You are on page 1of 10

THUIS BIJ HEIDEGGER EN DELEUZE

Architectuur: Filosofie en Kritiek Gerjan Streng 533088

Hierdoor zijn ruimte en de begrenzing ervan direct gekoppeld aan het subject dat hiervoor zorg draagt. (1999). Martin: “Bouwen Wonen Denken”. Een belangrijk punt van kritiek dat moet worden overwonnen is het gemis aan interactie die bestaat in situaties waarbij er meerdere subjecten zijn. Borges. De filosofie van Heidegger is er één van nogal eenzame subjecten in een leeg landschap. Het bouwen wordt op deze manier het inruimen van een plek. Jorge Luis: “Labyrinths”. Martin: “Over denken. New York. SUN. anders dan bij Heidegger. Nijmegen.Thuis bij Heidegger en Deleuze Fundament Heidegger. In: Borges. Heidegger schrijft over het bestaan van de mensen. In: Heidegger. niet alleen te maken heeft met ruimte en begrenzing. Jorge Luis: “The house of Asterion”. . wordt hier een enigszins wereldvreemd wezen beschreven dat wanhopig op zoek is naar een thuis. het ein-frieden. namelijk vanuit het perspectief van Asterion. Deze subjectivering is een manier om het wonen en het bouwen een plaats te geven en benadrukt het belang van de grenzen van het thuis. maar vooral met de uitbreiding van het thuis met externe relaties. Deze worden bijvoorbeeld mogelijk gemaakt door gastvrijheid. monsterlijke kind van koningin Pasiphaë en een stier dat uiteindelijk wordt gedood door Theseus. (1962). de minotaurus. Ariadne en de minotaurus op een nieuwe manier. New Directions Publishing Corporation. bouwen. Borges beschrijft het verhaal van Theseus. Anders dan het gebruikelijke verhaal van het opgesloten. wonen: vier essays”. Aan de hand van etymologisch onderzoek weet hij wonen en bouwen gelijk te stellen aan het zijn of het bestaan. Voor mij maakt dit verhaal duidelijk dat het wonen en het thuis-zijn.

Boom.Architectuur: Filosofie en Kritiek Thuis bij Heidegger en Deleuze Deleuze. Toch zijn hun ideeën ook toe te passen op het begrip thuis. University of Minnesota Press. Félix: “A thousand plateaus: capitalism and schizophrenia”. Wat maakt van een huis een thuis en wat is hierin het belang van de architectuur? Om tot een idee hierover te komen. Introductie Dit essay is een poging om inzicht te krijgen in het concept thuis en de mogelijke invloed van een architect op de vorming ervan. De filosofie van Deleuze en Guattari is niet gericht op uitleg of enkelvoudig begrip: juist de veelvoudigheid. Minneapolis. Naast het thuis als begrenzing en vaste vorm zijn de vlucht. namelijk de mogelijkheid tot uitgebreidheid. Schuilenburg. Van Tuinen.]: “Deleuze compendium”. Ten slotte zal ik proberen om deze begrippen te plaatsen in de filosofie van Deleuze en Guattari. Hierdoor komt ook de tweede etymologische basis van thuis. Gilles en Guattari. meerdere en veranderlijke mogelijkheden en momenten van tijdelijke helderheid kenmerken hun werk. Romein. (1987). zal ik beide woorden allereerst etymologisch onderzoeken. de verandering en de relaties essentieel in hun werk. waarna een concluderende uitspraak volgt over de mogelijkheden van de architectuur bij de vorming van een thuis. Ed. (2009). Amsterdam. . Daarna volgt een beschouwing van Martin Heideggers essay Wonen Bouwen Denken en zijn ideeën over de relatie tussen subject en ruimte. Marc. tot uiting. Sjoerd [Red. Zij bieden een kans om de kritiek op Heidegger op te lossen.

Later krijgt dit een meer geografische connotatie via kvmh . house en hus tegenover Heim.met de betekenis bedekken. Andere afleidingen van deze stam leveren in verschillende talen woorden op die de betekenis hadden van liefde. Haus en house ontstaan. en het Latijnse custos – bewaker . Het huis is dan de fysieke huid die deze genegenheid mogelijk maakt en in stand houdt door haar te beschermen tegen de publieke buitenwereld. schuur en schedel als huid en hut.Architectuur: Filosofie en Kritiek Thuis bij Heidegger en Deleuze Etymologie De taalkundige relatie zorgt er in het Nederlands voor dat thuis een functie of een doel lijkt te zijn van het huis. Hieraan verwant zijn zowel schuilen. De burgerij had de mogelijkheid om de woning exclusief te gebruiken voor de intimiteit van het gezinsleven. trouw en trouwen. en uitbreidingen vanuit een bekend gebied. De primaire functie van de woning is dan ook altijd de bescherming tegen een buitenwereld geweest. Het tweede idee van een thuis is dan ook deze mogelijkheid van genegenheid en relaties. Witold Rybczynski plaatst het ontstaan van onze moderne. . waardoor ook een scheiding tussen publiek en privaat ontstond.afgeleid. Het eerste wordt door etymologen teruggebracht tot de Indo-Europese stam *(s)keu(H). Hier was voor het eerst sprake van een scheiding van ruimten van arbeid en ruimten van wonen. rusten of zich bevinden.dat in het Grieks keimai oplevert wat dan zoveel betekent als liggen. het naar huis brengen van een bruid. De tweede basis wordt gevormd door de stam *kei. Hiervan zijn bijvoorbeeld het Oudgriekse werkwoord keuqein. Deze ontwikkeling heeft ervoor gezorgd dat het begrip thuis steeds meer een gevoel is geworden dat samenhangt met het comfort en het vertrouwen van een thuisbasis. omhullen. westerse opvatting van het thuis in de Hollandse steden van de zestiende eeuw. naar dorp tot zelfs de gehele wereld. via een verzameling boerderijen.dorp – en het Scandinavische heimr ofwel hoeve. home en hjem.zijn hieruit de woorden huis. dat zowel verbergen als verzwijgen kan betekenen. geliefde. het naar bed brengen van iemand en in het bijzonder het zorgen voor nageslacht. Via het Germaanse *husa. In verschillende talen wordt het door deze woorden beschreven gebied steeds verder uitgebreid van hoeve. In andere Germaanse en Scandinavische talen lijken beide woorden verder uit elkaar te liggen: Haus.

Dit stelt Heidegger in staat te beweren dat wonen de manier is waarop wij zijn. Maar. namelijk het wonen. “Houden woningen echter reeds de garantie in dat men er woont ?” vraagt Heidegger zich af in zijn essay Bouwen Wonen Denken. vredig zijn en vrij zijn duidt. Aangezien het verschonen de grondtrek van het wonen is.Architectuur: Filosofie en Kritiek Thuis bij Heidegger en Deleuze Het controleren van deze grens geeft de bewoners van het huis ook het gevoel van beheersing over het thuis. Het bouwen – als wonen – heeft twee betekenissen gekregen: Het verbouwen/ bebouwen of telen en het vervaardigen of oprichten. tot ons zijn. het vrije dat alles in zijn wezen ver-schoont. Heidegger verbindt bouwen en wonen etymologisch met elkaar en stelt ze in oorsprong aan elkaar gelijk. voor zover ze de goddelijken als goddelijken verwachten (hopend houden ze hun het onverhoopte voor) en ze wonen voor zover ze hun eigen wezen begeleiden als sterfelijken. De stervelingen wonen voor zover ze de aarde redden (haar in haar eigen wezen vrijlaten en niet domineren of onderwerpen). Deze activiteiten hebben volgens Heidegger de betekenis van het bouwen overgenomen. Dit verschonen is voor Heidegger de grondtrek van het wonen. denk aan de vrachtwagenchauffeur die op de snelweg thuis is. aangezien het leidt naar beschermd en behoed tegen schade en bedreiging ofwel ver-schoon d. Om deze oorspronkelijke betekenis verder te onderzoeken gebruikt Heidegger het Gotische wunian dat op tevreden zijn. Als centrum van deze subjectieve gewaarwording ontstijgt het thuis de fysieke beperkingen van het huis. Het is dus een subjectieve toevoeging die van een huis een thuis maakt. Het Duitse einfrieden vertelt ons dat de vrede een omheining nodig heeft om te kunnen bestaan. De wonende sterveling is onderdeel van het vierkant : De eenheid van aarde en hemel. Toch wordt daar duidelijk dat thuis de fysieke ruimte van het huis uitbreidt met de sociale en psychologische aspecten van ruimte. Ergens thuis zijn betekent namelijk ook ergens bekend mee zijn. Wonen betekent dan ook het omheind blijven in het frye. wonen is het bestaan van de mens als sterveling op aarde. Heidegger stelt dat het wonen en het bouwen niet slechts als doel en middel tot elkaar staan: Bouwen is op zichzelf al wonen. voor zover ze de hemel als hemel ontvangen (ze maken de nacht niet tot dag en de dag niet tot een jachtig gedoe). . Ook in sociologische beschrijvingen van het begrip thuis wordt het belang van deze controle benadrukt. waardoor de eigenlijke betekenis. goddelijken en stervelingen. Men kan ook ergens thuis zijn zonder er te wonen.en eindpunt van ervaringen vormt. Zo bezien bestaan er dus huizen die tot thuis kunnen worden als er zich een bewoner bevindt die zich gerust voelt. bepaalt de maat van het huis de grenzen van het thuis of zijn de stenen wanden slechts een bevestiging van een variabele en uitbreidbare maat die vanuit het subject ontstaat? Heidegger De gedachte van een wereld die vanuit de ervaring van een subject wordt opgebouwd vinden we terug in de filosofie van fenomenologen als Martin Heidegger. namelijk tot ons ben. verschonen de stervelingen bij het wonen het vierkant: ze brengen alle onderdelen in het vierkant tot hun wezen. in vergetelheid is geraakt. Het vrije of frye is in deze erg belangrijk. Het schept een plek om alles aan zijn wezen over te laten. De betekenis van dit buan strekt zich echter verder uit. Het eigen maken van de wereld gebeurt vanuit het thuis waarbij dit als anker telkens het begin.

Het oord verschaft een ruimte waarbinnen zich allerlei plaatsen bevinden. de vier elementen van het vierkant bij elkaar brengt tot eenheid. In het tweede deel van zijn essay vraagt Heidegger zich af in hoeverre het bouwen tot het wonen behoort. de ruimten zijn door oorden ingeruimd en maat is afgeleid van afstand tussen de plaatsen. Het verblijf bij de dingen is dan ook wat de vierheid. Alleen een oord is een ding dat een plek in kan ruimen. van de dingen die het vierkant toelaten en het vierkant inrichten. of woont. Het wonen is een verblijf bij de dingen en dat is dan ook waar het vierkant wordt bewaard of tot waarheid wordt gemaakt. Wat is dan de betekenis van het bouwen in deze relatie tussen mens en ruimte? Het bouwen is het te voorschijn brengen van het oord. . Het wonen is als dit bewaren een bouwen. Heidegger bekritiseert hier ook de idee van maat als basis voor het wezen van ruimten. Het bouwen is een laten-wonen. Heidegger noemt deze dingen die als oorden een plek verschaffen anticiperende gebouwen.Architectuur: Filosofie en Kritiek Thuis bij Heidegger en Deleuze Dit verschonen gebeurt niet op een abstracte manier. maar bij de dingen. Zij zijn door het oprichtende bouwen te voorschijn gebracht. Heidegger geeft aan de stervelingen de taak het wezen van het vierkant in de dingen te brengen en wel door de dingen die over wasdom beschikken te verzorgen en te telen en door de dingen die dat niet hebben speciaal op te richten. het vierkant van een plek kan voorzien. Deze dingen verschaffen ruimten. of spatium. Mens en ruimte zijn bij Heidegger nauw verbonden: De mens bestaat. namelijk aan dat wat toegelaten is binnen zijn grenzen. van de drie dimensies. of extensio. Ruimten openen zich door het feit dat ze in het wonen van de mens zijn opgenomen. Het bouwen is dan een combinatie van een menselijk produceren (aanbrengen) en het uitzichzelf verschijnende Zijn (naar voren brengen of laten verschijnen). Door het naar voren brengen van het oord wordt dit als plaats ingericht in hetgeen reeds aanwezig is. Het oprichtende bouwen is het huisvesten van het verblijf van de mensen en dus het inrichten van oorden die voor het vierkant een plek inruimen. Deze tussenruimte is nog te abstraheren tot abstractum : een uitgebreidheid. De afstand tussen deze plaatsen is meetbaar en ingeruimd en vormt zo een tussenruimte. door zijn verblijf bij de dingen en pas vanuit de dingen als oorden ontstaan ruimten.

de stervelingen brengen hun wezen tot volheid als ze vanuit het wonen bouwen en voor het wonen denken. Heidegger zegt dat het bouwen zijn wezen ontvangt van het wonen.valt dan ook weinig eer te behalen. een zekere holistische houding waarbij alles in waarde moet worden gebracht of gelaten. vanuit de beleving van één enkele sterveling. rurale manier van escapisme gelezen. zelfs absolute noodzaak voor het wonen. ontdaan van haar sociale aard.zonder uitnodiging te bieden tot het aangaan van externe relaties . waardoor ook het denken over deze relatie tot het wonen behoort.Architectuur: Filosofie en Kritiek Thuis bij Heidegger en Deleuze Alleen als we vermogen te wonen. als zonderlinge eenling in de wereld is schrijnend. Bouwen en denken zijn. Een thuis wordt gemaakt als een oord wordt ingeruimd en zo een mens een ruimte verschaft waar hij als sterveling kan bestaan. Op deze manier zijn de afmeting en de begrenzing van een thuis onlosmakelijk verbonden met het bewonende subject. Sterker nog. Heidegger wordt door architecten vaak op een nostalgische. De consequentie van het begrip mensheid en de interferentie van de ‘subjectvelden’ bij een mogelijke ontmoeting wordt door hem eigenlijk buiten beschouwing gelaten. Heidegger beweert dat ruimte niet eens bestaat zonder deze bevrijding. Deze daad betekent echter een aanpassing van de situatie door het introduceren van een grens die direct verbonden is met het vrijgemaakte gebied. Dit is Heideggers oproep het wonen te leren. Zijn filosofie lijkt toch allereerst een acceptatie van al het aanwezige in te houden. als zij voortkomen uit ervaring en oefening. Heidegger bekijkt het ontstaan van ruimte en oorden altijd vanuit één subject. De mens. kunnen we bouwen. . Zijn oproep zou dan ook leiden tot een thuis waarvan de ruimte en de begrenzing af hankelijk is van de ervaringen en opgedane kennis van de bewonende sterveling. De ruimte die Heidegger beschrijft is dus ook vooral beperkt tot de wereld van de enkeling. Aan een architectuur die zich toelegt op het vormgeven van een eigengemaakte binnenwereld en de begrenzing hiervan .

Architectuur: Filosofie en Kritiek Thuis bij Heidegger en Deleuze Borges . maar ook hun aantal is oneindig en zij staan dag en nacht open voor mensen en ook voor dieren. maar omdat hij niet in staat was er zijn gastvrijheid uit te dragen. het ís zijn gehele wereld. Er zijn oneindig veel voerbakken.The house of Asterion In Het huis van Asterion van Jorge Luis Borges wordt een huis beschreven dat de maat heeft van de wereld. straten. drinkplaatsen. Toch ontvangt hij zelden echte gasten. Zo speelt hij een spel waarbij hij een denkbeeldige andere Asterion rondleidt door zijn huis en hem de kamers. kent geen begrenzing. maar Asterion kan niet wachten tot zijn verlosser komt en hem naar een plek met minder gangen en minder deuren brengt. Dat een dwaling tijdens de rondleiding tot hartelijk gelach leidt. zoals de bewoner Asterion zelf zegt. “The Minotaur scarcely defended himself. Zijn verkenningen hebben hem steden. de zon met haar vele gezichten en onder. Slechts twee dingen in deze wereld zijn uniek: Boven. .” De minotaurus Asterion was niet in staat om van zijn labyrintische huis een thuis te maken. Asterion zelf. gangen en binnenplaatsen laat zien. maakt duidelijk dat dit soort vergissingen uitzonderlijk zijn: Ondanks de enorme proporties kent Asterion zijn huis goed. Eens in de negen jaar treden negen jongeren het huis van Asterion binnen. tempels en zelfs zeeën laten zien in zijn huis. Een huis dat de hele wereld bevat. Het is zijn eenzaamheid dat het huis unheimisch maakt. Niet omdat hij de beschermende buitengrens niet kon controleren. deze zijn alle oneindig in aantal wat voor hem bevestigd dat het huis inderdaad de hele wereld bevat. Asterion benadrukt dat hij toch zeker geen gevangene is: Weliswaar zijn er deuren. Bij het passeren van deze slotloze deuren komt Asterion geen buitenwereld tegen maar enkel nieuwe ruimten in zijn oneindige huis. Asterion heeft zich het huis eigen gemaakt. Ariadne?” said Theseus. Hij vraagt zich zelfs af of hij het huis misschien ooit zelf gecreëerd heeft en dit is in heideggeriaans opzicht van een subjectieve ruimte natuurlijk ook zo. maar zij sterven bij het zien van hun gastheer. Sterker nog. binnenplaatsen en regenbakken. Hun lichamen zorgen weliswaar voor een herkenbaarheid van de eindeloze gangen. “Would you believe it.

en opruimen houden het interieur op orde en de kracht waarmee dit gepaard gaat. De ritmiek van de orde is het refrein: De toon van herkenning. Het resultaat van dit verschil tussen orde en chaos is het territorium. vastomlijnde objecten of een individueel subject dat deze objecten waarneemt. maar bestaat de werkelijkheid uit gebeurtenissen : momenten waarop de chaotische virtualiteit tijdelijk helder wordt.Architectuur: Filosofie en Kritiek Thuis bij Heidegger en Deleuze Deleuze en Guattari In het werk van Gilles Deleuze en Félix Guattari komen een aantal begrippen aan bod die een relatie met het huis en het thuis hebben. Zo’n immanentievlak dient als een filter dat vooraf gaat aan het concept en ervoor zorgt dat dit concept verschijnt als een contour in de veranderlijke chaos. zij komen uit elkaar voort. Daarvoor is het van belang om een wezenlijk verschil tussen hun filosofie en die van Heidegger aan te wijzen. De eerder beschreven ideeën van Heidegger tonen namelijk al dat hij uitgaat van een wereld die eigenlijk betekenisloos of zelfs non-existent is zonder subject om betekenis aan de ruimte te geven. zijn ook de concepten onderhevig aan verandering. Bij Deleuze en Guattari is er geen ordenend subject nodig. Het refrein is ook niet het tegenovergestelde van de chaos.zij krijgen consistentie . zij gaan uit van een wereld die bestaat uit een veranderlijke chaos van mogelijkheden zonder dat daarin sprake is van subject of object. Bepaalde eigenschappen of relaties komen sterker naar voren uit de virtualiteit . Het in. Uit de veelvoudigheid van deze virtualiteit kunnen concepten ontstaan als er een differentiatie of actualisering plaatsvindt. De vluchtlijnen zijn een essentieel onderdeel van de werkelijkheid en zij zorgen ervoor een gebeurtenis ook slechts tijdelijk duidelijk omlijnd kan zijn. Het statische Dasein van Heidegger kan niet bestaan in deze vloeiende wereld. Hierdoor is er ook geen sprake van heldere.wanneer ze een immanentievlak delen. In het elfde plateau “Of the Refrain ” hebben Deleuze en Guattari het letterlijk over de vorming van een thuis : Een centrum omsloten door een cirkel houdt de krachten van de chaos buiten. bepaalt de begrenzing van het bekende. Er zullen voortdurend nieuwe eigenschappen en relaties op het immanentievlak verschijnen vanuit de chaotische kluwen. Niets ‘is’. maar het bestaat uit de bekende codes uit de veelvoudigheid aan codes die de virtualiteit bevat. Ook deze tijdelijkheid is erg belangrijk in het denken van Deleuze en Guattari: Juist doordat de werkelijkheid bestaat uit een dynamische chaos. Zij noemen dit de virtualiteit. Maar. anders . alles is voortdurend ‘in wording’.

Het worden is eerder een samenbrengen van meerdere ongelijke vormen tot een nieuwe staat. Dit kan het gebouwde huis zijn. is het ontwerpen van een huis dat de mogelijkheid biedt tot het ontstaan van de gebeurtenissen van het thuis-worden. is de tweede vorm van consistentie van de assemblage. Het lijkt voor de hand te liggen om het thuis dan te beschouwen als een assemblage: “…a precise state of intermingling of bodies in a society. afstamming of verbetering. Zoals gezegd zijn de veranderlijke chaos. Daarnaast krijgt de inhoud vorm door organisatie. De mogelijkheid van vluchtlijnen is essentieel om een thuis in voortdurend veranderende vorm te laten functioneren. alterations. Wat wel binnen het bereik van de architect ligt. de verhouding tussen inhoud en uitdrukking. het is niet het zijn. Allereerst is er de horizontale dimensie van een assemblage. sympathies and antipathies. including all the attractions and repulsions. kan als territorium voor het thuis dienen. Uiteindelijk zal de cirkel zich namelijk openen om zo een vluchtlijn te bieden die inherent is aan het thuis met een deterritorialisering tot gevolg. Toch lijkt een beschrijving van het thuis als iets zo plaatsgebondens als een territorium niet te passen binnen het denken van Deleuze en Guattari. primair. het overlapt en wordt vaak gedeeld. Ook het thuis is dus voortdurend in-wording.” Het thuis wordt op deze manier een onderdeel van de grotere samenleving en werkt op gelijke wijze als een open combinatie van elementen. Dit betekent dat het spectrum van gesloten en poreus de belangrijkste architectonische opgave is bij het ontwerpen van een huis. Dit essay is dan ook een pleidooi om de mogelijkheid van uitbreiding over de wereld vanuit het thuis net zo veel aandacht te geven als de controlerende en beschermende functie ervan. daar waar de assemblage van het thuis plaatsvindt. De altijd aanwezige. maar is zeer uitbreidbaar. door vluchtlijnen veroorzaakte. Het creëren van een thuis ligt echter buiten de macht van de architect: Dat is een taak die vraagt om een actieve houding van de bewoners. Dit worden is geen evolutionair proces. Denk aan gevoelens van behoren bij een buurt.Architectuur: Filosofie en Kritiek Thuis bij Heidegger en Deleuze dan het inruimen van een plek bij Heidegger is dit geen doel op zich. deterritorialisering geeft ook aan dat hét territorium niet van essentieel belang is. stad of zelfs thuisland. Wat zijn deze onderdelen bij de assemblage thuis? De inhoud van het thuis zijn dan de bewoners en al hun relaties met de attributen die aan het thuis worden toegeschreven. geen ontwikkeling. . Het thuis verschuift en verschaalt voortdurend. amalgamations. zoals schuilplaats. waardoor het gedeterritorialiseerde thuis zich elders kan reterritorialiseren. alles wat aan de hand van een begrenzing beschreven kan worden. plaats van intimiteit en plaats van waaruit ontdekking van en uitbreiding over de wereld begint. Er zijn voor Deleuze en Guattari twee dimensies die samenhang aan een assemblage geven. Het refrein kan worden meegedragen in de wereld. penetrations. Elk van deze attributen heeft een eigen uitdrukking in het thuis. maar dat gaat met het oog op de context van dit essay wel erg ver. De tweede is de verticale dimensie van het territorium. en dus de vluchtlijnen. and expansions that affect bodies of all kinds in their relations to one another.