς τις απατηλές προοπτικές κά­ ποιου δήθεν νέου μελλοντικού «υπεριμπεριαλισμού». Ουλτραϊμπεριαλισμό ή υπεριμπεριαλισμό ονόμασε ο Κάουτσκι αυτό που 13 χρόνια πριν α π’ αυτόν ο Χόμπσον το ονόμαζε ιντεριμπεριαλισμό ή διιμπεριαλισμό.χώρες. Ό σ ο αγαθές κι αν είναι οι προθέσεις των άγγλων παπάδων ή του μελιστάλαχτου Κάουτσκι. που θα έδινε τις περισσότερες ελπίδες για διαρκή ειρήνη πάνω στη στέρεη βάση του ιντεριμπεριαλισμού (διιμπεριαλισμού)». αρκεί να συγκρίνει λογικά κανείς τα πασίγνω­ στα. Εξαπάτη­ ση των μαζών — εκτός απ’ αυτό. αδιαφιλονίκητα γεγονότα. το αντικειμενικό. για να εξασφαλιστούν μεγαλύτερα κέρδη στους άγγλους χρηματι­ στές. Και ποια παρηγόρια μπορούσε να είναι καλύτερη από την παρηγόρια ότι ο ιμπεριαλισμός δεν είναι και τόσο κακός. που είναι ικανός να εξασφαλίζει διαρκή ειρήνη. Πραγματικά. η πρόοδος της «επιστημονικής» σκέψης του Κάουτσκι συνίσταται μονάχα στην απαίτηση να πα­ ρουσιάζει για μαρξισμό αυτό που ρ Χόμπσον το περιγράφει ου­ σιαστικά σαν υποκρισία των άγγλων παπάδων. απολύτως τίποτε άλλο δεν υ­ πάρχει στη «μαρξιστική» θεωρία του Κάουτσκι. είναι ένα και μόνο ένα: η πιο αντιδραστική παρηγόρια των μαζών με τις ελπίδες ότι είναι δυνατόν να υπάρ­ χει διαρκής ειρήνη στις συνθήκες του καπιταλισμού. ήταν απόλυτα φυσι­ κό το αξιοσέβαστο αυτό στρώμα να στρέψει τις κύριες προσπάθειές του στο να παρηγορήσει τους άγγλους μικροαστούς και ερ­ γάτες. ' Υστερα από τον πόλεμο των Ά γγλω ν ενάντια στους μπόερς. ότι βρίσκεται κοντά στον ιντερ-(ή ούλτρα-) ιμπεριαλισμό.

Αρκεί να μπει ξεκάθαρα το ερώτημα. τη γενική οικονομική.χ.. Ας υποθέσουμε ότι όλες οι ιμπεριαλιστικές Δυνάμεις συ­ γκροτούν μια συμμαχία για το «ειρηνικό» μοίρασμα των παρα­ πάνω ασιατικών χωρών. αν συγκρίνουμε την καπιταλιστική της δύναμη με τη δύναμη της τότε Αγγλίας. Αυτές Οα είναι «διιμπεριαλιστικές» ή «υπεριμπεριαλιστικές» συμμαχίες. Πριν από μισό αιώνα η Γερμανία ήταν ένα αξιοθρήνητο μηδενικό. της Ιαπωνίας. αποικιών κ. ΓΓ αυτό οι «διιμπεριαλιστικές» ή «υπεριμπεριαλιστικές» συμμαχίες στην καπιταλιστική πραγματικότητα και όχι στην ευτελή μικροαστική φαντασία των άγγλων παπάδων ή του γερ­ 77 . τις συγκρούσεις και την πάλη σε όλες τις πιθανές μορφές. εκτός από αρνητική. συμφερόντων.σμό 600-700 εκατομμύρια ψυχές τις εκμεταλλεύεται το χρηματιστίκό κεφάλαιο μερικών ιμπεριαλιστικών δυνάμεων: της Αγ­ γλίας. Αυτό θα είναι ένα «διεθνώς ενωμένο χρηματιστικό κεφάλαιο». ότι θα απόκλειαν τις προστριβές. η μια ενάντια στην άλλη. των Ενωμένων Πολιτειών κλπ. με σκοπό να υπερα­ σπίσουν ή να επεκτείνουν τις κτήσεις. ' Εμπρακτα παραδείγματα μιας τέτιας συμμαχίας υπάρχουν στην ιστορία του 20ου αιώνα. κλάδων της βιο­ μηχανίας και χωρών. Γεννιέται το ερώτημα: είναι «νοητό» άραγε να υποθέτει κανείς ότι σε συνθήκες διατή­ ρησης του καπιταλισμού (και ακριβώς τέτιες συνθήκες προϋπο­ θέτει ο Κάουτσκι) οι συμμαχίες αυτού του είδους δε θα ήταν ολι­ γόχρονες. γιατί στις συνθήκες του καπιταλισμού δεν μπορεί να υπάρχει ισόμετρη ανάπτυξη των χωριστών επιχειρήσεων.ά. Γιατί στις συνθήκες του καπιταλισμού δεν είναι νοητή άλλη βάση για το μοίρασμα των σφαιρών επιρροής. στις σχέσεις των Δυνάμεων προς την Κίνα21. τραστ. εκτός από τη βάση που υπολογίζει τη δύναμη των χωρών που συμμετέχουν στο μοίρασμα. Το ίδιο και η Ιαπωνία σε σύγκριση με τη Ρωσία. τη στρατιωτική κλπ. για να μην μπορεί να δόσει κανείς άλλη απάντηση. δύναμη. Ας υποθέσουμε ότι αυτές οι ιμπεριαλιστικές χώρες συνά­ πτουν συμμαχία. Η δύναμη όμως δεν αλλάζει ομοιόμορφα στις χώρες που συμμετέχουν στο μοίρασμα. της Γαλλίας. τη χρηματιστική. π. Είναι εντελώς ακατανόητο. τα συμφέροντα και τις «σφαίρες επιρροής» τους στα παραπάνω ασιατικά κράτη. Είναι λοιπόν «νοητό» να προϋποθέτει κανείς ότι ύστερα από καμιά δεκαριά χρόνια θα έμενε αμετάβλη­ τος ο συσχετισμός των δυνάμεων ανάμεσα στις ιμπεριαλιστικές Δυνάμεις.

vol. αποσπά τον ένα κρίκο της ενιαίας αλυσίδας από τον άλλο. που προε­ τοιμάζει τη μεθαυριανή ξανά «ειρηνική» γενική συμμαχία για το μοίρασμα λ. Ο αμερικανός Χιλ. στον πρόλογο του βιβλίου του «Η ιστο­ ρία της διπλωματίας στη διεθνή ανάπτυξη της Ευρώπης». με τη μορφή ενός ιμπεριαλιστι­ κού συνασπισμού ενάντια σ ’ έναν άλλο ιμπεριαλιστικό συνα­ σπισμό.χ.. κλπ. για να τους συμφιλιώσει με τους νε­ κρούς ηγέτες τους. p X 78 .3) την εποχή του «εμπορικού ιμπεριαλισμού»* των ημερών μας. Αντί της ζωντανής σύνδε­ σης των περιόδων της ιμπεριαλιστικής ειρήνης με τις περιόδους των ιμπεριαλιστικών πολέμων. I. ή με τη μορφή μιας γενικής συμμαχίας όλων των ιμπε­ ριαλιστικών Δυνάμεων — αποτελούν απλώς αναπόφευκτες «ανά­ παυλες» ανάμεσα στους πολέμους. της Τουρκίας κλπ. γεννώντας τη δια­ δοχή των μορφών της ειρηνικής και της μη ειρηνικής πάλης πά­ νω στο ίδιο ακριβώς έδαφος των ιμπεριαλιστικών σχέσεων και των αμοιβαίων σχέσεων της παγκόσμιας οικονομίας και της πα­ γκόσμιας πολιτικής. Οι ειρηνικές συμμαχΐες προε­ τοιμάζουν τους πολέμους και με τη σειρά τους ξεπηδούν από τους πολέμους. Ο πάνσοφος όμως Κάουτσκι. ’ Ενας άλλος συγγραφέας χωρίζει την ιστορία της «παγκό­ σμιας πολιτικής» της Μεγάλης Βρετανίας από το 1870 και δω σε 4 περιόδους: I) την πρώτη ασιατική (πάλη ενάντια σ την κίνηση της Ρωσίας στην Κεντρική Ασία με κατεύθυνση προς την Ινδία)· 2) την αφρικανική (περίπου 1885-1902) — πάλη ενάντια στη * David Jayne Hill «A History o f the Diplomacy in the international develo­ pment of Europe». μάλιστα υπέρ υπεριμπεριαλιστική) συμμαχία όλων των δυνάμεων για τον «κατευ­ νασμό» της Κίνας (θυμηθείτε την καταστολή της εξέγερσης των μπόξερ22) από την αυριανή μη ειρηνική σύγκρουση. για να καθη­ συχάσει τους εργάτες και να τους συμφιλιώσει με τους σοσιαλσωβινιστές που πέρασαν με το μέρος της αστικής τάξης. αποσπά τη σημερινή ειρηνική (και υπεριμπεριαλιστική. καθορίζοντας η μια την άλλη.μανού «μαρξιστή» Κάουτσκι — με οποιαδήποτε μορφή κι αν κλείνονται αυτές οι συμμαχΐες. ο Κάουτσκι προσφέρει στους ερ­ γάτες μια νεκρή αφαίρεση. ξεχω­ ρίζει τις παρακάτω περιόδους της νεότατης ιστορίας της διπλωματΓας: 1) την εποχή της επανάστασης· 2) το συνταγματικό κίνη­ μα.

δε γίνεται χωρίς ν ’ αφήσει ί­ χνη και στην κριτική των πολιτικών ιδιοτήτων του ιμπεριαλι­ σμού που κάνει ο συγγραφέας αυτός. προετοίμαζε την πολιτική συμμαχία αυτών των χωρών. συγκάλυψη που μετατρέπεται αναπότρεπτα σε εξωραϊσμό του ιμπεριαλισμού.ά. αναφέροντας πως το γαλλικό χρηματιστικό κεφάλαιο με τις πράξεις του στην Ιταλία. η πάλη όλων των ευρωπαϊ­ κών κεφαλαίων για τα δάνεια της Κίνας κ. «Οι πολιτικές αψιμαχίες των εμπροσθοφυλακών διαδραματίζονται πάνω στο οικονομικό έδα­ φος». Ο ιμπεριαλισμός είναι η ε­ ποχή του χρηματιστικού κεφαλαίου και των μονοπωλίων. δηλαδή προς την παραβίαση της εθνικής ανεξαρτη­ σίας (γιατί η προσάρτηση δεν είναι τίποτε άλλο παρά παραβία­ ση της αυτοδιάθεσης των εθνών). που παντού έχουν την τάση προς την κυριαρχία και όχι προς την ε­ λευθερία. Επαναστατικοποιούνται ριζικά οι παλιές κοινωνικές σχέσεις. 178. Ιδιαίτε­ ρα οξύνεται επίσης η εθνική καταπίεση και η τάση προς τις προ­ σαρτήσεις. Ο Χίλφερντινγκ υπογραμμίζει σωστά τη σχέση ανάμεσα στον ιμπεριαλισμό και την ένταση της εθνικής καταπίεσης: «Στις χώρες που μόλις ανακαλύφθηκαν —γράφει— το εισαγόμενο κεφάλαιο εντείνει τις αντιθέσεις και προκαλεί την αδιάκοπα αναπτυσσόμενη αντίσταση των λαων. όξυνση στο έπακρο των αντιθέσεων και σ ’ αυτό τον τομέα — να το αποτέλεσμα αυτών των τάσεων. Η αντίσταση αυτή εύκολα μπορεί να πάρει επικίνδυνες διαστάσεις ενάντια στο ξένο κεφάλαιο. ενάντια στους ει­ σβολείς. Η συγκάλυψη των πιο βαθιών αντιθέσεων του ιμπεριαλισμού από τον Κάουτσκι. 79 . σπάει η χιλιόχρονη αγρο­ * Schilder. Αντίδραση σ* όλη τη γραμμή κάτω από οποιοδήποτε πολιτικό καθεστώς. έγραφε ακόμη από το 1905 ο τραπεζικός «παράγοντας» Ρίσερ.Γαλλία για το μοίρασμα της Αφρικής («Φασόντα»23 1898 — πα­ ραλίγο πόλεμος με τη Γαλλία)· 3) τη δεύτερη ασιατική (σύμφω­ νο με την Ιαπωνία ενάντια στη Ρωσία) και 4) την «ευρωπαϊκή» — κυρίως ενάντια στη Γερμανία*. σελ. που ξυπνούν και αποκτούν εθνική συνείδηση. Να λοιπόν ποια εί­ ναι η ζωντανή πραγματικότητα των «υπεριμπεριαλιστικών» ει­ ρηνικών συμμαχιών στην αδιάρρηκτη σύνδεσή τους με τις καθα­ ρά ιμπεριαλιστικές συγκρούσεις. πώς ξετυλίχτηκε η πάλη ανάμεσα στη Γερμα­ νία και την Αγγλία για την Περσία. στο έργο που αναφέραμε.

Και δε θα χρειαστεί άραγε να ομολογήσουμε ότι ο «αγώνας» τρυ Ιάπωνα ε­ νάντια στις προσαρτήσεις μπορεί να θεωρηθεί ειλικρινής και πολιτικά τίμιος αποκλειστικά και μόνο στην περίπτωση που θα ξεσηκωθεί ενάντια στην προσάρτηση της Κορέας από την Ιαπω- * «Το χρηματιστικο κεφαλαίο». που είναι η πιο αβλαβής και η πιο ευπρόσδεκτη για τους οπορτουνιστές. ότι λογουχάρη η Αλσατία και η Λωραίνη είναι προσαρτημένες από τη Γερμανία. ότι στην εποχή του ιμπεριαλισμού δεν μπορεί να υπάρχει ενότητα με τους οπορτουνιστές. που του υπόσχονται τις λαμπρότερες προοπτικές και το ευρωπαϊκό κεφάλαιο μπορεί να διατηρεί την κυριαρχία του μονάχα με την αδιάκοπη αύξηση των στρατιωτικών του δυνάμεων»*. αλλά και στις παλιές. παραβλέπει ένα εξαιρετικά επιτακτι­ κό ζήτημα. Γεννιέται το ερώτημα: Θα πιστέψουν άραγε πολλοί ότι το κάνει αυτό από έχθρα προς τις προσαρτήσεις γενικά και όχι από την επιθυμία να προσαρτήσει ο ίδιος τα νησιά των Φιλιππινών. Ο ίδιος ο καπιταλισμός δίνει λίγο-λίγο στους υποδουλωμένους τα μέσα και τους τρόπους για την απελευθέρωσή τους. ας πάρουμε ένα παράδειγμα. Αυτό το κίνημα ανεξαρτησίας απειλεί το ευρωπαϊκό κεφάλαιο στις πιο πολύτιμές του περιοχές εκμετάλλευσης.τική απομόνωση «των εθνών που έμειναν έξω α π ’ την ιστορία». ο ιμπεριαλι­ σμός οδηγεί σε προσαρτήσεις. Και οι υποδουλω­ μένοι προβάλλουν τον ίδιο σκοπό. που κάποτε φαινόταν στα ευ­ ρωπαϊκά έθνη ο ανώτερος α π ’ όλους: τη δημιουργία ενιαίου ε­ θνικού κράτους σαν μέσου για την οικονομική και πολιτιστική ελευθερία. Για να χαρακτηρίσουμε αυτή την «παρέκκλιση της σκέψης» του Κάουτσκι. Απευθύνεται άμεσα στο γερμανικό α­ κροατήριο. Ενώ ο Κάουτσκι παίρνει θέση ενάντια στο δυνάμωμα της πολιτικής αντί­ δρασης του ιμπεριαλισμού. Ενώ παίρνει θέση ενά­ ντια στις προσαρτήσεις. 487 80 . στο δυνάμωμα της εθνική». τα έθνη αυτά τραβιούνται στη δίνη του καπιταλισμού. Ας υποθέσουμε ότι ένας Ιάπωνας καταδικάζει την προσάρτηση των Φιλιππινών από τους Αμερικανούς. κατα­ πίεσης και συνεπώς και στην ένταση της αντίστασης. κι όμως συγκαλύπτει ακριβώς το πιο σπουδαίο και το πιο επίκαιρο. προσδίνει σ ’ αυτή του την αντίθεση μια τέτια μορφή. Σ ’ αυτό πρέπει να προσθέσουμε ότι όχι μόνο στις χώρες που ανακαλύφθηκαν τελευταία.

τα μονοπώλια οδήγησαν στην ένταση της αρπαγής των σπουδαιότερων πηγών πρώτων υλών. X. είναι πέρα­ σμα από την καπιταλιστική σε μια υψηλότερη κοινωνικο­ οικονομική μορφή οικονομίας. Είδαμε τι τεράστιο ρόλο παίζουν αυτά στη σύγχρονη οικονομική ζωή. Και μ ’ αυτό καθο­ ρίζεται ήδη η ιστορική θέση του ιμπεριαλισμού. Η ΙΣΤΟΡΙΚΗ ΘΕΣΗ ΤΟΥ ΙΜΠΕΡΙΑΛΙΣΜΟΥ Είδαμε ότι. τα τραστ. τα καρτέλ. Εί­ ναι οι μονοπωλιακές ενώσεις των καπιταλιστών.via. και αν τα πρώτα βήματα στο δρόμο της καρτελοποίησης έγιναν νωρίτερα στις χώρες με υψηλούς προστατευτικούς δασμούς (Γερμανία. και η οικονομική και η πολιτική κριτική του ιμπε­ ριαλισμού. το μονοπώλιο ξεπήδησε από τη συγκέντρωση της παραγωγής σε μια πολύ υψηλή βαθμίδα της ανάπτυξής της. Δεύτερο. από την προσπάθεια να υ­ περασπίσει με κάθε θυσία την ενότητα με τον οπορτουνισμό που καταρρέει μέσα στο ευρωπαϊκό εργατικό κίνημα. και ακριβώς από τον ελεύθερο συναγωνισμό. στην Αγγλία με το σύστημά της του ελεύθερου εμπορίου παρουσιάστηκε απλώς λίγο αργότερα το ίδιο ακριβώς βασικό γεγονός — γέννηση των μονοπωλίων από τη συγκέντρωση της παραγωγής. σύμφωνα με την οικονομική του ουσία. Πρώτο. Αμερι­ κή). γιατί το μονο­ πώλιο που γεννιέται πάνω στη βάση του ελεύθερου συναγωνι­ σμού. που είναι χαρακτη­ ριστικές για την εποχή που εξετάζουμε. Στις αρχές του 20ού αιώνα απόκτησαν απόλυτη υπεροχή στης προηγμένες χώρες. ιδιαίτερα για τη βασι­ κή και την πιο καρτελοποιημένη βιομηχανία της καπιταλιστι­ κής κοινωνίας: τη βιομηχανία του πετροκάρβουνου και του σι- . ο ιμπε­ ριαλισμός είναι μονοπωλιακός καπιταλισμός. τα συνδικάτα. είναι διαποτισμένες πέρα για πέρα από το εντελώς α­ συμβίβαστο με το μαρξισμό πνεύμα της απόκρυψης και της άμ­ βλυνσης των πιο βασικών αντιθέσεων. Και η θεωρητική ανάλυση του ιμπεριαλισμού που δίνει ο Κάουτσκι. Πρέπει να υπογραμμίσουμε ιδι­ αίτερα τέσσερα κύρια είδη μονοπωλίων ή τέσσερις κύριες εκ­ δηλώσεις του μονοπωλιακού καπιταλισμού. στην περίπτωση που θα απαιτήσει την ελευθερία αποχωρι­ σμού της Κορέας από την Ιαπωνία.

ήρθε αναπόφευκτα η εποχή της μονοπωλιακής κατοχής των α­ ποικιών και συνεπώς της εξαιρετικά οξυμένης πάλης για το μοίρασμα και το ξαναμοίρασμα του κόσμου. Στα πολυάριθμα «παλιά» ελατήρια της αποικιακής πολιτικής το χρηματιστικό κεφάλαιο πρόσθεσε και τον αγώνα για τις πηγές πρώτων υλών. αλλά με τον τύπο. — τέλος για οικο­ νομικό έδαφος γενικά. μπορούμε να πούμε. όπως αυτό συνέβαινε ακόμη ως το 1876. το μονοπώλιο προήλθε από τις τράπεζες. το μονοπώλιο προήλθε από την αποικιακή πολιτική. ' Οταν οι ευρωπαϊκές Δυνάμεις κατείχαν λ. Η μονοπωλιακή κατοχή των σπουδαιότερων πηγών πρώ­ των υλών αύξησε τεράστια την εξουσία του μεγάλου κεφαλαίου και όξυνε την αντίθεση ανάμεσα στην καρτελοποιημένη και τη μη καρτελοποιημένη βιομηχανία. που άρχισε από τον καιρό της 82 . Είναι πασίγνωστο πόσο ο μονοπωλιακός καπιταλισμός όξυ­ νε όλες τις αντιθέσεις του καπιταλισμού.όερου.χ. για τις «σφαίρες ε­ πιρροής». Τέταρτο. μονοπωλιακών κερδών κ. όταν όλος ο κόσμος είχε πια μοιραστεί. Μια χρηματιστική ολιγαρχία. δηλαδή για τις σφαίρες προσοδοφόρων συμφωνιών. Κάπου τρεις ως πέντε από τις μεγαλύτερες τράπεζες ενός οποιουδήποτε από τα πιο προηγμένο καπιταλιστικά έθνη πραγματοποίησαν την «προ­ σωπική ένωση·· του βιομηχανικού και του τραπεζικού κεφα­ λαίου. Ό τα ν όμως είχαν καταληφθεί πια τα 9/10 της Α­ φρικής (γύρω στα 1900). παραχωρήσεων. της «ελεύθερης αρπακτικής» κατάλη­ ψης εδαφών. Οι τράπεζες μετατράπηκαν από μετριόφρονες μεσολαβητικές επιχειρήσεις σε μονοπωλητές του χρηματιστικού κεφαλαίου. Τρίτο. που αποτελούν το μεγαλύτερο μέ­ ρος των κεφαλαίων και των χρηματικών εσόδων μιας ολόκλη­ ρης χώρας. τότε η αποικιακή πολιτική μπο­ ρούσε ν ’ αναπτύσσεται όχι με μονοπωλιακό τρόπο. που απλώνει ένα πυκνό δίχτυ σχέσεων εξάρτησης σε όλους χωρίς εξαίρεση τους οικονομικούς και πολιτικούς θεσμούς της σύγχρονης αστικής κοινωνίας — αυτή είναι η πιο ανάγλυφη εκδήλωση αυτού του μονοπωλίου. για την εξαγωγή κεφαλαίου. Η όξυνση αυτή των αντιθέσεων αποτελεί την πιο ισχυρή κινητήρια δύναμη της μεταβατικής ιστορικής περιόδου.ά. με τις αποικίες τους το ένα δέκατο της Αφρικής. Αρκεί να αναφέρουμε την ακρίβεια των ειδών και το ζυγό των καρτέλ. συγκέντρωσαν στα χέρια τους τη διαχείριση δισεκατομ­ μυρίων και δισεκατομμυρίων.

ορισμένοι κλάδοι της βιομη­ χανίας. που γίνεται κάποτε επικίνδυνο και για τον αμέριμνο πεζό και για τους ίδιους τους επιβάτες του αυτοκι­ νήτου». του κράτους-τοκογλύφου. αυτή όμως η ανάπτυξη όχι μόνο γίνεται γενικά πιο ανισόμετρη. η εκμετάλλευση ολοένα και μεγαλύτερου αριθμού μικρών ή αδύνατων εθνών από μια μι­ κρή χούφτα πλουσιότατα ή ισχυρότατα έθνη — όλα αυτά γέννη­ σαν τα διακριτικά γνωρίσματα του ιμπεριαλισμού. Τα μονοπώλια.οριστικής νίκης του παγκόσμιου χρηματιστικού κεφαλαίου. όχι μόνο με ειρηνικά μέσα. ακριβώς γιατί αναπτύχθη­ κε τόσο γρήγορα. Σαν σύνολο ο καπιταλισμός αναπτύσσεται ασύγκριτα πιο γρήγορα. δεν έχει καμιά αντίρρηση να περάσει σε μια πιο «ήρεμη» κατοχή των αποικιών που είναι για κατάληψη. Με τη σειρά του το χρηματιστικό αυτό κεφάλαιο. που α­ ναπτύχθηκε με ασυνήθιστη ταχύτητα. λέει: «Η όχι πολύ αργή πρόοδος της εποχής που προηγήθηκε (1848-1870) έχει απέναντι στην ταχύτητα της α­ νάπτυξης όλης της οικονομίας της Γερμανίας και ειδικά των τραπεζών της σ ’ αυτή την περίοδο (1870-1905) τη σχέση περί­ που που έχει η ταχύτητα της ταχυδρομικής άμαξας του παλιού καιρού προς την ταχύτητα του σημερινού αυτοκινήτου. αλλά η ανισομετρία εκδηλώνε­ ται επίσης στο σάπισμα ειδικά των χωρών που είναι πιο ισχυρές σε κεφάλαια (Αγγλία). η ολιγαρχία. σαν μια από τις τάσεις του ιμπεριαλισμού. που μας ανα­ γκάζουν να τον χαρακτηρίσουμε σαν παρασιτικό καπιταλισμό ή καπιταλισμό που σαπίζει. συγγραφέας μιας μελέτης για τις μεγάλες γερ­ μανικές τράπεζες. με μεγαλύτερη ή μικρότερη δύναμη πότε τη μια και πότε την άλλη α π ’ αυτές τις τάσεις. Στις Ενωμένες Πολιτείες η οικονομική ανάπτυξη στις τελευταίες δεκαετίες ή­ ταν ακόμη πιο γοργή από την ανάπτυξη της Γερμανίας και ακρι­ 83 . ορισμένα στρώματα της αστικής τάξης. Θα ήταν λάθος να νομίζει κα­ νείς ότι αυτή η τάση προς το σάπισμα αποκλείει τη γρήγορη α­ νάπτυξη του καπιταλισμού. που η αστική του τάξη ζει όλο και περισσότερο από την εξαγωγή κεφαλαίου και από το «κόψιμο κουπονιών». η τάση προς την κυριαρχία στη θέση των τάσεων προς την ελευθερία. Σχετικά με την ταχύτητα της οικονομικής ανάπτυξης της Γερ­ μανίας. ορισμένες χώ­ ρες εκδηλώνουν στην εποχή του ιμπεριαλισμού. η δημιουργία του «κράτους-εισοδηματία». από προηγούμενα. από τα πιο πλούσια έθνη. ο Ρίσερ. Ό χ ι. Ό λ ο και πιο εξόφθαλμα εκδηλώνε­ ται. το οποίο τρέχει τόσο ιλιγγιωδώς.

τραβώντας τους με το μέρος της αστικής τάξης του δοσμένου κλάδου ή του δο­ σμένου έθνους ενάντια σ ’ όλους τους υπόλοιπους. μιας από τις πολλές χώρες κλπ. τους δίνουν την οικονομική δυνατότητα να ε­ ξαγοράζουν ορισμένα στρώματα των εργατών. αν ακριβώς οι καλύτερα αμοιβόμενοι εργάτες έ­ δειχναν τάσεις προς τον οπορτουνισμό κλπ. Από την άλλη μεριά. Μερικοί συγγραφείς. χάρη στο γεγονός ότι μερικά ιμπεριαλιστικά γνωρίσματα ανάπτυξης παρατηρήθηκαν εδώ πολύ πιο νωρίς α π ’ ό.βώς χάρη σ ’ αυτό εκδηλώθηκαν πολύ καθαρά τα παρασιτικά γνωρίσματα του νεότατου αμερικανικού καπιταλισμού. λ. όπως η ταχύτητα με την οποία αναπτύσσεται ένα κακοήθες απόστημα σ ’ ένα γερό . η σύγκριση έστω και της δημοκρατικής αμερικανι­ κής αστικής τάξης με τη μοναρχική ιαπωνική ή γερμανική δεί­ χνει ότι ακόμη και η μεγαλύτερη πολιτική διαφορά αδυνατίζει στον ανώτατο βαθμό στην εποχή του ιμπεριαλισμού — όχι γιατί γενικά η διαφορά αυτή δεν είναι σημαντική. μα γιατί σ ’ όλες αυ­ τές τις περιπτώσεις γίνεται λόγος για μια αστική τάξη με σαφή γνωρίσματα παρασιτισμού. αν ο προ­ ηγμένος ακριβώς καπιταλισμός οδηγούσε στο δυνάμωμα του ο­ πορτουνισμού. συνηθίζουν να αγνοοούν το γεγονός του δεσμού που υπάρχει ανάμεσα στον ιμπεριαλισμό και τον οπορτουνισμό μέσα στο εργατικό κίνημα — γεγονός που τώρα χτυπάει ιδιαίτερα στα μάτια — με «στερεό­ τυπα αισιόδοξους» (στο πνεύμα του Κάουτσκι και του Χούισμανς) συλλογισμούς σαν τον παρακάτω: η υπόθεση των εχθρών του καπιταλισμού δε θα είχε καμιά ελπίδα επιτυχίας. Δεν πρέπει να αυτοαπατόμαστε σχετικά με τη σημασία αυτής της «αισιοδοξίας»: εί­ ναι αισιοδοξία που αφορά τον οπορτουνισμό. προσωρινά μάλι­ στα και μια αρκετά σημαντική μειοψηφία τους. δεσμός που στην Αγγλία εκδηλώθηκε πιο νωρίς και πιο ξεκάθαρα από κάθε άλλο μέρος. είναι αισιοδοξία που χρησιμεύει για να συγκαλύπτει τον οπορτουνισμό. Μάρτοφ. Και ο οξυμένος ανταγωνισμός των ιμπεριαλιστικών εθνών για το μοίρασμα του κόσμου δυναμώνει αυτή την τάση. Στην πραγματικότητα όμως η εξαιρετική ταχύτητα και ο εξαιρετικά αποκρουστικός χαρακτήρας της ανάπτυξης του οπορτουνισμού δεν εγγυάται καθόλου τη σταθερή νίκη του. ’ Ετσι δημιουργείται ο δε­ σμός του ιμπεριαλισμού με τον οπορτουνισμό.τι στις άλ­ λες χώρες. Τα υψηλά μονοπωλιακά κέρδη που βγάζουν οι καπιταλιστές ε­ νός από τους πολλούς κλάδους της βιομηχανίας.χ. ο Λ.

«Συμπλέκονται τυχαία» η κατοχή των μετοχών και οι σχέ­ σεις των ατομικών ιδιοκτητών. είναι οι μεταβαλλόμενες κοινωνικές σχέσεις παραγωγής. χωρίς να βλέπει το δάσος. με βάση τον ακριβή υπολογισμό ενός πλούτου στοι­ χείων. Πιο επικίνδυνοι είναι στην περίπτωση αυτή οι άνθρωποι που δε θέλουν να κατα­ λάβουν ότι ο αγώνας ενάντια στον ιμπεριαλισμό είναι κούφια και ψεύτικη φρασεολογία.οργανισμό μπορεί απλώς να επιταχύνει το σπάσιμο του αποστή­ ματος. Εξαι­ ρετικά διδακτικό α π’ αυτή την άποψη είναι το γεγονός ότι τα συνηθισμένα λογάκια των αστών οικονομολόγων που περιγρά­ φουν το νεότατο καπιταλισμό είναι: «σύμπλεξη». Πιάνει μόνο το πιο χτυπητό γνώρισμα του προτσές που συντελείται μπροστά στα μάτια μας. το χαώδες. την απαλλαγή του οργανισμού α π’ αυτό.όταν από ένα κέντρο διευ85 . δηλώνει με εξαιρετικά σοβαρό ύφος ότι «δεν επαληθεύτηκε» η «προφητεία» των μαρξιστών σχετικά με την «κοινωνικοποίηση»! Τι εκφράζει όμως αυτή η λεξούλα «σύμπλεξη». Α π’ όλα όσα είπαμε πιο πάνω για την οικονομική ουσία του ιμπεριαλισμού βγαίνει ότι πρέπει να τον χαρακτηρίσουμε σαν μεταβατικό η. σαν καπιταλισμό που πεθαίνει. την προμήθεια της αρχικής πρώτης ύλης σε διαστάσεις: 2/3 ή 3/4 της συνολικής ποσότητας που είναι απαραίτητη για δεκάδες εκατομμύρια πληθυσμό. Αυτό όμως που αποτελεί το υπό­ βαθρο αυτής της «σύμπλεξης». ' Οταν η μεγάλη επιχείρηση γίνεται γιγάντια και οργανώνει σχεδια­ σμένα. αν δε συνδέεται αδιάρρηκτα με τον α­ γώνα ενάντια στον οπορτουνισμό. αυτό που αποτελεί τη βάση του. Οι τράπεζες είναι «επιχειρήσεις που σύμφωνα με τα καθήκοντα και την ανάπτυξή τους δεν έχουν καθαρά ιδιωτικο-οικονομικό χαρακτήρα. πιο σωστά. Δείχνει ότι ο παρατηρητής μετράει τα χωριστά δέντρα. Αντιγράφει δουλικά το εξωτε­ ρικό.όταν οργανώνεται συστηματι­ κά η μεταφορά αυτής της πρώτης ύλης στα πιο κατάλληλα για την παραγωγή σημεία που κάποτε απέχουν το ένα από το άλλο εκατοντάδες και χιλιάδες χιλιόμετρα. το τυχαίο. «απουσία απο­ μόνωσης». Αποκαλύπτει ότι ο παρατηρητής εί­ ναι άνθρωπος που πνίγεται μέσα στο ανεπεξέργαστο υλικό και που δεν μπορεί καθόλου να ξεδιαλύνει το νόημα και τη σημασία του. στον οποίο ανήκουν τα τελευταία αυτά λόγια. κλπ. αλλά αναπτύσσονται όλο και πε­ ρισσότερο από τη σφαίρα της καθαρά ιδιωτικής-οικονομικής ρύθμισης». Και αυτός ο ίδιος ο Ρίσερ.

που θα έχει τη δυνατότητα να επο­ πτεύει από μια υψηλότερη σκοπιά τον πλατύ τομέα της κοινωνι­ 86 . Αν μελετήσουμε βαθιά και ολοκληρωμένα την εξέλιξη των τάσεων που τονίσαμε. Ο ενθουσιώδης οπαδός του γερμανικού ιμπεριαλισμού Σούλτσε-Γκέβερνιτς αναφωνεί: «Αν τελικά η διεύθυνση των γερμανικών τραπεζών έχει ανα­ τεθεί σε μια δωδεκάδα ανθρώπους. ότι οι ίδιες οι τράπεζες συνδέθηκαν μεταξύ τους σε καρτέλ και ότι το κεφάλαιο του έθνους που ζητάει τοπο­ θέτηση έχει μετατραπεί σε χρεόγραφα. των βιομηχάνων και των εισοδηματιών. που αγνοούν τις οικονομικές ανάγκες των ανθρώπων.) «. η δράση τους είναι σήμερα κιόλας σπουδαιότερη για το καλό του λαού από τη δράση των περισσοτέρων υπουργών του κράτους» (τους συμφέρει να ξεχνά­ νε εδώ τη «σύμπλεξη» των τραπεζιτών.ϋύνονται όλα τα στάδια της διαδοχικής κατεργασίας της πρώτης ύλης ως την παραγωγή μιας ολόκληρης σειράς ποικίλων έτοι­ μων προϊόντων όταν η διανομή αυτών των προϊόντων γίνεται με βάση ένα σχέδιο σε δεκάδες και εκατοντάδες εκατομμύρια κατα­ ναλωτές (πώληση του πετρελαίου και στην Αμερική και στη Γερμανία από το αμερικάνικο «Τραστ πετρελαίου»)· — τότε γί­ νεται ολοφάνερο ότι έχουμε μπροστά μας μια κοινωνικοποίηση της παραγωγής και καθόλου μια απλή «σύμπλεξη» — ότι οι σχέ­ σεις της ατομικής οικονομίας και της ατομικής ιδιοκτησίας αποτελούν ένα περίβλημα. Η διεύθυνση της παραγωγής δε θα είναι πια υπόθεση απομονωμέ­ νων και ανεξάρτητων του ενός απ’ τον άλλο επιχειρηματιών. που αναπόφευκτα όμως θα παραμεριστεί.. μα θα βρί­ σκεται στα χέρια ενός ορισμένου κοινωνικού ιδρύματος. τότε προκύπτει ότι το χρηματικό κεφάλαιο του έθνους είναι συνενω­ μένο στις τράπεζες. πρέπει να παραχωρήσει τη θέση της στην οργάνωση της παραγωγής. που δενανταποκρίνεται πια στο περιε­ χόμενο. περίβλημα που αναπόφευκτα δεν μπορεί παρά να σαπί­ σει.. των υπουργών... περίβλημα που μπορεί να παραμένει σε κατάσταση αποσύνθεσης ένα σχετικά μεγάλο χρονικό διάστημα (στη χειρότερη περίπτωση. αν η θε­ ραπεία του οπορτουνιστικού αποστήματος τραβήξει σε μάκρος). Τότε πραγματοποιού­ νται τα μεγαλοφυή λόγια του Σαιν-Σιμόν: “ Η σημερινή αναρχία της παραγωγής. που προέρχεται από το γεγονός ότι οι οικονομι­ κές σχέσεις αναπτύσσονται χωρίς ομοιόμορφη ρύθμιση. Η κε­ ντρική επιτροπή διαχείρισης. αν αναβληθεί τεχνητά ο παραμερισμός του.

Απέχουμε ακόμη πο­ λύ από την ημέρα που τα λόγια του Σαιν-Σιμόν θα γίνουν πραγ­ ματικότητα. του Σαιν-Σιμόν. Η ουσία των συλλογισμών των αντιπάλων της αυτοδιάθεσης είναι ότι επικαλούνται το «απραγματοποίητο» της στις συνθή­ κες του καπιταλισμού γενικά. Και χωρίς να περιοριστούμε στο ερώτημα *«0Γυπ</Γώ Α τ 5ογκ7/οΑ:οπ£>βιιΑ>. Πραγματικά: ωραία «αναίρεση» του Μαρξ. που να αποβαίνει προς όφε­ λος όλης της κοινωνίας. ή στις συνθήκες του ιμπεριαλι­ σμού.κής οικονομίας. ΓΓ αυτό εμείς στις θέ­ σεις μας απαιτήσαμε αυτό που είναι απαραίτητο σε κάθε θεωρη­ τική συζήτηση: διασάφηση. θα τη ρυθμίζει έτσι. βρισκόμαστε όμως πια στο δρόμο της πραγματο­ ποίησής τους: είναι ένας μαρξισμός διαφορετικός α π ’ ό.τι τον φανταζόταν ο Μαρξ. Η λεξούλα «απραγματοποίητο» χρησιμοποιείται συχνά με σημασίες ποικίλες και ακαθόριστες. θα παραδίνει τα μέσα παραγωγής σε κατάλληλα γ ι ’ αυτή τη δουλιά χέρια και ειδικά θα φροντίζει να υπάρχει σταθερή αρμονία ανάμεσα στην παραγωγή και στην κα­ τανάλωση. Υπάρχουν ιδρύματα που περιέλαβαν στον κύκλο των καθηκόντων τους μια ορισμένη οργάνωση του οικονομικού έρ­ γου: Τα ιδρύματα αυτά είναι οι τράπεζες” . τάμ 27. την έστω και μεγαλοφυή. προς την εικασία. Απαντα. αναίρεση που κά­ νει ένα βήμα προς τα πίσω από την ακριβή επιστημονική ανάλυ­ ση του Μαρξ. διαφορετικός όμως μονάχα στη μορφή»*. Γράφτηκε το Γενάρη-Ιούνη του 1916 Πρωτοδημοσιεύτηκε στα μέσα του 1917 στην Πετρούπολη σε χωριστή μπροσούρα από το εκδοτικό «Πάρους» Β I Αένιν. με ποια έννοια γίνεται λόγος για το «απραγματοποίητο». παρ’ όλα αυτά όμως μονάχα εικασία. σε). ¡46 87 . 305-433 Από το έργο: ΣΧΕΤΙΚΑ ΜΕ ΤΗ ΓΕΛΟΙΟΓΡΑΦΙΑ ΤΟΥ ΜΑΡΞΙΣΜΟΥ ΚΑΙ ΤΟΝ «ΙΜΠΕΡΙΑΛΙΣΤΙΚΟ ΟΙΚΟΝΟΜΙΣΜΟ»24 3 ΤΙ ΕΙΝΑΙ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΗ ΑΝΑΛΥΣΗ.

για μια λο­ γική αντιφατικότητα σαν κι αυτήν ακριβώς «ου υπάρχει ανάμεσα σε δυο άλλες κατηγορίες: εργασιακό χρήμα και εμπορευματική παραγωγή.αυτό. Ο ιμπεριαλισμός είναι άρνηση της αυτοδιάθεσης και κανένας ταχυδακτυλουργός δε θα καταφέρει να συμβιβάσει την αυτοδιάθεση με τον ιμπεριαλισμό». Αυτό ήταν η θέση μας. οπως και το εργασιακό χρήμα στην ε­ μπορευματική παραγωγή. αφού απάντησε στην αρχή κατηγορηματικά και ανοιχτά: «μάλιστα. «Σημαίνει άραγε — γράφει — οτι η αυτοδιάθεση στις συνθήκες του ιμπερια­ λισμού είναι το ίδιο απραγματοποίητη. εμείς παρ’ όλα αυτά οφείλουμε να του παρατηρήσουμε πως απλούστατα δεν καταλαβαίνει τι σημαίνει οικονομική ανάλυση. Αποκρούει κατηγορηματικά την ερμηνεία του απραγματο­ ποίητου με την έννοια του «δύσκολα πραγματοποιήσιμου» για πολιτικούς λόγους. Συνεπώς. Κοιτάξτε όμως πώς σκέπτεται πάνω σ ’ αυτό το ζήτημα ο Π. ο Π. ούτε στην πολιτική ανάλυση. Κίεβσκι. είναι ριζικά λαθεμένο. Εδώ βρίσκεται η ουσία της θεωρητι­ κής διαφωνίας και σ ’ αυτό το ζήτημα σε μια κάπως σοβαρή συ­ ζήτηση θα έπρεπε οι αντίπαλοί μας να στρέψουν όλη τους την προσοχή. Κίεβσκι. Με την έννοια του πολιτικά δυσκολοπραγματοποίητου ή απραγματοποίητου όλες οι διεκδικήσεις της δημοκρατίας είναι «απραγματοποίητες» στον ιμπεριαλισμό χωρίς μια σειρά επαναστάσεις. Το να μιλάει κανείς για απραγματοποίητο της αυτοδιάθεσης. κάναμε την αρχή μιας τέτιας εξήγησης. ' Οσο τρομερή κι αν είναι αυτή η γεμάτη θυμό λέξη «ταχυδα­ κτυλουργός» που εκτοξεύει ενάντιά μας ο Π. στην πράξη . «Λογική αντιφατικότητα» — υπό τον όρο. Αυτός απαντάει στο ερώτημα ανοιχτά με την έννοια του οικονομικά αδύνατου. με την έννοια του οικονομικά αδύνατου. Στις «κοινωνικές κατηγορίες» ανήκει κω το οικονομι­ κό και το πολιτικό. ΓΥ αυτό δεν υπάρχει κανένας λόγος να επικαλείται κανείς τη «λογική αντιφατικότητα» γενικά. όταν πρόκειται ακριβώς να κάνει οικονομική κι όχι πολιτική α­ νάλυση. ότι ο λογικός συλλογι­ σμός είναι σωστός — δεν πρέπει να υπάρχει ούτε στην οικονομι­ κή. βέβαια.» Και ο Π. Κίεβσκι. σημαίνει» (δηλα­ δή η αυτοδιάθεση είναι το ίδιο απραγματοποίητη όπως και το ερ­ γασιακό χρήμα στην εμπορευματική παραγωγή). Κίεβσκι απαντάει' «Μάλιστα. σημαίνει! Γιατί εμείς μιλάμε ακριβώς για τη λογική αντιφατικότητα αναμεσασε δυο κοι­ νωνικές κατηγορίες: «ιμπεριαλισμός» και «αυτοδιάθεση των εθνών».

για κανενός είδους «κοινωνικές κατηγορίες» γενικά: η ανάλυση πιάνει μόνο το οι­ κονομικό. το χρηματιστικο κεφάλαιο και γ ι ' αυτό όλη η εποχή μπορεί να ονομαστεί εποχή του χρηματιστικου κεφαλαίου που το αντίστοιχό του σύστημα εξωτερικής πολι­ τικής είναι ακριβώς ο ιμπεριαλισμός». δεν επιτρέπει «λογική αντιφατικότητα». Τώρα ο καπιταλισμός ξεπερνά τα διάφορα είδη κεφαλαίου. χωρίς να κάνει οικονομική ανάλυση. πράγμα που φαίνεται από την πρώτη κιόλας φράση της πρώτης κιόλας παραγράφου του άρθρου του. Στο πρώτο κεφάλαιο του «Κεφαλαίου» δε γίνεται λόγος για καμιά πολιτική. παίρνει τις οικονομικές και μόνο τις οικονομικές (και όχι τις «κοινωνικές» γενικά) κατη­ γορίες και συνάγει α π’ αυτές το αδύνατο του εργασιακού χρήμα­ τος. μόνο πολιτικός ορισμός του ιμπεριαλισμού. αφού το έθιξε απλώς επιπόλαια. Το σπουδαίο είναι ότι ο Κίεβσκι ανακηρύσσει τον ιμπεριαλισμό «σύστημα εξωτερικής πολιτικής». Το πιστωτικό κεφάλαιο βρεθηκε στην υπηρεσία του βιομηχανικού. Δεύτερο. Πρώτο. Η οικονομική ανάλυση δείχνει μέσω των «λογικών» συλλογισμών βέβαια. γεννιέται ένας ανώτερος. Ωστόσο δεν μπορούμε τώρα να σταθούμε σ ’ αυτό. αυτό είναι στην ουσία μια λαθεμένη επανάληψη μιας λαθεμένης ιδέας του Κάουτσκι. την ανταλλαγή εμπορευμάτων. Η ανάλυση αυτή που. Ο Π. Κίεβσκι δεν κάνει ούτε απόπειρα να καταπιαστεί με την οικονομική ανάλυση! Συγχέει την οικονομική ουσία του ιμπε­ ριαλισμού με τις πολιτικές του τάσεις. Από οικονομική άποψη ολόκληρος αυτός ο ορισμός δεν αξί­ ζει τίποτε: αντί για ακριβείς οικονομικές κατηγορίες έχουμε μό­ νο λόγια. την ανάπτυξη της α­ νταλλαγής εμπορευμάτων. για καμιά πολιτική μορφή. δηλώνοντας 89 . Να αυτή η φράση: «Το βιομηχανικο κεφαλαίο αποτέλίσε τη σύνθεση της προκαπιταλιστικής παραγωγής και του εμπορικού-πιστωτικού κεφαλαίου. Με ποιο τρόπο αποδείχνεται ότι το εργασιακό χρήμα είναι α­ πραγματοποίητο στην εμπορευματική παραγωγή.ξόφλησε με το ζήτημα. ότι το εργασιακό χρήμα εί­ ναι απραγματοποίητο στην εμπορευματική παραγωγή. αυτό είναι ένας καθαρά πολιτικός. Με την οικο­ νομική ανάλυση. όπως και κάθε ανάλυση. ενοποιημένος τύπος του. Με τον ορισμό του ιμπεριαλισμού σαν «συστήματος πολιτικής» ο Π. Κίεβσκι θέλει να ξεφύγει από την οικονομική ανάλυση που υποσχέθηκε να κάνει.

ότι η αυτοδιάθεση είναι «το ίδιο» απραγματοποίητη. Το να απαγορεύσει κα­ νείς τη χρησιμοποίηση της «λέξης» ιμπεριαλισμός έτσι είτε αλ­ λιώς είναι αδύνατο. Στο οικονομικό μονοπώλιο βρίσκεται όλη η ύποθεση. Ο Κάουτσκι δεν έχει δίκιο. Χίλφερντινγκ στο «Χρηματιστικό κεφάλαιό» του. φυσικά. δηλαδή οι­ κονομικά απραγματοποίητη στις συνθήκες του ιμπεριαλισμού. και στην παντοδυναμία των γιγάντιων τραπεζών και στην ιδιοποίηση των πηγών πρώτων υλών κλπ. Το να λογομαχεί κανείς για λέ­ ξεις δεν είναι. όπως και το εργασιακό χρήμα στην εμπορευματική παραγωγή! Ο Κάουτσκι στη διαμάχη του με τους αριστερούς δήλωνε ότι ο ιμπεριαλισμός είναι «μόνο σύστημα εξωτερικής πολιτικής» (συγκεκριμένα. «Το χρηματιστικό κεφάλαιο τείνει προς την κυριαρχία και όχι προς την ελευθερία». προς την αντίδραση. Μ ’ αυτή την έννοια είναι αδιαφιλονίκητο ότι ο ιμπεριαλισμός αποι)0 . βαθμίδα ανά­ πτυξης του καπιταλισμού. δεν πρόκειται εδώ για τη λέξη) είναι η ανώτατη βαθμίδα ανάπτυξης του καπιταλισμού και συγκεκριμένα εκείνη η βαθμίδα όπου η παραγωγή έχει γίνει τόσο μεγάλη και μέγιστη. έξυπνο πράγμα. λέει σωστά ο Ρ. Πρέπει όμως να διασαφηνίσουμε με ακρί­ βεια τις έννοιες. του μονοπω­ λιακού καπιταλισμού (ο ιμπεριαλισμός είναι μονοπωλιακός κα­ πιταλισμός) είναι η στροφή από τη δημοκρατία στην πολιτική α­ ντίδραση. Το μονο­ πώλιο εκδηλώνεται και στα τραστ. όχι επιστημονική. Πολιτικό εποικοδόμημα της νέας οικονομίας. είναι σκέψη ριζικά λαθεμένη. αν θέλουμε να κάνουμε συζήτηση. στα συνδικάτα κλπ. Ο ιμπεριαλισμός οικονομικά (η η «εποχή» του χρηματιστικού κεφαλαίου. που την ελευθερία του συναγωνισμού την αντικαθιστά το μονοπώλιο. Το να ξεχωρίζει κανείς την «εξωτερική πολιτική» από την πολιτική γενικά. ή πολύ περισσότερο να αντιπαραθέτει την εξω­ τερική πολιτική στην εσωτερική. προσαρτήσεις). όχι μαρξιστική. ότι δεν μπορούμε να ονομάζου­ με τον ιμπεριαλισμό ορισμένο οικονομικό στάδιο. προς την παραβίαση της δημοκρατίας. Στον ελεύθερο συναγωνισμό αντιστοιχεί η δημοκρα­ τία. Ο ιμπεριαλισμός τείνει στον ίδιο βαθμό και στην εξωτερική πολιτική και στην εσωτερική. Εδώ βρίσκεται η οικονομική ουσία του ιμπεριαλισμού. και στη συγκέντρωση του τραπεζικού κεφαλαίου κλπ. Στο μονοπώλιο αντιστοιχεί η πολιτική αντίδραση.

πρέπει να εκτο­ πιστούν οι ανταγωνιστές όχι μόνο από την εσωτερική αγορά (από την αγορά του δοσμένου κράτους). Ο ιμπεριαλισμός είναι οικονομικά μονοπωλιακός καπιταλι­ σμός. «αρνείται» επίσης και τη δημοκρατία στο εθνικό ζήτημα (δηλαδή την αυτοδιάθεση των εθνών): δηλαδή τείνει «επίσης» να την παρα­ βιάσει· η πραγματοποίησή της είναι ακριβώς τόσο και με την ί­ δια έννοια δυσκολότερη στις συνθήκες του ιμπεριαλισμού. αλλά και από την εξωτε­ ρική. Για να είναι το μονοπώλιο ολοκληρωτικό. όλης της δημοκρατίας και κάθε άλλο παρά μιας μόνο από τις διεκδικήσεις της δημοκρατίας και συγκεκριμένα: της αυτοδιάθεσης των εθνών. όντας «άρνηση» της δημοκρατίας. Για «οικονομικό» απραγματοποίητο δεν μπορεί ούτε λόγος να γίνει. Ωστόσο θα ήταν μέγιστο λάθος να θεωρηθεί το μονοπώλιο των τραστ οικονομικά απραγματο­ 91 . Και βέβαια υπάρχει: το μέσο αυτό είναι η χρηματιστική εξάρτηση και η ι­ διοποίηση των πηγών πρώτων υλών και σε συνέχεια και όλων των επιχειρήσεων του ανταγωνιστή. Με φιλισταίκές όμως έννοιες δεν μπορεί να καταπιαστεί κα­ νείς με θεωρητικά ζητήματα. «στην εποχή του χρηματιστικού κεφαλαίου» να εκτοπι­ στεί ο συναγωνισμός ακόμη και σ ’ ένα ξένο κράτος.ιελεί «άρνηση» της δημοκρατίας γενικά. από όλο τον κόσμο. δηλαδή η παραβίαση της αυτοδιάθε­ σης των εθνών) θεωρείται ταυτόσημη με την «επέκταση» (εξάπλωση) του χρηματιστικού κεφαλαίου σε ένα πιο εκτεταμένο οι­ κονομικό έδαφος. της πολιτοφυλακής. της εκλογής των δημοσίων υπαλλή­ λων από το λαό κλπ. Τα αμερικανικά τραστ είναι η ανώτατη έκφραση της οικονο­ μίας του ιμπεριαλισμού ή του μονοπωλιακού καπιταλισμού. όσο δυσκολότερη είναι στον ιμπεριαλισμό (σε σύγκριση με τον προμονοπωλιακό καπιταλισμό) η πραγματοποίηση της δημοκρα­ τίας. Τον Π. Ο ιμπεριαλισμός. Υπάρχει άραγε η οικονομική δυνατό­ τητα. Γ ια την εκτόπιση του ανταγωνιστή τα τραστ δεν περιορίζονται στα οικονομικά μέσα. Κίεβσκι τον οδήγησε εδώ σε λάθος ίσως και το γεγο­ νός (εκτός από τη γενική μη κατανόηση των απαιτήσεων της οι­ κονομικής ανάλυσης) ότι από φιλισταϊκή άποψη η προσάρτηση (δηλαδή η ενσωμάτωση μιας αλλοεθνικής περιοχής παρά τη θέ­ ληση του πληθυσμού της. αλλά καταφεύγουν συνεχώς σε πολιτικά και α­ κόμη και σε εγκληματικά μέσα.

ορυχείων. χώρας και πάντα το κάνει αυτό. Ο ιμπεριαλισμός τείνει να την παραβιάσει. τις πηγές του πρώτων υ­ λών (ορυχεία. Στη βιβλιογραφία τη σχετική με τον ιμπεριαλισμό θα συναντήσετε σε κάθε βήμα μαρτυρίες λ.). απομέρους της Αγγλίας. να πετύχει εκχωρήσεις. πηγών πρώτων υλών. η πραγματικότητα σε κάθε βήμα αποδείχνει το «πραγματοποιήσι­ μο» του: τα τραστ υποσκάπτουν την πίστη του ανταγωνιστή μέ­ σω των τραπεζών (τα αφεντικά των τραστ είναι αφεντικά των τραπεζών: αγορά μετοχών)· τα τραστ υπονομεύουν τη μεταφορά υλικών στους ανταγωνιστές (οι αφέντες των τραστ είναι αφέντες των σιδηροδρόμων: αγορά μετοχών)· τα τραστ ρίχνουν για ένα ορισμένο διάστημα τις τιμές κάτω από το κόστος. ότι η Αργεντινή είναι στην πραγμα­ τικότητα «εμπορική αποικία» της Αγγλίας. Να ένας καθαρά οικονομικός δρόμος για την επέκταση: αγορά επιχειρήσεων. Η οικο­ νομική «προσάρτηση» είναι πέρα για πέρα «πραγματοποιήσιμη» χωρίς την πολιτική και συναντιέται συνεχώς. χωρίς την παραβίαση της πολιτικής ανεξαρτησίας αυτών των χωρών. γη κλπ. όλα αυτά κάνουν τις προαναφερόμενες χώρες «προσαρτήματα» της Αγγλίας από οικονο­ μική άποψη. γιατί σε συνθή­ κες πολιτικής προσάρτησης η οικονομική προσάρτηση είναι συχνά βολικότερη. Το να μιλάει όμως κανείς για οικονομι­ 92 .ποίητο με μεθόδους πάλης καθαρά οικονομικές. γαιών κλπ. Αντίθετα. ξοδεύοντας γ ι ’ αυτό εκατομμύρια. για να καταστρέψουν τον ανταγωνιστή και να εξαγοράσουν τις επιχειρήσεις του.). Να μια καθαρά οικονομική ανάλυση της δύναμης των τραστ και της επέκτασής τους. καταστημάτων.χ. ότι η Πορτογαλία είναι στην πράξη «υποτελής» της Αγγλίας κλπ. ησυχότερη — έτσι ακριβώς ό­ πως ο ιμπεριαλισμός τείνει ν ’ αντικαταστήσει τη δημοκρατία γενικά με την ολιγαρχία. Το μεγάλο χρηματιστικό κεφάλαιο μιας χώρας μπορεί πάντα να εξαγοράσει τις επιχειρήσεις των ανταγωνιστών και μιας ξέ­ νης. Αυτοδιάθεση των εθνών ονομάζεται η πολιτική ανεξαρτησία τους. πολιτικά ανεξάρτητης. τα χρέη προς την Αγγλία. η αγορά τοπικών σιδηροδρόμων. σαν κι αυτές. Οι­ κονομικά τούτο είναι πέρα για πέρα πραγματοποιήσιμο. ευκολότερη. φτηνότερη (είναι ευκολότερο να εξαγοράσει κανείς τους υπαλλήλους. να περάσει ένα ευνοϊκό νόμο κλπ. Αυτό είναι σω­ στό: η οικονομική εξάρτηση από τις αγγλικές τράπεζες.

Και γιατί συμβαίνει αυτό. Κίεβσκι το μπουρσικόζικο αντικαθιστά αυτή την ανάλυση. Τι θα πει: «η δημοκρατία δε χαμογελάει στον ιμπεριαλισμό». Ο Π. Κίεβσκι χρησιμοποιεί τη λέξη «λογικός». Ορίστε ένα δείγμα: »Το γενικό εκλογικό δικαίωμα — γράφει — το οχτάωρο κι ακόμη και η δη­ μοκρατία λογικά συμβιβάζονται με τον ιμκεριαλισμό. Λογική ή μη λογική. Εμείς δε θα είχαμε καμιά απόλυτα αντίρρηση για την μπουρσικόζικη έκφραση: η δημοκρατία δε «χαμογελάει» στον ιμπε­ ριαλισμό — μια εύθυμη λεξούλα ομορφαίνει κάποτε την επιστη­ μονική ύλη! — αν εκτός α π’ αυτή στους συλλογισμούς για ένα σοβαρό ζήτημα υπήρχε ακόμη και μια οικονομική και πολιτική ανάλυση των εννοιών. Είναι πολύ πιθανό το συμπέρασμά μας αυτό «να μη χαμογελάει» και μάλιστα «να μη χαμογελάει καθόλου» στον Π. Παρακάτω. δηλαδή φοιτητικά απλοϊ­ κές. Ο Π. Η δημοκρατία είναι μια από τις δυνατές μορφές πολιτικού ε­ ποικοδομήματος της καπιταλιστικής κοινωνίας και μάλιστα στις σύγχρονες συνθήκες η πιο δημοκρατική. εκφράσεις. μα ωστόσο είναι αδιαφιλονίκητο. Κίεβσκι. αν και δε χαμογελούν (!') καθολου στον ιμπεριαλισμό και γι ’ αυτό η πραγματοποίησή τους είναι εξαιρετι­ κά δύσκολη». χωρίς να σκέπτεται και γ ι ’ αυτό δεν παρατηρεί ότι η λέξη αυτή του χρησιμεύει σ ’ αυτή την περίπτωση για την απόκρυψη (από τα μάτια και την κρίση του αναγνώστη. Κίεβσκι προσπερνά τις θεωρητικές δυσκολίες με μια ε­ ξαιρετικά εύκολη και επιπόλαιη μέθοδο που στα γερμανικά λέ­ γεται: «μπουρσικόζικες». καθώς και από τα μάτια και την κρίση του αρθρογράφου) ακριβώς εκείνου του ζητήματος για το οποίο καταπιά­ στηκε να μιλήσει! Το ζήτημα αυτό είναι η σχέση της οικονο­ μίας προς την πολιτική· η σχέση των οικονομικών όρων και του οικονομικού περιεχομένου του ιμπεριαλισμού απέναντι σε μια 93 . Στα γραφόμενα του Π. Τι λογής είναι αυτή η αντίφαση ανάμεσα στον ι­ μπεριαλισμό και τη δημοκρατία.κό «απραγματοποίητο» της αυτοδιάθεσης στις συνθήκες του ι­ μπεριαλισμού είναι απλώς κουραφέξαλα. χοντροκομμένες εκφράσεις. καλύπτει το κενό της. χρησιμοποιούμενες (και είναι φυσικό) στα φοιτητικά γλέντια. Το να πει κανείς: η δημοκρατία «δε χαμογελάει» στον ιμπεριαλισμό είναι σαν να λέει ότι υπάρχει αντίφαση ανάμεσα στον ιμπεριαλισμό και τη δημοκρατία.

αλλά τι να γίνει. Γιατί ποτέ ο Π. Κίεβσκι «δε χαμογελάει» αυτή η θέση μας. 94 . Κίεβσκι δε είχε προσπεράσει αυτή την ουσία. ή ανάμεσα σε δυο πολιτικά (2). ενώ στην πράξη διοχετεύουν στα κρυφά αυτές ακριβώς τις θέσεις με τη βοήθεια της έκφρα­ σης: «η δημοκρατία δε χαμογελάει στον ιμπεριαλισμό». Κάθε «αντίφαση» που παρατηρεΐται στους ανθρώπινους συλλογισμούς είναι λογική αντίφαση· αυτό είναι μια κούφια ταυτολογία. Ο Π.από τις πολιτικές μορφές. με όλη γενικά την πολιτική δημοκρατία. Θα του θυμίσουμε τα παρακάτω λόγια του Ένγκελς. και πώς «συμβιβάζει» ο ιμπεριαλισμός την οικονομία του με τη δημοκρατία. «λογι­ κά» αντιφάσκει. Στον Π. επειδή γκρεμίζει τα μη λογικά κατασκευάσματά του. Γιατί εδώ βρίσκεται η ουσία. Γιατί η δημοκρατία δε χαμογελάει στον ιμπε­ ριαλισμό. αν θέλετε) α π ’ ό. δηλα­ δή το ζήτημα ακριβώς της «αντιφατικότητας» ανάμεσα στην οι­ κονομία και την πολιτική. Από δω προκύπτει ακριβώς η ίδια άποψη. Πρόκειται για τη λαοκρατική δημοκρατία. Παρακάτω. μια και μπήκε ζήτημα οικονο­ μικού απραγματοποίητου ή πραγματοποιήσιμου στις συνθήκες της μιας ή της άλλης πολιτικής μορφής! Αν ο Π.) αντιφάσκει λιγότερο στον ιμπεριαλισμό (του «χαμογελάει» περισσότερο. θα έ­ βλεπε ίσως ότι η αντίφαση ανάμεσα σ τον ιμπεριαλισμό και τη δημοκρατία είναι αντίφαση ανάμεσα στην οικονομία του νεότε­ ρου καπιταλισμού (συγκεκριμένα: του μονοπωλιακού καπιταλι­ σμού) και την πολιτική δημοκρατία γενικά. πλήρης ελευθερία του συνεταιρίζεσθαι και του συνέρχεσθαι κλπ. Να συμβιβα­ στούμε στ ’ αλήθεια με τη μέθοδο εκείνων που θέλουν τάχα να ανασκευάσουν ορισμένες θέσεις. Κίεβσκι προσπερνά την ουσία του ζητήματος: είναι ά­ ραγε αυτό «λογική» αντίφαση ανάμεσα σε δυο οικονομικά φαινό­ μενα ή καταστάσεις (1). ή ανάμε­ σα σε ένα οικονομικό και ένα πολιτικό (3). Με τη βοήθεια αυτής της ταυτολο­ γίας ο Π.τι η δημοκρατία. στην οποία επιμέ­ ναμε εμείς στις θέσεις μας: ο ιμπεριαλισμός αντιφάσκει. Κίεβσκι δε θα μπορέσει ν ’ αποδείξει ότι ένα οποιοδήποτε μεγάλο και ριζικό δημοκρατικό μέτρο (εκλογή των δημοσίων υπαλλή­ λων ή των αξιωματικών από το λαό. Το ζήτημα τίθεται έτσι: μπορεί ο πλούτος να κυ­ ριαρχεί στις συνθήκες αυτής της μορφής διακυβέρνησης. Κίεβσκι δε σκέφθηκε πάνω σ ’ αυτό.

επειδή εξισώνει «επίσημα» τον πλούσιο και το φτωχό. Εφόσον κυριαρχεί η εμπορευματική παραγωγή. Ορίστε ένα δειγματάκι οικονομικής ανάλυσης του ζητήμα­ τος του «πραγματοποιήσιμου» της δημοκρατίας στις συνθήκες του καπιταλισμού. που τη βα­ θαίνει ή την επιδεινώνει το γεγονός ότι η αντικατάσταση του ε­ λεύθερου συναγωνισμού από το μονοπώλιο «δυσκολεύει» ακόμη περισσότερο την πραγματοποίηση κάθε λογής πολιτικών ελευ­ θεριών. «Σ’ αυτήν ο πλούτος ασκεί την εξουσία του έμμεσα. με την αντικατάσταση του καπιταλισμού από τον ιμπε­ ριαλισμό.». Η ρεπουμπλικανική δημοκρατία δεν αναγνωρίζει επίσημα καμιά περιουσιακή διάκριση» (ανάμε­ σα τους πολίτες). δηλαδή του προμονοπωλιακού καπιταλισμού από το μονοπωλιακό. Από τη μια πλευρά. Αυτή είναι μια αντίφαση ανάμεσα στο οικονομικό σύ­ στημα και στο πολιτικό εποικοδόμημα. (Στις θέσεις μας αυτό εκφράζεται με τα λόγια ότι το χρηματιστικό κε­ φάλαιο στο αστικό καθεστώς «αγοράζει και θα εξαγοράζει ελεύ­ θερα οποιαδήποτε κυβέρνηση και δημόσιο υπάλληλο»)...Ο Έ νγκελς απαντάει: «. από την άποψη που εξετά­ ζουμε. Πώς όμως συμβιβάζεται ο καπιταλισμός με τη δημοκρατία. «από την άλλη πλευρά με τη μορφή της συμμαχίας κυβέρνησης και χρηματιστηρίου. με τη μορφή της ανοιχτής εξαγοράς των δημοσίων υπαλλήλων» («κλασικό παράδειγμα η Αμερική»). η εξουσία του χρήματος — η εξαγορά (άμεση και μέσω του Χρηματιστηρίου) είναι «πραγματοποιήσιμη» σε οποιαδήποτε μορφή διακυβέρνησης. Με την έμμεση εφαρμογή της παντοκρατορίας του κεφαλαίου! Τα οικονομικά μέσα για το σκοπό αυτό είναι δυο: I) άμεση εξα­ γορά· 2) συμμαχία της κυβέρνησης με το Χρηματιστήριο. που μέρος του είναι το ζήτημα του «πραγμα­ τοποιήσιμου» της αυτοδιάθεσης στις συνθήκες του ιμπεριαλι­ σμού! Η ρεπουμπλικανική δημοκρατία αντιφάσκει «λογικά» με τον καπιταλισμό. η αστική τά­ ξη. Ανάμεσα στον ιμπερια­ λισμό και τη δημοκρατία υπάρχει επίσης αντίφαση. Γεννιέται το ερώτημα: τι αλλάζει. μα γ ι ’ αυτό και ασφαλέστερα. Μόνο που η εξουσία του Χρηματιστηρίου δυναμώνει! Επει­ δή το χρηματιστικό κεφάλαιο είναι το μέγιστο βιομηχανικό κε­ φάλαιο το οποίο αναπτύχθηκε σε μονοπώλιο και συγχωνεύτηκε 95 .. σε οποιαδήποτε δημοκρατία..

Οι μεγάλες τράπεζες συγχωνεύονται με το Χρηματιστήριο. το να μιλάει κανείς για «απραγματο­ ποίητο» δεν είναι μόνο θεωρητικά παράλογο. ΠΑΡΑΔΕΙΓΜΑ ΤΗΣ ΝΟΡΒΗΓΙΑΣ Η Νορβηγία «πραγματοποίησε» το δήθεν απραγματοποίητο δικαίωμα αυτοδιάθεσης το 1905. ενώ ε­ μείς παραθέσαμε ένα γεγονός εντελώς συγκεκριμένο! δε χρησι­ μοποιεί μήπως ο Π. Κίεβσκι να ισχυρίζεται. Κίεβσκι θέλει να το αναιρέσει αυτό. Εμείς δεν μπορούμε. Ο αναγνώστης μπορεί να σημειώσει ήδη απ’ όσα ειπώθηκαν ότι για το ξέμπλεγμα και την εκλαϊκευτική εξήγηση χρειάζονται περίπου 10 τυπωμένες σελίδες για δέκα σειρές σύγχυση. καταβροχθίζοντάς το. 4. ο ρασιοναλιστής περιορίζεται σε συλλογισμούς και μάλιστα αφηρημένους. αλλά και γελοίο. ΓΓ αυτό. αποκαλώντας μας με θυμό «ρασιοναλιστές» (τι θέλει αυτό εδώ. τότε πώς μπορεί ο Π. Αν για τον «πλούτο» γενικά αποδείχνεται ολότελα πραγματοποιήσιμη η κυριαρχία πάνω σε οποιαδήποτε ρεπουμπλικανική δημοκρατία μέσω της εξαγοράς και του Χρηματι­ στηρίου. την εποχή του πιο αχαλίνωτου ιμπεριαλισμού. ότι κάθε γιγάντια τράπεζα είναι η ίδια Χρηματιστήριο).με το τραπεζικό κεφάλαιο.. Λοιπόν. (Στη βιβλιογραφία του ιμπεριαλισμού γίνεται λόγος για μείωση του ρόλου του Χρηματιστηρίου. Κίεβσκι — δεν υ­ πάρχει κυριολεκτικά ούτε ένας χωρίς σύγχυση! — μια και το βα­ σικό έχει αναλυθεί. ή «η συμμαχία της κυβέρνησης με το Χρηματιστήριο» είναι μόνο συμμαχία με τη δική του κυβέρ­ νηση. μα και ούτε υπάρχει ανάγκη να αναλύσουμε το Ι­ διο λεπτομερειακά κάθε συλλογισμό του Π. η εξαγορά των δημοσίων υπαλλήλων είναι «απραγ­ ματοποίητη» σε ξένο κράτος. δημοκρατία. ότι ο τεράστιος πλούτος των τραστ και των τραπεζών που διαχειρίζονται δισεκα­ τομμύρια δεν μπορεί «να πραγματοποιήσει» την εξουσία του χρηματιστικού κεφαλαίου πάνω σε μια ξένη. Κίεβσκι την ξένη λεξούλα «ρασιοναλιστής» 96 . δηλαδή πολιτικά ανεξάρτητη. Παρακάτω. Ο Π. αλλά μόνο με την έννοια. χωρίς να πέφτει σε διασκεδαστική «λογική αντίφαση». Τα υπόλοιπα θα τα σημειώσουμε σύντομα.

παρουσιάζοντας τις σκέψεις του με «εξακτική μορφή». Αυτή δε σκόπευε και δεν μπορούσε να θίξει την οικονομική εξάρτηση.).με την ίδιο. Το επιχείρημα αυτό συνίσταται και πάλι σε ένα αποτυχημένο παράδειγμα που διαλέγεται για να αποσπάσει την προσοχή (του αναγνώστη και του αρθρογράφου) από την πραγματική ουσία της διαμάχης.. ότι η γενική πορεία ανάπτυξης του καπιταλισμού συνοδεύεται και από τη συγκέ­ ντρωση και τη συγκεντροποίηση της παραγωγής». Κίεβσκι. ούτε να καταργηθεί η εξάρτησή της από το χρηματιστικό κεφάλαιο των ιμπεριαλιστικών Δυνάμεων.. με την ίδια «ευ­ στοχία» που χρησιμοποίησε στην αρχή του άρθρου του τη λέξη. Μόνο που το παράδειγμα είναι αποτυχημένο. Μα ο Π. ή αυτό­ νομη περιοχή ή πολιτικά ανεξάρτητο κράτος. δεν είναι δυνατό ούτε να απαγορευτεί. Ε­ μείς τονίσαμε συγκεκριμένα ότι η αυτοδιάθεση αφορά μόνο την πολιτική και γι ’ αυτό δεν είναι σωστό ακόμη και να θέτει κανείς ζήτημα οικονομικού απραγματοποίητου. Κίεβσκι μας κατηγορεί ότι για μας «σημασία έχει η ε­ ξωτερική όψη των φαινομένων κι όχι η αληθινή ουσία». αδιάφορο αν θα είναι κομματάκι της τσαρικής Ρωσίας ή της Γερμανίας. Οποιαδήποτε πολιτική μορφή κι αν έχει η Πολωνία.. η αγο­ ρά των μετοχών των επιχειρήσεών της απομέρους αυτού του κε­ φαλαίου. Ο Π. Η δική μας θέση λέει ότι δεν είναι σωστό να μιλάμε για οικο­ - 01510 97 . φέρνοντας το παράδειγμα της αδυναμίας των πο­ λιτικών απαγορεύσεων ενάντια στην οικονομία! Ωραία «ανα­ σκευή»! Παρακάτω. είναι πολιτική. Κίεβσκι μας «ανασκευάζει».. Το 1905 «πραγματοποιήθηκε» μόνο η πολιτική ανεξαρτησία της Νορβηγίας. Κανένα ποληικό μέτρο δεν μπορεί να απαγορεύσει την οικονομία. ·<' Ενα μόνο ή ακόμη και πολλά παραδείγματα νίκης των μικρών επιχειρήσε­ ων πανω στις μεγάλες δεν αρκούνγια την αναίρεση της σωστής θέσης του Μαρξ. Ο νόμος είναι μέτρο πολιτικό. γιατί μιλάει ενάντια στον Π. Η ανασκευή αρχίζει με ένα παράδειγμα: το γεγονός της έκδο­ σης νόμου ενάντια στα τραστ δεν αποδείχνει το απραγματοποίη­ το της απαγόρευσης των τραστ. πώς να εκφραστούμε πιο λεπτά. Αυτό είναι σωστό. Αυτό ακριβώς λένε και οι θέσεις μας. Ας εξε­ τάσουμε λοιπόν την αληθινή ουσία..

είναι κι αυτός αναγκασμένος να κρύβεται. αν η άποψη αυτή έβγαινε στην επιφάνεια και παράλληλα με το νόμο της εκτόπισης της μικρής παραγωγής από τη μεγάλη. νόμο που έχει πρακτική σημασία. γιατί ο Π. Ο νόμος της οικονομικής συγκέντρωσης. ' Ολοι θα έσκαζαν στα γέ­ λια με τον παράξενο «ιμπεριαλιστικό οικονομισμό». Αν αυτό είναι όμοιος νόμος ή είναι επίσης νόμος. Είναι σωστό από την πλευρά του να μας α­ φήνει να έχουμε ένα άσχημο. γιατί ακόμη και ένας οπαδός του «ιμπεριαλιστικού οικονομισμού» σε εισαγωγικά είναι ανα­ 98 . όντας μη πραγματοποιήσιμη με την έννοια της οικονομικής της δυνατό­ τητας στον καπιταλισμό. Κίεβσκι να μην τον εκθέσει και να μην τον προτείνει για συμπλήρωση του προγράμματος μας. Ο Π. Επειδή η ανοιχτή διατύπωση αντι-θέσης θα ξεσκέπαζε αμέ­ σως τον αρθρογράφο. Κίεβσκι αναγνωρίζει σιωπη­ ρά το δίκιο μας σ ’ αυτό το σημείο. της νίκης της με­ γάλης παραγωγής πάνω στη μικρή. ότι πουθενά δεν έχει αναγνωρι­ στεί ο νόμος της πολιτικής ή κρατικής συγκέντρωσης. Ο Π. Γιατί δε το κάνει αυτό απευθείας. διατυπωνόταν ο «νόμος» (σε συνδυασμό μ’ αυτόν ή δίπλα σ ’ αυτόν) της εκτόπισης των μικρών κρατών από τα μεγάλα! Για να το διασαφηνίσουμε αυτό. Κίεβσκι: γιατί οι οικονομιστές χωρίς εισα­ γωγικά δε μιλάνε για «διάσπαση» των σύγχρονων τραστ ή των μεγάλων τραπεζών. ανολοκλήρωτο πρόγραμμα. αφού θα απάλλασσε το πρό­ γραμμά μας από λαθεμένα συμπεράσματα. για τη δυνατότητα μιας τέτιας διάσπασης και για το πραγματοποιήσιμο της. δεν προ­ τείνει τη συμπλήρωση του προγράμματος μας. αντιφάσκει με την εξέλιξη και γΓ αυτό είναι αντιδραστική ή αποτελεί μόνο εξαίρεση». Ούτε ένα μοναδικό «παράδειγμα» τ ε τ ιο υ πραγματοποιή­ σιμου δεν μπορεί να υπάρξει. Κίεβσκι δε δίνει καμιά διατύπωση του νόμου. θα περιοριστούμε σε μια ε­ ρώτηση προς τον Π. Κίεβσκι κρύβει το γεγονός. επειδή διαισθάνε­ ται θολά ότι τότε θα γινόταν γελοίος. Γιατί δε διατυπώνει ανοι­ χτά και με ακρίβεια τη δική του θέση: «η αυτοδιάθεση.νομικό απραγματοποίητο της αυτοδιάθεσης με την ίδια έννοια που είναι απραγματοποίητο το εργασιακό χρήμα στον καπιταλι­ σμό. επειδή περνάει σε άλλη ερμη­ νεία του «απραγματοποίητου». έχει αναγνωριστεί και από το δικό μας πρόγραμμα και από το πρόγραμμα της Ερφούρτης25. Ο Π. όταν έχει ανακαλύψει το νέο αυτό νόμο της κρατικής συγκέντρωσης.

Μόνο από την άποψη του «ιμπεριαλιστικού οικονομισμού». η εθνική εξέγερση. για να δείξουμε ακόμη πιο παραστατικά τι κατάντησε να λέει ο αρθρογράφος μας και για να επιστήσουμε την προσοχή του. Τέλος. κρατών. το παρακάτω ιδιόμορφο φαινόμενο της ιμπεριαλιστι­ κής πολιτικής: από το ένα μέρος ο τωρινός ιμπεριαλιστικός πό­ λεμος μας προσφέρει παραδείγματα για το πώς κατορθώνεται να 99 .χ. σημειώνουμε το ακόλουθο: το νόμο της εκτόπισης της μι­ κρής παραγωγής από τη μεγάλη όλοι μας τον διατυπώνουμε α­ νοιχτά και κανένας δε φοβάται να αποκαλέσει αντιδραστικό φαινόμενο τα μεμονωμένα «παραδείγματα» «της νίκης των μι­ κρών επιχειρήσεων πάνω στις μεγάλες». του αποχωρισμού «νέων μικρών λαοτήτων» (σημειώστε το αυτό!) από τη Ρωσία (§ ε του 2ου κεφα­ λαίου του άρθρου του Π. Η ιμπεριαλιστική τάση για μεγάλες αυτο­ κρατορίες είναι πέρα για πέρα πραγματοποιήσιμη και στην πρά­ ξη πραγματοποιείται συχνά με τη μορφή ιμπεριαλιστικής ένω­ σης αυτοτελών και ανεξάρτητων. Μια τέτια ένωση είναι δυνατή και παρατηρείται όχι μόνο με τη μορφή της οικονομικής σύμφυσης των χρηματιστικών κεφαλαίων δυο χωρών. με την πολιτική σημασία της λέξης. Για την ώρα όμως κανέ­ νας ακόμη από τους αντιπάλους της αυτοδιάθεσης δεν τόλμησε να αποκαλέσει αντιδραστικό τον αποχωρισμό της Νορβηγίας από τη Σουηδία. μπορεί κανείς να α­ γνοεί λ. αν και εμείς έχουμε θέσει αυτό το ζήτημα στη δημοσιολογία από το 1914.γκασμένος να παραδεχτεί τη δυνατότητα και το πραγματοποιή­ σιμο της διάσπασης των μεγάλων κρατών και όχι μόνο της διά­ σπασης γενικά. ο εθνικός αποχωρισμός είναι πέρα για πέρα «πραγματοποιήσιμα» και στην πράξη παρατηρού­ νται στον ιμπεριαλισμό και μάλιστα εντείνονται. δηλαδή του γελοιογραφημένου μαρξισμού.. Κίεβσκι).χ. τα χειροκίνητα εργαλεία. αλλά οξύνει τον ανταγωνισμό ανάμεσα σ ” αυτές τις δημοκρατι­ κές επιδιώξεις και στην αντιδημοκρατική τάση των τραστ. Η μεγάλη παραγωγή είναι απραγματοποίητη. αλλά λ. Ο εθνι­ κός αγώνας. αλλά και με τη μορφή της στρα­ τιωτικής «συνεργασίας» σ ’ έναν ιμπεριαλιστικό πόλεμο.χ. επειδή ο ιμπε­ ριαλισμός δε σταματά την εξέλιξη του καπιταλισμού και την α­ νάπτυξη των δημοκρατικών τάσεων στη μάζα του πληθυσμού. αν διατηρη­ θούν λ.είναι εντελώς παράλογη η σκέψη για «διάσπαση» της μηχανοκίνητης φάμπρικας σε χειρο­ τεχνικά εργαστήρια.

Αυτό δεν είναι αλή­ θεια και μια τέτια αναλήθεια δεν μπορεί να εξηγηθεί διαφορετι­ κά παρά με την μπουρσικόζικη αμέλεια του συγγραφέα και την αδιαφορία του στα πολιτικά ζητήματα. Η Σουηδία αναγνώρισε την κρατική αυ­ τοτέλεια της Νορβηγίας μόνο ύστερα από τον αποχωρισμό της Νορβηγίας απ’ αυτή. ότι «ήταν πάντοτε αυτοτελές κράτος». για την ιμπεριαλι­ στική τους πολιτική.τραβηχτεί με τη δύναμη των χρηματιστικών δεσμών και των οι­ κονομικών συμφερόντων ένα μικρό. Ορίστε ένα δειγματάκι της λογικής του «ιμπεριαλιστικού οι100 . Σε μια τέτια κατάσταση πραγμάτων όχι μόνο είναι «πραγματοποιή­ σιμο» από την άποψη του χρηματιστικού κεφαλαίου. στον αγώνα ανάμεσα στις μεγάλες Δυνάμεις (Αγγλία και Πορτογαλία). Αν η Νορβηγία «ήταν πάντοτε αυτοτελές κράτος». ενώ στη δεύτερη το γερμανικό κλπ. Σχετικά με τη Νορβηγία ο Π. Από το άλλο μέρος. ότι στην πρώτη «δούλευε» κυρίως το αγγλι­ κό χρηματιστικό κεφάλαιο. για τον ιμπεριαλιστικό τους πόλεμο. είτε πέρασμα ολόκληρων συνταγμάτων με το μέρος του εχθρού (Τσέχοι). μια και μόνο λέξη που την έχει αποστηθίσει: «ιμπε­ ριαλισμός». να δόσουν όσο το δυνατό περισσότερες δημοκρατικές ελευθερίες. απολάμβανε μόνο μια εξαιρε­ τικά πλατιά αυτονομία. Δεύτερο. ο Π. αλλά κάπο­ τε είναι και άμεσα συμφερτικό για τα τραστ. Κίεβσκι παραθέτει μια σειρά περικοπές για να αποδείξει ότι η Νορβηγία έβλεπε προς τη Δύση. η παραβίαση του δημοκρατι­ σμού απέναντι στα μικρά έθνη. Πριν από το 1905 η Νορ­ βηγία δεν ήταν αυτοτελές κράτος. προκαλεί είτε εξέγερση (Ιρλανδία). Από δω προκύπτει το πανηγυρικό συμπέρασμα: «το παράδειγμα αυτό» (της Νορβηγίας) «εμπίπτει ολοκληρωτικά στο σχήμα μας». Κίεβσκι μας πληροφορεί. πολιτικά ανεξάρτητο κρά­ τος. ενώ η Σουηδία προς την Ανατολή. πρώ­ το. δεν είναι καθόλου μαρξισμός. Το να ξεχνάει κανείς την ιδιομορφία των πολιτικών και στρατηγικών αμοιβαίων σχέσεων και να κοπανάει. τότε η σουηδική κυβέρνηση δε θα μπορούσε να ανα­ κοινώσει στις ξένες Δυνάμεις στις 26 του Οχτώβρη 1905 ότι ανα­ γνωρίζει τώρα τη Νορβηγία για ανεξάρτητη χώρα. μέ­ χρι και κρατική ανεξαρτησία σε ορισμένα μικρά έθνη για να μην εκτεθούν στον κίνδυνο αποτυχίας οι πολεμικές «τους» επιχειρή­ σεις. ταιριάζει δεν ταιριάζει. που είναι πολύ πιο ανίσχυρα (και οικονομικά και πολιτικά) μπροστά στους ιμπεριαλιστές «προ­ στάτες» τους.

Ωστόσο στη ζωή τα ζητήματα^ιυτά έμπαιναν — και μπαίνουν. ε­ πειδή πλήττουν οδυνηρά τους «οικονομιστές».κονομισμού!» Στις θέσεις μας αναφέρεται ότι το χρηματιστικό κεφάλαιο μπορεί να κυριαρχήσει σε «οποιαδήποτε». Ο σουηδός εργά­ της μπορούσε. Στην Πολωνία «δούλευε» το γερμανικό χρηματιστικό κεφάλαιο πριν από τον αποχωρισμό της από τη Ρωσία. Οι σουηδοί αριστοκράτες ήταν υπέρ του πολέμου ενάντια στη Νορβηγία. Μας παρου­ σιάζουν στοιχεία που επιβεβαιώνουν τη θέση μας για το ρόλο του ξένου χρηματιστικού κεφαλαίου στη Νορβηγία και πριν από τον αποχωρισμό και μετά τον αποχωρισμό — μ ' ένα τρόπο. και θα «δουλεύει» οποιαδήποτε και αν είναι η πολιτική κατάσταση της Πολωνίας. Στη Νορβηγία «δούλευε» το αγγλι­ κό χρηματιστικό κεφάλαιο και πριν και μετά τον αποχωρισμό. Τα λογικά λάθη του «οικονομισμού» δεν έχουν εξαφα­ νίσει τα πολιτικά ζητήματα. οι παπάδες επίσης. ό­ ταν τέθηκε το ζήτημα του αποχωρισμού. Δεν μπορεί. Για το αν θα ανήκει στη Σουηδία. σαν αυτό να μας διαψεΰδει!! Το να κάνεις λόγο για χρηματιστικό κεφάλαιο και να ξεχνάς γι ’ αυτό τα πολιτικά ζητήματα σημαίνει μήπως ότι εκφέρεις κρί­ σεις για την πολιτική. να συμβου­ λεύσει τους Νορβηγούς να ψηφίσουν ενάντια στον αποχωρισμό (το δημοψήφισμα στη Νορβηγία για το ζήτημα του αποχωρι­ σμού έγινε στις 13 Αυγούστου 1905 και έδοσε 368. Κΐεβσκι «ξέχασε» να διαβάσει σχετι­ κά μ ’ αυτό στις ιστορίες του νορβηγικού λαού. παραμένοντας σοσιαλδημοκράτης. ώστε είναι δυσάρεστο να το επα­ ναλαμβάνουμε. 'Ο χι. Αυτό είναι τόσο στοιχειώδες. αλλά τι να γίνει όταν ξεχνούν τις στοιχειώδεις α­ λήθειες. Για τη στάση των εργατών. Εξαφανίζεται μήπως εξαιτίας αυτού του γεγονότος το πολιτι­ κό ζήτημα για τη μια ή την άλλη κατάσταση της Νορβηγίας. Ο Π.200 ψήφους υ­ 101 . Στη ζωή έμπαινε το ζήτημα: μπορεί να είναι σοσιαλδημοκράτης ο σουηδός εργάτης που δεν αναγνωρίζει το δικαίωμα της Νορβηγίας για αποχωρι­ σμό. «ακόμη και ανεξάρτητη χώρα» κι ότι γΓ αυτό όλοι οι συλλογισμοί για «α­ πραγματοποίητο» της αυτοδιάθεσης από την άποψη του χρηματιστικού κεφαλαίου είναι ολοκληρωτική σύγχυση. Κΐεβσκι απόφυγε να μιλήσει γΓ αυτά τα ζητήματα. Το γεγονός αυτό δεν εξαφανί­ στηκε για το λόγο ότι ο Π.

Εκείνος όμως ο σουηδός εργάτης που. παραμένοντας σοσιαλδημοκράτης. Πρωτοδημοσιεύτηκε το 1924 στο περιοδικό . 2 102 .πέρ του αποχωρισμού και 184 κατά· στην ψηφοφορία πήραν μέ­ ρος τα 80% περίπου των ψηφοφόρων). Καθό­ λου.05 . θα ήταν σοσιαλσωβινιστής και παλιάνθρωπος που δεν μπορεΙ να είναι ανεκτός στο Σοσιαλδημοκρατικό κόμμα. Μερικοί άνθρωποι δε θέλουν να δουν αυτή τη στοιχειώδη διαφορά στη θέση του νορβηγού και του σουηδού εργάτη. χωρίς τους Σουηδούς. ξεφεύγουν και μ ’ αυτό παραδίνουν τη θέση τους. Α™ (α- 30 σελ ^ . τεύχ 1 κα. από διεθνιστική άποψη. Αυτός θα παραβίαζε το χρέος του μέλους του Σοσιαλδημο­ κρατικού κόμματος μόνο αν θ ’ άπλωνε συντροφικό χέρι στον μαυροεκατονταρχίτη σουηδό εργάτη που θα τασσόταν ενάντια στην ελευθερία αποχωρισμού της Νορβηγίας. να ψηφίσει υπέρ του αποχωρισμού. χωρίς να υπονομεύσει το «πραγματοποιήσι­ μο» ούτε μιας πράξης του χρηματιστικού κεφαλαίου. Κίεβσκι θέλει να «συζητήσει» — και σωπαίνει!! Ας προσθέσουμε: και η Φινλανδία από καΒαφά στρατιωτι­ κούς και στρατηγικούς λόγους. θα αρνιόταν το δικαίωμα των Νορβηγών να λύσουν οι ίδιοι αυτό το ζήτημα. όταν προσπερνούν αυτό το πιο συγκεκρι­ μένο από τα πιο συγκεκριμένα πολιτικά ζητήματα. Ο Π. χωρίς να κάνει «απραγματοποίητη» την αγορά των μετοχών των φινλανδικών σιδηροδρόμων και άλλων επιχειρήσεων. που εμείς τους το λέμε κατά πρόσωπο. Γράφτηκε τον Αόγουατο-Οχτώβρη τον 1916. χωρίς να πέσετε στην αγκαλιά του σωβινισμού! Και ο νορβηγός εργάτης. Μπορούσε. Για να αποδείξουμε ότι το «νορβηγικό» ζήτημα μπορεί να τε­ θεί στη Ρωσία εμείς βάλαμε επίτηδες τη θέση: σε συνθήκες κα­ θαρά στρατιωτικού και στρατηγικού χαρακτήρα είναι απολύτα πραγματοποιήσιμο ένα χωριστό πολωνικό κράτος και τώρα. Σωπαίνουν. όμοια με τη σουηδική αριστοκρατία και την αστι­ κή τάξη. να ψηφίσει κατά. ανεξάρτητα από τη θέλησή τους. σε μια ορισμένη έκβαση του δο­ σμένου ιμπεριαλιστικού πολέμου (λ. ' Ηταν άραγε υποχρεωμένος.Ζ β ε ζ ν τ ϊ . προσχώρηση της Σουη­ δίας στους Γερμανούς και μισονίκη τους) μπορεί μια χαρά να γί­ νει χωριστό κράτος. την οποία ο «ιμπεριαλιστικός οικονομιστής» μας προσπάθησε να υπερπηδήσει Δε θα την υπερπηδήσετε. Να σε τι συνίσταται η εφαρμογή της § 9του κομματικού μας προγράμματος. Ωστό­ σο αυτοξεσκεπάζονται. κύ­ ριοι.χ.

Ο ιμπεριαλισμός είναι ένα ιδιόμορφο ιστορικό στάδιο του καπιταλισμού. τον ιμπεριαλιστικό χαρακτήρα της εποχής μας και του δοσμένου πολέμου και δεύτερο.Από το έργο: Ο ΙΜΠΕΡΙΑΛΙΣΜΟΣ ΚΑΙ Η ΔΙΑΣΠΑΣΗ ΤΟΥ ΣΟΣΙΑΛΙΣΜΟΥ Υπάρχει άραγε σχέση ανάμεσα στον ιμπεριαλισμό και τη φοβερά αποτρόπαιη νίκη που κατήγαγε ο οπορτουνισμός (με τη μορφή του σοσιαλσωβινισμού) ενάντια στο εργατικό κίνημα της Ευρώπης. Αυτό είναι βασικό ζήτημα του σύγχρονου σοσιαλισμού. Θα χρειαστεί να αρχίσουμε μ ’ έναν όσο τ α δυνατό πιο ακρι­ βή και πιο πλήρη ορισμό του ιμπεριαλισμού. της Γερμανίας· 3) την αρπαγή των πηγών πρώτων υλών από τα τραστ και τη χρηματιστική ολιγαρχία (το χρηματιστικό κεφάλαιο είναι το μονοπω­ λιακό βιομηχανικό κεφάλαιο που έχει συγχωνευτεί με το τραπε­ ζικό κεφάλαιο). Και αφού στην κομματική μας φιλολογία διαπιστώσαμε πια πέρα για πέρα. η ουσία του ιμπεριαλι­ σμού. πρώτο.4) το μοίρασμα (οικονομικό) του κόσμου από τα διεθνή καρτέλ άρχισε. τα συνδικάτα και τα τραστ. την αδιάρρηκτη ιστορική σύνδεση ανάμεσα στο σοσιαλσωβινισμό και τον οπορτουνισμό. Τέτια διεθνή καρτέλ που κυριαρχούν σ ’ ο­ λόκληρη την παγκόσμια αγορά και τη μοιράζονται «φιλικά» — ώσπου να την ξαναμοιράσει ο πόλεμος — υπολογίζονται ήδη πά­ νω από εκατό! Η εξαγωγή κεφαλαίων σαν ιδιαίτερα χαρακτηρι­ στικό φαινόμενο σε διάκριση από την εξαγωγή εμπορευμάτων 101 . Η ιδιο­ μορφία του αυτή είναι τριπλή: ο ιμπεριαλισμός είναι (1) — μο­ νοπωλιακός καπιταλισμός· (2) — παρασιτικός καπιταλισμός ή καπιταλισμός που σαπίζει. Η αντικατάσταση του ελεύθερου συναγωνισμού από το μονοπώλιο είναι το θεμελιακό οικονομικό γνώρισμα. Ο μονοπωλισμός εκδηλώνεται σε 5 κύριες μορφές: 1) τα καρτέλ. της Γαλλίας. μπορούμε και πρέπει να πέρασουμε στην εξέταση του βασικού αυτού ζητήματος. που γέννησε τις μονοπωλιακές αυτές ενώσεις των καπιταλιστών 2) τη μονοπωλιακή θέση των μεγά­ λων τραπεζών: 3-5 γιγάντιες τράπεζες διευθύνουν όλη την οικο­ νομική ζωή της Αμερικής.(3) — καπιταλισμός που πεθαίνει.η συγκέντρωση της παραγω­ γής έφτασε σε τέτιο βαθμό. καθώς επίσης και την ταυτότητα του ιδεολογικοπολιτικού τους περιεχομένου.

εξαγορά σε γιγάντιες διαστά­ σεις. Δεύτερο. 5) Το εδαφικό μοίρασμα του κόσμου (αποικίες) τελείωσε. καπιταλιστών που ζουν «από τ£> κόψιμο των κουπονιών». σε ορισμένες περιόδους). πράγμα που σημαίνει ετήσιο εισόδημα όχι λιγότερο από 5-8 δι­ σεκατομμύρια φράγκα κατά χώρα. πρωτ’ α π ’ όλα. η εκμετάλλευση ό­ λων των καταπιεζόμενων εθνών. Η τωρινή κοινωνία ζει σε βάρος του σημερινού προλετάριου. Η πολιτική αντίδραση σε όλη τη γραμμή είναι ιδιότητα του ιμπεριαλισμού. Η διαφορά ανά­ μεσα στη ρεπουμπλικανικο-δημοκρατική και τη μοναρχο-αντιδραστική ιμπεριαλιστική αστική τάξη εξαλείφεται ακριβώς ε­ πειδή και η μια και η άλλη σαπίζουν ζωντανές (πράγμα που δεν αναιρεί καθόλουίην καταπληκτικά γοργή ανάπτυξη του καπιτα­ λισμού σε ορισμένους κλάδους της βιομηχανίας. Αυτή τη βαθιά παρα­ 104 . η εξαγωγή κεφαλαίων είναι παρασιτισμός στο τετράγωνο. εκδηλώνεται. Γαλλία και Γερμανία. Ο ισπανοαμερικανικός πόλεμος (1898). Το ότι ο ιμπεριαλισμός είναι παρασιτικός καπιταλισμός ή καπιταλισμός που σαπίζει. Σε τέσσερις προηγμένες ιμπεριαλιστικές χώρες. διαμορ­ φώθηκε ολοκληρωτικά στα 1898-1914. Αγγλία.στο μη μονοπωλιακό καπιταλισμό βρίσκεται σε στενή σύνδεση με το οικονομικό και πολιτικο-εδαφικό μοίρασμα του κόσμου. Τρίτο. Δωροδοκίες. το σάπισμα του καπι­ ταλισμού εκδηλώνεται με τη δημιουργία ενός τεράστιου στρώ­ ματος εισοδηματιών. σε ορισμένες χώρες. ο πόλεμος των Ά γγλω ν με τους μπόερς (18991902). στην τάση για σάπισμα που διακρίνει κάθε μονοπώλιο στις συνθήκες της ατομικής ιδιοκτησίας των μέσων παραγωγής. Βόρεια Αμερική. Παναμάδες26 όλων των ειδών. που συνδέεται αδιάρρηκτα με τις προσαρτήσεις και ιδιαίτερα η εκμετάλλευση των αποικιών από μια χούφτα «μεγάλες» Δυνάμεις μετατρέπει ολοένα και πε­ ρισσότερο τον «πολιτισμένο» κόσμο σε παράσιτο στο σώμα των εκατοντάδων εκατομμυρίων μη πολιτισμένων λαων. σαν ανώτατο στάδιο του καπιταλισμού της Αμερικής και της Ευρώπης και ύστερα και της Ασίας. Τέταρτο. Ο ιμπεριαλισμός. το κεφάλαιο κα­ θεμιάς σε τίτλους αξιών είναι 100-150 δισεκατομμύρια φράγκα. ο ρωσοιαπωνικός πόλεμος (1904-1905) και η οικονομική κρίση του 1900 στην Ευρώπη — να ποια είναι τα κύρια ιστορικά ορόσημα της νέας εποχής της παγκόσμιας ιστορίας. «το χρηματιστικό κεφάλαιο τείνει προς την κυριαρχία και όχι προς την ελευθε­ ρία». Πέμπτο. Ο ρωμαίος προλετάριος ζούσε σε βάρος της κοινωνίας.

Είναι ευνόητο γιατί ο ιμπεριαλισμός είναι καπιταλισμός που πεθαίνει. είναι ακρι­ βώς η τάση για προσαρτήσεις όχι μόνο αγροτικών. Παρουσιάζοντας αυτό τον ορισμό του ιμπεριαλισμού. Ο ορισμός αυτός του Κάουτσκι θεωρητικά είναι ολοκληρωτικά λαθεμένος. Το προνομιούχο στρώ­ μα του προλεταριάτου των ιμπεριαλιστικών Δυνάμεων ζει εν μέρει σε βάρος των εκατοντάδων εκατομμυρίων των μη πολιτισμέ­ νων λαων. καπιταλισμός μεταβατικός προς το σοσιαλισμό: το μο­ νοπώλιο που ξεπηδά από τον καπιταλισμό. της θεωρίας της «ενότητας» με τους απολογητές του ιμπεριαλισμού. «υπεριμπεριαλισμό» και άλλες παρόμοιες ανοησίες. αλλά κάθε λογής χωρών. ά­ σχετα απο ποιο έθνος κατοικούνται» (Κάουτσκι. Το νόημα και ο σκοπός αυτής της θεωρητικής καλπιάς δεν είναι άλ­ λος από την απόκρυψη των πιο βαθιών αντιθέσεων του ιμπερια­ λισμού και τη δικαιολόγηση. αρχή του περάσματος του στο σοσια­ λισμό. ερχό­ μαστε σε ολοκληρωτική αντίθεση με τον Κ. στη «Neue Zeit» της 11/IX 1914). Κάουτσκι που δε θέ­ λει να δει στον ιμπεριαλισμό μια «φάση του καπιταλισμού» και ορίζει τον ιμπεριαλισμό σαν μια πολιτική που την «προτιμάει» το χρηματιστικό κεφάλαιο. σαν τάση των «βιομηχανικών» χω­ ρών να προσαρτούν «αγροτικές χώρες»*. αποσπά το μονοπωλισμό στην πο­ λιτική από το μονοπωλισμό στην οικονομία. 105 . αλλά του χρηματιστικού κεφαλαίου. οι αστοί οικονομολόγοι ονομάζουν «σύμπλεξη»). μ ’ αυτό τον τρόπο. Το ίδιο επίσης σημαίνει και η γιγάντια κοινωνικοποίηση της εργασίας από τον ιμπεριαλισμό (αυτό που οι απολογητές. Και στη «Σοτσιάλ-Ντεμοκράτ» και στο «Κομμουνίστ»27 έ­ * «Ο ιμπεριαλισμός είναι προιον του πολύ αναπτυγμένου βιομηχανικού κα­ πιταλισμού Ιυνισταται στην τάση κάθε βιομηχανικού καπιταλιστικού έθνους να υποτάσσει και να προσαρτά ολοένα και περισσότερες αγροτικές περιοχες. Η ιδιο­ μορφία του ιμπεριαλισμού είναι ακριβώς η κυριαρχία όχι του βιομηχανικού. με τους απροκάλυπτους σοσιαλσωβινιστές και οπορτουνιστές.τήρηση του Σισμόντι ο Μαρξ την υπογράμμιζε ιδιαίτερα. για να ανοίξει το δρόμο στον χυδαίο αστικό ρεφορμισμό του σαν τον «αφοπλι­ σμό». Ο Κάουτσκι αποσπά την πολιτική του ιμπεριαλι­ σμού από την οικονομία του. σημαίνει ήδη απονέκρωση του καπιταλισμού. Ο ι­ μπεριαλισμός αλλάζει κάπως το πράγμα.

όπου αυτός διαβεβαιώνει ότι ανήκει στην αντιπο­ λίτευση και προσπαθεί ιησουιτικά να μειώσει στο μηδέν τη ση­ μασία των σοβινιστικών του δηλώσεων. London. προσπαθώντας να ξε­ μπλέξουν είτε μ ’ έναν απλό εγκωμιασμό του Κάουτσκι (Αξελρό­ ντ στη γερμανική του μπροσούρα που η ΟΕ υποσχεθηκε να την εκδόσει στα ρωσικά). A.χουμε κιόλας σταθεί αρκετά σ ’ αυτή τη ρήξη του Κάουτσκι με το μαρξισμό. είτε με ιδιωτικά γράμματα του Κάουτσκι (Σπεκτάτορ). Α. Φοβήθηκαν να υπερασπίσουν αυτά που έγρα­ ψε ο Κάουτσκι στη διάρκεια του πολέμου. Hobson. κατά τη γνώμη του Χδμτ πσον. Ας σημειώσουμε ότι στη δική του «αντίληψη» για τον ιμπε­ ριαλισμό — που ισοδυναμεί με ωραιοποίησή του — ο Κάουτσκι πηγαίνει πίσω όχι μόνο σε σύγκριση με το «Χρηματιστικό κε­ φάλαιο» του Χίλφερντινγκ (όσο κι αν υπερασπίζει σήμερα με ζήλο ο ίδιος ο Χίλφερντινγκ τον Κάουτσκι και την «ενότητα» με τους σοσιαλσωβινιστές!). Λονδίνο. «Ιμπεριαλι­ σμός». «Ο πρώτος παράγοντας είναι η συνήθεια του οι­ κονομικού παρασιτισμού. Οι δικοί μας καουτσκιστές της Ρωσίας. 1902. σύμφωνα με την οποία το κυρίαρχο κράτος χρησιμοποιεί τις επαρχίες του. Χόμπσον. χωρίς να εξαιρείται ο Μάρτοφ και σε σημαντικό βαθμό ο Τρότσκι — προτίμησαν να παρασιωπήσουν το ζήτημα του καουτσκισμού. σαν κατεύθυνσης. τη δύναμη των παλιών αυτοκρατοριών: 1) «ο οικονομι­ κός παρασιτισμός» και 2) η συγκρότηση του στρατού από εξαρ­ τημένους λαούς. ορίζει με πολύ περισσότερη βαθύτητα τον ιμπεριαλισμό και αποκαλύπτει τις α­ ντιφάσεις του σ ’ ένα έργο του το 1902*. Η Σύντ) 106 . "Imperialism». Να τι έγραφε ο συγγρα­ φέας αυτός (που στα γραφόμενά του μπορεί κανείς να βρει όλες σχεδόν τις πασιφιστικές και «συμβιβαστικές» κοινοτοπίες του Κάουτσκι) πάνω στο εξαιρετικά σπουδαίο ζήτημα του παρασιτικού χαρακτήρα του ιμπεριαλισμού: Δυο λογιών παράγοντες εξασθένιζαν. Ο άγγλος αυτός οικονομολόγος. αλλά και σε σύγκριση με τον σοσιαλφιλελεύθερο Τζ. που δε διεκδικεί καθόλου τον τίτλο του μαρξιστή. οι «σκι­ στές»28 με επικεφαλής τον Αξελρόντ και τον Σπεκτάτορ. 1902 (Τζ Α Χόμπσον. τις αποικίες και τις εξαρ­ τημένες χώρες για τον πλουτισμό της ιθύνουσας τάξης του και για την εξαγορά των κατώτερων τάξεών του έτσι που να παρα­ * J.

η Γαλ­ λία και τα άλλα ιμπεριαλιστικά έθνη παίρνουν αυτο το δρόμο. Ας σκεφθούν σε τι τεράστιο βαθμό θα μπορούσε να επεκταθει αυτό το σύστημα. που εισπράττουν μερίσματα και προσοδους από την ' Απω Ανατολή. οπως τελευταία και στην Αίγυπτο. που δεν απασχολούνται πια στη μαζική παραγωγή γεωργικών και βιομηχα­ νικών προϊόντων.μείνουν ήσυχες». των πολιτικών και εμποροβιομηχανικών τους υπάλληλων. Ο Χομπσον έδινε την παρακάτω οικονομική εκτίμηση με την προοπτική δια­ νομής της Κίνας. αλλά στην ατομική εξυπηρέτηση η σε δευτερεύουσα βιομηχα­ νική εργασία κάτω από τον έλεγχο της νέας χρηματιστικής αριστοκρατίας. Ό ­ σοι είναι έτοιμοι να γυρίσουν την πλάτη τους σε μια τέτια θεωρία» (θα έπρεπε να πει: προοπτική) «σαν θεωρία που δεν αξίζει να εξεταστεί.στην Ινδία. να ξεχωρίσει μια ομάδα προηγμένων βιομηχανικών εθνών που οι ανώτερες τάξεις τους παίρνουν τερά­ στιο φόρο υποτελειας απο την Ασία και την Αφρική και με τη βοήθεια αυτού του φόρου υποτελειας συντηρούν μεγάλες μάζες υπαλλήλων και υπηρετών υποχεί­ ριες. Τις περισσότερες μάχες με τις οποίες κατα­ κτήσαμε την ινδική μας αυτοκρατορία τις έκαναν στρατεύματά μας που αποτελούνταν από ιθαγενείς. που αντλούν κέρδη από το πιο μεγάλο δυναμικό απόθεμα που γνώρι­ σε ποτέ ο κόσμος. «Να ποιες δυνατότητες ξανοίγει μπροστά μας μια πολύ πλατιά ένωση των δυτι­ κών κρατών. ας αναλογιστούν τις οικονομικές και κοινωνικές συνθήκες εκείνων των περιφερειών της σημερινής Νότιας Αγγλίας που έχουν περιέλθει ήδη σε τέτια κατάσταση. δηλαδή: μι­ κρές ομάδες πλούσιων αριστοκρατών. η Νότια Αγγλία. με σκοπό να καταναλώσουν αυτα τα κέρδη στην Ευρώπη Εν­ 107 . «τοποθετητών κεφαλαίων» (εισοδηματιών). Η Μεγάλη Βρετα­ νία τράβηξε μακρύτερα α π' όλους. «' Ενα μεγάλο μέρος της Δυτικής Ευρώπης θα μπορούσε τότε να πάρει τη ν όψη και το χαρακτήρα που έχουν σήμερα ορισμένα μέρη αυτών των χωρών. παρά στο στόμα του «μαρξι­ στή» Κάουτσκι) «είναι η ελαφρότητα με την οποία η Μεγάλη Βρετανία. με μια μεγαλύτερη ομάδα εξεπαγγέλματος υπαλλή­ λους και έμπορους και με ένα μεγαλύτερο αριθμό υπηρέτες και εργάτες που δουλεύουν στις μεταφορές και στη βιοτεχνία τελικής επεξεργασίας ημικατεργασμένων προϊόντων. αλλά και θα μπορούσε να σημάνει ένα τεράστιο κίνδυνο δυτικού παρασιτισμού. μια ευρωπαϊκή ομοσπονδία των μεγάλων Δυνάμεων: αυτή όχι μόνο δε θα προωθούσε το έργο του παγκόσμιου πολιτισμού. Σχετικά με τον δεύτερο παράγοντα ο Χόμπσον γράφει: «' Ενα από τα πιο παράξενα συμπτώματα της τύφλωσης του ιμπεριαλισμού» (στο στόμα του σοσιαλφιλελεύθερου Χόμπσον αυτό το τροπάριο της «τύφλω­ σης» των ιμπεριαλιστών ταιριάζει περισσότερο. με ε­ ξαίρεση το νότιο τμήμα της. Οι κύριοι κλάδοι της βιομηχανίας θα εξαφανίζο­ νταν και τα προϊόντα διατροφής και τα ημικατεργασμένα προϊόντα μαζικής κα­ τανάλωσης θα εισέρεαν σαν φόρος υποτελειας από την Ασία και την Αφρική». τα πιο συχναζόμενα απο περιηγητές και πυκνοκατοικημένα από πλούσιους μέρη της Ιταλίας και της Ελβετίας. με­ γάλες μονάδες τακτικού στρατού βρίσκονται κάτω απο τη διοίκηση Βρετανώνσχεδόν όλοι οι πόλεμοι για την υποδουλωση της Αφρικής απομέρους μας. η Ριβιέρα. αν η Κινα είχε υπαχθεί στον οικονομικό έλεγχο παρομοίων ομάδων χρηματιστών. έχουν διεξαχθεί για λογαριασμό μας από ιθαγε­ νείς».

αν δεν παρεκκλίνουν προς αλλη πλευρά.χ. όχι μόνο σε άρθρα.. Αυτή την οικονομική. σε διαφθορέα του εργατικού κινήματος. το παιχνίδι των παγκό­ σμιων δυνάμεων πάρα πολυ δύσκολα υπόκειται σε υπολογισμό. Από δω εμείς συμπεράναμε. ότι οι οπορτουνιστές αντικειμενικά αποτελούν μια με­ ρίδα των μικροαστών και μερικών στρωμάτων της εργατικής τά­ ξης. ανάμεσα στ ’ άλλα. και οι πιο ειδικευ­ μένες. ΓΓ αυτό και είναι σοσιαλφιλελεύθερος! Ωστόσο αντίκρισε θαυ­ μάσια από το 1902 ακόμη το ζήτημα και τη σημασία των «Ενω­ μένων Πολιτειών της Ευρώπης» (προς γνώση του καουτσκιστή Τρότσκι!) και όλα όσα προσπαθούν να σκεπάσουν οι υποκριτές καουτσκιστές των διαφόρων χωρών. Οι καουτσκιστές μας προτίμησαν να παρακάμψουν το ζή­ τημα! Ο Μάρτοφ λ. το αναπόφευκτο της διάσπασης με το σοσιαλσωβινισμό. αποχωρούσαν α π ' αυτήν μοιραία και περνούσαν στον οπορτουνισμό .. την πιο βαθιά σύνδεση της ιμπεριαλι­ στικής ακριβώς αστικής τάξης με τον οπορτουνισμό που έχει νι­ κήσει σήμερα (για πολύ καιρό άραγε. θα δρουν ακριβώς στην κα­ τεύθυνση μιας τέτιας ολοκλήρωσης του προτσές». αν οι ομάδες των εργατών. 4 της 10ης Απρίλη 1916) έχει δια­ τυπωθεί ως εξής: — «. και συγκεκριμένα: ότι οι ο­ πορτουνιστές (σοσιαλσωβινιστές) δρουν από κοινού με την ιμπε­ ριαλιστική αστική τάξη ακριβώς στην κατεύθυνση της δημιουρ­ γίας μιας ιμπεριαλιστικής Ευρώπης σε βάρος της Ασίας και της Αφρικής. στις εισηγήσεις του ακόμη έβαζε σε κυ­ κλοφορία ένα σόφισμα που στην «Ισβέστιγια Ζαγκρανίτσνοβο Σεκρεταριάτα ΟΚ»29 (αρ. Η υπόθεση της επαναστατατικής σοσιαλδημοκρατίας θα πήγαινε πο­ λύ άσχημα και μάλιστα απελπιστικά. μερίδα που έχει εξαγοραστεί με χρήματα από τα ιμπεριαλι­ στικά υπερκέρδη και έχει μετατραπεί σε μαντρόσκυλο του καπι­ ταλισμού. αλλά και στις απο­ φάσεις του Κόμματός μας. οι πιο κοντινές προς τη «διανόηση» ως προς την πνευματική τους ανάπτυξη. για να μπορεϊ να δόσει κανείς αυτη ή εκείνη την ερμηνεία του μέλλοντος προς μια μονο κατεύθυν­ ση Οι επιδράσεις όμως εκείνες που κατευθύνουν σήμερα τον ιμπεριαλισμό της Δυτικής Ευρώπης κινούνται προς αυτή την κατεύθυνση κι αν δε συναντήσουν α­ ντίδραση..νοείται ότι η κατασταση είναι εξαιρετικά πολύπλοκη.) το εργατικό κίνημα. την τονίσαμε επανειλημμένα. φυλ.» Με τη βοήθεια της κουτούτσικης λεξούλας «μοιραία» και μιας κάποιος «νοθειούλας» παρακάμφθηκε το γεγονός ότι ορισμέ­ . Ο σοσιαλφιλελεύθερος Χόμπσον δεν βλέπει ότι την «αντί­ δραση» αυτή μπορεί να την παρουσιάσει μόνο το επαναστατικό προλεταριάτο και μόνο με τη μορφή κοινωνικής επανάστασης.

και που χωρίς την απαλλαγή απ’ αυτούς το εργατικό κίνη­ μα παραμένει αστικό εργατικό κίνημα. πράκτορες. Οι δυο εκείνες τάσεις. που ξεχώρισαν τόσο καθαρά σ ’ όλο τον κόσμο το 1914-1916. ο Μάρτοφ και Σία είναι αισιόδοξοι. Το ζήτημα δε βρίσκεται σ ’ αυτό. σαν τάξη.κ.να στρώματα εργατών έχουν περάσει με το μέρος του οπορτουνι­ σμού και της ιμπεριαλιστικής αστικής τάξης! Και οι σοφιστές της ΟΕ αυτό ακριβώς χρειάζονται: να παρακάμψουν το γεγονός αυτό! Προσπαθούν να ξεμπλέξουν με την «κατά παραγγελία αι­ σιοδοξία» που επιδείχνει σήμερα και ο καουτσκιστής Χίλφερντινγκ και πολλοί άλλοι: οι αντικειμενικές συνθήκες. είμαστε «αισιόδοξοι» σχετικά με το προλεταριάτο! Στην πραγματικότητα όμως όλοι αυτοί οι καουτσκιστές. λέει. όσον αφορά τον οπορτουνισμό. ενιαίο. που εί­ ναι υπηρέτες. και όχι μόνο του ευρωπαϊκού. θα είναι η νίκη ενάντιά σας.. βέβαια. 50 χρόνια αργότερα — από την άποψη αυτής της κλίμακας είναι ζή­ τημα μερικό — το «προλεταριάτο» «θα είναι». ση­ μαίνει. και ό χι μόνο του ιμπεριαλιστικού. και μέσα σ ’ αυτό θα νικήσει «αναπόφευκτα» η επαναστατική σοσιαλδημοκρατία. 109 . είχαν παρακολουθηθεί από τον Ένγκελς και τον Μαρξ στην Αγγλία στη διάρκεια σειράς δεκαετιών.. που είναι ξένοι προς το προλεταριάτο. εγγυώνται την ενότητα του προλεταριάτου και τη νίκη του επανα­ στατικού ρεύματος. υπεράσπιση της υποδούλωσης των εργα­ τών από την ιμπεριαλιστική τάξη διαμέσου των καλύτερων πρα­ κτόρων της στο εργατικό κίνημα. περίπου από το 1858 ως το 1892. Εμείς. διοχετευτές της επιρροής της αστικής τάξης. υποκλίνεστε δουλικά μπροστά στους οπορτου­ νιστές. 50 χρόνια νωρίτερα. κ. οι σκιστές. Σε παγκόσμια κλίμακα. Σ ’ αυτό βρίσκεται η ουσία! Το προλεταριάτο είναι δημιούργημα του καπιταλισμού — του παγκόσμιου. αντικειμενικά. λέει. με τον Λέγκιν και Ντάβιντ. συντελείται και θα συντελεστεί μόνο ενάντια σε σας. καουτσκιστέςν αλλά στο ότι εσείς σήμερα. στις ιμπεριαλιστικές χώ­ ρες της Ευρώπης. Η νίκη της επαναστατικής σο­ σιαλδημοκρατίας σε παγκόσμια κλίμακα είναι εντελώς αναπό­ φευκτη. ο Χίλφερντινγκ. Το κήρυγμά σας για «ενό­ τητα» με τους οπορτουνιστές. με τους Πλεχάνοφ ή τους Τσχενκέλι και τους Πότρεσοφ κλπ. και μάλιστα τα δυο κόμματα στο σύγ­ χρονο εργατικό κίνημα. ωστόσο έρχεται και θα έλθει.

Το ίδιο ακριβώς που σκέπτονται και για την πολιτική γενικά. που αρχίζει όχι νω­ ρίτερα από το 1898-1900. ούτε ο Έ νγκελς δεν έζησαν ίος την ιμπεριαλι­ στική εποχή του παγκόσμιου καπιταλισμού.Ούτε ο Μαρξ. Η ιδιομορφία όμως της Αγγλίας από τα μέσα ήδη του 19ου αιώνα ήταν ότι είχε τουλάχιστο δυο πολύ με­ γάλα διακριτικά γνωρίσματα του ιμπεριαλισμού: (I) απέραντες αποικίες και (2) μονοπωλιακά κέρδη (σαν αποτέλεσμα της μονο­ πωλιακής θέσης στην παγκόσμια αγορά). Και από τις δυο από­ ψεις η Αγγλία αποτελούσε τότε εξαίρεση ανάμεσα στις καπιτα­ λιστικές χώρες. αναλύοντας αυτή την εξαίρεση. Ο Μαρξ γρά­ φει στον Ζόργκε στις 4 του Αυγούστου 1874: « ' Οσο για τους ερ­ γάτες των πόλεων εδώ (στην Αγγλία) πρέπει να λυπούμαστε που δεν μπήκε στο Κοινοβούλιο όλη η συμμορία των ηγετών. έτσι που αυτό το πιο αστικό απ’ όλα τα έθνη θέλει. να οδηγή­ σει τελικά τα πράγματα ως το σημείο που να έχει μια αστική αρι­ στοκρατία και ένα αστικό προλεταριάτο δίπλα στην αστική τά­ ξη. αυτό είναι θεμιτό ως ένα ορισμένο βαθ­ μό». που εκμεταλ­ λεύεται όλο τον κόσμο. υπάρχουν μόνο συντηρητικό και φιλελεύθεροι ριζοσπάστες. Στο γράμμα του προς τον Ζόργκε της 21ης του Σεπτέμβρη 1872 ο Έ νγκελς ανακοινώνει ότι ο Χέιλζ (Hales) δημιούργησε μεγάλο σκάνδαλο στο Ομοσπονδιακό συμβούλιο της Διεθνούς και κατάφερε να δοθεί ψήφος μομφής στον Μαρξ για τα λόγια του ότι «οι άγγλοι εργατικοί ηγέτες πουλήθηκαν». Στο γράμμα του προς τον Μαρξ της 1Ιης του Αυ­ γούστου 1881 ο Έ νγκελς μιλάει για «τα πανάθλια αγγλικά τρέιντ-γιούνιον που επιτρέπουν να τα καθοδηγούν άνθρωποι εξαγο­ ρασμένοι από την αστική τάξη ή τουλάχιστον πληρωνόμενοι απ’ αυτήν». Στο γράμμα του προς τον Μαρξ της 7ης του Οχτώβρη 1858 ο Έ νγκελς έγραφε: «Το αγγλικό προλεταριάτο στην πραγματικό­ τητα αστικοποιείται ολοένα και περισσότερο. έδειξαν τελείως καθαρά και συγκεκριμένα τη σύν­ δεσή της με τη νίκη (προσωρινή) του οπορτουνισμού στο αγγλι­ κό εργατικό κίνημα. Εννοείται πως από τη μεριά ενός τέτιου έθνους. και οι εργάτες απολαβαίνουν μακαριότητα μαζί μ ’ 110 . Αυτό θα ήταν ο ασφαλέστερος δρόμος για την απαλλαγή α π ’ αυτά τα καθάρματα». κατά τα φαινόμενα. Εδώ δεν υπάρχει εργατικό κόμμα. Στο γράμμα του προς τον Κάουτσκι της 12ης του Σε­ πτέμβρη 1882 ο Έ νγκελς έγραφε: «Με ρωτάτε τι σκέπτονται οι άγγλοι εργάτες για την αποικιακή πολιτική. και ο Έ νγκελς με τον Μαρξ.

αυτούς το αποικιακό μονοπώλιο της Αγγλίας και το μονοπώλιό
της στην παγκόσμια αγορά».
Στις 7 του Δεκέμβρη 1889 ο Έ νγκελς γράφει στον Ζόργκε:
«... Το πιο αηδιαστικό εδώ (στην Αγγλία) είναι «ο σεβασμός»
( re s p e c ta b ility ) προς καθετί το αστικό, που έχει μπει στη σάρκα
και στο αίμα των εργατών... ακόμη και ο Τομ Μαν, που τον θεω­
ρώ καλύτερο απ’ όλους, μιλάει μ ’ ευχαρίστηση για το ότι θα
προγευματίσει με το λόρδο-δήμαρχο. Ό τα ν συγκρίνεις μ ’ αυτά
τους Γάλλους, βλέπεις τι σημαίνει επανάσταση». Στο γράμμα
της 19ης του Απρίλη 1890: «το κίνημα (της εργατικής τάξης της
Αγγλίας) προχωρεί κάτω από την επιφάνεια, αγκαλιάζει ολοένα
και πιο πλατιά στρώματα και μάλιστα το μεγαλύτερο μέρος από
την κατώτατη μάζα (η υπογράμμιση είναι του Έ νγκελς) πρυ ως
τώρα έμενε ακίνητη, και δεν πια μακριά αυτή η μέρα που αυτή η
μάζα θα βρει τον εαυτό της, όταν θα της γίνει φανερό ότι αυτή α­
κριβώς η ίδια είναι η κολοσιαία κινούμενη μάζα». Στις 4 του
Μάρτη 1891: «αποτυχία της ένωσης των λιμενεργατών που δια­
λύθηκε, τα «παλιά», συντηρητικά τρέιντ-γιούνιον, πλούσια και
γΓ αυτό ακριβώς δειλ*ά, μένουν κύρια του πεδίου της μάχης...»
Στις 14 του Σεπτέμβρη 1891: στο συνέδριο των τρέιντ-γιούνιον
στο Νιούκαστλ νικήθηκαν οι παλιοί γιουνιονιστές, αντίπαλοι
του οχτάωρου, «και οι αστικές εφημερίδες αναγνωρίζουν την ήτ­
τα του αστικού εργατικού κόμματος» (παντού οι υπογραμμίσεις εί­
ναι του Ένγκελς)...
Το ότι οι σκέψεις αυτές του ' Ενγκελς, που επαναλαμβάνονταν
στη διάρκεια δεκαετιών, εκφράζονταν από τον ίδιο και δημόσια,
στον Τύπο, αποδείχνεται από τον πρόλογό του στη δεύτερη έκ­
δοση της «Κατάστασης της εργατικής τάξης στην Αγγλία», του
1892. Εκεί γίνεται λόγος για «αριστοκρατία στην εργατική τά­
ξη», για «προνομιούχα μειοψηφία εργατών» σε αντίθεση με
«την πλατιά μάζα των εργατών». Μόνο «μια μικρή, προνομιού­
χα, προστατευόμενη μειοψηφία» της εργατικής τάξης είχε «πλε­
ονεκτήματα μακράς διαρκείας», λόγω της προνομιακής θέσης
της Αγγλίας στα 1848-1868, «η πλατιά μάζα στην καλύτερη περί­
πτωση απολάμβανε βελτίωση σύντομη διάρκειας»... «Με την
κατάρρευση του βιομηχανικού μονοπωλίου της Αγγλίας η αγ­
γλική εργατική τάξη θα χάσει την προνομιακή της θέση»... Τα
μέλη των «νέων» γιούνιον, των συνδικάτων των ανιδείκευτων ερ­
γατών «έχουν ένα ανυπολόγιστο πλεονέκτημα: η νοοτροπία τους
111

είναι ακόμη παρθένο έδαφος, ολότελα απαλλαγμένο από τις
κληρονομημένες, «σεβάσμιες» αστικές προλήψεις που ζαλίζουν
τα κεφάλια των πιο ευκατάστατων «παλιών γιουνιονιστών»...
«Λεγόμενοι εργατικοί εκπρόσωποι» αποκαλούνται στην Αγγλία
οι άνθρωποι «που τους συγχωρούν το ότι ανήκουν στην εργατι­
κή τάξη, επειδή οι ίδιοι είναι έτοιμοι να πνίξουν αυτή την ιδιό­
τητά τους στον ωκεανό του φιλελευθερισμού τους...»
Παραθέσαμε επίτηδες αρκετά λεπτομερειακές περικοπές από
τις σαφείς δηλώσεις του Μαρξ και του ' Ενγκελς για να μπορούν
οι αναγνώστες να τις μελετήσουν στο σύνολό τους. Και είναι α­
παραίτητο να τις μελετήσει κανείς, αξίζει να εμβαθύνει κανείς
προσεκτικά σ ’ αυτές. Γιατί εδώ βρίσκεται η ουσία της τακτικής
στο εργατικό κίνημα, που υπαγορεύεται από τις αντικειμενικές
συνθήκες της ιμπεριαλιστικής εποχής.
Ο Κάουτσκι αποπειράθηκε κι εδώ να «θολώσει τα νερά» και
να υποκαταστήσει το μαρξισμό μ ’ ένα μελιστάλακτο συμφιλιωτισμό με τους οπορτουνιστές. Στην πολεμική του ενάντια στους
ανοιχτούς και απλοϊκούς σοσιαλιμπεριαλιστές (τύπου Λενς),
που δικαιολογούν τον πόλεμο από την πλευρά της Γερμανίας
σαν καταστροφή του μονοπώλιου της Αγγλίας, ο Κάουτσκι
«διορθώνει» αυτή την εξόφθαλμη καλπιά με μια άλλη εξίσου ε­
ξόφθαλμη καλπιά. Στη θέση της κυνικής καλπιάς βάζει μια μελιστάλακτη καλπιά! Το βιομηχανικό μονοπώλιο της Αγγλίας έχει
τσακιστεί, λέει, από καιρό, έχει καταστραφεί από καιρό, δεν υ­
πάρχει λόγος να καταστρέφεις και δεν έχεις τι να καταστρέψεις.
Πού βρίσκεται η καλπιά αυτού του επιχειρήματος;
Πρώτο, στο ότι παρακάμπτεται το αποικιακό μονοπώλιο της
Αγγλίας. Κι όμως ο Έ νγκελς, όπως είδαμε, από το 1882 ήδη,
εδώ και 34 χρόνια, το τόνισε αυτό πολύ καθαρά! Αν το βιομηχα­
νικό μονοπώλιο της Αγγλίας έχει καταστραφεί, το αποικιακό
όχι μόνο έχει μείνει, αλλά και έχει οξυνθεί εξαιρετικά, επειδή
όλη η υδρόγειος έχει πια μοιραστεί! Με τη μελιστάλακτη ψευ­
τιά ο Κάουτσκι προσπαθεί να μπάσει λαθραία την αστικο-πασιφιστική και οπορτουνιστικο-μικροαστική ιδεούλα, ότι «δεν υ­
πάρχει λόγος να διεξάγεται πόλεμος». Απεναντίας για τους καπι­
ταλιστές σήμερα όχι μόνο υπάρχει λόγος να πολεμήσουν, αλλά
και δεν μπορούν να μην πολεμήσουν, αν θέλουν να διατηρήσουν
τον καπιταλισμό, επειδή χωρίς βίαιη αναδιανομή των αποικιών
οι νέες ιμπεριαλιστικές χώρες δεν μπορούν να αποκτήσουν τα
112

προνόμια που απολαμβάνουν οι πιο παλιές (και λιγότερο ισχυρές)
ιμπεριαλιστικές Δυνάμεις.
Δεύτερο. Γιατί το μονοπώλιο της Αγγλίας εξηγεί τη νίκη του
οπορτουνισμού (προσωρινά) στην Αγγλία; Επειδή το μονοπώ­
λιο δίνει υπερκέρδος, δηλαδή πρόσθετο κέρδος πάνω από το κα­
νονικό από το συνηθισμένο σ ’ όλο τον κόσμο καπιταλιστικό
κέρδος. Α π’ αυτό το υπερκέρδος οι καπιταλιστές μπορούν να ρί­
ξουν ένα κομματάκι (και μάλιστα όχι μικρό!) για να εξαγορά­
σουν τους εργάτες τους, για να δημιουργήσουν κάτι σαν συμμαχία (θυμηθείτε τις περιβόητες «συμμαχίες» των αγγλικών τρέιντγιούνιον με τα αφεντικά τους, που τις έχουν περιγράψει οι Βεμπ) — συμμαχία των εργατών του δοσμένου έθνους με τους
δικούς τους καπιταλιστές ενάντια στις άλλες χώρες. Το βιομηχα­
νικό μονοπώλιο της Αγγλίας έχει καταστραφεί από τα τέλη ακό­
μη του 19ου αιώνα. Αυτό είναι αδιαμφισβήτητο. Πώς όμως συντελέστηκε αυτή η καταστροφή; Ετσι άραγε που να έχει εξαλειφθεί κάθε μονοπώλιο;
Αν αυτό ήταν έτσι, τότε η συμφιλιωτιστική (απέναντι στον
οπορτουνισμό) «θεωρία» του Κάουτσκι θα έβρισκε μιαν ορισμέ­
νη δικαιολόγηση. Μα εδώ ακριβώς βρίσκεται η ουσία, ότι αυτό
δεν είναι έτσι. Ο ιμπεριαλισμός είναι μονοπωλιακός καπιταλι­
σμός. Κάθε καρτέλ, τραστ, καπιταλιστικό συνδικάτο, κάθε γιγάντια μεγάλη τράπεζα είναι μονοπώλιο. Το υπερκέρδος δεν εξαφα­
νίστηκε, αλλά έμεινε. Η εκμετάλλευση από μια, προνομιούχα,
οικονομικά πλούσια, χώρα όλων των υπόλοιπων χωρών έχει μεί­
νει και έχει ενταθεί. Μια χούφτα πλούσιες χώρες — είναι όλο-όλο τέσσερις, αν πρόκειται να μιλήσουμε για τον ανεξάρτητο και
πραγματικά γιγάντια μεγάλο «σύγχρονο» πλούτο: Αγγλία, Γαλ­
λία, Ενωμένες Πολιτείες και Γερμανία — αυτές οι χώρες έχουν
αναπτύξει τα μονοπώλια σε πελώριες διαστάσεις, βγάζουν υπερ­
κέρδος εκατοντάδες εκατομμύρια, αν όχι δισεκατομμύρια, «πάνε
καβάλα» στη ράχη εκατοντάδων και εκατοντάδων εκατομμυρίων
πληθυσμού των άλλων χωρών, παλεύουν ανάμεσά τους για τη
διανομή μιας εξαιρετικά πλουσιοπάροχης, εξαιρετικά παλιάς, ε­
ξαιρετικά βολικής λείας.
Σ ’ αυτό ακριβώς βρίσκεται η οικονομική και πολιτική ουσία
του ιμπεριαλισμού, που τις βαθύτατες αντιθέσεις του ο Κάουτσκι δεν τις αποκαλύπτει, αλλά τις καλύπτει.
Η αστική τάξη μιας «μεγάλης» ιμπεριαλιστικής Δύναμης, οι­

Τότε ήταν δυνατό να εξαγοραστεί η εργατική τάξη μιας χώρας. επειδή το υπερκέρδος της φτάνει. Και το ζήτημα του πώς μοιράζεται η μικρή αυτή ελεημοσύνη ανάμεσα τους εργάτες-υπουργούς.. Τώρα ένα «αστικό ερ­ γατικό κόμμα» είναι αναπόφευκτο και τυπικό για όλες τις ιμπερια­ λιστικές χώρες. λόγω του απεγνωσμένου αγώνα τους I 14 . εν μέρει συμπληρώνει και ενμέρει αντικαθι­ στά το μονοπώλιο του σύγχρονου. (Στην Ιαπωνία και τη Ρωσία το μονοπώλιο της στρατιωτικής δύναμης του απέραντου εδάφους ή των ιδιαίτερα βολικών συνθηκών καταλήστευσης των αλλογε­ νών της Κίνας κλπ. στους υπαλλήλους κλπ. στους εργάτες που είναι οργανωμένοι σε στενά συντεχνιακά σωματεία. στους εργάτες-υπαλλήλους. ίσως μάλι­ στα και αδύνατο.. να διαφθαρεί για δεκαετίες. αλλά μερικών πολύ λίγων. ωστόσο. γιατί μόνο μια χώρα κατείχε το μονοπώλιο. την ιμπεριαλιστική εποχή. κλπ. σύμφωνα με την αξιοθαύμαστα βαθυστόχαστη έκφραση του Ένγκελς.κονομικά μπορά να εξαγοράσει τα ανώτερα στρώματα των εργα τών «της» ρίχνοντας γι ’ αυτό το σκοπό κανά-δυο εκατοντάδες ε­ κατομμύρια φράγκα το χρόνο. το ζήτημα αυτό είναι πια δευτερεύον. Στα 1848-1868 και ενμέρει αργότερα μόνο η Αγγλία είχε μο­ νοπώλιο. Από τη διαφορά αυτή προκύπτει ότι το μονοπώλιο της Αγγλίας μπόρεσε να είναι επί δεκαετίες αδιαφιλονίκητο. Το τελευταίο τρίτο του 19ου αιώνα αποτέλεσε ένα πέρασμα στη νέα. νεότατου χρηματιστικού κε­ φαλαίου). Το μονοπώλιο το απολαμ­ βάνει το χρηματιστικό κεφάλαιο όχι μιας μόνο. μα για πολύ καιρό. όπως φαίνεται. μα από την άλλη μεριά μπορεί να εξαγοράσει μικρότερα (α π' ό. στους ερ­ γάτες-μέλη των Επιτροπών Πολεμικής Βιομηχανίας.γι ’ αυτό το λόγο ο οπορτουνισμός μπορούσε σ ’ αυτή να κυριαρχεί επί δεκαετίες.άλλες χώρες που να έχουν πλουσιότα­ τες αποικίες ή βιομηχανικό μονοπώλιο δεν υπήρχαν. μπο­ ρούσε να σχηματιστεί μόνο σε μια χώρα. το ένα περίπου δισεκατομμύριο. μεγάλων Δυνάμεων. στους «εργάτεοβουλευτές» (θυμηθείτε την υπέρο­ χη ανάλυση αυτής της έννοιας που έκανε ο ' Ενγκελς).τι στην Αγγλία του 1848-Ι'-Μ}) στρώματα «ερ­ γατικής αριστοκρατίας» και τα εξαγοράζει κάθε ιμπεριαλιστική «μεγάλη» Δύναμη. στους εργάτες-μέλη των επιτροπών πολεμικής βιομηχανίας. Τώρα αυτό είναι απίθανο. Το μονο­ πώλιο του σύγχρονου χρηματιστικού κεφαλαίου διαφιλονικείται λυσσαλέα..άρχισε η εποχή των ιμπεριαλιστικών πολέμων. Τότε «αστικό εργατικό κόμμα».

ρημάζουν. Στην πάλη ανάμεσα σ ’ αυτές τις δυο τάσεις θ ’ αναπτύσσεται αναπόφευκτα τώρα η ιστορία του εργατικού κινήματος. Σκόμπελιεφ και Σία. ας πού­ με. που κα­ ταπιέζονται περισσότερο από πριν και υποφέρουν όλα τα βάσα­ να των ιμπεριαλιστικών πολέμων. καταπιέ­ ζουν. ενώ επιτρέ­ πουν την εξαγορά μιας χούφτας κορυφών — πιέζουν. είναι απίθανο να μπορέσει ένα τέτιο κόμμα να νικήσει για πολύ καιρό σε μια σειρά χώρες. Οι διαφορές ανάμεσα στο διαμορφωμένο κόμμα λ. τους φρόνιμους ρεφορμιστές και πατριώτες υ­ παλλήλους και εργάτες. Προσοδοφόρες και ζεστές θεσούλες στα Υπουργεία ή στην Επιτροπή πολεμικής βιομηχανίας. του Μπισολάτι στην Ιταλία. Από την άλλη μεριά. Από τη μια μεριά. Μπούλκιν. τάση της αστικής τάξης και των οπορτου­ νιστών να μετατρέψουν μια χούφτα πλουσιότατα. ενώ­ σεις. κόμμα ολότελα σοσιαλιμπεριαλιστικό. να ανατρέψουν την αστική τάξη. «να αναπαυΟούν στις δάφνες» της εκμετάλλευσης των νέ­ γρων.χ. Η αστική τάξη έχει κιόλας γεννήσει. Κοινοβούλιο. Γκβόζντεφ. Τσχεΐτζε. Πάνω στην οικονομική βάση που αναφέραμε οι πολιτικοί θε­ σμοί του νεότατου καπιταλισμού — Τύπος. κρατώντας τους σε υποταγή με τη βοήθεια του νεότερου μιλιταρισμού.για τη διανομή της λείας. οι διαφο­ ρές αυτές είναι επουσιώδεις. αλλά «θεμελιωμένη» οικονομικά. 115 . συνέδρια κλπ. η χρηματιστική ολιγαρχία. προνομιούχα έθνη σε «αιώνια» παράσιτα στο σώμα της υπόλοιπης ανθρωπό­ τητας. να αποτινάξουν αυτό το ζυγό.. θα βρει τη μια ή την άλλη πολιτική μορφή χωρίς ι­ διαίτερη «δυσκολία». στο Κοινοβούλιο και στις διάφορες επιτροπές. η ακρίβεια κλπ. στο μισοδιαμορφωμένο σχεδόν κόμμα των Πότρεσοφ. γιατί η πρώτη τάση δεν είναι τυχαία. Το σπουδαίο είναι ότι οικονομικά η αποσκίρτηση του στρώματος της εργατικής αριστοκρατίας προς την αστική τάξη ωρίμασε και πραγματοποιήθηκε και το οικονο­ μικό αυτό γεγονός. του εφοδιασμένου με μια τέλεια τε­ χνική εξόντωσης. τυραννούν ολοένα και περισσότερο τη μάζα του προλεταριάτου και του μισοπρολεταριάτου. των ινδών κλπ. τάση των μαζών. γαλουχήσει και εξασφαλίσει για τον εαυτό της «αστι­ κά εργατικά κόμματα» σοσιαλσωβινιστών σ ’ όλες τις χώρες. και. η ανακατάταξη αυτή στις σχέσεις ανάμεσα στις τάξεις.. γιατί τα τραστ. — έχουν δημιουργήσει για τους σεβόμενους τα καθιερωμένα. πολιτικά προνόμια και ψιχία που αντι­ στοιχούν στα οικονομικά προνόμια και ψιχία.

ο Λλόυντ Τζωρτζ εξυπηρετεί λαμπρά την αστική τάξη* και την εξυπηρετεί ακρι­ βώς ανάμεσα στους εργάτες. Λενιν. από το όνομα του άγγλου υ­ πουργού Λλόυντ Τζωρτζ. Στον αιώνα μας είναι απαραίτητες οι εκλογές. απάτης. 2 Β. ψευ­ τιάς.τι λόγους θέλετε. Άπαντα τόμ. ενός από τους πιο επιφανείς και επιδέ­ ξιους εκπροσώπους αυτού του συστήματος στην κλασική χώρα του «αστικού εργατικού κόμματος». Γράφτηκε τον Οχτωβρη του 1916 Δημοσιεύτηκε το Δεκεμβρη του 1916 στη «Σμπόρνικ "Σοτσιολ-Ντεμοκράτα" ». δημοφιλής ρήτορας που ξέρει να βγάζει μπροστά στο εργατικό ακροατήριο ό. εκεί όπου είναι γ ι ’ αυτήν περισσό­ τερο αναγκαίο και περισσότερο δύσκολο να υποτάξει ηθικά τις μάζες. με λαοφιλείς λεξούλες της μόδας. Θα ονόμαζα το σύ­ στημα αυτό λλόυντ-τζωρτζισμό.’ αριστερά για κά­ θε λογής μεταρρυθμίσεις και κάθε λογής ευεργετήματα για τους εργάτες — φτάνει μόνο να παραιτηθούν από την επαναστατική πάλη για την ανατροπή της αστικής τάξης.).στις Συντάξεις των «σοβαρών» νόμιμων εφημερίδων ή στις διοι­ κήσεις των όχι λιγότερο σοβαρών και «αστικά-πειθήνιων» εργα­ τικών συνδικάτων — να με τι προσελκύει και αμείβει η ιμπερια­ λιστική αστική τάξη τους εκπροσώπους και οπαδούς των «αστι­ κών εργατικών κομμάτων». διοχετεύει την επιρροή της ακριβώς ανάμεσα στο προλεταριάτο. 166-179 * Τελευταίο σ ' ενα αγγλικό περιοδικο βρήκα ¿να άρθρο ενόςτορυ30. 30. I. Ο πόλεμος άνοιξε τα ματια σ ’ αυτό τον αντίπαλο και του έδειξε τι θαυμά­ σιος υπάλληλος της αστικής τάξης είναι αυτός ο Λλόυντ Τζωρτζ' Οι τόρυδες συμφιλιώθηκαν μαζί του! I 16 . και στην εποχή της τυπο­ γραφίας και του κοινοβουλευτισμού δεν μποράς να πάρεις μαζί σου τις μάζες χωρίς ένα πλατιά διακλαδωμένο. πολίτι­ κου αντιπάλου του Λλόυντ Τζωρτζ: «Ό Λλόυντ Τζωρτζ απο τη σκοπιά των τόρυ8ων». σελ. ικανός να παρέχει ση­ μαντικές ελεημοσύνες στους πειθήνιους εργάτες με μορφή κοι­ νωνικών μεταρρυθμίσεων (ασφαλίσεις κλπ.χω­ ρίς τις μάζες δεν μπορείς να κάνεις. με υποσχέσεις προς τα δεξιά και προς τ. τεύχ. Αστός επιχειρηματίας και πολιτικός τυχοδιώκτης πρώτης τάξεως. ταχυδακτυλουργίας. Ο μηχανισμός της πολιτικής δημοκρατίας δρα προς την ίδια κατεύθυνση. συστηματικά ε­ φαρμοζόμενο και γερά εφοδιασμένο σύστημα κολακείας. ακόμη και υπερεπαναστατικούς.

υπερασπίζει με όλες του τις δυνάμεις την «ενότητα» των σο­ σιαλδημοκρατικών κομμάτων γενικά και την ενότητα με τον Σάιντερμαν και ειδικότερα με τον Κάουτσκι. δηλαδή σε ι­ μπεριαλισμό. βέβαια. εννοεί­ ται. έκανε στη διάρκεια του πολέμου ένα σημαντικό βήμα μπρος όχι μόνο προς μια ακόμη μεγαλύτερη συγκέντρωση του χρηματιστικού κεφαλαίου. και ό­ πως οι στραγγαλιστές των επαναστάσεων του 1848 και του 1905 ήταν. έτσι και οι μαέστροι του ιμπεριαλιστικού μακελειού είναι ανα­ 117 . αλλά και προς τη μετατροπή του σε κρατικό καπιταλισμό. μα υπάρχουν δυο τρόποι στραγγαλισμού. παρά κύριος της εξαρ­ τημένης Ιρλανδίας! Η ολοκλήρωση εκείνων που έμειναν ατέ­ λειωτα στον τομέα των εθνικών μεταρρυθμίσεων μπορεί καμιά φορά να δυναμώσει εσωτερικά τον ιμπεριαλιστικό συνασπισμό.χ. να πραγματοποιήσουμε τους σκοπούς μας χωρίς το στραγγαλι­ σμό των μικρών λαων. Οι συνειδητοί η­ γέτες του ιμπεριαλισμού λένε μέσα τους: δεν μπορούμε. τη σημασία των εθνικών συμπαθειών.Α πό το άρθρο: ΣΤΡΟΦΗ ΣΤΗΝ ΠΑΓΚΟΣΜΙΑ ΠΟΛΙΤΙΚΗ Η ιστορία δε σταματάει και τον καιρό των αντεπαναστάσε­ ων. που ήταν συνέχιση της ιμπεριαλιστικής πολιτικής των προηγούμενων δεκαετιών. ένας από τους πιο πρόστυχους υ­ πηρέτες του γερμανικού ιμπεριαλισμού. Ρένερ που. με μια ορισμένη έννοια. Η αντικειμενική πορεία των πραγμάτων επιβάλλεται. Τη δύναμη της εθνικής σύνδεσης. Η ιστορία προχώρησε και στη διάρκεια τΐ>υ ιμπεριαλιστικού πολέμου του 1914-1916. Υπάρχουν περιπτώσεις που είναι πιο σίγουρο — και συμφερότερο — να αποκτήσεις ειλικρινείς και ευσυνείδητους «υπερασπι­ στές της πατρίδας» στον ιμπεριαλιστικό πόλεμο με τη δημιουρ­ γία πολιτικά ανεξάρτητων κρατών που για την οικονομική εξάρ­ τησή τους θα φροντίσουμε πια «εμείς»! Είναι συμφερότερο να είσαι σύμμαχος (σε ένα σοβαρό πόλεμο των ιμπεριαλιστικών Δυνάμεων) της ανεξάρτητης Βουλγαρίας.χ. οι εκτελεστές της διαθήκης τους. αυτό το υπολογίζει σωστά λ. την αποκάλυψε σ ’ αυτό τον πόλεμο η συμπεριφορά. ο Κ. λ. Ο παγκόσμιος καπιτα­ λισμός που στα 1860-1870 ήταν πρωτοπόρα και προοδευτική δύ­ ναμη του ελεύθερου συναγωνισμού και που στις αρχές του 20ού αιώνα μετεξελίχθηκε σε μονοπωλιακό καπιταλισμό. των Ιρλανδών στον ένα ιμπεριαλι­ στικό συνασπισμό και των Τσέχων στον άλλο.

31 του Γενάρη 1917 Β. Ο πόλεμος είναι συνέχιση της πολιτικής με άλλα μέσα. Κάθε πόλεμος συνδέεται αδιάρρηκια μ ’ εκείνο το πολιτικό καθεστώς από το οποίο πηγάζει. ξεμπέρδεψαν επαναστατικά και με τους τσιφλικάδες τους — η πολιτική αυτή της επαναστατικής τάξης δεν μπορούσε πα­ ρά να τραντάξει συθέμελα όλη την υπόλοιπη απολυταρχική τσα­ ρική. βασιλική. η ίδια αυ­ τή τάξη τη συνεχίζει αναπόφευκτα και στη διάρκεια του πολέ­ μου.γκασμένοι να εφαρμόζουν ορισμένες κρατικοκαπιταλιστικές.. 1 Λενιν.. δηλαδή αρκετά άφθονο και ενήλικο «κρέας για τα κα­ νόνια». αρ. «Σοτσιάλ-Ντεμοκρατ». εφαρμό­ ζει σε μια μακρόχρονη περίοδο πριν από τον πόλεμο. τόμ. μισοφεουδαρχική Ευρώπη. ογα 343-345 Από τη διάλεξη: ΠΟΛΕΜΟΣ ΚΑΙ ΕΠΑΝΑΣΤΑΣΗ31 Ο πόλεμος είναι συνέχιση της πολιτικής με άλλα μέσα. Επιπλέον πρέπει με παραχω­ ρησούλες να ησυχάσουν οι μάζες που είναι εξαγριωμένες από τον πόλεμο και την ακρίβεια: γιατί να μην τους δοθεί υπόσχεση (και να μη γίνει εφαρμογή ενμέρει — αφού αυτό δεν υποχρεώνει σε τίποτε!) της «ελάττωσης των εξοπλισμών». όπου ενάντια στην επαναστα­ 118 . Άπαντα. Ο πόλεμος άλλωστε είναι τέτιος «βιομηχανικός κλάδος» που μοιάζει με τη δασοκο­ μία: χρειάζονται δεκαετίες για να αναπτυχθούν αρκετά μεγάλα δέντρα. μια ορισμένη τάξη στα πλαίσια αυτού του κράτους. Ό ­ ταν στα τέλη του 18ου αιώνα οι επαναστάτες κάτοικοι των πόλε­ ων και οι επαναστάτες αγρότες της Γαλλίας. φύλ. Τη ν ίδια πολιτική. Και αναπόφευκτη συνέχιση αυτής της πολιτικής της επαναστατικής τάξης που νί­ κησε στη Γαλλία ήταν οι πόλεμοι. εγκαθίδρυσαν τη λαο­ κρατική δημοκρατία — κι αφού ξεμπέρδεψαν με το μονάρχη τους. αφού ανάτρεψαν ε­ παναστατικά τη μοναρχία στη χώρα τους. αλλάζοντας μόνο μορφή δράσης. που ένα ορισμένο κρά­ τος. ο­ ρισμένες εθνικές μεταρρυθμίσεις. 58. 30.

έτσι και στον πόλεμο του τέλους του Ι8ου αιώνα έδειξε μια εξίσου μεγαλειώδη επαναστατική δημιουργικότητα. την εξόντωση άοπλων λαών. λαϊκό στρατό και ένα νέο τρόπο διεξαγωγής του πολέμου. ζήτημα είναι αν μπορούν να λέγονται ει­ ρηνικές. δεν τους θεωρούμε πολέμους. εκμεταλλευόμενοι τις προλήψεις και τη μι­ κροαστική αμάθεια των ολότελα καθυστερημένων λαϊκών μα­ ζών. συγκροτώντας το διαβόητο συνασπισμό τους και εξαπολύοντας ένα αντεπαναστατικό πόλεμο ενάντια στη Γαλλία. που πά­ ντα είναι εύκολο να αποσπαστούν από την αλυσίδα των κοινωνι­ κών φαινομένων και που δεν έχουν καμιά αξία. αλλά με την πιο θηριώδη σφαγή. ε­ πειδή πολύ συχνά έμοιαζαν όχι με πολέμους. γιατί είναι το ί­ διο εύκολο να φέρουμε και αντίθετο παράδειγμα. κάθε τάξης που κυριαρχούσε πριν από τον πόλεμο και εξασφάλιζε την επίτευξη των σκοπών της με τα λεγάμενα «ειρηνικά» μέσα. ξεχωριστές περιπτώσεις. αδιάκοπους πολέμους που δε σταματούσαν πο­ τέ και που εμείς. δημιουργώντας στη θέση των στρατών πα­ λιού τύπου ένα νέο. γιατί μας δείχνει ολο­ φάνερα εκείνο που ξεχνούν τώρα συχνά οι δημοσιολόγοι των α­ στικών εφημερίδων.τική Γαλλία ορθώθηκαν ολα τα μοναρχικά κράτη της Ευρώπης. επαναστατικό. Μου φαίνεται πως το παράδειγ­ μα αυτό είναι άξιο ιδιαίτερης προσοχής. που δεν καταλαβαίνουν αυτή την αδιάρρηκτη οικονομική και ιστορική σύνδεση κάθε πολέμου με την προηγούμενη απ’ αυτόν πολιτική κάθε χώρας. Στην Ευρώπη επικρατούσε ειρήνη. Δεν πρέπει να παίρνου­ με ξεχωριστά παραδείγματα. Και το ζήτημα εί­ ναι ακριβώς ότι για να κατανοήσουμε τον σημερινό πόλεμο πρέ­ πει πριν απ’ όλα να ρίξουμε μια γενική ματιά στην πολιτική των ευρωπαϊκών Δυνάμεων στο σύνολό της.χ. Τα λεγάμενα ειρηνικά — γιατί οι πράξεις βίας που είναι π. οι Ευρωπαίοι. Οπως και στο εσωτερικό της χώρας ο γαλλικός επαναστατικός λαός είχε δείξει τότε για πρώτη φορά ένα πρωτοείδωτο στη διάρκεια των αιώνων ανώτατο όριο επαναστατικής ενέργειας. αυτή όμως διατηρούνταν επειδή η κυριαρχία των ευρωπαϊκών λαών πάνω στις εκατοντά­ δες εκατομμύρια κατοίκους των αποικιών πραγματοποιούνταν μόνο με συνεχείς. πρέπει να πάρουμε όλη την πολιτική ολόκληρου του συστήματος των 119 . Οχι. σπάζοντας όλους τους παλιούς νόμους και κανό­ νες του πολέμου και. αναγκαίες για την «ειρηνική» κυ­ ριαρχία στις αποικίες. μετέβαλε όλο το σύστημα της στρατηγικής.

τη Γερμανία — που όλη η πολιτι­ κή τους στη διάρκεια πολλών δεκαετιών ήταν ο αδιάκοπος οικο­ νομικός ανταγωνισμός για το πώς θα κυριαρχήσουν πάνω σ ’ όλο τον κόσμο. πώς θα στραγγαλίσουν τους μικρούς λαούς. ορισμένων συν­ θημάτων της και από την προσπάθεια να παρουσιάσουν το ζήτη­ μα ότι να. έ­ κανε επαναστατικό πόλεμο ενάντια στη συνασπισμένη μοναρχι­ κή Ευρώπη. το 1792. Ξεχνάνε τη «μικρολεπτομέρεια» ότι τότε. των γάλλων ερ­ γατών και των εργατών όλων των χωρών από τη μεταφορά στην εποχή μας της «διαλέκτου» εκείνης της εποχής. που πραγματοποίησε μια πρωτοείδωτη επανάσταση. πώς θα εξασφαλίσουν τριπλάσια και δεκαπλάσια κέρδη στο τραπεζι­ 120 .ευρωπαϊκών κρατών στην οικονομική και πολιτική αμοιβαία σχέση τους για να καταλάβουμε με ποιον τρόπο από το σύστημα αυτό πήγασε αμετάτρεπτα και αναπόφευκτα ο δοσμένος πόλε­ μος.' Εχουμε μπροστά μας ό­ λες τις μεγάλες παγκόσμιες καπιταλιστικές Δυνάμεις — την Αγ­ γλία. κανόνισε τους λογαριασμούς της με τους γάλλους καπιταλιστές και τσιφλικάδες με ανείδωτη ως τότε ενεργητικό­ τητα και στο όνομα αυτής της πολιτικής. Δεν υπάρχει π. όχι για άλλο σκοπό. τη Γαλλία.χ. ότι είναι συνέχιση και παρόμοιος των πολέμων της μεγάλης γαλλικής επανάστασης του 1792. γκρέμισε συθέμελα με τον πρωτάκουστο ηρωισμό των μαζών τη γαλλική μοναρχία και ξεσηκώθηκε ενάντια στη συνασπισμένη μοναρχική Ευρώπη. και τώρα η δημοκρατική Γαλλία υπερασπίζει την ε­ λευθερία της ενάντια στη μοναρχία. την Αμερική. Τώρα όμως έχουμε μπροστά μας πρώτ’ α π’ όλα τη συμμαχία δυο ομάδων καπιταλιστικών Δυνάμεων. τον πόλεμο στη Γαλλία τον έκανε η επα­ ναστατική τάξη. της συνέχισής της. ιδιαίτερα απομέρους των καπιταλιστικών εφημερίδων — άσχετα αν είναι μοναρχικές ή δημοκρατικές — να δόσουν στον σημερινό πόλεμο ένα ξένο προς αυτόν ιστορικό περιεχόμενο. κατάκτησε τη δημοκρατία. πιο συνηθι­ σμένη μέθοδος στη γαλλική Δημοκρατία από τις απόπειρες να παρουσιάσουν από την πλευρά της Γαλλίας αυτό τον πόλεμο. Παρατηρούμε συνεχώς απόπειρες. Δεν υπάρχει πιο διαδομένη μέ­ θοδος εξαπάτησης των γαλλικών λαϊκών μαζών. αλλά με μόνο σκοπό τη συνέχιση της επαναστατικής της πάλης. Ο πόλεμος στη Γαλλία ήταν συνέχιση της πολιτικής της ε­ παναστατικής τάξης που έκανε την επανάσταση..

Αυτό το υπογραμμίζω. για να μην αρπάζετε από το σωρό μεμονωμένα παραδείγματα — αν δεν είδατε τη σύνδεση αυτού του πολέμου με την πολιτική που προηγήθηκε. Αυτό ποτέ δεν πρέπει να πάψουμε να το υπογραμμίζουμε. δυο καπιταλιστικών οικονομιών. πρέπει να μελετηθεί και να κατανοηθεί στο σύνολό της. του δοσμένου συστήματος κρατών. του απατεώνα που ανάβει το σωβινισμό και το μίσος του ενός λαού ενάντια στον άλλο. τότε όχι μόνο θα ξεχνούσαμε τη βασική α­ παίτηση του επιστημονικού σοσιαλισμού και κάθε κοινωνικής επιστήμης γενικά. τότε δεν καταλάβατε τίποτε από τον πόλεμο αυτό! Και η πολιτική αυτή μας δείχνει ένα μόνο πράγμα: τον αδιά­ κοπο οικονομικό ανταγωνισμό δυο παγκόσμιων γιγάντων. με μεθόδους που εφαρμόζονται παντού χωρίς καμιά εξαί­ ρεση. με μεθόδους που γι* αυτές έγραψε εδώ και ογδόντα χρόνια ο Κλάουζεβιτς. στη διάθεση του πρώτου τυχόντα αστού δημοσιολόγου που θα μας σερβίρει απα­ τηλές φράσεις. Σ ’ αυτό συνίσταται η πραγματική πολιτική της Αγγλίας και της Γερμανίας. Εμείς λέμε: αν δε μελετήσατε την πολιτική και των δυο ομάδων των εμπόλεμων κρατών στη διάρκεια δεκαετιών — για να μην υπάρχουν τυχαία γεγονότα. Αν δεν το κάναμε αυτό. γιατί αν το ξεχάσουμε. μα θα στερούσαμε τον εαυτό μας από τη δυνα­ τότητα να καταλάβει οτιδήποτε από τον σημερινό πόλεμο. δε θα μπορέσουμε να καταλάβουμε τίποτε από τον σημε­ ρινό πόλεμο και θα βρεθούμε τότε ανίσχυροι. Θα παραδινόμασταν στη διάθεση του Μιλιουκόφ. που επειδή δεν το καταλαβαίνουν τα 9/10 των συζητή­ σεων για τον πόλεμο μετατρέπονται σε απλό αλληλοβρΐσιμο και λογομαχίες. και που τότε ήδη γε­ λοιοποίησε την άποψη πως τάχα ζούσαν οι λαοί ειρηνικά και ύ­ στερα τσακώθηκαν! Σαν να μπορούσε να είναι αυτό αλήθεια! Μα είναι δυνατό να εξηγήσει κανείς έναν πόλεμο. Το ξαναλέω ακόμη μια φορά: αυτό είναι το βασικό ζήτημα που πάντα το ξεχνάτε. 121 . Η πραγματική πολιτική και των δύο ομάδων των μεγάλων καπιταλιστικών γιγάντων — της Αγγλίας και της Γερμανίας που μαζί με τους συμμάχους τους κινήθηκαν ο ένας ενάντια στον άλ­ λο — η πολιτική αυτή που κράτησε προπολεμικά πολλές δεκαε­ τίες. που ανάφερα στην αρχή. Από τη μια μεριά — η Αγγλία.κό τους κεφάλαιο που τύλιξε όλο τον κόσμο με την αλυσίδα της επιρροής του. των δοσμένων τάξεων. αν δεν το συνδέ­ σει με την προηγούμενη πολιτική του δοσμένου κράτους.

τον καπιτα­ λισμό της εποχής του ελεύθερου συναγωνισμού. Το κε­ φάλαιο αυτό αναπτύχθηκε στα τέλη του 19ου και στις αρχές του 20ού αιώνα και πήρε τέτιες διαστάσεις που μετάφερε τη δράση του πολύ πιο πέρα από τα σύνορα των ξεχωριστών κρατών.κράτος που κατέχει το μεγαλύτερο μέρος της υδρογείου σφαί­ ρας. έγραφαν (όπως π. Από την άλλη μεριά. της συνένωσης της γιγάντιας δύναμης του 122 . δεν υπάρχει κομματάκι γης που να μην είναι τυ­ λιγμένο με τις χιλιάδες νήματα του αγγλικού κεφαλαίου. καπιταλιστικών συνδικάτων. ενισχύοντας αυτό τον ασήμαντο αριθ­ μό τραπεζών. κράτος που κατέχει την πρώτη θέση από άποψη πλούτου. τύλιξε μέσω αυτού του διχτυού όλο τον κόσμο με εκατοντάδες δισεκατομμύρια ρούβλια. μα που έμπασαν στην πάλη νέες μεθόδους ανάπτυξης της καπιταλιστικής παραγωγής. εφημερίδας που καθοδηγείται σήμερα από πρώην σοσιαλιστές. πουγΓ αυτήν οι ίδιοι οιγάλλοι δημοσιολόγοι. με την εκμετάλλευση απειράριθμων α­ ποικιών. η Γαλλία είναι χρηματιστική ολιγαρχία. συ­ γκροτώντας μια ομάδα τραπεζών-γιγάντων που διαθέτουν μυθώ­ δη πλούτη. πέ­ ντε — ομάδα τραπεζών-γιγάντων. όταν οι θέσεις ήταν πιασμένες. ο γνωστός οικονομολόγος συγγραφέας Λιζίς) εδώ και κά­ μποσο χρόνια πριν από τον πόλεμο: «Η Γαλλία είναι χρηματιστική μοναρχία. της «L’ Humanité»32. οι συνεργάτες π. σε καπιταλισμό των γιγάντιων τραστ. που μετατρέπει τον παλιό καπιταλισμό. απαράμιλλη οργάνωση. αλλά. η Γαλλία είναι ο τοκογλύφος όλου του κόσμου». Το κεφάλαιο. αγγλογαλική κυρίως. κυρίως. Να ποιο είναι το βασικό στην οικονομική πολιτική της Αγγλίας και στην οικονομική πολιτική της Γαλλίας. με την απέραντη δύναμη των αγγλικών τραπεζών.χ. ακόμη πιο ληστρική — η ομάδα αυτών που ήλθαν στο τραπέζι των καπιταλιστικών φαγητών. καλύτερη τεχνική. Η ο­ μάδα αυτή εισήγαγε την αρχή της κρατικοποίησης της καπιτα­ λιστικής παραγωγής. ακόμη πιο αρπακτική. πρόβαλε μια άλλη ομάδα καπιταλιστών.χ. σε μια ασήμαντη αριθμητικά — κάπου τρεις. ενάντια σ ’ αυτή την ομάδα. που δημιούργησε αυτό τον πλούτο όχι τόσο με το μόχθο των ερ­ γατών του. που διαθέτουν εκατοντάδες δισεκατομμύρια ρούβλια και τα διαθέτουν έτσι που χωρίς καμιά υπερβολή μπορούμε να πούμε: δεν υπάρχει σ ’ ολόκληρη την υ­ δρόγειο κομματάκι γης που το κεφάλαιο αυτό να μην έβαλε το βαρύ του χέρι. τέσσερις. καρτέλ. οι ο­ ποίες μετατράπηκαν όντας επικεφαλής όλων των άλλων τραπε­ ζών.

Αυτή η γοργή ανάπτυξη του καπιταλισμού στη Γερμανία ήταν η ανάπτυξη ενός νεαρού και ισχυρού άρπαγα που παρου­ σιάστηκε ανάμεσα στις ευρωπαϊκές Δυνάμεις και είπε: «Εσείς καταστρέψατε την Ολλανδία. στη δύναμη του εμπορικού κεφαλαίου της. την οποία κανείς δεν'μπορεί να αγνοήσει. που αναπτυσσόταν ασύγκριτα πιο γοργά από την Αγ­ γλία. δυο γιγάντων που πολύ πριν από τον πόλεμο είχαν ρίξει σε όλο τον κόσμο.σό κόσμο — κάντε τον κόπο να μας δόσετε το ανάλογο μερίδιο». πήρατε στα χέρια σας τον μ·. Μόνο αυτή σας δείχνει την κατεύθυνση για τη σωστή λύση του ζητήματος του πολέμου και σας οδηγεί στο συμπέρασμα ότι ο σημερινός πόλεμος είναι κι αυτός προϊόν της πολιτικής των τάξεων που αρπάχτηκαν μεταξύ τους σ ’ αυτό τον πόλεμο. στον κόσμο των τραπεζών. το 1871 δημιουργήθηκε νέα καπιταλιστική Δύναμη. κυριαρχία που δεν την αμφισβητούσαν πουθενά. δηλαδή την πιο γοργή ανάπτυξη της Γερμα­ νίας. Και τι θα πει «ανάλογο μερίδιο». εκεί η δύναμη καθορίζεται έτσι όπως την κα­ θόρισε ένα όργανο των αμερικανών δισεκατομμυριούχων. Εκεί η δύναμη καθορίζεται σύμφωνα με τον αριθ­ μό των τραπεζών.καπιταλισμού με τη γιγάντια δύναμη του κράτους σε ένα μηχανι­ σμό που συνενώνει δεκάδες εκατομμύρια ανθρώπους σε μια ορ­ γάνωση του κρατικού καπιταλισμού. Δε θα βρείτε ούτε ένα βιβλίο οικονομικής ιστορίας που να μην αναγνωρίζει αυτό το αδιαφι­ λονίκητο γεγονός. πρώην ανταγωνιστής της ή­ ταν η Γαλλία που διεξήγαγε πολέμους για την κυριαρχία εκατό περίπου χρόνια. στηριγ­ μένη στην οικονομική της δύναμη. συντρίψατε τη Γαλλία. Με μακρόχρονους πολέμους η Αγγλία. Πρώην ανταγωνιστής της ήταν η Ολλανδία που κυριαρχούσε σε όλο τον κόσμο. Το παλιό μοίρασμα βασιζόταν στο ότι η Αγγλία στη διάρ­ κεια αρκετών εκατοντάδων χρόνων εκμηδένισε τους πρώην α­ νταγωνιστές της. εδραίωσε τη δική της κυριαρχία πάνω στον κό­ σμο. Να η οικονομική ιστορία. Με ποιον τρόπο καθορίζεται αυτό στον καπιταλιστικό κόσμο. Εμφανί­ στηκε νέος άρπαγας. σε όλες τις χώρες τα δίχτια της χρηματιστικής τους εκμετάλλευσης και είχαν μοιράσει οικονομικά με­ ταξύ τους όλο τον κόσμο πριν από τον πόλεμο. Και έπρεπε κατανάγκη να συγκρουστούν γιατί το ξαναμοίρασμα αυτής της κυ­ ριαρχίας από την άποψη του καπιταλισμού είχε γίνει αναπόφευ­ κτο. με κα- . Αυτό είναι βασικό γεγονός. να η διπλωματική ιστορία πολλών δεκαετιών.

Ναι. Και όταν συ­ ζητάμε για τις προσαρτήσεις. και για τη Ρωσία. που η άλλη ομάδα των άρπαγων έκανε χθες με άλλους τρόπους και κάνει σήμερα σε άλ­ λους λαούς. τράπεζες Οα φτιάξουμε και θα κυριαρχήσουμε πάνω στον κόσμο». σαν την περίπτωση που ο γερμανός άρπαγας ρίχτηκε στο Βέλγιο. Αυτή είναι δήλωση μιας καθοδηγητικής ε‘φημερίδας των αμερικανών δισεκατομμυριούχων. Για να κυριαρχεί κανείς πάνω στον κόσμο χρειάζονται δυο πράγματα: δολάρια και τράπεζες. Δε θα απαντήσει όμως ποτέ στην παρά­ κλησή σας να δόσει έναν τέτιο γενικό ορισμό της προσάρτησης που να ταιριάζει και για τη Γερμανία. ειρω­ 124 . Δε θα σας τον δόσει ποτέ! Και όταν η εφημερίδα «Ρετς»33 (για να περάσουμε από τη θεωρία στην πράξη). Ρωτήστε ένα ρώσο σωβινιστή ή σοσιαλσωβινιστή και θα σας εξηγήσει περί­ φημα τι είναι προσάρτηση απομέρους της Γερμανίας — αυτό το καταλαβαίνει θαυμάσια. όμως αυτή έκανε ακριβώς το ίδιο. που προκάλεσαν τον σημερινό πόλεμο — όταν συζητάμε για τις προσαρτήσεις. που παρουσιάζουν αυτό τον πόλεμο σαν πό­ λεμο για κάποια εθνικά δήθεν συμφέροντα. για το μοίρασμα του πλιάτσικου που έχουν κάνει οι δυο ομάδες ληστών. Το όργανο αυτό είχε δηλώσει: «Στην Ευρώπη διεξάγεται πόλε­ μος για την παγκόσμια κυριαρχία. Δολάρια έχουμε. Ό τα ν συζητάμε για το ζήτημα των προσαρτήσεων — αυτό είναι βέβαια ένα ζήτημα που περιλαμβάνεται στα όσα προσπά­ θησα να σας εκθέσω σύντομα σαν ιστορία των οικονομικών και διπλωματικών σχέσεων. Πρέπει να πω ότι σ ’ αυτή την αμερικανική κυνική φράση ενός ξιπασμένου και αποθρασυμένου δισεκατομμυριούχου υπάρχει χίλιες φορές πε­ ρισσότερη ειλικρίνεια από όση υπάρχει σε χιλιάδες άρθρα των αστών ψευδολόγων. για να μιλήσουμε πιο λαϊκά. ξεχνάμε πάντα ότι συ­ νήθως γ ι’ αυτές ακριβώς γίνεται αυτός ο πόλεμος: για τη διανο­ μή της λείας ή. συναντάμε συνεχώς μεθόδους που από επιστημονική πλευρά δεν αντέχουν σε καμιά κριτική. και από κοινωνικο-δημοσιονομική πλευρά δεν μπορείς να τις ονο­ μάσεις διαφορετικά παρά χοντροκομμένη απάτη.ϋαρά αμερικανική ειλικρίνεια και καθαρά αμερικανικό κυνισμό. αυτή η ομάδα των άρπαγων ρίχτηκε με ανήκουστη θηριωδία στο Βέλγιο. και παίρνουν ένα μεμονωμένο παράδειγ­ μα. Η περίπτωση αυτή είναι αναμφισβήτητα αληθινή. εθνικά ζητήματα και άλλες παρόμοιες ολοφάνερες ψευτιές που τις αναιρεί όλη η ι­ στορία στο σύνολό της. και για την Αγγλία.

)· με τους λαούς αυ­ τούς έκαναν τέτιου είδους πολέμους: οι λαοί αυτοί ήταν άοπλοι και τους εκτελούσαν με τα πολυβόλα. Α. μπορούμε να τους ξεχάσουμε. και οι οποίοι σύμφωνα με την άποψή τους δε θεωρούνται καν λαοί (κά­ τι Ασιάτες. ούτε των σοσιαλσωβινιστών. Και όταν εμείς απαντά­ με: « Έ χετε την καλοσύνη να ορίσετε έναν τέτιο ορισμό της προσάρτησης που να ταιριάζει και για τους Γερμανούς. και για τους Ρώσους. που να μπορεί κανείς να τον εφαρμόσει σε οποιαδήποτε πλευρά.νευόμενη την εφημερίδα μας «Πράβντα»34. ούτε εκείνων των σωβινιστών γενικά που λένε ανοιχτά πως πρέπει να υπερασπίζουμε την πατρίδα.». γιατί σ ’ αυτούς οι Ευρωπαίοι που σκοτώθηκαν ήταν λίγοι. Αυτοί ουσιαστικά δεν είναι πόλεμοι. γιατί όλος αυτός ο πόλεμος είναι συνέχιση της πολιτικής των προσαρτήσεων. της καπιταλιστικής λη­ στείας και από τις δυο πλευρές. Εμείς υποστηρίζουμε ότι καμιά εφημερίδα. γιατί εί­ στε πλούσιοι. Και δεν μπορεί να δόσει. η «Ρετς» δεν απάντησε. των ανήκουστων θηριω­ διών που διέπραξαν οι Γερμανοί και οι ' Αγγλοι στην Αφρική. οι Αγγλοι και οι Ρώσοι στην Περσία — δεν ξέρω ποιος απ’ αυ­ τούς διέπραξε περισσότερες — που γ ι’ αυτές οι γερμανοί καπι­ ταλιστές τους έβλεπαν σαν εχθρούς. Να σε τι συ­ νοψίζεται η πραγματική ιστορία του αγγλικού και του . Εμείς όμως είμαστε πιο ισχυροί από εσάς. Ο πόλεμος αυτός είναι συνέχιση της πολιτικής των κατακτήσεων. από την πλευρά και των δυο ομά­ δων που διεξάγουν τον πόλεμο. δεν έδοσε ποτέ έναν τέτιο ορισμό της προσάρτησης που να ισχύει και για τη Γερμανία και για τη Ρωσία. και προσθέτουμε ότι. δηλαδή των αρπαγών. είστε ισχυροί. Να με ποιον τρόπο εξαπατούν τις λαϊκές μάζες. και για τους ' Αγγλους. Πάρτε την ιστορία των ναυτικών και στρατιωτικών δαπανών που έκαναν και οι δυο ομάδες επί δεκαετίες. αν α­ ποφύγετε να το κάνετε θα σας ξεσκεπάσουμε αμέσως». ενώ σκοτώθηκαν εκατο­ ντάδες χιλιάδες από τους λαούς που αυτοί στραγγάλιζαν. της εξόντωσης ολόκληρων λαών. Μήπως αυτοί είναι πόλε­ μοι. γ ι ’ αυ­ τό έχουμε το ίδιο «ιερό» δικαίωμα να ληστεύουμε. πάρτε την ιστορία των μικροπολέμων που έκαναν πριν από από το μεγάλο — «μικρών». είπε: «Αυτοί οι πραβντιστές θεωρούν την Κουρλανδία35 προσάρτηση! Τι συζήτηση μπορεί να γίνει με τέτιους ανθρώπους. Αφρικανοί — λαοί είναι αυτοί. Και γι ’ αυτό είναι ευνόητο ότι το ζήτημα ποιος από τους δυο αυτούς άρπαγες τράβηξε πρώτος το μαχαίρι δεν έχει για μας καμιά σημασία.

την ιστορία για το πώς ωρίμασε αυτός ο πόλεμος για το ξαναμοίρασμα. Πα­ ραίτηση από τις προσαρτήσεις θα πει να παραχωρηθεί σε κάθε λαό το δικαίωμα να σχηματίσει χωριστό κράτος. Να γιατί στο ζήτημα των προσαρτήσεων αυτοί δεν μπορούν να δόσουν την απάντηση που δίνουμε εμείς. οι λαοί καλούνται να ταχθούν υπό τα όπλα. λησμονήθηκαν οι τράπεζες. και της Αγ­ γλίας. παρουσιάζουν το ζήτημα έτσι: δυο λαοί ζούσαν ειρηνι­ κά. Να γιατί είναι αγυρτεία και απάτη η διαδομένη ιστορία για την αιτία που προκάλεσε τον πόλεμο. των ρωσοαγγλικών και των γερμανοαγγλικών σχέσεων. Λησμονήθηκε όλη η επιστήμη. Οι φιλελεύθεροι έκαναν ανελέητους πολέμους στην Περσία. αλλά με απόφαση του τσάρου ή της κυβέρ­ νησης. Να σε τι συνοψίζεται η ιστορία των ρωσογερμανικών. καλείται να ταχθεί υπό τα ό­ πλα ο αγρότης που δεν ξέρει τι θα πει πολιτική. τότε το λογικό συμπέρασμα θα ήταν να κλειστούν όλες οι εφη­ μερίδες. ο άλλος άρχισε να αμύνεται. γιατί όλη η ιστορία και της Ρωσίας. ή να ζει ενωμέ­ νος με όποιον θέλει. Να πού βρίσκεται το κλειδί για να καταλάβου­ με για ποιο λόγο διεξάγεται ο πόλεμος. Αυτοί δεν μπορούν να πουν την αλήθεια για τις προ­ σαρτήσεις. στην Αφρική. και της Γερμανίας είναι ένας συνεχής. αιμα­ τηρός πόλεμος για προσαρτήσεις. να η πραγματική ιστορία μιας πρωτοφανέρωτης ληστείας! Να ποια πολιτική των τάξεων αυτών συνεχίζει ο σημερινός πόλε­ μος. και μαστίγω­ ναν τους πολιτικούς κατάδικους στην Ινδία. επειδή τολμούσαν να προβάλλουν τέτιες διεκδικήσεις σαν κι αυτές για τις οποίες παλέψαμε κι εμείς στη Ρωσία. λαός υποδουλωμένος. όταν λέμε: κάθε λα­ ός που ενώθηκε με έναν άλλο λαό όχι με την ελεύθερη θέληση της πλειοψηφίας του. και τίποτε παραπάνω! Αν το ζήτημα τίθεται έτσι. Μια τέτια απάντηση είναι εντελώς ξεκάθα­ ρη για κάθε εργάτη κάπως συνειδητό.γερμανικού χρηματιστικού κεφαλαίου πολλών δεκαετιών ποιπροηγήθηκαν από τον πόλεμο. να καούν όλα τα βιβλία και να απαγορευθούν όλες οι συζητήσεις για τις προσαρτήσεις στον Τύπο — έτσι μπορεί κα­ νείς να καταλήξει στη δικαίωση μιας τέτιας άποψης για τις προ­ σαρτήσεις. ανελέητος. Να η προηγούμενη ιστορία. Τα γαλλικά αποικιακά στρατεύ­ ματα επίσης καταπίεζαν τους λαούς. ύστερα ο ένας επιτέθηκε. Πρέπει να υπε­ ρασπίζουμε. Ξεχνώντας την ιστορία του χρηματιστικού κεφαλαίου. είναι λαός προσαρτημένος. Σε οποιαδήποτε από τις αποφάσεις που παίρνονται κατά δε126 .

οι στρατιώτες. Οι συντάκτες αυτοί των πολυάριθμων αποφάσεων δεν έχουν δίκιο. Εμείς είμαστε εργάτες. Αυτός δεν καταλαβαίνει τη σχέση του πολέμου με την κυβέρνηση. στην εφημερίδα «Ζεμλιά ι Βό­ λια»36. που δημοσιεύονται π.εσείς πολεμάτε γιατί υπακούετε στην καπιταλιστική κυβέρνησή σας. Δε Οα ξεχάσω ποτέ την ερώτηση που μου έκανε ένας απ’ αυτούς ύστερα από μια συγκέ­ ντρωση: «Τι μας κοπανάτε όλο ενάντια στους καπιταλιστές: Μή­ πως εγώ είμαι καπιταλιστής. την εικόνα αυτής της χρηματιστικής λη­ στείας (π. τον πόλε­ μο δεν το διεξάγουν οι λαοί. την καταπίεση της Περσίας από τη Ρωσία και την Αγγλία). γιατί παρουσιάζουν τα πράγματα σα να διεξάγεται ο πόλεμος α π’ αυτούς. Τελευταία εκδόθηκε μια «επαναστατική» διακήρυξη της Προσωρινής κυβέρνησης37. εμείς υπερα­ σπίζουμε την ελευθερία μας». έχουν καταρρίψει από καιρό όλα τα παγκόσμια ρεκόρ σ ’ αυτό το ζήτημα. δεν παραξενεύομαι που αυτός ξεχνάει αυτή την ιστορία και ρωτάει απλοϊκά: τι με νοιάζει εμένα για τους καπιταλιστές. και άλλοι λαοί. Οα βρείτε την κακοδιατυπωμένη απάντηση: εμείς δε θέ­ λουμε πόλεμο για να κυριαρχήσουμε πάνω σε άλλους λαούς. εμείς οι εργάτες. Μα τότε κι εμείς Οα Γ. ενώ αυτός είναι το όργα­ νο με το οποίο δρα η κυβέρνηση. εμείς θα είμασταν \)πέρ του πολέμου. μα οι κυβερνήσεις. Δεν είναι αλήθεια. και μ ’ αυτό εκφράζουν την άποψη του εργάτη. και δεν υπάρχει επαναστατικό κόμ­ μα που Οα μπορούσε να είναι ενάντια σ ’ έναν τέτιο πόλεμο. Εμείς. Αυτό δεν αλλάζει την κατάσταση. που δεν είχε την τύχη ή την ατυχία να γνωρίσει τα μυ­ στικά της διπλωματίας. εμείς οι α­ γρότες πολεμάμε για την ελευθερία μας.χ.καδες. πιο έμπειροι από μας στην τέχνη της εξαπάτη­ σης των μαζών απομέρους των καπιταλιστών με τη συγγραφή «».παναστατικών» διακηρύξεων. Αν πάρετε την κοινο­ . γιατί μόλις τελευταία μπήκε σε χρήση. Αυτός μπορεί να ονομάζει τον εαυτό του επαναστατικό λαό. αφού εγώ είμαι εκείνος που πολεμάει. ε­ μείς αγωνιζόμαστε για την ελευθερίας μας — έτσι λένε όλοι οι εργάτες και οι αγρότες. δεν καταλαβαίνει ότι τον πόλεμο τον διεξάγει η κυβέρνηση. την άποψη του εργαζόμενου ανθρώπου για το πώς κατα­ λαβαίνουν αυτοί τον πόλεμο. Μ ’ αυτό λένε: αν ο πόλεμος γινό­ ταν για το συμφέρον των εργαζομένων ενάντια στους εκμεταλ­ λευτές.χ. να γράφει ωραίες αποφάσεις — για τους Ρώσους αυτό είναι πολύ. Εγώ δεν παραξε­ νεύομαι αν ένας εργάτης ή ένας αγρότης που δε μελέτησε την πολιτική.ίμασταν υπέρ του πολέμου.

να εμπλακούν σε μια πρωτάκουστα άγρια πάλη. Ό λ α τα δικα­ στήρια. να συγκε­ ντρώνουν στα χέρια τους όλα τα χρηματικά μέσα. Α π’ αυτές τις πηγές πήγασε ο τωρινός πόλεμος. Αυτοί φταίνε μόνο γιατί έμπασαν ένα τέτιο σύστημα. ' Οχι. ιδιαίτερα του τραπεζικού. Αυτά μπορούν να λυ­ θούν μόνο με τον πόλεμο. όλος ο τακτικός στρατός και όλοι οι στόλοι του κόσμου περιφρουρούν αυτό το ιερό δικαίωμά μου πά­ νω στις μετοχές». τέλος. αυτό είναι δικαίωμά μου απόλυτο. ο πόλεμος αυτός προκλήθηκε αναπόφευκτα από τη γιγάντια ανάπτυξη του μεγάλου καπιταλισμού. Να γιατί είναι ανόητο επίσης να κατηγορεί κανείς τους καπιταλιστές της μιας ή της άλλης χώ­ ρας. Τέτια ζητήματα στον κόσμο αυτό των καπιταλιστών δε λύνονται προαιρετικά. να ενισχύουν τη χρηματιστική πολιτική τους με όλη την ένοπλη δύναμη και. Ό λ η η ιστορία της τρίτης γαλλικής Δημοκρατίας38 είναι ιστορία αυτής της λη­ στείας. ανάπτυξη που είχε σαν αποτέλεσμα κάπου τέσσερις τράπεζες στο Βερολίνο και πέντε ή έξι στο Λονδίνο να κυριαρχούν σε όλο τον κόσμο. αν αυτές έχουν ρίξει τα δί­ χτυα της τραπεζικής ληστείας σε όλο τον κόσμο. Ψάξε να βρεις το φταίχτη! Σ ’ αυτό φταίει όλη η ανάπτυξη του καπιτα­ λισμού στη διάρκεια μισού αιώνα. και δεν υπάρχει διέξοδος από την κατάσταση αυτή εκτός από την ανατροπή της κυριαρχίας 128 . Ό ­ μως έτσι γίνεται σύμφωνα με όλους τους νόμους που περιφρουρούνται με όλες τις δυνάμεις του πολιτισμένου κράτους. κάλυπταν την πολιτική της πιο βρωμε­ ρής αποικιακής και χρηματιστικής ληστείας. γιατί εί­ ναι αδύνατο πια να προχωρήσουν ελεύθερα στο δρόμο των κατακτήσεων. δεκάδες παραδείγματα. γεμάτες από τα πιο ωραία λόγια. Θα ήταν λάθος αν βλέπαμε έτσι το πράγμα. αν οι τράπεζες αυτές αρπάχτηκαν σε μια θανάσιμη πάλη — ποιος φταίει. «Αγο­ ράζω μετοχές. Αν ιδρύονται τράπεζες που διαχειρίζονται ε­ κατοντάδες εκατομμύρια ρούβλια. όταν διακηρύξεις. Είτε ο ένας. όλη η αστυνομία. δεν οφείλεται σε κάποια λαθεμενη πολιτική των μοναρχών. Ό λ ο ι τους οι εστεμ­ μένοι αυτοί ληστές είναι ίδιοι. είτε ο άλλος πρέπει να παραιτηθεί από την κατοχή των αποικιών του. Αυτό δεν είναι αποτέλεσμα της κακής θέλησης των καπιταλιστών. Να γιατί είναι γελοίο να κατηγορούμε εδώ τον ένα ή τον άλλο εστεμμένο ληστή.βουλευτική ιστορία της γαλλικής Δημοκρατίας. από τότε που έγινε δημοκρατία που υποστηρίζει τον τσαρισμό — θα βρείτε μέ­ σα στις δεκαετίες της συνεχιζόμενης γαλλικής κοινοβουλευτι­ κής ιστορίας.

αυτή η πρό­ κληση — «ας αναμετρηθούμε!» — είναι απλώς έκφραση της δε­ κάχρονης πολιτικής της ληστείας. μα δεν έ­ σβησε. Ο ιμπεριαλισμός είναι καπιταλισμός που σβήνει. μα 129 . που μπορούν να παρουσιάσουν το πράγμα έτσι σαν να μην είναι η Κουρλανδία προσάρτηση της Ρωσίας. Ο ιμπεριαλισμός περιπλέκει και οξύνει τις αντιθέσεις του καπι­ ταλισμού. Τις μοιράζονται εκατό χρόνια. το συναγωνισμό. τομ 32. Πρωτοδημοσιευτηκε στις 23 του Απρίλη 1929 στην εφημερίδα «Πραβντα» ηρ φύλ 93 Β I Αενιν. Να η απάντη­ ση στην οποία κατέληξε το Κόμμα μας ύστερα από την ανάλυση του πολέμου. Φυσικά. Ό χ ι καθαρά μονοπώλια. δε μεταμόρφωσε κι ούτε μπορεϊ να μεταμορφώσει τον καπιταλισμό από κάτω ως πάνω. οελ 77-89 Από τα υλικά για την αναθεώρηση του προγράμματος του Κόμματος 3 ΣΚΕΨΕΙΣ ΣΧΕΤΙΚΑ ΜΕ ΤΙΣ ΠΑΡΑΤΗΡΗΣΕΙΣ ΤΗΣ ΕΠΙΤΡΟΠΗΣ ΤΗΣ VII ΠΑΝΡΩΣΙΚΗΣ ΣΥΝΔΙΑΣΚΕΨΗΣ (ΤΟΥ ΑΠΡΙΛΗ) ΤΟΥ ΣΔΕΚΡ (μπ) Ο ιμπεριαλισμός στην πραγματικότητα. της πολιτικής των μεγάλων τραπεζών. Ας αναμετρηθούμε! Να σε τι συνοψίζεται αυτός ο πόλεμος. «μπλέκει» τον ελεύθερο συναγωνισμό με τα μονοπώ­ λια. μα δεν πέθανε. που πεθαίνει. τις κατασπαράζουν ζωντανές. την αγορά.των καπιταλιστών και την εργατική επανάσταση. όμως δεν μπορεϊ να εξα)Μψει την ανταλλαγή. τις κρίσεις κλπ. είπε: ελάτε να τα ξαναμοιράσου­ με! Θέλετε να διατηρήσετε την παλιά κατάσταση. Κι όταν ο νεαρός άρπαγας που είχε πάρει τότε μέρος στη μοιρασιά. γιατί τό­ τε ήταν πιο ισχυρός. Νομίζετε ότι είστε ισχυρότεροι. Απαντα. Την Κουρλανδία και την Πολωνία οι τρεις αυτοί εστεμμένοι ληστές39 τις μοιράζονται με­ ταξύ τους. και ο ρώσος ληστής απόσπασε περισσότερα. αναπτύχθηκε σε μια ισχυρή καπιταλι­ στική δύναμη — τη Γερμανία. να γιατί λέμε: το απλούστατο ζήτημα των προσαρ­ τήσεων το έχουν μπλέξει τόσο πολύ και οι εκπρόσωποι των α­ στικών κομμάτων το έχουν τόσο παραξηλώσει στο ψέμα.

δηλαδή τη σοσιαλιστική επανάσταση. τόμ. και ακριβώς αυτό είναι που προετοιμάζει την κα­ τάρρευση. Γράφτηκε τον Απριλη-Μαη του 1917 Δημοσιεύτηκε τον Ιοννη του 1917 130 Β. των κρίσεων κλπ.μονοπώλια δίπλα στην ανταλλαγή. 32. σελ. και γΓ αυτό θα είναι πολύ πιο σωστό. της εμπορευματικής παραγωγής. την αγορά. και «να αντικαταστήσουμε» την ανάλυση αυ­ τή με την ανάλυση του ιμπεριαλισμού σαν σύνολο. ΓΓ αυτό είναι θεωρητικά λαθεμένο να διαγράψουμε γενικά την ανάλυση της ανταλλαγής. Άπαντα. της εμπορευματικής παραγωγής. θα απει­ κονίζει την πραγματικότητα με πολύ μεγαλύτερη ακρίβεια ένα πρόγραμμα που θα κρατήσει τη γενική ανάλυση της ανταλλα­ γής. και θα προσθέτει το χαρακτηρισμό των αναπτυσσόμενων μονοπωλίων. Υπάρχει πέρασμα από τον ανταγωνισμό στο μονοπώλιο. 145-146 . Γιατί ένα τέτιο σύνολο δεν υπάρχει. των κρίσεων κλπ. Ακριβώς αυτή η συνένωση των δυο αντιφατικών «αρχών»: του α­ νταγωνισμού και του μονοπωλίου είναι το ουσιώδες για τον ι­ μπεριαλισμό. Λένιν. τις κρίσεις — να η πιο ουσιώδης ιδιομορφία του ιμπεριαλισμού γενικά. I.. το συναγωνισμό.

Από την μπροσούρα: ΓΙΑ ΤΗΝ ΑΝΑΘΕΩΡΗΣΗ ΤΟΥ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΟΣ ΤΟΥ ΚΟΜΜΑΤΟΣ40 V Τώρα πρέπει να κάνουμε ανακεφαλαίωση σχετικά με το κυριότερο ζήτημα που. ή σε χωριστό μέρος του προγράμματος. Στο σχέδιο του σ. Ας συγκρίνουμε τα δυο σχέδια του καινούργιου προγράμμα­ τος απ’ αυτή την απόψη. έ­ τσι που. σύμφωνα με την ομόφωνη απόφαση των μπολσεβίκων. στο Κόμμα μας έχουμε από άποψη αρ­ 131 . (Στην μπροσούρα μου: «Ο ιμπεριαλι­ σμός. αν υπάρχουν διαφωνίες για το πώς πρέπει να φωτιστεί και να χαρακτηριστεί ο ιμπερια­ λισμός. όπως φαίνεται. Σοκόλνικοφ ότι πρέπει να μιλήσουμε για τον ιμπεριαλισμό και μένει να εξετάσουμε. Σοκόλνικοφ έχει τη γνώμη πως αυτό το φώτι­ σμα και αυτός ο χαρακτηρισμός είναι πιο σκόπιμο να γίνουν. πρέπει πριν απ’ όλα να φωτίζεται και να χαρα­ κτηρίζεται στο καινούργιο πρόγραμμα. με την κατανομή των διαφόρων γνωρισμάτων του ιμπεριαλισμού στις διάφορες παραγράφους του προγράμμα­ τος· εγώ νομίζω ότι σκοπιμότερο είναι να το κάνουμε αυτό σε χωριστή παράγραφο. μοίρασμα τερμα­ τισμένο πια. ας πούμε. Στο δικό μου σχέδιο δίνονται τα πέντε βασικά χαρακτηριστικά γνωρίσματα του ιμπεριαλισμού: 1) μο­ νοπωλιακές ενώσεις των καπιταλιστών 2) συγχώνευση του τρα­ πεζικού κεφαλαίου με το βιομηχανικό' 3)εξαγωγή κεφαλαίου σε ξένες χώρες· 4) εδαφικό μοίρασμα του κόσμου. συγκεντρώνοντας μαζί όλα όσα πρέπει να ειπωθούν για τον ιμπε­ ριαλισμό. Είναι το ζήτημα του ι­ μπεριαλισμού. Σοκόλνι­ κοφ βρίσκουμε στην ουσία τα ίδια πέντε βασικά γνωρίσματα. Συμφωνούμε όμως απόλυτα με τον σ. νεότερο στάδιο του καπιταλισμού». που βγήκε ύστερα από τα «Υλικά σχετικά με την αναθεώρηση του προγράμματος του Κόμματος». 85). Τώρα τα μέλη του Κόμματος έχουν μπροστά τους και τα δυο σχέδια και το συνέδριο θα αποφασίσει. Ο σ. τα πέντε αυτά διακριτικά γνωρίσματα του ιμπερια­ λισμού αναφέρονται στη σελ.5) μοίρασμα του κόσμου ανάμεσα στα διεθνή από οικονομική άποψη τραστ. τμηματικά.

και η Γερμανία ξεπέρασε τις άλλες χώρες στο προ­ τσές του σχηματισμού των καρτέλ. Στην μπρο­ σούρα για τον ιμπεριαλισμό. Σ. Στο σχέδιο του συντρόφου Σ.χών πληρέστατη ομοφωνία στο ζήτημα του ιμπεριαλισμού. αλλά απ’ όλες αυτές τις υπο­ δείξεις μόνο μια είναι κάπως συγκεκριμένη. όσο και οι οικονομολό­ γοι της Ευρώπης γενικά. όσο και στον Τύπο γύρω απ’ αυτό το ζήτημα έχει δείξει από καιρό. πως υπάρχει πλήρης ομοφωνία όλων των μπολσεβίκων πάνω σ ’ αυτό το βασικό ζήτημα. διευΟυνόμενις από μια χούφτα μεγιστάνες του χρηματιστικού κεφαλαίου» 132 . Μένει να εξετάσουμε ποιες διαφορές υπάρχουν ανάμεσα στα δύο σχέδια σχετικά με τη διατύπωση του ορισμού και του χαρα­ κτηρισμού του ιμπεριαλισμού.1903. παρά «στην τελευταία εικοσιπενταετία του αιώνα». από την αρχή ακόμη της επανάστασης. Για τα μονοπώλια το σχέδιό μου λέει: «οι μονο­ πωλιακές ενώσεις των καπιταλιστών απόκτησαν αποφασιστική σημασία». ό­ πως κι έπρεπε να το περιμένουμε. χρησιμοποιούν συχνότερα τα γερμανι­ κά στοιχεία. 10-11) οι μαρτυρίες ενός οικονομο­ λόγου που μελέτησε ειδικά τα καρτέλ και τα καπιταλιστικά συν­ δικάτα και που λέει ότι στην Ευρώπη σημείο στροφής για την πλήρη νίκη των καρτέλ στάθηκε η κρίση του 1900 . Και ζήτημα είναι αν μπορεί να αμφισβητηθεί η ανάγκη να τονι­ στεί αυτό προς το συμφέρον της ακρίβειας και της ιστορικήξ ορ­ θότητας όλης της εκτίμησης της οικονομικής εξέλιξης. τραστ και συνδικάτων. λέει: «στην τελευταία εικοσιπενταετία του αιώνα»' το δικό μου σχέδιο λέει «περίπου από τις αρχές του 20ού αιώνα». ΓΓ αυ­ τό νομίζω πως θα είναι ακριβέστερα να πούμε: «περίπου από τις αρχές του 20ού αιώνα». γιατί η πρακτική ζύμωση που έκανε το Κόμμα μας τόσο προφορικά. Αυτό θα είναι πιο σωστό ακόμη και για το λόγο ότι τόσο ο ειδικός που ανάφερα παραπάνω. που ενώθηκαν μεταξύ τους. γίνεται αρκετές φορές λόγος για μονοπωλιακές ενώσεις. Ο σ. σχηματίζοντας πα­ γκόσμιες μονοπωλιακές ενώσεις. Και στα δύο σχέδια λέγεται συ­ γκεκριμένα από πότε μπορεί να γίνεται λόγος με την κυριολεκτι­ κή έννοια για μετατροπή του καπιταλισμού σε ιμπεριαλισμό. Παρακάτω. παρατί­ θενται (λόγου χάρη στη σελ. που αναφέραμε πρωτύτερα. ακριβώς η παρακά­ τω: <· Στην τελευταία εικοσιπενταετία του αιώνα η άμεση η εμμεση διαχείριση της καπιταλιστικά οργανωμένης παραγωγής περασε στα χέρια παντοδύναμων τραπεζών.

βλέπουμε μια φορά να γίνεται απλώς λόγος για «εξαγω­ γή κεφαλαίων». γίνεται λόγος για «νέες χώρες που αποτελοΰν. Σ. Σ. Δεν είναι σωστό να περιορίζουμε την ε­ πιρροή των μονοπωλιακών ενώσεων στην «καπιταλιστικά-οργανωμένη παραγωγή». 'Ο χι. το πρόγραμμα όμως του Κόμματος πρέπει να το διακρίνει οικονομική ακρίβεια και να μην περιέχει τίποτε το περιττό. Αν.. σε εντελώς διαφορετική περί­ πτωση. μα είναι και αμφίβο­ λη από θεωρητική άποψη η έκφραση: «διαχείριση της καπιταλιστικά-οργανωμένης παραγωγής». Οι μονοπωλιακές ενώσεις απόκτησαν «αποφασιστική σημασία» — μου φαίνεται ότι αυτό είναι το πιο ακριβές. Αυτό είναι πολύ αδύνατο. Παρακάτω.Μου φαίνεται πως εδώ έχουμε πάρα πολύ «προπαγάνδα». Το δικό μου σχέδιο λέει: «το τραπεζικό κεφάλαιο με μια τεράστια συγκέντρωση συγχωνεύτηκε με το βιομηχανικό». σε εκλαϊκευ­ τικές μπροσούρες. σε λόγους. Μόνο της καπιταλιστικά-οργανωμένης. Τρίτο γνώρισμα: «η εξαγωγή κεφαλαίου σε ξένες χώρες πήρε πολύ μεγάλες διαστάσεις» (έτσι λέει το σχέδιό μου). έπεσαν στην εξάρτηση των τραπεζών και του χρηματιστικού κεφαλαίου γενικά.. περιέχει όχι μόνο πολλά περιττά. Για το ρόλο των τραπεζών στο σχέδιο του συ­ ντρόφου Σ. Στο σχέδιο του σ. την άλλη φορά στην παρά­ γραφο για τις κρίσεις και τους πολέμους. Στο μεταξύ η παραπάνω παράγραφος του σχεδίου του σ. δη­ λαδή «για χάρη της εκλαΐκευσης» προστέθηκαν στο πρόγραμμα πράγματα. τότε δεν αφήνουμε κανενός είδους παραγωγό που να μην υποτάσσεται σ ’ αυτή την α­ ποφασιστική σημασία. λέγεται δυο φορές το ίδιο πράγμα: τη μια φορά στην παράγραφο που ανάφερα πριν λίγο. Και η παραγωγή που αναμφισβήτητα δεν είναι οργανωμένη καπιταλιστικά: μικροεπαγγελματίες. κι αυτό τα λέει όλα. κλπ. που δεν έχουν τη θέση τους σ ’ αυτό. μικροβαμβακοπαραγωγοί στις α­ ποικίες κλπ. ενώ άλλη φορά. πεδίο το­ ποθέτησης του εξαγόμενου κεφαλαίου. Η «προπαγάνδα» είναι απαραίτητη σε άρθρα εφημερίδων. το οποίο ψάχνει να βρει 133 . Αυτό το πράγμα είναι αρκε­ τό να ειπωθεί μια φορά στο πρόγραμμα. μιλώντας για τον «παγκό­ σμιο καπιταλισμό» γενικά (κι εδώ μόνο γ ι ’ αυτόν μπορούμε να μιλάμε χωρίς να πέσουμε σε λάθη). όπου δίνεται ο ορι­ σμός: «το χρηματιστικό κεφάλαιο (προϊόν της συγχώνευσης του τραπεζικού κεφαλαίου με το βιομηχανικό)».. αγρότες. πούμε: οι μονοπωλιακές ενώ­ σεις απόκτησαν «αποφασιστική σημασία».

Για ένα τέτιο έδαφος πολεμούσε και η αρχαία Ρώμη. γιατί δεν εκφράζει την κύρια διαφορά του σύγχρονου ι­ μπεριαλισμού από τις προηγούμενες μορφές πάλης για οικονομι­ κό έδαφος. δηλαδή ¿εν έχουν μείνει «ελεύθερα» εδάφη για κατάληψη χωρίς πολέμους με τον ανταγωνιστή. Στην εποχή του ιμπερια­ λισμού το κεφάλαιο άρχισε να εξάγεται και στις παλιές χώρες και όχι μόνο για υπερκέρδη. το πέμπτο γνώρισμα του ιμπεριαλισμού. κα­ τακτώντας αποικίες. κατακτώντας τη Σιβη­ ρία κλπ. Το τέταρτο γνώρισμα είναι αυτό που ο Χίλφερντινγκ το ονό­ μασε «πάλη για οικονομικό έδαφος». Θα παραθέσω τώρα τη διατύπωση του σ. Τα στοιχεία της πολιτικής οικονομίας και της στατιστικής δε μας επιτρέπουν να πούμε περισσότερα. δεν είναι σωστό όσον αφορά την εξαγωγή κεφα­ λαίου γενικά. εξαιτίας αυτού του ξαναμοιράσματος.. Αυτό το μοίρασμα του κόσμου είναι ένα πολύ σπουδαίο προτσές. εφόσον το εδαφικό μοίρασμα έχει τερματιστεί. Σ. από τη Γαλλία στην Ελβετία κλπ. πολεμούσαν και τα ευρωπαϊκά κράτη του 16ου-18ου αιώνα.. Η ονομασία αυτή δεν είναι ακριβής. επειδή όμως βάζει μαζί και το ζήτημα του οικονομικού μοιράσματος του κό­ σμου.ο. μα μόλις τώρα άρχισε. 134 . Στο δικό μου σχέδιο αυ­ τό διατυπώνεται ως εξής: «. αυτό το πράγμα λέγεται με πάρα πολλά λόγια και αμφιβάλλω αν διατυπώνεται σωστά από θεωρητική ά­ ποψη.υπερκέρδη». Είναι δύσκολο να παραδεχτούμε για σωστά όσα λέ­ γονται εδώ για τα υπερκέρδη και τις νέες χώρες. και η παλιά Ρωσία. αφού αναπτύ­ χθηκε επίσης η εξαγωγή κεφαλαίου από τη Γερμανία στην Ιτα­ λία. είναι απαραίτητο να θίξουμε πρώτα κι αυτό το τελευταίο. που οδηγεί σε πολέμους.κ. Οι ιμπεριαλιστικοί πόλεμοι γίνονται εξαιτίας αυτού του μοιράσματος του κόσμου. Σ. Το διακριτικό γνώρισμα του σύγχρονου ιμπερια­ λισμού συνίσταται στο ότι (όπως λέγεται στο δικό μου σχέδιο προγράμματος) «όλος ο κόσμος έχει πια μοιραστεί εδαφικά ανά­ μεσα στις πιο πλούσιες χώρες».. Αυτό είναι σωστό όσον αφορά τις νέες χώρες. Α π’ αυτό ακριβώς το γεγονός απορρέει η ιδιαίτερη οξύτητα του αγώνα για το ξαναμοϊρασμα του κόσμου. Στο σχέδιο του σ. η ιδιαίτερη οξύτητα των συγκρούσεων. κ. Ά ρ χ ισ ε το οικονομικό μοίρασμα του κόσμου ανάμεσα στα διεθνή τραστ». δηλαδή το μοίρασμα της γης α­ νάμεσα στα κράτη έχει τελειώσει.

ρίχνονται στην παγκόσμια αγορά. Ο πόλεμος έγινε αναπόφευκτος για τον καπιταλισμό. Δεν μπορεί να μιλάμε για «προσπάθειες» μοιράσματος του κόσμου. που προηγούμενα. πριν από τον 20ό αιώνα. αλλά αγώνας για το ξαναμοίρασμα του μοιρασμένου πια κόσμου. Ο πόλεμος του 1914-1917 δεν είναι «προσπάθεια μοιράσματος» του κόσμου. και συγκεκρι­ μένα: το οικονομικό μοΐρασμα του κόσμου ανάμεσα στα διεθνή Π5 . Για τον ιμπεριαλισμό είναι χαρακτηριστικό κάτι άλλο. στα πλαίσια του καπιταλισμού. και η πάλη για «κατοχή εδαφών των πιο αδύνατων χωρών». σε ιμπεριαλιστικούς πολέμους. Μόνο γι ’ αυτό το λόγο το ξαναμοίρασμα της «κυριαρχίας πάνω στον κόσμο» δεν μπορούσε. μοιρασμένη. να γίνει διαφορετικά. γιατί αρκετά χρόνια πριν α π ’ αυτόν ο ιμπεριαλισμός μοίρασε τον κόσμο σύμφωνα με τα παλιά. Τεράστιες ποσότητες συσσωρευμένης υπεραξίας. γιατί ο κόσμος είναι πια μοιρασμένος. δεν υπήρχε.Ας δούμε τώρα τη διατύπωση του συντρόφου Σ. Και η πάλη για αποικίες (για «νέες χώρες»). προμηθευ­ τές πρώτων υλών και πεδίο τοποθέτησης του εξαγόμενου κεφαλαίου. Εδώ έχουμε πάρα πολλά λόγια που σκεπάζουν πολλές θεωρη­ τικές ανακρίβειες. που βρί­ σκονται στη διάθεση του χρηματιστικού κεφαλαίου (προϊοντος της συγχώνευ­ σης του τραπεζικού κεφαλαίου με το βιομηχανικό). που αποτελούν για τις μονοπωλιακές ενώσεις των καπιταλιστών εμπορευματικές αγορές. όλα αυτά υπήρχαν και πριν από τον ιμπεριαλισμό.: «Ο τομέας όμως της κυριαρχίας των καπιταλιστικών σχέσεων επεκτείνεται α­ διάκοπα και προς τα έξω με τη μεταφορά τους σε νέες χώρες. που προκαλούν γενικές μορφές συμφορές καταστροφή και αποκτήνωση». Ο ανταγωνισμός των εθνικά ισχυρών και κάποτε σε διεθνή κλίμακα ορ­ γανωμένων ενώσεων των καπιταλιστών για την κυριαρχία στην αγορά. για την κατοχή ή τον έλεγχο ίων εδαφών των πιο αδύνατων χωρών. δηλαδή για το προ­ νομιακό δικαίωμα αμείλικτης καταπίεσής τους. οδηγεί αναπόφευκτα σε προσπά­ θειες μοιρασματος όλου του κόσμου ανάμεσα στα πιο πλούσια καπιταλιστικά κράτη. μέτρα δύνα­ μης που τα «διορθώνει» ο πόλεμος. «Ενώσεις των καπιταλιστών οργανωμένες σε διεθνή κλίμακα» υπήρχαν επίσης και πριν από τον ιμπεριαλισμό: κάθε μετοχική εταιρία με συμμετοχή των κα­ πιταλιστών διαφόρων χωρών είναι «ένωση καπιταλιστών οργα­ νωμένη σε διεθνή κλίμακα». μπορεί να πει κανείς. Το χαρακτηριστικό για τον σύγ­ χρονο ιμπεριαλισμό είναι άλλο: και συγκεκριμένα το ότι στις αρχές του 20ού αιώνα όλη η γη ήταν κατειλημμένη από τούτο ή εκείνο το κράτος. που ψάχνει να βρει υπερκέρδη. παρά με το τί­ μημα ενός παγκόσμιου πολέμου.

. που εξαγοράζουν και ένα μέρος των εργατών τους. που πρέπει να πραγματοποιηθούν με ανταλλαγή ειδών κατανάλωσης των εργατών ή άλλων μέσων παραγωγής (ξυλεία. σαν περιοχών πούλησης. Τέλος. δεν είναι σωστό από θεωρητική πλευρά να μιλάει κα­ νείς για ρίξιμο στην παγκόσμια αγορά σωρού συσσωρευμένης υ­ περαξίας. Σ. Αυτό ακριβώς δε λέγεται στο σχέδιο του σ. Συγκε­ κριμένα: προτείνει στην παράγραφο που μιλάει για την τεχνική πρόοδο και για την αύξηση της χρησιμοποίησης της εργασίας των γυναικών και των παιδιών να προστεθεί: (να χρησιμοποιεί­ ται) «καθώς και η εργασία των ανειδίκευτων ξένων εργατών. Στην αγορά ρίχνονται μάζες εμπορευμάτων. πετρέλαιο κλπ). αλλά και το μεταβλητό κεφάλαιο και το σταθερό κεφάλαιο. στην παγκόσμια αγορά ρίχνονται μάζες σιδηροτροχιών ή σιδήρου. VI Τελειώνοντας εδώ την εξέταση του σχεδίου του συντρόφου Σοκόλνικοφ. Σ ’ αυτήν ακριβώς βασίζεται ως ένα βαθμό ο παρασιτι­ σμός των ιμπεριαλιστικών. Λογουχάρη. που λέει πως οι καπιταλιστές μπορούν εύκολα να πραγματοποιήσουν και το σταθερό και το μεταβλητό κεφάλαιο. ενώ υποβάλλουν με απεριόριστη και ξεδιάντροπη εκμετάλλευση την 136 . που αποτελούν όχι μόνο συσσωρευμένη αξία. Στην πραγματικότητα οι καπιταλιστές δεν μπορούν χωρίς δυσκολίες και χωρίς κρίσεις να πραγματοποιήσουν όχι μόνο την υπεραξία. κι έτσι η δύναμη του ιμπεριαλισμού παρουσιά­ ζεται ασθενέστερη α π ’ ό. Αυτό μοιάζει με τη θεωρία της πραγματοποίησης του Προυντόν. αλλά και αξία που αναπα­ ράγει το μεταβλητό κεφάλαιο και το σταθερό κεφάλαιο. πλούσιων χωρών.τραστ. Ακριβώς για τον ιμπεριαλισμό είναι ιδιαίτερα χαρακτηριστική αυτή η εκμετάλλευση των εργα­ τών που έρχονται από καθυστερημένες χώρες και που αμείβονται χειρότερα. συναντούν όμως δυσκολίες στην πραγματοποίηση της υπερα­ ξίας.τι είναι. αμείβοντάς τους καλύτερα. που εισάγονται από τις καθυστερημένες χώρες». Η προσθήκη αυτή είναι πολύτιμη και απαραίτητη. πρέπει να σημειώσουμε ιδιαίτερα μια πολύτιμη προσθήκη που προτείνει και που. κατά τη γνώμη μου. θα έπρεπε να την υιοθετήσουμε και μάλιστα να την επεκτείνουμε. το μοίρασμα με βάση μια συμφωνία των χωρών μεταξύ τους.

γιατί οι εκμεταλλευτές των «πολιτισμένων» χωρών επωφελούνται πάντα από το γεγονός ότι οι εισαγόμενοι εργάτες δεν έχουν δικαιώματα. σελ. Τέτια διαστρέβλωση εί­ . αλλά και στην Ελβετία απέναντι στους Ιταλούς. λίγα λόγια γ ι ’ αυτή την εκμετάλλευση από τις πλουσιότερες χώρες μιας σειράς άλλων χωρών. όπου δίνεται ο χαρακτηρισμός του σοσιαλσωβινισμού (βλ. αντίθετα. Θα ήταν ίσως σκόπιμο να τονιστεί πιο πολύ και να εκφρα­ στεί πιο παραστατικά στο πρόγραμμα ο σχηματισμός μια μικρής ομάδας πλουσιότατων ιμπεριαλιστικών χωρών που θησαυρίζουν παρασιτικά. Αυτή είναι μια εξαιρετικά σπουδαία ιδιομορφία του ιμπεριαλι­ σμού. δηλαδή στους εργάτες που έρχονται από τη Ρωσία. καθώς και οι λέξεις: «και που σ^χνά δεν έχουν δικαιώματα». διευκολύνει ως ένα βαθμό να δημιουργούνται ισχυρά επαναστατικά κινήματα στις χώρες που υποβάλλονται σε ιμπεριαλιστική καταλήστευση και που απειλούνται με μοίρασμα και κατάπνιξη από τους ιμπεριαλιστές-γίγαντες (τέτια είναι η Ρωσία) και. Γι ’ αυτό θα πρότεινα να προστεθούν σ ’ εκείνο έστω το ση­ μείο του σχεδίου μου. σωβινισμού στην πράξη.εργασία των «φτηνών» ξένων εργατών. δυσκο­ λεύει ως ένα βαθμό τη δημιουργία ισχυρών επαναστατικών κινη­ μάτων στις χώρες που καταληστεύουν με ιμπεριαλιστικό τρόπο πολλές αποικίες και ξένες χώρες. η συγκάλυψη με το σύνθημα «υπεράσπιση της πατρίδας» της υπεράσπισης των ληστρικών συμφερόντων της «δικής τους» εθνικής αστικής τάξης στον ιμπεριαλιστικό πόλεμο. σοσιαλισμού στα λόγια. καταληστεύοντας τις αποικίες και τα αδύνατα έθνη. 22 της μπροσούρας). που εισπράττει τεράστια εισοδήματα από την καταλήστευση των αποικιών και των αδύνατων εθνών. καθιστώντας έτσι ένα πολύ με­ γάλο (σχετικά) μέρος του πληθυσμού τους συμμέτοχους στη δια­ νομή της ιμπεριαλιστικής λείας. καθώς και της υπεράσπισης της προνομιούχας θέσης των πολιτών του πλούσιου έθνους. Το σχετικό σημείο του σχεδίου θα έπαιρνε την ε­ ξής μορφή (υπογραμμίζω τις νέες προσθήκες): «Τέτια διαστρέβλωση είναι από το ένα μέρος το ρεύμα του σοσιαλσωβινισμού. μια ιδιομορφία που. στη Γαλλία απέναντι στους Ισπανούς και τους Ιταλούς κλπ. Αυτό παρατηρείται μόνιμα όχι μόνο στη Γερμανία απέναντι στους Ρώσους. Θα έπρεπε να προστε­ θούν οι λέξεις «που αμείβονται χειρότερα». ανάμεσα σ τ’ άλλα.

. τεύχ. Υπάρχουν και επαναστατικοί πό­ λεμοι. μου πρότεινε να αναλάβει ο ίδιος να φτάσει το γράμμα μου σε σας41. πραγματικά επαναστατικούς πολέμους. Ακριβώς τώρα οι αμερικανοί δισεκατομμυριούχοι. δίνοντας τη συγκατάθεσή τους — άσχετα αν άμεση η έμμεση. τόμ34. Αποδέχτηκα την πρότασή του με μεγαλύτερη ακόμη ευχαρίστηση.». πραγματικά απελευθε­ ρωτικούς. αλλά να λέγεται καθαρά και ξάστερα. Άπαντα. από το άλλο μέρος. αναγνώριση ότι ο πόλεμος είναι νόμιμος. αρχί­ ζει με έναν από εκείνους τους μεγάλους. Η ιστορία της νεότερης. σε). που πήρε μέρος στην επανάσταση του 1905 κι έπειτα έκανε πολλά χρόνια στη χώρα σας. αυτοί οι σύγχρονοι δουλοκτήτες. ΓΥ αυτό πρέπει να πούμε με όσο το δυνατό μεγαλύτερη α­ κρίβεια ότι εδώ πρόκειται ακριβώς για ιμπεριαλιστικό πόλεμο. Αυτό υπονοείται. για να αποφευχθούν όμως οι παρερμηνείες εί­ ναι προτιμότερο να μην υπονοείται. 1-2 Β I /ίένιν. του τελευταίου στη σειρά συμμε­ τοχής στο παγκόσμιο μακελειό των λαών για τη διανομή των κερδών των καπιταλιστών. επειδή οι αμερικανοί επαναστάτες προλετάριοι καλούνται ακριβώς τώρα να παίξουν εξαιρετικά σπουδαίο ρόλο. το εξίσου πλατύ και διεθνές ρεύμα του «κέντρου» κλπ. Υπάρχουν διάφοροι πόλεμοι. Γράφτηκε στις 6-8 (¡9-21) του Οχτώβρη 1917 Δημοσιεύτηκε στο περιοδικό "Προσβεσένιγιε». ανοιχτή η υποκριτικά σκεπασμένη — για ένοπλη εκστρατεία των αγγλοιαπωνικών θηρίων με σκο­ πό το πνίξιμο της πρώτης Σοσιαλιστικής Δημοκρατίας. του πιο ισχυρού. 365-372 ΓΡΑΜΜΑ ΠΡΟΣ ΤΟΥΣ ΑΜΕΡΙΚΑΝΟΥΣ ΕΡΓΑΤΕΣ Σύντροφοι! ' Ενας ρώσος μπολσεβίκος. σαν ανειρήνευτοι εχθροί του αμερικανικού ιμπεριαλισμού. Η προσθήκη των λέξεων «στον ιμπεριαλιστικό πόλεμο» εί­ ναι απαραίτητη για μεγαλύτερη ακρίβεια: η «υπεράσπιση της πατρίδας» δεν είναι τίποτε άλλο παρά ένα σύνθημα δικαίωσης του πολέμου. εγκαινίασαν μια εξαιρετικά τραγική σελίδα στη ματοβαμμένη ιστορία του ματοβαμμένου ιμπεριαλισμού. της πολιτισμένης Αμερικής. που ήταν τόσο 138 . του πιο φρέσκου.ναι. δίκαιος.

κατάντησε να παίζει ρόλο μισθωτού δημίου. και της αγγλικής και της γερμανικής. έπεσε στη νεότερη. Ο αμερικανικός λαός που πρόσφερε στον κόσμο υπόδειγμα επαναστατικού πολέμου ενάντια στη φεουδαρ­ χική δουλεία. Η Αμερι­ κή κατέλαβε την πρώτη θέση ανάμεσα στις ελεύθερες και προ­ ηγμένες χώρες ως προς το ύψος ανάπτυξης των παραγωγικών δυ­ νάμεων της ενωμένης ανθρώπινης εργασίας. και στα εκατομ­ μύρια των εργαζομένων. που για το χατήρι των καθαρμάτων πλουτοκρατών έπνιγε το 1898 τις Φιλιππίνες με το πρόσχημα της «απελευθέρωσής» τους. όπως και τώρα ακό­ μη οι «πολιτισμένοι» αυτοί αιμοβόροι καταδυναστεύουν και κρατούν σε αποικιακή σκλαβιά εκατοντάδες εκατομμύρια στην Ινδία. είχαν προκληθεί από τη διένεξη ανάμεσα στους βασιλιάδες. τους τσιφλικάδες. εφαρμοζόμενο στον πόλεμο ανάμεσα σε ληστές για τη διανομή της λείας μεταξύ τους: ο πιο πλούσιος και ο πιο ισχυρός θησαύρισε και λήστεψε περισσότερο από όλους· τον πιο ανί­ 139 . καπιταλιστική. Η Αμερική έγινε ταυτόχρονα μια από τις πρώτες χώ­ ρες ως προς το βάθος της αβύσσου που υπάρχει ανάμεσα σε μια χούφτα αποθρασυμένων δισεκατομμυριούχων. Η εξαπάτηση του λαού από τους α­ χρείους και των δυο ληστρικών ομάδων. Από τότε πέρασαν 150 περίπου χρόνια. τους καπιταλιστές για τη διανομή των αρπαγμένων εδαφών ή των ληστεμένων κερδών. στην Αίγυπτο και σε όλες τις γωνιές του κόσμου. Ομως τα τέσσερα χρόνια της ιμπεριαλιστικής σφαγής των λαών δεν πήγαν στα χαμένα. Ο αστικός πολιτι­ σμός προσκόμισε όλους τους πλούσιους καρπούς του. που ζουν αιώνια στα ό­ ρια της εξαθλίωσης. ως προς τη χρησι­ μοποίηση των μηχανών και όλων των θαυμάτων της νεότερης τεχνικής. και το 1918 προσπαθεί να πνίξει τη Σοσιαλιστική Δημοκρατία της Ρωσίας. Τα τέσσερα χρόνια του πολέμου έ­ δειξαν με τα αποτελέσματά του τον γενικό νόμο του καπιταλι­ σμού. ξεσκεπάστηκε ολοκληρωτικά με αδιαφιλονίκη­ τα και εξόφθαλμα γεγονότα. μισθωτή δου­ λεία μιας χούφτας δισεκατομμυριούχων. Ή τα ν πόλεμος του αμερικανικού λαού ενάντια στους άγγλους42 ληστές που καταδυνάστευαν και κρα­ τούσαν σε αποικιακή σκλαβιά την Αμερική. οι οποίοι.λιγοστοί στην πληθώρα των ληστρικών πολέμων. ό­ πως και ο τωρινός ιμπεριαλιστικός πόλεμος. με το πρόσχημα της «υ­ περάσπισής» της από τους Γερμανούς. από την άλλη. βουτηγμένων μέ­ σα στη βρωμιά και στη χλιδή από τη μια μεριά.

Τι μεγάλος «απελευθερωτικός» πόλεμος και από τις δυο πλευρές! Τι καλά που «υπεράσπιζαν την πατρί­ δα» οι ληστές και των δυο ομάδων. Θησαύ­ ριζαν περισσότερο από όλους. καταλήστεψαν όμως τη μισή Ευρώπη. Πάνω στο κάθε δολάριο υπάρχει ένας βρώμικος λεκές από τις «επικερδείς» πολεμικές παραγγελίες που πλούτιζαν στην κάθε χώρα τους ζάπλουτους και ρήμαζαν τους φτωχούς. απελευ­ θερωτικό. Πάνω στο κάθε δολάριο υπάρχουν ίχνη αίματος από τα ποτάμια αίμα που έχυσαν τα 10 εκατομμύρια σκοτωμένοι και τα 20 εκατομμύρια σακατεμένοι στον μεγάλο. για το ποιος από τους στραγγα140 . δηλαδή τους σοσιαλιστές. τον καταπίεσαν. των συμφώνων για τη διανομή της αρπαγμένης λείας. κατέπνιξαν τις περισσότερες μικρές χώρες και τους περισσότε­ ρους αδύνατους λαούς. Μετάτρεψαν όλες τις χώρες. άρπαξαν τη Μεσοποταμία και την Παλαιστίνη. Οι άγγλοι καπιταλιστές δεν έχασαν ούτε σπιθαμή από τα «δικά τους» εδά­ φη (δηλαδή από τα αρπαγμένα στη διάρκεια αιώνων).σχυρο τον λήστεψαν. Κατάκλεψαν εκατοντάδες δισεκατομμύρια δολάρια. αλλά άρ­ παξαν όλες τις γερμανικές αποικίες στην Αφρική. ιερό αγώνα για το ποιος θα πάρει τη μεγαλύτερη λεία. Και στο κάθε δολάριο εί­ ναι φανερά τα ίχνη της βρωμιάς: των βρωμερών μυστικών συμ­ φώνων ανάμεσα στην Αγγλία και στους «συμμάχους» της. των συμφώνων για αμοιβαία «βοήθεια» στην καταπίεση των εργατών και στη δίωξη των σοσιαλιστών-διεθνιστών. τον βασάνισαν. Οι ληστές του γερμανικού ιμπεριαλισμού ήταν οι ισχυρότε­ ροι ως προς την οργανωτικότητα και την πειθαρχικότητα του «δικού τους» στρατού. ' Ε­ χασαν όλες τις αποικίες. ανά­ μεσα στη Γερμανία και στους υποτελείς της. Οι ληστές του αγγλικού ιμπεριαλισμού ήταν οι ισχυρότεροι ως προς τον αριθμό των «αποικιακών δούλων» τους. που πέρασαν με το μέρος της «δικής τους» αστικής τάξης! Οι αμερικανοί δισεκατομμυριούχοι ήταν ίσως οι πλουσιότε­ ροι και βρίσκονταν στην πιο ασφαλή γεωγραφική θέση. ακό­ μη και τις πιο πλούσιες. ο άγγλος ή ο γερμανός ληστής. στραγγάλισαν την Ελλάδα και άρχισαν να ληστεύουν τη Ρωσία. σε φόρου υποτελείς τους. ευγενικό. μαζί με τους λακέδες τους. οι αγγλογάλλοι και οι γερμανοί καπιταλιστές. αλλά ήταν πιο αδύνατοι σε αποικίες. τους σοσιαλσωβινιστές. τον στραγγάλισαν κυριολεκτικά.

ειρήνη με απόλυτο σεβασμό της ισοτιμίας για όλα τα έθνη — τέτια ειρήνη πρότεινε σ ε ό λ ε ς τις εμπόλεμες χώρες43· Η αγγλογαλλική και αμερικανική αστική τάξη ήταν εκείνη που δεν αποδέχτηκε την πρότασή μας. με την οποία η αγγλογαλλική και αμερικανική αστι­ κή τάξη πάει να επιρρίψει σε μας την «ευθύνη» για την ειρήνη του Μπρεστ! Ακριβώς οι καπιταλιστές των χωρών εκείνων. που επέβαλαν στη Ρωσία την εκβιαστική ειρήνη των προσαρτήσεων. δικαιολο­ γώντας υποκριτικά τη ληστρική εκστρατεία τους ενάντιά της με το ότι θέλουν τάχα να «υπερασπίσουν» τη Ρωσία από τους Γερ­ μανούς! Δε χρειάζονται πολλά λόγια για να ξετινάξουμε αυτή τη σι­ χαμερή και άτιμη ψευτιά: φτάνει να αναφέρουμε ένα πασίγνω­ στο γεγονός. αλλά και στην εκλεπτυσμένη αηδιαστική τους υποκρισία. έχοντας την πρόθεση να ξανασύρει τη Ρωσία στον ιμπεριαλιστικό πόλεμο. η εξουσία των επαναστατών εργατών και αγροτών. ήταν εκείνη που αρνήθηκε ακόμη και να διαπραγματευτεί μαζί μας για γενική ειρήνη! Α υ τ ή ακριβώς ενήργησε προδοτικά απέναντι στα συμφέροντα ό­ λων των λαών. οι άγγλοι ή οι γερμανοί δήμιοι. Ακριβώς τώρα ο αγγλογαλλικός και ο αμερικα­ νικός αστικός Τύπος διαδίδουν σε εκατομμύρια και εκατομμύρια αντίτυπα την ψευτιά και τη συκοφαντία για τη Ρωσία. οι ' Αγγλοι έσπασαν ρεκόρ όχι μόνο στον αριθμό των αποι­ κιών που άρπαξαν. πρότεινε ανοιχτά δίκαιη ειρήνη. Αν οι γερμανοί ληστές έσπασαν ρεκόρ σε πολεμικές θηριω­ δίες. την ειρήνη του Μπρεστ!44 Είναι δύσκολο να φανταστεί κανείς πιο σιχαμερή υποκρισία από εκείνη. είναι οι ίδιοι που παρουσιάζο­ νται σαν «κατήγοροί» μας! Οι γύπες του αγγλογαλλικού ιμπε­ 141 . απέφυγε τις ειρηνικές διαπραγματεύσεις και έτσι αποδέσμευσε τα χέρια των εξίσου λη­ στών καπιταλιστών της Γερμανίας. η Σοβιετι­ κή εξουσία. αυτή ακριβώς παρέτεινε το ιμπεριαλιστικό μακε­ λειό! Αυτή ήταν εκείνη που.λίστες των αδύνατων λαων όλου του κόσμου. από τις οποίες εξαρτιόταν η μετατροπή του Μπρεστ σε γενικές δια­ πραγματεύσεις για γενική ειρήνη. χωρίς προσαρτήσεις και επα­ νορθώσεις. Οταν τον Οχτώβρη του 1917 οι εργάτες της Ρω­ σίας ανάτρεψαν την ιμπεριαλιστική τους κυβέρνηση. θα πάρει τα π ρ ω τ ε ί α .

παρέτειναν μετά από το Μπρεστ τον πόλεμο σχεδόν έναν ολόκληρο χρόνο. δηλαδή για την κατάκτηση της παγκόσμιας κυριαρχίας. μας χειροκροτούν.ριαλισμού. Οι ιμπεριαλιστές της Αγγλίας και της Γερμανίας για τη «δι­ κή τους» υπόθεση. μπορεί και πρέπει να μη διστάσουμε μπροστά σε καμιά θυσία. δε δίστασαν μπροστά στην πλήρη καταστροφή και 142 . γιατί εμείς σαν Σοσιαλιστική Δημοκρατία. των ι­ μπεριαλιστικών βρωμερών συμφώνων. μας χαιρετίζουν. για την έ ν α ρ ξ η της διεθνούς προλεταριακής επανάστασης. πως όλοι οι λα­ κέδες των ιμπεριαλιστών. καταληστεμένη από τους ιμπεριαλιστές. των ιμπεριαλιστικών α­ λυσίδων. που θησαύριζαν από την καταλήστευση των αποι­ κιών και από το μακελειό των λαών. γιατί κατακτήσαμε τη λευτεριά. φτάνει να προωθηθεί έμπρακτα η υπόθεση της σοσιαλιστικής επανά­ στασης. τους μπολσεβίκους. Δεν είναι σοσιαλιστής όποιος δεν απόδειξε μ ε έ ρ γ α ότι είναι αποφασισμένος να δόσει τις πιο μεγάλες θυσίες από την πλευρά της «δική του» πατρίδας. Από το μίσος αυτών των μαντρόσκυλων του ιμπεριαλισμού προς τους μπολσεβίκους. Δεν είναι σοσιαλιστής όποιος δεν καταλαβαίνει ότι για τη νίκη ενάντια στην αστική τάξη. μείναμε έ ξ ω από τον ιμπεριαλιστικό πόλεμο και ξεδιπλώσα­ με μπροστά σε όλο τον κόσμο τη σημαία της ειρήνης. Οι εργάτες όλου του κόσμου. τη σημαία του σοσιαλισμού. ακόμη και μπροστά στη θυσία να υποστούμε βαριές ήτ­ τες από τον ιμπεριαλισμό. πως μας «κατηγορούν». γιατί σπάσαμε τους σιδερένιους κρίκους των ιμπεριαλιστικών δεσμών. αν και καταβασανισμένη. μαζί και οι δικοί μας δεξιοί εσέροι και οι μενσεβίκοι45. που παραδόσαμε στη γενική καται­ σχύνη τις μυστικές εγκληματικές συμφωνίες του πρώην τσάρου με τους αγγλογάλλους καπιταλιστές. Δεν είναι εκπληκτικό πως η σπείρα των διεθνών ιμπεριαλι­ στών μας μισεί γΓ αυτό. μας συμπαθούν. μας «κατηγορούν» κι αυτοί. και αυτοί οι ίδιοι «κατηγορούν» ε μ ά ς . ακόμη και μπροστά στη θυσία ενός τμήματος του εδάφους. καθώς και από τη συμπάθεια των συνειδητών εργατών όλων των χωρών αντλούμε νέα πεποίθηση στο δίκιο της υπόθεσής μας. για το πέρασμα της εξουσίας στους εργάτες. δίνοντας γΓ αυτό τις πιο βαριές θυσίες. σε όποια χώρα και αν ζουν. που φέραμε στη δημοσιότητα. που προτείναμε σε όλες τις χώρες μια δίκαιη ειρήνη — εμάς που ξεσχίσαμε.

Υπάρχουν συμφωνίες και συμφωνίες. τρέμοντας από φόβο μπροστά στη συμπάθεια που τρέφουν για μας οι εργάτες των ί­ διων των «δικών τους» χωρών! Η υποκρισία τους όμως θα ξεσκε­ παστεί. και οι σοσιαλιστές για τη «δική τους» υπόθεση. Τι υποκριτές! Παλιάνθρωποι που συκοφαντούν την εργατική κυβέρνηση. ' Οταν οι άρπαγες του γερμανικού ιμπεριαλισμού το Φλεβά­ ρη του 1918 οδήγησαν τα στρατεύματά τους ενάντια στην άοπλη Ρωσία που. πρέπει μήπως να περιμένουν να βρε­ θεί δρόμος χωρίς θυσίες. όπως θα δείξω αμέ­ σως. της δήμιουργημένης από την α­ στική τάξη «πατρίδας». όπως λένε οι Γάλλοι. για να εκμεταλλευτεί το προλεταριάτο την αντίθεση ανάμε­ σα στις διάφορες ομάδες της αστικής τάξης. πρέπει μήπως να βάζουν πιο ψηλά την ασφάλεια και την α­ κεραιότητα της «δικής τους». αρχίζοντας από το Βέλγιο και τη Σερβία και συνεχίζοντας με την Παλαιστίνη και τη Μεσοποταμία. αξίζουν εκατό φορές την πιο βαθιά περιφρόνηση. και ο αμερικανικός λαός.την κατάπνιξη ολόκληρης σειράς χωρών. Τα αποβράσματα του διεθνούς σο­ σιαλισμού. ενάντια στους εργαζόμε­ νους. Στην πραγματικότητα ο κάθε Ευρωπαίος γνωρίζει θαυμάσια τη διαφορά αυτή. πρέπει μήπως να φοβούνται να αρχί­ σουν τη μάχη ωσότου δε θα υπάρξει «εγγυημένη» εύκολη επιτυ­ χία. για την επίτευξη μιας γενικής σταθερής ειρήνης. Καμώνονται πως δεν καταλαβαίνουν τάχα τη διαφορά α­ νάμεσα σε μια συμφωνία «σοσιαλιστών» με την αστική τάξη (δι­ κή τους και ξένη) ενάντια στους εργάτες. έχοντας εμπιστοσύνη στη διεθνή αλληλεγγύη του •πράγματα και πράγματα. Η Συντ 141 . λοιπόν. οι λακέδες της αστικής ηθικής που σκέπτονται έτσι. και μια συμφωνία για την περιφρούρηση των εργατών που νίκησαν τη δική τους αστική τάξη. από τα συμφέροντα της παγκόσμιας σοσιαλιστικής επανάστασης. τη «δοκίμασε» πολύ παραστατικά στην ίδια του την ιστο­ ρία. με την αστική τάξη μιας α­ πόχρωσης ενάντ/α στην αστική τάξη μιας άλλης εθνικής απόχρω­ σης. υπάρχουν fagots et fa­ gots*. για την απελευθέρωση των εργαζομένων όλου του κόσμου από το ζυγό του κεφαλαίου. Τα αρπακτικά θεριά του αγγλογαλλικού και αμερικανικού ι­ μπεριαλισμού μας «κατηγορούν» ότι συνάψαμε «συμφωνία» με τον γερμανικό ιμπεριαλισμό. Ε.

Αυτό ήταν ένα υπόδειγμα «συμφω­ νίας». ενισχύσαμε το προλεταριάτο και αδυνατίζαμε την αστική τάξη όλου του κόσμου. της Γαλλίας. υποχώρηση. Αυτό δε με εμπόδισε καθόλου «να συμφωνήσω» με τον ντε Λυμπερσάκ. μα αντιτιθέμενα συμφέροντα των άλλων ιμπεριαλι­ στών. μου έφερε τον γάλλο αξιωματικό ντε Λιμπερσάκ. απάντησα (cela va sans dire). Και ξέρω πολύ καλά πως την τακτική μου θα την επιδοκιμάσει το συνειδητό προλεταριάτο της Ρωσίας. για την ανατίναξη των σιδηροδρομικών γραμμών με σκοπό να παρεμποδιστεί η επιδρομή των Γερμανών. της Αγ­ 144 . μοναδικός μου σκοπός είναι η ήττα της Γερμανίας». όσο κι αν μας συκοφαντούν. ενώ στην πράξη υπηρετούσε με πίστη και αφοσίωση τον γαλλικό ιμπεριαλισμό. συμ­ φωνίας προς όφελος του σοσιαλισμού. χρησιμο­ ποιούσαμε το νομιμότατο και υποχρεωτικό σε κάθε πόλεμο μανουβράρισμα. Αυτό είναι αυτονόητο. είχε αποστρατεύσει τις ένοπλες δυνάμεις της. Ενάντια στους επιτιθέμενους γερμανούς άρπαγες χρησιμοποιούσαμε εμείς. για το συμφέρον της ρω­ σικής και της διεθνούς σοσιαλιστικής επανάστασης τα εξίσου αρπακτικά. «Είμαι μοναρχικός. Ανταλλάξαμε χειραψία με τον γάλλο μοναρχικό.προλεταριάτου. που θα την επιδοκιμάσει κάθε συνειδητός εργάτης. Εξυπηρετούσαμε έτσι τα συμφέροντα της εργατικής τάξης της Ρωσίας και των άλλων χωρών. όσα εκατομμύρια κι αν ξοδεύουν για την εξα­ γορά των δεξιοεσέρικων. για τις υπηρεσίες που επιθυμούσαν να μας προσφέρουν οι ειδικοί στις υπονομεύσεις γάλλοι αξιωματικοί. σε περίπτωση που η επίθεση των αγγλογαλλικών στρατευμάτων κατά της Ρωσίας θα το απαιτήσει. τότε δε δίστα­ σα καθόλου να συνάψω τη γνωστή «συμφωνία» με τους γάλλους μοναρχικούς. ελιγμό. Ο γάλλος λοχαγός Σαντούλ που στα λόγια συμπα­ θούσε τους μπολσεβίκους. μου δήλωσε ο ντε Λιμπερσάκ. των μενσεβίκικων και των άλλων σοσϊαλπατριωτικών εφημερίδων. της Γερμανίας. δε θα διστάσω ούτε στιγμή να συ­ νάψω παρόμοια «συμφωνία» με τους άρπαγες του γερμανικού ι­ μπεριαλισμού. προτού ωριμάσει πλήρως η διεθνής επανάστα­ ση. ξέροντας ότι και ο ένας και ο άλλος θα κρεμούσε ευχαρίστως το «συνεταίρο» του. Και όσο κι αν ουρλιάζουν από το κακό τους οι·καρχαρίες του αγγλογαλλικού και του αμερικανικού ιμπεριαλισμού. Αλλά τα συμφέροντα μας συμπίπτανε προσωρινά. περιμένοντας τη στιγμή κα­ τά την οποία θα ωριμάσει τώρα για πέρα η προλεταριακή επανά­ σταση που ωριμάζει γοργά σε μια σειρά προηγμένες χώρες.

σπειροειδή κι επικίνδυ­ να ορεινά μονοπάτια — αυτός δεν είναι επαναστάτης. για την εξασθένιση των δυναστών και την ενίσχυση εκεί­ νων που πάλευαν επαναστατικά ενάντια στην καταπίεση. οι μεν­ σεβίκοι. Ό ­ ποιος «αποδέχεται** την επανάσταση του προλεταριάτου μόνο «με τον όρο» ότι αυτή θα εξελιχθεί εύκολα και ομαλά. οι κύριοι 14? . όπως οι δικοί μα<. ακόμη (αν και σπανιότερα) και οι αριστεροί εσέροι. θα επιταχύνει τον ερχομό της. Ό τα ν διεξήγαγε τον μεγάλο απελευθερωτικό του πόλεμο ενάντια στους άγγλους δυνάστες. ότι θα υπάρχει εκ των προτέρων εγ­ γύηση πως δε θα υποστεί ήττες. θα ενισχύσει τις θέσεις της εργατι­ κής τάξης που κερδίζει νίκες ενάντια στην τάξη αυτή. της Αμερικής. όλου του πολιτισμένου κό­ σμου. ότι δε θα χρειαστεί στο δρόμο προς τη νίκη να υποστεί από καιρό σε καιρό τις πιο βαριές θυ­ σίες. Ο αμερικανικός λαός εκ­ μεταλλεύτηκε τη διχόνια που υπήρχε ανάμεσα στους Γάλλους. ότι ο δρόμος της επανάστασης θα είναι πλατύς. Η ιστορική δράση δεν είναι πεζοδρόμιο της λεωφόρου Νιέβσκι. Ισπανούς και ' Αγγλους. Και ο αμερικανικός λαός χρησιμοποίησε προ πολλού και με όφελος για την επανάσταση την τακτική αυτή. νίκησε στην αρχή τους άγγλους και έπειτα απε­ λευθερώθηκε (ενμέρει με εξαγορά) και από τοι<ς γάλλους και από τους ισπανούς. αδιάβατα. με ένα λόγο.γλίας. «να βρεθεί κλεισμένος μέσα σε πολιορκημένο φρούριο». ευθύς. ότι θα υ­ πάρχει από την πρώτη στιγμή συνδυασμένη δράση των προλετά­ ριων των διαφόρων χωρών. Η τακτική αυτή θα διευκολύνει την υπόθεση της σοσιαλι­ στικής επανάστασης. ελεύθερος. δεν απαλ­ λάχτηκε από το σχολαστικισμό της αστικής διανόησης. απέναντι του ορθώνονταν επίσης και οι γάλλοι και οι ισπανοί δυνάστες στους οποίους ανήκε ένα μέρος από το τωρινό έδαφος των Ενωμένων Πολιτειών της Βόρειας Αμερικής. στην ουσία θα ξεγλιστράει συνεχώς στο στρατόπεδο της αντεπαναστατικής αστικής τάξης. ή να περάσει από τα πιο στενά. πού και πού μάλιστα πολέμησε μαζί με τα στρατεύματα των γάλλων και ισπανών δυναστών τους άγ­ γλους δυνάστες. θα εξασθενϊσει τη διεθνή αστική τάξη. Στο δύ­ σκολο απελευθερωτικό του πόλεμο ο αμερικανικός λαός έκλεισε επίσης «συμφωνίες» με μερικούς δυνάστες ενάντια στους άλ­ λους. έλεγε ο μεγάλος ρώσος επαναστάτης Γσερνισέβσκι. για το συμφέρον των καταπιεζόμενων μαζών. Ακολουθώντας το παράδειγμα της αστικής τάξης. δεξιοί εσέροι.

αντί να ρίχνονται με όλο το πάθος και την αποφασιστικότητα στη μάχη. που άφησε κληρονο­ μιά το πολύχρονο καταστροφικό. ούτε χω­ ρίς τον περιορισμό της τυπικής δημοκρατίας χάρη του πολέμου Μόνο μελίρρυτοι παπάδες — αδιάφορο αν είναι χριστιανοί ή «κοσμικοί». ή «έκλειναν συμφωνίες» με τον Κέρενσκι που συνέχ ζε αυτό τον πόλεμο! Ο ιμπεριαλιστικός πό­ λεμος είναι ακριβώς η αιτία όλων αυτών των δεινών. Το να μας κατηγορούν για «την καταστροφή» της βιομη­ χανίας ή για «την τρομοκρατία» — σημαίνει ότι υποκρίνονται ή ότι αποκαλύπτουν ένα στείρο σχολαστικισμό. Ο αμερικανικός λαός έχει επαναστατική παράδοση. την ο­ ποία αφομοίωσαν οι καλύτεροι εκπρόσωποι του αμερικανικού προλεταριάτου. για την ανερ­ γία και την έλλειψη ψωμιού. όταν η ιστορία επιτάσσει να λύνο­ νται με την πάλη και τον πόλεμο τα πιο μεγαλειώδη προβλήματα της ανθρωπότητας. Μια επανά­ σταση που τη γέννησε ο πόλεμος δεν μπορεί να μην περάσει μέ­ σα από απίστευτες δυσκολίες και βάσανα. να μην νιώθουν αυτή την ανάγκη. τους μπολσεβίκους. Γιατί στην ε­ ποχή της επανάστασης η ταξική πάλη έπαιρνε πάντα αναπόφευ­ κτα και αναπότρεπτα σε όλες τις χώρες τη μορφή του εμφυλίου πολέμου. Ουσιαστικά οι τέτιοι «κατήγοροι». Μόνο άψυχοι «άνθρωποι σε θή­ κη»46 είναι σε θέση από μια τέτια αφορμή να απομακρύνονται από την επανάσταση. Η παράδοση αυτή είναι ο απελευθερωτικός πόλεμος του 18ου αιώνα ενάντια στους Αγγλους και σε συνέχεια ο εμφύλιος πόλεμος του 19ου 146 . ενώ στην πράξη πέφτουν διαρκώς στη μικροαστική ουτοπία της «συμφωνίας» και της «συνεργασίας» των τάξεων. αντιδραστικό μακελειό των λαών. και δεν μπορεί να νοηθεί εμφύλιος πόλεμος ούτε χωρίς τις πιο βαριές καταστροφές. που εκδήλωσαν επανειλημμένα την πλήρη συμπάθειά τους απέναντι σε μας. ανικανότητα να καταλάβουν τους βασικούς όρους της λυσσαλέας και υπεροξυμένης ταξικής πάλης που λέγεται επανάσταση. περιορίζονται να την παραδέχονται στα λόγια.αυτοί αρέσκονται να μας κατηγορούν για το «χάος» της επανά­ στασης. Πόσο υποκριτικές είναι τούτες οι κατηγορίες απομέρους εκείνων που επικροτούσαν και υποστήρι­ ζαν τον ιμπεριαλιστικό πόλεμο. να μην καταλαβαίνουν. όπως είναι οι κοινοβουλευτικοί σοσιαλιστές του σαλονιού — μπορούν να μη βλέπουν. αν «παραδέχονται» την ταξική πάλη. ούτε χωρίς τρομοκρατία. για «την καταστροφή» της βιομηχανίας.

θα ήθελε να αρνηθεί την τεράστια. Δεν παραξενεύομαι που ο Ουΐλσον. θα προτιμούσε να τον τουφεκίσουν. κοσμο'ιστορική. της καπι­ ταλιστικής δουλείας. τρομοκρατία που συνοδεύουν τον κάθε πόλε­ μο. ενά­ ντια στην αστική τάξη. Τώρα όμως που πρόκειται για ένα καθήκον ασύγκριτα πιο μεγάλο. To 1870 η Αμερική βρισκόταν από ορισμένες απόψεις. ο Ντεμπς. της ανατροπής της εξουσίας της αστικής τάξης — τώρα οι εκπρόσωποι και οι υπερασπιστές της αστικής τάξης. ο πόλεμος για την απελευθέ­ ρωση της ανθρωπότητας από τη μισθωτή σκλαβιά. υπέρ του εμφύλιου πολέμου. Οι εκπρόσωποι της αστικής τάξης καταλαβαίνουν ότι το γκρέμισμα της δουλείας των νέγρων. Ό λ η η ιστορία του παγκόσμιου και του αμερικανικού εργατικού κινήματος εδραιώνει την πεποίθησή μου αυτή. στην Ελβετία) — ότι αυ­ τός. ενός από τους πιο αγαπημένους ηγέτες του αμερικανικού προλεταριά­ του που έγραφε στην εφημερίδα « ' Εκκληση στο Λογικό» (Ap­ peal to Reason»48 — νομίζω στα τέλη του 1915 — στο άρθρο «What shall I fight for» («Γιατί θα πολεμήσω») — (μια περικοπή από το άρθρο αυτό είχα διαβάσει στις αρχές του 1916 σε μια δημό­ σια εργατική συγκέντρωση στη Βέρνη. η κεφαλή των αμερικα­ 147 . τρομαγμένοι από την αστική τάξη. πιο πίσω σε σύγκριση με το 1860. αν υπολογίσουμε μόνο την «καταστροφή» ορισμένων κλάδων της βιομηχανίας και της εθνικής οικονομίας. Οι αμερικανοί εργάτες δε θα ακολουθήσουν την αστική τάξρ. φοβούμενοι την επανάσταση δεν μπορούν και δε θέλουν να καταλάβουν την αναγκαιότητα και τη νομιμότητα του εμφύλιου πολέμου. παρά να ψηφί­ σει τις πιστώσεις για τον τωρινό εγκληματικό και αντιδραστικό πό­ λεμο. δηλαδή ο πό­ λεμος ενάντια στους καπιταλιστές. Θα έλθουν με το μέρος μας. το γκρέμισμα της εξουσίας των δουλοκτητών είχε σαν κόστος να περάσει όλη η χώρα μέσα από πολύχρονο εμφύλιο πόλεμο. Πόσο όμως σχολαστικός. βασισμένος σ ’ α υ τ ό το γεγονός. προοδευτική και επα­ ναστατική σημασία του εμφυλίου πολέμου του 1863-1965 στην Αμερική47.ότι ο ίδιος ο Ντεμπς ξέρει ότι μόνο ένας πόλεμος είναι ιε­ ρός και δίκαιος από την άποψη των προλετάριων. Θυμάμαι επίσης τα λόγια του Ευγένιου Ντεμπς.αιώνα. μέσα από ατέλειωτες ερημώ­ σεις. πόσο ανόητος θα ήταν ε­ κείνος που. καταστροφές. για το καθήκον της ανατροπής της μισθωτής. καθώς και οι σοσιαλιστές-ρεφορμιστές.

προς το συμφέρον του προλεταριάτου και του μισοπρολεταριάτου. στον πόλεμο για το ποιος θα κυριαρχήσει σε όλο τον κόσμο: οι άγγλοι ή οι γερμανοί άρπαγες. οδήγησε την Ευρώπη στη βαρβαρότητα. σακάτεψε 20 εκατομμύρια στο «δικό της» πόλεμο. Μας κατηγορούν για τις καταστροφές που προξένησε η επα­ νάστασή μας. ο υπηρέτης των καρχαριών καπιταλι­ στών έριξε τον Ντεμπς στη φυλακή. υπέρ της πραγματικά τεράστιας πλειοψηφίας. όχι μέσα στα ερείπια του πολιτισμού. τόσο θα πλησιάζει η μέρα της νικηφόρας προλεταριακής επανάστασης.νών δισεκατομμυριούχων. στην πείνα. στην εξαγρίωση. στα ερεί­ πια και τα χαλάσματα που προξένησε ο πόλεμος. όχι με τους αν­ θρώπους τους εξαγριωμένους από τον πόλεμο. τι ανθρωπιστι­ κή και δίκαιη που είναι αυτή η αστική τάξη! Οι υπηρέτες της μας κατηγορούν για τρομοκρατία. στους αληθι­ νούς εκπροσώπους του επαναστατικού προλεταριάτου! Ό σ ο θα μεγαλώνει η αγριότητα και η θηριωδία της. Η τρομοκρατία έγινε τερατώδης και εγκληματική. Αν ο δικός μας πόλεμος. — οι γάλλοι το δικό τους 17934’. όταν τόλμησαν να τη χρησιμοποιήσουν οι εργάτες και οι αγρότες ε­ νάντια στης αστική τάξη! Η τρομοκρατία ήταν δίκαιη και θεμι­ τή.. Οι άγγλοι αστοί ξέχασαν το δικό τους 1649. αφού μέσα στα τέσσερα χρόνια του ιμπεριαλιστικού πολέμου ρήμαξε όλο σχεδόν τον ευρωπαϊκό πολιτισμό. Αλλά ποιοι είναι οι κατήγοροι. Αυτή η αστική τάξη μας ζητάει τώρα να κάνουμε την επανάσταση όχι πάνω σ ’ αυτές τις καταστροφές. όταν τη χρησιμοποιούσαν για την αντικατάσταση μιας εκμεταλλεύτριας μειοψηφίας από μια άλλη εκμεταλλεύτρια μειοψη­ φία. Η τρομοκρατία ήταν δίκαιη και θεμιτή. ο πόλεμος των καταπιεζομένων και εκμεταλλευομένων ενάντια στους καταπιεστές και τους εκμεταλ­ λευτές κοστίζει μισό εκατομμύριο ή ένα εκατομμύριο θύματα σε 148 . Ας διαπράττει θηριωδίες η αστική τάξη ενάντια στους αληθινούς διεθνιστές. όταν τη χρησι­ μοποιούσε η αστική τάξη προς όφελος της ενάντια στους φεου­ δάρχες. της εργατικής τάξης και της φτωχής αγρο­ τιάς! Η αστική τάξη του διεθνούς ιμπεριαλισμού εξόντωσε 10 εκα­ τομμύρια ανθρώπους. Ω. Οι λακέδες της αστικής τάξης — της ίδιας αυτής αστικής τάξης που. Η τρομοκρατία έγινε τερατώδης και εγκληματική όταν άρ­ χισ α ν να τη χρ η σ ιμ ο π ο ιο ύ ν για την ανατροπή κάθε εκμεταλλεύτριας μειοψηφίας....

000 μεγαλειώ­ 149 . αποσυντίθεται ανάμεσά μας. Η αλή­ θεια είναι τούτη. το φρέσκο. ' Οταν εμείς. Οι εργαζόμενες τάξεις που επί αιώνες τις καταπίε­ ζαν.όλες τις χώρες — η αστική τάξη θα πει ότι στην πρώτη περίπτω­ ση οι θυσίες ήταν δικαιολογημένες. του νεκρωμένου. οι εργάτες και οι εργαζόμενοι αγρότες. Σε κάθε εκατό δικά μας λάθη. τυλίγο­ ντας το νέο. τις εξουθένωναν με τη βία στη μέγκενη της αθλιότητας. την αλήθεια που κληροδότησαν τους εργάτες οι καλύτεροι δά­ σκαλοί του. της αμορφωσιάς. του σάπιου. το ζωντανό με τις χιλιάδες νήματα και δεσμούς του παλιού. Ο σκοτωμένος καπιταλι­ σμός σαπίζει. της αγριότητας. αναλογούν 10. δηλητηριάζοντας τη ζωή μάς. όπως έχω πει κάποτε. Λυπούμαστε που το κάνουμε με ανεπαρκή σταθερότητα και απο­ φασιστικότητα. Το προλεταριάτο θα μιλήσει εντελώς διαφορετικά. για τα οποία ωρύεται σε όλο τον κόσμο η αστική τάξη και οι λακέδες της (μαζί και οι δικοί μας μενσεβίκοι και δεξιοί εσέροι). ότι δεν μπορεί μια επανάσταση να έχει επιτυ­ χία. Ας ωρύεται σε όλο τον κόσμο ο πουλημένος αστικός Τύπος για κάθε λάθος που κάνει η επανάστασή μας. τις αποβλάκωναν. Τώρα. Και το πτώμα της αστι­ κής κοινωνίας. θα ωριμάσει ορι­ στικά για τη νίκη και την εξουσία. το νεαρό. και στην πορεία της πάλης ενάντια στην αστική τάξη που προβάλλει αντίσταση. είχαμε χρέος να πνίξουμε την αντίσταση των εκμεταλ­ λευτών. Οι άνθρωποι δεν έγιναν άγιοι επειδή άρχισε η επανάσταση. Εμείς δε φοβόμα­ στε τα λάθη μας. αν δεν πνίξει την αντίσταση των εκμεταλλευτών. ενώ στη δεύτερη είναι ε­ γκληματικές. μολύνοντας την α­ τμόσφαιρα με μιάσματα. Είμαστε περήφανοι που το κάναμε και το κάνουμε αυτό. δεν μπορείς να το καρφώ­ σεις σε ένα φέρετρο και να το θάψεις. μέσα από τις φρικαλεότητες του ιμπεριαλιστικού πο­ λέμου το προλεταριάτο αφομοιώνει πέρα για πέρα και παραστα­ τικά τη μεγάλη αλήθεια που διδάσκουν όλες οι επαναστάσεις. καταλάβαμε την κρατική εξουσία. Το προλεταριάτο θα τσα­ κίσει την αντίσταση αυτή. δεν μπορούν να κάνουν την επανάσταση χωρίς λάθη. Ξέρουμε ότι σε όλες τις χώρες είναι αναπόφευκτη η λυσσα­ λέα αντίσταση της αστικής τάξης ενάντια στη σοσιαλιστική ε­ πανάσταση και ότι η αντίσταση αυτή θα φουντώνει στο βαθμό που θα φουντώνει αυτή η επανάσταση. οι θεμελιωτές του σύγχρονου σοσιαλισμού.

επιτυχίες στην εξαπάτη­ ση και τον εμπαιγμό των εργαζομένων. μέσα σε μια νύχτα της 25ης προς την 26η Οχτώβρη (με το παλιό ημερολόγιο) 1917 κατάργησαν κάθε ατομική ιδιοκτησία πάνω στη γη και τώρα. καθημερινή δουλιά τους την καινούρ­ 150 . μήνα με το μήνα. διορθώντας οι ίδιοι τον εαυτό τους. λύνουν πρακτικά το δυσκολότατο πρόβλημα της οργάνωσης των νέων συνθηκών της οικονομικής ζωής. όχι μόνο οι πλούσιοι.50 της εξασφάλισης γης στους εργαζόμενους (και όχι στους πλούσιους). γιατί για πρώτη φορά ό χι μια μειοψηφία. κρυμμένες στην καθη­ μερινή ζωή της εργατικής συνοικίας ή του απόμερου χωριού. μόνο έτσι θα ανοίξουν το δρόμο τους — μέσα από χιλιάδες εμπό­ δια — προς τον νικηφόρο σοσιαλισμό. Γιατί μόνο μέσα από τέ­ τια λάθη οι εργάτες και οι αγρότες θα μάθουν να χτίζουν τη νέα ζωή. λύνουν με τη δική τους πείρα τα δυ­ σκολότατα προβλήματα της σοσιαλιστικής οργάνωσης. σ ’ αυτή την ευσυνειδητότατη και ειλικρινέστατη δουλιά των δεκάδων εκατομμυρίων απλών εργατών και αγροτών για την ανάπλαση όλης της ζωής — κάθε τέτιο λάθος αξίζει χίλιες και ένα εκατομμύριο «αλάθητες» επιτυ­ χίες της εκμεταλλεύτριας μειοψηφίας. αλλά η αληθινή μάζα. σχεδόν όλα τα μεγάλα εργοστάσια και μαθαίνουν με τη δύσκολη. αφανείς. αναπτύσσοντας δημιουργικά την επαναστατι­ κή τους δουλιά οι εργάτες μας.δεις και ηρωικές πράξεις που τις κάνει ακόμη πιο μεγαλειώδεις και ηρωικές το ότι είναι απλές. και πάλι η ε­ πανάστασή μας θα ήταν και θα είναι απέναντι στην παγκόσμια ιστο­ ρία μεγαλειώδης και ακατανίκητη. του περάσμα­ τος στην κομμουνιστική μεγάλη γεωργία. Κάνουν λάθη. υπερνικώντας τεράστιες δυσκολίες. θα μάθουν να τα βγάζουν πέρα χ ω ρ ί ς τους καπιταλιστές. Κάθε λάθος σ ’ αυτή τη δουλιά.000 λάθη. όχι μόνο οι μορφωμένοι. μέσα σε μερικούς μήνες. Κάνουν λάθη. της πάλης ενάντια στους κουλάκους. η τεράστια πλειοψηφία των εργαζομένων χτί­ ζουν μόνοι τους μια νέα ζωή. Το ότι γίνονται από ανθρώπους που δεν έχουν συνηθίσει (και δεν έ­ χουν τη δυνατότητα) να διαλαλούν σε όλο τον κόσμο την κάθε τους επιτυχία. αναπτύσσοντας δημιουργικά την επαναστατι­ κή δουλιά οι αγρότες μας που με ένα χτύπημα. Μα κι αν ακόμη τα πράγματα ήταν αντίστροφα — αν και ξέ­ ρω πως μια τέτια υπόθεση δεν είναι σωστή — κι αν ακόμη στις 100 σωστές πράξεις μας αναλογούσαν 10. που έχουν εθνικοποιήσει τώρα.

κατανικώντας τη γιγάντια αντίσταση της ρουτίνας. ακόμη και στις πιο δημοκρατικές α­ στικές Δημοκρατίες. ' Ενας νέος κόσμος. αναφερόμενοι λ. Τα Σοβιέτ των εργατών και των αγροτών είναι νέος τύπος κράτους. μέθοδος διακυβέρνησης του κράτους χωρίς την αστική τάξη και ενάντια στην αστική τάξη. το Σοβιετικό Σύνταγμα. Ό τα ν τα παλιά αστικοδημοκρατικά Συντάγματα διατυμπάνι­ ζαν π. όπως η Αθηνά από το κεφάλι του Δία. νέος. Οι άνθρωποι αυτοί δεν ξέχασαν τίποτε και δεν διδάχτηκαν τίποτε στο διάστημα των μεγάλων α­ νατροπών του 1914-1918. παύοντας να είναι η δημοκρατία σε όλες. είναι μορφή δικτατορίας του προλετα­ ριάτου. ο κόσμος του σοσιαλισμού — να τι διαγράφεται μπρο­ στά μας όταν λέμε Σοβιετική Δημοκρατία. την τυπική ισότητα και το δικαίωμα του συνέρχεσθαι — το δικό μας. τους εργαζόμενους. αναπτύσσοντας δημιουργικά την επαναστατι­ κή τους δουλιά τα Σοβιέτ μας που από το 1905 ακόμη είχαν δημιουργηθεί χάρη στην ισχυρή έξαρση των μαζών. ας κουνούν με αμηχανία το κεφάλι για τα Σοβιέτ των βουλευτών μας. Οι σχολαστικοί ή οι άνθρωποι που τα κεφάλια τους είναι α­ θεράπευτα παραγεμισμένα με αστικοδημοκρατικές ή κοινοβου­ λευτικές προκαταλήψεις. Και δεν είναι εκπλη­ κτικό που ο κόσμος αυτός δεν γεννιέται έτοιμος. Ο συνδυασμός της δικτατορίας του προλεταριάτου με τη νέα δημοκρατία για τους εργαζόμενους — του εμφυλίου πολέμου με την πιο πλατιά προσέλκυση των μαζών στην πολιτική — ένας τέτιος συνδυασμός δεν πετυχαίνεται με­ μιάς και δεν τοποθετείται μέσα στα ξεπερασμένα σχήματα του ρουτινιασμένου κοινοβουλευτικού δημοκρατισμού. του εγωι­ σμού. στο γεγονός ότι δεν γίνονται άμεσες εκλογές. βάζουν το λιθάρι τα θεμέλια της νέας κοινωνικής σχέσης. Για πρώτη φορά η δημοκρα­ τία εδώ εξυπηρετεί τις μάζες. Κάνουν λάθη. που χωρίς την εκπλήρωσή του ούτε λόγος μπορώ να γίνει για σοσιαλισμό.51 το προλεταριακό και α­ 151 .για τέχνη της διεύθυνσης ολόκληρων βιομηχανικών κλάδων.χ. της νέας εξουσίας των συνδικά­ των των εργατών πάνω στα μέλη τους. του μικροαστισμού. δεν βγαίνει μο­ νομιάς. Για πρώτη φορά οι λαϊκές μάζες εκπληρώ­ νουν σε κλίμακα που μετέχουν εκατοντάδες εκατομμύρια άνθρω­ ποι το καθήκον της πραγματοποίησης της δικτατορίας των προ­ λετάριων και των μισοπρολετάριων — καθήκον. οργανώνουν τις εθνικοποιημένες επιχειρήσεις.χ. ανώτε­ ρος τύπος δημοκρατίας. της νέας πειθαρχίας στη δουλιά.

του σοσιαλιστικού μας Συντάγματος! Και να γιατί είμαστε όλοι μας τόσο βαθιά πεπεισμένοι πως ό­ ποια δεινά και αν περάσει ακόμη η Δημοκρατία των Σοβιέτ μας. μόνο προδότες ή ηλίθιοι μπορόύν να ζητούν την επίσημη ισότητα δικαιωμάτων για την αστική τάξη. ' Οταν πρόκειται για το γκρέμισμα της αστικής τάξης. ' Οταν οι αστοί ρεπουμπλικάνοι γκρέμιζαν τους θρόνους. ' Εχουμε δει στη χώρα μας δυο μεγάλες επαναστάσεις. Υπολογίζουμε στο αναπόφευκτο της παγκόσμιας επανάστασης. Ξέρουμε ότι η βοήθειά σας. τα διδάσκει με το τίμημα τεράστιων θυσιών. ξεσηκώνει στον αγώνα όλο και καινούργια στρώματα εργατών και αγροτών. ούτε με συμφωνία. τότε δεν νιάζονταν για την τυπική ισότητα ανάμεσα στους μοναρχικούς και τους ρεπουμπλικάνους. σύντροφοι αμερικανοί-εργάτες.για τους εργαζόμενους! Αυτό είναι το νόημα και το περιεχόμενο του Σοβιετικού μας. αυτό όμως δεν σημαίνει καθόλου ότι σαν ηλίθιοι υπολογίζουμε στο αναπόφευ­ κτο της επανάστασης μέσα σε μια καθορισμένη σύντομη προθε­ σμία. γιατί η ανάπτυξη της επα­ νάστασης στις διάφορες χώρες συντβλείται με διαφορετικές μορφές. όσο γρήγορα κι αν ωριμάζει τον τελευταίο καιρό. θα έλθει ίσως όχι και τόσο γρήγορα. Τα Σοβιέτ μας πήραν από τους πλούσιους όλα τα καλά κτίρια και στις πόλεις και στα χωριά και παρέδοσαν ό λ α αυτά τα κτίρια στους εργάτες και τους αγρότες για να τα χρησι­ μοποιήσουν για τις δ ι κ έ ς τ ο υ ς ενώσεις και συγκεντρώσεις. το ρωσικό τμήμα του σοσιαλιστικού προλεταριάτου. εφόσον όλα τα καλύτερα κτίρια τα έχει αρπάξει η αστική τάξη. όχι χάρη στα προσόντα μας. του 1905 και του 1917 και ξέρουμε ότι οι επαναστάσεις δεν γίνονται ούτε κατά παραγγελία. Ξέρουμε ότι η ευρωπαϊκή προλεταριακή επανάστα­ ση μπορεί και να μην ανάψει ακόμη στις ερχόμενες εβδομάδες. αυτή είναι ακατανίκητη. Είναι ακατανίκητη γιατί κάθε χτύπημα του λυσσαλέου ιμπε­ ριαλισμού. Ξέρουμε ότι οι περι­ στάσεις προώθησαν στην πρώτη γραμμή το δικό μας τμήμα. αλλά χάρη στην ιδιαίτερη καθυστέρηση της Ρω­ 152 . Αυτή είναι η δική μας ελευθερία του συνέρχεσθαι---------. γεννά νέο μαζικό ηρωισμό. Η «ελευθε­ ρία του συνέρχεσθαι» δεν αξίζει πεντάρα για τους εργάτες και τους αγρότες. τα α­ τσαλώνει. κάθε ήττα που μας προξενεί η διεθνής αστική τάξη.γροτικό απορρίπτει την υποκρισία της τυπικής ισότητας. με διαφορετικούς ρυθμούς (και δεν μπορεί να συντελείται αλλιώς).

Με ένα λόγο. ξεδιπλώ­ σαμε μπροστά σε όλο τον κόσμο τη σημαία της πάλης για την ο­ λοκληρωτική ανατροπή του ιμπεριαλισμού. 37. 22 του Αυγουστου 1918 Δημοσιεύεται σύμφωνα με το κείμενο της εφημερίδας «Πράβντα». γιατί η ανθρωπότητα δεν θα τα διπλώσει μπροστά στο ιμπε­ ριαλιστικό μακελειό.σίας και ότι πριν εκραγεί η παγκόσμια επανάσταση. βρισκόμαστε σαν σε πολιορκημένο φρούριο. Παρ ’ όλα αυτά. Χέντερσον. Αένιν 20 του Αυγούστου 1918. Ρέννερ. ήταν η δική μας χώρα. είμαστε ακατανίκητοι. Δόσαμε τις πιο βαριές θυσίες στην πάλη για το σπάσιμο αυτών των αλυσίδων. ξέρουμε πολύ καλά πως είμαστε ακατανίκη­ τοι. ενδέχεται μερικές επαναστάσεις να υποστούν μια σειρά ήττες. προς την προλεταριακή επανάσταση. δυνα­ μώνουν όσο συνεχίζονται οι θηριωδίες του ιμπεριαλισμού. αλλά θα το κατανικήσει. που παραβλήθηκε με το χειρόγραφό Β I Λίνιν. Τα τμήματα αυτά όμως υπάρχουν. «Πράβντα». Είμα­ στε έξω από τα δεσμά της ιμπεριαλιστικής εξάρτησης. σελ. Ρενοντέλ. Άπαντα. είναι πιο πολυάριθμα από τα δικά μας. την μπολσε­ βίκικη τακτική. εξαλείφοντας τον ελεύθερο ανταγωνισμό. αναπτύσσονται. Σάιντεμαν. αρ φύλ 178. Ώ σ π ου να έλθουν σε βοήθειά μας άλλα τμήματα της παγκό­ σμιας σοσιαλιστικής επανάστασης. ωριμάζουν. γιατί είναι ακατανίκητη η παγκόσμια προλεταριακή επανάσταση. 48-64 ΑΠΟ ΤΟ ΣΧΕΔΙΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΟΣ ΤΟΥ ΚΚΡ (ΜΠ) (12) Το προτσές συγκέντρωσης και συγκεντροποίησης του κεφαλαίου. Οι εργάτες ξεκόβουν από τους σοσιαλπροδότες τους. Οι εργάτες βα­ δίζουν αργά. οδήγησε στις αρχές του 20ου αιώνα στη δημιουργία πανίσχυρων μονοπω­ 153 . μα σταθερά προς την κομμουνιστική. τομ. που μόνο αυτή είναι σε θέση να σώσει τον πολιτισμό και την ανθρωπότη­ τα από το χαμό. Και η πρώτη χώ­ ρα που έσπασε τις αβάσταχτες αλυσίδες του ιμπεριαλιστικού πο­ λέμου. μα τις σπάσαμε. τύπου Γκόμπερς. Ν.

που συνδέεται με την ανάπτυξη των καπιταλιστικών μονο­ πωλίων. οι τεράστιες δυσκολίες της οικονομικής και πολι­ τικής πάλης του προλεταριάτου. οι καταστροφές που γεννά ο ιμπεριαλιστικός πόλεμος — όλα αυτά από το επίπεδο ανάπτυξης. της κομμουνιστι­ κής επανάστασης. που ση­ μείωσε τεράστια συγκέντρωση. σύ. αρ φύλ 43. 106-107 . δηλ. τραστ — που απόκτησαν αποφασιστική σημα­ σία σε όλη την οικονομική ζωή. Η εποχή αυτή του χρηματιστικού κεφαλαίου. στο γεγονός ότι άρχισε να μοιράζε­ ται οικονομικά ο κόσμος. Η εποχή αυτή άρχισε. καρτέλ.και η αντικατάσταση του ελεύθερου συναγωνισμού με τον κρατικομονοπωλιακό καπιταλισμό και η προετοιμασία απομέρους των τραπεζών. όπου έφτασε τώρα ο καπιταλισμός. δημιουργούν την εποχή της προλεταριακής. απομέρους των καπιταλιστικών συνδικά­ των. Απαντα. για πρώτες ύλες και φτηνή εργατική δύνα­ μη.λιακών ενώσεων των καπιταλιστών — των καπιταλιστικών συν­ δικάτων. ο οποίος είχε μοιραστεί ήδη εδαφικά ανάμεσα στις πιο πλούσιες χώρες. η εποχή της πρωτόφαντης. είναι η εποχή του ιμπεριαλισμού. ανάμεσα στα τραστ. για σφαίρες τοπο­ θέτησης κεφαλαίου. και στην αύξηση της εξαγωγής κεφαλαίου σε ξένες χώρες. για την παγκόσμια κυριαρχία και την κατάπνιξη των μικρών και αδύνατων λαων. τομ.και τα βάσανα. (14) Και το εξαιρετικά υψηλό επίπεδο ανάπτυξης του παγκό­ σμιου καπιταλισμού γενικά. «Πράβντα». 38. οι δυστυχίες. καθώς και απομέρους των ενώσεων των καπιταλιστών του μηχανισμού για την κοινω­ νική ρύθμιση του προτσές της παραγωγής και κατανομής των προϊόντων και το μεγάλωμα της ακρίβειας και της καταπίεσης της εργατικής τάξης. Τέτιος ακριβώς ήταν ο πρώτος μεγά­ λος ιμπεριαλιστικός πόλεμος του 1914-1918. η υποδούλωση της εργατικής τάξης από το ιμπεριαλι­ στικό κράτος. οδήγησε στη συγχώνευση του τραπεζικού κεφαλαίου με το βιομηχανικό κεφάλαιο. οι πόλεμοι για αγορές κατανάλωσης. λυσσαλέας πάλης ανάμεσα στα καπιταλιστι­ κά κράτη. (13) Από δω προέρχονται αναπόφευκτα οι ιμπεριαλιστικοί πόλεμοι. που α­ γκαλιάζουν ολοένα και πλατύτερες ομάδες καπιταλιστικών Δυ­ νάμεων. 25 τον Φλεβάρη 1919 154 Β I Afviv.

'Ε γινε η πιο αντιδραστική τροχο­ πέδη της ανθρώπινης εξέλιξης. Η αστική δημοκρατία άλλαξε τη μορφή της οικονομι­ κής αυτής δουλείας σε σύγκριση με τη φεουδαρχία. Η κατανόηση της της αλήθειας αυτής διαδίδεται με ακράτητη δύναμη και ταχύτητα μέσα στις μάζες των εργαζομένων σε όλες τις χώρες — και αυτό πιο πολύ γιατί ο πόλεμος προκάλεσε παντού αφάνταστη καταστροφή. τόκους απέναντι στα χρέη. Τον καιρό του πολέμου 1914-1918 δεκάδες εκατομμύρια άν­ θρωποι σκοτώθηκαν και σακατεύτηκαν ακριβώς για το λόγο αυ­ τό. υποδούλωσης των εκατομμυρίων εργαζομένων. στη γερμανική ή στην αγγλογαλλική πρέπει να πέσει η ιμπεριαλιστική λεία. των συγκοινωνιών ιδιαίτερα. Η τεράστια πρόοδος της τεχνικής γενικά. μόνο γΓ αυτό το λόγο. της «δημοκρατίας».ΑΠΟ ΤΗΝ ΑΠΑΝΤΗΣΗ ΣΤΙΣ ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ ΑΜΕΡΙΚΑΝΟΥ ΔΗΜΟΣΙΟΓΡΑΦΟΥ52 5. ' Εφτασε στην ολοκληρωτική κυριαρχία μιας χούφτας δισεκατομμυριούχων και εκατομμυ­ ριούχων. αλλά δεν άλλαξε και δεν μπορούσε να αλλάξει την ουσία της. είτε οι «εντολές για τη διακυβέρνηση» κλπ. των τσιφλικάδων και των καπι­ ταλιστών. οι οικονομικές «σφαίρες επιροής». που σπρώχνουν τους λαούς στη σφαγή για να λύσουν το ζήτημα σε ποια από τις δυο ρμάδες ληστών. Ωστόσο όμως. Ο καπιταλισμός και η αστι­ κή δημοκρατία είναι μισθωτή δουλεία. Και τι είναι οι τόκοι αυτοί. ‘Εφαγε τα ψωμιά του. και για τον πόλεμο^ πρέπει να πληρώσουν παντού. ο καπιταλισμός ήταν και παραμένει σύστημα μισθωτής δουλείας. η ε­ ξουσία πάνω στις αποικίες. μαζί και οι λαοί-«νικητές». της «ισότητας». του «πολιτισμού». η κολοσσιαία αύξηση του κεφαλαίου και των τραπε­ ζών έκαναν ώστε ο καπιταλισμός να ωριμάσει και να παραωρι­ μάσει. Εί­ ναι χαράτσι δισεκατομμυρίων που δίνεται στους κυρίους εκα­ τομμυριούχους. δημιούργη­ σε ένα πολύ λαμπρό κάλυμμα γΓ αυτή. Πιο πολύ από όλα θα ήθελα να γνωστοποιήσω στην κοινή γνώμη της Αμερικής τα εξής: Σε σύγκριση με τη φεουδαρχία ο καπιταλισμός ήταν ένα κοσμοιστορικό βήμα μπροστά πάνω στο δρόμο της «ελευθερίας». των ερ­ γατών και αγροτών στη μηδαμινή μειοψηφία των συγχρονισμέ­ νων («moderne») δουλοκτητών. γιατί ήταν τόσο ευγενικοί και επέτρεψαν σε δε­ 155 .

Οι κύριοι ιμπεριαλιστές λένε: «Είμαστε υπέρ του δημοκρατικού πολιτεύματος. 162. τομ 39. οελ 115-116 ΑΠΟ ΤΗΝ ΕΙΣΗΓΗΣΗ ΣΤΟ I ΠΑΝΡΩΣΙΚΟ ΣΥΝΕΔΡΙΟ ΤΩΝ ΕΡΓΑΖΟΜΕΝΩΝ ΚΟΖΑΚΩΝ 1 ΤΟΥ ΜΑΡΤΗ 1920 Ανάμεσα στις ίδιες τις αστικές χώρες ανάβει ένας μεγάλος καυγάς.» Η Ιαπωνία και η Αμερική βρίσκονται σε παραμονές πολέμου και δεν υπάρχει καμιά δυνατότητα να προληφθεί αυτός ο πόλεμος. αλλά γιατί οι ιάπωνες έκλεψαν κάτω από τη μύτη μας περισσότερα από όσα έπρεπε. υποδου156 . άρπαξε σχε­ δόν όλη την Κίνα. I. — η Αγγλία». και ο κίνδυνος ιμπεριαλιστικού πολέμου μεγαλώνει και δεν είναι δυνατό να προληφθεί — δεν είναι δυνατό. όχι γιατί ο κάθε καπιταλιστής χωριστά είναι κακός άνθρωπος — ο καθέ­ νας τους χωριστά είναι ένας άνθρωπος σαν τους άλλους — αλλά γιατί αυτοί δεν είναι σε θέση να σπάσουν διαφορετικά τα οικο­ νομικά δεσμά. βρίσκεται σε αδιέξοδο. Η Αμερική και η Ιαπωνία βρίσκονται στις παραμονές να ριχτεί η μια ενάντια στην άλλη. γιατί στη διάρκεια του ιμπε­ ριαλιστικού πολέμου. κι εκεί υπάρχουν 400 εκατομμύρια άνθρωποι. ενώ η Αγγλία πλούτισε. αλλά είναι χρεωμένη ως το λαιμό. Ε­ κεί αρχίζουν ήδη νέοι συνδυασμοί και συμμαχίες. αρ φύλ.κάδες εκατομμύρια εργάτες και αγρότες να αλληλοσκοτώνονται και να αλληλοσακατεύονται για να λυθεί το ζήτημα του μοιράσματος των κερδών που αποκόμισαν οι καπιταλιστές. είμαστε υπέρ του δηοκρατισμού. Λένιν. Η Γαλλία νίκησε. ενώ η Ισπανία δεν πολέμησε. Και η Γαλλία πάλι λέει:«Ποιος πήρε τις αποικίες. εκεί θέλουν ξανά να ριχτούν ο ένας ενάντια στον άλλο για το μοίρασμα των αποικιών. όπου θα σκοτωθούν ακόμη 10 εκατομμύρια και θα σακατευτούν άλλα 20. γιατί όλος ο κόσμος είναι χρεωμένος. 20 του Ιούλη 1919 Β. 20 του Ιούλη 1919 20 του Ιούλη 1919 «Πράβντα». Άπαντα.

Η γη μοιράστηκε. Είναι αστείο να πιστεύουμε πως ο πιο ισχυ­ ρός καπιταλισμός δεν θα αφαιρέσει από τον πιο αδύνατο καπιτα­ Ι. θα δεις ότι ωρίμασε ο πόλεμος. γιατί η ατομική ιδιοκτησία οδήγησε και θα ογηγει πάντα στο πόλεμο. αναντίρητα. 3 και 4 του Μάρτη 1920 στην εφημερίδα «Πράβντα». Ο ανταγωνισμός αυτός πηγάζει. Το ότι ο πόλεμος ετοιμάζεται. Η Ιαπωνία έχει 50 εκατομμύρια πληθυσμό.000 βέρστια. αελ 180 ΑΠΟ ΤΗΝ ΕΙΣΗΓΗΣΗ ΓΙΑ ΤΙΣ ΕΚΧΩΡΗΣΕΙΣ ΣΤΗ ΣΥΓΚΕΝΤΡΩΣΗ ΤΩΝ ΣΤΕΛΕΧΩΝ ΤΗΣ ΟΡΓΑΝΩΣΗΣ ΤΟΥ ΚΚΡ (ΜΠ) ΜΟΣΧΑ. και οικονομικά είναι συγκριτικά αδύνατη. αρ φύλ 47. δεν έχει καθόλου αποικίες. ι Μνιν. Ολόκληρο δημοσιεύτηκε στι 2. να το συγκαλύψουν με γενικές φράσεις. από τις σχέσεις που έχουν οι καπιταλισμοί τους. χόμ. Δε μπορούν να ζήσουν ειρηνικά στα παράλια του Ειρηνικού ωκεανού. για τον καθένα όμως που μελετάει την ιστορία των οικονομικών σχέσεων και της διπλω­ ματίας. 6 ΤΟΥ ΔΕΚΕΜΒΡΗ 1920 Υπάρχουν ριζικές αντιθέσεις στο σύγχρονο καπιταλισμό που πρέπει να τις εκμεταλλευόμαστε. 40. Η Ιαπωνία άρπαξε την Κίνα που έχει 400 εκατομμύρια πληθυσμό και διαθέτει τα πλου­ σιότερα αποθέματα κάρβουνου στον κόσμο. Η Αμερική έχει εκατόν δέκα εκατομμύρια πληθυσμό. 48 και 49 β. Η πρώτη.ολογία αφιερωμένη στο ζήτημα του μελλοντι­ κού ιαπωνοαμερικανικού πολέμου. αν και είναι πολύ πιο πλούσια από την Ιαπωνία. Πώς θα διατηρηθεί η κατάσταση αυτή. είναι οι σχέσεις της Ιαπωνίας και της Αμερικής. Άπαντα. η πιο κοντινή σε μας.Χωμένος. το ότι είναι αναπόφευκτος είναι αναμφισβήτη­ το. Οι πασιφιστές προσπαθούν να αποφύγουν το ζήτημα αυτό. Η Ιαπωνία άρπαξε τεράστις αποικίες. Υπάρχει μια τεράστια φι/.ν . Ο πόλεμος ανάμεσά τους ετοιμάζεται. αν και τα παράλια αυτά χωρίζονται με 3. Υπάρχουν τρεις βασικές που θα ήθελα να τις αναφέρω. Αν πά­ ρεις οποιοδήποτε βιβλίο αφιερωμένο στο ζήτημα αυτό. δε μπορεί να υπάρχει ούτε ίχνος αμφιβολίας πως ο πόλε­ μος ωρίμασε οικονομικά και προετοιμάζεται πολιτικά.

Το πρακτικό καθήκον της κομμουνιστικής πολιτικής είναι να εκμεταλλεύεται την έχθρα αυτή. που είμαστε υπο­ χρεωμένοι να την εκμεταλλευτούμε. Τελευταία πήραμε μια κορεάτικη εφημερίδα που εξιστο­ ρεί τι κάνουν οι ιάπωνες. αυτή μισείται περισσότερο α π ’ όλους. Η Αγγλία πρότεινε στην Αμερική μια εντολή — αυτή τη γλώσσα χρησιμοποιούν σήμερα — πάνω σε μια καταληστεμένη αποικία — εκείνη όμως δεν τη δέχτηκε. Αυτοί συνδυάζουν όλες τις μεθόδους του τσαρισμού και όλες τις νεότερες τελειοποιήσεις της τεχνο­ λογίας με ένα καθαρά ασιατικό σύστημα βασανιστηρίων. την Ιαπωνία και την Αμερική. και αυτή είναι που ληστεύει πολύ πρωτότυπα. η αντίθεση αυτή είναι ανά­ μεσα στην Ιαπωνία και στην Αμερική· η άλλη είναι ανάμεσα στην Αμερική και σε όλο τον υπόλοιπο καπιταλιστικό κόσμο. με μια πρωτοφανή θηριωδία. υποκινώντας τον ένα ενάντια στον άλλο. Στο σημείο αυτό προκύπτει μια νέα κατάσταση. Ό λ ο ς σχεδόν ο καπιταλιστικός κόσμος των «νικητών» βγήκε από τον πόλεμο με τεράστια κέρδη. Οι αμερικανοί έμποροι σκέπτονται προφανώς κάπως διαφορετικά. να πιστεύουμε πως μερικοί ισχυροί καπιτα­ λιστές θα μείνουν δίπλα σε αδύνατους καπιταλιστές. Η Αγγλία βγήκε από τον πόλε­ μο με τεράστιες αποικίες. σ ’ αυτή τώρα χρωστούν όλοι. όμως δεν είναι το παν. Μήπως σε μιο τέτια κατά­ σταση πραγμάτων μπορούν οι αμερικανοί να μείνουν απαθείς. Αυτόν όμως τον κορεάτικο νόστιμο μεζέ θέλουν να το αρπάξουν οι αμερικανοί. Η Γαλλία το ίδιο. Είδαν πως ο πόλεμος παίζει πολύ καθορι­ IS8 . το δικαίωμα να ληστεύουν. Τότε τι άλλο θα μπορούν να κάνουν. αυτή είναι που ληστεύει ό­ λους. λοιπόν. συνδυάζοντας όλες τις νεότα­ τες εφευρέσεις της τεχνολογίας με τα καθαρά ασιατικά βασανι­ στήρια. πως θα πολεμήσουν για να αποκτήσουν τα πρωτεία στον κόσμο. χωρίς να τους αρπάξουν κάτι. ' Οταν όμως υπάρχει μια τέτια κατάσταση. θα δείτε πως θέλουν να πο­ λεμήσουν. Η Αμερική δεν έχει αποικίες. Η Αμερική είναι η ισχυρή. Αυτό είναι σωστό. Μπορούμε. που τη ληστεύει με πρωτοφανή θηριωδία. Σας ανάφερα μια ιμπεριαλιστική αντίθεση. απ’ αυτή εξαρτώνται όλα.λισμό όλο όσο ο τελευταίος λήστεψε. Αν πάρετε δυο ιμπεριαλιστικές χώρες. μπορούμε να μείνουμε απα­ θείς και να πούμε απλώς σαν κομμουνιστές: «θα προπαγανδίζου­ με τον κομμουνισμό στον εσωτερικό των χώρων αυτών». Η Ιαπωνία θα πολεμή­ σει για να μπορέσει να συνεχίσει τη ληστεία της Κορέας.

Η Αμερική δεν μπορεί να μονιάσει με την υπόλοιπη Ευρώπη — είναι γεγονός α­ ποδειγμένο από την ιστορία. γιατί η Αμερική είναι πιο πλούσια από τις άλλες. και οι κύριοι Βάντερλιπ θα πάρουν φύσημα.στικό ρόλο τόσο αναφορικά με τις καταστροφές. Πρέπει να πάρουμε υπόψη μας όλα αυτά τα περιστατικά. γιατί ανάμεσά τους υπάρχει μια πολύ βαθιά οικονομική φαγωμά­ ρα.το κράτος όμως αυτό συναντά όλο και μεγαλύτερο μίσος απομέρους των άλλων καπιταλιστικών χωρών. Η Αμερική βρίσκεται αναπόφευκτα σε αντίθεση με τις α­ ποικίες. όσο και αναφο­ ρικά με τις διαθέσεις των εργατών και κατάληξαν στο συμπέρα­ σμα πως δεν τους συμφέρει να δεχτούν την εντολή. Η Γερμανία ηττήθηκε. Είναι όμως ευνόητο πως δεν πρόκειται να αφήσουν την αποικία αυτή να την εκμεταλλευτούν άλλα κράτη. ’ Εχουμε και τρίτη φαγωμάρα ανάμεσα στην Αντάντ και στη Γερμανία. Να γιατί η φαγωμάρα αυτή είναι για μας η βασική έγνοια. είτε πλούσιος είσαι είτε όχι — και όσο πιο πλούσιος είσαι τόσο πιο καλά για μας — θα μας βοηθήσεις. ενώ μέσα στην Αμερική πληθαίνουν οι φων. είτε το θέλεις είτε όχι. Έ τσ ι έχουμε μπροστά μας το ισχυρότατο κρά­ τος του κόσμου που το 1923 θα έχει ένα στόλο ισχυρότερο από τον αγγλικό. τσακίστηκε από τη συνθήκη 15«» . εδώ όμως την έπαθε ήδη μια φορά και το μόνο που έκανε ήταν να βγει ζημιωμένη και ντροπιασμένη. όσο την περιέγραψε στο βι­ βλίο του ο αντιπρόσωπος της Αγγλίας στις Βερσαλλίες. Στο βιβλίο αυτό ο Κέινς ειρωνεύεται τον Ουίλσον και το ρόλο που έπαιξε στη συνθήκη των Βερσαλλιών. Η Αμερική είχε συμφωνία με τον Κολτσάκ να τον αναγνωρίσει και να τον υποστηρίξει. Επομένως όλα τα ζητήματα των εκχωρήσεων θα τα εξετάζου­ με α π ’ αυτή την οπτική γωνία: και στην παραμικρή δυνατότητα να ενισχυθεί η φαγωμάρα ανάμεσα στην Αμερική και τον άλλο καπιταλιστικό κόσμο-— να πιαστούμε απ’ αυτό και με τα δυο χέρια. θα μας βοη­ θήσει δέκα φορές πιο πολύ. Κανένας δεν περιέγραψε τόσο κα­ λά τη συνθήκη των Βερσαλλιών53.:ς που ζητούν να γίνει μια συμφωνία με τη Ρωσία. ' Ετσι όλα δεί­ χνουν πως η Αμερική δε μπορεί να μονιάσει με τις άλλες χώρες. και όταν τις θίξεις. Στις αποικίες κοχλάζει η οργή. Ο Ουίλσον στην συν­ θήκη αυτή φάνηκε ένας βλάκας με περικεφαλαία που τον κινού­ σαν σαν πιόνι ο Κλεμανσώ και ο Λλόυντ Τζωρτζ. Κέινς. Ό λ η η αστική φιλολογία δείχνει πως μεγαλώνει το μίσος ενάντια στην Αμερική. και αν δοκιμάσει να τις θίξει περισσότερο.

τομ 42. αλλά και καταπιεσμένη. Η Γερμανία είναι η δεύτερη χώρα του κόσμου όσον αφορά το βαθμό της οικονομικής ανάπτυξης. δε μπορεί να ανεχθεί τη συνθήκη των Βερσαλλιών. Και να. και η Γερμανία πρέπει να αναζητήσει σύμμαχο ενάντια στον παγκόσμιο ιμπεριαλισμό. Η Γερμανία είναι μια από τις πιο ισχυρές. αν θα θεωρήσουμε σαν πρώ­ τη την Αμερική. κάτω από την οποία δε μπορεί να ζήσει. τομ XVII 160 . στη χώρα αυτή επέβαλαν τη συνθήκη των Βερσαλλιών. Από την άποψη της πλατιάς χρησιμοποίησης του ηλεκτρισμού η Αμερική βρίσκεται ψηλότερα. 67-68 Πρωτοόημοσιευτηκε ολοκληρο το 1923 στα Απαντα του Ν Λενιν (Β Ουλιάνοφ). τις πιο προηγμένες καπιταλιστικές χώρες. Απαντα. Β I Λενιν. Οι ειδικοί μάλιστα λένε πως στη βιομηχανία η­ λεκτρισμού βρίσκεται ψηλότερα από την Αμερική. από την άποψη όμως του τεχνι­ κού εκσυγχρονισμού η Γερμανία στέκει ψηλότερα. σελ 60-61.των Βερσαλλιών. γιατί και η ίδια είναι ιμπεριαλιστική. έχει όμως τεράστιες οικονομικές δυνατότητες. κι εσείς ξέ­ ρετε πως η βιομηχανία ηλεκτρισμού έχει τεράστια σημασία.

Λένιν τη σκέφτηκε λόγω της προετοιμασίας για την πρώτη. από τον καιρό που άρχισε ο ιμπεριαλιστικός πόλεμος του 1914. Η διακήρυξη γράφτηκε τον Σεπτέμβρη. που έκφρασε τη θέση του Μπολσεβίκικου κόμματός απέναντι στον παγκόσμιο ιμπεριαλιστικό πόλεμο του 1914-1918 που είχε αρχίσει. και στάλθηκε στο Διεθνές Σοσιαλιστικό γραφείο (εκτελεστικό όργανο της II Διεθνούς) και σε μερικές σοσιαλιστικές εφημερίδες της Αγγλίας. Αποτέλεσμα του πολέμου ήταν η αποπεράτωση της ενοποίησης της Γερμανίας. 161 ΙΙ-Ο ΙΪΚ Ι . Γαλλίας. Σουηδίας. 4. Ο Β. Η Κομμούνα του Παρισιού του IÌ71 — η πρώτη στην ιστορία πείρα δικτατορίας του προλεταριάτου. Ιταλίας). Τριπλή συνεννόηση (Αντάντ) — συνασπισμός των ιμπεριαλιστικών δυνάμεων (Αγγλίας. Πρόκειται για τους πολέμους. -29. Ο γαλλοπρωσσικος πόλεμος έγινε το 1870-1871 και έληξε με την ήττα της Γαλλίας. -30. που επιδίωκαν με τη δύναμη των όπλων να συντρίψουν την αστική γαλλική επανάσταση. Γαλλίας και Ρωσίας). διεθνή σοσιαλιστική συνδιάσκεψη Στην μπροσούρα διευκρινίζονταν η στάση του ΣΔΕΚΡ απέναντι στον πόλεμο. Γερμανίας. I Λένιν έχει υπόψη του την ομιλία του Β. -26. 5. τους οποίους αναγκάζονταν να διεξάγει από το 1792 η επαναστατική Γαλλία ενάντια στον αντεπαναστατικό συνασπισμό των ευρωπαϊκών μοναρχιών. Η διακήρυξη «Ο πόλεμος και η σοσιαλδημοκρατία της Ρωαίας» αποτέλεσε το πρώτο επίσημο ντοκουμέντο της ΚΕ του ΣΔΕΚΡ. -35 9.-30 6. στην εφημερίδα «Σοτσιάλ-Ντεμοκράτ».η κυβέρνηση που σχηματίστηκε στο Παρίσι από την προλεταριακή επανάσταση και που εζησε από τις 18 του Μάρτη ως τις 28 του Μάη 1871 -30. δημοσιεύτη­ κε την Ιη του Νοέμβρη 1914 σαν κύριο άρθρο στο Κεντρικό Ό ρ γα νο του ΣΔΕΚΡ. Αυστροουγγαρίας. Την ονομασία της την πηρε από την αγγλογαλλική συμφωνία «Entente cordiale» («Εγκάρδια συνεννοήση») που κλείστηκε στο 1904. όπως επίσης για τους μετέπειτα πολέμους του Ναπολέοντα A ' . Λίμπκνεχτ στο συνέδριο της Ερφούρτης του Σοσιαλδημοκρατικού κόμματος της Γερμανίας το 1891. 3 Την μπροσούρα «Σοσιαλισμός και πόλεμος (Η στάση του ΣΔΕΚΡ απέναντι στον πόλεμο)·. Πρόκειται για τη διατύπωση του Κ. που σχηματίστηκε στις αρχές του 20ού αιώνα σε αντίβαρο της ιμπεριαλιστικής Τριμερής συμμαχίας (Γερμανίας. 7. ο Β I. Κλάουζεβιτς στο βιβλίο ίου «Για τον πόλεμο». 2 Γιούνκερ — πρώσσος μεγαλογαιοκτήμονας -27.ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ I. 8.

ανώτατο στάδιο του καπιταλισμού» γράφτηκε το Γεναρη-Ιούνη του 1916 στη Ζυρίχη. 11. 14. δηλαδή τη διδασκαλία του για την προοδευτικοτητα του καπιταλισμού σε σύγκριση με το φεουδαρχισμό. Το βιβλίο «Ο ιμπεριαλισμός. ανώτατο στάδιο του καπιταλισμού» («Τετράδια για τον ιμπεριαλισμό») αποτελούν 50 τυπογραφικά φύλλα. που βγήκε από την Τριμερή συμμαχία. που πήρε την ονομασία του απο το όνομα του κύριου εκπροσώπου του «νομίμου μαρξισμού» στη Ρωσία του Π. τη διδασκαλία για το αναπόφευκτο της καταστροφής του καπιταλισμού. Ο «νόμιμός μαρξισμός» εμφανίστηκε σαν κοινωνικό-πολιτικο ρεύμα μέσα στη φιλελεύθερη αστική διανόηση της Ρωσίας στα 1890-1900 Οι «νόμιμοι μαρξιστές» προσπαθούσαν να χρησιμοποιήσουν το μαρξισμό προς το συμφέρον της αστικής τάξης. του οπορτουνιστικού ρεύματος μέσα στη ρωσική σοσιαλδημοκρατία στα τέλη του 19ου με αρχές του 20ού αιώνα. Με την έναρξη της ιμπεριαλιστικής εποχής στη II Διεθνή άρχισαν όλο και πιο πολύ να επικρατούν οι οπορτουνιστικες τάσεις. στο περιοδικό άρχισαν να δημοσιεύονται συστηματικά αρθρα αναθεωρητών. Ο Λένιν τόνιζε ότι ο στρουβισμός παίρνει από το μαρξισμό ότι είναι παραδεκτό από την αστική τάξη. Νέα φαινόμενα στην ανάπτυξη του καπιταλισμού ο Λενιν σημείωνε πολύ πριν αρχίσει ο πρώτος παγκόσμιος πόλεμος. -36. 17 αγγλικα και 2 σε ρωσική μετάφραση) και από 232 άρθρα. για αύξηση του μισθού εργασίας -40. Στρούβε. που ιδρύθηκε το 1889. IIΔιεθνής — παγκόσμια ένωση σοσιαλιστικών κομμάτων. Ο Λένιν ασχολήθηκε με την ολοπλευρη μελέτη του μονοπωλιακού σταδίου της αναπτυξης του καπιταλισμού από τις αρχές του πρώτου παγκοσμίου πολέμου Τα προπαρασκευρστικα υλι*ά για το βιβλίο «Ο ιμπεριαλισμός. -41 13. οι ηγέτες της II Διεθνούς 162 . αποκαλυπτε και ανέλυε τα ξεχωριστά γνωρίσματα που ηταν χαρακτηριστικό για την εποχή του ιμπεριαλι­ σμού. για την προλεταριακή επανάσταση «Οικονομιστές» — οπαδοί του «οικονομισμού». «Die Neue Zeit » («Νέοι Καιροί») — θεωρητικό περιοδικό του Σοσιαλδη­ μοκρατικού κόμματος της Γερμανίας· έβγαινε στη Στουτγάρδη από το 1883 ως το 1923. Πρόκειται για την μπροσούρα του Κ. απορρίπτοντας την επαναστατικότητα του.Το 1915 στην Αντάντ προσχώρησε η Ιταλία. Στα μέσα του 1917 το βιβλίο τυπώθηκε στην Πετρούπολη με τον τίτλο «Ο ιμπεριαλισμός νεότατος σταθμός του καπιταλισμού (εκλαϊκευτική μελέτη)». δηλαδη τις αατικοφιλελευθερης διαστρέβλωσης του μαρξισμού. 23 γαλλικά. παρακολουθούσε με προσοχή και μελετούσε τη νεότατη φιλολογία για τον καπιταλισμό. Οι «οικονομιστές» ισχυρίζονταν ότι η πολίτικη πάλη ενάντια στο τσαρισμό είναι υπόθεση της φιλελεύθερης αστικής τάξης. 12. Ό τ α ν άρχισε ο παγκόσμιός ιμπεριαλιστικός πόλεμος του 1914-1918. 10 Στρουβιστές — εκπροσωποι του «στρουβισμού». Από το 1895 μετα το θανατο του Έ νγκελς. Στα χρονιά του πρώτου παγκόσμιου πολέμου (1914-1918) το περιοδικο ακολουθούσε κεντριστικη θέση υποστηρίζοντας στην ουσία τους σοσιαλσωβινιστές. Περιέχουν σημειώσεις απο 148 βιβλία (ανάμεσα σ ’ αυτά συμπεριλαμβάνονται 106 γερμανικά. οι δε εργάτες έπρεπε να περιοριστούν στην οικονομική πάλη για την καλυτέρευση των συνθηκών δουλιάς.-4J.-40. Κάουτσκι «Δρόμος προς την εξουσία» («Der weg zur Macht«). που εκδοθηκε το 1909. Μπ.

Λικβινταρισμός — ακροδεξιό ρεύμα. Οι λικβινταριστές προσπαθούν να διαλύσουν το μαρξιστικό επαναστατικό κόμμα. από εδώ και προέρχεται η ονομασία τους. που εμφανίστηκε στο οπορτουνιστικό μέρος του ΣΔΕΚΡ μενσεβίκων μετά την ήττα της πρώτης ρωσικής επανάστασης του 1905-1907. οι οποίοι ισχυρίζονταν ότι το πέρασμα από τον καπιταλισμό στο σοσιαλισμό μπορεί να* γίνει μόνο με μικρομεταρρυθμίσεις. τάχθηκαν στο πλευρό των ιμπεριαλιστικών τους κυβερνήσεων. Ναρόντνικοι — οπαδοί του ναροντνικισμού — ιδεολογικοπολιτικού ρεύματος της Ρωσίας. η λανθασμένη γνώμη ότι η σοσιαλιστική επανάσταση μπορεί να πραγματοποιηθεί από το μικροϊδιοκτήτη. που ανακήρυξε την ανεξάρτητη δημοκρατία. που τον αποκαλούσαν «Κουνκτάτορ» («Μελλητή») γιατί εφάρμοσε τακτική αναμονής. που στην πραγματικότητα ήταν υπόλειμμα του φεουδαρχισμού και δουλοπαροικίας στο ρωσικό χωριό. σαν τον πυρήνα του σοσιαλισμού κλπ. οι Αμερικανοί αποβίβασαν τα στρατεΰματά τους στις Φιλιππίνες. που ειχε σαν αποτέλεσμα να χάσουν οι τελευταίες την ανεξαρτησία τους και να γίνουν αποικίες της Μεγάλης Βρετανίας. η ηττημένη Ισπανία παραχώρησε τις Φιλιππίνες στις ΗΠΑ. -58. Το Φλεβάρη του 1899 οι αμερικανοί ιμπεριαλιστές άρχισαν δολερά πολεμικές επιχειρήσεις ενάντια στη δημοκρατία των Φιλιππινών. από τον αγρότη· η άποψη για την κοινότητα.η εταιρία πήρε τον τίτλο αυτό από το όνομα του ρωμαίου στρατηλάτη του 3ου αιώνα πριν τη χρονολογία μας Φάβιου Μάξιμου. 18. έβγαινε στο Βερολίνο από το 1908 ως το 1943. -45. δικαιολογώντας τον πόλεμο. άρχισαν πόλεμο ενάντια στην Ισπανία. στο «λαό». που ιδρύθηκε το 1884. τα στρατεύματα των ΗΠΑ αρχισαν μαζικές εκτελέσεις και 163 . 19. της Τρανσβαάλ και της Οράγγης. που τασσόταν ενάντια στο μαρξισμό -48. Εταιρία των Φαβιανών — αγγλική ρεφορμιστική οργάνωση. Μέλη της Φαβιανής εταιρίας ήταν κυρίως εκπρόσωποι της αστικής διανόησης. Τα χαρακτηριστικά γνωρίσμα­ τα της κοσμοθεωρίας του ναροντνικισμού — η άρνηση του καθοδηγητικού ρόλου της εργατικής τάξης στο επαναστατικό κίνημα. να το προσαρμόσουν στις συνθήκες του τσαρικού καθεστώτος. προσπαθώντας να εκμεταλλευτούν το εθνικοαπελευθερωτικό κίνημα ενάντια στους ισπανούς αποικιοκράτες στα νησιά των Φιλιππινών και στην Κούβα. 16. το οποίο μέσα σε συνθήκες σκληρές αντίδρα­ σης ήταν αναγκασμένο να περασει στην παρανομία.πρόδωσαν το σοσιαλισμό. Αντιμετωπίζοντας επίμονη αντίσταση. που εμφανίστηκε αναμεσα στη διανόηση στη δεκαετία του '70 του 19ου αιώνα Καλούσαν σε προπαγάνδα ανάμεσα στους εργάτες. Σύμφωνα με τη συνθήκη ειρήνής που υπογράφηκε τις 10 του Δεκέμβρη 1898 στο Παρίσι. Με την πρόφαση τη «βοήθεια» προς το φιλιππινέζικο λαό. «Der Bank» («Η Τράπεζα») — περιοδικό των γερμανών χρηματιστών. και να οργανώσουν νόμιμο ρεφορμιστικό κόμμα. Η II Διεθνής έπαψε να υπάρχει. 15. -66. με βαθμιαίους μετασχηματισμούς της κοινωνίας. Στις αρχές του 20ού αιώνα ο ναροντνικισμός έγινε φιλελεύθερο ρεύμα. 17 Ο πόλεμος των Ά γγλω ν με τονς μπόερς (Οχτώβρης του 1899-Μαης του 1902) — αποικιακός κατακτητικός πόλεμος της Αγγλίας ενάντια σε δύο νοτιοαφρικανικές δημοκρατίες. Το 1900 η Φαβιανή εταιρία μπήκε στο Εργατικό κόμμα -66. απόφευγε τις αποφασιστικές μάχες στον πόλεμο με τον Αννίβα. 20 Τον Απρίλη του 1898 οι αμερικανοί ιμπεριαλιστές.

Το άρθρο «Σχετικά με τη γελοιογραφία του μαρξισμού και τον “ ιμπεριαλι­ στικό οικονομισμό"» γράφτηκε σε απάντηση στο άρθρο του Π Κίεβσκι «Το προλεταριάτο και το δικαίωμα αυτοδιάθεσης των εθνών» στην εποχή του χρηματιστικού κεφαλαίου». Η Κίνα μετατράπηκε σε ημιαποικια του ξένου ιμπεριαλισμού. Ισπανία και ΗΠΑ) και την Κίνα. για πολιτικές ελευθερίες. ο οποίος αποκτούσε απεριόριστες δυνατότητες εκμετάλ­ λευσης και καταλήστευσης της χωράς. αγγλικά. αμερικανικά και ρωσικά στρατεύματα. Οι εκπρόσωποι του ρεύματος αυτού (Μπουχάριν. ύστερα από την κατάπνιξη της εξέγερσης των Μπόξερς στα 1899-1901. Ολλαν­ δία. κ. που οργανώθηκε από την ένωση «Ι-χε-Τδουάν» («Γροθιά στο όνομα της δικαιοσύνης και της ομόνοιας»). Ιταλία. -78. Εξέγερση των Μπόξερς (ακριβέστερα: εξέγερση των Ιχετουάν) — λαϊκή αντιιμπεριαλιστική εξέγερση στην Κίνα το 1889-1901.αγρια βασανιστήρια του άμαχου πληθυσμού. την προηγούμενη σημείωση).ά. Πιατακόφ. 22. -68. που ήταν αντανάκλαση του αγώνα της Αγγλίας και της Γαλλίας για την κυριαρχία στο Σουδάν και την αποπεράτωση του μοιράσματος της Αφρικής 24. Π Κιεβσκι και άλλοι) τάσσονταν ενάντια στο σύνθημα για το δικαίωμα των εθνών για αυτοδιάθεση. Η εξέγερση καταπνίγηκε σκληρά από το κοινό εκκαθαριστικό σώμα των ιμπεριαλιστικών δυνάμεων με επικεφαλής τον γερμανό στρατηγό Βάλντερζεε. λέγανε οι παλιοί «οικονομιστές» στα 1894-1901. Στην κατάπνιξη της εξέγερσης πήραν μέρος γερμανικά. Ρωσία. 21. Αυστροουγγαρία. Γαλλία. Φασόντα — κατοικήσιμο σημείο στο Ανατολικό Σουδάν. ομως εξαιτίας της έλλειψης μέσων η συλλογή δε βγήκε και τα δύο άρθρα δεν εμφανίστηκαν στον Τύπο. Ο Β. Ο Λένιν αποκαλούσε το ρεύμα αυτό «ιμπεριαλιστικό οικονομισμό» σε αναλογία με το οπορτουνιστικό ρεύμα που διαδόθηκε μέσα σε ένα μέρος των ρώσων σοσιαλδημοκρατών στα τέλη του περασμένου αιώνα και που ονομαζόταν «οικονομισμός». Το 1901 το εθνικό απελευθερωτικό κίνημα στις Φιλιππίνες καταπνίγηκε. Βέλγιο. Και τα δύο άρθρα επρόκειτο να δημοσιευτούν στη «Σμπόρνικ “ Σοτσιάλ-Ντεμοκράτα” ». και οι Φιλιππίνες βρέθηκαν κάτω από την αποικιακή εξάρτηση από τις ΗΠΑ. «Ιμπεριαλιστικός οικονομισμός» — οπορτουνιστικό ρεύμα. Ο 164 . ιαπωνικά. τεύχ. Η Κίνα εξαναγκάστηκε να υπογράψει το 1901 το «τελικό πρωτόκολλο» (βλ.-79. για απελευθέρωση και εθνική ανεξαρτησία των καταπιεζόμενων λαών. Λένιν έχει υπόψη του το λεγόμενο «Τελικό πρωτόκολλο». που υπογράφηκε στις 7 του Σεπτέμβρη 1901 ανάμεσα στις ιμπεριαλιστικές Δυνάμεις (Αγγλία. φτάνοντας ως την απάρνηση του πολίτικου αγώνα στη Ρωσία. οι οπαδοί του «ιμπεριαλιστικού οικονομισμού» θεωρούσαν ότι αφού στην εποχή του ιμπεριαλισμού μπροστά στην εργατική τάξη τίθεται το πρόβλημα της σοσιαλιστικής επανάστασης. Απλοποιώντας το μαρξισμό. I. Γερμανία. 3. που εμφανίστηκε μέσα στην επαναστατική πτέρυγα της διεθνούς σοσιαλδημοκρατίας το 1915. «Ο καπιταλισμός νίκησε — γ ι' αυτό δεν είναι ανάγκη να σκεπτόμαστε τα πολιτικά ζητηματα.-77. παύει να υφίσταται το πρόβλημα πάλης για δημοκρατία. Ιαπωνία. υποστηρίζοντας ότι δήθεν στην εποχή του ιμπεριαλισμού δεν μπορούν να υπάρχουν εθνικοαπελευθερωτικα κινήματα και εθνικοί πόλεμοι. 23. Η σύγκρουση στη Φασόντα το Σεπτέμβρη του 1898 μεταξύ των αγγλικών και των γαλλικών αποικιακών αποσπασμάτων οδήγησε σε οξυ κρίση στις διεθνείς σχέσεις.

Πρόγραμμα της Ερφούρτης — το πρόγραμμα του Σοσιαλδημοκρατικού κόμματος της Γερμανίας. προπαγάνδιζε τις ιδέες του εθνικισμού. Κεντρικό Ό ρ γα νο του ΣΔΕΚΡ. -105. -87. «Λτς» («Λόγος») — ρωσική εφημερίδα της αστικής τάξης. Παναμάς — συνώνυμο της διαφθοράς. 27. 29.πολιτικό κόμα της Α γγλίας. «Πράβντα» («Αλήθεια») — καθημερινή νόμιμη μπολσεβίκικη εφημερί­ δα· το πρώτος της φύλλο βγήκε στην Πετρούπολη στις 22 του Απρίλη (5 του Μάη) 1912. έβγαινε στην Πετρούπολη από το 1906 ως το 1917. Η έκφραση γεννήθηκε το 1892-1893 ύστερα από το ξεσκέπασμα των τεράστιων καταχρήσε­ ων. -124. 165 . 34. Λένιν. Η διάλεξη «Πόλεμοξκαι επανάσταση» έγινε από τον Β. λένε οι σύγχρονοι οπαδοί του “ ιμπεριαλιστικού οικονομισμού” . η εφημερίδα έγινε Κεντρικό του ' Οργανο. I. Απο το Δεκέμβρη του 1920. Στα χρόνια του παγκόσμιου ιμπεριαλιστικού πολέμου 1914-1918. I. Βγήκε μόνο ένα (διπλό) τεύχος. «Οκιστές» — οπαδοί της Οργανωτικής Επιτροπής — του καθοδηγητικού κέντρου του οπορτουνιστικού μέρους του ΣΔΕΚΡ — μενσεβίκων.-¡04. που ψηφίστηκε τον Οχτώβρη 1891 στο συνέδριο της Ερφούρτης. . Στα χρόνια του παγκόσμιου ιμπεριαλιστικού πολέμου 1914-1918 η εφημερίδα βρισκόταν στα χέρια της άκρας δεξιάς πτέρυγας του κόμματος. στο οποίο δημοσιεύτηκαν τρία άρθρα του Λένιν. που εκδιδόταν στη Γενεύη από το Φλεβάρη του 1915 ως το Μάρτη του 1917-/CW. και υποστήριζε σοσιαλσωβινιστικές θέσεις. που έβγαινε στο εξωτερικό από το Φλεβάρη του 1908 ως το Γενάρη του 1917. της διαφθοράς κρατικών και πολιτικών παραγόντων. 28. της δωροδοκίας.-122 33. ¡ 16.-¡06. η οποία είχε αναλάβει την κατασκευή της διώρυγας του Παναμά. — έγραφε ο Λένιν το 1916. Λένιν στις 14 (27) του Μάη 1917· η διάλεξη ήταν με πληρωμή και οι εισπράξεις α π ’ αυτήν προορίζονταν για το σταθερό κεφάλαιο της εφημερίδας «Πράβντα» που δημιουργήθηκε το 1914 για την ενίσχυση του παρανομου μπολσεβίκικου Τύπου. υπαλλήλων και εφημερίδων που εξαγοράστηκαν από τη γαλλική εταιρία. 25. μετά τη διάσπαση του Γαλλικού Σοσιαλιστικού κόμματος και την ίδρυση του Κομμουνιστικού Κόμματος της Γαλλίας.σήμερα συντηρντικό κόμμα. δικαιολογούσε τον πόλεμο που έκανε ο τσαρισμός. 26.-118. 30 Τόρν . η ΟΕ υποστήριζε τις θέσεις του σοσιαλσωβινισμού. που ιδρύθηκε στα τέλη του 18ου αιώ­ να. Ουσιαστικά ο καθοδηγητής της εφημερίδας ήταν o Β. «Κομμουνίστ» — περιοδικο που εκδιδονταν το 1915 στη Γενεύη από τη Σύνταξη της εφημερίδας «Σοτσιάλ-Ντεμοκράτ».ιμπεριαλισμός νίκησε — γ ι' αυτό είναι ανάγκη να σκεπτόμαστε τα ζητήματα της πολιτικής δημοκρατίας. 32 «¿’ Humanué» (Η Ανθρωπότητα») — καθημερινή εφημερίδα που ιδρύθηκε το 1904 σαν όργανο του Γαλλικού Σοσιαλιστικού κόμματος. Το πρόγραμμα της Ερφούρτης ήταν ένα από τα πιο συνεπή μαρξιστικά προγράμματα των σοσιαλιστικών κομμάτων της II Διεθνούς. «Ισβέστιγια ΖαγκρανΙτσνοβο Σεκρεταριάτα Οργκανιζατσιόνοβο Κομιτέτα Ροσΐσκο\ Σοτσιάλ-Ντεμοκρατ1τσεσκο\ Ραμπότσει Πάρτιι» («Ειδήσεις της Γραμμα­ τείας Εξωτερικού της Οργανωτικής Επιτροπής του Σοσιαλδημοκρατικού Εργατικού Κόμματος της Ρωσίας») — μενσεβίκικη εφημερίδα. «Σοτσιάλ-Ντεμοκράτ» — παράνομη εφημερίδα. -98. 31. Η εφημερίδα έπαιζε μεγάλο ρόλο στον αγώνα ενάντια στον διεθνή οπορτουνισμο.

I Τραβίν (Στέλοφ) και δημοσιεύτηκε το Δεκέμβρη 1918 στα όργανα της αριστερής πτέρυγας του Σοσιαλιστικού κόμματος της Αμερικής «The Class Struggle» και «The Revolutionary Age».¡25. Πρόκειται για τον επαναστατικο-απελευθερωτικό πόλεμο για την ανεξαρτησία των 13 βορειοαμερικανικών αποικιών της Αγγλίας (1775-1783). Β. Τ ο «Γράμμα προς τους αμερικανούς εργάτες». -¡41. 42. 41. -128.Η «Πράβντα» εκδίδονταν με συνδρομές των εργατών και ήταν μαζική εργατική εφημερίδα Ο Λένιν ασκούσε την ιδεολογική καθοδήγηση της «Πράβντα».. που ανάτρεψε την τσαρική μοναρχία. που εγκαθιδρύθηκε στη Γαλλία σαν αποτέλεσμα της επανάστασης του Σεπτέμβρη 1870' διατηρήθηκε ως τον Ιούλη 1940. . Στις αρχές του πρώτου παγκοσμίου πολέμου 8 (21) του Ιούλη 1914 η εφημερίδα κλείστηκε* η «Πράβντα» επανεκδόθηκε μόνο ύστερα από την αστικοδημοκραιική επανάσταση του Φλεβάρη 1917. Πρόκειται για τις μοναρχίες της Ρωσίας. γ ι ’ αυτό η «Πράβντα» άλλαζε επανειλημμένα τον τίτλο της. 40. Γερμανίας και Αυστροουγγα­ ρίας. Α. 36. οι οποίες πραγματοποίησαν 3 μοιράσματα της Πολωνίας. που ανάτρεψε την απολυ­ τα ρ χία Η αστική Προσωρινή κυβέρνηση εξασκούσε και αυτή την πολιτική καταδίωξης του μπολσεβίκικου κόμματος και της εφημερίδας του. Β. 48). μέχρι τη συντριβή της Γαλλίας από τη χιτλερική Γερμανία. Σοκόλνικοφ. έγραφε σχεδόν καθημερινά στην εφημερίδα. Σμιρνόφ. που εκδόθηκε στη Μόσχα το καλοκαίρι του 1917. Συλλογή άρθρων του Β. που ψηφίστηκε στο II Πανρωσικό συνέδριο των Σοβιέτ στις 26 του Οχτώβρη (8 του Νοέμβρη) 1917. Πρόκειται για το ιστορικό «Διάταγμα για την ειρήνη». συνέχιζε όμως να βγαίνει με άλλους τίτλους. Μετά τη νίκη της Μεγάλης Οχτωβριανής σοσιαλιστικής επανάστασης. -127. η εφημερίδα άρχισε να βγαίνει με τον παλιό της τίτλο — «Πράβντα»' σήμερα είναι όργανο της Κεντρικής Επιτροπής του K K I E . -138. από τις 27 του Οχτώβρη (9 του Νοέμβρη) 1917. 166 . παράδοσε στις ΗΠΑ ο Π. Λόμοφ. 39.m 3S KovpXavSta — παλια ονομασία περιοχής της Βαλτικής στα δυτικά και νοτιοδυτικά του κόλπου της Ρίγας. 37. Η «Πράβντα» βρισκόταν κάτω από συνεχείς αστυνομικές διώξεις. Προσωρινή κυβέρνηση — αστική κυβέρνηση που ιδρύθηκε στη Ρωσία μετά την αστικοδημοκρατική επανάσταση του Φλεβάρη 1917. κλεινόταν επανειλημμένα από την τσαρική κυβέρνηση. Μιλιούτιν. «Ζεμλιά ι Βόλια» («Γη και ελευθερία») — καθημερινή εφημερίδα. έδινε οδηγίες στη Συντακτική της επιτροπή. 38. Σαν αποτέλεσμα της νίκης ιδρύθηκε ανεξάρτητο αστικό κράτος — οι Ενωμένες Πολιτείες της Αμερικής. Τρίτη Γιλλικη Δημοκρατία — αστική δημοκρατία. μαζί με το Σύνταγμα της ΣΟΣΔΡ και τη διακοίνωση της Σοβιετικής κυβέρνησης προς τον Πρόεδρο Ουΐλσων με τη ν αίτηση να σταματήσει τη στρατιωτική επέμβαση στη Ρωσία.-129. -139. 43. έβγαινε από την επιτροπή περιοχής Πετρούπολης του κόμματος των σοσιαλιστών-επαναστατών (βλ. σημείωση αρ. Το έργο αφιερώνεται στην ανάλυση της μπροσούρας «Υλικά για την αναθεώρηση του προγράμματος του κόμματος.

-146. 167 . που υπογράφτηκε στις 3 του Μάρτη 1918 στην πόλη Μπρεστ Λιτόβσκ και επικυρώθηκε στις 15 του Μάρτη από το IV Έ κτακτο Πανρωσικό συνέδριο των Σοβιέτ. οι εσέροι μαζί με τους μενσεβίκους αποτελούσαν το κύριο στήριγμα της αντεπαναστατικης Προσωρινής κυβέρνησης. -142 46. αγώνας των βόρειων ενάντια στους δουλοκτήτες του Νότου. Μετά τη νίκη της αστικοδημοκρατικής επανάστασης του Φλεβάρη 1917. οι μενσεβί­ κοι ήταν μέλη της αστικής Προσωρινής κυβέρνησης. Η εφημερίδα ήταν πολυ δημοφιλής αναμεσα στους εργάτες. υποστήριζαν την ιμπεριαλιστική της πολιτική. και οι ηγέτες του κόμματός συμμετείχαν σ ’ αυτήν. Π αρ' όλο που οι όροι ηταν εξαιρετικά βαρείς. οι εσέροι πάλευαν δραστήρια κατά της Σοβιετικής εξουσίας.από εδώ προέρχονται οι ονομασίες μπολσεβίκοι και μενσεβίκοι Μετά την αστικοδημοκρατική επανάσταση του Φλεβάρη 1917. Εσέροι (σοσιαλιστές-επαναστάτες) — μικροαστικό κόμμα της Ρωσίαςεμφανίστηκε στα τέλη του 1901-αρχές του 1902 Στα χρόνια του πρώτου παγκοσμίου πολέμου η πλειοψηφία των εσέρων υποστήριζε τις θέσεις του σοσιαλσωβινισμού. « Άνθρωπος οε θήκη» — ήρωας του ομώνυμου διηγήματος του ρώσου συγγραφέα Α. την οποιαδηποτε πρωτοβουλία.την ονομασία τους οι μενσεβίκοι την πήραν στο II συνέδριο του ΣΔΕΚΡ (1903) από τη στιγμή που στο τέλος του συνέδριου. Τουρκία). Αυστροουγγαρία. <<Appeal to Reason» («Έ κκληση στο Λογικό») — εφημερίδα των αμερικανών σοσιαλιστών που ιδρύθηκε το 1895 στην Πολιτεία Κάνσας. η συνθήκη ειρήνης του Μπρεστ είχε θετική σημασία για τη χώρα διότι η Ρωσία βγήκε από τον παγκόσμιο πολεμο. στα χρόνια του πρώτου παγκοσμίου πολέμου κρατούσε διεθνιστική στάση. -147 48. τύπος περιορισμένου μικροαστού που φοβάται το οτιδήποτε καινούργιο. Μετά την Οχτωβριανή σοσιαλι­ στική επανάσταση οι αριστεροί εσέροι ήρθαν σε συμμαχια με τους μπολσεβί­ κους και ήταν μέλη της Σοβιετικής κυβέρνησης. Ακόμα στα χρόνια του πρώτου παγκοσμίου πολέμου στο κόμμα των εσέρων άρχισε να σχηματίζεται η αριστερή πτέρυγα. Μενσεβίκοι — οπορτουνιστικό ρεύμα της ρωσικής σοσιαλδημοκρατίας. Τσέχοφ. ενώ οι επαναστάτες-σοσιαλδημοκράτες με επικεφαλής τον Λένιν πήραν την πλειοψηφία. -141 45. Στα χρόνια του εμφυλίου πολέμου οι μενσεβίκοι έκαναν αγώνα ενάντια στη Σοβιετική εξουσία. 47. στα χρόνια του εμφύλιου πολέμου και της ξένης στρατιωτικής επεμβασης. Μετά τη Μεγάλη Οχτωβριανή σοσιαλιστική επανάστα­ ση. στις εκλογες των κεντρικών οργάνων του κόμματός. που επιδίωκαν να διατηρήσουν και να διαδόσουν τη δουλεία. Ο Εμφύλιος πόλεμός του 1861-1865 στις ΗΠΑ — ήταν πόλεμος ανάμεσα στις Βόρειες και στις Νότιες Πολιτείες. και μπόρεσε να ασχοληθεί με την ανοικοδόμηση της σοσιαλιστικής κοινωνίας.44. η οποία το Νοέμβρη 1917 ίδρυσε το Ανεξάρτητο κόμμα των αριστερών εσέρων. Και όμως τον Ιούλη 1918 έκαναν ένοπλη εξέγερση και πήραν το δρομο της πάλης κατά της Σοβιετικής εξουσίας. στον οποίο λάμβανε μέρος στο πλευρό της Αντάντ. Βουλγαρία. έμειναν μειοψηφία. Π. Ειρήνη του Μπρεστ — συνθήκη ειρήνης ανάμεσα στη Σοβιετική Ρωσία και στις δυνάμεις της Τετραπλής συμμαχιας (Γερμανία.

από τη μία. στη Γερμανία επιβληθηκαν τεράστιες πολεμικές αποζημιώσεις. -148 50. τη Βρετανική αυτοκρατορία. και τη Γερμανία. ήταν «When I shall fight». Κύολάκος — πλούσιος αγρότης της Ρωσίας που εκμεταλλευόταν την ξένη εργασία. όμως αφαίρεσε την απάντηση στο πέμπτο ερώτημα: «Τι θα θέλετε να κάνουμε γνωστό στην κοινή γνώμη της Αμερικής. Το πρακτορείο έστειλε την απάντηση του Λένιν στις αμερικανικές εφημερίδες για δημοσίευση. Η απάντηση δημοσιεύτηκε τον Οχτώβρη 1919 στο αριστεροσοσιαλιστικό περιοδι­ κό «The Liberator». Ντεμπς ειχε δημοσιευτεί στην εφημερίδα στις 11 του Σεπτέμβρη 1915. όπως φαίνεται από μνήμης. -¡47 49.» σαν καθαρά μπολσεβίκικη προπαγάνδα. 53. («Πότε εγώ θα πολεμήσω»). Πρόκειται για την αγγλική αστική επανάσταση του XVII αιώνα και τη γαλλική αστική επανάσταση του τέλους του XVIII αιώνα. η αγροτική αστική τάξη.¡50 51. την Ιταλία. . Λένιν. Η συνθήκη υπογράφτηκε στις 18 του Ιούλη 1919 από τις ΗΠΑ. Το άρθρο είναι απάντηση στα πέντε ερωτήματα που υπέβαλε το αμερικανικό πρακτορείο «United Press» στον Λένιν. Το πρώτο σύνταγμα της ΣΟΣΔΡ επικυρώθηκε από το V Πανρωσικό συνέδριο των Σοβιέτ στις 10 του Ιούλη 1918. -¡51 52. την Ιαπωνία και τα κράτη που είχαν συμμαχήσει με τις χώρες αυτές'. Ο αποφασιστικός ρόλος στη σύνταξη του συντάγματος ανήκε στον Β. Η συνθήκη ειρήνης των Βερσαλλιών έθεσε τέρμα στον πρώτο παγκόσμιο πόλεμο του 1914-1918. I. Η συνθήκη των Βερσαλλιών κατοχύ­ ρωσε το μοίρασμα του καπιταλιστικού κόσμου προς όφελος των νικητριών δυνά­ μεων. που ηττηθηκε στον πόλεμο από την άλλη.-155. -159 168 . Ο τίτλος του άρθρου που ανέφερε ο Β. I.Το άρθρο του Γ. τη Γαλλία. Λένιν.

76. φίλος και συνεργάτης του Κ. . επανειλημμένα πρω­ θυπουργός. επι­ φανής παράγοντας του διεθνούς εργατικού και σοσιαλιστικού κινήματος.ΕΥΡΕΤΗΡΙΟ ΟΝΟΜΑΤΩΝ Αγκοοϊνάλόο ("AguinaldoJ Εμίλιο (1869-1964) — φιλιπτπνέζος πολιτικός παρά­ γοντας. 110. 45. Αξελρόντ. Ένγκελς (Engels). 84. 112. Μαρξ και του Φ Έ νγκελς Μετά την επανάσταση του 1848-1849 στη Γερμανία μετανάστευσε στις ΗΠΑ. 112. φίλος και συνεργάτης του Κ. αρχηγός και δάσκαλος του διεθνούς προλεταριάτου. Κ. Καρλ (1854-1938) — ένας από τους ηγέτες της γερμανι­ κής σοσιαλδημοκρατίας και της II Διεθνούς· στην αρχη μαρξιστής. 77. Σάμουελ (1850-1924) — παράγοντας του αμερικανικού συνδικαλιστικού κινήματος. Κάουτσκι (Kautsky). Γλάόστον ('GladstonJ. 110. . . 41. . 81. .69 Ζόργκε fZorge). σοσιαλσωβινιστής. 111. 109. 105. ειδικός στον τομέα της δημοσιονομίας . 94. του οπορτουνιστικού ρεύματος της ρωσικής σοσιαλδημοκρατίας ή­ ταν στα χρόνια του παγκοσμίου ιμπεριαλιστικού πολέμου 1914-1918. 48. ΓκΙφεν (GiflenJ. . εκπρόσωπος του ρεφορμισμού και του αναθεωρητισμού στη γερμανική σοσιαλ­ δημοκρατία . 71. Πάβελ Μπορίσοβιτς (1850-1928) — ένας από τους ηγέτες του μενσεβικισμού. 106 ΒαντερλΙπ (Vanderlip). 117. Αούντβιχ — γερμανός οικονομολόγος. 49. 111. πρόεδρος της «Νέσνελ σίτι μπανκ» της Νέας Υόρκης Γκβόζντιεφ.68.57 Γκόμπερς ('GompersJ.42 Κάλβερ ('CalwerJ.66. 'Εσβεγκε (Eschwege). 70. 65. Το 1899 έγινε Πρόεδρος της Δημοκρατίας των Φιλιππινών. ΡΙχαρντ (1868-1927) — επιφανής γερμανός οικονομολόγος. ηγέτης του φιλελεύθερου κόμματος. Ιλίν (Αένιν. . Ρόμπερτ (1837-1910) — άγγλος οικονομολόγος και στατιστι­ κός. Μαρξ . ακολουθούσε πολιτική ταξικής συνεργασίας με τους καπιταλιστές.39. 106. 69. 78. υ­ ποστήριζε τη συμμετοχή του τσαρισμού στον πόλεμο. ήταν επικε­ φαλής του αγώνα του φιλιππινέζικου λαού ενάντια στους αμερικανούς κατακτητές.110. 68. αργότερα α­ ποστάτης του μαρξισμού. 73. ΒλαδΙμιρ Ιλίτς) (1870-1924). συνεργάτης του περιοδικού «Die Bank» («Η Τράπεζα»). 95. 46 47. 72.Α.22. ΦρΙντριχ Άντολφ (1828-1906) — γερμανός σοσιαλιστής. 113. 40. Φρανκ Αρτούρ (1864-1937) — αμερικανός τραπεζίτης.35. 80.115. (γεν το 1883) — μενσεβίκος-λικβινταριστής. 64. ΟυΤλιαμ-Έβαρτ (1809-1898) — άγγλος πολιτικός και κρατικός παράγοντας. ΦρΙντριχ (1820-1895) — θεμελιωτής του επιστημονικού κομμουνισμού. . 90. στα χρόνια του παγκοσμίου ιμπεριαλιστικού πολέμου του 1914-1918 σοσιαλσωβινιστής. 52. 107.153.50. ιδεολόγος του κεντρισμού . 169 . 74.

(Κηιρρ) — οικογένεια βιομηχάνων. συγγραφέας μιας σειράς έργων και εργασιών για την ιστορία των πολέμων του Ναπολέοντα και άλλων πολέμων. έ­ νας από τους ηγέτες των γερμανικών συνδικάτων. . Έ νγκελς. Κέρενσκι. ένας από τους εμπνευστές και οργανωτές της στρατιωτικής επέμβασης εναντία στη Σοβιετική Ρωσία. . μεγάλος α­ στός θεωρητικός στρατιωτικός. Ευγένιος — γάλλος αστός οικονομολόγος. Τζων Μέιναρντ (1883-1946) — άγγλος οικονομολόγος.144 Mav (M ann/ Τομ (1859-1941) — επιφανής παραγοντας του αγγλικού εργατι­ κού κινήματος.Καρνετζι (Carnegie! Άντριου (1835-1910) — αμερικανος δισεκατομμυριουχος. ΚΙεβσκι Π — βλ.35. Γκ. . Αενς (Lensch/ Πάοολ (1873-1926) — γερμανός σοσιαλδημοκράτης σωβινι­ στής. αρχηγός του κόμματος των φιλελευθέρων. αναθεωρητής και διαστρεβλωτής του μαρξισμού . φίλος του Κ. Μαρξ και Φ. 44. 74.159 Κούνοφ (Cunow).109. ΒΙλχελμ (1826-1900) — επιφανής παράγοντας του γερμανικού και του διεθνούς εργατικού κινήματος.48. Κέινς (KeynesJ. Ή τα ν επικεφαλής της στρατιωτικής αστικοτσιφλικάδικης δικτατορίας στη Σιβηρία και στην Ά π ω Ανατολή . ΛΙγκιν (LegienJ. ΛΙμπκνεχτ (LiebknechtJ.116. Πιατακόψ.62. ένας από τους ιδρυτές και αργηγούς του γερμανικού Σοσιαλδημοκρατικού κόμματος. συγγραφέας μιας σειράς εργασιών πάνω σε δημοσιονομικά και πολιτικά ζητήμα­ τα .58. 69. από το Νοέμβρη του 1914 ήταν επικεφαλής της γαλλικής κυβέρνησης· ήταν ένας από τους οργανωτές και εμπνευστές της ένο­ πλης επέμβασης ενάντια στη Σοβιετική Ρωσία .122 Λίνκολν (Lincoln/ Αβραάμ (1809-1865) — επιφανής αμερικανος κρατικός πα­ ράγοντας. Πρόεδρος των ΗΠΑ στη διάρκεια του εμφύλιου πολέμου ( 1861-1865). . Κλάουζεβης (Clausewitz/. 72. . 121 Κλεμανσώ (Clemenceau).159 Κολτσάκ. Λάνσμπουγκ (Lansburgh/ Άλφρεντ (1872-1940) — γερμανος οικονομολόγος .112. που διευθύνει το πολεμικο-μεταλλουργικο κοντσέρν στη Γερμανία.159.74. .31. Αλεξάντρ Φεόντοροβιτς (1881-1970) — εσέρος. μοναρχικός. Καρλ (1861-1920) — γερμανός δεξιός σοσιαλδημοκράτης. . . ένας από τους κύριους καθοδηγητές της ρωσικής αντεπαναστασης στα 1918-1919. Ζαν — μέλος της γαλλικής στρατιωτικής αποστολής στη Ρωσία στα 1917-1918. 159. Κρουη. Λλόυνχ Τζωρτζ (Lloud George). Λιζϊς (LysisJ Αεταγιίρ (LetailleurJ. Καρλ (1780-1831)— πρώσος στρατηγός. από τον Ιούλιο του 1917 ήταν πρωθυπουργός της Προσωρινής κυβέρνησης της Ρωσίας. . καθοδήγησε μια σειρά απεργίες.68. 73. Χένριχ (1862-1936) — γερμανός δεξιός σοσιαλδημοκράτης. Στα 19161922 ήταν πρωθυπουργός της Αγγλίας. οπαδός του κρατικομονοπωλιακού καπιταλισμού. . Λιμπερσάκ (Lubersac). Ντάβηη (1863-1945) — άγγλος κρατικός παραγοντας και διπλωμάτης. Ζωρζ Μηενζαμέν (1841-1929) — πολιτικός και κρα­ τικός παράγοντας της Γαλλίας. . Λ.111 170 . Αλεξάντρ Βαοίλεβπς (1873-1920) — ναύαρχος.146. αναθεωρητής . ε­ γκάθετος της Αντάντ. Αργότερα μέλος του Κομμουνι­ στικού κόμματός της Μεγάλης Βρεττανίας. καταγόμενος από τη Σκωτία.

ένας από τους ηγέτες του μενσεβικισμού. 97. Πάβελ Νικολάγιεβιτς (1859-1943) — ιδεολογος της ιμπεριαλιστι­ κής αστικής τάξης της Ρωσίας. 35. δημοσιολογος και φιλολογος. Αργότερα ήταν επικεφαλής της δεξιάς αντιπολίτευσης στο κόμμα και γ ι’ αυτο το 1937 διαγράφτηκε από τις γραμμές του κόμματός . Πιοτρ Πάβλοβιτς (1867-1946) — οικονομολόγος. 71. 38.48. 112 Μάρτοφ. μενσεβίκος. 84. Λ (Τσεντερμπάουμ. 'Εντουραρτ (1863-1930) — ένας απο τους ηγέτες της δεξιάς πτέρυγας της γερμανικής σοσιαλδημοκρατίας.66.69.30 Νάχιμσον. Αίίχαελ Τζόζεφ (1859-1932) — αμερικανος εφευρέτης. Ντεμπς (Debs). ΛεονΙντα (1857-1920) — ένας από τους ιδρυτές του Ιτα­ λικού σοσιαλιστικού κόμματος και τους ηγέτες της δεξιάς ρεφορμιστικής του πτέρυγας Το 1912 διαγράφτηκε από το κόμμα και σχημάτισε ρεφορμιστικό σο­ σιαλιστικό κόμμα. Μετά την Οχτωβριανή σοσιαλιστική επανάσταση ακολουθούσε οπορτουνιστικες θέσεις πάνω στο ζήτημα της σύναψης της ειρήνης του Μπρεστ (1918). μέλος του ΣΔΕΚΡ από το 1906. στη συζήτηση για τα συνδικάτα (1920). οπορτουνιστής Στα χρονιά του πρώτου παγκοσμίου πολέμου αμυνίτης. Νικολάι Ιβάνοβιτς (1888-1938) — ρώσος δημοσιολόγος και οικο­ νομολόγος. το 1880) . 87. . στα χρονιά του πρώτου παγκοσμίου πολέμου σοσιαλσωβινιστής . Οουενς (Owens). Στα χρόνια του πρώτου παγκοσμίου πολέμου σοσιαλσωβινιστής. του δικαιώματος της αυτοδιάθεσης των ε­ θνών κ. 56 171 . Μιλιουκόφ. ιστορικός και δημοσιολόγος Το 1917 ήταν μέ­ λος της αστικής Προσωρινής κυβέρνησης . μεγάλος ειδικός στα ζητήματα του πολεμικού ναυτικού. οπαδός της συμμετοχής της Ιταλίας στον πόλεμο στο πλευρό της Αντάντ.θεμελιωτής του επιστημονικού κομμουνι­ σμού. Γιούλι Οσιποβιτς) (1873-1923) — ρώσος σοσιαλ­ δημοκράτης. 64. Βίκτορ (1864-1931) — γάλλος οικονομολογος. 109 Μάσλοφ.37. μεγαλοφυής στοχαστής. Λουδοβίκος (1808-1873) — αυτοκράτορας της Γαλ­ λίας από το 1852 ως το 1870 . . 148. Ρίντζιναλντ Χιου Σπίνσερ (1863-1947) — άγγλος αντιναύαρ­ χος. Φ A (γεν το 1888) 0 ρώσος σοσιαλδημοκράτης. 109. Ναπολέων Γ ' Βοναπάρτης.29. 108. 106 Νέιμαρκ (Neymarck). της δικτατορίας του προλεταριάτου. 110.38. Ντάβιντ (David).69 Μπισολάτι (Bissolati). 121.55.22.ρώσος οικονομολό­ γος και δημοσιολόγος. αρχηγός και δάσκαλος του παγκόσμου προλετα­ ριάτου . . 105. Στα 1910-1915 διευ­ θυντής των εργοστασίων κατασκευής κανονιών στο Κόβεντρν.Μαρξ (Marx).70. Μιρόν Ισάκοβιτς (Σπεκτάτορ) (γεν. 74. Γιούτζιν (1855-1926) — επιφανής παράγοντας του εργατικού κινήματος των ΗΠΑ.ά. Αλφρέντ — γάλλος οικονομολόγος . . ήταν επικεφαλής της αριστερής πτέρυγας του Σοσιαλιστι­ κού κόμματος Αμερικής. στις οποίες προσπα­ θούσε να αναθεωρήσει τις κύριες θέσεις της μαρξιστικής πολιτικής οικονομίας .στατιστικός .115. 106. σοσιαλδημοκράτης. μενσεβίκος Συγγραφέας μιας σειράς εργασιών για το αγροτικο ζήτημα. . Μπέικον (Bacon). . αργό­ τερα βιομήχανος. (1818-1883) ζ. Μπουχάριν. 155 Μποόλκιν.147.109. Μπεράρ (Berard). Στα χρόνια του πρώτου παγκοσμίου πολέμου ακολουθούσε αντιλενινιστικες θέσεις πανω στα ζητήματα του κράτους. . Καρλ.

105.66. 115. . Ρίσερ (Riesser. . Γκεόργκι Βαλεντίνοβπς (1856-1918) — επιφανής παράγοντας του ρωσικού και του διεθνούς εργατικού κινήματος.113..153.136. Σάιντεμαν (Scheidemann. Σαιν-Σιμόν (Saint-Simon.147. Βλαδψίρ Μιτροφάνοβης (1870-1920) — μεγαλοτσιφλικάς. Ρενονζέλ (Renaudclj. 96. . 102. σοσιαλσωβινιστής. 94.66. Προοντόν (Proudhon. ΠιέρΖοζέφ (1809-1865) — γάλλος δημοσιολόγος. Καρλ (1870-1950) — ηγέτης και θεωρητικός των αυστριακών δεξιών σοσιαλδημοκρατών. Μ ατβΙι Ιβάνοβπς (1885-1939) — ρώσος σοσιαλδημοκράτης. Μέσα στη χώρα εφάρμοζε πολιτική καταστολής του εργατικού κινήματος. . συγγραφέας έργων για ζητήματα της πα­ γκόσμιας οικονομίας και πολιτικής . . . Αργότερα κομμουνιστής. 100. .. 137. συγγραφείς μιας σειράς εργασιών για την ιστορία και τη θεωρία του αγγλικού εργατικού κινήματος. ΦΙληζ (1865-1939) — ένας από τους ηγετες της άκρας δεξιάς πτέρυγας της γερμανικής σοσιαλδημοκρατίας. 95.36. Σκόμηελιεφ.83. Πλεχάνοφ. 91. Ρέννερ (Renner. Βούντρο (1856-1924) — Πρόεδρος των ΗΠΑ (1913-1921). στα χρόνια του παγκοσμίου ιμπεριαλιστικού πολέμου του 1914-1918 κεντριστής . Πουρισκίβιτς. Γκεόργκι ΛεονΙντοβπς (Κίεβσκι. Σιαμύντι (Sismondi). Ζαν Σαρλ Αεονάρ Σιμόντ ντε (1773-1842) — ελβετός οικο­ νομολόγος και ιστορικός. Γιάκομπ (1853-1932) — γερμανός οικονομολόγος και τραπεζί­ της. 109. 98. Σαντούλ (Sadoulj.. Z ur (1881-1956) — αξιωματικός του γαλλικού στρατού.) (1890-1937) — μέλος του μπολσεβίκικου κόμματος από το 1910· τον καιρό του παγκόσμιου ιμπεριαλιστι­ κού πολέμου του 1914-1918 ακολουθούσε αντιλενινιστική θέση στο ζήτημα του δικαιώματος αυτοδιάθεσης των εθνών και σε άλλα ζητήματα της πολιτικής του κόμματος.100. TJtip (1871-1935) — ένας από τους ρεφορμιστές ηγέτες του γαλλικού Σοσιαλιστικού κόμματος. Αλεξάντρ Νικολόγιεβιτς (1869-1934) — ένας από τους ηγέτες του ο­ πορτουνισμού στο ρωσικό σοσιαλδημοκρατικό κίνημα. 87.. 97. ΖΙγκμουντ (πέθανε το 1932) — γερμανός οικονομολόγος. 38. 172 .57. οικο­ νομολόγος και κοινωνιολογος. Σαρτόρωυς φαν ΒαΧτερσχάιιοζεν (Sartorius von Waltershausen. Π. .38. 101.144. ΟύΤλσον (Wilsonj. . ΣΙλντερ (Schilder. Πότρεσοφ. μενσεβίκος λικβινταριστής. το 1852) — γερμανός οικονομολόγος. 93.88.. ιδεολόγος της μικροαστικής τάξης. πρώτος προπαγανδιστής του μαρξισμού στη Ρωσία. . το 1917 ήταν μέλος της γαλλικής στρατιωτικής αποστολής στη Ρωσία. Αύγουστ (γεν. m . 99. αντι­ δραστικός. · 153.Οοέμπ (Webb/ Βεατρίκη (1858-1943) και ΣΙδνεί (1859-1947) — γνωστοί άγγλοι κοινωνικοί παράγοντες. 159 Πιατακόφ.86. 57. Τον καιρό του πρώτου παγκοσμίου πολέμου του 19141918 υποστήριζε σοσιαλσωβινιστικες θέσεις. Avpi (1760-1825) — μεγάλος γάλλος ουτοπιστής σοσιαλιστής. . .. . 89. μεν­ σεβίκος. θεωρητικός της μικροαστικής τάξης. Η ε­ ξωτερική πολιτική της κυβέρνησης ΟυΤλσον είχε επεκτατικό χαρακτήρα Ο Ουίλσον ήταν ένας από τους οργανωτές της στρατιωτικής επέμβασης στη Σοβιε­ τική Ρωσία. 115...

115. Τσχάτζε. που έπαιξε ορισμένο θετικό ρολο στη μελέτη του μονοπωλιακού καπιταλισμού. Ρούντολφ (1877-1941) — ένας από τους οπορτουνι­ στές ηγέτες της γερμανικής σοσιαλδημοκρατίας και της II Διεθνούς· συγγραφέ­ ας της εργασίας «Το χρηματιστικό κεφάλαιο». Πριν τον πρώτο παγκό­ σμιο πόλεμο. Ο Τρότσκι διαγράφηκε από το κόμμα.131. 63. 56. Το Κομμουνιστικό κόμμα ξεσκέ­ πασε τον τροτσκισμό.55.84. αμυνίτης. 70. 76. Στα χρό­ νια του παγκοσμίου ιμπεριαλιστικού πολέμου του 1914-1918 σοσιαλσωβινιστής. 132. . οικο­ νομολόγος και δημοσιολόγος. Γκέρχαρντ . 59. Τζων Άτκινσον (1858-1940) — άγγλος οικονομολόγος. λικβινταριστής.ντ (Hildebrand. 106. ΧΙλφερντινγκ (Hilferding). Ακάκιη Ιβάνοβπς (1874-1959) — σοσιαλδημοκράτης. 62. 107. Νικολάι Σιμεόνοβιτς (1864-1926) — ένας από τους ηγέτες του μενσεβικισμού. . .. απε­ λάθηκε από την ΕΣΣΔ και το 1932 του αφαιρέθηκε η σοβιετική υπηκοότητα 106. Το 1917 στο ΥΙ συνέδριο του κόμματος έγινε δεκτός στο ΣΔΕΚΡ (μπ).ένας από τους επιφανείς προδρόμους της ρωσικής σοσιαλδημοκρατίας. 69. το 1839) — παράγοντας του αγγλικού κινήματος των τρέιντ-γιούνιον. το 1912 διαγράφτηκε από το κόμμα για οπορτου­ νισμό. 38. Νικολάι ΓκαβρΙλοβιτς ( 1828-1889) — μεγάλος ρώσος επαναστά­ της δημοκράτης.τον καιρό του πολέμου κεντριστής. Χίιλζ (Hales/ Τζων (γεν. 173 . 136. .Σοκάλνικοφ Β. Ντάβιντ Ίζίιν (1850-1932) — αμερικανός ιστορικός και διπλωμά­ της.153 Χιλ (Hill. Το 1917 ήταν μέλος της Επιτροπής πόλης Μόσχας και του Γραφείου περιοχής Μόσχας του ΣΔΕΚΡ (μπ). καλυπτόμενος πίσω από τη μάσκα της «μη συμμετοχής σε φράξειες» υπεράσπιζε τους λικβινταριστές. εκπρόσωπος του αστικού ρεφορμισμού και πασιφισμού. . 133. 90. Μ. 108. όμως συνέχι­ ζε να αγωνίζεται κρυφά ενάντια στο λενινισμό. 109. Τσερνισίβσκι. 134.Ι. α­ γωνιζόταν ενάντια στους μπολσεβίκους και στον Λένιν. 58.110. 134. .66. σαν μικροαστική παρέκκλιση μέσα στο κόμμα. (Σοκόλνικοφ Γκριγκόρι Γιακοβλεβης) (1888-1939) — μέλος tou μπολσεβίκικου κόμματος από το 1905.47. Νάχιμσον. . . Σπεκτάτορ — βλ. 108. Χόμπσον (HobsonJ. . ήταν επικεφαλής της ρεφορμιστικής πτέρυγας του βρετανικού Ομοσπονδιακού Συμβουλίου της I Διεθνούς Το 1871 διαγράφηκε από τη Διεθνή για τον οπορτουνισμό και σωβινισμό του. Χούισμανς (HuysmansJ. Λεφ ΝταβΗοβιτς (1879-1940) — άσπονδος εχθρός του λενινισμού. Τρότσκι.145. ΧΙλντεμπρα.γερμανός σοσιαλδημοκράτης. τον σύντριψε ιδεολογικά και οργανωτικά. 86. 61. 75. Τσχενκίλι. ΚαμΙλ (1871-1968) — ένας από τους παράγοντες του βελγικού εργατικού κινήματος.37. 135. 66. υποστήριζε ενεργά την αστική Προσωρινή κυβέρνηση. 109. 106. .61.78. Σούλτσε-Γκέβερνης (Schulze-GqeverniizJ Έρχαρτ ( 1864-1943) — γερμανός οι­ κονομολόγος. ουτοπιστής σοσιαλιστής. 74. . Χέντερσον (Henderson/ Αρτούρ (1863-1935) — ένας από τους ηγέτες του αγ­ γλικού συνδικαλιστικού κινήματος και του-κόμματος των Εργατικών. κεντριστής. 55.

ΑΝΩΤΑΤΟ ΣΤΑΔΙΟ ΤΟΥ ΚΑΠΙΤΑΛΙΣΜΟΥ (ΕΚΛΑΤΚΕΥΤΙΚΗ ΜΕΛΕΤΗ) Από το έργο: ΣΧΕΤΙΚΑ ΜΕ ΤΗ ΓΕΛΟΙΟΓΡΑΦΙΑ ΤΟΥ ΜΑΡΞΙΣΜΟΥ ΚΑΙ ΤΟΝ «ΙΜΠΕΡΙΑΛΙΣ­ ΤΙΚΟ ΟΙΚΟΝΟΜΙΣΜΟ» Από το έργο: Ο ΙΜΠΕΡΙΑΛΙΣΜΟΣ ΚΑΙ Η ΔΙΑΔΩΣΗ ΤΟΥ ΣΟΣΙΑΛΙΣΜΟΥ Από το άρθρο: ΣΤΡΟΦΗ ΣΤΗΝ ΠΑΓΚΟΣΜΙΑ ΠΟΛΙΤΙΚΗ Από τη διάλεξη: ΠΟΛΕΜΟΣ ΚΑΙ ΕΠΑΝΑΣΤΑΣΗ Από τα υλικά για την αναθεώρηση του προγράμματος του Κόμματος: ΣΚΕΨΕΙΣ ΣΧΕΤΙΚΑ ΜΕ ΤΙΣ ΠΑΡΑΤΗΡΗ­ ΣΕΙΣ ΤΗΣ ΕΠΙΤΡΟΠΗΣ ΤΗΣ VII ΠΑΝΡΩΣΙΚΗΣ ΣΥΝ­ ΔΙΑΣΚΕΨΗΣ (ΤΟΥ ΑΠΡΙΛΗ) ΤΟΥ ΣΔΕΚΡ (μπ) Από την μπροσούρα: ΓΙΑ ΤΗΝ ΑΝΑΘΕΩΡΗΣΗ ΤΟΥ ΚΟΜΜΑΤΟΣ ΓΡΑΜΜΑ ΠΡΟΣ ΤΟΥΣ ΑΜΕΡΙΚΑΝΟΥΣ ΕΡΓΑΤΕΣ ΑΠΟ ΤΟ ΣΧΕΔΙΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΟΣ ΤΟΥ ΚΚΡ (ΜΠ) .ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ ΠΡΟΛΟΓΟΣ Η ΕΞΑΘΛΙΩΣΗ ΣΤΗΝ ΚΑΠΙΤΑΛΙΣΤΙΚΗ ΚΟΙΝΩΝΙΑ ΟΙ ΕΞΟΠΛΙΣΜΟΙ ΚΑΙ 0 ΚΑΠΙΤΑΛΙΣΜΟΣ Η ΑΥΞΗΣΗ ΤΟΥ ΚΑΠΙΤΑΛΙΣΤΙΚΟΥ ΠΛΟΥΤΟΥ ΠΟΛΙΤΙΣΜΕΝΗ ΒΑΡΒΑΡΟΤΗΤΑ Από το έργο: Ο ΠΟΛΕΜΟΣ ΚΑΙ Η ΣΟΣΙΑΛΔΗΜΟΚΡΑ­ ΤΙΑ ΤΗΣ ΡΩΣΙΑΣ Από το έργο: ΣΟΣΙΑΛΙΣΜΟΣ ΚΑΙ ΠΟΛΕΜΟΣ (Η ΣΤΑΣΗ ΤΟΥ ΣΔΕΚΡ ΑΠΕΝΑΝΤΙ ΣΤΟΝ ΠΟΛΕΜΟ) ΠΡΟΛΟΓΟΣ ΣΤΗΝ ΜΠΡΟΣΟΥΡΑ ΤΟΥ Ν. ΜΠΟΥΧΑΡΙΝ «Η ΠΑΓΚΟΣΜΙΑ ΟΙΚΟΝΟΜΙΑ ΚΑΙ Ο ΙΜΠΕΡΙΑΛΙΣ­ ΜΟΣ» Από το έργο: Ο ΙΜΠΕΡΙΑΛΙΣΜΟΣ.

ΑΠΟ ΤΗΝ ΑΠΑΝΤΗΣΗ ΣΤΙΣ ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ ΑΜΕΡΙΚΑ­ ΝΟΥ ΔΗΜΟΣΙΟΓΡΑΦΟΥ ΑΠΟ ΤΗΝ ΕΙΣΗΓΗΣΗ ΣΤΟ Ιο ΠΑΝΡΩΣΙΚΟ ΣΥΝΕΔ­ ΡΙΟ ΤΩΝ ΕΡΓΑΖΟΜΕΝΩΝ ΚΟΖΑΚΩΝ 1 ΤΟΥ ΜΑ­ ΡΤΗ 1920 ΑΠΟ ΤΗΝ ΕΙΣΗΓΗΣΗ ΓΙΑ ΤΙΣ ΕΚΧΩΡΗΣΕΙΣ ΣΤΗ ΣΥΓΚΕΝΤΡΩΣΗ ΤΩΝ ΣΤΕΛΕΧΩΝ ΤΗΣ ΟΡΓΑΝΩΣΗΣ ΤΟΥ ΚΚΡ (ΜΠ) ΜΟΣΧΑ. 6 ΤΟΥ ΔΕΚΕΜΒΡΗ 1920 ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ ΕΥΡΕΤΗΡΙΟ ΟΝΟΜΑΤΩΝ 155 156 157 161 169 .

ΣΤΟΥΣ ΑΝΑΓΝΩΣΤΕΣ Οι εκδόσεις ΠΡΟΓΚΡΕΣ καρακαλούν θερμά τους αναγνώστες που θα ήθελαν να εκφράσουν τη γνώ­ μη τους για τη μετάφραση και την εμφάνιση του βιβλίου αυτού. να μας στείλουν τις παρατηρήσεις τους στη διεύθυνση: Izdatelstvo PROGRES Zoubovsky Boulevard. 17 Moskva USSR .

του Ένγκελς.στα οποία οι κλασσικοί του μαρξισμούλενινισμού αναπτύσσουν τη διδασκαλία τους για την εξέλιξη της φύσης.ΠΡΟΓΚΡΕΣ - ΙΥΓΧΡΟΝΙΙ ΡΠΟΧΗ ίΜΑΡΞ ΐΝ ΓΚ ΕΛ Σ ΛΕΝΙΝ Επ] Οι εκδόσεις Π ΡΟ ΓΚΡΕΣ μεταφράζουν τα έργα του Μαρξ.του Λένιν σε πάνω από 50 γλώσσες. . εξετάζουν τις κοινωνικοοικονομικές σχέσεις του καπιταλισμού και τις βασικές νομοτέλειες του σοσιαλισμού. της κοινωνίας και της ανθρώπινης σκέψης. Η σειρά αυτή περιλαμβάνει τα πιο σπουδαία έργα.