FASZYZM WŁOSKI W LATACH 1922-1939 I. PRZYCZYNY FASZYZMU WE WŁOSZECH I.1.

Trudności ekonomiczne W ciągu pierwszych dwu lat po zakończeniu I wojny światowej znacznie zaostrzyła się sytuacja wewnętrzna we Włoszech, które znalazły się na progu rewolucji. Kryzys dotychczasowej struktury politycznej państwa zbiegł się z gwałtownie pogorszającymi się warunkami ekonomicznymi. Następowała szybka radykalizacja nastrojów w społeczeństwie, dotkliwie odczuwającym skutki wysiłku wojennego. Głęboki wpływ na jego podstawy miały wydarzenia w Rosji. Wprowadzane tam dzięki Rewolucji Październikowej zmiany wywoływały entuzjazm jednych, obawy zaś innych warstw i grup. Toteż niektórzy historycy mówią o wytworzeniu się wówczas sytuacji rewolucyjnej we Włoszech. Szybki wzrost produkcji na cele wojenne w czasie wojny, związana z nim koncentracja kapitału, przy jednoczesnym zwiększeniu się wyzysku proletariatu, stworzyły skomplikowaną sytuację przy przejściu na tory gospodarki pokojowej. Podwoiła się wydajność stoczni. Włochy stały się jedną z wielkich potęg przemysłowych świata. Rozwój ten jednak nie był zrównoważony we wszystkich dziedzinach i miał charakter tymczasowy. Gdy przyszło zmniejszyć produkcję na cele państwowe oraz wojskowe i nastawić się na zaspokajanie potrzeb pokojowych, słabości przemysłu włoskiego ujawniły się w całej rozciągłości. Swobodę manewru ekonomicznego utrudniało olbrzymie zadłużenie kraju, które wzrastało wskutek niekorzystnego układu stosunków handlowych w latach powojennych. Szczególnie dotkliwe było zadłużenie na rzecz Stanów Zjednoczonych – wynosiło ono wtedy 1,5 mld dolarów. Zahamowanie tego procesu uniemożliwiała sytuacja żywnościowa kraju. W toku wojny bowiem pogłębił się niedobór produkcji rolnej. Brak żywności, zadłużenie państwa, niekorzystny bilans stosunków handlowych prowadziły do szybkiego wzrostu inflacji. Włochy były typowym krajem, który przeszedł wojnę, i w którym zaistniał brak równowagi między popytem a podażą. Wiązał się z tym spadek wartości lira, następujący systematycznie od 1914 r. Szczytowy jego moment przypadł na 1920 r., kiedy wartość dolara w stosunku do lira podniosła się dwukrotnie. W tych warunkach, gdy przemysł pogrążał się w zastoju, przyzwyczajeni do opieki państwa przedsiębiorcy przemysłowi i bankierzy nie zawsze zdołali skutecznie przeciwstawiać się narastającym trudnościom. Mnożyły się upadłości, które obejmowały nawet duże towarzystwa. Zaostrzyła się bezwzględna rywalizacja potęg przemysłowych, które usiłowały podporządkować sobie kapitał bankowy. Niepowodzenia produkcyjne i trudności sytuacji finansowej obciążyły w znacznym stopniu masy pracujące. Gdy ceny wzrosły sześciokrotnie, płace w tym samym czasie podniosły się tylko dwukrotnie. Toteż tylko spekulanci, którzy wzbogacili się niepomiernie na wojnie, „rekiny” – jak ich nazywano – żyli w luksusie. Większość ludności z trudem wegetowała. Fatalna sytuacja była na rynku pracy. Wynikało to nie tylko z ograniczenia produkcji przemysłowej czy przestawienia jej na nowe tory, ale także ze zwiększania się liczby poszukujących pracy wskutek demobilizacji. Między zwolnionymi wielu było oficerów i podoficerów, którzy musieli teraz zadowalać się niższymi stanowiskami czy zasiłkami. Wśród zdemobilizowanych żołnierzy szczególnie niezadowoloną grupę stanowili chłopi, którym w trudnych chwilach wojny władze obiecywały

przydziały ziemi. Po zwycięstwie o tych obietnicach zapomniano lub ograniczono ich realizację do minimalnych rozmiarów. Toteż właśnie z tych kół kombatantów miały się wyłonić najbardziej zdesperowane grupy1. I.2. Rozwój ruchów masowych Po zakończeniu wojny powszechne zresztą było przeświadczenie, że we Włoszech konieczne są zmiany. Nie mogła u steru pozostawać stara elita władzy, składająca się w większości z konserwatystów, odpowiedzialnych za przebieg i wyniki wojny: trzeba było uzdrowić gospodarkę, a przez to poprawić stosunki między poszczególnymi warstwami społecznymi i ich położenie. Wysuwano różne, w niejednym rozbieżne koncepcje wyjścia z tego kryzysu. Można je sprowadzić do trzech tendencji. Pierwsza zakładała demokratyczną reformę państwa włoskiego, która by przywróciła zaufanie ludności do władzy i pozwoliła na stabilizację gospodarczą. Druga nawiązywała do wzorów rosyjskich i postulowała całkowite przekształcenie instytucji państwowych i struktury społecznej przy przejęciu władzy przez proletariat. Wreszcie zwolennicy trzeciego rozwiązania opowiadali się za rządami autorytarnymi, które uniemożliwiłyby rewolucję społeczną. Tendencje te znalazły odbicie w działalności Włoskiej Partii Ludowej, w rozwoju ruchu socjalistycznego oraz w powstaniu faszyzmu. Włoska Partia Ludowa (Partito Popolare Italiano), której członków nazywano popolarami, była stronnictwem politycznym katolików. Stronnictwo popolarów powstało na gruncie demokratycznych tradycji wśród włoskich katolików. Niemniej związała się z nimi także grupa arystokratyczna, która w żywym udziale katolików w życiu politycznym Włoch widziała środek zabezpieczający przed groźbą rewolucji społecznej2. Program zakładał koncepcję organiczną społeczeństwa, bronił solidaryzmu społecznego przeciwko teorii walki klas, opowiadał się za utrzymaniem własności prywatnej. Popolarzy nie byli jeszcze na tyle silni, by sami mogli ująć władzę w swoje ręce, tymczasem sytuacja w kraju wymagała porozumienia z ugrupowaniami liberalnymi i demokratycznymi. Z popolarami związane były też katolickie „białe” związki zawodowe. Włoska Partia Socjalistyczna stała się po wojnie partią masową. Jej krytyczna postawa wobec działań wojennych zyskała jej poparcie w tej części społeczeństwa, którą wojna dotknęła najmocniej. Ze względu na te metody walki politycznej i dobrą organizację partia ta stanowiła najpoważniejszą siłę polityczną we Włoszech i miała największe możliwości skutecznego sięgnięcia po władzę. Słabą stroną Włoskiej Partii Socjalistycznej był nadmierny werbalizm przy niedostatecznej umiejętności kierowania żywiołowym ruchem robotników i chłopów, przeciwko istniejącemu systemowi. Również wewnętrzne rozbicie ograniczało skuteczność działanie w decydujących momentach. Istniały bowiem w Partii Socjalistycznej aż trzy kierunki o różnych programach. Najbardziej skrajny reprezentowali absencjoniści, którzy wypowiadali się przeciwko udziałom w życiu parlamentarnym Włoch i domagali się kroków rewolucyjnych. Kierunek ten reprezentował przede wszystkim działacz neapolitański Amadeo Bordiga i pismo „Il Soviet”. Stosunkowo bliscy temu kierunkowi byli tzw. maksymaliści, którzy już w nazwie starali się upodobnić do bolszewików. Postulowali oni również obalenie rządów burżuazji i dyktaturę proletariatu, nie odrzucali jednak wykorzystania możliwości parlamentarnych. Z tym kierunkiem związany był naczelny organ Partii „Avanti” i sekretarz generalny Constantino Lazzari, a także grupa parlamentarzystów socjalistycznych. Reformiści opowiadali się za powolnym przekształceniem państwa na drodze reform i nie wykluczali współdziałania z innymi partiami politycznymi. Z tego powodu
1 2

J.A. Gierowski: Historia Włoch, Zakład Narodowy im. Ossolińskich – Wydawnictwo 1986, s. 556-557. J.A. Gierowski: Historia Włoch …, op. cit., s. 558.

i związki fasci.byli przez maksymalistów uważani przesadnie za „zdrajców” sprawy robotniczej. II. Po ogłoszeniu rozejmu zaczęły powstawać organizacje jednoczące kombatantów. przy czym ranny w czasie ćwiczeń. 225. powrócił do 3 4 M. W Stowarzyszeniu błąkały się pogłosy mazzinizmu.. J. które wzmocniłyby ich pozycję. cit. Borucki: Mussolini. Ograniczenie strukturalne i rywalizacja między socjalistami a popolarami ułatwiały rozwój ruchu faszystowskiego. op. Borucki: Mussolini. Uczestniczyli w nim także niektórzy politycy. ani nie miewał skrupułów co do środków. Mussolini jako redaktor „Il Popolo d’Italia” po zakończeniu I wojny światowej Źródło: M. za pomocą których mógłby osiągnąć swe cele. które miały ułatwić mobilizację narodu. Wydawnictwo Delta. 32. a później potężne strajki wstrząsały Włochami co kilka miesięcy3. W styczniu 1919 r. squadri. Ruch ten wykorzystywał niezadowolenie kombatantów. Od powiązań z socjalizmem odsuwało większość z nich niechętne wobec uczestników wojny stanowisko Włoskiej Partii Socjalistycznej. Usunięty z Włoskiej Partii Socjalistycznej. s. W czerwcu utworzone zostało Narodowe Stowarzyszenie Kombatantów. silne było oddziaływanie założeń nacjonalistycznych. którzy nie przeszli twardej szkoły wojennej i uważali. że Stowarzyszenie to zgłaszało całkowity brak zaufania jakichkolwiek istniejących poprzednio organizacji politycznych: „Zorganizowani i niezależni sami poprowadzimy naszą politykę” 4. s. co nie przeszkadzało temu. tzw. założono stowarzyszenie obejmujące żołnierzy wyborowych oddziałów szturmowych (Arditi). nie zaprzestał radykalnej demagogii. s. Narodziny faszyzmu Ruch faszystowski nie czuł się nadmiernie związani z założeniami programowymi socjalistów i popolarów. WSTAWIĆ ZDJĘCIE Fot. zwane bandami „wykonawców kary”. HISTORIA ROZWOJU FASZYZMU WŁOSKIEGO 2. Ponieważ i ogół społeczeństwa traktował ich bez entuzjazmu. 1. znaleźli się jakby poza nimi i niezbędne wydawały się organizacje.1. że poniesione ofiary dają im specjalne uprawnienia do decydowania o losach państwa. Wydawnictwo Delta. Pierwsze tego typu związki powstały już w czasie wojny pod wpływem Caporetto. Podstawy te usiłował zdyskontować dla siebie znajdujący się wówczas na marginesie włoskiego życia politycznego Benito Mussolini. Zaczęto wtedy tworzyć grupy bojowe. że ich ofiarność przyczyni się do jakichkolwiek pozytywnych zmian we Włoszech i na całym świecie. 560. . brakowało jednak klarownej ideologii. wobec czego na wezwanie socjalistów wybuchł strajk generalny. Niemniej byli żołnierze kierowali się pewnym poczuciem wyższości wobec tych wszystkich. Tymczasem sami maksymaliści swym nieprzejednaniem i schematyzmem w naśladowaniu poczynań rosyjskich utrudniali zdobycie przez socjalistów szerszego poparcia w społeczeństwie. która obarczała ich odpowiedzialnością za przelew krwi i wzbogacenie się kapitałów. którzy w czasie wojny znaleźli się w okopach. Gierowski: Historia Włoch…. W maju podpalono budynek redakcji „Avanti”.A. a później stracili wiarę. Przez ten rok znajdował się w wojsku.

8-godzinny dzień pracy i wprowadzenie zasad kooperacji do produkcji. Faszyści nie kryli się z zapowiedzią bezwzględnego zwalczania wszelkiego oporu przeciwko ich żądaniom. w którym panowały przekupstwo i korupcja. wokół której konsolidowałby się cały ruch. który powinna zastąpić nowa. Opowiedziała się za nim część futurystów a zwłaszcza członkowie Stowarzyszenia Arditi. ujednolicenie szkolnictwa. Poznań 1994. s. likwidacja spółek ułatwiających działalność spekulacyjną. w każdym razie nie był to jeszcze ruch masowy. Zmierczak: Historia doktryn politycznych i prawnych. 7 J. Miał przy tym wyraźne zdolności polityczne. wybierany przez delegatów związków. 5 6 H. pierwszy kongres faszystowski nadał tej „antypartii” miano organizacji. niezadowolone z powojennej sytuacji organizacje kombatanckie (m. miał na celu pozyskanie opinii publicznej. Za głównego wroga uważali socjalizm i komunizm. gdy chodziło o powstanie ruchu ogólnonarodowego7. WSTAWIĆ ZDJĘCIE Fot. 2. zostały z czasem przyjęte jako jeden z elementów stroju faszystowskiego. Dopiero z czasem nazwa fasci miała nabrać dostojności przez powoływanie się na znaki liktorów fasces . co ułatwiało mu pozyskiwanie zwolenników. cit. Programu tego nie można było brać dosłownie. Stowarzyszenie Rannych i Inwalidów czy Narodowe Stowarzyszenie Kombatantów) utworzyły Związek Włoskich Kombatantów – Fasci Italiani di Combattimento 6. powszechne głosowanie obejmujące również kobiety. dopiero od sierpnia 1918 r. Mussolini nie został na razie nawet sekretarzem generalnym. op. Czarne koszule. Gierowski: Historia Włoch…. s. 23 marca 1919 r. Nowy ruch miał na razie niewielkie poparcie. ogólnonarodowego ruchu ponadpartyjnego. którymi się wyróżniali. Na czele stanął Komitet Centralny.A. Najważniejszą społeczną bazę tworzyło drobnomieszczaństwo. co podkreślało nowych adresatów. Poza tym wysunął szereg pomysłów zaczerpniętych z arsenału ówczesnych haseł politycznych. jak wprowadzenie republiki. Niemniej zwołany w 1919 r. W programowym przemówieniu Mussolini jako jeden z kombatantów domagał się reformy państwa przez oczyszczenie biurokracji i likwidację systemu parlamentarnego.. . doskonalsza organizacja państwa. dobre wyczucie chwili i brak skrupułów.użytkowników. jest: „złośliwym wrzodem zatruwającym duszę narodu”5.. Uważał za dopuszczalne wszelkie wolty. Olszewski. Związki powstały w różnych miastach. 333. Wydawnictwo Delta. w prywatnym mieszkaniu w Mediolanie przy placu San Sepolcro niewielka grupa żołnierzy. byleby zapewniły mu końcowy sukces. W „Popolo d”Italia” można też było spotkać jak najbardziej sprzeczne wypowiedzi odnoszące się zarówno do stosunków wewnętrznych. że demokracja parlamentarna jest przeżytkiem. 561.działalności dziennikarskiej. był również poczytnym dziennikarzem.in. cit. M. 84. op. Jak przystało na demagoga. Legitymacja członka Związku Kombatantów Włoskich Źródło: M. nawet uzyskanie ziemi przez chłopów . s. Nazwa nawiązywała do tworzonych już poprzednio tego rodzaju związków. nie był jeszcze postacią. Mussolini nie krępował się zbytnio głoszonymi hasłami ideologicznymi. s. zmienił tę nazwę na dziennik kombatantów i wytwórców. Mussolini był utalentowanym oratorem.rzymski symbol władzy. Zwłaszcza. Borucki: Mussolini…. Za niezbędne dla realizacji tego celu uważał powołanie „antypartii”. liczba ich członków nie jest dokładnie znana. Mussolini głosił. co nie było łatwe przy jego radykalizacji. Wydawany przez siebie „Popolo d’Italia” nazywał jeszcze początkowo dziennikiem socjalistycznym. 37. M. Borucki: Mussolini. Liberałów lekceważyli. jak i polityki międzynarodowej. Faktyczna władza spoczywała w ręku Generalnego Sekretariatu.

Miała ona jednak zbyt ogólnikowy charakter i nie rozładowała sytuacji na wsi. 567. Na nowym kongresie ruchu faszystowskiego. faszyzm cieszył się też dużą popularnością wśród urzędników. jakkolwiek stosowano wobec nich ostre represje. która lepiej zabezpieczałaby utrzymanie istniejącego układu społecznego. Już zresztą przed wyborami zaczęła się próba sił między obozem rewolucyjnym a burżuazją.A. które zdawały się zapowiadać wybuch rewolucji. który kandydował w Mediolanie poniósł druzgocącą klęskę. squadre d’azione. wystąpień. faszyzm nabrał charakteru zdecydowanie zachowawczego pod względem społecznym.2. Lata napięcia rewolucyjnego W listopadzie 1919 r. nawet wśród młodzieży studenckiej. . Pod tym naciskiem parlament musiał uchwalić ustawę o przekazaniu chłopom nieuprawnionych gruntów. Mussolini. który przybrał odtąd nazwę Narodowej Partii Faszystowskiej. zmusiło Mussoliniego do wyrażenia gotowości zaprzestania walk wewnętrznych. Stworzyło to podatny grunt dla ugrupowań faszystowskich. cit.. Mussolini sprecyzował nowy program ruchu. Główną bazę społeczną ruchu stanowiło drobnomieszczaństwo i średnia burżuazja oraz chłopi. Pod hasłami patriotycznymi walki z wrogami ojczyzny bojówki faszystowskie wymierzały swą „sprawiedliwość”. jak i drobnym posiadaczom ziemskim propaganda socjalistyczna popchnęła zaniepokojonych o swą własność chłopów do współdziałania z obszarnikami. Powstawały całe oddziały takich wolontariuszy. Zarazem udział w wyborach jakby zalegalizował faszystów jako partię polityczną w oczach opinii publicznej. w których po raz pierwszy zastosowano zasadę powszechnego i proporcjonalnego głosowania. s. zostały rozpisane terminowo wybory. Wzmocniona została dyscyplina wewnątrzpartyjna. Polityka społeczna miała się oprzeć na założeniach solidarystycznych. a jeżeli nie rezygnował z przekształcenia machiny państwowej. Chłopi nie ustępowali. Program ten odzwierciedlał głęboką przemianę. Powtarzające się strajki i niepokoje przy słabości władz podporządkowanych skłaniały fabrykantów i wielkich posiadaczy ziemskich do tworzenia własnych uzbrojonych straży. Istotne poparcie zapewnili mu 8 J. w Rzymie. to chodziło o stworzenie struktury. niszcząc lub grabiąc. które dokonywały napadów na strajkujących robotników.2. porozumieniu między pracodawcami a pracownikami. jakiej uległ ruch faszystowski. Jednakże wystąpienie nowego kierownika rządu Bonomiego przeciwko aktom przemocy.odbyły się wybory. Gierowski: Historia Włoch…. którzy zaostrzyli teraz krytykę rządów parlamentarnych i kontynuowali akty przemocy.9 listopada 1921 r. W efekcie w Izbie Deputowanych zasiadło 35 faszystów pod przewodnictwem Mussoliniego. Wszystko to było wodą na młyn faszystów. Żywiołowe wystąpienia ogarnęły również wieś włoską. nadając organizacji charakter ściśle zhierarchizowany z Komitetem Centralnym i sekretarzem generalnym na czele. Dla zapewnienia wpływu na młodzież powołano ruch nazwany Awangardową Młodzieżą Faszystowską. Całe Włochy zostały objęte falą strajków. zaburzeń. usiłowali zdobyć sprawiedliwość na własną rękę. izby pracy czy ośrodki kulturalne. który odbył się 7 . Gdy chłopi nie doczekali się podziału latyfundiów i przyznania im ziemi. . Zaczęły się mnożyć specjalne bojówki. op. W 1921 r. a sytuacja rządzących liberałów stała się bardzo trudna. Odwoływał się przy tym do uczuć narodowych. gdzie skierowania zarówno przeciwko wielkim. mordując lub zabijając. w których faszyści wystąpili jako kandydaci bloku narodowego wraz z liberałami. zwłaszcza w Emilii. wolnych zawodów. 15 maja 1921 r. który traktował ich jako „pluton czynu i egzekucji”8.

Sam Mussolini przemawiając 20 września w Udine zapewnił nienaruszalność monarchii. s. Stąd też znaczna część prasy prowadziła kampanię korzystną dla faszyzmu. „Państwo faszystowskie odzyskuje w pełni swój charakter moralny. W miarę jednak rosły wpływy żywiołów konserwatywnych wśród faszystów. sztylety i nieodzowne pałki. w tym także uczestnicy zjazdu neapolitańskiego. Albo dadzą nam władzę. 28 października wokół stolicy zgromadziły się oddziały. Następnego dnia Mussolini wyjechał do Mediolanu. Świętem pracy miał się stać dzień założenia starożytnego Rzymu . 55. którzy spodziewali się zabezpieczyć przy jego pomocy od groźby ze strony ruchu robotniczego czy chłopskiego. 2. i w swym pierwszym wystąpieniu wyraził gotowość doprowadzenia do porozumienia między państwem włoskim a Watykanem. gdzie przedstawiciele Contindustria obiecali mu pomoc finansową. jest przede wszystkim. ale o de9 10 P. że czas skończyć z tym nastawieniem. Mussolini mówił. który główne starania obrócił na skompromitowanie rządu i wskazanie jego słabości. Miało to zapewnić utworzenie jedności ekonomicznej w ramach wspólnoty narodowej. M. Borucki: Mussolini….3.. cit. Confindustria (Confederazione Generale dell’ Industria) oraz wielkich właścicieli ziemskich. s. Podobną woltę trzeba było dokonać w stosunku do monarchii. zaczął się w Neapolu drugi zjazd Narodowej Partii Faszystowskiej. bankierzy i właściciele. Marsz na Rzym Sytuacja Włoszech kształtowała się pomyślnie dla Mussoliniego. Jednak zgodnie chyba z założeniami Mussoliniego nie chodziło o zbrojne zajęcie Rzymu. 27 października faszyści zaczęli przejmować władzę na prowincji. Mussolini zażądał na nim przyznania faszystom najważniejszych tek w rządzie i rozpisania nowych wyborów. Nawet masoneria zapewniała Mussoliniego o poparciu. tworzyli własne urzędy. zbiegając się do Rzymu i chwytając za gardziel nędzną klasę panujących polityków” 10. co więcej. Gdy nie udało im się wprowadzić swych ludzi. albo ją weźmiemy. co aprobowały manifestujące tłumy „czarnych koszul”. podjęła marsz na Rzym. Faszyści starali się opanować istniejące instytucje państwowe. wyłącznie.przemysłowcy. zmieniał się ich stosunek do monarchii. co oświadczamy otwarcie…” 9. deputowani faszystowscy nie pojawili się na sali obrad. W razie nieprzyjęcia tych warunków groził marszem na Rzym.21 kwietnia. zmęczonego latami wojny i napięcia społecznego. podjął też starania o pozyskanie sobie Kościoła i monarchii. Faszyści mogli liczyć na przychylne stanowisko wielu dowódców wojskowych i policji. Nie zaprzestali zresztą faszyści oddziaływać postrachem. Monelli: Mussolini. ale jest faszystowskie. 24 października 1921 r. Warszawa 1973. uzbrojone w krótką broń palną. op. Faszyści zajmowali początkowo stanowisko wyraźnie antyklerykalne. znęcały się nadal nad przeciwnikami politycznymi. Katolicyzm uzupełnia je. który zabiegał o poparcie i pomoc finansową ze strony przemysłowców włoskich stowarzyszonych w Powszechnym Zjednoczeniu Przemysłowym. . do głębi faszystowskie. 159. tzw. Jednocześnie milicja faszystowska. Jednak po zdobyciu miejsca w parlamencie Mussolini uznał. Założyciele faszyzmu akcentowali swe sympatie republikańskie i jeszcze przy uroczystym otwarciu obrad parlamentu w 1921 r. Mussolini. konkurujące na swój sposób z urzędami państwowymi. sprzyjało im wreszcie ogólne nastawienie społeczeństwa. Bojówki „czarnych koszul”. „…Dążymy do rządzenia narodem (…). jest katolickie.

Wbrew głoszonym dawniej hasłom Mussolini rozpoczął politykę gospodarczo-społeczną pod znakiem jej liberalizacji i ograniczenia udziału państwa. nadając kierunek poczynaniom rządu. Jej decyzje poprzedzały zwykle uchwały i dekrety rady ministrów.24 październik 1922 r. Emilio de Bono13. Gruntowej reorganizacji ulegały organa bezpieczeństwa i policji: zwolniono z pracy niemal połowę dawnych karabinierów. że król i parlament utrzymali swe pozycje. jeżeli przewagę w nich miała lewica. cit. s. Było to zgodne 11 12 J. III. że był to tylko wstęp do dyktatury. która wymusiłaby ustępstwa na rzecz faszystów. Mussolini nie miał wprawdzie zamiaru rezygnować z rządów policyjnych. Dowódcami byli konsulowie. łącznie z ministrami. w którego skład wchodzili członkowie partii oraz wyżsi urzędnicy faszyści. zmierzał je jednak oprzeć na nowych podstawach12. co zachowali neutralność. cit. WSTAWIĆ ZDJĘCIE Fot. Gierowski: Historia Włoch….1. 13 M. rozwiązano Gwardię Królewską i policję celno-fiskalną. Na drodze do dyktatury faszystowskiej Przez najbliższe lata Mussolini zdołał uśpić społeczeństwo włoskie poczuciem złudnego bezpieczeństwa. podtrzymując wrażenie. co udzielili swego poparcia. op. 96. Szefem milicji został jeden z najbliższych współpracowników duce. Decydujący głos w Wielkiej Radzie należał do Mussoliniego.monstrację polityczną. Likwidacji uległy rady samorządowe. był tylko zamachem stanu popartym przez rewoltę zbrojną. op. Był to organ partyjny. jak i tych. on ustalał jego skład i porządek obrad. a jej trzon stanowiły bojówki „czarnych koszul”. Rada stanowiła swego rodzaju „organ doradczy” Mussoliniego. Składała się ona z dobrze wyszkolonych ochotników.. Źródło: P. Ponieważ nie nastąpiły żadne zmiany społeczne.. Jednocześnie organy administracji państwowej i policja przechodziły powoli w ręce faszystów. cit. Gierowski: Historia Włoch…. Jedną z pierwszych uchwał Wielkiej Rady było powołanie milicji faszystowskiej – Ochotniczej Milicji Bezpieczeństwa Narodowego (Milizia Volontaria per na Sicurezza Nazionale). Gra ta skończyła się sukcesem. J.A. s. 573.. Marsz na Rzym . uspokoiło to zarówno tych. seniorowie. tworząc legiony. W tym momencie Duce mógł wezwać milicję faszystowską do odbycia zwycięskiej defilady przed pałacem królewskim i opuszczenia Rzymu11. WŁOCHY POD RZĄDAMI FASZYSTÓW 3. Dla nowych poczynań organizacyjnych istotne stało się utworzenie Wielkiej Rady Faszystowskiej. Wiktor Emanuel III powierzył mu 30 października misję stworzenia nowego gabinetu. Monelli: Mussolini. Po pewnym czasie okazało się. s. którzy chętnie swój przewrót oceniali jako rewolucję. centurionowie i dekurionowie. 572. Dało mu to okazję do kolejnego niszczenia grup i stronnictw opozycyjnych. Hierarchię wojskową oparto na starożytnych wzorach rzymskich. której inauguracyjne posiedzenie odbyło się 12 stycznia 1923 r. s. wielu tajnych agentów.A. 3. Warszawa 1937. Marsz na Rzym wbrew stanowisku faszystów. Gdy Mussolini odrzucił możliwość udziału w nowym rządzie kierowanym przez Salandrę. . kohorty. 64. op. Borucki: Mussolini…. centurie i manipuły.

Na posiedzeniu parlamentu zapowiedział wyjaśnienie całej sprawy i ukaranie winnych. a następnie zamordowany. nawet z niewielką grupą pozyskanych socjalistów. Nikt już chyba nie miał iluzji. przynosząc oczywiście zwycięstwo faszystom14. że biorę na siebie całkowitą odpowiedzialność polityczną. Mussolini wygłosił w Izbie Deputowanych przemówienie. wystarczają. 15 lipca 1923 roku zostało opracowane prawo wyborcze. Jeżeli faszyści byli szajką przestępczą. Wzburzenie opinii publicznej było tak wielkie. a wybory odbyły się 6 kwietnia 1924 r. obfitująca w niesłychane gwałty faszystowskie. Coraz słabsza stawała się pozycja robotników. że „monstrualna prowokacja” Matteottiego zasługuje na coś więcej niż słowną odpowiedź. wspierany przez własną potężną milicję. faszyści nie cofali się przed nowymi atakami gwałtu. która uzyskała największą liczbę głosów (co najmniej 25%). mniej lub więcej wypaczone. 10 marca Matteotti został porwany przez bojówkę faszystowską. Upojenie faszystów odniesionymi sukcesami przytłumiło wystąpienie sekretarza socjalistów unitarystów . 3 stycznia 1925 r. wstrzymał realizację dekretów o podziale ziemi: przestały działać komisje do ustalania cen. Oczywiście w nowej sytuacji. Jakkolwiek Mussolini wykorzystywał przede wszystkim swe możliwości kierowania rządu do prowadzenia polityki. to bierzcie pal i bierzcie sznur. Partia. poprzez różne środki nacisku administracyjnego. jeżeli wszystkie gwałty były wynikiem pewnego określonego klimatu histo14 M. że faszyści nie mieli odwagi pokazywać się w czarnych koszulach w miejscach publicznych. Zaprzeczał w nim wprawdzie wydaniu rozkazów napadów na antyfaszystów. Jednakże znalezienie zwłok Matteottiego w połowie sierpnia znów ożywiło nastroje opozycyjne.. . Przy jego pomocy. że Powszechna Konferencja Pracy traciła swych członków na rzecz faszystowskich związków zawodowych. Dzięki temu sami faszyści mieli większość w izbie liczącej 535 deputowanych.z życzeniami wielkich przemysłowców. Zniósł więc Mussolini obowiązek notowania nazwisk właścicieli na papierach wartościowych. Mussolini zapewnił sobie zwycięstwo. Duce był gotów do działania. zakwestionował on legalność wyborów. których stowarzyszenie Confidustira zyskało sobie prawa wyłącznej reprezentacji. że rządy faszystowskie mogą utrzymać się w granicach demokracji parlamentarnej. co wprowadziło faszystów w zamieszanie i wściekłość. Faszyści rozwinęli wielką machinę propagandową. pozostała 1/3 miała być rozdzielona między wszystkie inne partie. w którym każda partia mogła wystawić tylko jedną listę. przy czym usunął najbardziej skompromitowanych Rossiego i de Bono z ich stanowisk. W rezultacie pod blokiem Mussoliniego do walki stanęło 7 rywalizujących stronnictw. Faszystom udało się stworzyć wspólny blok z częścią starych liberałów. moralną. Na początku debaty 30 maja 1924 r. tym bardziej. Borucki: Mussolini…. w wyniku którego nowa ordynacja wprowadzała w Izbie Poselskiej 535 miejsc i czyniła z całego kraju jeden okręg wyborczy. jego zwycięstwo było pewne. w wyniku której dawny parlament rozwiązano na początku roku 1924. Dzień pracy mógł być przedłużany do 10 godzin.. otrzyma 2/3 miejsc w parlamencie. które równało się z ostatecznym zerwaniem z rządami komunistycznymi. Mussolini zapowiadał. prawicowych popolarów.Matteottiego. historyczną za wszystko. s. by powiesić człowieka. op. zniesiono cła na specjalne artykuły zbytku i przepisy ochronne wobec lokatorów. co się stało. a nawet terror. cit. kiedy faszyzm się rozrósł i panował nad całymi Włochami. 68. Jeżeli słowa. W bloku tym faszyści mieli zresztą zapewnioną z góry większość miejsc. właśnie przy tej okazji powołany został Urząd Propagandy. ale zarazem powiedział: „Oświadczam. Rozpoczęła się kampania wyborcza. Kapitał prywatny przejął telefony oraz towarzystwa ubezpieczeniowe. które miały miejsce zastraszyć przeciwników. Mussolini zaczął od pozyskiwania sobie wpływu na opinie publiczną.

Fiłatow: Upadek włoskiego faszyzmu. działający obok zwykłych sądów. które prowadziły do formalnego sankcjonowania dyktatury partii faszystowskiej. Jej podstawa prawna była formalnie biorąc zgodna z praktyką państwa konstytucyjnego. Reżim faszystowski Faszyzm włoski nie był wytworem założeń doktrynalnych. Ustawa z 31 grudnia 1926 r. tzw. Jakkolwiek Mussolini uważał powszechne wybory za fikcję. Litery OVRA rozszyfrowane są zazwyczaj. lecz pozostawione pod nadzorem policji16. które powstały raczej dla uzasadnienia dokonanych zmian. „pupilek reżimu faszystowskiego” – podlegająca bezpośrednio Mussoliniemu. Monelli: Mussolini…. 3. Zlikwidowane zostały koła neofaszystowskie organizujące publiczne dyskusje. Od 1926 r. Sprawy rozpatrywane przez ten trybunał kończyły się z reguły wyrokami skazującymi na największy okres uwięzienia. jedyną legalną partią polityczną byli już tylko faszyści. a także oddziały Wolnych Włoch. Jeżeli policja nie dysponowała dostateczną ilością zarzutów. Sekretarzem partii faszystowskiej został w lutym 1925 roku Farinacci. przewidziany przez ustawodawstwo faszystowskie. op. Ustalone zostały „prawa faszystowskie”. w odrzucaniu wysuwanych przez lewicę postulatów reform społeczno-gospodarczych. od przejęcia przez Mussoliniego nieograniczonej władzy dyktatorskiej. 41. Warszawa 1977. W skład jego wchodzili oficerowie milicji faszystowskiej. to wywoziła ich na zesłanie w trybie administracyjnym na wyspy: Usticę. Kandydaci na deputowanych mieli być podawani przez korporacje i zatwierdzani na wspólnej liście przez Wielką Radę. Kierowano tam często osoby uniewinnione przez Trybunał Specjalny z powodu całkowitego braku dowodów winy. Był przy tym o wiele bardziej zdecydowany w negocjacji. „Trybunał Specjalny”. Rozwijał się w wyniku przystosowywania się do aktualnych możliwości. Dekret z 24 grudnia 1925 r. . jako skrót nazwy: „Organizacja do spraw 15 16 P. Zarazem nastąpiło ograniczenie inicjatywy ustawodawczej parlamentu przez uzależnienie jej od zgody premiera. Niemniej w maju 1928 r. utrzymał wszakże parlament. Od 1926 r. OVRA (Opera Volontaria di Repressione Antifascista) – specjalna policja polityczna. jak i cały wprowadzony system organizacji państwa i społeczeństwa miały służyć realizacji polityki Duce. s.. Nowocześnie zorganizowane państwo faszystowskie miało stać się najwyższą wartością. G. aby móc przekazać aresztowanych sądowi. Ventotene.2. ponieważ ja stworzyłem ten klimat propagandą trwającą od interwencji po dzień dzisiejszy” 15. O atrybutach i prerogatywach szefa rządu znosił odpowiedzialność premiera i rządu przed parlamentem. niż w tworzeniu własnych rozwiązań. zmienił system wyborczy. Jednakże po wystąpieniu Mussoliniego zaczęły się surowe represje przeciwko opozycji. zasady. W szybkim tempie następowała reorganizacja państwa. zastępując go nowym organem o fikcyjnych kompetencjach pod nazwą Izba Związków i Korporacji). upoważniała radę ministrów do ogłaszania dekretów z mocą ustawy parlamentarnej. zarówno partia faszystowska. Ponzę. Niemniej dla zabezpieczenia się przed opozycją wprowadzono w 1927 r. który wszelkimi środkami przyspieszył faszyzację Włoch. Tylko król mógł powołać i odwołać pierwszego ministra. W rzeczywistości był to definitywny koniec rządów parlamentarnych. „Prawa faszystowskie” przyjęte zostały przez parlament włoski. Lampedusę i in.rycznego. (W 1939 r. W tymże roku powstała Organizacja Ochotnicza do Walki z Antyfaszyzmem. ja ponoszę za to odpowiedzialność. cit.S. co nadawało dyktaturze pozory legalizmu. politycznego. Mussolini w ogóle zniósł parlament. 129. s.

którymi się powszechnie posługiwano19. 18 G. era faszystowska. W 1925 r. których jedynym produkcyjnym zadaniem było uzyskiwanie subsydiów państwowych.3. Odpowiednie syndykaty zawierały umowy o wynagrodzenie za pracę. za G. że od objęcia przez nich władzy zaczyna się nowy etap w dziejach. że istniały nawet zwyczajowe „taksy”. op. op. 7. Zresztą cały aparat państwa faszystowskiego cechowała nadmierna rozbudowa biurokracji z jej wszelkimi wadami.po włosku piovra. że obserwuje ich i analizuje oko. aby nazwa organizacji i jej funkcje zostały owiane tajemnicą. 584. cit. Martinelli: L’OVRA . cit. s. opartych na zasadach solidaryzmu. Szczególne znaczenie przypisywali teoretycy faszystowscy stworzeniu systemu korporacyjnego. s. jednakże Bocchini . Fiłatow: Upadek włoskiego…. s. Sam Duce nie myślał wprawdzie o robieniu pieniędzy.. że te cztery litery są zakończeniem słowa „ośmiornica” . w swych pamiętnikach twierdzi. by stać się cywilizacją XX wieku”. Według niego Mussolini chciał. 42. 19 J. Powstały fikcyjne obszary przemysłowe czy fabryki.naczelnik policji. przystąpili faszyści natychmiast po objęciu władzy. Gierowski: Historia Włoch…. Ewentualne spory rozpatrywała instytucja nadrzędna.S. s. lecz wykrywania najmniejszych oznak nastrojów opozycyjnych18. Do rozbudowy własnych związków zawodowych. jak gigantyczna ośmiornica”17 (wypowiedź Mussoliniego). śledzeniem przeciwników reżimu w kraju. Doktryna faszystowska i standaryzacja kultury Wprawdzie faszyści głosili. Każdemu syndykatowi pracowników miał odpowiadać syndykat pracodawców z tej samej dziedziny. które były odtąd uważane za jedyne legalne przedstawicielstwa pracodawców i pracowników. Każdy Włoch znajdować się będzie jak gdyby na muszce karabinu. Tak wyglądał system. Strajki lub lokauty były zabronione: za naruszenie tej zasady groziło pracownikom więzienie.S. cit. jak olbrzymi smok. przekazywaniem sądom lub rozprawianiem się z patriotami włoskimi bez sądu. hierarchowie i rasowie prześcigali się w przywłaszczaniu pieniędzy publicznych i korupcji. w zasięgu rąk gotowych do schwytania go w każdej chwili. że antagonizmy między pracą a kapitałem powinny być podporządkowane interesowi narodowemu. że znajdują się pod kontrolą. wprowadzana jednak przez nich doktryna była zjawi17 F. którego nikt nie zdoła wykryć. Dało to możliwość policji faszystowskiej kontrolowania nie tylko nastrojów i opinii społeczeństwa. Pole działania tajnej policji stopniowo się poszerzało. wysyłaniem swych agentów i prowokatorów do emigracyjnych organizacji antyfaszystowskich. „Specjalną inspekcję policji powinniśmy przekształcić w organizację tajną. potężną i wszechogarniającą.A. 41. op. Opublikowane po wojnie spisy agentów OVRA wykazały.Ingwilacji i Stłumienia Antyfaszyzmu”. 3. W rzeczywistości głównym zadaniem korporacji było utrzymanie robotników i wszelkich pracowników w ściśle scentralizowanych i zależnych od władz państwowych związkach zawodowych. Powinna ona objąć cały kraj. o którym Mussolini mówił. Nowa organizacja będzie dysponować nieograniczoną władzą i nieograniczonymi możliwościami.. cyt. Fiłatow: Upadek włoskiego faszyzmu…. że społeczeństwo włoskie objęte było ich kontrolą rzeczywiście szeroko i wszechstronnie. Była to machina dość kosztowna i podobnie jak inne instytucje faszystowskie podatna na korupcję i nadużycia. Wszyscy Włosi powinni czuć w każdej chwili. . Bologna 1967. Trybunał Pracy. Podstawą systemu korporacyjnego była teza. że był „przeznaczony. ustalone zostały zasady współpracy między Konfederacją Przemysłodawców i Generalną Konfederacją Faszystowskich Korporacji Zawodowych. Od połowy lat trzydziestych korupcja stała się zjawiskiem tak normalnym. łącznie z korupcją. ale już jego najbliższe otoczenie. Początkowo OVRA zajmowała się prawie wyłącznie zwalczaniem antyfaszystów..

Wśród sloganów Mussoliniego. „Wierz. że tylko przez silne. W doktrynie faszystowskiej zebrało się wiele elementów z różnych koncepcji: obok głębokiej pogardy dla systemu parlamentarnego faszyzm zapożyczył od Sorela ideę gwałtu jako wielkiej siły oczyszczającej w historii. Zmierczak: Historia doktryn…. Początkowo Mussolini. M. op. że będą służyć faszyzmowi. cit. M. Głosząc specyficzną moralność państwa „etycznego” autorzy stwierdzali. 22 H. „nie żałując własne krwi” . 588. nie przykładał większej wagi do filozoficznego uzasadnienia swych poczynań. 335. J.pisał Mussolini w „Doktrynie faszyzmu”. s. w których od dziecka każdy miał znaleźć swoje miejsce.. Najpierw faszyzm stawiał na pierwszym planie „działanie”. jeden wódz czy Duce ma zawsze rację20. jedno państwo. podporządkować się.A.. wymalowanych wzdłuż dróg. scentralizowane państwo może we Włoszech nastąpić pełny proces integracji narodowej. Zwycięzcy konkursu 20 21 H. Olszewski. Była to organizacja typu wojskowego.Włoska Młodzież Liktorska. W doktrynie faszystowskiej za nierealne uważane były wszelkie koncepcje wiecznego pokoju. op. Państwo faszystowskie miało odrzucać grę interesów poszczególnych warstw i opierać się na aprobacie i mobilizacji mas.„dla faszysty nie istnieje i nie może istnieć nic poza państwem” 22 . przy czym chodziło o wiarę w wodza. a nie w doktrynę partii. Natomiast młodzież studencka skupiona była w organizacji – Faszystowska Grupa Uniwersytecka (GUF) – powstałej w 1934 r. Charyzmatyczny typ legitymacji władzy wodzów faszystowskich był istotnym elementem ideologii faszystowskiej. że faszystowska koncepcja państwa obejmuje wszystko. której zadaniem było przyswojenie młodzieży stylu „życia w zespole faszystowskim” oraz przysposobienie wojskowe. walczyć”. . słuchaj i walcz” – nakazywał czwarty artykuł faszystowskiego statutu. Olszewski. cit. natomiast przyjęta była teza. lekcja zjednoczenia narodowego w czasie wielkiej wojny były też wykorzystywane przez faszyzm do tworzenia nowych Włochów. 336. od Maurrasa mit społeczeństwa. zwłaszcza włączenia się tych klas. powstała w 1937 r. które zwalcza antynomie kapitalizmu wracając ku wyidealizowanemu średniowieczu. głosiło: „Wierzyć. Z czasem jednak znaleźli się ludzie. Państwo jest bowiem totalne. Doświadczenia wojenne. Zmierczak: Historia doktryn…. op. Znajdowało to wyraz w takich hasłach jak: jeden naród. Wyrazem jej było powołanie licznych organizacji masowych. Za przykład organizacji masowej posłużyć może GIL . W ten sposób ideologia nacjonalistyczna została przyswojona przez faszyzm. podobnie jak hasło partii faszystowskiej. Typowy dla faszyzmu kult państwa wynikał z przekonania. cit. Do jej zadań należało przeprowadzenie corocznych „konkursów liktorskich”. wydanej w 1931 r. Mussolini wraz z tym ostatnim przygotował do „Włoskiej encyklopedii”. Gierowski: Historia Włoch…. Chłopcy włoscy po ukończeniu sześciu lat składali przysięgę.skiem wtórnym i wynikała w większym stopniu z praktyki politycznej niż z założeń teoretycznych. Giuseppe Bottai i zwłaszcza Gioranni Gentile. Futuryści przekazali mu śmiałość sformułowań. s. którzy o to zadbali. powtarzało się często: „Nic nie zdołało się uzyskać w historii bez przelewu krwi” . jak Gioacchino Volpe. dla którego jeden bojówkarz był wart dwu filozofów. które nie uczestniczyły w dziele zjednoczenia. nacjonaliści koncepcję państwa korporacyjnego i przeniesienie idei walki klas na stosunki między bogatymi i biednymi państwami21. że dopiero wojna jest w stanie wyzwolić pełną energię człowieka. Były to konferencje. wszechobecne . na które wszystkie wyższe uczelnie delegowały zwycięzców konkursów selekcyjnych dla uczestniczenia w dyskusji wokół przygotowanych tematów z zakresu polityki i kultury. poza państwem nie mogą istnieć żadne wartości.. Hasło GIL. s. od Nietschego i D’Annuzia ideę wielkiego wodza charyzmatycznego. Wódz stawał się uosobieniem narodu i państwa. artykuł o faszyzmie.

G. Zadaniem tej szkoły było rozpowszechnianie wśród młodzieży mistycznej wiary w faszyzm. nie żądając w zamian niczego” 24. s.. Jednym z nich było włączanie intelektualistów do odpowiedniej korporacji. Faszyzm wycisnął wyraźne piętno na programach poszczególnych przedmiotów. przekształcenie jej fanatyków. Powstała Narodowa Rada Badań pod kierunkiem Pietro Badoglio i Guglielmo Marconiego. s. który nadzorował działalność humanistycznych instytutów naukowo-badawczych. Fiłatow: Upadek włoskiego…. że reżim faszystowski tylko w ograniczonym stopniu zdolny był prowadzić politykę uniformizacji kulturalnej i że ograniczała się ona do przejawów zewnętrznych. w myśl założeń przywódców faszystowskich miały kształtować faszystowską elitę intelektualną23. op. op. na postawach nauczycieli. na podręcznikach. Wykłady liktorskie. aby działalność tych instytutów i ich program naukowy odpowiadał interesom polityki reżimu faszystowskiego.S. lecz również podporządkowanie faszyzmowi całego życia kulturalnego i narodowego. „gotowych oddać wszystko. 41. Brak wyraźnej doktryny powodował wszakże. cit. Fiłatow: Upadek włoskiego…. Charakterystycznym tworem Instytutu Kultury Faszystowskiej była „Szkoła Mistyki Faszystowskiej”. Państwo faszystowskie przejęło też pełną kontrolę nad radiem: w tym celu w 1927 r.ogólnonarodowego uzyskiwali miano „liktorów” w danej dziedzinie na okres jednego roku. cit. 29. W 1937 r. 23 24 G. przy aktywnym udziale tego ministerstwa utworzono Narodowy Instytut Kultury Faszystowskiej. Ministerstwo Kultury Narodowej. Czuwał on nad tym.S. powstała specjalna organizacja. . która potem przejęła nazwę Radio Italiano. założone zostało w 1937 r. do którego zadań należało nie tylko kontrolowanie prasy i stosowanie działalności propagandowej. Gusty artystyczne przywódców faszyzmu kształtowały się pod wpływem wzorów imperium rzymskiego..

WSTAWIĆ SCHEMAT (będzie poprzeczny) .

Mussolini starał się objąć kontrolę nad całym ruchem. który podważył tradycyjne zasady teatru.. który zwrócił uwagę na możliwości muzyki symfonicznej. Zdając sobie sprawę. rondyści. redagował również jedyne niezależne czasopismo „La Critica”. które kształtowało gusty literackie i przyczyniło się do powstania całej szkoły historyków literatury i krytyków o dość liberalnym nastawieniu. jak dalece wydarzenia sportowe. Typową przedstawicielką tych podstaw w prozie włoskiej była Gianna Manzini. W 1934 r. Nie bez znaczenia dla rozwoju literatury włoskiej doby międzywojennej były także czasopisma „La Voce” i „La Ronda”. W latach trzydziestych obok tej literatury unikającej konfrontacji z rzeczywistością pojawiła się również literatura bardziej krytyczna. oczywiście starorzymskich. był Ottorino Respight. Skończył jednak jako przeciwnik faszyzmu i gloryfikowanej przez niego wojny. zwłaszcza amerykańskie. Crose mógł wydawać swe dzieła. jego wysoka pozycja międzynarodowa chroniła go przed prześladowaniami. w której pisarz bezlitośnie ukazał „straszne mieszczaństwo” doby faszyzmu. tzw. choćby mecze piłki nożnej. Jakkolwiek faszyzm starał się wycisnąć piętno na całej twórczości. który początkowo usiłował wiązać elementy kultury ludowej ze „stylem faszystowskim”. cit. Jednym z pierwszych kompozytorów. Wielkimi odnowicielami muzyki włoskiej byli 25 G. Wśród publiczności większym powodzeniem niż krajowe cieszyły się wszakże filmy zagraniczne. znacznie jednak wcześniej pozyskali sobie oddanych wielbicieli we Włoszech. s. albo uciekali się w swej twórczości od otaczającej rzeczywistości. Jej zapowiedź stanowili „Obojętni” Alberto Moravii. Również sport był wykorzystywany do celów propagandowych. 29. rasa – podstawa podstaw wszelkiego rozkwitu duchowego i stabilności życia. Wprawdzie uznanie międzynarodowe przypadło lirykom włoskim dopiero po wojnie. osiągając napięcie dramatyczne nie przez dynamiczną akcję. krew. co skłaniało władze do restrykcji i ograniczania ich ilości. rzeczywisty jego wpływ na pisarzy i artystów był ograniczony. ale pogłębioną analizę osobowości. Istotny przełom przechodzi muzyka włoska. by nawiązać do tradycji.S. zwycięstwa sportowe zaś obchodzono jak wielkie sukcesy narodowe. Jakkolwiek zajął ostatecznie stanowisko negatywne wobec faszyzmu. . głosiła hasła apolityczności sztuki i literatury. Typowe były pod tym względem wysiłki Curzio Malapartego. sport nie jest rozrywką. Włoski Komitet Olimpijski został podporządkowany władzom partii. dla człowieka ery faszystowskiej.W ograniczonym stopniu wypełniał swe zadania propagandowe film. op. Znakomitą pozycję zapewniła sobie w dobie międzywojenej poezja włoska. Brakowało bowiem filmów wybitnych. Jednakże na rozwój literatury włoskiej wpływ miał również Benedetto Crose i jego teza o autonomii sztuki. którego „Fontanny rzymskie” i „Pinie rzymskie” należą do cieszących się dużą popularnością utworów impresjonistycznych. Jej najwybitniejsze dzieło „Krogulec” (La Sparviera) ukazało się dopiero w 1956 r. Grupa zwolenników tego kierunku. zwłaszcza liryka. W dziedzinie dramaturgii wyjątkową postacią był Luigi Pirandello. lecz palącą potrzebą” 25. Ludzie obdarzeni większymi zdolnościami albo starali się wykrzesać jakieś wartości z doktryny faszystowskiej. co władze faszystowskie wykorzystywały. poruszały masy. Fiłatow: Upadek włoskiego…. Największym powodzeniem cieszyły się filmy historyczne. Mussolini oświadczył sportowcom: „Człowiek – to przede wszystkim ciało. zwłaszcza głoszony przez drugie z nich nawrót do tradycji klasycznej. Po wprowadzeniu dźwięku chętnie oglądane były także filmy oparte na wątkach operowych czy nawiązujących do życia wielkich kompozytorów.

Alfreso Cassela oraz Gian Francesco Malipiero a za najwybitniejszego kompozytora włoskiego XX w. Z intelektualistów atrakcyjny był za granicą Gentile – jako organizator szkolnictwa i nauki. by nic nie naruszyło „świętego charakteru” Rzymu jako centrum religijnego. opracowana z udziałem szerokiego kręgu uczonych. s. 47. do jego obowiązków należały też starania. rozgłośni radiowej. który protestował przeciwko ograniczeniu roli Kościoła do nauczania prawd wiary. 89. Pakty laterańskie składały się z traktatu. W ręku Kościoła miało pozostać zawieranie małżeństwa. Nastąpiły też pewne ograniczenia w swobodzie kultu i propagowania wyznań protestanckich.4. Miasto Watykan miało prawo do posiadania własnej armii. Kościół uznawał formalnie istnienie państwa włoskiego. Źródło: M. konwencji finansowej i konkordatu. Rząd włoski brał ją w opiekę. policji. Borucki: Mussolini. biskupi jednak mieli zastrzeżoną swobodę publikowania swych pism oficjalnych. Postanowienia konkordatu ustalały religię katolicką za „jedyną religię państwową” we Włoszech.A. Pius XI ogłosił encyklikę Non abbiamo bisogno. 3. i która wywołała ostry sprzeciw faszystów. s. ze uzyska lepsze warunki rozwiązania „sprawy rzymskiej”. Faszyzm włoski i jego przedstawiciele nie wywierali szerokiego zainteresowania w świecie kultury europejskiej. Był on bowiem zgodny z zasadą: „Wszystko w państwie. który występował początkowo jako wróg Kościoła. Trudno było bowiem myśleć o pełnym autokratyzmie bez podporządkowania tej instrukcji. Byłą to utworzona przez Piusa XI w 1922 r. w którego skład wchodził również Rzym. 11 lutego 1929 r. która przez wieki wpływała na kształtowanie się mentalności Włochów. wystąpiły tylko sporadyczne tego przejawy. Już dyskusja nad interpretacją tych układów wykazała rozbieżność stanowisk Mussoliniego i Piusa XI. op. może być uznany Luigi Dallapiccola. którzy z rezerwą czy niechęcią odnosili się do faszyzmu26. jak i przed wyborami 1924 r. s. Podpisanie przez Mussoliniego Traktatów Laterańskich w 1929 r. Gierowski: Historia Włoch…. Zresztą konflikt między państwem a Kościołem przez pakty laterańskie nie został całkowicie zlikwidowany. cit. która obejmowała ludzi świeckich. nawet więzienia. z czasem docenił znaczenie tej instytucji i poszedł na wyraźne ustępstwa zarówno w dobie marszu na Rzym. W 1931 r. Poważniejszą przyczyną zagadnienia stosunków stała się sprawa Akcji Katolickiej. Madajczyk: Kultura europejska a faszyzm. Mussolini. że pozyskany przez ustępstwa Kościół stanie się jedną z podstaw ich władzy. organizacja. . 596. Wydawnictwo Polskiej Akademii Nauk 1979. 4. Mussolini i sekretarz stanu Gasparii podpisali ugodę w Lateranie. Kościół miał wprawdzie porozumiewać się z rządem przy obsadzaniu diecezji i partii. Wydawnictwo Delta. Na podstawie traktatu powołano Miasto Watykańskie (Città del Vaticano) jako odrębne. gazet.. J. WSTAWIĆ ZDJĘCIE Fot. Porozumienie z Watykanem Niezależny Kościół stanowił jeden z najtrudniejszych problemów dla państwa faszystowskiego. faszyści zaś zakładali. Kościół spodziewał się. suwerenne państwo. sądownictwa. nic poza państwem” 27 . Niezłomną renomę zdobyła encyklopedia włoska. W szkołach podstawowych i średnich wprowadzono przymusową naukę religii. poprzez którą odciął się od zależności od totalitarnego państwa. Układ z Watykanem kończył dzieło kształtowania totalitarnego państwa. Tworzyły się w ten sposób przesłanki nowej 26 27 Cz.

sprawa Fiume (Rijeki). przerzucił się na stronę włoską. ze w 1927 r.sytuacji. który utrudniał poczynania włoskie na Bałkanach. W pierwszych latach rządów faszystowskich był to imperializm stosunkowo ostrożny. z którą zresztą wkrótce nawiązał dobre stosunki. w której Kościół miał występować jako obrońca przeciwko wszechogarniającemu państwu. Gdy odpowiedź grecka nie wypadła całkowicie zadowalająco. Póki była samodzielnym państwem. próby pozyskania Bułgarii. Konieczne więc było podważanie opartego na traktacie wersalskim porządku w Europie i w koloniach. Na Bałkanach najpoważniejszym przeciwnikiem polityki włoskiej stała się Jugosławia. Ważny element w polityce włoskiej stanowiła Austria. zdolne do naruszenia pokoju światowego. POLITYKA ZEWNĘTRZNA MUSSOLINIEGO 4. pretensje włoskie co do Dalmacji. Mussolini wysłał flotę włoską. tym bardziej. został zamordowany na terytorium greckim koło Janiny ze swoimi współpracownikami gen. Głównym obszarem zainteresowania Włoch pozostawały Bałkany i Morze Śródziemne. kierownik włoskiej sekcji komisji mieszanej powołanej przez Radę Ambasadorów do wytyczenia granicy albańskiej. Powiodło się również Mussoliniemu zachować wpływy włoskie w Albanii. przy poparciu Greków i Jugosłowian powstanie Ahmeda Zogu. Mniejsze natomiast zainteresowanie okazywały Włochy związanej z sojuszem z Francją Polsce. rywalizacja o wpływy w Albanii. Jednakże w sierpniu 1923 r. Enrico Tellini. Włochy uznano za państwo agresywne.. Faszyzm reprezentował więc w polityce zewnętrznej tendencje ekspansywne. Rzym bowiem starał się doprowadzić do wyizolowania Jugosławii. Mimo początkowej hałaśliwej propagandy Mussolini kontynuował politykę poprzednich rządów w stosunku do Jugosławii. Gdy objął on władzę. IV. Napięcia budziły: kwestia położenia ludności słowiańskiej pod panowaniem Włoch.1. które doprowadziły do tego. Wystąpienie to naraziło go na ataki ze strony państw zachodnich. Była to ważna lekcja dla Mussoliniego. a przede wszystkim podsycania dążeń rewizjonistycznych Węgier. którym przypadło samo miasto. Wiązało to się jednak ze znacznymi koncesjami politycznymi i ekonomicznymi. że Rzym udzielił mu pomocy finansowej. która zbombardowała i zajęła wyspę Korfu. na podstawie której władze godziły się na utrzymanie Akcji Katolickiej. imperialistyczne. Jednakże została zawarta nowa umowa z rządem włoskim. Tym bardziej bez- . o dość zresztą tradycyjnym charakterze. Włochy miały się stać jednym z pierwszych mocarstw świata. W dążeniu do mocarstwowości Dążenia Mussoliniego do wytworzenia u Włochów poczucia wyjątkowej własnej wartości musiały znaleźć odbicie również w polityce zewnętrznej. Podjęta też został decyzja o podziale obszaru Wolnego Miasta Fiume między Jugosławię a Włochy. Włochy nie musiały się niczego obawiać z tej strony. Jednocześnie zaś Mussolini nabrał trwałego przeświadczenia o słabości Grecji. Albania znalazła się pod faktycznym protektoratem Włoch. Szczególnie niewygodny dla interesów włoskich pozostał sojusz francusko-jugosłowiański. 29 sierpnia Mussolini wystosował ostre ultimatum do rządu ateńskiego z żądaniem wysokiego odszkodowania i obecności przedstawicieli włoskich przy śledztwie. Stąd i starania włoskie o osłabienie Małej Ententy. doprowadził do ratyfikacji dawniej zawartych traktatów przez parlament oraz do podpisania nowego porozumienia w Rzymie 27 stycznia 1924 r. Wybuchło w niej w końcu 1924 r. łączącej Jugosławię z Czechosłowacją i Rumunią. które ustalało warunki pokojowego współistnienia między Włochami a Jugosławią. znajdujący większe odbicie w słowach niż w czynach.

prowadzili wobec mniejszości niemieckiej w południowym Tyrolu. które nie oparłyby się na odpowiednich wielostronnych negocjacjach28. Obawiał się też. które to układy warowały utrzymanie status quo na obszarze naddunajskim.względnie rząd włoski. Francji i Włoch w odpowiedzi na decyzję Hitlera rozbudowy armii wbrew traktatom wersalskim wypowiedzieli się przeciwko wszelkim zmianom w Europie.2. że postępowanie Hitlera otrzeźwiło Mussoliniego. Dotychczas wszelkie jego wystąpienia przeciwko zachodnim „plutokracjom” miały demagogiczny charakter. Hitler nie zamierzał się nikomu podporządkować i parł wyraźnie do Anschlussu. a także mieszczaństwo. Zdawało się. Francuzi dokonali koncesji w Afryce na rzecz Włoch oraz uznalic specjalne prawa Włochów w Tunisie. 2 sierpnia 1928 r. 597-602. marzące o możliwościach emigracyjnych. Podpisany 7 czerwca 1933 r.. Cesarz nie tylko ogłosił konstytucję i przeprowadził 28 J. Wkrótce potem nie oglądając się na stanowisko Włoch Hitler zorganizował krwawy pucz w Wiedniu. W tajnym oświadczeniu premier francuski Pierre Laval pozostawiał Włochom wolne ręce w Afryce Wschodniej. że będzie bronił niezależność Austrii. podpisana została w Rzymie cała seria układów między Francją a Włochami. podobną politykę wynaradawiania jak wobec Słoweńców. które w nowo opanowanych obszarach widziało teren swej ekspansji gospodarczej. które również sprzeciwiały się Anchlussowi. zwłaszcza południa. sprawa Tyrolu jednak stawała się łącznikiem między Niemcami a Austrią. Wojna etiopska. To właśnie przy pomocy włoskiej Etiopia została przyjęta w 1923 r. tronu przez Hajle Syllasje. Nadziejami na zdobycze w Etiopii można było pozyskać masy chłopskie. op. Gierowski: Historia Włoch…. Niemcy i Włochy decydowały o sprawach europejskich. tj. Francja. na którym przedstawiciele Anglii. nie wykluczając rewizji traktatów pokojowych w ramach Ligi Narodów. bowiem niemiecki nacjonalizm zawierał elementy groźne dla Włoch. Włochy podjęły zbrojną inwazję na Etiopię. wobec Etiopii. by nie doszło do jakichś ustępstw francusko-angielskich poza Włochami. Sytuacja uległa zmianie po objęciu w 1930 r. Nastąpiło zbliżenie między Włochami a Francją i Anglią. a zwłaszcza faszyści. Etiopia była tradycyjnym obiektem tej ekspansji. .A. pakt posłużył jednak nie tylko Niemcom hitlerowskim do wydostania się z izolacji i przestał mieć jakiekolwiek znaczenie. Hiszpania i dojrzewanie ruchu antyfaszystowskiego 3 października 1935 r. 4. zaś podpisany został nawet pakt przyjaźni między obu krajami. Teraz zaistniała możliwość pozyskania sojusznika bądź wygrania go przynajmniej przeciwko Francji i Anglii. s. w jakich znajdowały się od czasu kryzysu. Początkowo usiłował więc Mussolini obłaskawić ekspansjonizm niemiecki przy pomocy zachodnich demokracji. w którym Anglia. gdy Niemcy wycofały się z Ligi Narodów. Nowe perspektywy otworzyło dla Mussoliniego objęcie władzy w Niemczech przez Hitlera. 7 stycznia 1935 r. do Ligi Narodów. cit. Anglia poparła to zbliżenie i 11-14 kwietnia odbyło się spotkanie w Stresa. Objecie władzy przez Hitlera tworzyło z niego konkurenta. Mussolini jednak zgromadził wojsko nad granicą austriacką i zapowiedział. Wreszcie zdobycze w Afryce miały ułatwić Włochom wyjście z trudności ekonomicznych. Penetracja kapitału włoskiego na terenie Etiopii nie napotkała większych przeszkód. Miało to być swoiste Święte Przymierze. czyli jak nazywali teraz ten obszar Włosi – w prowincji Górnej Adygi. Hitler musiał ustąpić. Wszelkie protesty pozostawały bezskuteczne. Uzasadniało to zapewne jego inicjatywę paktu czterech.

Rychło stało się jasne. który uważał. przez część dowódców wojskowych z gen. Franco na czele przeciwko rządowi republikańskiemu. incydent w Uol-Uol stworzyć pretekst do wojny. rozprowadzanie po Włoszech tajnych pism i publikacji. ze rozstrzygnięcie powinno zapaść na drodze wojennej. nie próbowała jednak organizować swych zwolenników we Włoszech. która nie . Tymczasem w Etiopii mimo olbrzymiej przewagi technicznej Włochów nie doszło do wojny błyskawicznej. później wojska regularne. Wojsko włoskie zbierało się nad granicą etiopską. Mussolini zdecydował się na podbój. sam Mussolini przejął kierownictwo Ministerstwa Afryki Wschodniej. bądź bywały wywoływane przez nasłanych czy pozyskanych przez reżim prowokatorów. Dowódcą jego został gen. Włochy zadbały by przez tzw. Konflikt jednak przeciągnął się aż do marca 1939 r. Do całkowitego załamania oporu Etiopczyków nigdy wszakże nie doszło. jakie stawiali sobie antyfaszyści. która miała przynieść Włochom „odrobinę miejsca pod słońcem”. które miały ułatwić współdziałanie emigrantów. jak i postawę znacznej części społeczeństwa miał o niewielkie możliwości rozwojowe na terenie Włoch. administracja włoska jednak nie mogła pochwalić się wielkimi osiągnięciami. jakkolwiek Mussolini wydał rozkaz bezwzględnego tępienia przeciwników. ukazanie światu czym jest reżim Mussoliniego. W Etiopii działała partyzantka.. rozpoczęta 17 lipca 1936 r. ochotników najpierw oddziały milicji faszystowskiej. które poruszyłyby opinię publiczną. Wojna domowa w Hiszpanii. zamieniła się w rodzaj prób sił między faszyzmem a lewicą europejską. Poza komunistami jedyną organizacją antyfaszystowską. W tych warunkach zasadnicze znaczenie dla rozwoju ruchu antyfaszystowskiego miało jednak środowisko emigracyjne. łącznie z rozstrzeliwaniem jeńców. ale i zaczął zabiegać o pozawłoskich doradców. Zarówno ze względu na działalność rozbudowanego aparatu policyjnego w państwie faszystowskim. dokonywanie zamachów. Mussolini wysłał do Hiszpanii jako tzw. Nie doszło też nigdy do podejmowania bezpośrednich ataków na państwo Mussoliniego. Gdy trwałe pokojowe podporządkowanie Etiopii okazało się mało realne. a nie przez rokowania. Do największych należała Koncentracja Antyfaszystowska. założona w Paryżu przez liberałów. Zarówno Francja. Wysuwane przez zachodnich polityków propozycje nie odpowiadały jednak Mussoliniemu. Głównym zadaniem. w której ujawni się bojowość oddziałów faszystowskich. Mussolini wyobrażał sobie interwencję w Hiszpanii jako łatwą imprezę. powstały również organizacje. że związane ze zdobyciem Etiopii nadzieje były złudne. żołnierzy włoskich i powodując olbrzymie wydatki. 300 tys. Walki w Hiszpanii otworzyły również nowy etap w dziejach włoskiego ruchu antyfaszystowskiego. angażując w sumie ok. była działalność propagandowa. socjalistów i włoską Ligę Praw Człowieka. Wzywał też do bezwzględnego traktowania przeciwnika. W końcu interweniował wraz z Niemcami w wojnie domowej w Hiszpanii. Wojna etiopska zaciążyła na dalszej polityce Mussoliniego. Mussolini wypowiedział wojnę. niemniej właściwie stale szukali schronienia za granicą Włosi prześladowani z powodów politycznych przez władze faszystowskie. które wynikały bądź to z różnicy przekonań.ograniczone reformy. którzy pomogli mu ograniczyć infiltrację Włoch. Część z tych ludzi nie wierzyła w możliwość walki z reżimem faszystowskim. jak i Anglia skłonne były przystać na opanowanie większej czy mniejszej części Etiopii przez Włochów. Mimo sporów wewnętrznych. Emilio De Bono. Wprawdzie w 1937 r. Największa fala emigracji nastąpiła w dobie secesji awentyńskiej. 2 października 1935 r. Starała się ona rozprowadzać we Włoszech swe czasopismo „La Liberta”.

Nawet w najbliższym otoczeniu Mussoliniego pojawiły się głosy żądające rewizji stosunku do Niemiec i zaprzestania współdziałania z krajem. gdzie 23 października 1936 r. Nie było to jeszcze formalne przymierze. Odpowiednia propaganda wyolbrzymiała rolę dostaw niemieckich do Włoch w czasie sankcji i wywoływała wrażenie. Włochy nie zareagowały. gdy Włochy myślały o rewizji granic Węgier czy Bułgarii. Pozornie między Berlinem a Rzymem nie było rozbieżności. Niemniej w tymże czasie wojna domowa w Hiszpanii wykazała. cit. Oś Rzym-Berlin Od 1936 r. W takim nastawieniu Ciano (Minister Spraw Zagranicznych) udał się do Berlina.A. tzw. Niemniej Mussolini obawiał się konfliktu zbrojnego.rezygnowała z rozbudowy konspiracji w kraju. . 12 marca 1938 r. W tym czasie narastał już kryzys czechosłowacki. Rząd włoski skorzystał z pobytu ministra Ciano w Niemczech w końcu maja. jednakże zdawano sobie sprawę. Mussolini zdecydował się wówczas na pozorne posunięcie. Włochy związały się już na trwałe z Niemcami. Poparły go w tym Londyn i Paryż i po uzyskaniu zgody Hitlera za zwłokę w działaniach wojskowych. Grupy Sprawiedliwości i Wolności tworzyły się głównie we Włoszech północnych i środkowych po Rzym. a doktryna stanowiła powiązanie założeń liberalnych i socjalistycznych. odbyła się konferencja w Monachium. gdy skończyła się oficjalna wizyta polskiego ministra spraw zagranicznych Józefa Becka w Rzymie. Mussolini nazwał je 1 listopada w wielkiej mowie wygłoszonej w Mediolanie „osią Rzym-Berlin. było Stowarzyszenie Sprawiedliwość i Wolność (Giustizia e Libertà). We wrześniu 1937 r. który mógł stanowić największe zagrożenie dla Włoch. szczególnym trafem akurat wtedy. że w razie potrzeby Włochy mogą się oprzeć na dostawach surowców z Niemiec. który miał odnowić dawną przyjaźń między obu państwami. że wszelka akcja konspiracyjno-propagandowa może mieć tylko znaczenie przygotowawcze i że wcześniej czy później konfrontacja zbrojna z faszyzmem będzie nieunikniona. Duce nie wytrwał jednak długo w roli pacyfikatora i me29 J. że nastąpiło znaczne powiększenie potencjału Niemiec i że na północnej granicy Włoch stanęła armia niemiecka.. Niemcy już zmierzały do dominacji na całym obszarze Europy Środkowo-Wschodniej. Dla uspokojenia opinii zawarł 16 kwietnia 1938 r. s. Mussolini udał się na spotkanie z Hitlerem do Niemiec. pakt Wielkanocy z Wielką Brytanią. nie wyłączając i samych Włoch. że nie zamierza w żaden sposób włączać się do tej sprawy.3. Wkrótce Hitler wystawił Mussoliniego na najcięższą próbę. wokół której miały się rozgrywać losy Europy”. podpisał serię ustalających wspólną politykę niemiecko-włoską. op. by zapewnić Hitlera. w Hiszpanii oraz w basenie naddunajskim. Mussolini powtarzał za Hitlerem slogany o niebezpieczeństwie bolszewickim wiszącym nad Europą. Na razie sukcesy faszyzmu zdawały się odsuwać tę możliwość w odległą przyszłość 29. Celem stowarzyszenia była odnowa demokratycznych Włoch. W rzeczywistości. Gierowski: Historia Włoch…. 6 grudnia Włochy przyłączyły się do niemiecko-japońskiego paktu antykominternowskiego i nazajutrz opuścił Ligę Narodów. Za obietnicę wycofania wojsk włoskich z Hiszpanii Anglia uznała zdobycze włoskie w Afryce Wschodniej.. 603-608. dlatego też wystąpił z propozycjami mediacyjnymi. w wyniku którego zdecydował się na jeszcze bliższe powiązanie z Niemcami. 4. przede wszystkim w odniesieniu do Związku Radzieckiego. wojska niemieckie wkroczyły do Austrii. pozyskując nieco zwolenników wśród inteligencji. Coraz bardziej zresztą Mussolini utożsamiał swe cele z niemieckimi i coraz rzadziej zdobywał się na akty samodzielności.

Od czasu kryzysu czechosłowackiego wątpliwości co do sojuszu z Niemcami zaczął żywić sam Ciano. Jego argumenty zostały odrzucone: Hitler wykluczył możliwość wojny europejskiej i w tej sytuacji nieprzygotowanie Włoch nie miało dla niego istotnego znaczenia. Francja i Anglia natychmiast zagwarantowały bezpieczeństwo Grecji i Rumunii. bo w gruncie rzeczy potwierdziło aktualny stan rzeczy. V. cit. bo nie można liczyć na jej zlikwidowanie. że osłabienie związków z Niemcami naraziłoby Włochy na bezpieczną izolację. Ciano zadowolił się ustną zapowiedzią Ribbentropa. Jedyną satysfakcją Mussoliniego było to. Był on reakcją na wzrost fali rewolucyjnej i stanowił swego rodzaju prewencyjną kontrrewolucję. przez ministra Ciano i niemieckiego ministra spraw zagranicznych Ribbentropa. Wobec wskazanych już przygotowań do wojny z Polską oświadczenie takie jawnie mijało się z rzeczywistością. by ukazać światu potęgę włoskiego faszyzmu. Sam Mussolini przechodził liczne wahania. funkcję tłumienia rewolucji za pomocą terroru. w razie gdyby któraś ze stron znalazła się w konflikcie z jakimś mocarstwem. s. Mussolini jednak trwał obsesyjnie przy sojuszu z Niemcami30. UPADEK WŁOSKIEGO FASZYMU Faszyzm włoski zrodził się i przejął władzę w znacznej mierze na skutek spełniania funkcji negatywnych. że Włochom nie zostało nic innego jak podporządkowanie się Niemcom. że Włochy nabierają przecież charakteru państwa satelitarnego wobec Trzeciej Rzeszy. 30 J. Doczekał się natomiast potargania przez Hitlera układów monachijskich. wojska niemieckie wkroczyły do Pragi i ogłosiły protektorat. w końcu jednak uznał. op. Mussolini jednak nic nie uzyskał.. co było zgodne z planami Mussoliniego..diatora. szczególnie w pierwszym okresie czasu. że pragnąca za wszelką cenę pokoju Francja dokona ustępstw terytorialnych na rzecz Włoch. paktu stalowego. Mussolini uznał więc. Faszyzm włoski spełniał z dość dużym powodzeniem. Mussolini spodziewał się. W górach Albanii pojawiła się partyzantka antywłoska. gdy w połowie marca 1939 r. 7 kwietnia 1939 r. Na ofiarę wybrał Albanię. 608-612. Zrezygnowany Ciano uznał. na spotkaniu w Salzburgu Ciano usiłował przekonać Ribbentropa i Hitlera. Zarazem zaś zaczęła się we Włoszech wielka kampania antyfrancuska. Dlatego też bez należytego przygotowania zgodził się na podpisanie w Berlinie 22 maja 1939 r. że Niemcy nie zaczną wojny wcześniej niż za 3 lata. że tym razem postawił Hitlera wobec fakty dokonanego. Zajęcie jej nie mogło wywołać konfliktu międzynarodowego. że najwyższa pora. Całkowitym zaskoczeniem dla Rzymu stało się podpisanie układu Ribbentrop . Jeszcze 11 sierpnia 1939 r. Jak zwykle Hitler przeprowadził tę akcję bez żadnego porozumienia ze swym sojusznikiem. układu sojuszniczego. Gierowski: Historia Włoch…. natomiast świat ogarnęła nowa fala oburzenia na gwałty faszystowskie. Wywołał on szok we Włoszech. tzw.A. . stąd też może tak blado wypadła jego wizyta w Warszawie w lutym 1939 r. Już 28 października przyłączył się do układu militarnego z Niemcami i Japonią. który zobowiązywał oba państwa do udzielenia sobie wzajemnej pomocy militarnej. w Wielki Piątek wojska włoskie dokonały desantu w portach Albanii.Mołotow. 12 kwietnia zaś zgromadzenie notablów ogłosiło królem Albanii Wiktora Emanuela. że wojna z Polską byłaby pomyłką. Coraz więcej polityków faszystowskich zdawało sobie sprawę. włącznie z przystąpieniem do wojny.

w olbrzymiej większości chłopi. nikt nie wypowiedział głośno swego poglądu. która spowodowała szeroki rezonans w całym kraju. dawały dyktaturze Mussoliniego szanse na bardziej wytrwałą postawę żołnierzy włoskich. czy jest ona zdolna do zorganizowania obrony kraju przed wtargnięciem wojsk anglo-amerykańskich. która upatrywała przezwyciężenie trudności w powrocie do radykalnych idei lat dwudziestych. ludzie pracy. Oczywiste jest fiasko wojskowo-ekonomicznej polityki faszyzmu. Klęska odniesiona w Afryce zmieniał punkt widzenia na problem wojny. kraju ubogiego w zasoby naturalne. Autorzy ci podkreślają również w tym kontekście brak przygotowania i zacofanie techniczne włoskiej armii. nie byli jeszcze przygotowani do zwrócenia broni przeciwko reżimowi faszystowskiemu. że hasła obrony ojczyzny. Po wojnie przedstawiciele włoskiej klasy rządzącej gremialnie potępili Mussoliniego za ten krok. wysunięcie zbyt szerokich celów zaborczych i rozdrobnienie armii na licznych frontach było główną przyczyną klęski Włoch. które wzmagały zamęt w elicie faszystowskiej.Jednakże wyłącznie za pomocą terroru faszyzm nie mógł osiągnąć długotrwałej stabilizacji społecznej. W warunkach Włoch. jakie zostały pośpiesznie wyciągnięte przez propagandę faszystowską. Dyktatura Mussoliniego przegrała ostatecznie faszystowską wojnę zaborczą. Faszyści jednak nie umieli nawet wykorzystywać w należyty sposób tych możliwości. w łonie których rozwijała się wewnętrzna opozycja. Obecnie powstał problem. Brak rozsądku i pośpiech. jakie wydatkowano na przygotowania wojny. Wydawało się. wyrażali w ten sposób niechęć do wojny faszystowskiej. całkowite zaopatrzenie produkcji we własne surowce było w ogóle zadaniem niewykonalnym. przed którymi stanęły koła rządzące w okresie ogólnego kryzysu kapitalizmu. osiągnięte wyniki były niewspółmierne do zasobów. jednak dopiero zbliżanie się działań wojennych do terytorium Włoch zmusiło włoską klasę rządzącą do podjęcia decyzji odsunięcia Mussoliniego od władzy. jakie w kraju istniały. do przelewania krwi na wojnie. Grupy faszystów – „rewizjonistów” powstały głównie w środowisku młodzieżowym i uniwersyteckim. Tym niemniej w środowisku włoskiej elity rządzącej nikt w tym czasie nie myślał poważnie o opozycji wobec Mussoliniego. Z czasem zauważyć można było niepomyślną sytuację wewnątrz reżimu totalitarnego. obawiających się zbyt „śmiałych” planów zaborczych Mussoliniego. Cios. jednak walcząc poniżej swych możliwości. . W pierwszym etapie wojny najbardziej znamienna z tego punktu widzenia była kampania przeciwko Grecji. wyjaśnić można jedynie jego przekonaniem o całkowitym poparciu przez klęskę rządzącą. zaborcze cele. zadany prestiżowi reżimu faszystowskiego. Nacisk wielkiego kapitału był jednym z najważniejszych czynników. którą Mussolini nazwał „faszystowską”. był bardzo dotkliwy. z czego zdawali sobie sprawę również i faszyści. jaką prowadziły Włochy. Była to pierwsza klęska faszyzmu włoskiego. Bez wątpienia karkołomna strategia Mussoliniego odegrała również pewną rolę. Obok „rewizjonistów” istniała opozycja „starej gwardii”. Młodzi ludzie dostrzegali sprzeczność pomiędzy słowami a czynami przywódców faszystowskich. Zbliżenie do III Rzeszy zrodziło nową opozycję grup burżuazyjnych. W partii faszystowskiej pojawiło się przed wojną kilka kierunków politycznych. odziani w mundury żołnierskie. Musiał on rozwiązać szereg problemów. jakie cechowały postępowanie Mussoliniego w uczestniczeniu w konflikcie ze Związkiem Radzieckim. Zauważyć też można było niechęć żołnierzy włoskich na wojnie do walki o obce im. Włoscy historycy burżuazyjni sugerują. że nieumiejętność Mussoliniego zmierzenia własnych sił. Ale w czerwcu 1941 r. Włosi. W zakresie stanu wyposażenia technicznego sił zbrojnych i ich taktyki. aby oderwać się od III Rzeszy.

to pojawiła się partia neofaszystowska „Włoski Ruch Społeczny” (MSI). Dlatego zamaskowanie faszyzmu jako największego wroga ludzi pracy. Już sam ponury symbol partii neofaszystowskiej – płomień. W spisku przeciwko Mussoliniemu uczestniczyły nie tylko kręgi monarchistyczne i wojskowe. że żołnierze włoscy wcale nie chcą walczyć. Mimo. poszukują drogi do zdobycia dla swych idei młodego pokolenia. Choć współcześni faszyści włoscy oświadczają. 31 G. Działania te w obu przypadkach spotkały się z oporem włoskiej klasy robotniczej.. Nie upłynęły jeszcze dwa dziesięciolecia od zakończenia wojny. który dowiódł. Rozproszeniu się armii faszystowskiej towarzyszyło gwałtowane zaostrzenie się sytuacji wewnątrz kraju. W tym krytycznym momencie wyszła na jaw słabość organiczna faszyzmu włoskiego. . Włoskie grupy rządzące dwukrotnie już w ciągu okresu powojennego – w 1950 i 1964 r. Otwarte apele neofaszystów. usiłując żerować na uczuciach narodowych. którą rzekomo zapewniał im faszyzm. lecz jest również zadaniem politycznie aktualnym31. lecz posiada dość duże środki finansowe i korzysta z poparcia wpływowych protektorów. – czyniły próby przygotowania terenu do ustanowienia reżimu autokratycznego w oparciu o siły faszystowskie. których współpraca z faszyzmem nigdy nie oznaczała całkowitego utożsamiania się z nim. przeciwstawiającej się demokratycznej linii rozwoju kraju. a faszyzm we Włoszech znowu dał o sobie znać. op. Załamanie się obrony na Sycylii ujawniło.Tymczasem stało się inaczej. Był to autentyczny strajk. to ich związek z przeszłością jest oczywisty. w tym również za granicą. w którym spoczywa ciało Mussoliniego – świadczy o dążeniu do przejęcia spuścizny po twórcy faszyzmu włoskiego. lansują mit o byłej „wielkości Włoch”. których opozycja była w znacznym stopniu wywołana procesem wewnętrznego rozkładu całkowitego zwyrodnienia faszyzmu. która przyniosła olbrzymie szkody interesom narodowym Włoch i doprowadziła je do nie mającej precedensu katastrofy.S. cit. Nie dysponuje ona znacznym oparciem w masach. lecz także hierarchowie faszystowscy. jako siły. stanowi nie tylko interesujący przedmiot badań historycznych. dążąc do odcięcia się od spadającego w przepaść faszyzmu. Neofaszyści. s. przyciągają ku sobie coraz większą uwagę reakcji. 600-602. że „odnowili” swą doktrynę ideologiczną i polityczną. Tak więc. że powojenna konstytucja Włoch nie dopuszcza do reaktywowania organizacji faszystowskich w jakiejkolwiek formie. Strajki marcowe 1943 r. Fiłatow: Upadek włoskiego…. we Włoszech północnych ukształtowały zupełnie nowy klimat polityczny kraju. postanowiły poświęcić Mussoliniego. na upadek dyktatury Mussoliniego złożyła się suma przyczyn zewnętrznych i wewnętrznych. że Włosi już dawno odmówili faszyzmowi prawa występowania w imieniu narodu. W warunkach kryzysu wojennego i politycznego kierownicze koła włoskiej klasy rządzącej. wzywające do „bezpośredniego działania” przeciwko ruchowi robotniczemu i do utworzenia „bloku sił porządku”. wydobywający się z grobowca.

Sign up to vote on this title
UsefulNot useful