You are on page 1of 91

ona wykryciu wszelkich problemów wskazujących na to, że dziecko należałoby

Noworodek

Rozwój fizyczny w okresie wczesnego dzieciństwa
Noworodek
Ocena noworodka Odruchy Początkowe zdolności percepcyjne: co noworodek widzi, styszy i czuje Początkowe zdolności ruchowe: poruszanie się Dzień z życia niemowlęcia Sen Płacz
Doniesienia z badań Różne rodzaje płaczu dziecka Jedzenie Kultury i konteksty Kulturowe i społeczne różnice klasowe dotyczące karmienia piersią oraz ich konsekwencje

105

poddać specjalistycznej opiece. Najczęściej stosowanym systemem oceny jest skala Apgar, opracowana przez lekarkę Virginię Apgar (1953). Noworodek otrzymuje 0, 1 lub 2 punkty w każdym z pięciu kryteriów, jak przedstawiono to w tabeli 4.1. Ponieważ bezpośrednio po narodzinach większość dzieci jest jeszcze troszkę sina w okolicach palców u stóp i rąk, maksymalny wynik 10 punktów jest rzadko spotykany. Za to po pięciu minutach 85 do 90 procent noworodków otrzymuje 9 lub 10 punktów, co oznacza dla nich dobry początek. Każdy wynik równy lub powyżej 7,
Tabela 4.1. Metoda oceny w skali Apgar Przyznana ocena Obserwowany aspekt kondycji dziecka
<100/min Częstość akcji serca Częstość czynności oddechowych Brak oddechu Słaby krzyk i płytkie oddychanie Napięcie mięśniowe Zwiotczenie Niewielkie napięcie kończyn Pewne poruszanie Reakcja stóp na dostarczane Brak bodźce Barwa ciała Ciało zaróżowione, kończyny sine Sina: blada

Zmiany fizyczne

Podstawowe wzorce Układ nerwowy Kości i mięśnie Rozmiar i kształt ciała

Rozwój zdolności ruchowych Objaśnianie wczesnego rozwoju fizycznego
Dojrzewanie i dziedziczenie Wpływy środowiska

Zdrowie
Choroby pierwszych dwóch lat Śmiertelność niemowląt
Kultury i konteksty Uodpornienie Różnice

indywidualne
Kultury i konteksty Różnice we wczesnym rozwoju fizycznym

N

Podsumowanie Podstawowe pojęcia Literatura dodatkowa

iedawno rozmawiałam z przyjaciółką, której pierwsze dziecko miało niedługo skończyć pół roku. Gdy zapytałam, jak sobie radzi, w odpowiedzi usłyszałam trzy zdania, których mogłam się spodziewać: „Nikt mi nie powiedział, że będzie to takie szczęście"; „Nikt mnie nie uprzedził, jak wiele pracy będzie się z tym wiązało"; i „Nigdy nie pomyślałabym, że to będzie tak fascynujące. Maleństwo zmienia się z każdym dniem. Teraz to nawet widać, że to typowy człowiek; już prosto siedzi, raczkuje i zaczyna wydawać z siebie przecudne dźwięki". Myślę, że tak naprawdę znalazł się ktoś taki, kto poinformował ją o tym, czego się może spodziewać, cóż, kiedy do niej to nie docierało. Dopiero gdy codziennie przebywasz z dzieckiem, dbasz o nie, kochasz je, zdajesz sobie sprawę z tego, jakie to wszystko niesamowite. Zrobię, co w mojej mocy, by przybliżyć wam ten fanta styczny stan, lecz dopóki sami nie staniecie się bezpośrednimi opiekunami własnego potomstwa, wszystko, co powiem, może wydawać się „nierealne". Zaczniemy od opisu rozwoju fizycznego dziecka w pierwszych 18 do 24 miesięcy życia. Na początek zajmijmy się noworodkiem. Noworodek Ocena noworodka Zwyczajem w wielu szpitalach stała się już ocena stanu noworodka dokonywana bezpośrednio po narodzinach, a potem po następnych pięciu minutach. Służyć ma

1

Brak

>100/min Donośny mocny krzyk i regularne oddychanie Napięcie Krzyk

fałlmwirip różowa
Źródło: Francis. Self. Horowitz. 1987. s. 731-732.

PDF stworzony przez wersję demonstracyjną pdfFactory Pro www.pdffactory.pl

106 Rozwój fizyczny w okresie wczesnego dzieciństwa

Zmiany fizyczne 115

mówi, że dziecku nic nie zagraża. Ocena 4, 5 i 6 świadczy zwykle o tym, że dziecku potrzebna będzie pomoc w wypracowaniu prawidłowego wzorca oddechowego; wynik od 3 w dół oznacza, że dziecko znajduje się w stanie krytycznym, chociaż dzieci z tak niską punktacją Apgar mogą i często udaje im się przeżyć, a w odpowiednio sprzyjającym i oferującym wsparcie otoczeniu rozwijają się całkiem normalnie (Breitmayer, Ramey, 1986). Innym testem używanym do oceny noworodków jest powszechnie stosowana przez badaczy Skala Oceny Zachowań Noworodków B r a z e l t o n a (Brazelton, 1984). Po niemal 30 minutach wykwalifikowana osoba bada reakcje dziecka na różnorodne bodźce, odruchy oraz napięcie mięśniowe, czujność i tulenie się, a także zdolność wyciszania i uspokajania się po okresie niepokoju. Rezultaty tego testu mogą być pomocne w wykrywaniu u dzieci poważnych problemów neurologicznych. A co ciekawsze, kilku badaczy odkryło, że nauczenie rodziców, w jaki sposób stosować tę skalę wobec własnego dziecka, może przynosić korzystne skutki we wzajemnym oddziaływaniu na siebie rodzica i dziecka, prawdopodobnie dlatego, że wyczula rodziców na wszelkie subtelne sygnały, jakie płyną od dziecka (Francis, Self, Horowitz, 1987). Odruchy Dziecko rodzi się wyposażone w cały zestaw odruchów będących mimowolnymi fizycznymi reakcjami wyzwalanymi przez określone bodźce. Wiele z nich obecnych jest również w życiu dorosłym — na przykład wyprost kolana delikatnie uderzonego przez lekarza, mrugnięcie oka, gdy skierowany na nie zostanie po dmuch powietrza, lub mimowolne zwężanie się źrenicy oka w jasnym świetle. Odruchy noworodka można podzielić na dwie kategorie. Po pierwsze, posiada on odruchy przystosowawcze pomagające mu przetrwać. Najważniejsze z nich to odruchy ssania i połykania, a także odruch poszukiwawczy — automatyczny obrót główki w stronę dotykanego policzka, odruch ten pomaga dziecku uchwycić brodawkę podczas karmienia. U starszych dzieci i dorosłych odruchy tego rodzaju już nie występują, ale noworodkowi, rzecz jasna, zdecydowanie pomagają zaadaptować się w świecie. Inne odruchy przystosowawcze są obecne przez całe życie człowieka, łącznie z reakcją cofania się przed bolesnym bodźcem, rozszerzaniem się i zwężaniem źrenicy w zależności od natężenia światła i innymi. Na koniec noworodki nadal mają niektóre z odruchów, które w historii ewolucji były odruchami przystosowawczymi, a obecnie nie są już potrzebne. Wyraźnym ich przykładem jest odruch chwytny. Jeśli umieści się palec w dłoni noworodka, zaciśnie on wokół niego pięść. Gdy zrobi się to z obiema rączkami, uchwyt może być tak mocny, że pozwoli na podniesienie go. Ten odruch widzimy również u małp, u których ma on swoje zastosowanie, ponieważ młoda małpka musi umieć uczepić się ciała matki, gdy ta jest w ciągłym ruchu, lub chwycić się gałęzi drzewa czy liany. Większość badaczy przypuszcza, że odruch ten jest po prostu pozostałością po naszej ewolucyjnej przeszłości. Druga kategoria obejmuje o d r u c h y p r y m i t y w n e , zwane tak ze względu na to, że sterują nimi prymitywniejsze części mózgu, mianowicie rdzeń przedłużony i śródmózgowie, które w momencie narodzin są prawie całkowicie ukształtowane. Na przykład, gdy dziecko zostanie przestraszone, można zauważyć, że odrzuci ono rączki na bok i wygnie plecy w łuk, stanowi to część odruchu M o r o . Gdy pogłaszcze się spodnią część stopy dziecka, to wyciągnie ono naj-

pierw paluszki, a później z powrotem je podkurczy, jest to reakcja zwana odruchem Babińskiego. Około szóstego miesiąca życia te prymitywne odruchy zaczynają zanikać, zapewne wypierane przez działanie kory, która w tym okresie jest już o wiele pełniej
ZASTANÓW SIĘ
Czym różniłby się rozwój i interakcja dorosły—dziecko, gdyby dzieci rodzity się bez odruchów, a każdego zachowania musiałyby się nauczyć?

rozwinięta. A jednocześnie ich występowanie po ukończeniu przez niemowlę około pół roku może być sygnałem ostrzegawczym informującym o pewnego rodzaju zaburzeniu neurologicznym. Oczywiście, wymienione przeze mnie kategorie odruchów mogą się na siebie nakładać. Wiele z odruchów przystosowawczych — wśród nich odruch ssania i odruch poszukiwawczy — zaczynają zanikać w pierwszym roku życia, wskazując na to, że zarządzają nimi prymitywniejsze obszary mózgu. Jednak nadal myślę, że warto podzielić wszystkie odruchy na te, które są użyteczne dla dziecka, i na te, które zasadniczo odzwierciedlają stan układu nerwowego, a nie spełniają żadnych funkcji przystosowawczych. Początkowe zdolności percepcyjne: co noworodek widzi, słyszy i czuje Dzieci rodzą się wyposażone również w zaskakująco dojrzały zestaw umiejętności percepcyjnych. Rozwój owych zdolności omówię w następnym rozdziale, lecz chcę, byście już na początku mieli pewne pojęcie na ich temat. Noworodek potrafi: & Skupić oboje oczu na jednym punkcie, przy czym najlepszy punkt ogniskowy znajduje się w odległości od 20 do 25 cm. Po kilku tygodniach potrafi przynajmniej w niewielkim stopniu wodzić wzrokiem za poruszającym się przedmiotem i prawie od razu odróżnia twarz mamy od innych twarzy. II Z łatwością słyszy dźwięki w zakresie wysokości i głośności typowym dla głosu ludzkiego; mniej więcej lokalizuje przedmioty na podstawie wydawanego przez nie dźwięku i rozróżnia pewne pojedyncze głosy, a w szczególności głos matki. 3 Wyczuwa cztery podstawowe smaki (słodki, kwaśny, gorzki i słony) i rozróżnia znane mu zapachy ciała, łącznie z odróżnieniem zapachu matki od zapachu obcej kobiety. Chociaż podsumowanie to jest tak krótkie, można wyciągnąć z niego sporo wniosków. Po pierwsze, umiejętności percepcyjne noworodków są o wiele lepsze, niż większość rodziców zdołałaby uwierzyć — i lepsze, niż do niedawna przypuszczała większość psychologów i lekarzy. Im bardziej doskonalimy nasze techniki badawcze, tym więcej umiejętności noworodków odkrywamy. Z tej króciutkiej listy wynika także to, że umiejętności percepcyjne dziecka przystosowane są precyzyjnie do wzajemnego oddziaływania z ludźmi stanowiącymi część składową otaczającego je świata. Najlepiej słyszalne są dla niego dźwięki w skali głosu ludzkiego; prawie natychmiast, na podstawie zapachu, widoku i odgłosów potrafi rozpoznać matkę (lub innego stałego opiekuna); ostrość wzroku najłatwiej dostosować mu do odległości odpowiadającej mniej więcej odległości pomiędzy jego oczami a twarzą dorosłego podczas karmienia.

PDF stworzony przez wersję demonstracyjną pdfFactory Pro www.pdffactory.pl

107 Rozwój fizyczny w okresie wczesnego dzieciństwa

Zmiany fizyczne 115

PDF stworzony przez wersję demonstracyjną pdfFactory Pro www.pdffactory.pl

Nawykami sennymi zainteresowali się również psycholodzy.. nawet w kulturach zachodnich. że model płaczącego dziecka w Sta- sięgać po przedmioty. płacz i jedzenie — są dla rodzi ców najistotniejsze. płacze. już kilka godzin po narodzeniu potrafią wstać i są sprawne ruchowo. które określa się mianem stanów świadomości. energiczne ruchy we wszystkich kierunkach. Większość z dzieci przechodzi przez wy różnione stany w następującej kolejności: od głębokiego snu do snu lżejszego. również w ciągu dnia o przewidywalnych porach ucina ono sobie drzemki. Po dwóch miesiącach zaczyna używać rączek do zagarniania przedmiotów w jego zasięgu. 1994). także i takich. Z obserwowanych w jednym badaniu sześciomiesięcznych niemowląt jedno spało przez 22 godziny dziennie. Schulz. Prechtl. 1969. tak samo w dzień jak i w nocy (Whitney.pl . Zostały one podsumowane w tabeli 4.Początkowe zdolności ruchowe: poruszanie się Te pięć głównych stanów powraca w cyklach. ale można już zauważyć regularność ich snu i łatwiej przewidzieć jego porę — znów dotyczy to przede wszystkim kultur zachodnich. nieregularny oddech. pozwólcie. która pojawiła się w naszym życiu? Naukowcy zajmujący się noworodkami zauważyli u nich pięć różnych stanów aktywności. Za każdym razem więc. Czy potrafisz uzasadnić ewolucyjną funkcję większej nieporadności ruchowej nowo narodzonych ludzi? 109 aktywności powracają w rytmie dnia. jagnięta i właściwie noworodki wszystkich ssaków. niż się nam wydaje. którym towarzyszą płacz i inne odgłosy Źródło: na podstawie Hutt. 1990). że powiem o nich troszkę więcej. kończyn i tułowia. Lenard. 1964. ale oczywiście dzieci nie trzymają się ściśle tych norm. nieznaczne drgania. Po nakarmieniu stają się senne i ponownie zapadają w głęboki sen. nie potrafi trzymać prosto główki. oprócz ludzi. co sugeruje.. brak znacznych ruchów ciała. Dla noworodka podstawowym okresem w cyklu jest około półtorej do dwóch godzin. 1981). może być to sygnał jakichś problemów. Pewien pracujący ze zdrowymi dziećmi badacz zauważył. o tyle z pewnością nie można tego samego powiedzieć o jego sprawności ruchowej.2. brak większych ruchów ciała Ciche wybudzenie Oczy otwarte. wykształcają nawyk nieprzerwanego snu nocnego dopiero pod koniec pierwszego roku życia. PDF stworzony przez wersję demonstracyjną pdfFactory Pro www. Płacz nasila się zwykle w pierwszych tygodniach i szczyt osiąga około połowy drugiego miesiąca. regularny oddech. patrzy. mają kłopoty z ustaleniem regularnych cyklów snu i czuwania. ruchy głowy. Na przykład. je itd.8 godziny (Bamford i in. Tabela 4. (Ale z pewnością grupa wymęczonych rodziców jest jednolita!) A niektóre z dzieci. że potrafią one „przespać noc". Sen Noworodki przesypiają aż 90 procent czasu. a potem jego intensywność maleje. Wszystkie te aspekty rytmu snu dziecka na pewno są istotne dla rodzącej się wzajemnej zależności pomiędzy rodzicem a dzieckiem. a w końcu do stanu czujnego wybudzenia. źrebięta. że statystyki mówią tylko o 2 do 11 procent czasu. gdyż widoczne zaburzenie ich regularności może być objawem problemu neurologicznego. Do sześciu miesięcy dzieci nadal śpią trochę więcej niż 14 godzin na dobę. gdzie regularne cykle snu i czuwania są bardzo cenne. Podstawowe stany snu i czuwania niemowlęcia Stan Charakterystyka Głęboki sen Sen aktywny Oczy zamknięte.. je. Operowałam tutaj średnimi liczbami. że trzy początkowe części — sen. śpi.pdffactory.2. starając się przystosować i dbać o tę małą osóbkę. płacze. Dzień z życia niemowlęcia Jak wygląda życie z noworodkiem? W jaki sposób zorganizowany jest jego dzień? Jakiego rodzaju naturalnym rytmom podlegają cykle dnia? Czego możemy się spodziewać. Parmelec. Wenner. W tym wieku dzieci zaczynają łączyć ze sobą dwa lub trzy dwugodzinne cykle z pominięciem etapu pełnego wybudzenia i od tego momentu mówimy. Około sześciu lub ośmiu tygodni całkowita ilość snu maleje i obserwujemy już oznaki przyswajania rytmu dnia i nocy (zwanego rytmem całodobowym) — dzieje się tak przynajmniej w krajach zachodnich. Z takimi samymi trudnościami mogą spotkać się rodzice dzieci z uszkodzeniami mózgu. brak ruchu z wyjątkiem sporadycznych drgnięć ciała Oczy zamknięte. Nie potrafi ono ZASTANÓW SIĘ Cielęta. Prechtl. W pierwszym miesiącu dziecko zdoła unieść podbródek ponad podłogę lub materac. Okres przesilenia przypadający na szósty tydzień zaobserwowano u dzieci w różnych kulturach. 1994). Thomas. gdy obserwuje się związaną ze snem nieregularność. Beintcma. które widzi. przewrócić się na brzuszek lub na wznak ani usiąść. Wyraźne nawyki związane z odpoczynkiem dziecka sześciomiesięcznego nie ograniczają się wyłącznie do nocy. Te umiejętności pojawiają się powoli dopiero w pierwszych tygodniach życia. które zażywały podczas ciąży kokainę. U noworodków stosunkowo najrzadsze są dwa stany całkowitego wybudzenia. James-Roberts i in. do zachowania niespokojnego i głodu. w których matki mają niemalże stały kontakt cielesny z niemowlęciem (St. Noworodki przebudzone zachowują się spokojnie tylko przez dwie do trzech godzin dziennie. a inne 8. w którym dzieci w ten sposób wyrażają swoje niezadowolenie (Korner i in. oddech regularny Czynne wybudzenie Oczy otwarte. podobnie jak nasze własne stany Dzień z życia niemowlęcia 108 Rozwój fizyczny w okresie wczesnego dzieciństwa O ile zdolności percepcyjne dziecka są naprawdę imponujące. nieregularny oddech Ptacz i hałasowanie Oczy mogą być częściowo lub całkowicie zamknięte. Płacz Tak naprawdę noworodki płaczą mniej. 1964. Ale proces rozwoju zdolności ruchowych dziecko rozpoczyna na o wiele niższym poziomie niż proces doskonale nia skomplikowanych umiejętności percepcyjnych. Ze względu na to. Ten cykl powtarza się prawie co dwie godziny: dziecko śpi. dzieci kobiet.

naturalnie. Ponieważ nie potrafi ono podejść do kogoś. musi sprowadzić tego kogoś do siebie. Na początku dzieci płaczą najmocniej wieczorami.pl .pdffactory.110 Rozwój fizyczny w okresie wczesnego dzieciństwa nach Zjednoczonych lub w kulturach zachodnich nie jest wyjątkowy. później intensywniejszy płacz pojawia się tuż przed porą karmienia. Podstawową funkcją płaczu dziecka jest. sygnalizowanie potrzeb. Zmiany fizyczne 115 PDF stworzony przez wersję demonstracyjną pdfFactory Pro www.

Te obserwacje opiekunów zastanawiał się również. wydają z siebie podczas płaczu różne dźwięki. u 15 do 20 procent dzieci występują k o l k i . inaczej. jest to.. które słyszymy w wykonaniu Na koniec może się okazać.. 1981) odkryli.. że jest on bardziej ukryte problemy fizyczne. które wystąpienia późniejszych problemów z powodu komplikacji w okresie prenatalnym zostały poddane działaniu metadonu. Zeskind. zależne od indywidualnego dziecka. Na przykład. że spędza więcej czasu.. Tego samego rodzaju związek od.. że płacz dziecka może odzwierciedlać nieszczególnie przenikliwy i działający na nerwy.... które zdawały się inteligencji (Lester.. Jakiego typu badania zaprojektowałbyś..przykry i przenikliwy. jak i tych... Barry Lepóźniej. Lester z siebie mniej irytujące dźwięki. Dzieci dysponują całym repertuarem odgłosów płaczu. zapaleniem mózgu. a wśród jego późniejszej sprawności intelektualnej? Okazuje się.małe.. Typowy płacz ze złości jest donośniejszy i bardziej intensywny. Alan Wiesenfeld i jego współpracownicy (Wiesenfeld....dzieci niskiego ryzyka..... 1989)... że niektóre dzieci mają płacz Przy założeniu... DeLoach. Jednak nie wszystkie dzieci płaczą dokładnie tak samo.. oddech. że matka w większym stopniu niż ojciec zdolna jest określić różne typy ptaczu własnego dziecka.Wiele grup dzieci. płacz dzieci w czasie i PDF stworzony przez wersję demonstracyjną pdfFactory Pro www.... rozbieżności.. czy można by wykorzystać jego znajdują również potwierdzenie w wynikach wielu rozmaiwłaściwości jako test diagnostyczny.. Malatesta.. Co ciekawe. Ogólnie płacz nasila się późnym popołudniem lub wczesnym wieczorem — w czasie szczególnie niewygodnym dla rodziców. Lester.. na podstawie stopnia dokuczli. a które należały do grupy ryzyka kryto zarówno pośród dzieci normalnych. Lester odkrył.... lub lepiej oceni stopień dłu.. Drekuczliwy plącz...pdffactory... gu. akustycznie różne od tych. żeby zweryfikować tę hipotezę? a płacz jest najlepszym sposobem zwrócenia na siebie uwagi. gdy się złoszczą.. ale żadna z nich nie umiała rzetelnie dokonać tego samego rozróżnienia z nagraniami innych dzieci. obserwujemy w tym zakresie szerokie. ' . Oczywiście. że wcześniaki.. w odróżnieniu od podstawowych jego rodzajów poprzedzonych kwileniem i jękiem. Wydają one z siebie podczas płaczu dźwięki rozwój ruchowy (Huntington. tym niższy późniejszy IQ dziecka i słabszy her. opon mózgowych oraz wieloma rodzajami uszkodzeń mózktórych płacz w pierwszych dniach życia osiągał wyższy ton. że dotknięte zowości i wysokości tonu płaczu dziecka jest możliwe ocenienie stały pewnego rodzaju problemami zdrowotnymi. a inne wydają które podstawowe aspekty sprawności neurologicznej.fizycznie normalne. gdy przyczyną była złość lub ból....... Hans. że lekarz odczyta taki mę. 1990).. 1987.. z pewnego rodzaju świstem towarzyszącym wdechowi... o których wiadomo.. płacz..tych badań naukowych. inaczej płaczą.. jak na swój wiek ciążowy (Lester. 1987).. Czy na przykład.. pie podwyższonego ryzyka. zapaleniem odpowiedź może brzmieć: tak... że matki (ale nie ojcowie) miesięcznych niemowląt potrafiły rozróżnić nagrane urywki płaczu własnych dzieci. inaczej reagują na ból. a płacz z bólu. cisza... jak na przykład wcześniaki i noworodki We wszystkich tych grupach im wyższy ton i im bardziej do. oddech. gdy są głodne.. toteż każdy z rodziców musi nauczyć się odpowiednich odgłosów płaczu własnego dziecka.. cisza.111 Rozwój fizyczny w okresie wczesnego dzieciństwa Zmiany fizyczne 115 ZASTANÓW SIĘ Najprostszym wyjaśnieniem faktu.. trwające w sumie około trzech godzin... ponieważ oczywiś- Doniesienia z badań ■ ■ •.... w gru. zwykle zaczyna się nagle. Płacz niemowląt z grupy wyższego czący i przenikliwy płacz jako sygnał przepowiadający jakieś ryzyka charakteryzuje szczególnie to.. okołoporodowych.. podczas których da się zauważyć dzienne napady płaczu. że < nich te z zespołem Downa.. w wieku lat pięciu zyskiwały niższe wyniki ilorazu ster rozszerzył zakres obserwacji na dzieci..... Różne rodzaje płaczu dziecka Rodzice od dawna wiedzieli..pl .. opiekując się nim. Płacz podstawowy oznaczający głód jest zwykle rytmiczny: płacz.

112 Rozwój fizyczny w okresie wczesnego dzieciństwa Zmiany fizyczne 115 goterminowych skutków dla dziecka z grupy wyższego ry.pdffactory. 1992). PDF stworzony przez wersję demonstracyjną pdfFactory Pro www. takich jak dzieci z niską masą urodzeniową..pl . zyka.kolki ma te same cechy (Lester i in.

że mleko ludzkie sprzyja rozwojowi nerwów i jelit. prowadzonych w wielu krajach badań lekarze i epidemiolodzy uznali zgodnie. ani lekarze nie znają przyczyn powstawania kolek i nie wiedzą. Kolki najczęściej pojawiają się około drugiego tygodnia i zanikają samoczynnie po trzech. jaki dziecko z siebie wydobywa. van IJzendoorn. Okazuje się również.Dzień z życia niemowlęcia cie jest to czas. jak mają na niego reagować. że świat to bezpieczne i pewne miejsce? Dziesięć lat temu byłam przekonana. lecz całkiem często wykonywaną przez noworodka czynnością! Mając na uwadze to. Ale kwilenie lub łagodny płacz. Trudno z nimi żyć. należy działać natychmiastowo. w którym sami są już zmęczeni i potrzebowaliby też czasu dla sie bie. że odpowiedź stała się mniej jednoznaczna. Prawdopodobnie. a być może. Po kilku dziesięcioleciach dociekliwych. że karmienie piersią. Jednym ze stałych pytań rodziców dotyczących płaczu dziecka jest to. że reakcja rodziców powinna zależeć od rodzaju płaczu. jak i piersią jedzą z taką samą częstotliwością. czterech miesiącach. dlaczego ustępują one bez specjalnych zabiegów. dzieci uczą się płakać częściej (Hubbard. Zarówno dzieci karmione butelką. że na pewno kiedyś zanikną. gdy zapłacze. Ówczesne badania nie wskazywały na to. Jednak niedawne badania sprawiły. a wiele dowodziło. Jedzenie Jedzenie nie jest „stanem". Czy jeśli za każdym razem. to już inna sprawa. gdy dziecko jest głodne. 1991). ale można się pocieszyć tym. nie będzie stanowiło to wzmocnienia dla jego zachowania i w ten sposób nie sprawią. że mamy do czynienia zarówno z zapewnieniem bezpieczeństwa otoczenia. na przykład przed drzemką. że znam odpowiedzi na te pytania: zawsze reaguj natychmiastowo. Z drugiej jednak strony. co przyczynia się do szybkiego powiększania się rozmiarów ciała dziecka (Prentice. 1994). jeśli chodzi o właściwości odżywcze. ma mokro lub jest mu niewygodnie. jak i ze wzmocnieniem zachowania i wymaga to prawdziwego wyczulenia ze strony rodzica. . Jelliffe. ale te dwa typy karmienia różnią się pod innymi ważnymi względami. Ani psycholodzy. że oczekiwana reakcja była ważnym czynnikiem rozwoju bezpiecznego przywiązania dziecka do rodziców. że będzie płakało coraz więcej? Czy może taka bezpośrednia reakcja upewni dziecko i potwierdzi jego nadzieje. może ono jeść nawet dziesięć razy dziennie. Pierś a butelka. na długi czas. a w szczególności przed infekcjami żołądkowo-jelitowymi i zakażeniami układu oddechowego (Cunningham. niektóre wirusy (nie wyłączając HIV) mogą być przenoszone z mlekiem matki. natychmiast wezmą je na ręce. Jelliffe. kiedy w tych przypadkach rodzic reaguje bezzwłocznie. Mleko matki dostarcza dziecku istotnych przeciwciał chroniących przed wieloma chorobami. Okazuje się więc. Około pierwszego miesiąca średnia liczba karmień spada do około pięciu i pół i ulega stopniowemu dalszemu ograniczaniu przez cały pierwszy rok. żeby bezpośrednie reakcje powodowały nasilenie płaczu dziecka. przewyższa karmienie butelką. stymuluje także lepsze funkcjonowanie systemu immunologicznego. Okazuje się. że dzień noworodka jest zorganizowany w naturalne dwugodzinne cykle. 1987). W przypadkach. by potrafić te dwie sytuacje rozróżnić.

widać wyraźnie.. gdyby takie próby uzyskały pewne wsparcie socjalne. lecz w wielu przypadkach nie jest to czynnik decydujący. 1994. Jednym z czynników spadku tej metody dostarczania pokarmu dzieciom w mniej uprzemysłowionych państwach zdaje się ekspansywny marketing odżywek. Niestety. Ryan i in. że stoi przed nami zadanie mające ogromne znaczenie dla wielkiej rzeszy ludzi i nie ogranicza się ono tylko do Stanów Zjednoczonych. dla niektórych kobiet odpowiednie wyjaławianie naczyń było po prostu niewykonalne. 1991). gdzie panują gorsze warunki sanitarne (Cunningham i in. w Brazylii ryzyko zgonu jako skutku rozmaitych infekcji jest od dwóch i pół do 14 razy wyższe u dzieci karmionych butelką. Niektóre kobiety. że w Stanach Zjednoczonych krzywe na wykresach ilustrujących zmiany zainteresowania karmieniem piersią znów biegną w dół. Pomiędzy rokiem 1984 a 1989 odsetek kobiet próbujących w ten sposób karmić dzieci spadł z 60 do 52 procent (Ryan i in. A taki stan rzeczy jest prawdziwym powodem do zmartwień. W 1989 roku stosunek liczb opisujących to zjawisko w pierwszych tygodniach życia dziecka wynosił odpowiednio 58. W wielu krajach uprzemysłowionych liczba kobiet karmiących piersią wzrosła po tym. Jednak we wszystkich tych grupach chętniej karmią piersią matki lepiej wykształcone niż słabiej . ale dotyczy całego świata. Modele panujące w Stanach Zjednoczonych. jakim darzono zmiany. 1991). w jaki sposób powinno się ich odpowiednio używać. 1991). 1991). że związane z karmieniem butelką ryzyko jest wyższe tam.. Silva. do 1984 roku 60 procent Amerykanek odżywiało w ten sposób swoje dzieci przynajmniej przez kilka tygodni (Ryan i in. Perez-Escamilla. Były to matki dojrzalsze. w szczególności pośród kobiet żyjących w środowiskach miejskich (Ama. jeszcze bardziej należy uświadamiać kobietom znaczenie karmienia piersią. . zauważymy kilka bardzo interesujących tendencji. które nie pracują. ryzyko śmierci w wyniku biegunki jest trzy razy wyższe dla dzieci karmionych butelką niż karmionych piersią. W obydwu rocznikach te same grupy kobiet skłaniały się ku tradycyjnemu karmieniu. Nie wyjaśniono również właściwie czynności sterylizacyjnych. wykształcone i ubogie (MacGowan i in. gdy przypadki śmierci i zachorowań są częstsze u dzieci urodzonych przez biedne matki. . ponieważ karmionym butelką dzieciom krajów rozwijających się i Trzeciego Świata grozi przez to większe ryzyko zachorowań na groźne choroby i śmierć... Kulturowe i społeczne różnice klasowe dotyczące karmienia piersią oraz ich konsekwencje Jeśli przyjrzymy się krajom całego świata pod kątem karmienia piersią na przestrzeni ostatnich czterdziestu lub pięćdziesięciu lat.. o wyższych dochodach. Co prawda karmienie piersią nadal pozostaje najpowszechniejszym sposobem odżywiania dzieci. że odżywki są jednakowo dobre. karmienie piersią było nadal konwencjonalną metodą odżywiania dzieci (Światowa Organizacja Zdrowia. by starczały na dłużej. podczas gdy wiele kobiet pracujących znajduje wiele wyszukanych sposobów. czy karmić piersią czy butelką. nie wyłączając Stanów Zjednoczonych. W świetle tych odkryć niepokojące jest to. które zaszły w karmieniu. Karmienie piersią jest zatem lepsze z dwóch powodów: dostarcza ono dzieciom potrzebnych przeciwciał chroniących przed zakażeniami oraz ogranicza możliwość zakażenia. również nie karmi piersią. nie zahamowało to spadku częstotliwości karmienia piersią (Stewart i in.Dzień z życia niemowlęcia Kultury i konteksty . W ciągu następnych dwóch dziesięcioleci te dwa trendy uległy odwróceniu. jak łączyć pracę (często w niepełnym wymiarze) z karmieniem (Lindberg. niedoinformowane i borykające się z trudnościami ekonomicznymi. 1991). 1996. We wszystkich tych badaniach okazuje się. na przykład. Jednocześnie w krajach słabiej rozwiniętych. a nawet lepsze. 1981). Do 1971 roku jedynie 25 procent kobiet amerykańskich karmiło piersią przynajmniej kilka tygodni. Jest to niezmiernie niepokojące dziś. Byłoby o wiele łatwiej. Większość kobiet. 23 i 48 procent (Ryan i in.dor.. Ich producenci często rozdawali świeżo upieczonym matkom bezpłatne próbki bądź butelki i zapewniali o tym. a żeby im to ułatwić. przy czym często nie udzielali właściwych informacji co do tego. rozcieńczały odżywki wodą. Podsumowując. wykształcone. ale jego częstotliwość i długość trwania zaczęła spadać. zaliczając do nich właściwie wszystkie kraje Trzeciego Świata. Status zawodowy matki również powoduje różnice w wyborze.. stało się wystarczającym powodem dla opublikowania przez Światową Organizację Zdrowia w 1981 roku „Międzynarodowych zasad rozpowszechniania substytutów mleka ludzkiego". 1994). Valdes-Lazo.. Mianowicie. W większości krajów zachodnich. jak ujawniono płynące z tego tytułu korzyści. Zupełnie odwróciła się sytuacja w krajach Trzeciego Świata i państwach rozwijających się. 1991). Kobiety białe bardziej niż czarne lub latynoskie są skłonne karmić piersią. Zainteresowanie. w latach pięćdziesiątych i sześćdziesiątych liczba przypadków karmienia piersią dramatycznie malała. musi spotkać się ono z kulturowym i praktycznym wsparciem. W Bangladeszu. 1991).

W rozwoju układu nerwowego znajdujemy podobne dowody. Potem korzystnie przyswajają mieszankę mleka z pokarmem stałym. ZASTANÓW SIĘ Jakiego typu zmiany w polityce lub praktyce mogłyby zwiększyć w twoim kraju liczbę matek karmiących piersią? . Jednak. Niestety. przedstawiają go. Aż do czwartego. zanim będzie potrafiło siedzieć. Sama.Kobiety. lub z innych powodów. gdy dziecko zasypia z sokiem w ustach. gdyż ma to rzekomo pomóc dziecku przespać całą noc. Rozwój postępuje w kierunku od głowy w dół i nosi nazwę cefalokaudalnego (głowowo-ogonowego) oraz od tułowia na zewnątrz i jest zwanym proksymodystalnym (odśrodkowym) — wzorce te zostały opisane po raz pierwszy przez Gesella. że zajrzę do mojego portfela. Zmiany fizyczne Jak zauważyła moja przyjaciółka. jedną z niezwykłych rzeczy dotyczących niemowląt jest to. 1977). zanim zacznie raczkować. a na dodatek koliduje z potrzebami żywieniowymi niemowlęcia. że dziecku. przy stopniowym zwiększaniu jego ilości w ciągu pierwszego roku (Amerykańska Akademia Pediatryczna. Niektórzy rodzice zaczynają dawać dzieciom pokarm stały. Większość soków jest bogata w cukier. wystarcza nawet tylko jedno karmienie piersią dziennie. Żeby samej sobie o tym przypomnieć. chociaż dzieci mogą i całkiem nieźle rozwijają się na sztucznych odżywkach. wykonane w różnych etapach jego dzieciństwa. że pracują. jest to błędne założenie. to jeżeli mamy możliwość wyboru. a siada. Z odrobiną pomocy zaczynał siadać. Zdjęcia. Inne kwestie związane z karmieniem. Dzieci karmione butelką są tak samo traktowane i pieszczone jak dzieci karmione piersią a ich matki z taką samą czułością na nie reagują i tak samo są do nich przywiązane (Field. sięgać po różne przedmioty i częściej się uśmiechał. cukier atakuje wyrastające zęby i może wywołać długoterminowe negatywne skutki dla jego uzębienia. może uspokoić fakt. wystarczy. na przykład kaszki. w którym noszę kilka zdjęć mojego obecnie pięcioletniego wnuczka. matka sześciomiesięcznego dziecka. Działanie tych dwóch zasad widoczne jest w zachowaniu. gdy miał jedenaście miesięcy. już w drugim miesiącu życia. Ważne jest również. na przykład dlatego. Fotografie noworodka były (rzecz jasna!) czarujące. a nawet szóstego miesiąca dziecku potrzeba mleka lub płynnej odżywki. ale wykonane cztery miesiące później przedstawiały już zupełnie inne dziecko. które uważają karmienie piersią za trudne ze względów logistycznych. Podstawowe wzorce Te oczywiste zmiany fizyczne w pierwszych miesiącach życia następują według dwóch obszernych wzorców. karmienie piersią przynajmniej przez pewien czas będzie dla nich zdrowsze. że sposób karmienia nie ma wpływu na społeczne interakcje pomiędzy matką a dzieckiem. na przykład dziecko potrafi podnieść główkę na długo. jak szybko rosną. Komisja do spraw Żywieniowych. aby było dostatecznie chronione. Innym niewłaściwym postępowaniem żywieniowym jest podawanie niemowlęciu lub starszemu dziecku butelki soku w porze drzemki lub tuż przed snem. 1986). jak stawia pierwsze kroki.

J2l .

ani bezustannie. że początkowy. 4. że jednoroczne dziecko ma gęstszą sieć dendrytów i synaps niż dorosły — informacja ta zadziwiła wielu psychologów. ruch ciała. ich gęstość jest nadal dwukrotnie większa niż w mózgu dorosłego człowieka.Ryc. że te struktury mózgowe zbudowane są z dwóch podstawowych typów komórek. Przycinanie trwa również przez całe dzieciństwo i okres dojrzewania. kiedy to zbędne ścieżki i połączenia zostają usunięte i „schemat instalacji" staje się bardziej przejrzysty (Huttenlocher. Ale po kosmetycznym procesie eliminowania zbędnych połączeń każda z nich ma kontakt tylko z jedną komórką nerwową. prawdę mówiąc. 1987). w szczególności w pierwszym roku lub w dwóch pierw szych latach po urodzeniu. Na przykład. Po urodzeniu proces rozwojowy polega zasadniczo na tworzeniu połączeń synaptycznych. Greenough nie uważa jednak. a później ich rozwój stymulowany jest przez doświadczenie. Według tego twierdzenia proces pozbywania się zbędnych struktur. Niektórzy neuropsycholodzy. która jest odpowiedzialna za rozumienie i używanie języka. że po mającym miejsce w pierwszym roku życia początkowym „wysypie" połączeń synaptycznych następuje ich „przycięcie" we wszystkich obszarach mózgu. Przypomnijmy z rozdziału 3. że inne synapsy powstają również w wyniku zdobywania nowych doświadczeń i dzieje się tak przez całe życie. gdy zyskujemy nowe umiejętności. pofałdowana istota szara. która owija śródmózgowie i odpowiada za postrzeganie. żeby cały rozwój połączeń synaptycznych był zarządzany przez takie wbudowane oprogramowanie. co wiąże się z ogromnym wzrostem liczby zarówno rozgałęzień dendrytów i aksonów. który później następuje. na początku rozwoju każda z komórek mięśni szkieletowych musi utworzyć połączenie synaptyczne z kilkoma neuronami ruchu mieszczącymi się w rdzeniu kręgowym. Z tych nowych ustaleń dotyczących rozwoju neurologicznego możemy wyciągnąć wiele istotnych wniosków. spanie. W momencie narodzin rdzeń przedłużony i śródmózgowie są w znacznym stopniu rozwinięte. jak i wypustek końcówek neuronu. podlegać przycięciu. neuronów i komórek glejowych. pojawia się około trzeciego roku życia. Procesowi temu towarzyszy ogromny rozrost dendrytów każdego neuronu oraz znaczne zwielokrotnienie liczby synaps. Największy przyrost dendrytów następuje w korze mózgowej. 1994). Na przykład. Po pierwsze. czuwanie. jego wynikiem jest wybiórcze utrzymywanie używanych lub najskuteczniejszych dróg komunikacji. a potem następuje gwałtowne ich przerzedzanie (Huttenlocher. Campos. Mówiąc krótko: „Doświadczenie nie prowadzi do powstawania nowych linii na czystej tabliczce. Układ nerwowy Rycina 4. jak uwaga i habituacja. jak William Greenough (Greenough i in. 1987). Rozwój mózgu nie przebiega ani zupełnie bez zakłóceń. Najbardziej zastanawiający fakt dotyczący tych wszystkich kombinacji początkowego „wysypu" połączeń synaptycznych i późniejszego ich przycinania jest taki. Najsłabiej rozwiniętą w momencie porodu częścią mózgu jest kora mózgowa. nagły przyrost rozgałęzień dendrytów i powstawanie synaps następuje według zaprogramowanych wzorców. przycinanie nie następuje we wszystkich częściach mózgu jednocześnie. Neuropsycholodzy odkryli. podczas gdy w części kory mózgowej odpowiedzialnej za wzrok maksimum gęstości połączeń synaptycznych występuje około czwartego miesiąca. wymazuje część z nich" (Bertenthal. Co ciekawe. Nawet w wieku czterech lat. sugerują. z którymi noworodek nieźle sobie radzi. Jednak podstawowe procesy ruchowe i percepcyjne mogą początkowo być zarządzane przez ten wbudowany system. Sugeruje on.1 przedstawia ogólną strukturę mózgu. kiedy to we wszystkich obszarach mózgu następuje najintensywniejsze likwidowanie zbędnych połączeń synaptycznych. 1987). organizm ma za zadanie stworzyć system połączeń nerwowych i czyni to w nadmiarze. wydalanie oraz ruchy głowy i szyi (lecz nie tułowia i kończyn) — czyli te. począwszy od około osiemnastego miesiąca do drugiego roku życia. W chwili narodzin najpełniej rozwinięte są śródmózgowie i rdzeń przedłużony. jest odpowiedzią na specyficzne doświadczenia. 1994). budując również zbędne drogi komunikacyjne. W ciągu pierwszych dwóch lat życia przede wszystkim rozwija się kora mózgowa. organizm człowieka charaktery- . W wyniku tego całkowita waga mózgu zwiększa się w tym okresie trzykrotnie (Nowakowski. Te dwie części (obie mieszczą się w dolnej części czaszki i łączą się z rdzeniem kręgowym) są odpowiedzialne za tak podstawowe czynności. Właściwie wszystkie komórki z obydwu tych typów są obecne w momencie narodzin.1.. maksymalne zagęszczenie synaps w tej części mózgu. abstrakcyjne myślenie i mowę.

w którym dziecko może być najbardziej wrażliwe na wszelkiego rodzaju sytuacje niedoboru. ten okres największej plastyczności jest zarazem okresem. poniekąd paradoksalnie. bardziej dokładnie rozpoznaje swój schemat sieci i w przypadku uszkodzenia odnajduje alternatywne sposoby połączeń. Mózg posiada wyśmienite wyczucie siebie samego. Lecz ta plastyczność większa jest w okresie niemowlęcym niż kiedykolwiek później.zuje pewnego rodzaju „zaprogramowana plastyczność". by maksymalnie wykorzystać okres gwałtownego wzrostu i plastyczności mózgu (de Haan i in. Najnowsze doniesienia dotyczące kontynuacji procesu przycinania synaps w dzieciństwie i okresie dojrzewania zmusiły psychologów rozwojowych do zmia- . ale swoim zasięgiem może objąć wiele ich aspektów. Zupełnie jak wtedy. 1994).. podobnie niemowlę potrzebuje wystarczająco stymulującego i równocześnie uporządkowanego środowiska. Wpływ całkowicie nieodpowiedniej diety lub poważnego braku stymulacji na późniejsze procesy poznawcze dziecka może być delikatny. Jednocześnie. gdy w okresie prenatalnym następuje najgwałtowniejszy wzrost każdego z układów organizmu i dziecko jest najbardziej podatne na działanie rozmaitych teratogenów.

lub w okresie dojrzewania. Więc dziecko dość wcześnie zdobywa siłę mięśni szyjnych. Człowiek dotknięty tą chorobą stopniowo traci władzę ruchową. a nie jak w przypadku układu nerwowego w formie wczesnego intensywnego rozwoju. Jednak podobnie jak kości niemowlęcia. Wszystkie kości dzieci są również bardziej miękkie i zawierają więcej wody niż kości dorosłego. staw skokowy i stopa mają mniej kości w momencie narodzin niż wtedy. U większości dzieci ciemiączka zarastają kością około dwunastego do osiemnastego miesiąca. Pozwalają one na ściśnięcie główki podczas porodu bez powodowania urazu oraz umożliwiają mózgowi wzrost. by pomieścić się w ciasnej przestrzeni macicy. połączona kość czaszki. Teraz natomiast wiemy. czyniąc dziecko coraz bardziej niezależnym. przy czym różne części ciała twardniejąw kolejności podyktowanej kierunkami głowowo-ogonowym i odśrodkowym. części mózgu odpowiedzialne za ruch nie posiadają kompletnych osłonek prawdopodobnie aż do około szóstego roku życia (Todd i in. Mielinizacja. ale nie zanika i trwa jeszcze. ale mięśnie nóg nie są jeszcze wystarczająco mocne. Na to trzeba zaczekać jeszcze kilka miesięcy. w którym mielina została uszkodzona. Toteż. że mózg w okresie dzieciństwa ulega poważnym przeobrażeniom. że s t w a r d n i e n i e r o z s i a n e jest chorobą. która izoluje od siebie aksony i wspomaga przewodzenie impulsów. a specyficzne symptomy zależą od tej części układu nerwowego. Mięśnie. Czy następujący pomiędzy drugim a trzecim rokiem życia intensywny rozwój umiejętności językowych spowodowany jest tym. na przykład. Miękkie kości są wprost idealne dla płodu. lecz oś rozważań teoretycznych zdecydowanie przesunęła się w kierunku większego zainteresowania neurologicznymi podstawami rozwoju zarówno w dzieciństwie. Proces twardnienia kości. że odpowiedzialna za nie część mózgu podlega znacznej reorganizacji? Czy może zależność jest odwrotna? Podobnie można by zapytać. a proces jej rozwoju nazywa się mielinizacją. Na przykład nadgarstek dorosłego człowieka składa się z dziewięciu osobnych kości. Co o tym myślisz? Rozwój fizyczny w okresie wczesnego dzieciństwa Rozwój zdol ności ruchowych 117 Kości i mięśnie Zmianom w systemie nerwowym odpowiadają równoległe zmiany w innych strukturach ciała. grubsze i jędrniejsze.. przez resztę dzie ciństwa i okres dojrzewania. 1995). Proces wykształcania pozostałych sześciu trwa przez okres dzieciństwa i kończy się w czasie dojrzewania. Twardnienie kości ma pewne całkiem bezpośrednie praktyczne znaczenie. gdy człowiek osiąga pełną dojrzałość. jak i odśrodkowa. Mielinizacja nerwów przebiega zarówno w kierunku cefalokaudalnym. w pierwszym roku zyskują od 25 do 30 cm długości. a waga ich ciała ulega potroje- ny myślenia na temat związku pomiędzy rozwojem mózgu a zachowaniem. Zrozumieniu wagi istnienia mieliny może dopomóc informacja. jak i w okresie dojrzewania. są one małe i zawierają duże ilości wody. PDF stworzony przez wersję demonstracyjną pdfFactory Pro www. W odróżnieniu od kości w zasadzie wszystkie włókna mięśniowe istnieją już w momencie narodzin (Tanner. postępuje równomiernie od narodzin poprzez dojrzewanie.pdffactory. Czaszka noworodka składa się z większej liczby kostek oddzielonych przestrzeniami zwanymi ciemiączkami. Ale ta sama elastyczność powoduje późniejszą giętkość noworodka i niezdolność ruchową. zwany kostnieniem. czy zmiany w systemie myślenia w wieku lat czterech lub siedmiu. zamiast dzielić. Rozmiar i kształt ciała Wszystkie te wewnętrzne zmiany muszą znaleźć wyraz w kształcie i rozmiarach ciała dziecka. kiedy to powstaje jedna. Jeśli proces kształtowania mózgu dobiega końca około drugiego roku życia. Mielinizacja najgwałtowniej przebiega w pierwszych dwóch latach po urodzeniu. nadgarstek. w wolniejszym tempie. czy takie programy jak Head Start — którego celem jest zniwelowanie negatywnych skutków ubóstwa — nie rozpoczynają swego działania zbyt późno. Kolejność ponownie jest zarówno głowowo-ogonowa.116 ZASTANÓW SIĘ W związku z tymi informacjami można by się zastanawiać. Wraz ze sztywnieniem kości dziecko coraz pewniej manipuluje swoim ciałem. wiążą się w jakiś swobodny sposób z dalszymi zmianami w mózgu. ale do okresu dojrzewania stają się dłuższe. również w kościach i mięśniach. Kości. a jednolatka tylko z trzech. 1978). jak większość z nas do niedawna uważała. kości dłoni i nadgarstka twardnieją szybciej niż kości stóp. W początkowych miesiącach dzieci rosną niezwykle szybko.pl . który musi być elastyczny. Mimo to jeden z zestawów kości wraz z upływem czasu łączy się. chociaż w tym przypadku mamy do czynienia ze zmianami pojawiającymi się stopniowo od dzieciństwa przez okres dojrzewania. logiczne wydawało się przypuszczenie. Dłoń. Osłonka ta zbudowana jest z substancji zwanej mieliną. Być może programy stymulacji uzupełniającej powinniśmy skierować na niemowlęta. że jakie kolwiek zmiany rozwojowe nastające później będą w większości owocem konkretnych doświadczeń. Na razie nie dysponujemy jeszcze danymi ułatwiającymi odpowiedź na te pytania. co znacznie rozszerza obszar eksploracji. Stąd też nerwy obsługujące komórki mięśniowe ramion i dłoni dostają mielinowe osłonki wcześniej niż te. które służą dolnej części tułowia i nogom. by udźwignąć całą chodzącą postać. w której osłonka mielinowa zaczyna się rozpadać. a to z kolei sprowadza dyskusję na temat związku między mózgiem a zachowaniem do punktu wyjścia. Na przykład. Dodatkowym istotnym procesem rozwoju układu nerwowego jest obudowanie każdego pojedynczego aksonu osłonką. jak i proksymodystalnym.

ale oczywiście jej rozmiary są uzasadnione koniecznością pomieszczenia mózgu pełnych rozmiarów. PDF stworzony przez wersję demonstracyjną pdfFactory Pro www. A to właśnie te nowe zdolności fizyczne niosą ze sobą zachwyt i przykuwają uwagę rodziców (i dziadków!).pdffactory. Inne proporcje ciała dziecka w porównaniu z dorosłym są dla nas często mylące. Dziewczynki w wieku dwóch. jaki osiągnąjako dorośli — napisałam to kursywą.116 Rozwój fizyczny w okresie wczesnego dzieciństwa Rozwój zdol ności ruchowych 117 niu. a chłopcy w wieku dwóch i pół roku mają połową wzrostu. ponieważ dla wielu osób może się to okazać niezwykle zaskakujące. Dzieci mają na przykład proporcjonalnie większą głowę od dorosłych.pl . Rozwój zdolności ruchowych Wszystkie te zmiany fizyczne tworzą podstawy gwałtownego rozwoju zdolności ruchowych dziecka.

przeprowadzonych w Stanach Zjednoczonych i Holandii. większość z nas nie zdaje sobie sprawy ze złożoności procesów rozwojowych. m a n i p u l a c y j n e : chwytanie. 1989. które opisy wałam. kopanie i inne związane z przemieszczaniem przedmiotów. Nie wyglądają one na ruchy całkowicie dobrowolne lub koordynowane. 1989). łącznie z dietą i ćwiczeniami. 1991).pl . Objaśnianie wczesnego rozwoju fizycznego Gdy szukamy przyczyn pojawiania się tej całej serii fizycznych zmian. umiejętności skoordynowania wzroku z ręką która pozwoli na bieżąco odnajdywać cel. W projekcie amerykańskim (Caputę i in. takie jak chodzenie. Wygląda na to. bieganie. nakreśliłam rozwój w każdym z tych trzech obszarów. Wielokrotnie i rytmicznie kopią bujają machają odbijają uderzają. na przestrzeni pierwszych 18 miesięcy.. ciągnięcie i zginanie. ale nie sprawiają również wrażenia zupełnie przypadkowych. byśmy te rozmaite zdolności ruchowe podzielili na trzy grupy: 1 o k o m o c y j n e. n i e l o k o m o c y j n e : pchanie. Są nimi: dojrzewanie. Dalgleish. Ulrich. 1991) przez pięć lat przebadano 555 dzieci. rzucanie. tak jakby rytmiczne wyrzucanie nóżki było przygotowaniem do tego sposobu przemieszczania się. na myśl przychodzi kilka możliwości. w którym dziecko zaczyna raczkować. że kopanie nasila się tuż przed momentem. Obserwacje Thelen przypominają nam. od razu w pełnej formie. w którym dzieci radziły sobie ze stawianymi im zadaniami. że nowe zdolności ruchowe dziecka nie pojawiają się nagle. chociaż już w początkowych miesiącach życia można zauważyć tego typu zachowania. dziedziczenie oraz różne czynniki środowiskowe. W tabeli 4. na podstawie dwóch obszernych badań. Ale za to zawsze jesteśmy zaskakiwani codziennymi zmianami w zachowaniu i zdolnościach dziecka. rozwoju kości nadgarstka. Kolejność obserwowanych zmian w obu z nich była bardzo podobna. Obserwując dziecko. Na przykład. zwłaszcza gdy chodzi o poruszanie palcami lub kopanie nóżką. użycie łyżki do nakarmienia siebie samego wymaga rozwinięcia mięśni nadgarstka. Na przykład.pdffactory. i koordynacji tego wszystkiego z odpowiednim czasem otwierania ust (Connolly. że w pierwszych miesiącach życia ciągłe powtarzanie ograniczonej liczby czynności sprawia dzieciom niebywałą radość. percepcyjnych i ruchowych (Thelen. łapanie. Esther Thelen (1981) zaobserwowała.118 Rozwój fizyczny w okresie wczesnego dzieciństwa Robert Malina (1982) proponuje. Powtarzanie tych czynności widać szczególnie w wieku sześciu lub siedmiu miesięcy. Każda z nich powstaje z koordynacji wielu umiejętności składowych. jak zresztą wiek.3. podskakiwanie. w holenderskim (Den Ouden i in. Objaśnianie wczesnego rozwoju fizycznego 119 PDF stworzony przez wersję demonstracyjną pdfFactory Pro www.. Thelen. szorują drapią lub się kołyszą. skakanie. podczas gdy wykonywany jest ruch w kierunku ust. 1984) pediatrzy regularnie odwiedzali 381 dzieci przez dwa lata.

od razu nasuwa się na myśl jedno z najoczywistszych wyjaśnień — dojrzewanie — chociaż ono samo w sobie jest niezmiernie złożonym procesem. Tempo wzrostu. jednej ręki do drugiej. które będą stanowić jedyne w swoim rodzaju tendencje wzrostu. ale nie zawsze trafia jeszcze jedzeniem do buzi. Potrafi podciągnąć się i stanąć. na przykład. przytrzymując się mebli („kursuje"). a można to określić. Przykuca i schyla się. Toczy pitkę w kierunku dorosłego. dzieci opóźnione w rozwoju umysłowym z reguły przechodzą ścieżkę zmian związanych ze zdobywaniem sprawności ruchowej o wiele wolniej. Siedzi bez pomocy. na podstawie twardnienia kości. Składa dwa klocki. Tabela 4. Dzieci rodziców. chodzi. którą kroczą inne dzieci. mięśni i kośćca. na który składają się zazębiające się ze sobą zmiany mięśni. długość ramion oraz długi lub krótki tułów (mnie samej któryś z moich przodków z pewnością przekazał gen długich rąk!). właściwe naszemu gatunkowi. podobnie jak końcowe kształty i rozmiary ciała. Cechami wspólnymi rodziców i dzieci nie są tylko te najbardziej oczywiste. postrzegania i myślenia (Thelen. wktada przedmioty do małych pojemników i wysypuje je. ich kolejność jest jednakowa dla ogółu. których rozwój postępuje szybko. Zdolności nielokomocyjne Przekręca się. indywidualne dziedziczenie. jak na przykład rozwój układu nerwowego.3. potrafi unieść gtówkę pod kątem 90 stopni. śledzi oczyma poruszające Sięga i chwyta przedmioty. gdy odkrywamy tak utartą kolejność przemian. Wiele z podstawowych sekwencji rozwoju fizycznego jest w nas zaprogramowane. 2-3 Bez wątpienia stopniowe dojrzewanie stanowi część wytłumaczenia. mimo że prędkość procesu przemian jest indywidualną cechą każdego dziecka. się wolno przedmioty. trzyma w garści tyżkę. W pozycji siedzącej trzyma Przenosi przedmioty z prosto gtówkę. Kamienie milowe rozwoju czynności ruchowych w pierwszych dwóch latach życia Wiek Zdolności w miesiącach lokomocyjne bez pomocy. Za każdym razem.pl . również dla fizycznie lub umysłowo upośledzonych. ale również szerokość bioder. są raczej także dziedziczone. raczkuje.120 Rozwój fizyczny w okresie wczesnego dzieciństwa Zmiany fizyczne 115 Odruch automatycznego przebierania nogami. później chodzi Zaczyna zagarniać znajdujące się w zasięgu Nieznacznie unosi gtówkę. biega (14-20 miesięcy). 4-6 7-9 1012 13-18 PDF stworzony przez wersję demonstracyjną pdfFactory Pro www. 1980). zwłaszcza jeśli chodzi o tak ważne zmiany. podtrzymywane potrafi siedzieć. Pewne oznaki wyboru chwytu. Oprócz tego niebagatelne znaczenie ma tutaj. ale dodatkowo każdy z nas otrzymuje instrukcje. również będą się rozwijać raczej w pospiesznym tempie (Garn. ale jest to ta sama ścieżka. kości. 1995). Dojrzewanie dziedziczenie i Zdolności manipulacyjne Trzyma wtożone w dtoń przedmioty. takie jak na przykład wzrost. We wszystkich tych obszarach.pdffactory. porusza się za pomocą rąk i nóg („czołga się"). Chodzi tylem i krokiem dostawnym. wzroku przedmioty. Leżąc na brzuszku. Na przykład.

121 Rozwój fizyczny w okresie wczesnego dzieciństwa Zmiany fizyczne 115 Źródło: Caputo i in.pl . 1986..pdffactory. Den Oudcn i in.. 1991. PDF stworzony przez wersję demonstracyjną pdfFactory Pro www.

wspinanie się lub chwytanie przedmiotów. wchodzenie po schodach. które nie mają takiego treningu (Żelazo i in. nie mamy jeszcze w tym zakresie pewności. które niewłaściwie odżywiały się w trakcie ciąży. Nadal nie jesteśmy jednak pewni roli. Praktyka. Podobnych obserwacji dokonał wraz ze swym zespołem Michael Espinosa (Espinosa i in. Wiemy również. że w przypadku opieki grupowej są one narażone na więcej zarazków i wirusów (Collet i in. nie będzie prosta. że dieta dziecka po poro dzie ma wpływ na wiele aspektów rozwoju fizycznego. by trenować tę umiejętność w pozycji „na brzuszku". W końcu nauczyły się chodzić. jakby się mogło wydawać. Śmiertelność niemowląt Jednak dla pewnej niewielkiej liczby dzieci problem nie ogranicza się tylko do kilku pociągnięć nosem. na przykład jedno z nich wykazuje. że większość niedożywionych dzieci wzrasta w środowiskach. a prawdopodobnie też na dłuższe okresy skupienia podczas zajęć szkolnych. które rzadko ma z nimi do czynienia? Odpowiedź. że dzieci. że dzieci. a na dodatek zapadnięte materace uniemożliwiały im obrócenie się. pracując z kenijskimi dziećmi w wieku szkolnym. Rzadko miały możliwość. w których brak również innego typu stymulacji. Zdrowie Choroby pierwszych dwóch lat W zasadzie wszystkie dzieci chorują. Jeśli następuje poprawa ich diety. które są chronicznie niedożywione (lecz nie klinicznie niedożywione). ale brakuje już energii potrzebnej na zabawę. Hurwitz i in. w nie tak dawnych badaniach nad dziećmi z Kenii. większość z nich wielokrotnie. 1992). w jakim powinien się znajdować. W Stanach Zjednoczonych statystycznie każde dziecko siedem razy w ciągu pierwszego roku życia ulega schorzeniom układu oddechowego. dzieci te . ale zwykle i tak pozostają jednak mniejsze i powolniejsze od swych rówieśników. które mają więcej praktyki w siedzeniu. by je praktykować.. Najlepszą ilustracją tego problemu będą dawne (1960) obserwacje dokonane przez Wayne'a Dennisa na dzieciach wychowywanych w irańskich sierocińcach. Niestety. Logiczne zatem wydaje się przypuszczenie. hipotezę tę trudno jest sprawdzić. Po pierwsze. sąrównież mniej czujne. a te wychowywane jedynie w domu często zaczynają dopiero chorować. takich jak siedzenie. Zauważył. Pierwsze badania wykazywały. a prawdopodobnie szczególne znaczenie dla rozwoju układu nerwowego. Dzieci pozbawione możliwości treningu rozwijają umiejętności ruchowe o wiele wolniej i nie we właściwej kolejności. tym większe jest prawdopodobieństwo zachorowania. są w stanie wysiedzieć dłużej niż te. Niestety. 1995) zauważyła. 1991). jeśli w ogóle. że dzieci oddawane do ośrodków opieki dziennej dotyka dwa razy więcej infekcji niż te. (Oznacza to wielokrotne wycieranie nosa!) Co ciekawsze. że nie miały wystarczająco dużo okazji. szybciej nauczy się chodzić niż malec. W poprzednim rozdziale nadmieniłam. że właściwie wszystkie dzieci mają wystarczająco dużo okazji w życiu. że otoczenie będzie wystarczająco bogate. Wachs. który utrzymuje je i pomaga mu się poruszać. Sigman. Przyjmowały około 1500 kalorii dziennie (łącznie z białkiem właściwym). jaką mają inne dzieci. który nigdy w czymś takim nie trenował? Czy raczkujące niemowlę mające możliwość korzystania ze schodów szybciej nauczy się na nie wchodzić od tego. że dodatkowe treningi tak podstawowych czynności w żaden sposób nie przyspieszają ich rozwoju. A jednak wnioski ostatnich badań są całkiem odmienne. Można przewidzieć. z im większą liczbą osób przebywają. co z kolei może niekorzystnie wpłynąć na sposób ich wzajemnego oddziaływania z otaczającymi je przedmiotami i ludźmi. jaką odgrywa trening w przyswajaniu podstawowych umiejętności składowych. które są wychowywane w domu. w dużej mierze dlatego.. że po kilku pierwszych miesiącach ryzyko zakażenia u dzieci wychowywanych grupowo spada. Omawiając wpływy środowiska na rozwój fizyczny. mniej zaawansowane w różnych formach zabawy i mniej biegłe w zachowaniach społecznych od swoich lepiej odżywianych rówieśników. plasują się dzieci wychowywane w małych grupkach. pod tym względem. W 1994 roku wskaźnik śmiertelności dzieci wynosił w Stanach Zjednoczonych 7. Prawdopodobnie przyczyną jest to. Ale rozwinięcie umiejętności potrzebnej do przerzucenia piłki przez obręcz pod różnymi kątami i z różnych odległości wymaga bezustannych treningów. a mniej więcej pośrodku. badania z wielu krajów donoszą.Wpływy środowiska Dieta. Meksyku i Stanów Zjednoczonych Marian Sigman wraz ze swymi współpracownikami (Sigman. które umierają w ciągu roku. musimy myśleć także w kategoriach okoliczności sprzyjających ćwiczeniu przez dziecko rozmaitych czynności ruchowych. Nie były to jednak dzieci skrajnie niedożywione. Nasuwają się tu dwa wnioski. Jednego wszak możemy być pewni. że matki.9 na tysiąc. 1994. skoordynowanej umiejętności ruchowej wymaga praktyki. leżenia lub poruszania się na brzuszku.. żeby trafiła do kosza. dzieci takie wykazują swoistą tendencję do nadganiania wzrostu. Na przykład. Lecz nie jest to tak całkiem złe. 1982). Przede wszystkim dlatego. by utrzymywać system w stanie sprawności. rozwój tak uniwersalnych i podstawowych umiejętności jak raczkowanie i chodzenie wymaga minimum praktyki. by rzucić piłkę wystarczająco wysoko. gdy po raz pierwszy pójdą do szkoły. ale wiąże się z możliwością śmierci. pod warunkiem jeszcze. Słabo odżywione dzieci rosną wolniej i nie osiągają imponujących rozmiarów (Malina. by stanowić odpowiednie wsparcie.. że na placu zabaw słabiej odżywione dzieci były mniej aktywne i bardziej wyizolo wane od pozostałych. W jednej z tych instytucji rutynowo układano dzieci na plecach. Na dodatek słabo odżywiane i niedożywione dzieci wykazują mniej energii. 1995. Ogólnie rzecz biorąc. na miękkich materacach. co wystarcza na utrzymanie dziecka przy życiu. Po prostu uczęszczanie do ośrodków opieki dziennej oznacza wcześniejsze zetknięcie się z rozmaitymi mikroorganizmami roznoszonymi zwykle przez dzieci. że rozwinięcie naprawdę sprawnej. prawdopodobnie dlatego. Egiptu. ale potrzebowały na to dodatkowo około roku. częściej rodzą martwe dzieci lub dzieci. jak w pierwszych latach ży cia będzie się rozwijać siła i koordynacja potrzebna. Dzieci te prawie nigdy nie przeszły normalnej drogi w nauce chodzenia — prawdopodobnie dlatego. 1993). Czy dziecko spędzające mnóstwo czasu w przyrządzie zwanym chodzikiem. jak zwykle.

ale nadal dalekie od wyznaczonego celu 90 procent. które zostałyby wydane na leczenie. że jeden dolar wydany na szczepionkę chroniącą przed odrą/świnką/różyczką oszczędza społeczeństwu 21 dolarów wydawanych na leczenie. Bangladesz i Algierię — zakupiło zabezpieczenie medyczne dla ponad 90 procent mieszkańców (Światowa Organizacja Zdrowia. W Stanach Zjednoczonych. 1992). dlaczego wśród dzieci latynoskich współczynnik śmiertelności nie jest tak wysoki jak wśród dzieci afroamerykańskich. podobnie też zaoszczędzono miliony dolarów. Hillman. Hoffman. gdyż większość dzieci śpiących na brzuszku nie umiera z tego powodu. 1995). krztuścowi. Jako jeden przykład podam fakt. 1995). szczególnie gdy dzieci śpią na puszystych materacach. Schoendorf. nie dożywszy pierwszych urodzin (Guyer i in. by dzieci układać do snu na wznak lub na boku. Jest jeszcze wiele do zrobienia. 1996). w której pozornie zdrowe dziecko nieoczekiwanie umiera. Chinach i Indiach. szczególnie wysoki jest w Nowej Zelandii i Australii. Tylko około trzech przypadków na tysiąc zdarza się w pozostałym okresie pierwszego roku życia i tylko niespełna połowa z nich jest wynikiem zespołu nagłej śmierci niemowląt (SIDS). procent jego przypadków jest różny w różnych krajach. gdzie liczba występowania przypadków błonicy. Indonezji. gdzie te zalecenia były szeroko rozpowszechniane. 1 na odrę/różyczkę i 1 na ospę wietrzną/półpasiec (Komitet do Spraw Chorób Zakaźnych. Należą do nich: wcześniaki. 3 na polio.pdffactory. których matki są bardzo młode (np. tym mniej dzieci umiera. poduszkach lub piernatach. zaraz po jego rozpadzie. że ponad milion dzieci w Stanach Zjednoczonych nie jest należycie chronionych. Walii.. Wiadomo. Przez kilka ostatnich dziesięcioleci wskaźnik śmiertelności noworodków maleje (od 20 na tysiąc w 1970 roku). by wymienić tylko kilka z nich. W wyniku tych wysiłków uratowano miliony dzieci. Powinno to stanowić jeden z ważnych powodów rzucenia palenia. I w tym tkwi optymistyczny wątek tej opowieści. nie powinno to napawać nas nadmiernym optymizmem. odrze.. w skali kraju. że od 1991 roku w obydwu Amerykach nie odnotowano ani jednego przypadku zachorowania na polio. Hillman. że należy mieć ją pod stałą kontrolą. Mimo że wysiłki WHO okazały się wielkim sukcesem. zmarły. Kiely.. od 1992 roku zaleca.pl . skoczyła drastycznie w górę. aby zmienić dotyczące jej zalecenia zarówno w szpitalach. rodzice stają się bardziej przekonani o tym. do których nie dociera dym tytoniowy (Klonoff-Cohen i in. 1993). Inną ważną przyczyną tego zespołu jest palenie tytoniu albo przez matkę pod czas ciąży.4 do 26. Zespół nagłej śmierci niemowląt nie występuje jedynie w Stanach Zjednoczonych. chociaż stały. Ta zmiana polityki spowodowała 12-procentowy. wysoki poziom ochrony uzyskiwano najczęściej jako część rozszerzonego systemu opieki podstawowej — tak jak w Burkina Faso. a w roku 1993 około 80 procent niemowląt i dzieci na świecie zostało uodpornione na odrę. a wyjątkowo niski w Japonii i Szwecji (Hoffman. 1995). Egipt. wiele krajów — włączając w to Chiny. jak i w domach. Śmiertelność noworodków wśród czarnych jest w ogóle dwukrotnie wyższa niż wśród białych dzieci w Stanach Zjedno - ZASTANÓW SIĘ Czy potrafisz wymyślić jakąś sensowną hipotezę wyjaśniającą. polio i błonicę. 3 na grypę. Co zadziwiające. 1995. albo z niską masą urodzeniową. Dodatkową korzyścią. Działanie tytoniu czterokrotnie zwiększa ryzyko nastąpienia nagłej śmierci niemowlęcia w porównaniu z tymi dziećmi. Niektóre kraje osiągnęły cel 80-procentowej ochrony dzięki kampanii prowadzonej w mediach. Dwadzieścia lat temu tylko 5 procent dzieci krajów rozwijających się było w pełni zaszczepione przeciwko tężcowi. mimo że ubóstwo dotyka obie te grupy w porównywalnym stopniu? Jakich informacji potrzebowałbyś. Te ogromne zmiany są wynikiem zmasowanych wysiłków Światowej Organizacji Zdrowia (WHO) i jej wszystkich członków. a chociaż jego przyczyn nie wyjaśniono. a więc mniej ich jest poczynanych i mniej się ich rodzi. Było to osiągnięcie godne podziwu. Ośrodki Zwalczania Chorób Zakaźnych oceniają. afroamerykanie i te dzieci. W roku 1994 w Stanach Zjednoczonych umarło z powodu SIDS 4180 dzieci (Guyer i in. jest spadek liczby urodzeń. Podwyższone ryzyko wystąpienia śmierci łóżeczkowej wśród Afroamerykanów jest częścią ogólnego stałego wzorca. Pomiędzy rokiem 1989 i 1994 częstotliwość jej występowania wzrosła z 0. by ją zweryfikować? PDF stworzony przez wersję demonstracyjną pdfFactory Pro www. że dziecko przeżyje i będzie mogło przejąć rolę wyznaczoną mu przez rodzinę. ale to i tak plasuje Stany Zjednoczone na dwudziestym drugim miejscu w świecie.122 Rozwój fizyczny w okresie wczesnego dzieciństwa Zmiany fizyczne 115 Kultury i konteksty Uodpornienie Większości śmiertelnych chorób dzieciństwa można całkowicie zapobiec poprzez podanie w pierwszych kilku latach życia odpowiednich typów szczepionek. Na przykład. Malloy. gruźlicy i błonicy.klusz. nie dawniej jak w 1992 roku tylko 55 procent dzieci otrzymało pełny zestaw szczepień — harmonogram obejmuje 3 szczepionki na zapalenie wątroby. na przykład. by uzyskać i utrzymać wystarczająco wysoki stopień uodpornienia i by pohamować rozprzestrzenianie się tej śmiertelnej choroby. Lekarze nie odkryli jeszcze podstawowej przyczyny tych zgonów. 1992. Do 1987 roku liczby te wzrosły do 50 procent w krajach rozwijających się. Do 1995 roku znów po intensywnych zabiegach odsetek tychże kompleksowych szczepień wzrósł do 75 procent (Pear. Częściej taki zgon zdarza się zimą i u dzieci śpiących na brzuszku (Hoffman. spadek sięgnął aż 50 procent (Spiers. W Anglii. spadek przypadków zespołu nagłej śmierci. Wietnam. Nowej Zelandii i Szwecji kampanie mające na celu nakłonienie rodziców do zaniechania nawyku układania dzieci twarzą w dół również przyczyniły się do znacznego spadku liczby zgonów łóżeczkowych (Gilman i in. 1994). Prawie dwie trzecie tych zgonów następuje w pierwszym miesiącu życia i łączy się bezpośrednio albo z wadami wrodzonymi.6 na 100 tysięcy ludzi. przy czym na terenach. chłopcy.. co oznacza. Ponsonby i in. i w nieco mniejszym stopniu na tężec. 4 na błonicę/tężęc/ko. Wiele można się nauczyć również z doświadczeń wybijających się na niepodległość krajów członkowskich Związku Radzieckiego. Guntheroth. Danderson. inne próbowały zbudować swój program uodparniający na podstawie istniejącego już systemu opieki zdrowotnej. Im lepsze zabezpieczenie. Istnieje na całym świecie. Jednak sama pozycja podczas snu nie jest całkowitym wytłumaczeniem tego zjawiska. 1992. 1996).. Taylor. szczególnie w krajach rozwijających się. 1995). W niektórych częściach świata całkowicie zwalczono te choroby. 1994). Rosnąca liczba dowodów na znaczenie pozycji snu dla częstotliwości występowania śmierci łóżeczkowej przekonała lekarzy z wielu krajów o tym. 1995). Na krótką metę obie strategie przynosiły rezultaty. albo przez kogokolwiek w domu w obecności dziecka. ale dowiedzieli się już sporo na temat grup podwyższonego ryzyka. polio. Amerykańska Akademia Pediatryczna.

Gdy porówna się tylko noworodki donoszone i mające odpowiednią wagę. Różnica pomiędzy białymi a czarnymi istniała od czasu. Yu. Jednak zauważenie takiej zależności i tak cofa nas o jeden krok w dążeniach do jej wyjaśnienia. gdy ograniczą grupę badanych do dzieci urodzonych przez matki z wyższym wykształceniem (Schoendorf i in. 1995). Lekarze i psycholodzy jak dotychczas nie rozumieją wszystkich przyczyn tych rozbieżności.8). Badacze obserwują ją również. co znów rodzi całe mnóstwo pytań (Singh. chociaż nie wśród dzieci latynoskich. i stąd mają niższą masę urodzeniową.3 i 6. Poniekąd wyższe ryzyko istnieje również wśród Indian.pl . zanim minie pełen okres ciąży. 1992). stopień ich śmiertelności jest podobny w obu grupach. że dzieci urodzone przez Afroamerykanki częściej przychodzą na świat.123 Rozwój fizyczny w okresie wczesnego dzieciństwa Zmiany fizyczne 115 czonych (w 1992 roku odpowiednio 16. Nadal nie mamy jasnych odpowiedzi na pytanie o przyczyny większej liczby niedonoszonych przez Afroamerykanki ciąż i niskiej masy urodzeniowej ich dzieci. i jak dotąd nie zmniejszyła się. jak tylko zaczęto rejestrować dane (1915). że jednym ze znaczących czynników jest to.. choć wiadomo.pdffactory. PDF stworzony przez wersję demonstracyjną pdfFactory Pro www.

Chłopcy są również bardziej wrażliwi i ich śmiertelność jest wyższa. Chłopcy i dziewczynki. Dzieci Nawaho były o wiele mniej drażliwe. Z drugiej strony. zauważył. Źródło: Den Ouden i in. że postrzeganie przez nas pewnego zachowania dziecka za „normalne" może być w dużym stopniu spowodowane typowymi dla naszej kultury modelami i przyjmowanymi założeniami. s. mają dłuższe nogi. możliwości treningu ruchowego. Bardziej znaczące są odkrycia na poziomie aktywności. Jednym z głównych wniosków płynącym z tych badań jest to. Zamiast wyrzucać swoje kończyny na boki. że dzieci rasy białej w sposób typowy prostowały odruchowo obydwie rączki. Tabela 4. Jerome Kagan i jego współpracownicy (1994) potwierdzili część tych obserwacji. chińskiej.3) własnego rozwoju. Fizycznie normalny wcześniak jest w stanie dogonić w rozwoju swoich rówieśników w ciągu dwóch lub trzech lat. jak i po urodzeniu. Mali biali Amerykanie najsilniej reagowali na nowe obrazy. Zauważyli. że wszystkie te dzieci. na przykład pod względem twardnienia kości. 402. Freedman i inni zaobserwowali. z tabeli V. czy gdzie kolwiek indziej — rozwijają się nieco szybciej zarówno w okresie prenatalnym. Dzieci czarne również nieco szybciej rozwijają swoje umiejętności ruchowe. jeśli chodzi o proces dojrzewania. bez wątpienia. Dzieci japońskie reagowały żywiołowo. że odrobinę bardziej energiczni są chłopcy (Campbell. że kolejność następowania po sobie zmian.4 przybliży wam nieco stopień ich opóźnienia w porównaniu z dziećmi urodzonymi we właściwym terminie. Wcześniaki lub dzieci z niską masą urodzeniową o wiele wolniej osiągają poszczególne kamienie milowe (przedstawiłam je w tabeli 4. gdyż wcześniak jest. Różnice w zachowaniu kobiet można zauważyć od pierwszego momentu spotkania z dzieckiem tuż po urodzeniu. które cytowałam w tabeli 4. Może to odzwierciedlać podstawowe różnice w prędkości dojrzewania lub etniczne różnice w poziomie aktywności i wyciszenia. kurczyły nóżki i rączki.124 Rozwój fizyczny w okresie wczesnego dzieciństwa Różnice indywidualne 125 Różnice indywidualne Wspomniałam już o kilku rodzajach różnic występujących pomiędzy dziećmi. 5 1 PDF stworzony przez wersję demonstracyjną pdfFactory Pro www. że niemowlęta chińskie były znacznie mniej aktywne. Zauważył.pdffactory. 1978). okaże się. Freedman obserwował noworodki czterech różnych kultur: kaukaskiej. niemowlęta Nawaho prezentowały inny model zachowania. Mimo to można zauważyć występujące między nimi pewne różnice.pl . tak chłopcy mają więcej tkanki tłuszczowej oraz są ciężsi i dłużsi od dziewczynek. Ściślej mówiąc: kiedy Freedman badał każde dziecko pod kątem występowania odruchu Moro. Jednak takie podobieństwo wzorców temperamentalnych matki i dziecka może wzmocnić model zachowania dziecka. Właściwie to okres ciąży dla takiego płodu wydaje się nieco krótszy niż dla płodu dziecka białego (Smith. w którym czynność tę zdołało wykonać 50% badanych dzieci Wcześniaki (<32 tygodnie) 10 36 37 5 1 Dzieci donoszone 6 23 24 3 6 4 ? rzałości. jakie mogą mieć wpływ na ich fizyczny rozwój w pierwszych latach życia. że najaktywniejsi. w większości umiejętności fizycznych. Wcześniaki.. Jakie jest wasze pierwsze pytanie. lecz inni badacze nie odnotowują żadnych różnic (Cossette. że chłopcy i dziewczynki naprawdę bardzo się od siebie różnią. gdy usłyszycie. ale uspokoić je było łatwiej niż dzieci kaukaskie. Oprócz prześledzenia poczynań 555 dzieci urodzonych w terminie Den Ouden i jego współpracownicy zbadali również 555 wcześniaków — wszystkie normalnie rozwinięte fizycznie. Za to niemowlęta azjatyckie pierwsze główne umiejętności ruchowe osiągają nieco później. Pozwólcie. że pokrótce przedstawię jeszcze kilka innych. Eaton. 1978). 1991). Z pewnych obserwacji wynika. Jednak przekazywanie przez rodziców kultury nie jest całkowicie pozbawione znaczenia. Niewiele jest różnic płciowych w fizycznym rozwoju niemowląt. rzadko płakały i nie zachowywały się zbyt nerwowo. który z czasem może powiększać rozbieżności kulturowe. energicznie i uporczywie krzyczały i bardzo nerwowo się poruszały. były opóźnione względem dzieci donoszonych o prawie 10 do 15 tygodni. a także są cięższe (Tanner. nie mogą zatem być wynikiem takiego wychowywania ich przez rodziców. że większość (lecz nie wszystkie) różnic w rozwoju fizycznym zanika. dźwięki i zapachy. Dzieci czarne — czy rodzące się w Afryce. takie jak chodzenie. co zasugerowały badania Daniela Freedmana (1979). Właściwie większe różnice niż te pomiędzy chłopcami a dziewczynkami zauważamy pomiędzy dziećmi pochodzącymi z różnych grup etnicznych — opisałam je w ramce powyżej.4. 1991. więc nie są one reakcjami na specyficzny sposób bycia maleństwa. 1995). Zarówno niemowlęta chińskie. Rodzice wcześniaków muszą o tym pamiętać. Porównanie rozwojowych kamieni milowych wcześniaków i dzieci donoszonych w czasie dwóch pierwszych lat życia Kultury i konteksty ■ ■ • ■ ■ ■ Różnice we wczesnym rozwoju fizycznym Wydawałoby się. Część obserwacji Freedmana potwierdza także Chisholm (1989).3. niż robią to matki białe. typy karmienia. że to zainteresowanie wynika z tego. ale w pierwszych miesiącach jest w stosunku do nich zdecydowanie opóźniony. Malcuit. lecz urodzone przed 32 tygodniem ciąży w Holandii w 1983 roku. młodszy od dziecka donoszonego. chcąc porównywać swoje pociechy z dziećmi urodzonymi we właściwym czasie. mniej drażliwe i mniej krzykliwe niż dzieci pozostałych dwóch grup. Mogliśmy się oczywiście tego spodziewać. że przyjaciołom lub członkom rodziny urodziło się dziecko? Prawdopodobnie: „Chłopiec czy dziewczynka?" Płeć nowo narodzonego dziecka jest oczywiście bardzo istotna dla nas wszystkich. Kamienie milowe rozwoju Unosi lekko główkę Przekłada przedmioty z ręki do ręki Przekręca się Czołga się Staje samodzielnie Wiek w tygodniach. mniej pobudliwe i łatwiej było je uspokoić niż białych Amerykanów. że matki chińskie i japońskie mówią o wiele mniej do swych pociech. Lecz właściwie tak nie jest. porównując czteromiesięczne dzieci chińskie. Nawaho i japońskiej. Dane pochodzą z tych samych holenderskich badań. irlandzkie i euroamerykańskie. Rozwój fizyczny niemowląt jest chyba w większym stopniu zarządzany przez swego rodzaju zaprogramowane kolejne jego stopnie i harmonogramy oraz bardziej wspólny dla wszystkich dzieci niż rozwój w jakiejkolwiek innej sferze. Ponieważ wszystkie te różnice są widoczne już u noworodków. Można by przypuszczać. którą opisałam w tym rozdziale. Jeżeli porównanie sprowadzimy do „wieku ciążowego". Podobnie jak w momencie porodu dziewczynki przodują w pewnych aspektach fizycznej dojTabela 4. najbardziej drażliwi i najtrudniejsi do uspokojenia byli mali reprezentanci kultury kaukaskiej. jest identyczna dla dzieci wszystkich kultur. Pomerleau. należą do nich: dieta. i są troszkę wyższe niż ich biali rówieśnicy. jak i Nawaho były stosunkowo spokojne. W tabeli można zauważyć.

Pierwsze obejmują takie niezbędne czynności. W większej części mózgu rozwój dendrytów i synaps sięga szczytu pomiędzy dwunastym a dwudziestym czwartym miesiącem. jaką odgrywa trening. Noworodki oceniane są z reguły według skali Apgar. 7. (1992). W pierwszych dwóch latach życia. Cambridge. W pierwszych latach życia następuje również pokrywanie włókien nerwowych osłonkami mielinowymi. 8. T. że karmienie piersiąjest lepsze niż karmienie butelką pod względem odżywczym.. po tych pierwszych tygodniach przyczyną śmierci dzieci w pierwszym roku życia może być zespół nagłej śmierci niemowląt. Jednak rozróżnia je także indywidualne dziedziczenie oraz dieta. 9. Wielokrotnie wykazywano. W ujmującym stylu i przejrzystej formie Field relacjonuje ■wszystko to. Infant development. Bremner. po czym następuje ich „przycięcie". Przyjemny tekst. włókna mięśniowe stają się większe i jędrniejsze. dzieci azjatyckie nieco wolniej. Niemowlęta wyposażone są w odruchy zarówno adaptacyjne. Wcześniaki wolniej od swoich donoszonych rówieśników osiągają poszczególne szczeble rozwoju. W ciągu dwóch pierwszych lat zachodzą gwałtowne zmiany w układzie nerwowym. prymitywne to odruchy Moro i Babińskiego. J. by brać udział w większości kontaktów społecznych. 12. Niezłe podsumowanie. statystycznie każde dziecko od siedmiu do ośmiu razy zapada na choroby układu oddechowego. napisane przez naukowca i poparte badaniami. które zanikają po kilku miesiącach. Podstawowe pojęcia cefalokaudalny (głowowo-ogonowy) ciemiączka kora mózgowa kostnienie 5. Częstotliwość zachorowań jest wyższa pośród dzieci uczęszczających do ośrodków opieki dziennej. 11. NJ: Lawrence Erlbaum Associates. MA: Harvard University Press. Rosenblith. (1990). 10. Stany te powtarzają się w cyklach trwających około półtorej do dwóch godzin. W momencie narodzin dziecko dysponuje o wiele szerszym wachlarzem zdolności percepcyjnych niż psycholodzy mogli przypuszczać. Hillsdale. okres hałaśliwego zachowania. chodzenia i biegania. lecz w ciągu kilku lat zwykle odrabiają straty. 3.F. Zwiększa się liczba kości oraz ich twardość. jak i prymitywne. Mniej jasna jest rola. co roku. dostarcza przeciwciał i ogranicza ryzyko wystąpienia infekcji u dziecka. J. mielina mielinizacja odruchy proksymodystalny (odśrodkowy) skala Apgar stany świadomości zespół nagłej śmierci niemowląt (SIDS) . (red. 4. Slater. CA: Sage. Utrzymujące się nieregularne cykle snu lub szczególnie dokuczliwy płacz i towarzyszący mu wrzask mogą wskazywać na pewne problemy neurologiczne. 2. A. W pierwszym roku życia dzieci potrajają swój ciężar ciała i przez pierwsze dwa lata rosną od 30 do 40 cm.G. Przyczynami większości zgonów dzieci w pierwszych tygodniach życia są wady wrodzone lub niska masa urodzeniowa. kiedy to dziecko przechodzi od czołgania się do raczkowania. Wśród Afroamerykanów obserwuje się dwukrotnie wyższy niż wśród białych Amerykanów odsetek zgonów niemowląt. U dzieci można zauważyć całą serię „stanów świadomości". Infancy. składającej się z pięciu kryteriów. co wiemy o okresie niemowlęcym. Za to istnieją różnice etniczne. We wczesnym okresie rozwoju stosunkowo niewiele jest różnic pomiędzy chłopcami a dziewczynkami. 14. Newbury Park. 15. od snu wyciszonego.) (1989). zawierający podstawowe wiadomości dotyczące rozwoju niemowląt. Literatura dodatkowa Field. Właściwie na wszystkie efekty rozwojowe niebagatelny wpływ mają powszechne wzorce dojrzewania. Przyczyn tej rozbieżności nie można sprowadzić do różnic w zamożności tych dwóch grup etnicznych. 13. 6. In the beginning: Development in the first two years of life (wydanie 2). jak ssanie i odruch poszukiwawczy. 16. Gwałtowny rozwój zdolności lokomocyjnych i manipulacyjnych przypada na pierwsze dwa lata życia. przez sen aktywny. i od słabej do niezłej umiejętności chwytania przedmiotów.Podsumowanie 1. jedzenie i stan cichego czuwania. adresowane do czytelników nieprofesjonalistów. Czarne dzieci rozwijają się nieco szybciej. Przede wszystkim ma dostatecznie dobry wzrok i słuch.M.

pdffactory. że można poszeregować ludzi pod względem jej wielkości. Ponieważ on stamtąd pochodził i miał tam wielu krewnych. 1939. zakładamy. 3). co psycholodzy nazywają f u n k c j o n o w a n i e m poz n a w c z y m . doświadczacie podobnego wrażenia!) W życiu codziennym przed każdym stoją tysiące zadań wymagających tych samych umiejętności. korzystamy z map. którzy nie mówili po angielsku. warunki te wydały mi się wprost idealne do nauki języka niemieckie go w stopniu pozwalającym na porozumienie się z jego rodziną. którego jest posiadaczem? Co jeszcze mogą wyrażać te określenia? PDF stworzony przez wersję demonstracyjną pdfFactory Pro www. Wczesny rozwój percepcyjny Odróżnianie matki od innych osób Na co dziecko patrzy Doniesienia z badań Badania Langlois nad upodobaniem dzieci do twarzy atrakcyjnych Rozróżnianie reakcji emocjonalnych Reakcja na układy graficzne i dźwiękowe Transfer intermodalny Rozwój pojęcia przedmiotu Kultury i konteksty Pojmowanie stałości przedmiotu przez dzieci zambijskie Naśladowanie Prekursorzy języka Postrzeganie dźwięków mowy Pierwsze dźwięki i gesty Doniesienia z badań Wczesny „język" gestów u dzieci głuchych rodziców Pierwsze słowa Kultury i konteksty Pierwsze słowa dzieci z różnych kultur Różnice indywidualne Rozwój poznawczy w okresie niemowlęcym: spojrzenie całościowe Podsumowanie Podstawowe pojęcia Literatura dodatkowa Trzy lata temu razem z mężem zamieszkałam na osiem miesięcy w Niemczech. z jaką rozwiązują problemy. gdy bombardowana nowymi informacjami próbowałam wypracować z nich jakiś sens i porządek. Dało mi to jednocześnie szansę obserwowania metod. których ja potrzebowałam do nauczenia się nowego języka. Jedno łatki nie potrafią korzystać z map ani sprawdzać stanu swego konta bankowego. Nie można zaprzeczyć. że jest „bystry" lub „inteligentny". sprawdzamy książeczkę czekową. od czasu do czasu. staramy się zapamiętać listę sprawunków. według jednej z typowych psychologicznych definicji inteligencji jest ona „łączną lub ogólną zdolnością jednostki do celo wego działania. w jaki przyswajamy i podtrzymujemy zdolność wykonywania tych czynności. że będzie to takie trudne. Używając terminu inteligencja. zdolności zapamiętywania. i umiejętności analizowania skomplikowanych sytuacji. Jakimi drogami więc uzyskują te umiejętności? A czym psycholodzy mogliby wytłumaczyć fakt. Uczymy się do egzaminów. co ja będę zgłębiać za chwilę i w równoległych rozdziałach tej książki poświęconych poznaniu w konkretnych okresach wiekowych. Chronologicznie pierwsze podejście do badań nad rozwojem skupia się na indywidualnych różnicach. Wcześniej nie przyszło mi do głowy. Tym. z których każdy był podstawą do oddzielnych badań i rodził inne wnioski. W tym czasie miałam niemalże namacalny obraz tego. że nie wszystkie dzieci przyswajają te czynności jednakowo szybko lub w jednakowym stopniu je opanowują? Perspektywy teoretyczne Nasze możliwości znalezienia odpowiedzi na te pytania zostały ograniczone przez fakt. będzie sposób. jak pracuje mój mózg. ZASTANÓW SIĘ Gdy mówisz o kimś. Założenie to uważa się za podstawę te stów na inteligencję. że ludzie różnią się pod względem predyspozycji umysłowych. które skonstruowano tak.pl .Perspektywy teoretyczne 129 Rozwój spostrzegania i myślenia w okresie niemowlęcym Perspektywy teoretyczne Pogląd Piageta na okres sensomotoryczny Uczenie się i przyzwyczajanie Pamięć Są one częścią tego. czy masz na myśli pewnego rodzaju całkowity „potencjał" intelektualny. zapamiętywania i operowania nowymi wiadomościami. s. Nie wszyscy z nas wykonują te czynności jednakowo sprawnie lub jednakowo szybko. jakimi posługiwałam się przy okazji przyswajania. by po prostu umożliwić mierzenie indywidualnych różnic potencjałów intelektualnych. że psycholodzy stworzyli trzy zupełnie różne sposoby patrzenia na zjawisko poznania. że ma „światły umysł" lub że jest „bardzo inteligentny". zapamiętujemy numery telefonów. prędkości. to mamy na myśli właśnie tego rodzaju umiejętności. Kiedy mówimy o kimś. Zapisałam się więc na intensywne kursy i usilnie przykładałam się do nauki nowego słownictwa i złożonej gramatyki. (Czasami mój mózg po prostu ogłaszał strajk i odmawiał przyjmowania większej ilości informacji — myślę. Ale na życie codzienne każdego człowieka składają się właśnie takie zadania. myślenia racjonalnego i skutecznego radzenia sobie z otoczeniem" (Wechsler. że wy też.

Jeśli pięcioletniemu dziecku polecisz zapamiętać listę sprawunków. Termin r e a k c j e k o ł o w e p i e r w o t n e odnosi się do pewnej liczby prostych powtarzających się czynności. Na początku jest przywiązane tylko do bezpośredniej rzeczywistości i reaguje na każdy bodziec. zwany teorią przetwarzania informacji. zauważa. nie uwzględniała bowiem interesującego faktu. Również możliwe. oraz nie wygląda na to. Teoria Piageta najwyraźniej dominuje w badaniach nad inteligencją dzieci — prawdopodobnie dlatego. ustalony i nierzadko przystosowawczy sposób.] Jest to swego rodzaju bezmyślna inteligencja. że przynosi mu to przyjemność. Występujące w fazie 3 r e a k c j e k o ł o w e w t ó r n e różnią się od PDF stworzony przez wersję demonstracyjną pdfFactory Pro www. że zarówno elementy podejścia zaznaczającego potencjał poznawczy. skierowany na działanie sposób funkcjonowania. mielibyśmy rozumieć inteligencję. Jeśli. jak i różnic indywidualnych: Czy te podstawowe procesy zmieniają się z wiekiem? Czy ludzie różnią się pod względem prędkości lub sposobu korzystania z nich? Gdy tak będziemy się przyglądali rozwojowi poznawczemu na przestrzeni życia. a z których wszystkie dotyczą własnego ciała niemowlęcia. Każda z owych faz charakteryzuje się pewnym szczególnym osiągnięciem w stosunku do poprzedniej. by kupić wszystkie trzy). które są tak istotnymi środkami zdobywania świata przez dwumiesięczne dziecko. że zapamiętałby. W ciągu pierwszych osiemnastu miesięcy sytuacja ta ulega stopniowej zmianie. Wraz ze wzrostem dzieci ich myślenie staje się coraz bardziej abstrakcyjne i złożone. Takiego rodzaju rozumienie rozwoju inteligencji stanowi fundamenty drugiej wielkiej tradycji badań nad rozwojem poznawczym. a całą tę fazę stadium sensomotoryczny m. oka i innych sensomotorycznych instrumentów w przewidywalny. [. nie spróbuje ani powtórzyć kilkakrotnie owej listy. że dziecko w okresie sensomotorycznym nie potrafi jeszcze ani manipulować tymi wczesnymi obrazami umysłowymi i wspomnieniami. Piaget zaznaczał jednak. jakie w tym okresie możemy zaobserwować. Przejście od ograniczonego repertuaru schematów dostępnych noworodkowi do zdolności używania symboli. spontaniczny. Jednak w ostatnich latach obie przyczyniły się do powstania wspólnego przyjaciela. jaką posługuje się także pies. nawet jeśli znikają tymczasowo z widoku. że on pierwszy z teoretyków pomyślał o dziecięcym zachowaniu w kategoriach inteligencji. że zawierała ona na przykład trzy warzywa (za pomocą tej strategii łatwiej mu będzie pamiętać.pl .. ręki. oraz zdolność zapamiętywania na pewien czas przedmiotów. chociaż Piaget wyróżnił sześć faz podsumowanych w tabeli 5. a „myśli" kategoriami użycia wobec nich buzi. Inteligencja to przetwarzanie" (Fagan. chwytania — i dzięki swojemu doświadczeniu akomoduje te schematy. jak i strukturę inteligencji. 1992. John Flavell (1985) bardzo ładnie to podsumowuje: [Dziecko] wykazuje całkowicie praktyczny. jest stopniowa. refleksyjnego. ujęte zostało w ramach właśnie Piagetowskiej teorii. który uwzględnia zarówno potencjał. lecz niezbyt uprzejmi sąsiedzi. s. próbując wypracować własne pojęcie otaczającego je świata. Inteligencja nie jest treścią umysłową. dobrze znane. Nie zapamiętuje wydarzeń i rzeczy. musimy najpierw odkryć i odnaleźć sposoby mierzenia podstawowych procesów składających się na czynności poznawcze.pdffactory. Faza 2 charakteryzuje się początkiem koordynacji. mianowicie podejścia do rozwoju poznawczego reprezentowanego przez Jeana Piageta i wielu jego następców. Stąd też większość tego. obowiązywała przez wiele lat. On sam. Perspektywy teoretyczne Przypomnijmy sobie z rozdziału 2 przypuszczenie Piageta. 13). w myśl tego poglądu. a nie dwóch pozostałych. Raczej nie wykorzysta również odpowiednich strategii mających na celu ułatwić proces zapamiętywania. Zwolennicy tego trzeciego podejścia twierdzą. Sprzyja jej zrozumienie. przypadającego mniej więcej na wiek od osiemnastego do dwudziestego czwartego miesiąca. jak i postulującego przetwarzanie informacji budują całkowitą strukturę teoretyczną. że przedmioty nadal istnieją. Według Piageta jest to początek całego procesu rozwoju poznawczego. o czym będę mówiła w tym rozdziale. skupiał się na rozwoju struktur po znawczych. zamiast na potencjale intelektualnym.1. ani też nie używa symboli reprezentujących dane przedmioty i wydarzenia. często pojawiające się przedmioty i wydarzenia. by cokolwiek planowało lub zamierzało. że dziecko. Podstawowe wyznaczniki inteligencji sensomotorycznej. 82). i powtarza tę czynność. W myśl poglądów Piageta dziecko przychodzi na świat wyposażone jedynie w odruchy oraz proste schematy czuciowe i ruchowe. nie widać u niego bardziej rozmyślnego.. Tę prymitywną formę myślenia nazwał on i n t e l i g e n c j ą s e n s o m o t o r y c z n ą . z którym się urodziło — patrzenia. przyjdzie czas na stawianie pytań dotyczących zarówno rozwoju. raczej na wzorcach rozwojowych jednakowych dla wszystkich dzieci niż na indywidualnych różnicach między nimi. Chociaż zauważymy. te trzy tematy będą stale powracać. że inteligencja się rozwija. Lecz badania z wykorzystaniem każdej z tych tradycji nie rozkładają się równomiernie na wszystkie warstwy wiekowe. operującego symbolami sposobu. Miała jednak jeden wielki mankament. Gdy zdołamy je zidentyfikować. ani też nie będzie próbowało posegregować odpowiednich artykułów w grupy. jakim jest trzeci pogląd. są rozpoznawalne i przewidywalne. Asymiluje docierające informacje do ograniczonego zestawu schematów. z którymi się styka. słuchania. jaki nasuwa się nam na myśl w związku z czynnościami poznawczymi. Takie umiejętności wskazywałyby na początek następnego etapu. ssania. że „inteligencja nie jest zdolnością ani cechą umysłu. Tym. jaką obserwujemy pomiędzy patrzeniem a słuchaniem. Te dwie tradycje od dłuższego już czasu egzystują obok siebie jak grzeczni. torując sobie własną drogę przez życie (s. zaangażowane jest w proces a d a p t a c y j n y . Ośmiolatek zapamiętałby więcej rzeczy i prawdopodobnie w drodze do sklepu powtarzałby całą listę szeptem lub w myśli. określana również mianem podejścia psychometrycznego. jakich ma dokonać w sklepie. działań i ludzi. który nosi nazwę o k r e s u p r z e d o p e r a c y j n e g o . która rozpoczyna się około osiemnastego miesiąca. Dziecko przypadkowo ssie kciuk. co ono „wie".130 Rozwój spostrzegania i myślenia w okresie niemowlęcym Pogląd Piageta na okres sensomotoryczny Ta uwzględniająca „potencjały" definicja inteligencji. sięganiem a patrzeniem oraz sięganiem a ssaniem. będzie ono miało z tym kłopoty i zarejestruje tylko kilka pozycji z listy.

Gdy niemowlę gaworzy. jak gdyby chciało sprawić.pl . że w tym przypadku dziecko powtarza działania w celu wywołania reakcji na zewnątrz własnego ciała. Owe początkowe związki pomiędzy czynnościami ciała a ze- Perspektywy teoretyczne PDF stworzony przez wersję demonstracyjną pdfFactory Pro www. by mama ponownie się uśmiechnęła. więc gaworzy ponownie. mama się uśmiecha.131 Rozwój spostrzegania i myślenia w okresie niemowlęcym poprzednich tylko tym.pdffactory.

pdffactory.132 Rozwój spostrzegania i myślenia w okresie niemowlęcym Perspektywy teoretyczne PDF stworzony przez wersję demonstracyjną pdfFactory Pro www.pl .

do czego niemowlę jest zdolne. Uczenie się i przyzwyczajanie Większość prac nad uczeniem się w okresie niemowlęcym nie wynikała z chęci weryfikacji założeń zawartych w teorii Piageta. brak możliwości łączenia informacji z różnych zmysłów.pdffactory. ale tylko w obrębie schematów należących do repertuaru dziecka. Dalsza akomodacja podstawowych schematów. niemniej pomogą nam one zrozumieć. jak również przekazywanie informacji z jednego zmysłu do drugiego (transfer intermodalny). jakimi podążały te badania. tak że dzieci patrzą w kierunku dźwięku i ssą wszystko. lecz z o wiele ogólniejszej polemiki ZASTANÓW SIĘ Czy potrafisz przywołać inne przykłady klasycznie uwarunkowanych reakcji emocjonalnych. To osiągnięcie jest dopiero wyznacznikiem fazy 6. zupełnie jak pewnego rodzaju warunkowanie instrumentalne. jaką odgrywać mogą natura i czynniki zewnętrzne. naśladownictwo i pojęcie przedmiotu. wczesne umiejętności percepcyjne (razem ze zdolnością łączenia danych pochodzących z więcej niż jednego zmysłu). lecz nie potrafią jeszcze połączyć działań swego ciała ze skutkami obserwowanymi poza 4 8-12 Koordynacja schematów nim. lub próbuje upuszczać zabawkę z różnych wysokości. Zaczyna się rozumienie „pojęcia przedmiotu". Początek koordynowania schematów z różnych zmysłów. Dokonany przez Piageta opis kolejnych stadiów rozwoju. w którym dziecko próbuje nowych sposobów zabawy lub manipulowania przedmiotami. Dziecko nie tylko podąża za rzeczą. Ci. usiłowali zademonstrować. Niemniej jednak Piaget uważał. Zaczyna się „eksperymentowanie". Aktywne i celowe wykorzystywanie metody prób i błędów. Pozwólcie. zachowanie dziecka nabiera wówczas celowego. Brak naśladowania. gdyż dziecko bezustannie ich używa — chwytanie. Po raz pierwszy pojawia się imitacja wstrzymana. Jednak nie 5 12-18 Reakcje kołowe trzeciego rzędu wnętrznymi ich konsekwencjami są względnie automatyczne. Dziecko staje się bardziej świadome zdarzeń mających miejsce poza jego ciałem i stara się je powodować w trakcie swego rodzaju uczenia się metodą prób i błędów. ale eksperymentuje z ich rozmaitymi wariantami. spowodował rozpoczęcie ogromnej liczby badań. po co potrafią sięgnąć. Wtedy dziecko wypróbowuje innego rodzaju dźwięki lub grymasy twarzy. patrzenie. które mogą powstać we wczesnym dzieciństwie? A co z emocjami negatywnymi? 6 18-24 Początki reprezentacji myślowej wiadomo. Charakterystyka Wykorzystywanie wbudowanych schematów i odruchów takich jak ssanie lub patrzenie. choć niektóre jej zaprzeczają. Nie wszystkie z tych badań prowadzono w wyraźnie piagetowskich ramach. że bieżące odkrycia zilustruję poprzez bliższe przyjrzenie się kilku torom. którzy twierdzili. że zachowanie i cechy charakteru dziecka wynikają raczej ze zgromadzonych przez nie doświadczeń. jak odrzucenie poduszki w celu sięgnięcia po zabawkę. dotyczącej roli. 3 4-8 Reakcje kołowe wtórne ssanie. Fazy okresu sensomotorycznego według Piageta Faza Wiek Określenie w miesiącach Piageta 1 0-1 Odruchy Uczenie się i przyzwyczajanie 133 Rozwój użycia symboli w celu reprezentowania przedmiotów i wydarzeń. ponieważ wymaga ona wewnętrznej reprezentacji. że doświadczenie może naprawdę być dla niemowlęcia czynnikiem dydaktycznym. w celu wywołania uśmiechu na twarzy mamy. że nawet na tym etapie dziecko nie operuje jeszcze s y m b o l a m i . czy rozumie działanie przyczynowe. W fazie 5 dążenia te stają się jeszcze bardziej zaznaczone poprzez pojawienie się r e a k c j i k o ł o w y c h t r z e c i e g o r z ę d u . jak również ocenić różne aspekty teorii Piageta. a nie z posiadanych przez dziecko wzorów genetycznych. że symbol jest czymś odrębnym od przedmiotu. Pojawia się naśladowanie nowych zachowań. w dużej mierze oparty na obserwacji trojga jego własnych dzieci. Dziecko rozumie. Prymitywne schematy 1-4 Reakcje kołowe pierwotne zaczynają się powoli zmieniać pod wpływem akomodacji. eksperymentalnego wymiaru.1. może w tym celu połączyć dwa schematy. Obserwacji poddane zo stały: wczesne uczenie się i pamięć.132 Rozwój spostrzegania i myślenia w okresie niemowlęcym Tabela 5. W tym czasie dziecko nie zadowala się jedynie powtarzaniem pierwotnych sposobów zachowań. Może wystąpić imitacja. z których kilka potwierdziło ogólny zarys jego propozycji. której pragnie. PDF stworzony przez wersję demonstracyjną pdfFactory Pro www. by sprawdzić. czy dobędzie z niej inny dźwięk lub czy wyląduje w innym miejscu. które mogłyby oznaczać przedmioty. Wyraźne zachowania intencjonalne. Dopiero w fazie 4 naprawdę widzimy zaczątki wyraźnego rozumienia związków przyczynowych i dopiero od tego momentu czynności dziecka w jego dążeniach badawczych nabierają tempa.pl .

pdffactory. Na przykład. mogą zacząć rozwijać się zaraz w pierwszym tygodniu. sytuacja ta może przyczyniać się również do tego. by kupowali ruchome. specjaliści rzadziej będą doradzać rodzicom. że noworodka można uwarunkować w sposób klasyczny. lub innej ulubionej osoby może wprowadzać je w stan „dobrego samopoczucia". a nie poprzez uczenie się. wtedy wszelkiego rodzaju urozmaicenie otoczenia przyniesie korzyści. jest bardzo ważna również z praktycznego punktu widzenia. Co na to dowody naukowe? Uwarunkowanie klasyczne. Większość badań wskazuje na to. Stąd zwyczajna obecność mamy lub taty. o których mówiłam w rozdziale 2. Lecz jeżeli uczenie się jest możliwe już od pierwszych dni życia. w szczególności.pl . na pewno możliwe jest to około trzeciego lub czwartego tygodnia życia. wieszane nad łóżeczkiem zabawki. że znaleziona odpowiedź będzie kształtowała zalecenia dla rodziców dotyczące dostarczania odpowiedniej stymulacji dla ich pociech. chociażby dlatego. czy rzeczywiście bardzo małe dzieci czerpią wiedzę z doświadczeń. jeżeli zdolności percepcyjne dziecka rozwijają się głównie w drodze dojrzewania. że emocjonalne reakcje warunkowe. Uczenie się i przyzwyczajanie 133 PDF stworzony przez wersję demonstracyjną pdfFactory Pro www.132 Rozwój spostrzegania i myślenia w okresie niemowlęcym Kwestia. co nazywamy przywiązaniem dziecka do rodzica. Oznacza to. choć nie jest to łatwe.

dla całego procesu interakcji pomiędzy matką a dzieckiem bez wątpienia znamienne jest to. Gdy już raz się pojawią. w jakiś sposób się zmienia. to wszystkie struktury neurologiczne wymagane do uczenia się muszą być obecne już w momencie narodzin. Noworodki mają prymitywne. Wygląda na to. To trzymiesięczne dziecko z eksperymentu nad pamięcią RoveeCollier szybko nauczy się kopać nóżką w celu napędzenia wiszącej nad nią zabawki.1. w jaki sposób noworodek lub niemowlę czerpie doświadczenie z otaczającego go świata. I zapamięta związek pomiędzy kopaniem a jej ruchem przez kilka dni. Wynika z tego. Ten trzeci rodzaj. 131). Uczenie się schematyczne. bierze zarówno swoją nazwę. w którym zaobserwował brak przyzwyczajenia. by znaleźć moment. który stale umieszczasz mu przed oczami. eksperymentator może nieznacznie go modyfikować. że właściwie dla wszystkich dzieci skutecznym wzmocnieniem jest głos matki. 1990). Od najwcześniejszych dni życia mogą łączyć własne działanie ze PDF stworzony przez wersję demonstracyjną pdfFactory Pro www. Niemowlę przestanie się przyglądać przedmiotowi. że od samego początku dziecko zaczyna przeorganizowywać swoje doświadczenia w oczekiwania lub „znane" kombinacje. znowu twoja reakcja stanie się pełna. na przykład do odgłosów ruchliwej ulicy obok twojego domu zostanie dodany nieoczekiwany nadzwyczaj głośny pisk opon. (Źródło: RoveeCollier. Tą drogą badacze doszli w końcu do tego. Przyzwyczajanie się. Wyniki takich badań wykazują. Najwyraźniej noworodki uczą się również w wyniku uwarunkowania instrumentalnego.pdffactory. Owe oczekiwania. że od najwcześniejszych tygodni życia dziecko zaczyna łączyć wydarzenia w swoim świecie. Lecz po jakimś czasie nie tylko przestajesz na nie reagować. zwane często schematami. Jest ono samoczynną redukcją siły i intensywności reakcji na powtarzający się bodziec. często zwany k o o r d y n a c j ą s c h e m a t ó w . noworodek musi być wyposażony w zdolność „identyfikowania" znanych mu doświadczeń. jak i podstawy z teorii Piageta. lecz moglibyśmy równie dobrze rozważyć to zachowanie jako początek powstawania oczekiwań. jest również bardzo istotny z innej przyczyny. Fakt. tylko poświęcali czas na zauważanie powtarzających się wydarzeń i nie starczyłoby nam ani energii. na „inny" bodziec. s. a jak Ryc.135 Rozwój spostrzegania i myślenia w okresie niemowlęcym Uwarunkowanie instrumentalne. że dzieci potrafią rozpoznawać głosy i rytm bicia serca w pierwszych dniach życia. które są nowe i rzeczywiście na nią zasługują. jak tylko usłyszy kroki matki wchodzącej do pokoju. na przykład dźwięku lub określonego widoku. Zarówno odruch ssania. że osoba odbierająca bodziec — niemowlę. Jeśli dziecko przyzwyczaiło się do pewnego bodźca. a u dziecka dziesięciotygodniowego jest znacznie rozwinięta. Następnym pokrewnym pojęciem jest przyzwyczajanie się. że mieszkasz przy dość ruchliwej ulicy. Lecz by mogło ono zadziałać. ani uwagi na rzeczy. Gdybyśmy stale reagowali na każdy widok. Równie ważne jest o d z w y c z a j a n i e s i ę . że równolegle następuje również i inny rodzaj uczenia się. Zasadniczą jego charakterystykąjest to. Oznacza to. lecz nawet całkiem dosłownie nie uważasz już ich za głośne. Codziennie słyszysz odgłosy przejeżdżających samochodów. Gdy bodziec. dziecko czy dorosły — zauważa pewną znaczną zmianę. Su geruje on. które są skuteczne w przypadku małych dzieci. na przykład. Samo przyzwyczajanie się nie jest procesem własno wolnym. Zarówno zdolność do przyzwyczajania się. jak na przykład odgłos kroków matki i uczucie unoszenia lub dotyk piersi i uczucie pełnego brzuszka. po kilku prezentacjach zaprzestanie reagowania wzdrygnięciem (odruch Moro) na głośne dźwięki. jak niemowlę reaguje na „ten sam". jak i odzwyczajania występuje już w pierwotnej formie u noworodka. Kiedy dziecko zaczyna obracać główkę w poszukiwaniu sutka. żeby uwarunkowanie klasyczne traktować jako odmianę koordynacji schematów. Wyniki te mówią nam również co nieco na temat rodzajów wzmocnienia. że Piaget zbyt nisko oceniał możliwości niemowląt. jakie do nas docierają. pomagają one dziecku rozróżnić znane od nieznanego. nic innego byśmy nie robili. jest ono całkowicie automatyczne. Istnienie u noworodka tych procesów ma dodatkowe znaczenie dla badaczy: umożliwia im odpowiedzenie na pytanie. ale wygnie ponownie ciało. Przypuśćmy.pl . powstają w wyniku wielokrotnego zetknięcia się z pewnymi sytuacjami. 1993. 5. Fifer. do którego już się przyzwyczailiśmy. wykorzystywane jeden po drugim pojedynczo schematy. to w kategoriach uwarunkowania klasycznego rzeczywiście jest to przykład reakcji warunkowej. że jeżeli takiego rodzaju uwarunkowanie może nastąpić. Carolyn Rovee-Collier (1986) podsunęła myśl. Taka umiejętność — osłabienie intensywności reakcji fizycznej na pewien powtarzający się bodziec — jest niezmiernie ważna w życiu codziennym. jak słodkie w smaku mleko lub głos i bicie serca matki (Moon. jak i obracania głowy zostały przemyślnie spotęgowane poprzez tego typu wzmocnienia. dźwięk i zapach. że ponowne pojawienie się Perspektywy teoretyczne pierwotnej siły reakcji będzie oznaką tego. A to się równa posiadaniu lub rozwijaniu pewnego rodzaju schematu. gdy dźwięk ulegnie nieznacznej zmianie. Stąd też wczesne uwarunkowanie klasyczne może stanowić początek procesu rozwoju poznawczego.

lecz nie przywiązała mu do nóżki sznurka. Wykorzystała ona pomysłowe warianty procedur warunkowania instrumentalnego. RoveeCollier. Jakie mogłyby być konsekwencje braku takiej umiejętności? PDF stworzony przez wersję demonstracyjną pdfFactory Pro www. jak często. jak to przedstawiono na rycinie 5. niż gdy widziało zabawkę po raz pierwszy. W ciągu trzech do sześciu minut te trzymiesięczne dzieci podwoiły lub nawet potroiły liczbę ruchów nóżką. dziecko kopnie nóżką. Rovee-Collier na początku zawiesiła nad łóżeczkiem ciekawą ruchomą zabawkę i obserwowała reakcję niemowlęcia. Rovee-Collier. 1993). by sprawdzić ich pamięć.pdffactory. Główną kwestią było to.1. patrząc na ten przedmiot. co jest podstawą procesów przyzwyczajania się i odzwyczajania.136 Rozwój spostrzegania i myślenia w okresie niemowlęcym skutkami. 1996. Jeśli pamiętało poprzednie okoliczności. ukazanych zręcznie w badaniach Carolyn Rovee-Collier (Bhatt. wieszając Perspektywy teoretyczne ZASTANÓW SIĘ Spróbuj wyobrazić sobie dziecko. nowego zdarzenia (Piaget nazwałby to reakcją kołową wtórną). powracając do niego po jakimś czasie. Po kilku dniach Rovee-Collier powróciła. związane z nimi czynności. które nie potrafiłoby się przyzwyczajać. Po trzech minutach „podstawowej" obserwacji połączyła nóżkę z zabawką za pomocą sznurka. na aż jeden tydzień. że dzieci już w wieku trzech miesięcy potrafią. 1995. mają swoje oczekiwania co do tego. Dzieci szybko nauczyły się wielokrotnie wymachiwać nóżką w celu zróżnicowania tego interesującego. W szczególności interesowało ją to. Zawiesiła ponownie tę samą zabawkę nad łóżeczkiem. które już miały miejsce. jakie ono przynosi w otoczeniu. nawet po tygodniu przerwy. kiedy dziecko kopie. zapamiętać określone przedmioty i własne. I dokładnie tak też się stało. jakie wydarzenia można ze sobą połączyć. i posiadają umiejętność — jakkolwiek automatyczną — przechowywania informacji o wydarzeniach. że nastąpił proces uczenia się. W pewnych eksperymentach Rovee-Collier „przypominała" również dziecku to.pl . co dowodzi. by zademonstrować. czy dziecko zacznie kopać na sam jej widok. Rovee-Collier. powinno częściej wymachiwać nóżkami. zabawka się porusza. czego się wcześniej nauczyło. tak że za każdym razem. Pamięć Ta zdolność przechowywania informacji jest naturalnie częścią tworzących się u dziecka umiejętności zapamiętywania. Hayne.

Z biegiem czasu jednak coraz mniej są zależne od określonych sygnałów i kontekstów. ponieważ dziecko jest o wiele bardziej „wyrobione" pod względem poznawczym. Niestety. obrazy i odczucia oraz zwracać uwagę i reagować na pewne układy graficzne i dźwiękowe. w którym pierwotnie wystąpiło doświadczenie. Dlaczego to takie ciekawe? Po pierwsze.pdffactory. na przykład wyściełając kojec innym niż poprzednio materiałem. a sześciomiesięczne przez dwa tygodnie. niż się nam (i Piagetowi) wydawało. Dziecko obserwuje więc rytmicznie poruszającą się zabawkę. Nawet sześciomiesięczne dziecko nie rozpozna i nie będzie pamiętało zabawki. Już z rozdziału 4 wiemy. Następnie przychodziła po raz kolejny i jedynie zawieszała zabawkę nad łóżeczkiem i obserwowała częstotliwość kopnięć dziecka. to już trzymiesięczne dziecko potrafiło zapamiętać pierwotnie wyuczony związek pomiędzy wyma. Dziecko dwumiesięczne potrafi zapamiętać działanie polegające na wymachiwaniu nóżką jedynie przez jeden dzień. ostatnie doniesienia dowodzą. Wczesny rozwój percepcyjny Bardzo podobne wyniki obserwujemy dzięki obszernym badaniom nad wczesnymi umiejętnościami percepcyjnymi: dzieci posiadają ich więcej. ale nie potrafi odróżnić głosu ojca od głosu obcego człowieka? Perspektywy teoretyczne Odróżnianie matki od innych osób Wiele lat powtarzałam moim przyjaciołom i krewnym.pl . A co ciekawsze. śledzić. przynajmniej pobieżnie.137 Rozwój spostrzegania i myślenia w okresie niemowlęcym zabawkę nad łóżeczkiem i pociągając za sznurek z tą samą częstotliwością z jaką samo nauczyło się kopać. lecz ich wspomnienia są ograniczone specyficznym kontekstem. Jednocześnie prace Rovee-Collier stanowią swego rodzaju potwierdzenie poglądów Piageta. że dziecko potrafi rozróżnić glos matki i glos obcej osoby. niż bylibyśmy skłonni przypuszczać. W podobny sposób wraz z wiekiem zwiększa się rola procesów zapamiętywania. ale przedstawienie kilku przykładów powinno dać namiastkę ich niezwykłości. a nie tylko na pojedyncze wydarzenia. Są to niewątpliwie ważne umiejętności. Pozwalają one bowiem dziecku wejść w najistotniejsze dla niego interakcje z opiekunami i oddziaływać wzajemnie na przedmioty wokół siebie. nie mogę się zbyt długo rozwodzić na temat tych fascynujących badań. gdyż obserwowała ona systematyczne osiągnięcia dotyczące zdolności zapamiętywania na przestrzeni pierwszych miesięcy życia. nie są w stanie rozpoznać twarzy matki. trzymiesięczne przez tydzień. że nawet najmłodsze niemowlęta potrafią nadzwyczaj trafnie rozróżniać dźwięki. jeśli choć trochę zmienimy kontekst. że badania dowodzą tego. PDF stworzony przez wersję demonstracyjną pdfFactory Pro www. niż przypuszczał Piaget. że dopóki dzieci nie skończą jednego lub dwóch miesięcy. ZASTANÓW SIĘ Jak wiele hipotez jesteś w stanie wysnuć z faktu. ale samo nie ma szansy jej napędzać. Nikt mi nie wierzył i wszyscy twierdzili: „Nie obchodzi mnie to. że w momencie urodzenia i w pierw szych tygodniach życia dzieci potrafią ustawiać ostrość wzroku.chem nóżki a ruchem zabawki przez kilka tygodni. Tak więc dzieci naprawdę potrafią pamiętać o wiele więcej. Jednak przypominanie sobie we wczesnym dzieciństwie wiąże się ściśle ze specyficznym kontekstem. poruszający się przedmiot. rozróżniać podstawowe smaki. Jeżeli wcześniej nastąpiło przypomnienie tej sytuacji. słyszeć większość wysokości tonu.

pdffactory. Perspektywy teoretyczne PDF stworzony przez wersję demonstracyjną pdfFactory Pro www.pl . że moje dziecko od razu rozpoznaje moją twarz". Wiem. wygląda na to. że wszyscy byliśmy w błędzie.138 Rozwój spostrzegania i myślenia w okresie niemowlęcym czego dowodzą badania. Cóż.

pl .pdffactory.139 Rozwój spostrzegania i myślenia w okresie niemowlęcym Perspektywy teoretyczne PDF stworzony przez wersję demonstracyjną pdfFactory Pro www.

ale pozostałych wyróżniających ją cech uczy się dopiero po urodzeniu. Bower. 1985). Wstępne. Zanim skończą dwa miesiące. że niezbyt gładko i niezbyt sprawnie. z którymi nowo narodzone dziecko ma do czynienia. ale najwyraźniej odzwierciedla to praca Gail Walton (Walton. Bower. to sytuacje. Owsley. gdy dziecko widzi twarze obojga rodziców i słyszy zarejestrowany na taśmie głos jednego z nich. które w momencie badania miały dopiero jeden lub dwa dni. Wyniki te są fascynujące. że dzieci umieją rozpoznać matkę także za pomocą wzroku. 1992). Już jednotygodniowe dzieci potrafią wychwycić różnicę pomiędzy zapachem matki a zapachem innej kobiety. Umiejętność rozróżniania za pomocą węchu także należy do jednych z wcześniejszych zdolności dziecka. że noworodki potrafią rozróżniać osoby. lecz natychmiast postawiło kilka nowych. Dziecko ma możliwość przyswojenia sobie głosu matki. zebrane przez Walton informacje mówią o tym. w większości wpatrują się w obrzeża fizjonomii (linię włosów lub podbródek) i dopiero po tym okresie zaczynają oglądać wewnętrzne jej szczegóły. jak również liczba ludzi. chociaż to spostrzeżenie dotyczy tylko niemowląt karmionych piersią a więc spędzających mnóstwo czasu z nosem przytkniętym do nagiej skóry rodzicielki (Cernoch & Porter. Potwierdza to ogromna liczba badań. jaki w tym czasie modyfikuje spo sób jego patrzenia na wszystkie przedmioty. badanie owo przyniosło odpowiedź na jedno pytanie. Sfilmowała on 12 matek nowo narodzonych dzieci. Badania Walton świadczą o tym. Porusza przy tym oczyma . W sytuacji. Na co dziecko patrzy Zmiana w sposobie patrzenia dziecka na twarze. mogłyby zachwiać ten proces. taką samą karnację skóry i fryzurę. którego głos rozpoznaje (Spelke. na co właściwie dzieci patrzą gdy przyglądają się twarzom. Ale jak to możliwe? Czyżby pierwsza zobaczona po urodzeniu twarz odciskała się szczególnie w pamięci dziecka? Jeśli tak. że niemowlęta w tym okresie nie odróżniają bądź też nie preferują oglądania twarzy ojca. DeCasper i Fifer (1980) dowiedli. jest częścią bardziej ogólnego procesu. przebywając jeszcze w jej łonie. dłużej przyglądały się wizerunkom matki. ich wizerunki zgrała potem z obrazami innych kobiet. 1980). Jednak najbardziej zdumiewającym odkryciem było to. co oznacza. następująca po około dwóch miesiącach. że osiągają to już kilka godzin po przyjściu na świat. problemem jest również to. że potrafią one odróżnić głos matki od innego głosu żeńskiego (choć nie potrafią odróżnić głosu ojca od innego głosu męskiego) i zdecydowanie wolą słuchać mowy matki dlatego. że nie tylko potrafiły rozróżnić dwie twarze. Około szóstego miesiąca dziecko potrafi nawet kojarzyć głosy z twarzą. 1979). niemniej regularnie. zwłaszcza oczy. które miały taki sam jak matka kolor włosów i oczu. Jak to często bywa. w jakich dochodzi do porodów.Wczesny rozwój percepcyjny Od dłuższego czasu wiemy. zwłaszcza matkę od innych za pomocą słuchu. Pomijając kwestię preferencji. obraca głowę w kierunku tego. ale też wyraźnie preferowały oglądanie własnej matki. nawet w ciemnościach (Haith. Dzieci te. Od najwcześniejszych dni życia dziecko obserwuje świat wokół siebie — naturalnie. że zaznajamiają się z nią jeszcze w okresie życia płodowego.

który z natury sygnalizuje obrzeże jakiegoś przedmiotu. aż natknie się na wyraźny kontrast w natężeniu światła. Odnalazłszy takie miejsce. .Wczesny rozwój percepcyjny dotąd.

poruszają mnóstwo fascynujących i praktycznych kwestii. Nie wygląda na to. Chcąc ponownie zbadać to zjawisko. dziesięciotygodniowe dziecko również wyglądało na szczęśliwe i wpatrywało się w matkę. 1991). Haviland i Lelwica (1987) odkryli. której rolą było znajdowanie rzeczy. że pozytywniej się odnosiły. Walker-Andrews. z których połowę dorośli ocenili jako atrakcyjne. Strategie te (które Haith [1980] nazywa „zasadami dziecięcego patrzenia") zmieniają się około drugiego miesiąca życia. które się dzieciom (i dorosłym) podobały i którym wolały się przyglądać. Pokazywane portrety były połączone w trzy rodzaje par. jaka jest rzeczywista przyczyna. przypuśćmy. korzystając z wizerunków kobiet i mężczy?n. czym on jest. Jeśli mama jest zatroskana lub przestraszona. takiej na przykład jak odwiedziny obcej osoby. Langlois. pokazano przezrocza 16 białych kobiet. W wieku pięciu lub sześciu miesięcy dzieci reagują w różny sposób na emocje wyrażane przez twarze obcych ludzi (Balaban. że w umysły dzieci zostało wbudowane więcej zdolności i preferencji. a przy tym uważane za najbardziej zaskakujące i intrygujące. niektóre nie mowlęta płakały głośno. a połowę jako nieatrakcyjne. Przy każdej próbie dzieci widziały na ekranie dwie twarze. Rzeczywiście. Jeśli mama wygląda na zadowoloną lub szczęśliwą dziecko ze spokojem zainteresuje się zabawką lub zaakceptuje gościa bez żadnego lęku. że kora mózgowa jest wtedy lepiej rozwinięta. W sumie wyniki.i ośmiomiesięczne.i trzymiesięczne oraz sześcio. 1991).. podczas gdy siedziały na kolanach u swoich mam. żeby te reakcje były jedynie imitacjami. wynikiem jakiego rodzaju uczenia się byłoby u dwumiesięcznego dziecka takie upodobanie. a być może dlatego. ile sekund dziecko przygląda się danej twarzy. niemowlę porzuca strategię przyglądania się. dziecko odwoła się do tych wskazówek i zareaguje na nową sytuację z jednakowym lękiem i zmartwieniem. że gdy zachowanie matki wyrażało radość. ale to. Na przykład. wielkością zbliżone do rozmiarów naturalnych. jakie otrzymała Langlois. Reakcja na układy graficzne i dźwiękowe Dla mnie najbardziej zdumiewającym odkryciem. miny przestraszone od zadowolonych i zdziwionych (Nelson.. Dziecko w tych przypadkach najpierw spojrzy na mamę i tatę. że twarze. Badania Langlois nad upodobaniem dzieci do twarzy atrakcyjnych Wiele współczesnych badań nad postrzeganiem prowadzi do wniosków. które nie są za takie uważane. 1987) przebadali dzieci dwu. Rogg. a prowadzący eksperyment podglądali je przez dziurki w ekranie w celu zmierzenia. Potrafią one rozróżnić głos radosny od smutnego. że już trzyi czteromiesięczne dzieci zauważają zależności pomiędzy przedmiotami lub ich cechami. Rozróżnianie reakcji emocjonalnych W tym samym okresie — od drugiego do trzeciego miesiąca życia — dzieci zaczynają różnie reagować na rozmaite stany emocjonalne i grymasy twarzy. a nie tym. 1987. Pośród tych prac znajduje się również badanie Judith Langlois przeprowadzone nad upodobaniem dzieci do twarzy atrakcyjnych. że matki uznane za atrakcyjne z wyglądu wykazują więcej uczucia i są bardziej skore do zabawy ze swoimi noworodkami niż matki uznane za mniej atrakcyjne.pl . Ale powyższe rezultaty zwiększają prawdopodobieństwo tego. niemowlęta intensywniej poruszały ustami i rozglądały się wokół. Nieważne już to. Afroamerykanek i dzieci.2. Roggman. które dorośli uważają za atrakcyjne. niżby się wydawało. 1994). Nie sposób wyobrazić sobie. Roggman. Każdemu z dzieci. PDF stworzony przez wersję demonstracyjną pdfFactory Pro www. że posiadamy wrodzony szablon „poprawnych" lub „najbardziej pożądanych" kształtów i cech naszego gatunku i najzwyczajniej wolimy mieć do czynienia z tymi. gdy zachowanie matki wyrażało złość. Langlois odkryła. wizyta w gabinecie lekarza lub otrzymanie nowej zabawki.pdffactory. gdy matka była smutna. W pierwszej serii tych badań Langlois i jej współpracownicy (Langlois i in. uwaga dziecka skupia się na czymś innym. a inne wpatrywały się w jeden punkt. nie wycofywały się. nieatrakcyjna i nieatrakcyjna oraz mieszane. Podobnie chętniej bawiły się ładnymi niż brzydszymi lalkami. Langlois.138 Rozwój spostrzegania i myślenia w okresie niemowlęcym Wczesny rozwój percepcyjny 139 Doniesienia z badań . podyktowanym różnymi stanami emocjonalnymi. że dwumiesięczne dzieci dłużej przyglądają się twarzom. 1995). I ponownie zauważyła. którzy do niego najlepiej pasują. że jednocześnie pokażesz dzieciom zestaw rysunków. że niemowlę zdobyło już pewne doświadczenie. na potwierdzenie tego Langlois odkryła. a także na głosy mówiące różnym tonem. Po obejrzeniu serii takich obrazków dziecko przyzwyczai się do nich. że w przypadku wszystkich typów par twarzy dzieci dłużej przyglądały się twarzom ocenionym przez dorosłych jako atrakcyjne. co robić w nowej sytuacji. jakie pojawiło się w wyniku wielkiej liczby nowo prowadzonych badań nad postrzeganiem. było to. być może dlatego. odzwierciedlają matematyczną przeciętną ludzkich twarzy (Langlois. a raczej żywiej się angażowały w zabawę z obcym w miłej dla oka masce. Badacze opisują takie zachowanie jako proces odniesienia społecznego (Walden. były one raczej odpowiedzią na specyficzne odczucia rodziców. W późniejszych badaniach (Langlois i in.i trzymiesięczne niemowlęta wyraźnie dłużej przyglądały się twarzom ładniejszym. Innymi słowy. Na przykład Langlois (1995) odkryła. W przypadku tych ostatnich nawet dwu. by sprawdzić. Te preferencje głęboko wpływają na kontakty pomiędzy rodzicami a ich dziećmi. z których każdy przedstawia małą figurę powyżej większej tego samego kształtu — podobnie jak w górnym rzędzie na rycinie 5.man i Rieser-Danner (1990) obserwowali dzieci w kontakcie z dorosłymi w atrakcyjnych bądź nieatrakcyjnych maskach na twarzach. Około dziesiątego lub dwunastego miesiąca życia dzieci mogą korzystać z tych emocjonalnych wskazówek. a może i jedno. próbując dowiedzieć się. twarz atrakcyjna i atrakcyjna.man. Bez względu na to. Odkryli. 1991) Langlois jeszcze bardziej urozmaiciła ten zestaw. To znaczy będzie przypatrywało się im coraz krócej. na rzecz strategii. że naukowcy użyli do niego rozmaitych twarzy wyglądających korzystnie i mniej korzystnie. Jedną z istotnych zalet tego badania było to. której zadaniem jest ich identyfikowanie. gdzie przedmiot się znajduje.. Lennon. Na przykład. 1990. aż w końcu zwyczajnie rzuci okiem na obrazek i za chwilę dziecko wodzi wzrokiem wokół niego. i drugie. Mussel. jaki jest ich stan emocjonalny.

Najbardziej spektakularny jest przykład badań. który przedstawiać będzie odwrotny wzór (w tym przypadku większa figura nad mniejszą). 1981). będzie to. że obiektem ich pierwotnego przyzwyczajenia nie był specyficzny bodziec.2. można do tej serii obrazków dołączyć jeden rysunek testowy. Spence. jeszcze jeden taki sam". których autorem jest DeCasper (DeCasper. że trzy.138 Rozwój spostrzegania i myślenia w okresie niemowlęcym Wczesny rozwój percepcyjny 140 spojrzy gdzie indziej. co można wówczas zauważyć. by przez ostatnie sześć tygodni ciąży czytywały codziennie „na głos" bajki ZASTANÓW SIĘ W jaki sposób rodzice mogliby wykorzystać znajomość procesu odniesienia społecznego? PDF stworzony przez wersję demonstracyjną pdfFactory Pro www.i czteromiesięczne niemowlęta wykażą odnowione zainteresowanie innym układem — dowód. Caron.pdffactory. Przy użyciu bodźców słuchowych odkryjemy tę samą świadomość układów nawet u jeszcze młodszych dzieci. Tym. „Hm. lecz sam wzór (Caron. jak ten przedstawiony u dołu ryciny 5.pl . Gdy już nastąpi przyzwyczajenie. 1986). Poprosił on ciężarne kobiety.

Transfer intermodalny Gdy pomyślimy o tym. ale wskazuje również na to. od jakiego momentu dziecko potrafi łączyć te informacje. lecz nie wtedy.i czteromiesięczne dzieci wykazywały ponowne zainteresowanie bodźcem testowym. Bodziec testowy takie jak Kot w butach. 1987). natomiast druga nosi nazwę transferu intermodalnego. że dzieci nauczyły się ssać smoczek w określony sposób. Bo nie są. 5. twierdzili. czyli posiadają wiedzę. z których poruszających się ust dobiega dźwięk? A nawet. Badane niemowlęta dłużej przyglądały się minom pasującym do emocji wyrażonych dźwiękiem — odkrycie to znów wskazało na zadziwiającą złożoność koordynacji intermodalnej w siódmym i ósmym miesiącu życia (Soken. a nawet transfer są integralnymi umiejętnościami dziecka i są obecne od urodzenia. który czytywała matka. że różni się od pozostałych. od którego momentu potrafi ono scalić informacje z kilku zmysłów. czyli dzieci wolały brzmienie historyjki. Na przykład. którego ruch odpowiadał słyszanym odgłosom. i to nie tylko pomiędzy dotykiem i wzrokiem. Zwykle mamy do czynienia ze złożoną kombinacją dźwięku. Badaczom odpowiada pogląd Gibsonów: wyniki badań empirycznych wykazują. że pewna integracja międzyzmysłowa. co wskazuje na to. Po narodzinach badał każde niemowlę. W badaniu Caronów najpierw przyzwyczajono dzieci do serii obrazków. w których naukowcy pokazywali siedmiomiesięcznym dzieciom jednocześnie dwa obrazy twarzy wyrażające szczęście lub złość. Inni teoretycy.pdffactory. pokazując więcej podobnych układów lub układ odwrócony. Ruff. 1992). żebyście myśleli. że częstotliwość bicia serca spadała podczas emisji nagrania znanego wierszyka. że transfer lub koordynacja są u niemowląt procesami całkowicie automatycznymi. U dzieci starszych z łatwością można zademonstrować koordynację intermodalną i transfer. tak by się rozeznać. Jak dla mnie — jest to niebywałe. i mierzył wówczas tętno płodu. to poprzez pokazywanie mu zdjęć nakładek gładkich i grudkowatych możemy sprawdzić działanie transferu intermodalnego. Niemowlę dokłada do tych zdolności określone doświadczenia wyniesione z obcowania z przedmiotami. przeprowadzonych we Francji. To znaczy. by codziennie między 33 a 37 tygodniem ciąży recytowały krótki wierszyk dla dzieci. dotyku i zapachu. W jednym z nich dźwięk stawał się stopniowo coraz głośniejszy (jak gdyby lokomotywa się zbliżała). którą wcześniej widziało. że transfer jest możliwy już w wieku miesiąca. Więc już w ostatnich tygodniach ciąży płód zwraca uwagę i rozróżnia skomplikowane układy dźwięków. że niemowlęta posiadają zdolność łączenia równoczesnych informacji odbieranych przez wiele zmysłów. gdy odtwarzano wierszyk nieznany. z których każdy przedstawiał taki sam układ jak w górnym rzędzie. że znana opowieść miała działanie wzmacniające. PDF stworzony przez wersję demonstracyjną pdfFactory Pro www. wykazali jego działanie u noworodków w dwunastej godzinie życia. w jednym z badań Jeffery Pickens (1994) pokazał pięciomiesięcznym niemowlętom równocześnie dwa filmy przedstawiające jadące torami pociągi. a w drugim odgłosy te stopniowo zanikały (jak gdyby pociąg się oddalał). szybko zdamy sobie sprawę z tego. W jednym z nowszych badań (DeCasper i in. Równie niezwykłe były wyniki badań. bądź też inny. ale nie zwiększały intensywności ssania w celu wysłuchania nieznanej historyjki. aż nagromadzą one wystarczającą ilość doświadczeń z określonymi przedmiotami i wiedzą o tym. W tym eksperymencie dzieci dłużej przyglądały się sfilmowanemu pociągowi. Wygląda więc na to. a u dzieci pobocznych jest całkiem powszechnie spotykany (Rose. takimi jak słuch i wzrok. która nie tylko demonstruje integrację międzyzmysłową. Kaye i Bower.2. będzie to dowodem na istnienie transferu. by tylko móc słuchać znanej im opowieści. że obie te umiejętności nie występują u dzieci wcześniej niż pod koniec pierwszego roku życia. antycznej dyskusji. Odkrył. W 38 tygodniu odtwarzał z taśmy ten sam wierszyk. że prezentują one zaskakująco złożone zdolności rozumienia zjawisk towarzyszących ruchowi.138 Rozwój spostrzegania i myślenia w okresie niemowlęcym Wczesny rozwój percepcyjny 141 dwóch sytuacji jest zwykle zwana k o o r d y n a c j ą i n t e r m o d a l n ą . brzmią i jakie są w dotyku. Ale wiadomo przynajmniej. jak ten poniżej. 1994). Bodźce przyzwyczajenia Ryc. czyli do czasu.. Pick. a nieznana nie. od kiedy niemowlę potrafi przyswoić sobie coś za pomocą jednego zmysłu i przenieść to na inny? Na przykład. Następnie z głośników odegrał nagrania odgłosów wydawanych przez różnego rodzaju lokomotywy. której słuchały jeszcze w łonie matki. że zauważyły ten układ i widziały. ale nigdy nie trzymało w rączkach? Pierwsza z tych Piaget uważał.i pięciomiesięcznych często nie występują wcale bądź są zauważalne jedynie w określonych sytuacjach (Lewkowicz. ale również pomiędzy innymi zmysłami. w ostatnich tego typu badaniach (1994). U dzieci cztero. korzystając z procedury opartej na warunkowaniu instrumentalnym.pl . Później poddawano je próbie. nakłoniono ciężarne kobiety. że rozumieją związek pomiędzy dźwiękiem a ruchem. Nie chcę. Na przykład. w jaki sposób rejestrujemy i używamy informacji percepcyjnych. Psychologów od dawna interesowało to. Jednocześnie dostarczyli w ten sposób mocnego argumentu popierającego znaczenie „natury" w znanej nam. w jakim wieku dziecko umie jedynie po dotyku rozpoznać zabawkę. jak one jednocześnie wyglądają. Na przykład. 1994). zaliczając do nich Jamesa i Eleanor Gibsonów. W tym samym czasie odtwarzano nagrania słów wypowiadanych tonem odpowiednim dla danych stanów nastroju. obrazu. Okazało się. jeśli do smoczka dodamy grudkowatą nakładkę i pozwolimy dziecku ją ssać. że w określonym momencie rzadko korzystamy z informacji odbieranych przez jeden tylko zmysł. Jeśli dziecko dłużej będzie patrzyło na obraz elementu chropowatego. Trzy. w przypadku bardziej złożonych kombinacji.

że stały się powodem przeprowadzenia ogromnej liczby eksperymentów. gdy z nich korzystamy. Mój komputer istnieje niezależnie od tego. i wyrażają zdziwienie. że już trzyipół. niż zakładał Piaget. na twarzy dziecka ujrzysz oznaki zdziwienia. rozumieniem cech przedmiotu. W fazie 3 (w wieku od około sześciu do ośmiu miesięcy) dzieci będą jednak wyglądać sponad barierki w poszukiwaniu upuszczonej zabawki lub rozsypanego jedzenia. nawet kiedy widoczna jest tylko jego część. Rzeczywiście. Z jego obserwacji. jeśli pojawiają się gdzie indziej. jakie na nich wykonujemy. w moim gabinecie.i trzymiesięczne są w dużej mierze świadome tego. że przedmiot nadal istnieje. Natomiast jeżeli całkowicie przykryjemy lub zasłonimy zabawkę. Spelke. 1985) wskazują na to. DeVos. 1991. że dzieci raczej nie pojmująpodstawowych właściwości przedmiotów. nawet gdy go nie widać. że one w ogóle wymagają „rozwoju". w fazie 4.pl .largeon. wynika. Nowsze badania wskazują jednak. że w pewnym sensie „rozpoznaje" znajdujący się tam cały przedmiot. Baillargeon. nawet gdy ja jestem gdzie indziej — tego typu rozumowanie Piaget nazywał stałością przedmiotu. nawet jeśli widziało. (Właściwie mogą doprowadzać rodziców do „białej gorączki". że ogromna większość zdolności rozumienia wydarzeń zachodzących w świecie jest obecna w umyśle już w momencie porodu — a poparcie tych wniosków znajdziemy również w najnowszych badaniach nad pojęciem przedmiotu. Jeśli ulubioną zabawkę dziecka przykryjesz materiałem tak. że bardzo małe dzieci dysponują o wiele głębszym. jeśli do jej badania wykorzystamy reakcje wzrokowe. w jakim wiele z tych percepcyjnych i poznawczych cech się rozwija. A więc około pierwszego roku życia dzieci rozumieją już podstawową ideę. Dzieci w tym wieku będą również poszukiwać częściowo ukrytych przedmiotów. Wasserman. by jej część była spod niego widoczna. że kolejność opisanych przez Piageta zmian rozwojowych w procesie tworzenia pojęcia przedmiotu była poprawna. Wiecie tak samo dobrze jak ja. czy na niego patrzę. wyniki badań Renée Baillargeon (1987. Uważał on. w gruncie rzeczy. że dzieci początkowo jej nie mają i nabywają jej stopniowo dopiero w okresie sensomoto. by poruszały się zgodnie z ich początkowym torem. 1994. że pierwsze oznaki rozwoju stałości przedmiotu pojawiają się około drugiego miesiąca życia (w fazie 2). że Piaget mylił się nie tylko co do konkretnego wieku. w jaki sposób mogą poruszać się dane przedmioty — nawet kiedy są poza polem ich widzenia. Następną zmianę widzimy pomiędzy ósmym a dwunastym miesiącem życia. Kiedy zdejmiesz zasłonę. łącznie z jego stałością. siedząc przy stole na wysokim krzesełku i grając jedzeniem „w pchełki"). Zwłaszcza dzieci dwu. Podobnie w wielu eksperymentach Elizabeth Spelke (1991) pokazała.i czteromiesięczne niemowlęta wykazują oznaki stałości przedmiotu. często powtarzanych przez późniejszych badaczy. Tym następującym po sobie zmianom rozwojowym trudno zaprzeczyć. Ale u dzieci w tym wieku nie da się zaobserwować działań w celu poszukiwania zabawki upuszczonej znad barierki łóżeczka lub która zniknęła pod kocykiem czy za inną zasłoną. i usuniesz ją z tamtego miejsca.138 Rozwój spostrzegania i myślenia w okresie niemowlęcym W sumie wygląda na to. Mają również do pewnego stopnia świadomość. by nie mogło jej widzieć. na to. to maluch do niej dotrze i będzie to dowodem na to. Wszystko wskazuje również na to. czy też nie. że stoi tu. PDF stworzony przez wersję demonstracyjną pdfFactory Pro www. do jednakowych wyników u wszystkich dzieci na całym świecie. Widocznie dziecko posiada już częściowy schemat lub oczekiwania co do stałości pewnego przedmiotu. Oczekują od przedmiotów Wczesny rozwój percepcyjny 143 tego. dojdziemy. Dzieci w tym wieku będą sięgały i poszukiwały zabawek całkowicie ukrytych pod materiałem lub za zasłoną. Na przykład.3. a nie sięganie po przedmiot. Rozwój pojęcia przedmiotu Jedną z najciekawszych obserwacji Piageta było stwierdzenie. Załóżmy. że dziecku w tym wieku pokażesz pewną zabawkę. ale prawdopodobnie również co do tego. że reakcje małych dzieci na przedmiot nie były tak chwilowe i efemeryczne. Bail. Do niedawna większość z nich myślała.rycznym.pdffactory. że coś nadal powinno się tam znajdować. jeśli skorzystamy z tych samych co on procedur badawczych. które dorośli przyjmują za pewnik. że ciała stałe nie mogą przechodzić przez inne ciała stałe. że przedmioty istnieją nie tylko wtedy. i wiem. potem przesłonisz ją tak. ale również poza naszymi działaniami. jak ją chowaliśmy — sytuację tę wyraźnie przedstawiają zdjęcia na rycinie 5. jak zakładał Piaget. są tak interesujące i tak zaskakujące dla wielu naukowców. jak gdyby wiedziało. niemowlę zaprzestanie poszukiwań i nie znajdzie jej.

ryc. Rysunek przedstawia. Dwumiesięcznym dzieciom wielokrotnie pokazywano sytuację zaprezentowaną w części schematu nazwanej „zaznajamianie": piłka startująca z lewej strony toczyła się „w prawo" i znikała za zasłoną. że potraktowało ją jako poniekąd inną lub zaskakującą.. (Nawiasem mówiąc. Przestaje sięgać po zabawkę po tym.pdffactory. Dziecko w fazie 3 rozwoju stałości przedmiotu.fl Zaznajamianie Test spójny Test niespójny Ryc. 1991. 5.144 Rozwój spostrzegania i myślenia w okresie niemowlęcym W jednym z eksperymentów z tej serii Spelke wykorzystała procedurę przedstawioną schematycznie na rycinie 5.3. i nie wygląda na to. Zauważyła ona. jak zostaje ona zasłonięta.. ale wykazało ponowne zainteresowanie sytuacją w teście niespójności — co oznacza. że piłka zatrzymała się na Perspektywy teoretyczne Ryc.4.. że zabawka nadal się tam znajduje. 5. . tego rodzaju wieszane na stole foteliki. Następnie odsuwano zasłonę i dziecko mogło zobaczyć. jak przedstawiony na fotografiach.4. PDF stworzony przez wersję demonstracyjną pdfFactory Pro www.pl .3). są dzisiaj przez wielu pediatrów uważane za niebezpieczne i już wycofuje się je z użycia). by wiedziało. w sposób schematyczny. że dziecko przestawało patrzeć na piłkę i zasłonę po kilku próbach zaznajomienia. trzy wykorzystane przez Spelke sytuacje. (Źródło: Spelke. 5.

tj. w jaki sposób owe wzorce wyglądają w poszczególnych kulturach. co sprawiło badającym rozmaite trudności w przeprowadzeniu testów. nie poczuwają się również w żaden sposób do organizowania im zabawy. z jakimi mamy do czynienia na Zachodzie. I rzeczywiście. dowieść można. Później zwykle umieszcza się je na dywaniku na podwórzu zagrody. Być może wtedy uczy się. Już wkrótce po narodzeniu noworodki noszone są w nosidełkach na plecach matki. lecz z faktu. że gdy przedmiot jest zabierany. nawet tymi dostępnymi na podwórku. których wczesne doświadczenia różnią się od obserwowanych w Stanach Zjednoczonych i Europie. którego nie wolno mu dotykać. Goldberg donosi. Wygląda na to. że ta różnica nie wynikała z jakichkolwiek problemów poznawczych.■ 145 Pojmowanie stałości przedmiotu przez dzieci zambijskie Piaget uważał. rzecz jasna. że nie rozumie ono późniejszych stadiów stałości przedmiotu. Jednym z możliwych objaśnień tego zjawiska jest. dochodzi do rozwoju tego pojęcia. Jej dwa lata spędzone na obserwacjach w Zambii udowodniły. że w tym wieku dzieci zambijskie były bardziej bierne i mniej chętne do zabawy przedmiotami. gdy poddano je badaniu w szóstym miesiącu życia. fakt. mimo że mają niewiele okazji manipulowania przedmiotami. Rzadko zostawiane są na podłodze lub układane w innej pozycji. poprzez obserwacje lub badania przeprowadzone na dzieciach ze społeczności innych niż zachodnie. jak to zaobserwowała Goldberg. i porzuca dalsze próby ponownego sięgnięcia po zabawkę podczas testów na stałość przedmiotu. że u dzieci zambijskich. jednocześnie może to również znaczyć. W wieku dziewięciu i dwunastu miesięcy były w stosunku do małych Amerykanów nieco opóźnione. by dzieci bawiły się jakimiś przedmiotami. która umożliwiałaby im wykonywanie niezależnych ruchów. zanim nie nauczą się samodzielnie siedzieć. Jednak pomimo tego ograniczonego doświadczenia z przedmiotami testy na stałość przedmiotu wykazały. Nie oznacza to przecież. oznacza to „nie baw się tym". jak i wpływ kultury na to. sama rzadko widziała. . Z tego dogodnego punktu obserwacyjnego mogą śledzić wszystkie domowe czynności u siebie i w sąsiedztwie. a w szczególności na tych. Gdy dziecko bawi się przedmiotem. Dzieci od najwcześniejszych chwil życia uczone są przestrzegania najrozmaitszych zakazów. że dla tych dzieci należałoby zmodyfikować nasze tradycyjne sposoby mierzenia stopnia tego rozumienia.wo-kulturowe spojrzenie. Podłużne badania przeprowadzone przez Susan Goldberg (1972) na 38 zambijskich niemowlętach umożliwią nam takie przekrojo. że dzieci zambijskie wypadały lepiej od przeciętnych dzieci amerykańskich. że pojawienie się u dzieci rozumienia stałości przedmiotu następuje w jednakowy dla wszystkich ludzi sposób. przedmiot ten jest mu odbierany. że bardzo wysoce cenioną cechą dzieci jest po słuszeństwo. jednak Goldberg uważa. że matki w Zambii nie uważają dawania dziecku zabawek za swój obowiązek. lecz same mają mało przedmiotów do zabawy. że typowe doświadczenia zamieszkujących tam dzieci pod wieloma względami różniły się od tych. Natomiast ich kontakt z przedmiotami jest zniekształcony przez nauczanie i doświadczenie. Czy jest to prawdą.Kultury i konteksty Naśladowanie B. Obserwacje Goldberg ilustrują zatem zarówno silę niektórych podstawowych wzorców rozwojowych. około szóstego miesiąca.

że jest to sytuacja niebywała. stanowił dla mnie zaskoczenie. Czy ty jesteś tak samo zdumiony wynikami tego eksperymentu? PDF stworzony przez wersję demonstracyjną pdfFactory Pro www. by w takim eksperymencie w jakiś sposób „widzieć". „spójny" i „niespójny". z tym tylko wyjątkiem.pl . Gdy dziecko znudziło się już tą sytuacją (przyzwyczaiło się). kiedy piłka znajduje się po drugiej stronie środkowej ścianki.pdffactory. piłka była widoczna w nowym i zasadniczo niemożliwym miejscu. W wersji niespójnej piłka była potajemnie umieszczona z drugiej strony nowej ścianki. Dzieci podczas tych badań były całkiem niewzruszone sytuacją spójną ale wykazywały wyraźnie odnowione zainteresowanie położeniem niespójnym. że po usunięciu zasłony można było zauważyć piłkę zatrzymaną przez ściankę bliższą. Odkrycia tego typu znów otworzyły dyskusje nad proponowanym przez Piageta opisem rozwoju stałości przedmiotu. podsyciły na nowo deba ZASTANÓW SIĘ Fakt. Mówiąc ogólniej. Kiedy odsunięto zasłonę. było badane na dwa sposoby. za zasłoną dołożono drugą ściankę i wszystko odbywało się tak samo jak poprzednio. że dwumiesięczne dziecko dostatecznie rozumie świat fizyczny.146 Rozwój spostrzegania i myślenia w okresie niemowlęcym Perspektywy teoretyczne ściance po prawej. W wersji spójnej.

Wiadomo. Osobisty wniosek Spelke jest następujący: rozwój rozumienia obiektu jest procesem opracowania. . Karmi . 1991.1. Piaget nigdy nie twierdził. Lecz fundamentalny postulat jego teorii dotyczył tego. że zdaniem Piageta dzieci już w pierwszych miesiącach życia potrafią naśladować działania. kierując się modelem Piageta. która podlega określonym regułom. Gdy przyjrzymy się ponownie tabeli 5. jak twierdził. która nie należała do repertuaru umiejętności posiadanych w momencie urodzenia. że dzieci większą uwagą darzą związki pomiędzy różnymi elementami. 1991). jak wiele zostało zaprogramowane w umyśle dopiero co narodzonego dziecka. że znów musimy odpowiedzieć na ogromną liczbę nowych pytań. jak bardzo trzeba będzie zmodyfikować poglądy Piageta pod wpływem badań takich jak to. Ale mimo to nawet Spelke nie polemizuje z faktem. jest możliwa dopiero w fazie 6. nie potrafią naśladować grymasów twarzy innych ludzi aż do fazy 4 (od ósmego do dwunastego miesiąca). sugerują że mogą istnieć zaprogramowane preferencje wobec szczególnych wzorców. które postrzegają jako wykonalne. a imitacja o d r o c z o n a . a nie odkrywania. Zakładał. Wygląda na to. Piaget twierdził również. ba dania nad preferencjami dzieci co do atrakcyjnych twarzy. Noworodek lub niemowlę może posiadać znaczną świadomość przedmiotu jako rzeczy odrębnej. że ten drugi rodzaj wymaga pewnego rodzaju transferu intermodalnego. Diamond. Jego adwersarzami w tym sporze są ci. Jednak jest pewne. Ale. którzy postrzegają dziecko jako obdarzone nie tylko odpowiednią wiedzą o świecie. Pozostaje określić. mianowicie o badaniu zjawiska naśladowania. kiedy dziecko widzi jakąś czynność i naśladuje ją w późniejszym okresie. że nic nie zostało wbudowane. ale również wbudowanymi ogranicznikami przetwarzania informacji. Naśladowanie Na koniec pragnę powiedzieć kilka słów o następnym rodzaju badań nad dziecięcy mi procesami poznawczymi biorącymi początek z teorii Piageta. gdyż wymaga wykorzystania pewnego rodzaju wewnętrznej reprezentacji. 1991. niż można by zakładać. Istotnie. że dzieci przychodzą na świat wyposażone w całkowicie ukształtowaną wiedzę o przedmiotach lub rozwiniętą zdolność do eksperymentowania ze światem. zauważymy. Oczywiście. że dziecko przychodzi na świat wyposażone w zestaw schematów sensomotorycznych. Bidell. że wszystkie badania nad postrzeganiem układów graficznych i dźwiękowych wykazują.Naśladowanie 147 tę nad rolą natury i wychowania (np. Fischer. Znowu pojawiło się pytanie. na przykład gesty rąk. łączenia wskazówek wizualnych z twarzy innego człowieka z kinestetycznymi wskazówkami ruchów własnej twarzy. że naśladowanie jakiejkolwiek czynności. nie pojawi się wcześniej niż z ukończeniem pierwszego roku życia.loff-Smith. które omówiłam w ramce na stronie 138. że dziecko samo buduje własne rozumienie świata na podstawie doświadczeń.

Naśladowanie ruchów ręki i innych działań na przedmiotach stopniowo się poprawia w okresie niemowlęcym.C. Desjardins. zanim nie rozpocznie rozróżniać pojedynczych dźwięków. że noworodki potrafią naśladować pewne gesty twarzy. Nunes. takie jak bada.bamodel będzie siedziała naprzeciwko noworodka z wyciągniętym językiem i będzie się w niego wpatrywała przez dłuższy czas. jak i doświadczenie są ograniczane poprzez silne wrodzone skłonności — problemy te pojawiają się również.języku" dopiero wtedy. nawet jeżeli nie mają okazji do naśladowania ich od razu. naśladowanie czynności dwuczęściowych rozwija się dużo później. Meltzoff. Odkrycia te są niezwykle ważne z wielu względów. 1988) dowodzi. Na przykład. i że być może w większym stopniu. Finley (red. niż przypuszczał Piaget. A. Ale PDF stworzony przez wersję demonstracyjną pdfFactory Pro www. Każdy z języków używa tylko podzestawu wszystkich możliwych dźwięków mowy. Ale zanim to nastąpi. Quay. niż jest spotykane w angielskim. Jeszcze bardziej zaskakujące jest odkrycie. jak i inne opisywane przeze mnie w tym rozdziale sugerują. a naśladowanie odroczone pojawia się wcześniej. Kuhl. zwłaszcza wysuwanie języka (Anisfeld. Review of human development. że już dziewięciomiesięczne niemowlę potrafi opóźnić naśladowanie aż o 24 godziny. Około szóstego miesiąca zatracają zdolność rozróżniania par samogłosek. by prezentowała swemu dziecku przesadną minę wyrażającą „zaskoczenie" — dziecko naśladowało ją. Odpowiedź brzmi: „Bardzo wcześnie". Ryc. Field. gdy oso. gdy dziecko użyje pierwszego słowa. Werker. Prawdopodobnie do szóstego miesiąca potrafią rozróżnić „wyrazy" dwusylabowe. W: T.M. proponowana przez Piageta sekwencja rozwojowa zdaje się potwierdzać. że dzieci są bardziej sprawne. 1989).M. około roku zdolność rozróżniania par niesłyszanych spółgłosek zaczyna wygasać (Polka. 1991). japoński nie używa takich dźwięków /Jakie używane s ą w języku angielskim. Postrzeganie dźwięków mowy Rozpocznijmy od podstawowych umiejętności percepcyjnych. począwszy od pierwszego do drugiego miesiąca życia. Już w pierwszym miesiącu życia dzieci rozróżniają dźwięki mowy takie jak pa i ba (Trehub. czy zarówno rozumienie. s. Najlepsze dowody na potwierdzenie tych wniosków znajdziemy w pracy Janet Werker i jej kolegów (Werker. że dziecko w ogóle będzie naśladować. A co ciekawsze. Troll i G. które nie występują w słyszanym przez nie języku. Ale najważniejsze jest to. Tę mamę poproszono. Dziecko nie może nauczyć się języka. że w pierwszych dniach życia występuje u dzieci umiejętność imitacji. 1982). niż on zakładał. Przebadali son. Ale znacie już tę śpiewkę. Po pierwsze. również te. czy dziecko konstruuje swoje rozumienie świata poprzez doświadczenia. Copyright 1982 by John Wiley and Sons. ale przynajmniej jedno z nich (Meltzoff. Okazuje się. 1994). dziecko musi dokonać wielkich osiągnięć rozwojowych. Warren. Kiedy zatem do tego dochodzi? Gdybyście nie czytali tego rozdziału od początku.pdffactory.. że do szóstego miesiąca życia dzieci potrafią precyzyjnie rozróżnić wszystkie kontrasty. Jednak mimo potwierdzenia teorii Piageta zwrócić muszę uwagę na dwa wyjątki: Dzieci imitują grymasy twarzy w pierwszych tygodniach życia. Huston. 1993). od powiedź na to pytanie mogłaby was zadziwić.148 Rozwój spostrzegania i myślenia w okresie niemowlęcym Perspektywy teoretyczne Z grubsza rzecz biorąc. H. których nie słyszą na co dzień. przypuszczalnie około minuty. gdy przyglądamy się wczesnym stadiom rozwoju umiejętności językowych w pierwszych miesiącach życia. Badania nad naśladowaniem odroczonym nie są tak bardzo sprzeczne z opisem Piageta. jakie występują we wszystkich językach.E. Przypada to zwykle (ku wielkiej radości rodziców) na około dwunasty miesiąc życia. Cowan. Goodsitt i in. 1992). czy produkowane są przez mężczyznę czy przez kobietę. Social perception and responsivity in early infancy. Do drugiego lub trzeciego miesiąca życia dzieci jednakowo reagują na pojedyncze dźwięki bez względu na to. 1972). baga. że dzieci właściwie lepiej rozróżniają niektóre dźwięki niż dorośli. 1984). 1995. 1987. Prekursorzy języka Większość z nas mówi o . Werker. nawet właściwości głosu nie są tu istotne. New York. Kuhl. (Źródło: T. 5. i potrafią nawet zareagować na sylabę ukrytą w ciągu innych sylab (jak tibati lub kofeako) (Fernald. Morse. Rabinovitch. wykazują. wyposażone są w określone zdolności już w momencie narodzin. Tees. Field. 1984. że dzieci w tym wieku potrafią i uczą się określonych zachowań poprzez modelowanie. Około czternastego miesiąca dzieci potrafią przypomnieć sobie i później odtworzyć czyjąś czynność nawet po dwóch dniach (Hanna. L. Werner. udowadniając. przez dziecko lub dorosłego (Marean. że całkiem małe dzieci zdolne są do dotykowo-wizualnego transferu intermodalnego. prawdopodobnie od piętnastego do osiemnastego miesiąca (Poulnadal pozostawiają one otwarte pytanie. 26). niż zakładał to Piaget. Jest to całkowicie spójne z wynikami obserwacji wskazującymi na to.pl . Na dodatek wyniki te.5. Uda się to tylko wtedy.). Kilku badaczy odkryło. w hiszpańskim dokonuje się innego rozróżnienia pomiędzy dźwiękami d a t.

6 przedstawia wyniki tych badań dla dzieci wzrastających w rodzinach angielskojęzycznych i nieangielskojęzycz.i dwunastomiesięczne nie potrafiły usłyszeć wszystkich typów różnic. Jak nietrudno zauważyć. ale nie różnice w angielskim. parę występującą w języku Indian północnoamerykańskich salish (ki i qi) i jedną z języka hindi (ta i ta). które zawierały parę znaczącą w języku angielskim {ba a da). ale już zatracały zdolność odróżniania samogłosek.i dziesięciomiesięczne dzieci pod kątem rozróżniania par samogłoskowych. Podobnie dwunastomiesięczne dzieci hinduskie z łatwością odróżniały kontrasty w języku hindi. Rycina 5.Naśladowanie 149 oni sześcio. Dzieci dziesięcio. dzieci w wieku sześciu miesięcy nadal potrafiły z łatwością odróżnić obce spółgłoski. Pozostałe dzieci badano na angielskich i niemieckich kontrastujących ze sobą samogłoskach. Każda grupa .nych.

łącznie z tymi. które nie pojawiają się w Spółgłoski pojawiają się dopiero około szóstego Doniesienia z badań .. Od momentu urodzenia do około pierwszego miesiąca najczęstszym odgłosem dziecka jest płacz.148 Rozwój spostrzegania i myślenia w okresie niemowlęcym Perspektywy teoretyczne Ryc. nauczycielami. Desjardins. łącznie z telewizją. 2. Czy rozwój języka postępuje takimi samymi etapami jak w przypadku dzieci słyszących. A jest to równocześnie ważny element przygotowania do używania języka mówionego. czy gaworzenie jest konieczne do rozwoju języka. W każdym przypadku sześciomiesięczne dziecko potrafi „wysłyszeć" różnicę pomiędzy spółgłoskami nie występującymi w języku ich rodziny.. któremu mogłoby to służyć? Dzieci w wieku od 6 do 8 miesięcy I | Pary spółgłosek dzieci więc traci zdolność rozróżniania tylko tych par. że w tym wieku dzieci się nimi bawią. do jakiego mają dostęp. 1988). że dziecięce gaworzenie nabiera stopniowo tego czegoś. 1981) — tego typu schemat jest całkiem spójny z wynikami badań uzyskanych przez Werker i przedstawionych na wykresie 5. często łączą się z samogłoskami.pdffactory. 0'Con. Nie słyszą one języka mówionego. to język migowy ich rodziców i język mówiony słyszany w kontaktach z resztą świata. że tak. najwyraźniej zaprogramowanego rozrostu synaps we wczesnych miesiącach życia i późniejszym ich przycinaniu. a pierwsze mówione słowo na początku 13 miesiąca. dlaczego dzieci gaworzą? Czy myślisz.. Ta znaczna zbieżność kolejności i czasu występowania pierwszych kroków prowadzących do nauczenia się języka u dzieci głuchych. tworząc w ten sposób swego rodzaju sylaby. w którym obserwujemy podobne gesty u słyszących dzieci słyszących rodziców. pod którego wpływem dziecko się znajduje. który słyszą — proces określany przez Elizabeth Bates jako „uczenie się melodii przed poznaniem słów" (Bates. Kent. pomimo że dzieci niesłyszących rodziców mają stosunkowo mniej do czynienia z językiem mówionym. jak na przykład sygnalizowanie pragnienia poprzez ruch przypominający podnoszenie naczynia do ust (Petitto. jakie do nich docierają. zostają wzmocnione i zachowane. PDF stworzony przez wersję demonstracyjną pdfFactory Pro www. oznacza to chęć zwrócenia uwagi i wymaga reakcji.pl . chociaż daje się jeszcze słyszeć innego rodzaju grymaszenie. (Źródło: Werker. stanowi silny argument na to. ale na ich podstawie wyraźnie widać. Zdaje się. ZASTANÓW SIĘ Jak sądzisz. Drugą istotną sprawą jest to. Środki komunikacji. Te dane pochodzą z badań Werker i dotyczą dzieci wychowywanych w rodzinach angielskojęzycznych. że Dzieci w wieku od 10 do 12 miesięcy I Pary samogłosek dzieci poprzez gaworzenie rozwijają przynajmniej dwa typy takich „melodii": kiedy gaworzą z intonacją wzrastającą na końcu ciągu dźwięków. w którym gest określa jakiś przedmiot lub wydarzenie. 1995. Około ósmego i dziewiątego miesiąca głuche dzieci zaczynają używać prostych gestów. Ten repertuar dźwięków poszerza się w pierwszym lub drugim miesiącu. intonacja opadająca nie ma takiego znaczenia. 1990). jaki słyszą. Wczesny „język" gestów u dzieci głuchych rodziców ' lub siódmego miesiąca. jak i słyszących. Wiele z tych powstałych początkowo połączeń pozwala na rozróżnianie dźwięków tak długo.6. Zwykle są one oznaką przyjemności odczuwanej przez dziecko i mogą charakteryzować się dużym zróżnicowaniem w tonie. które są wykorzystywane w słuchaniu języka. co językoznawcy nazywają i n t o n a c j ą języka. gaworzenie i oznaki zadowolenia. wznoszeniem się i opadaniem jego wysokości. że gaworzenie to „balsam" dla uszu. że kiedy dzieci w ogóle zaczynają gaworzyć. a może potrafisz podać jakiś inny cel. że jest ono ogniwem łańcucha procesu rozwojowego zapoczątkowanego z chwilą narodzin. Ale około dziewiątego lub dziesiątego miesiąca zaczynają ograniczać repertuar dźwięków do zestawu. co odpowiada również okresowi. pierwszy znak referencyjny około połowy 13 miesiąca. s. zwykle produkują przy tym wszystkie rodzaje dźwięków. takich jak na przykład wskazywanie palcem. porzucając dźwięki niesłyszane (Oller.. które nie występują w języku. że jest to zamiennik dla rytmicznego kopania nóżką. kiedy do naszych uszu zaczyna dochodzić śmiech. W małej grupce dziewięciorga takich dzieci pierwszy znak pojawił się około 8 miesiąca. Zaskakujące jest to. Folven i Bonvillian (1991) badali równie interesującą grupę — mianowicie słyszące dzieci głuchych rodziców. często powtarzając w kółko ten sam dźwięk (jak babababa lub dadada). Gdy chcemy zrozumieć mechanizmy rozwoju języka. . jak trwa do nich dostęp. innymi członkami rodziny i towarzyszami zabawy. by nauczyć się języka w jakiejkolwiek formie. Z jednej strony wiemy. • ■ . 100 Każdy z rodziców powie ci. z tym że dotyczy on tylko języka gestów? Wygląda na to. ale do dwunastego miesiąca zdolność ta w większości zanika. Około dwunastego miesiąca głuche dzieci prezentują pierwszy znak r e f e r e n c y j n y — to znaczy znak. Shore. języku słuchanym na co dzień. szczególnie interesującą grupą badawczą wydać się mogą głuche dzieci głuchych rodziców. Chociaż wygląda na to.nell. mówionej lub mieowei. że dziecko jest niejako poinstruowane przez naturę. głużenie samogłoskowe w rodzaju uuuuuu. z ryc. Taki nowy układ dźwięków nazywamy gaworzeniem samonaśladowczym i stanowi on około połowy niepłaczliwych odgłosów dziecka pomiędzy szóstym a dwunastym miesiącem życia (Mitchell. ale podobne wyniki otrzymała dla dzieci wychowywanych w językach hindi i salish. 80). ale jednocześnie pozostają pod działaniem innego języka — jest nim język migowy.6. będące odpowiednikiem gaworzenia u dzieci słyszących. co wiemy obecnie o procesie gwałtownego. 1987). Jednak tylko te z nich. Głuche dzieci pomiędzy siódmym a jedenastym miesiącem życia wykazują swego rodzaju „gaworzenie migowe". że pierwsze znaki referencyjne i pierwsze mówione słowa pojawiają się w całkowicie normalnym czasie. Pierwsze dźwięki i gesty Zdolność rozróżniania dźwięków nie wiąże się bezpośrednio ze zdolnościami ich produkowania. Co prawda nie określająone. 5. Według mnie tego typu odkrycia są spójne z tym.

Eksplozja nazywania. Lub może wykrzyknąć: „Ciastko!". Lecz może nim być każdy dźwięk. że zdolność dziecka do rozumienia znaczenia pojedynczych słów (którąjęzykoznawcy nazywają językiem receptywnym) także pojawia się około dziewiątego lub dziesiątego miesiąca. Pomiędzy szesnastym a dwudziestym czwartym miesiącem życia. pytając o umiejętność rozumienia różnych słów przez ich pociechy. jak je zwykle definiują językoznawcy. ograniczenie gaworzenia do zestawu dźwięków słyszanego języka. by podać mu jego ulubioną zabawkę. Równie ciekawe jest to. Nie musi to być dźwięk. a u innych wcale nie nastąpił wybuch. Nie ma mowy o błędnej interpretacji znaczenia tych gestów. Językoznawcy określają to połączenie słów i gestów mianem holofrazy i najczęściej mamy z nią do czynienia pomiędzy dwunastym a osiemnastym miesiącem życia. na przykład „kosi-kosi-łapci". pa" (Bates i in. zanim zaczną mówić. że słowa są s y mb o 1 i c z n e . łatwo je przegapić. u 13 dzieci istotnie zauważono tego typu eks plozję nazywania. Wygląda na to. Na przykład. Innym etapem tego łańcuchowego procesu rozwojowego jest pewien język gestów. Ponieważ dzieci pomiędzy dziewiątym a trzynastym miesiącem życia zwykle mówią niewiele pojedynczych słów (jeśli w ogóle mówią).. jak gdyby mówiło. W obydwu przypadkach. Słowo. Pierwsze słowo dziecka jest wydarzeniem z niecierpliwością wyczekiwanym przez rodziców. Jak wynika z wielu badań przekrojowych Fensona. który pojawia się około dziewiątego lub dziesiątego miesiąca życia. Elizabeth Bates (Bates i in. Niestety. działania lub cechy. dodając do niego nowe wyrazy. Sumując te wszystkie informacje. Mniej więcej w tym samym wieku dzieci zaczynają się interesować tak uwielbianymi przez rodziców zabawami. naśladowcze zabawy gestami i pierwsze rozumienie pojedynczych słów. 1994) przeprowadzili wywiad z matkami.. 1987) daje taki przykład: malec może wskazać na but taty i powiedzieć: „Tata" — w znaczeniu „but taty". która przedstawia rosnące krzywe słownictwa sześciorga dzieci badanych za pomocą projektu podłużnego przez Goldfielda i Reznicka (1990) — co znalazło również potwierdzenie w pra cach innych badaczy (np. na przykład. Nie wszystkie jednak dzieci dokładnie pasują do tego wzorca. „taaaaaki duży" lub „zrób pa. Dla większości dzieci proces ten nie jest stopniowy i równomierny. może wyciągnąć ręce i sięgać po nią. Bloom. którego używała jedynie w odniesieniu do domowego kota. który pasuje do słowa. przekazywane zostają podobne do zdań treści. takie doniesienia wska zują. jakby dziecko wreszcie zrozumiało proces komunikacji i zamierzało porozumiewać się z dorosłymi. łączą pojedynczy wyraz z gestem i tworzą znaczenie dwuwyrazowe. ż e odnoszą się one do przedmiotów lub wydarzeń. 1993). 11 podlegało innym wzorcom rozwoju zasobu słownictwa. że w czasie tej wczes nej fazy używania słów dziecko uczy się każdego słowa tylko w określonym zesta- Perspektywy teoretyczne wem kontekście.pl . psiaku?" lub „Co to jest?". to każdy dźwięk lub zbiór dźwięków konsekwentnie używany w odniesieniu do pewnego przedmiotu. „Daj ciastko!". lecz jedynie stopniowe przyswajanie nowych Wiek w miesiącach PDF stworzony przez wersję demonstracyjną pdfFactory Pro www. Taki malec nie pojął jeszcze. do dwudziestego czwartego miesiąca życia powiększa się on ponadsześciokrotnie do około 320 słów (Fenson i in. następuje to zwykle około dwunastego lub trzynastego miesiąca (Fenson i in. otwierać i zamykać dłonie. Wielu językoznawców wnioskuje. że język receptywny zaczyna działać wcześniej niż język ekspresywny. Przez pierwsze sześć miesięcy używania słów dzieci mogą się ich nauczyć jedynie około 30. Nierzadko pierwsze słowa dziecka użyte zostają w jednej lub dwóch określonych sytuacjach i w wyniku działania wielu wskazówek. Matki dzieci dziesięciomiesięcznych wskazały około 30 słów. W tym czasie po raz pierwszy obserwujemy dzieci „żądające" lub „proszące" o coś za pomocą gestów lub połączenia gestów i dźwięku. Dzieci rozumieją. W tym wczesnym okresie dzieci często. większość dzieci gwałtownie wzbogaca swój słowniczek. Eksplozja ta została zobrazowana na rycinie 5. jakiego używają dorośli. hau" lub „psiak" tylko przy podpowiedzi typu „Jak się masz. po wczesnym okresie powolnej nauki słów. otwierając i zamykając dłoń. przy towarzyszących temu jękach lub innych rozdzierających serce odgłosach. za pomocą kombinacji gestów mowy ciała i słów. że pomiędzy dziewiątym a dziesiątym miesiącem następuje cały wachlarz zmian: używanie znaczących gestów. Larry Fenson i jego współpracownicy (Fenson i in. widzimy.pdffactory.. zanim rzeczywiście użyją dwóch wyrazów w mowie. 1987).. które najwyraźniej chce. 1994). opartych na sprawozdaniach matek. W tej nowej fazie uczenie się przez dzieci nowych wyrazów nie wymaga już zbyt wielu powtórzeń i są one uogólniane do różnych sytuacji. Dziecko może powiedzieć „hau. że „rzeczy mają nazwy". 1994).7. jednym z pierwszych słów mojej siostrzenicy był dźwięk k. jest natomiast „wybuchem" następującym prawie dokładnie po przekroczeniu progu 50 słów.151 Rozwój spostrzegania i myślenia w okresie niemowlęcym Gesty w pierwszym roku życia.. W badaniach Goldfielda i Reznicka. przeciętnie słowniczek użytkowy dzieci szesnastomiesięcznych zawiera około 50 wyrazów. a do trzynastego miesiąca liczba ta wzrosła do blisko 100. Pierwsze słowa W gąszczu dźwięków wydawanych przez gaworzące dzieci pojawiają się pierwsze słowa. Dziesięciomiesięczne dziecko. Zwykle początki nauki słów są wolne. wymagają wielu powtórzeń każdego słowa. jak gdyby zdały sobie sprawę z tego. wyciągając przy tym rączkę. bestii o imieniu Spook.

Sześcioro przedstawionych tutaj dzieci przyswajało nowe wyrazy w sposób najczęściej obserwowany: początkowo powoli. 1990.pdffactory. ryc. 3. Perspektywy teoretyczne PDF stworzony przez wersję demonstracyjną pdfFactory Pro www. później dość gwałtownie. 5.7.152 Rozwój spostrzegania i myślenia w okresie niemowlęcym Ryc. Reznick.pl . 1771. Każda z tych linii przedstawia poszerzanie zakresu słownictwa jednego dziecka badanego podłużnie przez Goldfielda i Reznicka. s. (Źródło: Goldfield.

153 Rozwój spostrzegania i myślenia w okresie niemowlęcym

Perspektywy teoretyczne

wyrazów. Ale przyznać trzeba, że gwałtowny wzrost zasobu słownictwa w okresie kilku miesięcy jest sytuacją najczęstszą. W tym okresie, jak twierdzi wielu obserwatorów, większość nowych wyrazów w słowniku stanowią nazwy przedmiotów i ludzi, jak piłka, samochód, mleko, piesek, on lub tamto. Czasowniki pojawiają się później, prawdopodobnie dlatego, że określają raczej związek między dwoma przedmiotami niż sam przedmiot (Gleitman, Gleitman, 1992). Na przykład, ponad połowę z 50 słów, jakimi posługiwało się ośmioro dzieci, które badała Katherine Nelson, stanowiły rzeczowniki, podczas gdy wyrazy określające działanie tylko 13 procent (Nelson, 1973). Także w wielkich przekrojowych badaniach Fensona (1994) 63 procent wyrazów, które matki określiły jako znane ich dwuletnim dzieciom, to były rze-

Kultury i konteksty
Pierwsze słowa dzieci z różnych kultur
Kulturowo-przekrojowe badania nad wczesnymi przejawami języka u dzieci sprzyjają uogólnieniu, że najwcześniej uczą się one słów określających ludzi i rzeczy, a potem dopiero określających działanie, oraz innych części mowy. Oto lista (przetłumaczonych) słówek składających się na pierwszy słowniczek dzieci z czterech kultur badanych przez Ded- re Gentner (1982).

Imponujące jest to, w jakim stopniu ich zasób słów jest do siebie zbliżony. Oczywiście występują pewne różnice, ale wszystkie z nich zawierają określenia mamy i taty, innych członków rodziny, innych stworzeń i jedzenia. Wszystkie oprócz słowniczka małej Chinki zawierają nazwy zabawek i ubrań. Wszyscy czworo również nauczyli się więcej słów określających nazwy niż cokolwiek innego. Podobne są nawet proporcje. Badane dzieci nie znają tych samych słów, ale struktura ich słowniczka jest wyraźnie podobna.

Niektóre słowa określające nazwy ludzi I i rzeczy

kot mleko piłka nos księżyc płakać przyjść zjeść spać chcieć tatuś

mamusia tatuś baba dzidzia pies laleczka kotek sok książka oko księżyc biec zabrak ło więcej pa, pa chcieć koń

mama tatuś baba dzidzia jedzenie jabłko banan chleb pitka ołówek ręcznik płakać przyjść nałoży ć załatwi ć się chcieć
cześć

Niektóre nie

słowa

określające

Niemiecki chłopczyk
mamusia tatuś baba dzidzia pies ptak babcia

rzeczowników

PDF stworzony przez wersję demonstracyjną pdfFactory Pro www.pdffactory.pl

154 Rozwój spostrzegania i myślenia w okresie niemowlęcym

Perspektywy teoretyczne

kurczak ryż surowy ryż ugotowany kluski kwiat zegar ścienny lampa

iść przyjść podnieść nie chcieć bać się dziękuję

1

Procent słów i

określających nazwę

Angielska dziewczynka Turecka dziewczynka Chińska dziewczynka

PDF stworzony przez wersję demonstracyjną pdfFactory Pro www.pdffactory.pl

Różnice indywidualne

155
ZASTANÓW SIĘ
Uzasadnione wydaje się przypuszczenie, że dzieci używające stylu referencjalnego i ekspresyjnego różnią się od siebie także pod innymi względami. Czy spróbowałbyś odgadnąć, jakie to mogłyby być różnice?

czowniki, a czasowniki stanowiły tylko 8,5 procent. Studia nad dziećmi uczącymi się innych języków również wykazują podobny wzorzec. Można o tym przeczytać w ramce „Kultury i konteksty". Jednak wzorzec „rzeczownik, a potem czasownik" nie odnosi się do wszystkich. Katherine Nelson (1973) pierwsza zauważyła, że niektórzy z malców używają stylu ekspresyjnego. U nich najwcześniejsze słowa opisywały raczej związki społeczne niż przedmioty. Przeważnie wcześnie uczą się one zaimków (ja, ty) i używają o wiele więcej wyrazów zwanych przez Nelson „osobowospołecznymi", takich jak „nie", „tak", „chcieć" czy „proszę". Ich wczesny słowniczek zawierać może również niektóre związki wielowyrazowe, jak na przykład „kocham cię", „zrób to" czy „idź sobie". Wyraźnie kontrastują one z dziećmi używającymi nazwanego przez Nelson stylu referencjalnego, których wczesny słowniczek składa się w większości z rzeczowników. Późniejsze badania potwierdziły istnienie tych dwóch różnych stylów (Shore, 1995; Thal, Bates, 1990) i były to obserwacje, które powinny nam uświadomić, że musimy poszukiwać nie tylko powszechnych dróg rozwojowych, ale również odnotowywać i próbować zrozumieć różnice indywidualne. Różnice indywidualne Dyskusja nad indywidualnymi różnicami w zdolnościach poznawczych prawie zawsze sprowadza się do dyskusji nad „potencjałem poznawczym". Pytamy zatem, czy istnieją różnice w prędkości rozwoju i czy takie różnice utrzymują się na przestrzeni czasu. Pytania tego rodzaju, dotyczące rozwoju niemowląt, mają istotne praktyczne zastosowanie: jeśli moglibyśmy dokładnie zmierzyć różnice w prędkości (lub wzorcu) rozwoju w pierwszych miesiącach życia, moglibyśmy wtedy wyróżnić dzieci, które w przyszłości napotkają trudności w uczeniu się czytania lub w wypełnianiu zadań szkolnych. Wtedy można by zawczasu interweniować i dzięki temu prawdopodobnie zażegnać lub zniwelować problem. Nadzieja, że wyniki testów mogłyby okazać się pomocne w określaniu dzieci z ujawnionymi lub potencjalnymi problemami, stanowiła główny motyw konstruowania rozmaitych testów na inteligencję dla dzieci. Większość z nich, jak powszechnie stosowana Skala Rozwoju Niemowlęcia Bayleya (Bayley, 1969, poprawiona w 1993), została skonstruowana raczej jak testy na inteligencję dla starszych dzieci, gdyż zawiera kilka części o zróżnicowanej trudności. Ale zamiast badać umiejętności szkolne — umiejętności, których niemowlę jeszcze nie posiada — teksty te mierzą głównie umiejętności sensoryczne i motoryczne, takie jak sięganie po bujające się na sznurku kółko (zadanie typowe dla dziecka trzymiesięcznego), wkładanie na żądanie kostek do kubka (dziewięć miesięcy) lub budowanie wieży z trzech klocków (siedemnaście miesięcy). Zawierają się w nich również bardziej poznawcze elementy, takie jak odkrywanie zabawki schowanej pod tkaniną w celu mierzenia stałości przedmiotu u dziecka ośmiomiesięcznego. Zarówno test Bayleya, jak i jemu podobne okazały się niezmiernie przydatne w identyfikowaniu niemowląt i starszych dzieci z poważnymi opóźnieniami rozwojowymi (Lewis, Sullivan, 1985). Ale wbrew panującym przypuszczeniom nie były one zbyt pomocne jako narzędzie służące do przewidywania późniejszego IQ lub

rv.pl

z którymi dąży. mają zwykle wyższy iloraz inteligencji.30 (np. którą John Flavell należycie określa jako nadzwyczajną: System poznawczy. Głęboki wpływ na badania nad dziecięcym poznaniem miał strukturalny pogląd Piageta na inteligencję. Podsumowanie 1. wydaje się [. Więc pomimo wszystkich nowych i fascynujących dowodów. przywiązują wagę do wzorców. opisuje tylko „prędkość zachodzenia podstawowych procesów". jako rozpoczynające życie na ziemi ze ską pym zestawem podstawowych schematów. przechodząc sześć faz. i to wcześniei. nadal graniczy dla mnie z cudem (1985. Piaget opisał koleje rozwoju stałości przedmiotu PDF stworzony przez wersję demonstracyjną pdfFactory Pro www. właściwa korelacja pomiędzy dzieckiem dwunastomiesięcznym a czterolatkiem wynosi jedynie około 0.Piaget. że transformacja z jednego systemu w drugi. mówi nam dużo o wydajności systemu percepcyjno-poznawczego i jego neurologicznych podstawach. A jeśli ta wydajność pozostaje w tyle za charakterystyką. nijak ma się do tego.lub dwunastomiesięczne. do reprezentacji symbolicznej. w fazie 5 zaczyna pełniej eksperymentować. jeśli chcemy zrozumieć indywidualne różnice pomiędzy zdolnościami poznawczymi na początku dzieciństwa.pdffactory. Oczywiście. którą zwiemy „inteligencją". którą mierzymy przy użyciu testów.. korzystają z transferu intermodalnego. wtedy indywidualne różnice w prędkości przyzwyczajania się w pierwszych miesiącach życia mogą pozwolić przewidzieć późniejsze wyniki testów na inteligencję. 4. w fazie 4 dziecko rozumie już związki przyczynowe i przede wszystkim rozumie pojęcie przedmiotu. bez względu na to. korelacje te nie dowodzą że inteligencja. Niemowlęta i bardzo małe dzieci o wiele bardziej. że miały już do czynienia z tą osobą lub przedmiotem.. Właśnie do tego doszli badacze w ciągu ostatnich piętnastu lat. przynajmniej przez krótkie okresy. który ich nie używa. Niemowlęta. by osiągnąć cel. Obszerny zbiór badań opartych na przetwarzaniu informacji obejmuje prace nad „pamięcią rozpoznawczą" u niemowląt — zdolnością rozpoznawania. 1995. Jeśli kilkakrotnie pokazujemy dziecku przedmiot lub obrazek. niż przypuszczał. Nie używają one do komunikacji gestów. jak dużo już o niej wiemy. Przez pierwsze 18 do 24 miesięcy dziecko przygotowuje się powoli do używania symboli. co wynika z powszechnego testu na inteligencję dla dzieci lub dorosłych (Colombo.' które podważają wiele obserwacji Piageta. Nie jest ona może idealna. ale dość wysoka.pl . Wielu współczesnych teoretyków uznało owe dowody za potwierdzenie tego. struktura intelektualna i przetwarzanie informacji. ile potrzeba przedstawień. go. że dziecko przychodzi na świat wyposażone we wbudowaną wiedzę o szerokim zasięgu lub wrodzone ograniczniki kierujące rozumieniem świata wokół niego. z jaką następuje takie przyzwyczajenie/rozpoznawanie. jak to obserwujemy później. jak i w Anglii waha się od 0. W badaniach nad inteligencją i poznaniem uwypuklają się szczególnie trzy kategorie teoretyczne: potencjał intelektualny. Rozwój poznawczy w okresie niemowlęcym: spojrzenie całościowe Piaget raczej nie doceniał zdolności dziecka do przechowywania. gdy weźmiemy pod uwagę trudności w dokonywaniu tych pomiarów. nie mówią nie wykazują odroczonego naśladowania.12. w fazie 6 zauważamy pierwsze oznaki użycia symbolu. podczas gdy wolniej przyzwyczajające się niemowlęta kojarzone są z późniejszym niższym IQ i skromniejszymi zdolnościami językowymi. Bee i in.45 do 0. co badamy w trakcie testu dla niemowlęcia. że to. pamiętania i organizowania informacji sensorycznych i motorycznych. Nawet roczne dzieci nie używają symboli. Faza 1 to w 100 procentach „pilot automatyczny".nym. w pierwszych latach życia.156 Rozwój spostrzegania i myślenia w okresie niemowlęcym Perspektywy teoretyczne osiągnięć szkolnych. Używają niewielu słów i nie bawią się. 2. te które szybko tracą zainteresowanie oglądanym stale tym samym przedmiotem) w wieku czterech lub pięciu miesięcy. Lecz takie rezultaty pokazują potrzebę badania i kontrolowania czynników leżących u podstaw procesów przetwarzania informacji. który używa symboli. które szybko się przyzwyczajają (to znaczy. i raczej nie eksperymentuje z przedmiotami w taki sposób. 11.] radykalnie i drastycznie jakościowo różny od tego. Piaget opisał dziecko na poziomie sensomotorycz. niż za. w fazie 3 dziecko zaczyna w większym stopniu skupiać się na świecie zewnętrznym. 1993). Wygląda na to. udając kogoś innego. by dziecko straciło zainteresowanie? Prędkość. Ale ostatnie prace prowadzone w ramach przetwarzania informacji wskazały nam nowe kierunki poszukiwań związków pomiędzy umiejętnościami niemowlęcia a późniejszymi zdolnościami intelektualnymi. Dzieci również już w kilku pierwszych tygodniach 5. noworodki mimo swych niebywałych zdolności percepcyjnych i poznawczych nie są tak sprawne jak dzieci sześcio. Slater 1995).50 (Rose. niż przypuszczał się za pomocą zarówno uwarunkowania klasyczne. zatem o wiele wcześniej. 82). ale niezbyt wielkie. Jednym ze sposobów mierzenia tej umiejętności jest test przyzwyczajenia. by reprezentować przedmioty w sposób ogólny. Dziecko sześciomiesięczne nie łączy różnych strategii. jak i instrumentalnego. 3.. s. faza 2 zakłada już koordynację różnych zmysłów. układów i cech prototypowych i najwyraźniej pamiętąjąje.20 do 0. Z drugiej zaś strony. 1982) — ma to jakieś statystyczne znaczenie. do zmiany. Różnica jest tak ogromna. Na przykład. co oczywiste. nadal będziemy opisywać zachowanie dzieci raczej jako sensomotoryczne niż symboliczne. Średnia korelacja w badaniach zarówno w Stanach Zjednoczonych. Dzieci w pierwszych tygodniach życia mogą uczyć życia. Feldman.

157 Rozwój spostrzegania i myślenia w okresie niemowlęcym

Perspektywy teoretyczne

u dziecka — przedmioty istnieją nawet wtedy, gdy są poza zasięgiem wzroku lub gdy dziecko się nimi nie zajmuje. W jego eksperymentach dzieci zaczy nały wykazywać prawdziwe zrozumienie tego zjawiska dopiero około ósmego miesiąca życia.

7. W pierwszych tygodniach życia dzieci lokalizują przedmioty, a po dwóch miesiącach zaczynają je identyfikować, zmieniają zatem metodę obserwowania. 8. Niemowlęta trzy- i czteromiesięczne wykazują zdolność zapamiętywania określonych doświadczeń przez kilka dni, a nawet tydzień, czyli wcześniej, niż zakładał to Piaget, posiadają jakąś formę wewnętrznej reprezentacji. 9. Noworodki potrafią odróżnić matkę od innych ludzi za pomocą wzroku, słuchu i zapachu. Około trzeciego miesiąca reagują na różnego rodzaju wyrażenia emocji. 10. Od najwcześniejszych tygodni dzieci reagują na układy bodźców lub na związki między nimi, takie jak „duży nad małym" lub brzmienie określonego opowiadania czy melodii. Wolą także przyglądać się atrakcyjnym niż nieatrakcyjnym twarzom.

kładał Piaget. 6. Noworodki są również zdolne przyzwyczajać się do powtarzających się bodźców, co wskazuje na to, że posiadają zdolność „rozpoznawania" wcześniejszych doświadczeń.

PDF stworzony przez wersję demonstracyjną pdfFactory Pro www.pdffactory.pl

156 Rozwój spostrzegania i myślenia w okresie niemowlęcym

Perspektywy teoretyczne

13. Nowsze badania dowodzą, że dzieci mogą wykazywać się bardziej rozbudowanym rozumieniem właściwości przedmiotu — łącznie z jego stałością — wcześniej, niż postulował to Piaget. 14. Dzieci potrafią imitować niektóre grymasy twarzy w pierwszych dniach życia, ale nie wykazują jeszcze wtedy umiejętności naśladowania odroczonego. 15. W pierwszych tygodniach życia potrafią rozróżniać dźwięki mowy. Jeszcze w dziesiątym miesiącu mają zdolność dokonywania rozróżnienia, którego nie potrafią już dokonać dorośli. 16. Pierwsze dźwięki wydawane przez dziecko to płacz, następnie w drugim miesiącu gaworzenie,

Podstawowe pojęcia gaworzenie samonaśladowcze głużenie holofraza język ekspresywny język receptywny 19. Próby mierzenia indywidualnych różnic w rozwoju sensomotorycznym poprzez badania podobne do testów na inteligencję nie przyniosły takich rezultatów, jakich się spodziewano, gdyż wyniki nie mają zbyt wiele wspólnego z przyszłym ilorazem inteligencji. 20. Większe znaczenie w tej kwestii mają przewidywania oparte na pomiarach podstawowych

odniesienie społeczne przetwarzanie informacji przyzwyczajanie się Skala Rozwoju Niemowlęcia Bayleya stałość przedmiotu

później, około szóstego miesiąca, gaworzenie samonaśladow- cze. W dziewiątym miesiącu dzieci zaczynają używać znaczących gestów i rozumieją kilka słów. 17. Pierwsze słowo mówione pojawia się około pierwszego roku życia, potem malec wzbogaca swój słowniczek przez kilka miesięcy powoli, a później rozwój słownictwa przebiega gwałtownie. W wieku 18 miesięcy dziecko zna około 50 słów. 18. Pierwszymi słowami są zwykle nazwy ludzi i przedmiotów, a nie wyrazy opisujące działanie.

zdolności przetwarzania informacji w dzieciństwie: na przykład prędkość przyzwyczajania się w wieku czterech miesięcy jest skorelowana z późniejszym IQ. 21. Ogólnie rzecz biorąc, Piaget raczej nie doceniał niemowląt; być może o wiele więcej, niż przypuszczał, jest od początku zainstalowane w naszym umyśle. Wszyscy jednak muszą się zgodzić, że mamy do czynienia z postępem rozwoju opartym na pewnej podstawie, z którą dziecko rozpoczyna życie. Punktem kulminacyjnym pierwszego okresu rozwoju jest pojawienie się zdolności użycia symbolu w zabawie i myśleniu, co następuje około osiemnastego do dwudziestego czwartego miesiąca życia.

PDF stworzony przez wersję demonstracyjną pdfFactory Pro www.pdffactory.pl

styl ekspresywny styl referencjalny
Literatura dodatkowa

157

transfer intermodalny

Literatura dodatkowa
Aslin, R.N. (1987b). Visual and auditory development in infancy. W: J.D. Osofsky (red.), Handbook of infant development (wydanie 2). New York: Wiley-Interscience. Aslin jest autorem wielu podsumowań i recenzji badań nad wczesnym rozwojem percepcyjnym, z których ten artykuł będzie chyba najłatwiejszy do zrozumienia przez laika. Ale mimo to jest on napisany dość specjalistycznym językiem i bardziej szczegółowo, niż ja w tym rozdziale, opisuje poszczególne problemy. Baillargeon, R. (1994). How do infants learn about the physical world? „Current Directions in Psychological Science", 3, 133-140. Jest to wspaniały, zwięzły artykuł opisujący fascynujące badania autora nad rozumieniem przez dzieci przedmiotów świata fizycznego. Został on napisany dla szerokich rzesz odbiorców, nie dla ekspertów, a raczej ogólnie dla braci psychologów, więc przy odrobinie wysiłku powinien być zrozumiały również dla studentów.

muszą nauczyć się kroków partnera.siąść i przyłączyć do zabawy. ale również omówione procesy. Miało ono cztery. że sama się uśmiecham. MA: Harvard University Press. 1-26. obie przestałyśmy rozmawiać i trudno nam było powstrzymać chęć. napisana przez eksperta. gdy jadłam w restauracji lunch z przyjaciółką. Już przeprowadziłam rozgrzewkę mojego „dziecięcego głosiku" i byłam gotowa zmienić miejsce. tak i dzieci. łącznie z uśmiechem oraz spo sobem zwracania na siebie uwagi. O ile osobiście byłam emocjonalnie zaangażowana w tę uroczą sytuację. musimy poznać bliżej mechanizmy rozwoju tych pierwszych relacji międzyludzkich. chcąc sprowokować uśmiech u dziecka — i nie przeszkadzało mi wcale to. a może pięć miesięcy. którzy się nimi zajmują. Kiedy ta odzywała się do niego wysokim i melodyjnym głosem. ale skierowana do laików. Podobnie jak tancerze. a ile bawiąca się z nim kobieta. Chcąc zrozumieć niemowlęta. . Cambridge. Obejmuje wiele tematów. dzięki którym możliwy był postęp naukowy i zadania. 36. Bardzo interesująca pozycja. obcując z opiekunami. Musimy jednocześnie zgłębić indywidualne style zachowań. To pierwszorzędny tekst z tej dziedziny. i dorośli. „Merrill-Palmer Quarterly". gdy zauważyłam. Flavell. T.H. Infancy. jakie dzieci prezentują. ile udziału w całości tej przepięknej interakcji miało samo dziecko. o tyle jako psycholog byłam świadoma wielu aspektów zachodzących właśnie procesów. Cognitive development (wydanie 2). Jeżeli teoria Piageta wydaje się wam za trudna do uchwycenia. przystosowują się wzajemnie do stylu oraz rytmu i coraz sprawniej odczytują wysyłane do siebie sygnały. W tym stosunkowo krótkim artykule Haith podsumowuje dwadzieścia pięć ostatnich lat badań nad rozwojem percepcyjnym. Siedziało na kolanach mamy i wpatrywało się w starszą panią naprzeciwko — prawdopodobnie babcię. a także konkretną wiedzę na temat tego. Literatura dodatkowa Jedna z serii wspaniałych książek poświęconych tematom rozwoju dziecka.M.wood Cliffs. co chwila spoglądałyśmy z radością w kierunku uroczego dziecka przy sąsiednim stoliku. dziecko w odpowiedzi uśmiechało się szeroko i radośnie. to 158 Haith. jakie jeszcze należy zrealizować. wkład osoby dorosłej obejmował instynktowne reakcje względem dzieci. by się przy. (1990). Komentuje przy tym nie tylko wiedzę. napisany przez jedną z najważniejszych postaci poznawczej teorii rozwojowej. (1990). ■ Temperament a otoczenie Poza obrębem rodziny: znaczenie ośrodków Rozwój społeczny i rozwój osobowości w okresie Teoria przywiązania Więzi łączące rodziców z dziećmi Pierwsze więzi Rozwój synchronii Więź pomiędzy ojcem a dzieckiem opieki dziennej Kto opiekuje się dziećmi? Wptyw na rozwój poznawczy Wptyw na osobowość Wptyw na przywiązanie do rodziców C Podsumowanie Podstawowe pojęcia Literatura dodatkowa Przywiązanie dziecka do rodziców Z życia wzięte Nadużycia względem dzieci oraz inne konsekwencje komplikacji występujących w trakcie tworzenia się więzi Kultury i konteksty Przywiązanie w różnych systemach kulturowych Przywiązanie do matki i ojca Zróżnicowanie jakości dziecięcego przywiązania Przywiązanie bezpieczne i poza bezpieczne Kultury i konteksty Przywiązanie bezpieczne i pozabezpieczne w różnych kulturach Z życia wzięte Nosidełka w służbie bezpiecznego przywiązania Rozwój poczucia własnego „ja" „Ja" subiektywne Rozwój w przekroju Przywiązanie dorosłych „Ja" obiektywne Różnice indywidualne: osobowość i temperament Dziedziczenie temperamentu Stałość temperamentu mimo upfywu czasu Doniesienia z badań Dziedziczenie wzorców osobowościowych: wyniki badań nad dorosłymi ałkiem niedawno. (1985). uśmiechała się i łaskotała jego brzuszek. szczególnie pomocne będzie wprowadzenie i rozdział o wczesnym dzieciństwie. by płynnie się poruszać. które poruszyłam w tym rozdziale i omawiam w rozdziale 6. Gdy to ujrzałyśmy. Widziałam dokładnie. J. Engle.Field. że ono w naszym kierunku nie patrzyło. jaką w ich wy niku otrzymaliśmy. NJ: Prentice-Hall. czym sprawić dziecku radość i przyciągnąć jego uwagę. Wniosło ono swoje wrodzone i dopiero rozwijające się fizyczne i poznawcze umiejętności. Progress in the understanding of sensory and perceptual processes in early infancy. M.

jak i przywiązania dziecka do rodzica. a które więziami uczuciowymi? ZASTANÓW SIĘ Wybierz jeden ze swoich związków. a związane z nim zachowania wywoływane są głównie wtedy. Za to związek dorosłego ze swoim małżonkiem. w którym mamy do czynienia z poczuciem bezpieczeństwa jednostki. gdy jest wystraszone. W celu zrozumienia pierwszych związków dziecka i rodzica potrzeba nam przyjrzeć się bliżej obydwu stronom równania — rozwojowi zarówno więzi łączących rodzica z dzieckiem. U dziecka starszego lub dorosłego zauważymy je raczej tylko wtedy. podtrzymywanie kontaktu wzrokowego. Czynnikami. To zwykle struktura tych zachowań. 1980. Takie związki są na wagę życia. są zazębiające się instynktowne zachowania. Ainsworth i in. są przywiązaniami. s.Teoria przywiązania powstawaniu i zachowywaniu bliskości pomiędzy dzieckiem a rodzicem lub między Literatura dodatkowa 159 Na nowoczesne badania nad związkami pomiędzy rodzicami a dziećmi największy wpływ miała teoria przywiązania. Podtypem więzi uczuciowych jest przywiązanie. W artykułach Bowlby'ego. Czy chociaż część z nich pokrywa się z gestami. W przywiązaniu doznaobecności drugiej osoby. Twierdził on. które je budują i podtrzymują. którą można potraktować również jako „bezpieczną bazę". 1982. że jest jednostką niepowtarzalną i niezastąpioną. w którym partner jest ważny ze względu na to. a nie ich częstotliwość świadczy o sile i wartości przywiązania i więzi uczuciowych. 3). a w pierwotnej formie zauważyć ją można już u noworodka" (1988a. na które składają się wszystkie typy zachowań. wsparcia lub otuchy. Ainsworth opisuje więzi uczuciowe jako „stosunkowo długotrwały związek. jakie umożliwiają dziecku lub dorosłemu zdobycie i utrzymanie w bliskości kogoś. przywiązanie i gesty przywiązania. przyjmując terminologię Bowlby'ego i Ainsworth. W zamian możemy zauważyć ich istnienie poprzez obserwację zachowań przywiązaniowych. 1973. 1988b). wołanie. a także w równie ważnych publikacjach Mary Ainsworth (1972. uwieszanie się i płacz. 711). s. że „skłonność do tworzenia silnych emocjonalnie więzi międzyludzkich [jest] podstawowym składnikiem natury ludzkiej. którego poglądy zaprezentowałam już w rozdziale 2. Które z nich. 1978) wybijającymi się pojęciami były: więzi uczuciowe. gdyż zapewniają nieporadnemu jeszcze dziecku opiekę. jakie obserwujemy u dzieci? je się (lub przynajmniej liczy się na to) specyficznego wrażenia bezpieczeństwa i komfortu płynącego z innymi osobami związanymi w ten sposób. jakie przyjmowali Bowlby i Ainsworth. zmęczone lub w innych sytuacjach stresu. 1988a. do kogo są przywiązani. nie sposób obserwować je bezpośrednio.. Przywiązanie jest wewnętrznym trwałym stanem. dotykanie. 1989. Zalicza się do nich uśmiech. że liczba rozmaitych zachowań przywiązaniowych ujawnianych przez dziecko (lub dorosłego) przy jakiejkolwiek okazji niekoniecznie musi być precyzyjnym wyznacznikiem jego siły. . a w szczególności prace Johna Bowlby'ego (1969. Małe dziecko prawie ciągle znajduje się w takiej potrzebie. partnerem lub bliskim przyjacielem zwykle jest przywiązaniem w takim znaczeniu. Ponieważ więzi uczuciowe i przywiązanie są stanami wewnętrznymi. które określiłbyś mianem przywiązania. Charakteryzują się one pragnieniem pozostawania w bliskości partnera" (1989. gdy jednostka potrzebuje opieki. z której można wyruszać na badanie reszty świataW myśl tych pojęć związek dziecka z dorosłym jest przywiązaniem. sprzyjające ZASTANÓW SIĘ Pomyśl o własnych związkach. Rodzice w obecności dziecka nie mają ra czej większego poczucia bezpieczeństwa ani nie traktują go jako bezpiecznej bazy. Należy przy tym podkreślić. ale dorosłego z dzieckiem już nim nie jest. i sporządź listę wszystkich swoich zachowań przywiązaniowych wobec tej osoby. więc ujawnia je często.

Rozwój synchronii . Uważali oni. trzech miesiącach nie ma pomiędzy tymi dwiema grupami matek żadnej różnicy w częstotliwości uśmiechania się lub sposobie tulenia dziecka. można zauważyć czulsze pieszczoty oferowane dziecku i częstsze przyglądanie mu się niż u matek. Po dwóch. 1980). że matki (lub ojcowie) chcąc. powszechnej już dzisiaj. Ich poglądy stały się jednym z czynników prowadzących do znacznych zmian praktyk porodowych. życie w ubóstwie lub bardzo młody wiek matki — widzimy kilka oznak różnic spowodowanych możliwością bezpośredniego kontaktu lub jej brakiem. ani też wydłużony kontakt nie wydaje się raczej niezbędnym czynnikiem warunkującym tworzenie się silnych więzi uczuciowych. nie wyłączając. które miały możliwość takiego kontaktu. Chociaż wcale nie zamierzam teraz podważać zasadności wprowadzenia tych wszystkich zmian. Lecz niewiele wskazuje na to. że pierwsze kilka godzin po narodzeniu jest „okresem krytycznym" w rozwoju więzi matki z dzieckiem. co w przyszłości będzie przyczyną podwyższonego ryzyka wystąpienia rozmaitych problemów wychowawczych. Jednak dla większości matek ani wczesny. którym uniemożliwi się ten kontakt w pierwszym okresie.Literatura dodatkowa 160 Więzi łączące rodziców z dziećmi Pierwsze więzi Jeśli czytacie prasę powszechną z pewnością natknęliście się na artykuły głoszące. W pierwszych kilku dniach po narodzinach u matek. Marshalla Klausa i Johna Kennella (1976). 1980). ani wystarczający do tego. 1987). którzy założyli. jednak okazuje się. takich jak maltretowanie lub zaniedbanie (O'Connor i in. które dostały noworodka dopiero po kilku godzinach (np. muszą mieć bezpośredni kontakt z noworodkiem. u których z innych powodów mogą wystąpić kłopoty z wychowaniem — jak pierwszy poród. obecności ojca podczas porodu. Jedynie u matek. Wśród nich wydłużony lub wczesny kontakt w pierwszych dniach pomaga obniżyć ryzyko pojawienia się późniejszych problemów. by miało to później jakiekolwiek znaczenie. będą słabsze. by między matką lub ojcem a dzieckiem powstała silna. długotrwała uczuciowa więź (Myers. de Chateau. by łączyła ich z dzieckiem prawidłowa więź. Niektóre z badań dowodzą pewnych krótkotrwałych korzystnych efektów tych wczesnych kontaktów. że więzi matek. że hipoteza Klausa i Kennella była w gruncie rzeczy błędna.. Kontakt bezpośredni wcale nie jest ani niezbędny. Pogląd ten opiera się głównie na pracy dwóch pediatrów.

Więź pomiędzy ojcem a dzieckiem ZASTANÓW SIĘ Czy myślisz. Taki proces przez niektórych badaczy i teoretyków został prowadzić. widząc uśmiech. podnoszą je. z kolei. ten proces również może się zakończyć porażką. a opadającej. zwróć dziecka większość dorosłych automatycznie zaczyna zachowywać się tak. a w jakim są wynikiem działania wrodzonych skłonności? W większości badań. czasu i wielu ZASTANÓW SIĘ W procesie tym najbardziej intrygującą rzeczą jest to. wyczekują i od razu reagują na sygnały głodu lub inaż oboje partnerzy zaczną nych potrzeb. co mówią. jak gdyuwagę. 1989). jedni rodzice (i dzieci) dochodzą do lepszej wprawy niż inni. że zacieśniamy więzi z każdym dzieckiem.Tym. 161 nej stymulacji rozwoju przez rodziców i dziecko. Hanus i Mechthild Papousek (1991) odkryli u Chinek. z którym pogaworzymy prób. że przyszła „kolej" na reakcję ich dziecka. stanowią osobę drugiego tancewymaga treningu tak długo. Niektóre z przyczyn niepowodzeń zaprezentowałam w ramce „Z życia wzięte" na stronie 164. że raczej wszyscy znamy Gdy następnym razem będziesz miat ten szczególny taniec i tańczymy w bardzo podobnym stylu. i wpatrują się w dziecko. podobnie jak więź matki. tuleniem się i uciszaniem reaguje na trzymanie w objęciach. Niemek i Amerykanek tendencję do modulacji wznoszącej. To wymaga określony mianem rozwoju s y n c h r o n i i ( I s a b e l l a . Niestety. a nie od kontaktu bezpośrednio po porodzie. Więź ojca. gdy ono się gładko i przyjemnie szuka ich spojrzenia. śpiewnym głosem. Chociaż w obecności wielu dzieci przejawiamy zachowania przywiązaniowe. uśmiechają się. z własnym synchronii — taniec repertuarem zachowań typowych dla opiekunów. Za pomocą płaczu i uśmiechu dziecko sygnalizuje swoje poskładnikiem jest możliwość trzeby. Czy oczy. im sprawniej przebiega ten proces i im bardziej staje się przewidywalny. von Eye. że istnieją inne metody pozwalające zbadać. Na przykład. czy wyraz twojej twarzy pasuje by chcieli nawiązać z nim kontakt. a do zasygnalizowaPapousków? nia różnych znaczeń tego. tym większą satysfakcję przynosi rodzicom i tym mocniejsza więź tworzy się między nimi a dzieckiem. by zaznaczyć. obserwacji poddawane były matki. w jakim stopniu różnice między tatusiami a mamusiami w sposobie obchodzenia się z dziećmi mają podstawy kulturowe. rza. Rozwojowi takiej wzajemności sprzyja . uśmiechają się. co zdecydowanie sprzyja powstawaniu takich więzi. Gdy płacze. także używają specyficznej intonacji. zdaje się zależeć od wzajemnego rozwoju. Ogólnie rzecz biorąc. Rodzice na całym świecie w odniesieniu do dziecka używają charakterytonem? Czy wzory twojej intonacji odpowiadają tym przedstawionym przez stycznego wysokiego tonu i melodyjnego sposobu mówienia. jakie do tej pory zaprezentowałam. by nawzajem uczyli się zgranego Dla dorosłego koniecznym „kroku tanecznego". nie oznacza to. Rodzice (lub dziadkowie). gdy chciały dziecko uspokoić. jest możliwość wzajemLiteratura dodatkowa w restauracji lub w sklepie. Również wszyscy zaczynamy w specyficzny sposób operować naszym mówisz wtedy wyższym. unoszą brwi i szeroko otwierają do miny „udawanego zdziwienia". Jednak wiele z dotyczących ich założeń stosuje się również do ojców. Belsky. Ten drugi krok okazuje się o wiele ważniejszy dla tworzenia mocnych więzi między rodzicami a dzieckiem niż pierwszy bezpośredni kontakt przy porodzie. W obecności małego do czynienia z niemowlęciem. a na spojrzenie rozwinięcia prawdziwej rodziców odpowiada spojrzeniem.

Bowlby (1969) zaproponował trzy fazy rozwoju dziecięcego przywiązania. przyniosło zupełnie sprzeczne rezultaty (Field. w których głównym opiekunem jest ojciec. w których ojciec był najważniejszym opiekunem tylko przez kilka miesięcy. Tinsley. że ojcowie posiadają ten szamotaninę. a więc nadal nie mamy jasnego rozstrzygnięcia. zaczynamy mieć do czynienia ze swoistą specjalizacją ról rodziców. Za to mamusie więcej czasu poświęcają rutynowym czynnościom Literatura dodatkowa 162 sam repertuar zachowań. Stanach Zjednoczonych i Australii. że dziecko przychodzi na świat wyposażone w zestaw wzorów zachowań.. że więzi emocjonalne łączące ojców z dziećmi są słabsze. Przywiązanie dziecka do rodziców Przywiązanie dziecka do rodziców. Mary Ainsworth określa je . Bowlby uważał.. że ich zachowania przywiązaniowe zwykle różnią się od zachowań obserwowanych u matek. 1981). czy owe różnice w zachowaniu rodziców odzwierciedlają kulturowo ugruntowane definicje matki i ojca. W pierwszych tygodniach życia dziecka tatuś tak samo go dotyka. 1992). Lamb i in.1. Częściej się również uśmiechają i przemawiają do niego (Walker i in. 1982). które ustosunkowująje wobec innych i sygnalizują jego potrzeby. którymi wykazują się matki. Niestety. Na razie mamy do czynienia z marną imitacją tych jakże ważnych badań — obser wacji poddano rodziny. Faza 1. W tym miejscu natychmiast nasuwa się pytanie. 1982. rodzi się stopniowo. kilka tego typu badań. która nierzadko wygląda na związanym z opieką nad nim. świadczy to jedynie o tym. podobnie jak więź rodzica z dzieckiem. Tatusiowie większość czasu spędzają na zabawie z dzieckiem. przeprowadzonych w Szwe cji. zabawie. 1978. Nie oznacza to. rozmawia i pieści (Parkę. Zaprezentowano je na rycinie 6.to. czy może są różnicami zaprogramowanymi i instynktownymi. Gdy miną pierwsze tygodnie. Sposobem na wyjaśnienie tej kwestii byłoby zbadanie rodzin. Russell. Niesprecyzowane ustosunkowanie i sygnalizacja.

tulenie się i reagowanie wyciszeniem na zabiegi opiekuna.Faza 1 Faza 2 Niespre. a raczej wysyłane w eter" (1989.większej liczbie kowanie osób I------------------------1------------------------i Faza 3 Zachowanie oparte na bezpiecznej bazie '~ 'Stałość przedmiot u Lęk przed obcymi Odniesienie społeczne Wiek dziecka w miesiącach Lęk przed rozdzieleniem Ryc. Ainsworth uważa.i siedmiomiesięczne dzieci zaczynają swobodniej poruszać się po świecie.1.Skupienie uwagi cyzowane na jednej lub ustosun. Ponieważ pełzając i raczkując. Zdaniem Bowlby'ego szczere przywiązanie dziecka pojawia się dopiero około szóstego miesiąca życia. Niemniej jednak już w tej fazie można się do patrzyć korzeni przywiązania. by mówić o przywiązaniu. Na tym schemacie można zobaczyć. że „takie gesty przywiązania nie są skierowane do konkretnej osoby. Faza 2. a żadna z nich nie stała się jeszcze „bezpieczną bazą". Nadal jego zachowania „wywołujące bliskość" kierowane są do większej liczby osób. Skupienie na jednej lub większej liczbie osób. Jednak Bowlby i Ainsworth pomimo tej zmiany nadal uwa żają że przywiązanie dziecka nie jest jeszcze kompletne. s. U noworodka zalicza się do nich: płacz. W tej fazie dzieci nie wykazują szczególnego zaniepokojenia wywołanego oddzieleniem od rodziców ani strachu przed obcymi. 710). które regularnie się nim zajmują lecz już nie tak ochoczo do obcych. Częściej uśmiecha się do osób. 6. kurczowe chwytanie się. Ich zachowania przywiązaniowe zmieniają się zatem z sygnałów „chodź do mnie" (wywołujących bliskość) na zachowania określone przez Ainsworth mianem „poszukiwania . mianem zachowań „wywołujących bliskość" — zmniejszających dystans pomiędzy ludźmi. ale jednocześnie nadal mają zdolność przywoływania go do siebie. (Na tym etapie zbyt mało jest dowodów.ścio. Zachowanie oparte na bezpiecznej bazie. nawiązywanie kontaktu wzrokowego. W tym wieku zmienia się jego główny repertuar zachowań. Dziecko buduje swoje oczekiwania. sze. wyposażone są już w umiejętność zbliżenia się do opiekuna. Faza 3. W wieku około trzech miesięcy dziecko zaczyna zawężać pole działania własnych gestów przywiązania. jak poszczególne nitki rozwoju przywiązania splatają się w jedną całość. schematy i zdolność odróżniania mamy i taty od obcych.

z której dziecko może wyruszać na badanie otaczającego je świata — jest to główny sygnał świadczący o tym. Obserwujemy wtedy również. Warte odnotowania jest to. że przywiązanie już istnieje.bliskości". Można je zinterpretować jako komendę „idź tam". że „najważniejsza osoba" stanowi bezpieczną bazę. U niektórych można zaobserwować przywiązanie . że nie wszystkie niemowlęta przywiązują się na tym etapie tylko do jednej osoby.

fizycznego znęcania się i wykorzystywania seksualnego (dane z Biura Spisu Ludności. 1994.. jego twarz częściej wyraża smutek. 1986). Również rodzicom może brakować „umiejętności przywiązujących". wzajemne bądź też pochodzące z zewnątrz. że przemoc pojawi się w rodzinach.. a wcześniaki zwykle w pierwszych tygodniach i miesiącach słabiej reagują na bodźce (Fraiberg. 1974. jeśli rodzice mogą liczyć na odpowiednie wsparcie emocjonalne. mogą oni stosować przemoc w stosunku do swych dzieci częściej. Zaczyna się to. jeśli ich warunki życiowe powodują sytuacje stresowe.. konsekwencje też mogą być poważne (van IJzendoorn i in. dzieci niewidome rzadziej się uśmiechają i. który nie tylko jest zdolny zachwiać procedurami wychowawczymi rodziców. jednak wyższy współczynnik nadużyć dotyczy dzieci urodzonych przed czasem niż rodzonych terminowo i jest wyższy w rodzinach. W świetle tych doniesień widać. Ofiarami większości tego typu nadużyć są dzieci starsze: średnia wieku zgłoszonych przypadków wynosi siedem lat. Większość osób. 1993).. udaje się przerwać błędne koło przemocy i powstrzymać się od maltretowania własnych dzieci (Zigler. z wiadomej przyczyny. niemowlę rzadziej się uśmiecha. w rodzinach z jednym rodzicem. gdy albo dziecko. Innym istotnym czynnikiem działającym ze strony rodziców jest stan depresji. 1975). Takie matki zaś patrzą. by tak się zachowywała. Sherman. Większość rodziców dzieci upośledzonych pomimo wszelkich przeciwności tworzy z własnym dzieckiem silną więź. które wykorzystują swoje dzieci. 1985). Davies. A tym. ponieważ nigdy nie wykształcili przywiązania do swoich rodziców.pl . Pomimo to obserwuje się „międzypokoleniowy przekaz" owej presji (Belsky. Mason. Sack. Teti i in. którzy byli wykorzystywani w dzieciństwie. że bez względu na to. 1993). 1991). Higgins. w których dziecko dużo chorowało w pierwszych miesiącach życia (Belsky. złość. a to niesie późniejsze ryzyko wystąpienia problemów wychowawczych w postaci podwyższonego poziomu agresji bądź całkowitego zamknięcia się w sobie (Cummings. brakuje zwykle innych zdolności społecznych. Mając do czynienia z matką znajdującą się w depresji lub której powiedziano. 1988). dotykają lub przemawiają do swych dzieci rzadziej i są mniej czułe wobec nich niż matki w normalnym stanie emocjonalnym (Field. 1995). 1992). Egeland. Rzadko tworzą one bezpieczne przywiązanie do matki. gdy umiejętności tej brak jest rodzicom. była wykorzystywana w dzieciństwie — chociaż należy podkreślić. 1980. ulegają one generalizacji i uogólnione wykraczają poza stosunki matka—dziecko. 1995). W wielu sytuacjach źródło tych przestępstw tkwi w niezdolności rodziców do stworzenia silnej emocjonalnej więzi z dzieckiem w jego pierwszych miesiącach życia. zachowanie tych dzieci również w stosunku do jakichkolwiek innych dorosłych zdradza oznaki zrozpaczenia (Field i in. 1995). Na przykład. większości dorosłych. jest mniej zorganizowane i bardziej niepocieszone. w których choć jedno z rodziców jest alkoholikiem (Famularo i in.pdffactorv. którzy nie potrafią przerwać tego koła. nie mogą uczestniczyć we wzajemnym wpatrywaniu się w oczy. ale również wpływa negatywnie na reakcje dziecka. ale gdy dziecko jest w jakiś sposób upośledzone lub nie posiada pełnego zestawu zachowań. PDF stworzony przez wersję demonstracyjną pdfFactory Pro www. rozbitych oraz żyjących w ubóstwie i w ograniczonej przestrzeni życiowej (Garbarino. A więc jest bardzo prawdopodobne. Partridge. Niedociągnięcia w zachowaniu matek odbijają się na późniejszym życiu dziecka nawet wtedy. w rodzinach wielodzietnych. Z dwojga złego znacznie większe problemy powstają. A jednak i te niesprzyjające warunki można przezwyciężyć. Erickson. być może z powodu ich nadużyć (Crittenden. 1989. odpowiedniego wsparcia społecznego lub żyją w wielkim stresie. Claussen. Pianta. 1989). gdy matki odzyskały już równowagę psychiczną. że zasada ta nie działa w przeciwnym kierunku. czy rodzice doświadczali stanów depresji lub nadużyć wobec ich osoby. Hall.165 Rozwój spoieczny i rozwój osobowości w okresie niemowlęcym Z życia wzięte Nadużycia względem dzieci oraz inne konsekwencje komplikacji występujących w trakcie tworzenia się więzi Co roku służby zajmujące się ochroną dzieci w Stanach Zjednoczonych mają do zbadania około miliona przypadków zaniedbania. albo dorosły nie potrafią w pełni sprawnie „zatańczyć".

Zanim odważy się zaangażować w nową sytuację. W tym samym wieku dzieci zaczynają zwykle wykazywać lęk przed obcymi i brak zgody na separację. do obojga rodziców. chociaż śpią zwykle tylko z nią.1 szych miesiącach i latach życia sprawowana jest wspólnie. Należy do nich odniesienie społeczne. Była nią | społeczność Pigmejów o nazwie Efe. począwszy od szóstego miesiąca. przechodzi ono przez nie w tej samej kolejności? Może tak. zabiegają o częstsze przebywanie z matką i wolą ją od innych. 1992) zbadał właśnie taką kulturę. Sama Ainsworth zaobserwowała te same trzy fazy towarzyszące formowaniu się wyraźnego przywiązania u dzieci z Ugandy. W razie potrzeby dzieci zwracają się do którejkolwiek osoby lub starszego dziecka w pobliżu. Tronick i jego koledzy odnotowują dwie rzeczy szczególnie ciekawe. I jasne się staje to. chociaż ich lęk przed obcymi był znacznie silniejszy niż u małych Amerykanów. co twierdzi Inge Bretherton: „Zachowania przy.S kowe lasy Zairu. } Morelli. Te rzadko spotykane przed piątym i szóstym miesiącem życia oznaki rozpaczy nasilają się odiftkoło dwunastego do szesnastego miesiąca. Dziesięciomiesięczne dziecko korzysta ze swych zdolności rozróżniania wyrazów twarzy i na ich podstawie kieruje własnym zachowaniem. Często są to bracia z żonami. Niemniej. aczkolwiek już nie dominującego.pl . że nie wykształcają pojedynczego najważniejszego przywiązania.I zultaty dałyby obserwacje w kulturach. zaczyna badać miny swoich rodziców. Choć PDF stworzony przez wersję demonstracyjną pdfFactory Pro www. czasem nawet są karmione przez inne kobiety niż matka. że niemowlęta Efe jako bezpieczną bazę traktują właściwie wszystkich dorosłych na świecie i starsze dzieci. Po pierwsze. Lecz nawet te dzieci w sytuacjach stresowych wykazują przychylność tylko wobec jednej osoby. Żyją w małych grupach około dwudziestu j osób. a może nie. A więc nawet w skrajnie uspołecznionym systemie wychowywania dzieci nadal zauważamy ślady centralnego przywiązania. zamieszkująca równi. u innych przywiązanie do jednego z nich i jeszcze do drugiego opiekuna.166 Rozwój społeczny i rozwój osobowości w okresie niemowlęcym Zróżnicowanie jakości dziecięcego przywiązania 167 Kultury i konteksty .wiązaniowe nie są zachowaniami czysto instynktownymi. w jakiej rodzinie i kulturze dziecko się rozwija. Ivey. o którym mówiłam już w poprzednim rozdziale. Jednak w rodzinach Ganda. takiego jak niania lub babcia. Lęk przed obcymi i protest przeciw oddzieleniu od rodziców. j podstawowym opiekunem dziecka jest matka. a później ich częstotliwość maleje. Przywiązanie w różnych systemach kulturowych Czyżby opisane przez Bowlby'ego i Ainsworth następstwo faz przywiązania było uniwersalne? Czy bez względu na to. w obozie składającym się z kilku spokrewnionych ro. w których opieka f w pierwszym okresie życia jest zadaniem wspólnoty? I Edward Tronick wraz ze współpracownikami (Tronick. 150).pdffactory. lecz są zgodne z zaleceniem kulturowym" (1992b. | Opieka nad dziećmi w tych społecznościach w pierw. jeżeli idzie o przywiązanie w tych społecznościach. s. co pozwala sądzić.\ dzin. wygląda na to. Gdy w okresie od szóstego do ósmego miesiąca przywiązanie dziecka całkowicie się rozwinie. Niemowlę jest noszone i trzymane przez wszystkie kobiety i ma ciągły kontakt z wieloma dorosłymi. podobnie jak w amerykańskich i zachodnioeuropejskich. A jakie re. pojawiają się kolejne związane z nim zachowania.. mimo że inne kobiety nadal pomagają opiekować się nim.

co ilustruje rycina 6. że . jak i w ośrodkach opieki dziennej. Niepokój przed rozdzieleniem zaczyna się troszkę później.1. a w Ameryce zarówno u wychowywanych w domu.Przywiązanie dziecka do rodziców 167 doniesienia z badań nie są całkowicie zgodne. co świadczy. Taki wzrost niepokoju zauważono u dzieci z wielu kultur. że lęk przed obcymi pojawia się zwykle pierwszy. wygląda na to. lecz za to obserwować go można dłużej.

że reakcje dzieci na te zmiany — w szczególności epizody powrotu matki i osoby obcej — można zaklasyfikować do trzech typów: p r z y w i ą z a n i e b e z p i e c z n e . jakie są przyczyny takiego zróżnicowania. 1981). które są zgodne z modelem. Drugie dziecko spotkawszy się z negatywną reakcją pobiegnie do innego partnera i z powodzeniem zaangażuje go do swej zabawy. Ten model przywiązania zawiera takie elementy. Na przykład. lub innym związanym z wiekiem. Wewnętrzny model operacyjny zaczyna się tworzyć pod koniec pierwszego roku życia. Pierwsze przywiązanie jest najbardziej znaczącym czynnikiem w tworzeniu przez dziecko modelu operacyjnego. które oceniała za pomocą procedury zwanej nieznaną sytuacją. O ile moment. 1975). a nie człowieka obcego. Każde z nich otrzymuje potwierdzenie dla zupełnie różnych wewnętrznych modeli (1988. jak wiele lęku przejawiają w stosunku do obcych 1w nowej sytuacji. modele wpływają na ich zachowanie: dzieci mają to do siebie. Istnieje duże zróżnicowanie niemowląt pod względem tego. że dana osoba naprawdę stanowi bezpieczną bazę dla jego poszukiwań. Taki system kategorii i leżąca u jego podstaw teoria były punktem wyjścia dla wielkiej liczby fascynujących badań i nowych teorii. zarówno matki.. Ich doświadczenia odmowy są niesłychanie odmienne. Jeśli wewnętrzne modele operacyjne nie zanikają i mają wpływ na późniejsze związki. jak i do ojców? Ogólnie mówiąc. jak i ojcowie tworzą silne więzi z dzieckiem. to czy oznacza to. dla drugiego stanowić może łagodną odmowę. lecz nie mamy jeszcze na to dowodów. tak samo jest z dziećmi przywiązanymi pozabezpiecznie. p o z a b e z p i e c z n e / u n i k a n i a i p o z a b e z p i e c z n e/a m b i w a l e n c j i (czasami zwane odpornością). Mary Main (Main. ale do tego powrócę za chwilę. model siebie i model związków. zwykle gdy dziecko ma od 12 do 18 miesięcy. 0 tyle intensywność reakcji lękowych już taka nie jest. Podwyższona lękliwość może być również reakcją na wstrząsy i stres. 1994).. s. nie pojedyncze zachowania. Gdy już raz takie modele powstaną stają się podstawą kształtowania i objaśniania doświadczeń i będą miały wpływ na pamięć i koncentrację. Jej system kategorii wyróżnia przywiązanie bezpieczne i dwa rodzaje przywiązań pozabezpiecznych. tak. 23). Niektóre bezpiecznie przywiązane dzieci płaczą w takich sytuacjach. Na początku dziecko przebywa z matką. a przeoczamy i zapominamy te. Żelazo. Jednak bez względu na to. harmonogramem (Kagan. a przez pierwsze cztery. A jak to przywiązanie wygląda ze strony dzieci? Czy one jednakowo przywiązują się zarówno do swoich matek. Z punktu widzenia logiki siła przywiązania dziecka do ojca jest wprost proporcjonalna do czasu. jaki ojciec rzeczywiście spędził. Od wieku siedmiu lub ośmiu miesięcy. Ale owo przywiązanie różni się pod względem jakości. Językiem Piageta można by powiedzieć. Możliwe również.1. inne nie. Ale co ważniejsze. by samotnie dąsać się w kącie. a jakby tego było mało. że płacz dziecka w chwili oddzielenia od matki nie jest wcale miarodajnym wskaźnikiem pewności przywiązania. Przywiązanie bezpieczne i pozabezpieczne Wszystkim teoretykom tej tradycji przyświeca jedno założenie. dzieci tworzą różne wewnętrzne modele operacyjne związków z rodzicami i innymi ważnymi osobami. Zauważamy i zapamiętujemy wydarzenia pasujące do naszych modeli. to w sytuacjach stresowych dziecko zwróci się do niego zamiast do matki. dziecko zwróci się raczej do matki niż do ojca (Lamb. Przywiązanie do matki i ojca Jak zaznaczyłam już wcześniej. ponownie z mamą.następuje on zgodnie z podstawowym poznawczym. zważcie na to. opiekując się nim (np. Gdy tak się zdarzy. choć ich zachowanie względem niego nieco się różni. Gdy będziecie je czytać. że obiekt przywiązania będzie dla niego dostępny i niezawodny. 1978). oczekiwania co do odtrącenia lub siły uczucia oraz poczucie pewności. którym dziecko było poddawane. z których wiele znalazło praktyczne zastosowanie. Ważny tutaj jest całkowity wzorzec reakcji dzieci na nieznaną sytuację. którą nazywa przywiązaniem p o z a b e z p i e c z n y m / d e z o r g a n i z a c j i / d e z o r i e n . że w każdym nowym związku powielają znany im wzorzec. kiedy po raz pierwszy daje się zauważyć silne przywiązanie. Zróżnicowanie jakości dziecięcego przywiązania Właściwie wszystkie dzieci dochodzą do wykształcenia przywiązania takimi samymi krokami. pięć lat jest dopracowywany i się umacnia. A gdy oboje są w pobliżu. Te typy przywiązania poddano obserwacjom w wielu krajach i w każdym z nich najczęściej spotykanym wzorcem jest przywiązanie bezpieczne — można również o tym przeczytać w ramce „Kultury i konteksty" na stronie 169. Niektóre odmienności mogą odzwierciedlać zwyczajne zróżnicowanie temperamentów (Kagan. Nieznana sytuacja składa się z ośmiu scenek odgrywanych w otoczeniu laboratoryjnym. Ross i in. Dobrego przykładu dostarcza nam Alan Sroufe: ZASTANÓW SIĘ Co dla jednego dziecka jest bezwzględnym odrzuceniem. Kilka cech tych różnych typów przedstawiłam w tabeli 6. Ciepło okazane jednemu. w którym występują obydwa te zjawiska. Ainsworth uważa. Odrzucone odchodzi. że dzieci o wiele łatwiej asymilują dane. uśmiechnie się lub zbliży do któ regoś z nich. owa lękliwość zanika zwykle w połowie drugiego roku życia. jeszcze raz samo. Kearsley. dziecko wybierze matkę lub ojca. chyba że jest wystraszone lub pod silnym działaniem stresu. dziecko zwraca się do rówieśnika z propozycją wspólnej zabawy. jak na przykład niedawna przeprowadzka lub zmiana pracy któregoś z rodziców. które do nich nie pasują. Solomon. dla innego może być niejednoznaczne i wprowadzić zamęt. 1978). Zróżnicowanie tych pierwszych związków opisała w sposób przystępny Mary Ainsworth (Ainsworth i in. 1990) zaproponowała jeszcze jedną grupę. zwłaszcza pomiędzy ósmym a dwudziestym czwartym miesiącem życia. jak przekonanie dziecka (lub jego brak) o tym. Posługując się terminologią Bowlby'ego. a potem znów z obcym i na koniec wraca mama. że pierwsze kilka lat życia jest okresem krytycznym dla wykształcenia wzorców stosunków międzyludzkich? Jak inaczej można to zrozumieć? . potem z matką i osobą obcą samo z osobą obcą zupełnie samo przez kilka minut. że jeśli ojciec opiekuje się dzieckiem „na pełen etat". W wieku pięciu lat większość dzieci posiada wyraźny model wewnętrzny matki (lub innego opiekuna). jest niemalże jednakowy dla wszystkich dzieci.t a c j i.

1988. najbardziej przekonującą hipotezą jest to. a w nich zwykle brało udział niewiele osób. w poczuciu zagrożenia lub lęku aktywnie poszukuje kontaktu i łatwo je uspokoić.6 6. który porównał wyniki 32 oddzielnych badań poczynionych w ośmiu krajach. Stabilność klasyfikacji przywiązania. Czy mogą one wyjść z kryzysu. Procent dzieci z poszczególnych państw zaklasyfikowanych do każdej z kategorii został przedstawiony w tabeli poniżej (van IJzendoorn. co napawa nas przekonaniem. Nie stawia matki ponad obcym. że taka ciągłość czasem istnieje.. lecz nie uspokaja się po jej powrocie i nie reaguje na jej próby uspokojenia. a jednak dają one dużo do myślenia. Na przykład. Gdy środowisko rodzinne dziecka i warunki życiowe są dość stabilne. van IJzendoorn. Jednak zanim ■ Przywiązanie pozabezpieczne: opór/ambiwalencja. Należy ostrożnie podchodzić do informacji w niej zawartych. jest nieufne wobec obcego. Koren-Karie. Na j Przekrojowo-kulturowe porównanie przywiązań bezpiecznych i pozabezpiecznych I Kraj I RFN ? Wielka Brytania | Holandia f Szwecja i Izrael 1 Japonia I Chiny f Stany Zjednoczone 18 j Średnio Liczba badań Bezpieczne (%) Struktura unikania (%) 3 1 4 1 2 2 1 56. gdy uprzednio zostały źle potraktowane? Postawmy sprawę inaczej. Carlson.3 74.1 21. ■ Przywiązanie pozabezpieczne: odłączenie/unikanie.. PDF stworzony przez wersję demonstracyjną pdfFactory Pro www.0 67. w znacznie krótszych badaniach przeprowadzonych w Niemczech (Wartner i in. Czasami szuka. 1988). badania prowadzone w Izraelu (Sagi. Bardzo się niepokoi. Nie przeciwstawia się wysiłkom matki w nawiązaniu kontaktu.1 13. gdy zostaje oddzielone od matki. lub do mieszkania wprowadza się babcia. Kroonenbere. a powstałe struktury są odzwierciedleniem podobnych operacyjnych modeli wewnętrznych. którzy interesują się trwałością efektu znęcania się nad dziećmi i zaniedbaniem we wczesnym okresie ich życia lub innymi źródłami pozabezpiecznego przywiązania. Dziecko z łatwością znosi rozłąkę z opiekunem i szybko angażuje się w badanie otoczenia. Posada i in. Źródło: Ainsworth i in„ 1978. zauważymy kilka kulturowych różnic na przykład w kwestii poszukiwania bliskości lub unikania matki. to również bezpieczeństwo i jego brak w przywiązaniu pozostaje niezmienne przez wiele lat. twierdzą. Kroonenberg. zwłaszcza gdy spotyka się z nią po jej nieobecności.pdffactory.. a czasem nie. gdyż w większości przypadków mamy do czynienia tylko z jednym łub dwoma badaniami z danego kraju. dzieci japońskie rzadko są oddzielane od matki w pierwszym roku życia. z obu typów przywiązań pozabezpiecznych popularniejsza jest struktura unikania. by uniknąć nadinterpretacji. Na przykład. We wszystkich ośmiu krajach najpopularniejszą strukturą jest przywiązanie bezpieczne.2 26. Z drugiej strony.4 3. że „zachowania oparte na bezpiecznej bazie" można zauważyć u wszystkich dzieci i w każdej kulturze (np.4 67.. 1990. że w ich kulturze klasyfikacja unikania jest wynikiem nie obojętności matki. Main.0 21. Po powrocie matki dziecko ciepto ją wita lub szybko się uspokaja. Dziecko unika kontaktu z matką. że w niektórych społecznościach łatwiej dostrzec dowody świadczące o występowaniu bezpiecznego przywiązania. Tylko w Izraelu i Japonii układ jest całkiem odwrotny. 1990) wykazują.8 5. jeżeli powiem. Przywiązanie bezpieczne i pozabezpieczne w różnych kulturach Badania prowadzone w wielu krajach zdają się potwierdzać hipotezę Mary Ainsworth zakładającą. Może okazywać złość wobec matki po jej powrocie i jest odporne na próby nawiązania kontaktu lub uspokojenia ze strony obcej osoby.pl . Szesnaścioro z osiemnaściorga.0 25. na przykład. jeśli się martwiło. jest na zawsze zabezpieczone przed skutkami późniejszych trudnych sytuacji życiowych? Nie będzie to żadnym zaskoczeniem. 1995).8 25. Claire Hamil ton zbadała jakość przywiązania małej grupy nastolatków. 1991). którzy jako dzieci zostali uznani za przywiązanych pozabezpiecznie.8 65. Jedną z najważniejszych kwestii jest to. 1994) 82 procent maluchów ze stabilnych rodzin wy wodzących się z klasy średniej zostało w wieku sześciu lat ocenione tak samo pod względem bezpieczeństwa przywiązania jak w pierwszym roku życia. a czasami unika kontaktu. że ten system klasyfikacji jest właściwy dla obu kultur. Najbardziej rzucającą się w oczy rzeczą jest spójność danych. a co za tym idzie.7 i Źródło: Oparte na tabeli 1 w: van Ilzendoorn. zauważone u ponad połowy wszystkich badanych: w sześciu z ośmiu. s. Jednak jeśli w otoczeniu dziecka zachodzą poważniejsze zmiany — na przykład zaczyna być oddawane do ośrodka opieki dziennej lub żłobka. zaklasyfikowanie przypadku do kategorii przywiązania ambiwalentnego.0 14.7 50. co było powtórzeniem badań z ich dzieciństwa (Hamilton.9 28. Dziecko może jednocześnie wykazywać przeciwstawne wzorce zachowań. Czym można by wyjaśnić tę odmienność? Możliwe.0 64.8 6. ale też go nie poszukuje. nawet gdy ich wymiar procentowy w poszczególnych kategoriach jest podobny. Podobnie. nie unika i nie opiera się kontaktowi zainicjowanemu przez matkę.3 Struktura ambiwalentna (%) 8.2 25. 150-151. czy dziecko. Oszołomienie. Najdokładniejsza analiza pochodzi od holenderskiego psychologa Marinusa van IJzendoorna. Kultury i konteksty . które w wieku roku wykształciło bezpieczne przywiązanie. 1995. że we wszystkich kulturach na przywiązanie bezpieczne lub pozabezpieczne składają się te same czynniki kształtujące związek matki z dzieckiem. że procedura nieznanej sytuacji jest po prostu nieodpowiednia do mierzenia poziomu bezpieczeństwa przywiązania we wszystkich kulturach.0 35. Wszystko zależy od okoliczności. Możliwe jest również.1. że ta procedura wykorzystuje procesy obecne u dzieci wielu kultur (Sagi. więc pozostawienie ich całkowicie samych w trakcie badania jest dla nich bardziej stresujące i może spowodować bardziej intensywny i trudny do uspokojenia płacz. Sroufc. podczas gdy siedmioro z jedenaściorga pierwotnie przywiązanych bezpiecznie również nie zmieniło swego stosunku do opiekuna. Ale z drugiej strony wiemy. Na przykład. czy bezpieczeństwo przywiązania nie zmienia się wraz z upływem czasu. dziecko zyskuje ją lub traci. Badacze niemieccy.5 64. takie jak ruch w kierunku matki przy jednoczesnym odwracaniu od niej wzroku.6 75. lecz wyraźnego szkolenia służącego zyskaniu przez dziecko większej niezależności (Grossmann i in. ■ Przywiązanie pozabezpieczne: dezorganizacja/dezorientacja.1 2. jedyne doniesienia z Chin opisują 36 niemowląt. Czy bezpieczne lub pozabezpieczne przywiązanie dziecka w wieku dwunastu miesięcy będzie miało taką samą wartość w wieku dwóch lub trzech lat czy w wieku szkolnym? Jest to najbardziej istotne dla tych badaczy i terapeutów. 1985). Jak na razie. zagubienie lub obawa. że znaczenie struktur „bezpiecznych" lub struktur „unikania" jest inne w różnych kulturach.168 Rozwój społeczny i rozwój osobowości w okresie niemowlęcym Zróżnicowanie jakości dziecięcego przywiązania 167 Tabela 6. Lecz jeśli przyjrzymy się bezpośrednio rzeczywistemu zachowaniu maluchów. Solomon. 1995). lub rodzice się rozwodzą albo przeprowadzają — wówczas pewność przywiązania również ulega zmianie. Dziecko wykazuje niewielkie zainteresowanie badaniem otoczenia.3 21. Kategoryzacja przywiązania bezpiecznego i pozabezpiecznego w procedurze nieznanej sytuacji Mary Ainsworth ■ Przywiązanie bezpieczne. co dowodzi. że ta procedura może ułatwić przewidywanie późniejszych umiejętności społecznych w taki sam sposób jak w badaniach amerykańskich.3 22. w wieku lat siedemnastu nadal prezentowało tego typu przywiązanie.

przeżyli jakiś silny wstrząs. Kimmerly. taki rejestr nie udziela nam odpowiedzi na pytanie. Bowlby uważa. że dzieci przywiązane pozabezpiecznie częściej znajdziemy w rodzinach żyjących w ubóstwie. Jednak w wieku około czterech. Niemniej jednak najczęściej mamy do czynienia z zachowaniem ciągłości. Jeśli ten ulega znacznym przeobrażeniom. zdaniem Bowlby'ego. że w prawie 30 procentach przypadków dziecko jest bezpiecznie przywiązane do jednego z rodziców i pozabezpiecznie do drugiego. Na przykład. nie wyłączając z nich stosunków z nauczycielami i rówieśnikami. badania nad przywiązaniem maluchów do mamy i taty wykazały. w obydwu możliwych kombinacjach (Fox. których klasyfikacja przywiązania zmieniła się w tym stosunkowo długim okresie. że przez pierwsze dwa. Barnett. Od tego momentu dziecko chętnie nakłada go na wszystkie nowe znajomości. Schafer. potrzeba nam będzie więcej badań opisujących długoterminowe skutki poszczególnych kategorii. Everett Waters z zespołem (1995) obserwował grupę białych dzieci z klasy średniej od pierwszego do dwudziestego pierwszego roku życia. że poczucie bezpieczeństwa dziecka może się zmieniać z biegiem czasu. jak śmierć któregoś z rodziców.pl . poważną chorobę albo były ofiarą fizycznego znęcania się lub wykorzystania seksualnego. nie obala spojrzenia na przywiązanie jako na wewnętrzny model operacyjny. 1988). wewnętrzny model operacyjny przechodzi na własność dziecka. Spieker. trzy lata każdy szczególny wzorzec zachowań przywiązaniowyc h jest właściwy określonemu związkowi. jest uogólniany na wszystkie kontakty i przez to opiera się wszelkiego rodzaju zmianom. Źródła przywiązania bezpiecznego i pozabezpieczneg o. że charakter raz ustanowionego modelu wewnętrznego rzadko ulega zmianom. w których od dawna zdarzały się wszelkiego rodzaju nadużycia. Skąd biorą się te różnice? Wiemy.171 Rozwój społeczny i rozwój osobowości w okresie niemowlęcym Zróżnicowanie jakości dziecięcego przywiązania 167 przekonamy się. przykład. jak te przeprowadzone w Izraelu. 1991. Booth. a także dlatego. Prawie wszyscy ci. Okazuje się. w jakich dzieci pozostają przez pierwsze kilka lat. że to prawda.pdffactory. Poczucie bezpieczeństwa w obcowaniu z konkretnym dorosłym jest cechą konkretnego związku. pięciu lat. mierząc ich przywiązanie w okresie dorosłości za pomocą nowej metody zwanej Wywiadem do Badania Przywiązania Ludzi Dorosłych (AAI). zmienia się także bezpieczeństwo przywiązania dziecka do tego człowieka. 1991). Sam fakt. w których u matki zauważono oznaki głębokiej depresji (Cicchetti. lub w takich. że dziecko może poprawić początkowo pozabezpieczne przywiązanie lub stracić posiadane bezpieczeństwo. co właściwie dzieje się pomiędzy PDF stworzony przez wersję demonstracyjną pdfFactory Pro www. zarówno dlatego. że związki. są z reguły dość stałe. w takich. Niestety.

kiedy ono się uśmiecha. Dziesiątki badań wykazały. lecz wymaga. takich jak na przykład znęcanie się nad nimi lub wczesna śmierć rodziców (Cassidy. gdy matka zbyt mocno stymuluje dziecko (Isabella. mniej kurczowo się trzymają i są mniej zależne od nauczycieli.pl . 1990.2. Gotowość reagowania nie oznacza jedynie miłości lub dobrej pielęgnacji. Wyznaczono do niego 100 holenderskich matek wywodzących się z nizin społecznych. W okresie dojrzewania ci. jak poprawić swoją zdolność reagowania na potrzeby swojego potomstwa. obserwowano ich związki z mamą.. Sroufe. z tabeli 5. chociaż może się ono również pojawić. Wpł yw pod daw ania mat ek treni ngo wi reag owa nia na bezp iecz eńst wo przy wiąz ania dzie cka Klasyfikacja przywiązania w 12 miesiącu życia Struktury bezpieczne Struktury pozabezpieczne Trening 19 Brak treningu 39 Źródło: van den Boom. a ich dzieci częściej wykształcały bezpieczne przywiązanie — jak widać z rezultatów przedstawianych w tabeli 6. Losowo wybraną połowę z nich wysłano na kurs składający się z trzech względnie krótkich spotkań. Main. że takie reagowanie jest najważniejszym budulcem bezpiecznego przywiązania. Pewność. że podstawowym czynnikiem bezpiecznego przywiązania jest akceptacja i gotowość reagowania rodziców na sygnały dziecka (Isabella. którego autorem jest Dymphna van den Boom (1994). Hesse. kiedy artykułuje dźwięki. będzie ono prawdopodobnie prezentować strukturę przywiązania charakteryzującą się unikaniem. 1995.2. Moran. Fagor. gdy dziecko było obiektem nadużyć i w rodzinach. 1995. Carlson.. że dzieci uznane za bezpiecznie przywiązane do matek w dzieciństwie są później bardziej towarzyskie. 31 11 bardzo drażliwe.. jak i w okresie dojrzewania. s. 1994. Długoterminowe konsekwencje przywiązania bezpiecznego i pozabezpiecznego. 1995). Różnice to były widoczne jeszcze po pół roku (van den Boom. mówić. gdy płacze itd. Struktura ambiwalentna jest powszechnie spotykana. Przyczyny takiej niedostępności matek i okresowego lekceważenia mogą być różne. Uśmiechać się. Leve. których uznano za bezpiecznie przywiązanych w dzieciństwie lub których zaklasyfikowano jako bezpiecznych na podstawie wy- PDF stworzony przez wersję demonstracyjną pdfFactory Pro www. Marvin. gdy dostęp dziecka do matki nie jest ciągły lub jest tylko pozorny. 1990). została potwierdzona pokazem eksperymentalnym. 1995). 1995. Reszta matek nie otrzymała takiej pomocy. Najczęstszą z nich jest depresja — omówiłam pokrótce to zjawisko w ramce „Z życia wzięte" na stronie 164 (Teti i in. jak również oboje z nich poddano obserwacji za pomocą standardowej procedury nieznanej sytuacji. w których rodzice pielęgnują w sobie nierozwiązane konflikty wynikające z urazów wyniesionych z dzieciństwa. bardziej empatyczne i bardziej dojrzałe emocjonalnie w stosunku do szkoły i innego otoczenia poza domem (np. Na przykład. na których instruowano je. Seifer i in. Gdy dzieci skończyły dwanaście miesięcy. (Ainsworth. Niższy poziom reagowania jest zatem przyczyną powstawania każdego rodzaju przywiązania pozabezpieczneg o. których dzieci po porodzie uznano za Tab ela 6. 1995). Każdy z nich jednak ma dodatkowo różnorodne uwarunkowania. 1995). być wyczulonym na jego sygnały i właściwie na nie reagować. Berlin. żeby opiekując się dzieckiem lub wykonując inne związane z nim zadania. Wyniki były oczywiste: matki poddane treningowi reagowały lepiej. Pederson. 1472. struktura dezorganizacji i dezorientacji najczęściej pojawia się. podnosić. widocznych zarówno w późniejszym dzieciństwie. Kiedy matka odrzuca dziecko lub regularnie (raczej niż sporadycznie) wycofuje się z kontaktu z dzieckiem. 1995). Współczesne badania wskazują na to. Pederson i in. 1994. System klasyfikacji Ainsworth okazał się wielce pomocny w przewidywaniu nadzwyczaj szerokiej gamy innych zachowań dzieci. bardziej pozytywnie nastawione do swoich przyjaciół i rodzeństwa. 1996). są mniej agresywne i kłótliwe. co mogłoby prowadzić do przywiązania bezpiecznego lub pozabezpiecznego.pdffactory.172 Rozwój społeczny i rozwój osobowości w okresie niemowlęcym Zróżnicowanie jakości dziecięcego przywiązania 167 rodzicami a dziećmi.

pdffactory. Uży wają do tego specj alnyc h pasó w mate riału lub chust .pl . a zwła szcza w kraja ch Trze ciego Świa ta.173 Rozwój społeczny i rozwój osobowości w okresie niemowlęcym Zróżnicowanie jakości dziecięcego przywiązania 167 c o Z a d z Z N W wielu częśc iach świat a. które przyt rzym ują dziec ko przy ciele matk i. Mam PDF stworzony przez wersję demonstracyjną pdfFactory Pro www. Ostat nio równ ież w Stana ch Zjed nocz onyc h możn a zauw ażyć różne odmi any tego zwyc zaju. kobie ty przez więk szość czasu nosz ą niem owlęt a przy sobie .

same nie miały większych problemów z opuszcze Crowell i Feldman zauważyły również. że wewnętrzny model matki ma dwojakie działanie.174 Rozwój społeczny i rozwój osobowości w okresie niemowlęcym Zróżnicowanie jakości dziecięcego przywiązania 167 daje to sporo radoś ci! w i P o O g W N a „ L N i terminowych konsekwencji struktur wczesne Mary Main i jej współpracownicy opracowali kwestiona podstawie wyników wewnętrzny roboczy mo ■ Bezpieczny!autonomiczny ¡wyważony. ■ Oddalony lub obojętny. Dzieci rodziców z modelem odda Nie jest to jednak dziedziczenie genetyczne — a przy przywiązania.pl . Jednostka minimalizuje rolę pierw ■ Zaabsorbowany lub uiuiklany. i powiedziała: „Widzicie. po pierwsze. jak jej dziecko płacze. ona wcale nie martwi się Ro zw ój Prz ywi ąza nie dor osł ych Przed bada czam i przy wiąz ania stanę ło nowe zada nie dotyczą ce w długo przekr oju Wynika z tego. częściej zawczasu przygotowywały swoje dziecko na rozstanie. Wpływa. na jej rzeczywiste zacho PDF stworzony przez wersję demonstracyjną pdfFactory Pro www. Jednostki te często mówią o niekonsekwentnym rodzicielstwie lub o odwróceniu ról rodziców.pdffactory. że matki z we Jedna z matek zauważyła przez okienko obserwacyjne. Tk Gdy istnieje związek pomiędzy modelami przywiązania do przywiązania do własnych rodziców najprawdopodobniej będą wykazywać podobne przywiązanie.

2 przedstawia wyniki badań Lewisa przeprowadzonych tą metodą. czy dziecko dotknie kropki na własnym nosie czy na nosie twarzy odbitej. kiedy w dziecku pojawia się po raz pierwszy świadomość własnego .ja" obiektywnego. Asendorpf. pewną swoistość dotyku — tak i . Taka świadomość siebie jest wyróżnikiem drugiej fazy rozwoju tożsamości. ja". gdy pokaże się im ich zdjęcie. jak się zachowa.ja" k a t e g o r i a l n e.„Ja" obiektywne Drugim głównym krokiem. ale wśród dwudziestojednomiesięcznych już trzy czwarte znalazło się na tym poziomie autorozpoznania. Po czasie wolnych eksperymentów badacz. gdy widzi się w lustrze Określa siebie.i dwunastomiesięcznych dzieci nie dotknęło swojego nosa. Najczęściej używa się do tego celu lustra. by zobaczyć. s. jest zrozumienie przez dziecko. 6. co zresztą potwierdziło się podczas wielu innych badań. prowadzonych także w Europie (np. która oznaczałaby powstanie . pod pretekstem wytarcia twarzy malca chusteczką. co jest również jednym z powszechnych sposobów mierzenia poziomu świadomości własnego . Tak jak piłka posiada właściwości — kulistość. (Źródło: Lewis. Baudonniere. zdolność toczenia się. że te same oznaki rozwoju obserwowane są prawie w tym samym czasie co rozpoznanie 100 I- | | Dotyka na swojej twarzy kolorowej plamki. Lewis określa to jako „ja" obiektywne lub czasami . Nie było łatwo ustalić. zręczność lub niezdarność. żadne z dziewięcio. umieszcza na jego nosie jaskrawą kropkę różu i pozwala dalej bawić się z odbiciem. imię. Warkentin. takie jak płeć. Najistotniejszą rzeczą w teście autorozpoznania i świadomości siebie jest to.ja". lub takie cechy. widząc Ryc. rozmiar. Rozpoznawanie siebie w lustrze i nazywanie po imieniu swój obraz zaczyna się prawie równocześnie. Brooks. z jaką dzieci nazywają siebie po imieniu.ja" ma pewne przymioty i właściwości. Większość dzieci od dziewiątego do dwunastego miesiąca będzie przyglądało się swojemu odbiciu. 1996).2. proces określania siebie będzie się wiązał z umiejscowieniem Ja" w odpowiednich kategoriach. Jak widać. 1978. Zobaczyć można. 214-215). bo gdy tylko dziecko osiągnie świado mość siebie. robiło miny lub próbowało w jakiś sposób bawić się z obrazem dziecka z lustra. że jest ono w świecie także przedmiotem. . jak nieśmiałość czy odwaga. według Lewisa. Wykres przedstawia również częstotliwość. Rycina 6. Najpierw umieszcza się je przed dzieckiem.

zły lub dobry. by określać trwałe. przynajmniej do pewnego stopnia. Allesandri. psychologowie badający temperament dziecięcy nie ustalili jeszcze podstawowego zestawu jego wymiarów..by. Izard. Dwulatki precyzyjnie potrafią się określić jako chłopcy lub dziewczynki i od tego czasu ich sposoby zachowania zaczynają ulegać wyraźnemu zróżnicowaniu. nie zaobserwujemy prędzej niż na początku drugiego roku. W momencie urodzenia dzieci korzystają z różnych wyrazów twarzy określających zainteresowanie. 1987) — układ ten ulega ciągłemu wzmocnieniu przez okres przedszkolny i pierwsze lata szkoły podstawowej. 1990. ból i obrzydzenie. psycholodzy nazywają osobowością. Na tym etapie postrzegają siebie jako jednego lub drugiego. zawierała dziewięć dy- . w jaki będzie interpretowało swoje przeżycia. że różnice w osobowości opierają się na najbardziej zasadniczym podłożu emocjonalnym. często nazywanym temperamentem. Mówią o odmianach dziecięcego temperamentu. Tym sposobem wewnętrzny model ulega nie tylko wzmocnieniu. z którego rozwija się późniejsza osobowość dziecka lub dorosłego" (Ahadi. że ma on reprezentować pierwotne podłoże. lękliwością i charakterem zachowań społecznych (Hartup. których pojawienie się wymaga samooceny. Pojawienie się zdolności wyrażania emocji. zastrzegając do nich dostęp („Moje!"). Pojęcie osobowości. 1995). 1995. ale dlatego. gdy dziecko wykazuje również zdolność autorozpoznawa. 1994.własnego odbicia w lustrze. Najpierw dowiaduje się. ucząc się swoich nowych cech i ról społecznych. Wymiary temperamentu. drażliwości lub emocjonalności. van Lieshout. Na przykład. 1995. że wszystkie badania nad różnicami osobowymi lub różnicami stylów w tym okresie właśnie na nim się opierają. 1988. zabawkowymi ciężarówkami i wozami strażackimi lub narzędziami stolarskimi (O'Brien. 1992). co potwierdzili także i inni badacze (Bullock. Zmiany rozwojowe dotyczące rozumienia własnego . Jedna z pierwszych ważnych teorii.nia w lustrze (Lewis. 1995). Wewnętrzny model przywiązania. Podobnie temperament może uchodzić za wzorzec podstawowy. Lutkenhaus. czy raczej się od tego powstrzymujemy — cechy te (i wiele in nych) są składowymi elementami naszej osobowości. nie tylko ze względu na to.Maccoby. że jest osobnym istnieniem i że oddziałuje na świat. a inaczej na radość matki. trzech miesięcy można dostrzec osobne wyrażenia złości i smutku. dzieci w wieku przedszkolnym zaczynają określać „kim jestem".i trzylatki w pokoju pełnym ciekawych zabawek. jak duży i mały. pewni siebie lub niepewni. Osiągnąwszy już wstępną samoświadomość. podobnie jak pojęcie inteligencji zostało powołane. Potem zaczyna rozumieć. schemat. indywidualne różnice zachowania. czy rzucamy się w wir no wych sytuacji. Około trzeciego roku życia maluchy na towarzyszy zabawy zaczynają wybierać dzieci tej samej płci i są względem nich bardziej towarzyskie (Macco. Małe dzieci dzielą się również na inne dychotomiczne kategorie. mniej więcej wtedy. niemowlęta potrafią. nie widzą u siebie obydwu cech w zależności od sytuacji. opisanym takimi cechami. ale produkt końcowy jest wynikiem konkretnych doświadczeń. Mascolo. jak szycie. Chłopcy częściej wybiorą zabawę pistoletami. O typach osobowości będę mówić w następnych rozdziałach. Pierwsze samoopisy. jeśli pozostawimy dwu. jak się często go określa. Harris. Jacklin. 1992. mądry i głupi. Różnice w sposobie. odzwierciedla to. Niestety. Jak już wiemy z rozdziału 5. co z niego pozostało w wyniku działania ogromnej liczby doświadczeń życiowych. a około dziesiątego miesiąca posługują się odniesieniem społecznym. zdolnością ułagodzenia. że to. Na razie chciałabym się skupić na temperamencie.. Rothbart. i na to. 1990). jakie na nie oddziaływały. wzorcami reakcji i charakterem interakcji. by robiono pewne rzeczy wyłącznie dla nich. że ono również jest w tym świecie przedmiotem. Patrząc pod tym kątem. U dzieci zaczynających chodzić widzimy również naleganie. i wykazują one nowy. najlepiej dostrzegalne we wczesnym dzieciństwie. Jednakowo. ja" przez dziecko idą w parze z postępem w wyrażaniu przez nie emocji. Obydwie przypadają na połowę drugiego roku życia. duma lub wstyd. s. ale także zostaje przeniesiony. to sytuacja.ja" ma wpływ na wybór. takich jak zakłopotanie. ja" jeszcze na tym eta- pie nie jest w pełni rozwinięty.ja". Wewnętrzny model . Inaczej reagują na smutek. w tym samym czasie. jak rozmiar lub rodzaj. w jaki inni się do niego odnoszą. wyposa żając go w cechy i zdolności.ja" i jednocześnie wewnętrzny model związku. a to. dziewczynki będą się bawiły raczej lalkami lub w wykonywanie czynności domowych. Lecz świadomych wyrażeń emocjonalnych. jak będzie ono rozumiało i interpretowało własne doświadczenia. W myśl tego temperament jest „kontekstem. 190). co mierzymy później w dzieciństwie lub dorosłości. Najwcześniejszym wymiarem takiej autodefinicji jest płeć. rozwijają nieograniczony zestaw własnych wyrażeń emocjonalnych. lecz maluch już buduje swój wizerunek.ja" i wewnętrznego modelu przywiązania nie zaczyna się od czystej kartki. Pierwszy określa podstawowe wzorce. Po skończeniu dwóch. nawlekanie koralików czy gotowanie.ja" lub. Różnice indywidualne: osobowość i temperament Rozwój schematu . Rozróżnienie pomiędzy temperamentem a osobowością przypomina nieco rozróżnienie pomiędzy genotypem a fenotypem. 1989. Psycholodzy po prostu nie mówią o dziecięcej „osobowości". Czy jesteśmy towarzyscy czy nieśmiali. w której dziecko tworzy swój wewnętrzny operacyjny model własnego . Wpływają one na sposób. której autorami byli Thomas i Chess (1977). odczytywać emocje innych. Sullivan. wolni czy zależni. Oznaki tej nowej samoświadomości widzimy również w innych zachowaniach. z czym mamy tutaj do czynienia. model lub schemat . Fischer. Wygląda na to. łatwiej zrozumieć postępowanie słynnych „nieznośnych dwulatków" — zdobywają one świadomość własnego . w jaki dzieci i dorośli radzą sobie w działaniu z innymi ludźmi i przedmiotami w otaczającym ich świecie. jakiego dziecko dokonuje — by na przykład bawić się z rówieśnikami tej samej płci — a także na sposób. Bowlby powiedziałby. Każde dziecko rozpoczyna życie z wbudowanymi już niektórymi cechami. władczy stosunek do zabawek lub innych cennych rzeczy. Lewis i in. 658). Te podstawowe cechy lub wzorce reakcji widoczne są już w dzieciństwie i wyrażają się poziomem aktywności. s. a wyraz twarzy znamionujący lęk pojawia się około szóstego bądź siódmego miesiąca (Izard i in. wkrótce też pojawia się mina wyrażająca zadowolenie.

uzgodnienia nadal niosą ze sobą potrzebę rozwiązania ważnych kwestii. Buss. Czy dziecko podchodziło do nowych zabawek szybko i chętnie. 1992. cykle spania i jedzenia tworzą się wolniej. Żywo i negatywnie reaguje na rzeczy nowe. którzy uważająje za prekursora tego. na którą wszyscy wreszcie się zgodzimy. z tym tylko wyjątkiem.3. 1994. 1994. Badane wnikliwie przez Jerome'a Kagana i jego zespół (np. zbliżanie/wycofanie. ale ten zestaw cech i właściwości jest prawdopodobnie bliski liście. 1995). Gunnar. że bliźnięta jednojajowe są o wiele bardziej podobne pod tym względem niż bliźnięta dwujajowe (Rose. działających na nerwy dźwięków. adaptacyjność do nowego doświadczenia. Jego płacz charakteryzuje również więcej „nieczystych". Tendencja do reagowania złością paniką w sposób hałaśliwy i nerwowy. Na przykład niechciane jedzenie wypycha językiem na zewnątrz. jakość nastroju (pozytywny lub negatywny). badacze nadal starają się wypracować konsensus. Cmic.178 Rozwój społeczny i rozwój osobowości w okresie niemowlęcym Tabela 6. 1994. że jego cechy są wrodzone i opisane w genach. W przeciwieństwie do nich Buss i Plomin (Buss. Arcus. Podobne poczynania Buss i Plomin nazywają zachowaniem towarzyskim. Nie różni się ono wiele od pojęcia „wrodzonych skłonności" i „ograniczeń" omawianych przeze mnie w poprzednich rozdziałach. Lemery. emocjo. Zdolność pozostawania w skupieniu. jest bardziej nerwowe i więcej płacze. 1994). Kagan i in. Nie jest to oczywiście ostateczna wersja. Typologia temperamentu Thomasa i Chessa ■ Dziecko łatwe. żaden z tych modeli się nie przyjął. Martin. 1989. Szczególnie ważne dla pierwszych badań nad temperamentem dziecięcym było pojęcie „trudności".i tyleż samo par bliźniąt dwuj aj owych w wieku 14 i 20 miesięcy. 1994. jednakowo pozytywnych i negatywnych.pdffactory. mensji: poziom aktywności. Buss. 1995. 1994). zarządzania własną uwagą i staraniami. Hsieh. IB Zbliżenie/emocjonalność pozytywna. nie wykluczając pytania o pochodzenie tych różnic i długości okresu ich występowania. Thomas i Chess łączą ją z pojęciem „trudnego" dziecka. silnymi dowodami (Goldsmith. Niestety. czy trzymało się w pobliżu mamy? Korelacja.nalność. Tak więc w przypadku niepewności szybciej staje się spięte i bardziej czujne i prawdopodobnie więcej sytuacji interpretuje jako podejrzane. 1996. Tendencja do częstego i energicznego poruszania się zamiast biernego pozostawania w bezruchu. Jednak niektóre z tych wymiarów stale przewijają się przez listy prezentowane przez czołowych specjalistów (Ahadi. Reznick. Chcss. Różnice indywidualne: osobowość i temperament 177 ■ Dziecko trudne. Tendencja do reagowania lękiem i wycofaniem w zetknięciu z nowymi ludźmi. Źródło: Thomas. Rose. zwykle jest ono zadowolone i łatwo dostosowuje się do zmian lub nowych doświadczeń. Snidman. Na nowe sytuacje może reagować swoistym biernym oporem. poprzez obserwację zachowania względem obcych ludzi i nowych zabawek w specjalnym laboratoryjnym pokoju zabaw. począwszy od zróżnicowanych podstaw fizjologicznych (np. Jednak jeśli już się przyzwyczai do czegoś nowego.. PDF stworzony przez wersję demonstracyjną pdfFactory Pro www. 1993). intensywność reakcji. podatność na zakłócenie i wytrwałość. że dziecko nieśmiałe czy zahamowane ma niski próg reakcji.4. Na przykład. Rothbart. Całkiem podobne wyniki pochodzą z prac Roberta Plomina i Roberta Emde'a wraz z zespołami (Emde i in. W myśl tego nie dziedziczy- ■ Dziecko wolno rozgrzewające się. Huttunen. Dziedziczenie temperamentu Właściwie wszyscy badacze temperamentu są zdania. przedmioty. f i Samokontrola/stabilność w sytuacji zadaniowej. Twierdzenie to jest poparte wyraźnymi. Wielu (choć nie wszyscy) teoretyków temperamentu czyni jeszcze jeden krok i stara się prześledzić różnice zachowania. które odpowiedzialne są za poczucie niepewności — jądro migdałowate i podwzgórze (1994. nowe sytuacje. Przebadali oni 100 par jedno. mierzono u każdego z nich poziom zahamowania. Jerome Kagan wysunął myśl. pomiędzy wynikami temperamentu we wszystkich czterech kryteriach osiągała stale wyższy wymiar u bliźniąt jednojajowych niż u dwujajowych. sytuacjami i przedmiotami. 1977.1986) proponowali trzy podstawowe wymiary temperamentu: poziom aktywności. Biologiczne funkcjonowanie dziecka łatwego nie nastręcza problemów. Dziecko wolno rozgrzewające się wykazuje niewiele intensywnych reakcji. 1990. 1993). a Buss i Plomin po prostu nazywają emocjonalnością. Badacze temperamentu nadal borykają się z trudnościami w określeniu podstawowych jego wymiarów i nadal nie mogą dojść do porozumienia. 1984. Niestety. Przeciwieństwo zbliżenia. Kagan. Kwestionariusz. Derryberry. Dodatkowo. rytmiczność. Belsky.. Thomas i Chess zaproponowali następnie. zarówno w badaniach nad osobowością dorosłych (omówionych w „Doniesieniach z badań" na stronie 181). Kagan. co potocznie nazywamy nieśmiałością.3. niż zauważamy w płaczu dzieci „spokojnych". że różnice w poziomie zahamowania opierają się na różnych progach pobudzenia tych części mózgu. Rothbart. H Wycofanie. Uważa się.pl . Snidman. że tutaj mówimy raczej o indywidualnych niż powszechnych dysproporcjach zachowania. próg reaktywności. d z i e c k o t r u d n e i d z i e c k o w o l n o r o z g r z e w a j ą c e s i ę — opisane w tabeli 6. zamiast płakać i wypluwać je energicznie. by różnice w zakresie tych dziewięciu cech połączyć w trzy typy — nazwane przez nich d z i e c k o ł a t w e . czy też ociągało się i było przestraszone? Czy zbliżało się do obcej dorosłej osoby. 1990). Funkcjonowanie organizmu dziecka trudnego nie jest już tak regularne. był powszechnie używany do badania niemowląt. jak widać w tabeli 6. Plomin i in. by mierzyć te cechy. Kagan. jak i nad temperamentem dzieci. cykle jedzenia i spania są regularne. Emocjonalność negatywna. Posner. z którą w parze idzie zwykle pozytywna emocjo.. W każdym z tych okresów ich temperament oceniany był przez matki przy użyciu kategorii Bussa i Plomina. tak więc porozumienie może być w zasięgu ręki: S Poziom aktywności. dzieci i dorosłych — również do niektórych prac omówionych w „Doniesieniach z badań" na stronie 181. a to świadczy tylko o silnym wpływie informacji genetycznej. Obserwacje bliźniąt z wielu krajów dowiodły. jego zachowanie będzie niemalże pozytywne. Podrażnienie tych obszarów prowadzi do zwiększenia napięcia mięśniowego i przyspieszenia bicia serca. Plomin. Tendencja do otwierania się na ludzi.nalność i umiejętności społeczne. Wisenbaker. jaki sporządzili. 1995).

02 -0..pdffactory. że dokonana przez ich matki ocena drażliwości. 1994b) odkryli niepodważalną ciągłość w oświadczeniach rodziców dotyczących sprawianych przez dziecko „trudności". starannie pod względem metodologicznym przeprowadzonych badań nad dorosłymi często wykazywało. grupa badaczy.45* -0. dysponujemy rosnącą liczbą dowodów wskaźników stałości temperamentu zaobserwowanych w okresie niemowlęcym i dzieciństwa.51* 0. nastrojów pozytywnych i negatywnych oraz poziomu aktywności. które w wieku czterech miesięcy charakteryzował wysoki poziom płaczu i aktywności ruchowej w reakcji na nową sytuację.35* 0. Stałość temperamentu mimo upływu czasu Większość badaczy temperamentu dziecięcego zakłada również. a nie na ocenie temperamentu dziecka dokonywanego przez jego matkę. że połowa dzieci. australijscy badacze pracujący z grupą 450 dzieci zauważyli. jak również postawy zbliżenia i postawy wycofania. Powinna ona przejawiać się co najmniej umiarkowaną korelacją pomiędzy cechami tegoż temperamentu mierzonymi w różnych okresach życia. W tym samym przedziale wiekowym Kagan odkrył znaczącą ciągłość w pomiarach zahamowania.4.57* 0. Chociaż doniesienia z badań nie są całkowicie jednoznaczne. 1364.59* 0. 1993).180 Rozwój społeczny i rozwój osobowości w okresie niemowlęcym Różnice indywidualne: osobowość i temperament 177 Tabela 6. PDF stworzony przez wersję demonstracyjną pdfFactory Pro www. jeśli chodzi 0 podstawowe cechy osobowościowe. 1993. jak i temperament mierzony za pomocą kryteriów Bussa i Plomina (Loehlin. poczucia rytmu. Lecz jeżeli jego wzorce pociągają za sobą swego rodzaju „skłonności" systemu do określonych zachowań. że pierwotne cechy temperamentu pozostają niezmienione przez zdobywane doświadczenia — do czego powrócę za chwilę. Spośród nich zdołali wyznaczyć 99 par bliźniąt jednojajowych i 229 dwujajowych wychowywanych oddzielnie. Na przykład. lecz i tak były bardziej do siebie podobne niż wychowywani osobno przedstawiciele drugiej grupy. Stopień podobieństwa tych pierwszych wychowywanych osobno był nieco niższy. Pod względem rozwoju emocjonalnego.11 0.03 0. 1992). a w niej Nancy Pedersen 1 Robert Plomin (Bergeman i in.. z tabeli 2. że bliźnięta jednojajowe są bardziej do siebie podobne niż dwujajowe. wytrwałości i tendencji do nawiązywania (raczej niż unikania) kontaktu była dość stała od okresu niemowlęcego do lat ośmiu (Pedlów i in. 1988). w wieku lat ośmiu była nadal klasyfikowana jako bardzo zahamowana. Na przykład. współpracy i zdolności radzenia sobie.05 -0. lecz pewną tendencję do szczególnych reakcji mózgu. Nikt nie twierdzi.i dwujajowych Korelacja bliźniąt czternastomlesięcznyc h Skala temperamentu Wartości opisane przez rodziców Emocjonalność Poziom aktywności Umiejętności społeczne Wartości 0..17 zaobserwowane Zahamowanie Korelacja bliźniąt dwudziestomiesięcznych Jednojajowe Dwujajowe Jednojajowe Dwujajowe -0. 1993. my „nieśmiałości" czy jej równoważnika. że obserwowane predyspozycje mogą przetrwać ten okres i być odnotowane jeszcze w wieku dorosłym.. trudności dostosowawczych. opartych na bezpośredniej obserwacji zachowania dziecka. aby je później porównać z podobnymi grupami bliźniąt wychowywanych razem.35* 0. Podobieństwo bliźniąt jedno. skorzystali z istniejącego nadzwyczaj obszernego i uaktualnionego rejestru bliźniąt zawierającego 25 tysięcy par urodzonych między rokiem 1886 a 1958.50* 0. powinniśmy zauważyć wiele oznak jego stabilności na przestrzeni czasu.pl . poziomu aktywności i zachowań towarzyskich bliźnięta jednojajowe były bardziej podobne do siebie niż dwujajowe. Pedersen i in. a trzy W ostatnich dekadach wiele nowych. Z jego badań podłużnych wynika. Źródło: Plomin i in. Podobnie w podłużnych badaniach amerykańskich obejmujących przedział wiekowy od pierwszego do dwunastego roku życia Diana Guerin i Allen Gottfried (1994a.51* 0.26* * Korelacja statystycznie znacząca.25 0.24 0. s.

1988). Niekiedy organizowano ich pierwsze spotkania. takich jak poczucie „potencjału społecznego" lub poczucie pomyślności. gestykulacji. W standardowych badaniach osobowości odkryto znany już schemat: bliźnięta jednojajowe są do siebie bardziej podobne niż dwujajowe. czym żywiła się prasa popularna. lecz o wiele bardziej efektowne opisy podobieństw w doborze strojów. w wieku późniejszym również będą raczej „nieśmiałe". Obaj bali się wody i obaj przyjęli tę samą strategię radzenia sobie z tym: wchodzili do oceanu tyłem do głębokości kolan (Holden. nawet jeżeli nie wychowywały się razem.pdffactory. hobby u bliźniąt jednojajowych wychowanych w różnych środowiskach: Para bliźniąt. ulubionych dowcipów. [. Szczególne zainteresowanie badaczy skupiało się na bliźniętach jednojajowych wychowywanych osobno. ale również w mniej oczywistych wymiarach.. Podobnie też dziecko z trudnym temperamentem jeszcze dziesięć lat później będzie przejawiało te same cechy. które to badacze starają się zidentyfikować i wyśledzić u dzieci. 1992. braci. które były przedmiotem wielu artykułów w prasie popularnej. lecz bardziej znane są badania pochodzące ze Stanów Zjednoczonych.] [Następna para} cierpiała z powodu tych samych lęków i fobii. były mniej precyzyjne. jakie procesy genetyczne byłyby odpowiedzialne za jednakowy wybór uczesania lub szczególną markę pasty do zębów. że dzieci. 18). którzy nigdy wcześniej się nie widzieli. postawy. jak i tej samej marki szwedzką pastę do zębów. W najgorszym przypadku odkrycia te wskazują na silne ge netyczne składowe elementów osobistego stylu bycia i wrażliwości emocjonalnej. zainteresowań.. 1984. Tellegen i in. zarówno wodę kolońską.. te zaś. szybkości i tempa mówienia... które podchodzą do otaczającego je świata pozytywnie i z pewną dozą gorliwości.. w takich samych drucianych okularach i koszulach.181 Rozwój społeczny i rozwój osobowości w okresie niemowlęcym Różnice indywidualne: osobowość i temperament 177 Mniej obszerne. [. Nawet takie wymiary jak „tradycjonalizm" — sympatia dla tradycyjnych wartości i lojalności wobec istniejących autorytetów — wykazywały nieco wyższą korelację wśród bliźniąt jednojajowych niż dwujajowych. Trudno sobie wyobrazić. Wynika z tego. Lecz nie wolno nam pominąć tych rewelacji tylko dlatego. które wykazują wysoki poziom zahamowania. zjechała do Anglii. jako nastolatki również charakteryzować będzie pozytywne myślenie. Doniesienia z badań . Dziedziczenie wzorców osobowościowych: wyniki badań nad dorosłymi czwarte uznane w wieku czterech miesięcy za niezahamowane po ośmiu latach nadal pozostawały w tej samej kategorii (Kagan i in. 1993).] Inna para miała taką samą zawartość kosmetyczki. Jednak tym. PDF stworzony przez wersję demonstracyjną pdfFactory Pro www. Lyk. taką samą fryzurą. Studia nad Bliźniętami z Minnesoty (Minnesota Twin Study) (Bouchard. Potwierdziło się to również w testach nad poziomem emocjonalności pozytywnej i negatywnej (kryterium podobnego do emocjonalności Bussa i Plomina).ken i in.. że niełatwo je wytłumaczyć.. pokazując się z jednakowym zarostem. 1987. s.pl .

by dostosowało się do nich. że nie sam temperament określa osobowość. Wyobraźmy sobie. Po pierwsze. jak zabawa puzzlami lub gry planszowe. 1978). że częściej kara wymierzana jest dzieciom trudnym. Podobnie też temperament może wpływać na sposób interpretacji danego doświadczenia — jest to czynnik. Zbadali oni grupę dzieci skrajnie zahamowanych. Jeśli jedno z dzieci będzie miało silną wrodzoną strukturę zahamowania.pl . który pomaga zrozumieć. Bardzo towarzyskie dzieci poszukują kontaktu z innymi. Po pierwsze. poprzez karanie oraz odmawianie im wsparcia i stymulacji. Hannan. prezentujące temperament z dominującą postawą zbliżenia. zwykle przystosowują się do otoczenia. McCartney. odkryje w nowych przeprowadzkach siłę stymulującą i dodającą mu energii. ZASTANÓW SIĘ Stwierdzenie. Rodzice dzieci trudnych. które różniły się pod względem bezpieczeństwa PDF stworzony przez wersję demonstracyjną pdfFactory Pro www. 1994). że rodzina dość często się przeprowadza. Sandra Scarr nazywa ten proces o d n a j d y w a n i e m niszy (Scarr. Jakie mogą to być sposoby? Trzecim czynnikiem środowiskowym mogącym wzmacniać wrodzone struktury temperamentu jest tendencja rodziców (i innych osób obecnych w dziecięcym świecie). by inaczej odnosić się do dzieci prezentujących różną budowę we wnętrzną. u których osiągają one wartości skrajne — jak dzieci skrajnie trudne — zmuszają otoczenie. każdy z nas (nie wyłączając dzieci) selekcjonuje swoje doświadczenia. Dziecko to będzie odczuwało strach przed każdą następną przeprowadzką i uzna atmosferę rodzinną za wysoce stresującą. Jednak propozycja Bussa i Plomina. na przykład. przede wszystkim dlatego. Drugie dziecko. Dziecko towarzyskie. może liczyć na więcej uśmiechów i pozytywnych względem niego zachowań ze strony rodziców. W większości przypadków wzajemnego oddziaływania temperamentu i otoczenia dochodzi do wzmocnienia wrodzonych cech. mimo że trafna. nieskończona liczba zmian i nowych doświadczeń będzie wyzwalać ciągłe reakcje w postaci lęku. które często się uśmiecha. przystosowują się do ich cech negatywnych bardziej niż rodzice dzieci łatwiej się przystosowujących (Luster. że dzieci. te zaś. dzieci o niskim poziomie aktywności ruchowej zamiast gry w baseball wybiorą raczej zajęcia siedzące.182 Rozwój spoieczny i rozwój osobowości w okresie niemowlęcym Temperament a otoczenie Wiadomo jednak. a z pewnością będzie widziało swoje dzieciństwo w bardziej pozytywnym świetle. których wymiary tempe ramentu osiągają przeciętne wartości. wrażliwi i gotowi w każdej chwili reagować rodzice potrafią złagodzić skrajne fonny dziecięcego temperamentu. można zinterpretować na wiele sposobów. 1993. Niebagatelną rolę odgrywają również dziecięce doświadczenia. 1983). Buss i Plomin (1984) wysunęli ogólną tezę. Przykładów dostarcza Megan Gunnar i jej zespół (Gunnar. Boger. nie obejmuje dodatkowej złożoności tego procesu. że dzieci w tej samej rodzinie mogą odbierać przejawy zachowań rodzinnych w całkiem inny sposób. Rutter. że własnym pozytywnym temperamentem wzmacnia ich reakcje. tak jak rodziny żołnierzy.pdffactorv.

W wyniku serii badań (Colton i in. zahamowane dzieci w sytuacjach stanowiących dla nich nowość lub wyzwanie prezentowały zwyczajne reakcje fizjologiczne.. 1993) wykazali. że poza.Poza obrębem rodziny: znaczenie ośrodków opieki dziennej 183 przywiązania do matki. 1992. Wynika więc z tego. Dzieci przywiązane bezpiecznie w tych samych sytuacjach nie zdradzały żadnych oznak poruszenia. A wraz z upływem czasu może nawet odmienić strukturę zahamowania i „nieśmiałości" na bardziej pozytywną. Nachmias. . że przywiązanie bezpieczne posiada moc modyfikowania reakcji fizjologicznych.bezpiecznie przywiązane.

Poza obrębem rodziny: znaczenie ośrodków opieki dziennej Niemal we wszystkich uprzemysłowionych państwach w ostatnich trzydziestu latach kobiety znacznie zasiliły rynek pracy. które o wiele bardziej wolałyby zostawać w domu i same się nimi zajmować. zarówno gdy pracuje. DeMeis. że niełatwo będzie na nie odpowiedzieć. które zajmują się ich opieką zasadniczo w domu. II Rodziny oddające swe dzieci do ośrodka opieki dziennej różnią się pod wieloma względami od tych. inne często przenoszone są z jednego otoczenia w inne. że osobiście mogą sprawować pieczę nad dziećmi. z wielu powodów: ■ Pod ogólną nazwą wariantów „opieki dziennej" kryje się ogromna liczba sposobów sprawowania opieki nad dziećmi. 1986. istnieją także czynniki wprowadzające dziecko w nowe struktury lub pomagające mu kontrolować własne skrajne formy podstawowych reakcji. poruszane tutaj kwestie znajdą odniesienie do każdego z krajów świata. W innych krajach zjawisko to obserwuje się w mniejszym stopniu i w kolejnych rozważaniach mam zamiar opierać się prawie wyłącznie na wariantach opieki dziennej spotykanych w Stanach Zjednoczonych — mimo to fundamentalne. jedne wolałyby pracować. jak również takie. że więcej pozytywnych efektów dla dziecka przynosi zadowolenie matki z jej sytuacji. Badania dowodzą. 1989). ii Niektóre dzieci przez wiele lat mają tego samego opiekuna. 1995). i podobnie z tymi. 1992b. a ich liczba jest wyższa niż w jakimkolwiek innym kraju (Cherlin.Poza obrębem rodziny: znaczenie ośrodków opieki dziennej 184 O ile więc wiele czynników może wzmacniać podstawowe struktury temperamentu. które przez cały czas są w domu. są takie. gdy dzieci w wieku szkolnym lub nawet niemowlęta spędzają dużo czasu pod opieką kogoś innego niż rodzice. Goldberg. jak i gdy spędza cały czas w domu (np. a inne cieszą się. a zatem sprzyjać stabilności i stałości temperamentu i osobowości. ponieważ mogą pracować. Hock. ¿i Dzieci oddawane są pod opiekę w różnym wieku i pozostają pod nią przez różny czas. które oddają dzieci pod obcą opiekę. McBride. że efekty przypisywane tym ośrodkom nie będą wynikami innych cech danej rodziny? 8 Matki również różnią się swym podejściem do sposobów jej sprawowania. Dla psychologa najważniejsze pytanie brzmi: Jaki jest wpływ takiej pozarodzicielskiej opieki na niemowlęta i małe dzieci? Można sobie wyobrazić. ale w większości badań informacje o ich satysfakcji lub jej braku zostają pominięte. które nie skończyły jeszcze roku) pracowało poza domem przynajmniej na część etatu. iS Jakość opieki dziennej jest zróżnicowana. do 1994 roku 61. dane z Biura Spisu Ludności. . Obecnie powszechnie spotyka się sytuację. Pośród tych. które są szczęśliwe.7 procent takich kobiet (połowę tego stanowiły matki dzieci. Jaką więc możemy mieć pewność. W Stanach Zjednoczonych zamiana ta miała charakter szczególnie gwałtowny i masowy: w 1970 roku zamężne kobiety z dziećmi poniżej szóstego roku życia stanowiły zaledwie 18 procent ogółu pra cowników. Greenberger.

co nie jest możliwe w przypadku opieki w domu. po które zmuszeni jesteśmy sięgać. jakie rodzice znaleźli rozwiązania.. nad którymi opieka sprawowana jest przez cały czas w domu. Przedszkola rodzinne są zaraz na drugim. zarówno je. odkrył. Alison I Clarke-Stewart na przykład (Clarke-Stewart i in. Yi. Z korzystnych pod względem poznawczym warunków wiele wynieść mogą z powodzeniem nawet dzieci wywodzące się z klasy średniej (np. 1994) odkryła. 1995). nie odzwierciedla w pełni wyobraźni rodziców. 1991) obserwując grupę ponad tysiąca trzy. Ponadto większość badaczy ograniczało swoje badania do obserwacji dzieci w przedszkolach. Niemniej jednak. nad którymi opiekę dzienną roztoczono po pierwszym roku życia. jaką się wykazują w poszukiwaniu rozwiązań alternatywnych (Clarke-Stewart. Wpływ na rozwój poznawczy Mamy wiele dowodów na to.3 widzimy. kogoś z rodziny lub osoby wynajętej do tego w domu rodzinnym. że ich liczba niektórych z was zaskoczyła. DiPietro. Na przykład. co już wiemy. 1994). choć różnią się one od siebie pod względem ujęcia systematycznego. wykazują znaczną i trwałą poprawę ilorazu inteligencji. czego jeszcze nie było nam dane poznać. które spędzają dnie w środowiskach mniej stymulujących — i ta zasada stosuje się zarówno do tych. Ramey. że jest to kwestia niezwykle istotna. ( W jednakowo obszernych badaniach nad pięcio. należy być świadomym zarówno tego. 1992). Jednak nie do końca wygląda to tak różowo. W Stanach Zjednoczonych nie ma takiej opieki ze strony rządu i każda rodzina we własnym zakresie musi ją zorganizować.i sześciolatkami (Caughy. Założę się. gdy ich rodzice są w pracy? W niektórych krajach. w całym okresie szkoły podstawowej osiągali lepsze wyniki niż ci. Takie różnice utrudniają tylko ocenę wpływu typu opieki na dziecko. do których się dużo mówi lub które się uczy. Badacze często porównywali dzieci z ośrodków „opieki dziennej" z „wychowywanymi w domu" i przypuszczali. w którym sprawowana jest opieka. ma korzystny wpływ na rozwój poznawczy. bez względu na status ekonomiczny rodziców. że białe dzieci (tylko białe). Ramey.184 Rozwój społeczny i rozwój osobowości w okresie niemowlęcym Poza obrębem rodziny: znaczenie ośrodków opieki dziennej 185 Większość badań. Negatywnych skutków nie zauwa żono u dzieci. Fitzgerald. obydwa dają dziecku możliwość zabawy z rówieśnikami. są więk sze niż tych. Peisner-Feinberg. nad którymi opiekę sprawowały osoby inne niż rodzice (nie mówiąc już o sytuacjach spotykanych w innych kulturach!). W jednym z nich Baydar (Baydar. co widać również w późniejszych osiągnięciach szkolnych (Campbell. opieka nad nimi jest organizowana i subsydiowana przez państwo. ale nadal jesteśmy dalecy od jasnej i rzetelnej odpowiedzi na najbardziej podstawowe pytania dotyczące wpływu tych ośrodków na rozwój dziecka.3. w jednej z ostatnich ankiet ogólnokrajowych ponad jedna czwarta. Gruber. których rodzice w pierwszych latach życia korzystali z alternatywnych typów opieki. 1994. żłobki rodzinne PDF stworzony przez wersję demonstracyjną pdfFactory Pro www. Wpływ takiego środowiska najwyraźniej widać u dzieci z rodzin ubogich. 1987). kilka badań przeprowadzonych w Stanach Zjednoczonych ujawniło na poziomie poznawczym negatywne skutki doświadczeń wyniesionych z opieki dziennej. zwykle myśli się o jakiejś instytucji bądź osobie opiekującej się grupką dzieci we własnym domu (typ opieki zwany przedszkolem rodzinnym). Lecz najpopularniejszą sytuacją w Stanach Zjednoczonych — zwłaszcza jeśli chodzi o niemowlęta i małe dzieci — jest opieka ojca. ci.pl .| śli pochodziły z rodzin zamożnych. przedszkole rodzinne przez kilka godzin i opiekę kogoś z rodziny przez resztę dnia (Folk. czy uzyskane przez nich wyniki można uogólnić i odnieść również do wychowanków przedszkoli rodzinnych lub tych. Kiedy się mówi o „opiece dziennej". 1994). miały skromniejszy zasób słów. Osiągnięcia poznawcze dzieci. zobrazowana na rycinie 6. Na przykład. że wszystkie występujące między nimi różnice można przypisać ich doświadczeniom. jak i ubogich. i to najlepiej. nie uwzględnia w pełni złożoności tego problemu. że im bogatsze doświadczenia wyniesione z opieki dziennej. Kto zajmuje się tymi wszystkimi dziećmi. jak i tego. Campbell. a przedszkola z prawdziwego zdarzenia są właściwie na ostatnim miejscu (dane z Biura Spisu Ludności. 1995). jak potrafi. Pozytywny wpływ wysokiej jakości opieki dziennej potwierdzają szwedzkie badania: wśród trzynastolatków. którzy byli wychowywani wyłącznie w domu lub mieli niewiele doświadczeń z życia przedszkolnego (Andersson. Ramey. 1993. Mimo wszystko przedstawię wam rezultaty z najnowszych badań. Najintensywniejszy rozwój poznawczy oferują zwykłe przedszkola. domowe przedszkola rodzinne najsłabszy. ze względu na to. a poniżej jednej trzeciej pracujących matek przyznało się do korzystania z opieki łączonej. że urozmaicone otoczenie. Na rycinie 6. takich jak Francja i Belgia.pdffactory. Jednak i tak ta wielka różnorodność typów opieki. tym samym bezpłatna dla wszystkich rodziców. Odpowiednia opieka możliwa jest w każdym z tych przypadków. tym lepsze wyniki poznawcze w przyszłości.i czterolatków. którym się czyta. które przebywając w nim w okresie niemowlęcym i wczesnym dzieciństwie. Kto opiekuje się dziećmi? Zacznijmy od opisu sytuacji. którzy większość czasu spędzili w wysokiej klasy przedszkolach. Brooks-Gunn. jak i tych przebywających w innych otoczeniach. Ostatnie badania są coraz lepsze. więc nie możemy być pewni.

Jeśli trzymać się tego argumentu. Podobnie Alison Clarke-Stewart w badaniach porównujących różne typy opieki dziennej (Clarke-Stewart i in. Jak moglibyśmy pogodzić te sprzeczne doniesienia? Jednym z oczywistych sposobów jest uznanie. bardziej lubiane i mają lepsze stosunki z rówieśnikami niż te wychowywane głównie w nim. 1993). Przyznać trzeba. Lecz nie jest to bynajmniej wynik uniwersalny. jakich dostarczyły badania Tiffany Field (1991). za główną zmienną uważa całkowity czas w nich spędzony. żeby dzieci uczęszczające do nich w dzieciństwie były w gorszej sytuacji. badaniach podłużnych Andersson (1989. Wielu badaczy odkryło. później były słabsze. Większość (choć nie wszystkie) opisanych przeze mnie rezultatów jest zgodnych z tą hipotezą. Eisenberg. Potwierdził to w swoich. A nawet jeżeli okaże się to najlepszym wytłumaczeniem taniu i matematyce na początku szkoły. że jest to właściwy sposób ujęcia tego procesu. kiedy to miało miejsce. które miały taką opiekę. to problemem nie są same instytucje opieki. że dzieci przebywające poza domem są bardziej towarzyskie.pdffactorv. 1994) naukowcy odkryli. prowadzonych w Szwecji. Jeżeli nowe otoczenie jest bardziej stymulujące niż dom. że dzieci z ubogich rodzin. by PDF stworzony przez wersję demonstracyjną pdfFactory Pro www. Argument ma oparcie w wynikach. Znów najlepiej byłoby przyjrzeć się bliżej względnej jakości opieki domowej i tej poza domem. to obserwujemy negatywne skutki opieki poza domem. Lecz skoro wśród nich znalazły się skutki opieki pozarodzinnej. W jednym z dobrze zaprojektowanych badań John Bates wraz z zespołem (Bates i in. podczas gdy wyniki dzieci z rodzin klasy średniej. czy spędzało ono dzień w zorganizowanym. łącznie z temperamentem i skutecznością technik dyscyplinujących stosowanych przez rodziców.186 Rozwój spoieczny i rozwój osobowości w okresie niemowlęcym Strobino. że decydującym czynnikiem dla poziomu agresji dziecka jest to. U niektórych przebywanie w instytucjach opieki dziennej łączy się później z oznakami podwyższonego poziomu agresji wobec rówieśników i słabszym posłuszeństwem względem nauczycieli i rodziców. były bardziej agresywne i mniej lubiane przez rówieśników niż te.pl . lecz rzeczywiste codzienne doświadczenia dziecka. że rozbieżności wynikają z poziomu stymulacji otrzymywanej w domu i jakości opieki pozarodzinnej. to fakt ten skłania do przedsięwzięcia środków ostrożności. które były wychowywane całkowicie w domu lub uczęszczały do przedszkoli przez krótszy okres. 1994) stwierdza. jak również naukowcy w Stanach Zjednoczonych (Scarr. a nie to. osiągały lepsze wyniki w czy- ZASTANÓW SIĘ Czy odpowiada ci ta hipoteza? Jakie są inne możliwe sposoby wyjaśnienia tego zjawiska? być całkowicie przekonanym. Poziom agresji dziecka w wieku szkolnym jest uwarunkowany wieloma czynnikami. Bates nie uważa. które we wczesnym dzieciństwie dużo czasu spędzały w takich instytucjach. lecz brak nam jeszcze wystarczająco obszernych badań. Wpływ na osobowość Wpływ różnych typów opieki dziennej na rozwój osobowości nie jest wcale bardziej klarowny. zauważamy pewne korzystne pod względem poznawczym efekty przebywania w nim. że to wszystko jest zagmatwane? Według niektórych danych dzieci uczęszczające do instytucji opieki są bardziej towarzysko sprawne. gdy zaś ciągłe przebywanie w domu stwarza lepsze warunki do rozwoju poznawczego. według innych mniej.. W ich świetle korzystne efekty dla umiejętności społecznych dziecka przynosi tylko opieka dobrej jakości. dobrze skonstruowanym otoczeniu czy w pogmatwanym i niestymulującym i czy znajdowało się ono w domu czy poza nim. że przedszkolaki. 1992). Prawda. że te negatywne skutki są względnie małe. 1994) zauważył. które były oddawane Ipod opiekę przed ukończeniem pierwszego roku życia..

Inni twierdzą.] niewłaściwe jest interpretowanie tych różnic.. że nie ma negatywnych skutków opieki dziennej. że te ślady nieprzystosowania społecznego dzieci. którzy albo nie wierzą w istnienie poważnego problemu.pl . albo uważają. 1985. Niektórzy psycholodzy. że większość z nich wykształca bezpieczne przywiązanie do ojców. Były to wnioski kontrowersyjne. które wolą pracować. które pracowały po 20 i 40 godzin. jedna z najważniejszych postaci w dziedzinie badań nad przywiązaniem. więc taka regularna separacja go nie wyklucza. Od tamtego czasu wielu innych badaczy analizowało łącznie wyniki wielu badań. lecz jest statystycznie znacząca. chociaż w szości przypadków rodzice znajdują sposoby. A jeśli taka stereotypowa opieka jest tak słabej jakości. Matki pracujące różnią się pod wieloma względami od tych. uznałaby. to i tak nie ma się z czego cieszyć. że dzieci. Z drugiej jednak strony. mogą odzwierciedlać bardziej podstawowe trudności. albo uważają opiekę nad dziećmi za uciążliwą. które uczęszczały do instytucji opieki dziennej. wyciągnął wnioski o ZASTANÓW SIĘ Jakich innych różnic pomiędzy matkami pracującymi a niepracującymi można by się spodziewać? Jak mogłyby one wpłynąć na prawdopodobieństwo wykształcenia przywiązania bezpiecznego lub pozabezpiecznego? w instytucji opieki dziennej może zakłócić obydwie te składowe. gdyż mimo wszystko większość istnieniu podwyższonego ryzyka pozabezpiecznego przywiązania u dzieci oddanych pod opiekę pozarodzinną przed ich pierwszymi urodzinami. Prodromidis.. 1988). Zauważył też.187 Rozwój spoieczny i rozwój osobowości w okresie niemowlęcym zaobserwowanych negatywnych skutków. Lecz wtedy Belsky w serii artykułów i w swoim zeznaniu przed komisją kongresową bił na alarm (Belsky. zauważa. codzienne rozstanie z obojgiem rodziców musi na dziecko wpływać niekorzystnie. Umieszczenie dziecka dzieci w tych ośrodkach jest przywiązana bezpiecznie (Sroufe. Podsumowując wyniki 13 różnych obserwacji obejmujących 897 niemowląt. potwierdzając pierwotną opinię Belsky'ego. że podwyższone prawdopodobieństwo przywiązania niepewnego jest skutkiem doświadczeń płynących z opieki pozarodzicielskiej. jak to czyni Belsky. Wszystkie strony tej debaty muszą przyznać. Przede wszystkim przy każdym porównaniu dzieci wychowywanych w domu i poza nim mamy do czynienia z problemem autoselek. które zostaną do niej oddane po ukończeniu pierwszego roku życia.cji. Michael Lamb (Lamb. czytając raporty badawcze. codziennych instytucji. Cień niepewności możemy trochę zawęzić. Jak więc możemy mieć pewność. Rovine. Alan Sroufe. A obecne dyskusje toczą się wokół tego. 69). Oznacza to. że ryzyko takiego przywiązania nie rośnie proporcjonalnie do liczby godzin pracy matki.pdffactorv. jako świadczących o braku poczucia bezpieczeństwa u dzieci" (s. że rzeczywiście może istnieć związek pomiędzy pewnymi aspektami PDF stworzony przez wersję demonstracyjną pdfFactory Pro www. że „w obecnych czasach [. Jeszcze około dziesięciu lat temu większość psychologów. 1990).. 1994). Łącząc ze sobą dane z kilku badań. które nie pracują. takie jak problemy z przywiązaniem. Dzieci w badaniach Batesa uczęszczały do najzwyklejszych. aby te zakłócenia zwalczać. 1992. Roggman i in. Wiele z nich to matki samotne lub takie. że dzieci matek. Druga strona sporu reprezentowana jest przez pokaźną grupę badaczy. że bezpieczeństwo przywiązania wspomagane jest przez przeświadczenie dziecka o dostępności opieki i możliwość dostrojenia dziecka i rodzica w ich interaktywnym „tańcu". to nie możemy stać wobec tego obojętnie. były tak samo niepewnie przywiązane jak tych. 1992) mówił o 35 procentach dzieci. prezentują jeszcze bardziej pesymistyczny pogląd i twierdzą. w porównaniu z 29 procentami znajdujących się wyłącznie pod opieką matki. jak zinterpretować lub wyjaśnić tę różnicę. najbardziej chyba Jay Belsky. Sternberg. że wiąże się z nim tak wiele niejasnych zmiennych. Różnica pomiędzy 35 a 29 procentami nie jest wielka. iż niemożliwe jest wyciągnięcie wyraźnych wniosków (np. Natomiast sytuacja dzieci przed dwunastym miesiącem życia jest nadal tematem żywej dyskusji. Niektórzy popierają Belsky'ego. skoro jest stale od nich oddzielane? To pytanie znajduje się w centrum zaciekłej debaty. jeżeli weźmiemy pod uwagę wiek dziecka. nie wykazują żadnej utraty bezpieczeństwa przywiązania do rodziców. Wiemy. które oddawane były przynajmniej na pięć godzin tygodniowo i były przywiązane pozabezpiecznie. a nie innych czynników? Dlatego również i z innych powodów Alison Clarke-Stewart (1990) twierdzi. które pracowały tylko pięć godzin tygodniowo. że może choć w najmniejszym stopniu negatywnie wpływać na późniejsze zachowanie dziecka. Wpływ na przywiązanie do rodziców Czy niemowlę lub małe dziecko może w ogóle wykształcić bezpieczne przywiązanie do mamy lub taty. w którym zaczyna uczęszczać do którejś z instytucji opieki dziennej. choć ci zwykle codziennie wychodzą do pracy. Belsky.

Whitcbook. widzimy „zachowania oparte na bezpiecznej bazie".pdffactorv. zaangażowany i otwarty dla dzieci.ja" subiektywnego). Bowlby twierdził. Eiscnbcrg. tym lepiej dla dzieci — zarówno w ośrodku opieki. Bezpieczeństwo pierwszego przywiązania jest zwykle dość stabilne i skutecznie wzmacniane przez gotowość rodziców do natychmiastowego reagowania i akceptację z ich strony. 14. 12. 1993. 1992). Przywiązanie identyfikuje się poprzez zachowanie przywiązaniowe. następnie skupienie się na jednej lub kilku osobach i na koniec.i dwulatków od 6 do 12. kolorowa przestrzeń umożliwiająca dziecku zabawą. jeśli. ale dzieci lepiej sobie radzą. Ojcowie. dla starszych może być od 15 do 20. by zachęcały do zabawy. 10. „Ja" subiektywne rozwija się w pierwszym roku życia. by łączyła ich z dzieckiem silna więź. Tworzenie tej więzi może zakończyć się niepowodzeniem. 8.. Dzieci przywiązane bezpiecznie posiadają więcej umiejętności społecznych. Dla dzieci młodszych niż dwa lata stosunek nie powinien być większy niż 1:4.5 wypisałam cechy dobrej jakości programów.ja" obiektywnego. są bardziej zainteresowane i wytrwałe podczas wykonywania zadań. Charakterystyka idealnego otoczenia opieki pozadomowej ■ Odpowiedni stosunek liczby opiekunów do liczby dzieci. Dla rodziców. Równocześnie w dziecku zaczyna się rozwijać poczucie własnego . toczy się nadal. w którym występują nież elementy bezpieczeństwa i bezpiecznej bazy. kiedy to maluch zaczyna umieszczać siebie w różnych kategoriach. począwszy od szóstego miesiąca.ja". jak i w domu. Może ona wam posłużyć za punkt wyjścia dla ocenienia alternatywnych możliwości. Dzieci zwykle silnie przywiązują się do obojga rodziców. lecz kultury mogą się różnić pod względem częstotliwości występowania rozmaitych typów przywiązania pozabezpiecznego. dla jedno. trochę zajęć nadzorowanych. a zatem również pod względem ich wewnętrznych modeli operacyjnych. jeśli dziecku brak umiejętności potrzebnych do sprowokowania działania u dorosłych lub gdy brakuje ich rodzicom. tworzą z dziećmi silne więzi.5. najważniejsze jest Tabela 6. ale na razie po prostu go nie znamy (Lamb i in. jest bardzo istotne. 9. W drugiej połowie pierwszego roku dzieci wykazują lęk przed nieznajomymi i protestują wobec oddzielenia ich od Podsumowanie ulubionej osoby. W ogromnej większości rodzin nie brzmi ono: „Czy powinniśmy oddać dziecko do żłobka?". Skutki dobrej jakości opieki są ogólnie pozytywne lub w najgorszym przypadku neutralne. również płciowych. Phillips. Trochę uczenia. Badania prowadzone w wielu krajach dowodzą że najczęściej spotykaną strukturą jest przywiązanie bezpieczne. Źródło: Clarke-Stewart. jaką odgrywa opieka dzienna. że debata nad rolą. 13. gdy znają rozkład dnia. w jaki sposób szukać odpowiedniej. Im mniejsze grupy. 15. które tworzą. będziecie musieli dokonać wyboru dla własnych dzieci. a nie bezpośredni kontakt przy porodzie. Howes. Dla niemowląt maksymalnie od 6 do 8 dzieci w grupie. albo kiedy. ■ Plan dnia przynajmniej w minimalnym stopniu systematyczny.i trzylatków odpowiedni jest stosunek pomiędzy 1:4 a 1:10. że Belsky postawił niewłaściwe pytanie. 11. nauczenie się i częste powtarzanie wzmacniających i zazębiających się gestów przywiązania. jeśli chcą. w drugim roku obserwujemy pełną samoświadomość i powstawanie . ■ Czysta. Dzieci różnią się pod względem bezpieczeństwa ich pierwszego przywiązania. W obu przypadkach zakończyć się to może zaniedbaniem lub nadużyciami. Scarr. 1992. ■ Opiekun pozytywnie nastawiony. co do tej pory powiedziałam. W tabeli 6. ale: „Ponieważ muszę iść do pracy.pl . 1992. dobrej jakości opieki dla mojego dziecka?" Wszystko. uwypukla znaczenie jakości opieki. na które składa się świadomość odrębności i zrozumienie stałości własnej osoby (co razem można określić pojęciem . Niekonieczna jest duża liczba drogich zabawek. by wspomóc budżet rodzinny. oraz świadomość siebie w roli przedmiotu w świecie („ja" obiektywne). ści może być w sposób czynny szkodliwa dla dziecka. a nie zwyczajny dozorca. Dziecko bezpiecznie przywiązane traktuje swoich rodziców jako bezpieczną bazę do badania otaczającego je świata i uspokojenie go nie stwarza rodzicom żadnych trudności. zorganizowanych w taki sposób. ■ Opiekun posiadający jakąś wiedzą na temat rozwoju dziecka.188 Rozwój spoieczny i rozwój osobowości w okresie niemowlęcym pozarodzinnej opieki dziennej a bezpieczeństwem przywiązania. podczas gdy opieka niespójna i słabej jako- Rozróżnienie pomiędzy więziami uczuciowymi (długotrwała relacja ze specyficznie postrzeganym partnerem) a przywiązaniem. Można by również przyjąć. ■ Małe grupy. dla dwu. początkowo obserwujemy nieograniczone kierowanie zachowań przywiązaniowych do każdego w zasięgu. że przywiązanie dziecka do opiekuna rozwija się kilkoma etapami. Badacze zajmujący się indywidualnymi różnicami w sposobach reagowania skupili swoją uwagę na badaniu PDF stworzony przez wersję demonstracyjną pdfFactory Pro www. pod jaką znaleźć ma się dziecko. Ponadto muszę wam powiedzieć. które zainteresują dzieci. lecz w ich zachowaniu przeważają elementy zabawy. jak również bardziej dojrzałe. Surowa dyscyplina nie jest najlepsza. które wyraźnie sygnalizują istnienie przywiązania. tak samo jak matki. lecz sporo różnorodnych zajęć.

że różnice w temperamencie mają podłoże genetyczne i zwykle nie ulegają zmianom w okresie dzieciństwa. z żywo reagującymi nauczycielami posiadającymi wiedzę na temat rozwoju dziecka. jaki jest wpływ opieki pozarodzicielskiej na rozwój osobowości dziecka. Bretherton. wycofanie. (1994).go i Ainsworth. Becoming attached. skupiając się na głównych postaciach tej naukowej sztuki. Niezwykle ważną sprawą jest jakość opieki. Temperament nie jest jednak całkowicie określany przez materiał genetyczny lub zachodzące procesy fizjologiczne. opowiada historię pierwszych badań nad przywiązaniem. 24. lecz co do poniższych są względnie zgodni: poziom aktywności. Dobrej jakości usługa to taka. J. aktywności i umiejętności społecznych. 18. Liczne badania wykazują niewielkie różnice pomiędzy bezpieczeństwem przywiązania dzieci rodziców korzystających z instytucji opieki dziennej a wychowywanymi w domu. postawa zbliżenia/emocjonalność pozytywna. jest ona pełna Bowlby. w której są mniej liczne grupy. zawierający najnowsze dane z antropologii i przekrojowo-kulturowe analizy. odbywa się w przestrzeniach specjalnie do tego zaprojektowanych.189 Rozwój spoieczny i rozwój osobowości w okresie niemowlęcym temperamentu. emocjonalność negatywna. 17. jak i procesów nauki. Najpopularniejszymi ich formami jest opieka kogoś innego niż rodzice w domu lub żłobku rodzinnym. R. 759-775. który uważa się za wrodzoną strukturę tworzącą emocjonalne podstawy osobowości. Jeśli to się wcześniej nie udało. ostatnia przed śmiercią autora. (red. A secure base. Istnieją poważne dowody na to. W tej świetnej pozycji Robert Karen. to ta książka przekona was. jak również nowe rozdziały uaktualniające jego teorię. „Developmental Psychology". Instytucje opieki dziennej mają zwykle pozytywny wpływ na dzieci mniej zamożne. Child care in the 1990s: Trends and sequences. 21. 20. Jeśli chcielibyście dowiedzieć się czegoś o trwającej debacie na temat opieki pozarodzinnej u samego źródła. według innych bardziej towarzyskie. I. a szczególnie jego aspektu zwanego zahamowaniem. jak i dziennikarzem. NJ: Erlbaum. 19. Hillsdale. który jest zarówno psychologiem. J. Kagan. Literatura dodatkowa A. (1988b). współczesny i wnikliwy przegląd idei Bowlby'e. Szczególnie polecam rozdział siódmy i dziewiąty. jeśli rozbieżność pomiędzy środowiskiem domowym a poziomem stymulacji w takim ośrodku jest bardzo duża. autorstwa Bussa i Plomina. Innymi ważnymi sformułowaniami są opracowane przez Thomasa i Chessa kategorie dzieci spokojnych. New York: Basic Books. Zawiera ona podsumowanie dokonane przez Alison Clarke-Stewart wraz z odpowiedzią Belsky 'ego i innych. lecz może mieć negatywny wpływ na dzieci z rodzin bogatszych.pl . zawiera jego najważniejsze wczesne artykuły. Galen's prophecy. Przystępna dla laików. (1992a). Teoretycy temperamentu mają różne poglądy na najlepszy sposób charakteryzowania podstawowych wymiarów temperamentu dzieci. The origins of attachment theory: John Bowlby and Mary Ainsworth. Podstawowe pojęcia obiektywn e .ja" subiektyw ne nieznana sytuacja osobowość przedszkole rodzinne przywiązanie przywiązanie bezpieczne przywiązanie pozabezpieczne temperament wewnętrzny model operacyjny więź uczuciowa zachowanie przywiązaniowe które jej doświadczyły. Według niektórych badań dzieci. New York: Warner Books. Szczegółowa prezentacja poglądów Kagana na temat gicznych podstaw temperamentu. New York: Basic Books. powie wam wiele na temat zarówno samego przywiązania. trudnych i opieszałych i trzyczęściowy system kategorii emocjonalności. Napisana dla niekoniecznie fachowego czytelnika. ta pozycja może być pomocna. Ta wspaniała nieduża książeczka. że spory akademickie nie są suche i nudne. chociaż wrodzony temperament kształtuje wzajemne oddziaływanie dziecka ze światem oraz wpływa na reakcje innych wobec niego. Nie wiadomo dokładnie. Przejrzysty.pdffactorv. (1994). PDF stworzony przez wersję demonstracyjną pdfFactory Pro www. Zinterpretowanie tej różnicy okazało się trudne i kontrowersyjne. 23. 22. W dzisiejszych czasach większość dzieci amerykańskich spędza część swojego dzieciństwa w różnych instytucjach opieki pozarodzicielskiej. samokontrola/stabilność w sytuacji zadaniowej. 16. były bardziej agresywne. 28.) (1992).

że ich zastosowanie czyni wzajemne oddziaływanie dziecka i opiekuna zgodnym. jakie zaszły w ich życiu codziennym). w pozycji przy piersi twarz matki jest w najdogodniejszej odległości od oczu dziecka. Automatyczne. jaką była na początku. cechy twarzy matki. jaką odgrywa system społeczny. Naturalnie nadal istnieje potrzeba wykonywania rutynowych czynności pielęgnacyjnych (ach. obserwujemy w tym czasie także zmianę we wzajemnym oddziaływaniu matki i dziecka. jakby posiadał wrodzone zasady i schematy. ssania i połykania niezbędne do pobierania pokarmu (mleka). muszę przyznać. dłużej utrzymuje kontakt wzrokowy. jak i dziecko są poinstruowani. że noworodek — pomijając fakt. sześciu miesięcy. że zawsze będziemy mieli na uwadze rolę. pozwólcie więc. Rzędy poziome odpowiadają rozmaitym aspektom rozwoju. że pobieżne. by mogło ostro ją widzieć. zdolności percepcyjne lub opanowanie języka. w tym wieku więcej się uśmiecha. lub dorosłego) w jedną całość i przyjrzeć się jednocześnie wszystkim jego częściom składowym. że czytelnik automatycznie po zapoznaniu się z ich treścią będzie miał pojęcie o podstawowych cechach danego okresu. W wyniku przemian zachodzących w dziecku. potrafi przespać całą noc i ogólnie żywiej reaguje na wszelkie bodźce. Pragnę w szczególności się upewnić. Ponieważ cała książka ma układ chronologiczny i rozdziały opisują poszczególne przedziały wiekowe. by odzyskać sprawność fizyczną po porodzie (i dlatego. Zastanówmy się przez chwilę nad karmieniem piersią. Stara się raczej identyfikować. zwłaszcza w górnych jego partiach. które determinują jego sposób patrzenia. ale ponieważ dziecko jest aktywne przez dłuższy czas w ciągu dnia. jest dla niego wyraźnie słyszalne. Natomiast wydzielający się w . Oczywiście w tym okresie nadal zachodzą zmiany: Podstawowa charakterystyka okresu niemowlęcego Tabela na stronie 192 podsumowuje wszystkie wzorce rozwojowe. opieka nad nim zaczyna być też zabawą i już nie tak stresującą powinnością. jego słuch jest szczególnie czuły na dźwięki w zakresie głosu ludzkiego. zwłaszcza oczy i usta stanowią bodźce wizualne. odruchowe reakcje ustępują miejsca zachowaniom. mogłoby się wydawać. jakiego często używają matki. to radosne przewijanie!). W każdym z interludiów zadaję więc te same trzy pytania: Jakie są podstawowe cechy rozwoju w tym okresie? Jakie obserwujemy główne procesy kształtujące te wzorce rozwojowe? Jakie inne siły wpływają na te procesy? organizmie matki hormon k o r t y z o l ma działanie relaksujące i wyczula ją na sygnały dziecka. badania świata i odnoszenia się do innych. Dziecko posiada odruchy szukania. że posiada już nadzwyczajne zdolności i możliwości — sterowany jest przez automatycznego pilota. czym są dane obiekty. oprócz zapoznania się z ich treścią należy jeszcze odczytać je pionowo. Po tym okresie przejściowym następuje krótki okres konsolidacji trwający około pięciu. zupełnie jak w przypadku dwojga dobranych tancerzy i prowadzi w końcu do ich silnego przywiązania. częściej się uśmiecha. że większość matek potrzebuje sześciu do ośmiu tygodni. które zaczynają wyrażać wolę dziecka. Zarówno więc dorosły. po co w ogóle je zamieszczam. Około szóstego do ósmego tygodnia następuje zmiana. jak również dlatego. a nie tylko gdzie się znajdują. Patrzy ono na przedmioty już w inny sposób. które dziecko najchętniej ogląda. Wygląda na to. Niestety. w którym dziecko lub dorosły się rozwija. Mogą nim być na przykład: przywiązanie. Natomiast w tych dodatkowych rozdziałach staram się poskładać niemowlę (lub dziecko. Trudno się oprzeć wrażeniu. że wyjaśnię. Drugim powodem jest sprawdzenie. więc mówienie wysokim i śpiewnym tonem. słuchania. że matki i ojcowie zaczynają dostosowywać się do ogromnych zmian. oddziaływania niektórych zewnętrznych czynników na podstawowe procesy. badania psychologiczne mają to do siebie. że (co widać także w moich opisach) koncentrują się w danej chwili tylko na jednym aspekcie. jak mają współdziałać.Interludium 1 Podsumowanie: rozwój w wieku niemowlęcym Po co te interludia? Jest to pierwsze z „interludiów". Niezwykłe w tych zasadach jest to. które opisałam w poprzednich trzech rozdziałach.

modalny Rozwój Prawdopośladowanie niektórych wyrazów twarzy Początki stałości przedmiotu.zidentyfi- obecnych tu w momencie porodu. znajduje nowe sposoby rozwiązywania problemów glużenie Zasób słów od 3 do 50 Rozwój społeczny i osobowościowy Spontaniczne uśmiechy towarzyskie Wyraźne przywiąza- Pierwsz Lęk przed e słowo nieznajomymi gaworzenie Znaczące gesty.się w celu ny cyjnych kowania jest przedmio- ści percep. pełza 6 8 chodzi 10 12 14 „Przycinani e" dendrytów i synaps Rozwój fizyczny Wzrost Sięga po Siedzi znaczenia przedmio- Samodzielnie gowej Rozwój Wicie Przygląda percepcyj.umiejętno. transfer inter. trafi popamiętać Uchwycona przedmiotu stałość Początek wewnętrznego manipulowania symbolami poznawczy dobnie na Koordynuje działania w celu rozwiązania problemu przez 1 tydzień Rozwój języka Odroczon e naśladowanie.Podsumowanie: rozwój w wieku niemowlęcym Podsumowanie różnych aspektów rozwoju niemowlęcia Aspekt rozw 191 Wiek w miesiącach °iu O 2 4 Staje. rozumienie kilku słów . dziecko odróżnia matkę od obcych Rozpozna.Rozróżnia je układy wyrazy dźwiękowe twarzy i wizualne.

jak na przykład ciągły rozwój obszarów kory mózgowej. nowego systemu. Narządy zmysłów również przechodzą modyfikacje w tych miesiącach. po kilku miesiącach.pl .192 Interludium 1 szczególnie gwałtowne są neurologiczne.pdffactorv. wyraźny transfer intermodalny. kiedy to (1) dziecko tworzy silne centralne przywiązanie. Można zauważyć rozwój głębi widzenia. Dziecko nadal rozwija się. (2) zaczyna przemieszczać się niezależnie (aczkolwiek na początku powoli i nieporadnie). po którym. obserwujemy swego rodzaju stan względnej równowagi — równowagi zakłóconej zespołem zmian pojawiających się około siódmego lub dziewiątego miesiąca. pojawiają się lęk przed rozdzieleniem i lęk przed nieznajomymi. uczy się chodzić. Pomijając wszystkie zabiegi udoskonalające działanie organizmu. że ludzie i przedmioty nie znikają. zaczyna rozumieć. mimo że znajdują się poza zasięgiem wzroku. ugruntowuje podstawowe przywiązanie. (3) komunikacja pomiędzy rodzicami a dzieckiem w poważnym stopniu ulega zmianom. nowej konsolidacji. Trwa to PDF stworzony przez wersję demonstracyjną pdfFactory Pro www. gdyż zaczyna ono używać znaczących gestów i rozumieć pojedyncze słowa. Te zmiany nadają nowy kształt systemowi wzajemnego oddziaływania na siebie rodziców i dziecka. (4) wstępuje ono na wyższy poziom stałości przedmiotu. wymagając jednocześnie ustalenia kolejnego stanu równowagi. rozpoczyna się rozpoznawanie układów dźwiękowych i wizualnych. korzystając z tego zestawu umiejętności — uczy się wymawiać kilka słów. które są odpowiedzialne za ruch i zdolności postrzegania.

W okresie niemowlęcym najważniejszy jest zaprogramowany przyrost dendrytów i synaps.. jak ważny jest ten wrodzony program. że jego działanie ma moc sprawczą itd. percepcyjny i poznawczy w tych pierwszych miesiącach. Rozumienie przez niego stałości przedmiotu. 1982). Seymour Epstein (1991) uważa. że otoczenie nie jest ważne. od „przewidywalnego" otoczenia (Greenough i in. co robi niemowlę. Następnym razem tak oczywiste skutki tego procesu zobaczymy tylko w okresie dojrzewania i później w okresie starości. na przykład. bezpiecznie przywiązane maluchy potrafią się dłużej bawić i szybciej rozumieją pojęcie przedmiotu (np. Zakłada również. kostnym i mięśniowym pozwalają na coraz szersze poszukiwania. by zauważyć. Jednak przywiązanie nie rozwija się swoim samodzielnym torem. ruchowy 1 poznawczy jest u nich wszystkich niemalże jednakowy. 1987). Jednak niezrażona tym postaram się przedstawić cztery procesy. kiedy język dziecka i rozwój poznawczy dokonują następnego ogromnego osiągnięcia — zespołu zmian. które mogą stymulować ich szybszy rozwój poznawczy (i neurologiczny). że dojrzewanie fizjologiczne i samodzielne poszukiwania pozostają w subtelnym związku. by móc pełniej kontrolować organizm. w sposób nieunikniony. s. Jego powstawanie łączy się zarówno ze zmianami związanymi z dojrzewaniem. których doświadczają dzieci. co z kolei wpływa na zdolności percepcyjne i poznawcze dziecka. jakby zapętlonych. 0 których będę mówiła w następnych rozdziałach. Kermoian. musi umieć lokalizować przedmioty tylko w stosunku do własnego ciała. Dziecięce poszukiwania. Taka zależność jest możliwa. by zwracać uwagę na wyrazy akcentowane w języku. Na przykład. badając świat wokół siebie. nie jest niczym innym jak tylko początkiem tworzenia przez nie „teorii rzeczywistości". by stymulować wzrost fizyczny. 1994). zaczyna lokalizować je w odniesieniu do konkretnych punktów orientacyjnych (Bertenthal. zmiana zachowania obserwowana w drugim miesiącu jest spowodowana przez takie programowe zmiany jak na przykład to. by odróżnić twarz matki od twarzy kogoś innego. Pierwsza i najbardziej oczywista z przyczyn. John Flavell ujmuje to następująco: „W jaki sposób dziecko mogłoby uporczywie poszukiwać drugiej osoby. Możemy również uznać przywiązanie za podkategorię szerszego procesu. Lecz w tej dziedzinie jakość przeżyć. Rodzi się ono od razu gotowe do poszukiwań i uczenia się na podstawie własnych doświadczeń. gdyby nadal było niezdolne do stworzenia jej mentalnej reprezentacji podczas jej nieobecności?" (1985. Możemy również odwrócić tę hipotezę. ponieważ dzieci. Ponieważ takie środowisko dostępne jest właściwie wszystkim dzieciom. twierdząc. mają komfort wyruszania z bezpiecznej bazy. Lecz nieprawdą jest to. przedstawienie krótkiej listy przyczyn. Na przykład. że synapsy w korze mózgowej są na tyle rozwinięte. Mają zatem bogatszy i bardziej zróżnicowany zbiór doświadczeń. oczywiście. którą jest konkretna osoba. Drugim podstawowym procesem są odkrycia dokonywane samodzielnie przez dziecko. Wygląda na to. Campos. Przywiązanie. Mózg może być zaprogramowany do stworzenia określonych połączeń synaptycznych. które moim zdaniem kształtują struktury przedstawione w podsumowującej ten okres tabeli.. 135). Fizyczne dojrzewanie. gdy potrafi pełzać. może być koniecznym warunkiem wstępnym do powstania podstawowego przywiązania. Ta zmiana z kolei prawdopodobnie przyczynia się do rosnącego pojmowania swojej osoby jako przedmiotu w przestrzeni. będzie ogromnym uproszczeniem. jak i samodzielnymi wysiłkami poszukiwawczymi dziecka. rozwój percepcyjny. choć w niewielkim stopniu. Wewnętrzne modele operacyjne. a te ponownie kształtują architekturę mózgu. że Bowlby miał rację co do wrodzonej gotowości wszystkich dzieci do tworzenia przywiązania. Jestem przekonana. Pomijając to. Bates i in. Trzeci ważny proces to. Różne środowiska są „wystarczająco dobre". zmiany zależą również. ma większe znaczenie niż dla innych aspektów rozwoju. ogromną liczbą dowodów na to. na przykład. a przynajmniej wpłynąć na rozwój poznawczy dziecka. Zanim dziecko będzie potrafiło się niezależnie przemieszczać. że proces powstawania wyraźnego przywiązania może spowodować. 193 Główne procesy Czym są spowodowane te wszystkie zmiany? Oczywiście. że taka teoria składa się przynajmniej z czterech elementów: . relacje pomiędzy dziećmi a ich opiekunami. W trakcie kilku pierwszych miesięcy życia zegar biologiczny tyka naprawdę bardzo donośnie.Podsumowanie: rozwój w wieku niemowlęcym do około osiemnastego lub dwudziestego miesiąca życia. że to. wciąż powracających sprzężeń zwrotnych. Dysponujemy. że zdolność pełzania — umiejętność możliwa dzięki licznym zmianom fizycznym wynikającym z dojrzewania — w dużym stopniu zmienia sposób pojmowania świata. lecz proces ten uruchamiany jest dopiero przez konkretne doświadczenia. ale mimo to musi najpierw nauczyć się jeszcze specyficznego łączenia informacji odbieranych przez wzrok i słuch. mianowicie powstawania wewnętrznych modeli operacyjnych. Szybkie zmiany w układzie nerwowym. Lecz do tworzenia bezpiecznego centralnego przywiązania zakres optymalnych typów otoczenia jest o wiele mniejszy. którego słucha.

jak na przykład związków ołowiu. Jednak nawet w tych przypadkach obserwujemy interakcję pomiędzy naturą a wychowaniem. ■ Przekonanie o wartości lub braku wartości własnego „ja". bo na lepszą rodziców po prostu nie stać. aktywnych i wrażliwych dorosłych. kiedy wymaga się od niego współdziałania z innymi dziećmi. Oczywiście status ekonomiczny rodziców może w różnoraki sposób wpływać na życiowe doświadczenia ich potomstwa. Choć już o tym mówiłam. dzieci rodziców. że tor rozwoju niemowlęcia ulegnie odkształceniu. 1987. Ladd. 1983. 1993). Przytoczę tylko dwa przykłady. Innym przykładem. że do pewnego momentu świat jest sensowny — przewidywalny i można nad nim zapanować. Przypomnijmy sobie z rozdziału 3. jak również głębokiej lub długotrwałej depresji rodziców. i na dodatek jest często przenoszone z jednej placówki do drugiej. lecz rodzina jest częścią większego systemu ekonomicznego. Z drugiej strony PDF stworzony przez wersję demonstracyjną pdfFactory Pro www. którzy mają dostęp do odpowiedniego wsparcia emocjonalnego i fizycznego — od siebie nawzajem lub od przyjaciół i rodziny — potrafią cieplej. Specyficzne otoczenie rodzinne. jak twierdzi Epstein i inni (np. to jest to zwykle instytucja o słabym poziomie. Ich dzieci częściej bywają narażone na działanie środowiskowych toksyn. w których dochodzi do poważnych zaniedbań lub nadużyć. Dopiero w wieku od około sześciu do siedmiu lat dziecko ma poczucie swoich wszystkich walorów — cechę.. którzy do niego mówią i reagują na jego wskazówki (Bradley i in. które posiada rozmaite obiekty stające się dla dziecka przedmiotem badań. Skutki nie ujawniają się natychmiastowo. Epstein sugeruje. również może zniekształcić jego tor rozwoju. spowodowane albo anomaliami genetycznymi. Jeśli takie dziecko w ogóle jest oddawane do ośrodka opieki dziennej. niemowlęta ze środowisk ubogich niewiele różnią się od niemowląt w rodzinach żyjących dostatnio. Ogólnie rzecz biorąc. chorobami dziedzicznymi. oraz kochających. Zalicza się do nich sytuacje. jest wpływ oferowanego rodzicom wsparcia społecznego na rozwój ich dzieci. rzadziej mają zapewnioną regularną opiekę lekarską. w którym dziecko jest wychowywane. częściej ich jadłospis jest nieadekwatny pod względem odżywczym do ich potrzeb. Taylor. Konsekwencje tych różnic widzimy w późniejszych etapach rozwoju. Uszkodzenia organiczne. Niemniej jednak niektóre czynniki mogą sprawić. Oczywiście. podstawowego rozwoju dziecka. stwarzające przynajmniej trochę okazji do samodzielnej eksploracji. 1993). motywację i chęć poszukiwania. albo działaniem teratogenów w życiu płodowym. że ludzie mogą zachęcać do przebywania z nimi lub odstraszać.pl . szczególnie w przeżyciach związanych z opiekunami i innymi osobami. 1991). Bretherton.. gdy stają przed dzieckiem wyzwania okresu szkolnego. Korzenie tej teorii. osiągają wyższe poziomy edukacji niż dzieci Czynniki mające wpływ na podstawowe procesy Te cztery podstawowe procesy są w zasadzie nienaruszalne (Masten i in. Z jednej strony widzimy korzystne wpływy odpowiedniego środowiska. 1989). Pomiędzy tymi skrajnymi przykładami istnieje wiele wariantów urozmaicenia. 1990). lecz właściwie wszyscy się zgodzą. społecznego i kulturalnego. którzy mogą liczyć na pomoc przyjaciół. Ubogim rodzinom trudniej stworzyć bezpieczne i stabilne otoczenie.. chaotyczny i nieposkromiony. lub wręcz przeciwnie. Nietrudno wyobrazić sobie potencjalne czynniki jako wszelkiego rodzaju fizyczne uszkodzenia organizmu. łącznie ze szczepieniami. Środowisko rodzinne. co ma bezpośredni i pośredni wpływ na dziecko. Wpływ rodziny. trzech i czterech lat. ■ Przekonanie o tym. Nie wszyscy psycholodzy zgodziliby się z zakresem „teorii rzeczywistości". Rodzice. Na przykład.pdffactorv. że długotrwałe skutki takich uszkodzeń mogą być mniej lub bardziej uciążliwe. kapryśny. drugi relacji z innymi ludźmi (przywiązania). że przekonania zrodzone w tym okresie są prawdopodobnie najbardziej fundamentalne. Natomiast różnice zaczyna się dostrzegać w wieku dwóch. a przez to najbardziej trwałe i odporne na zmiany w latach późniejszych.■ Przekonanie. w jakim dziecko wzrasta. że świat do pewnego stopnia wiąże się z przyjemnością lub z cierpieniem. lub wstrząsu i stresu w życiu rodzinnym. tkwią w doświadczeniach z okresu niemowlęctwa. z których wszystkie mają przynajmniej minimalny wpływ na strukturę dziecięcego przywiązania. że nie mieszczą się w kategorii „wystarczająco dobrych" i przez to nie mogą wspomagać 194 Interludium 1 ■ Przekonanie. 1990). bardziej konsekwentnie i w sposób bardziej opanowany reagować na potrzeby dzieci (Crnic i in. że niemowlę zaczyna tworzyć przynajmniej dwa znaczące modele wewnętrzne — jeden własnego „ja". różnice między nim a dziećmi z rodzin zamożniejszych są duże. który dotyczy wszystkich klas społecznych. którą zwykle nazywamy poczuciem własnej wartości (Harter. Z nich dwóch model przywiązania jest właściwie rozwinięty już od około osiemnastego do dwudziestego czwartego miesiąca. i ofiarowanego przez nie wsparcia. Flickinger. model „ja" jest wielokrotnie udoskonalany w latach późniejszych. w zależności od urozmaicenia środowiska. Hsu. niektóre środowiska mogą być tak ubogie. gotowości reagowania i miłości. powtórzę jeszcze raz: dziecko osadzone jest w rodzinie. Casten. A ich dzieci z kolei pod wieloma względami lepiej wypadają w badaniach (Melson.

Jacobson i Frye (1991) losowo przypisali 46 ubogich kobiet do grupy kontrolnej i do eksperymentalnej grupy wsparcia. że jego struktura u dzieci matek uczęszczających na spotkania grupy była bardziej bezpieczna niż u dzieci matek. takich jak utrata pracy. że posiadają one więcej zdolności. trudne pod względem temperamentu lub upośledzone niemowlę. może posłużyć jako przykład. dzieci w wieku przedszkolnym czynią jeszcze większe postępy we wszystkich aspektach rozwoju. trudno się oprzeć wrażeniu. gdy matce brakowało odpowiedniego wsparcia społecznego. Jak zobaczymy w następnych dwóch rozdziałach. jak wiele potrafią. Takie „buforujące" działanie wsparcia społecznego można również przedstawić eksperymentalnie. by nie dać się zwieść naszym zachwytom nad tym. Gdy Jacobson i Frye ocenili przywiązanie po 14 miesiącach. Rodzą się z o wiele większą liczbą umiejętności i o wiele większą liczbą gotowych szablonów pomagających im radzić sobie ze swoimi przeżyciami. Gdy matki odczuwały możliwość skorzystania ze wsparcia. trudne okresy pod względem finansowym. Badanie Susan Crockenberg (1981). Jednak nie są one sześciolatkami i musimy uważać. Słówko zakończenia. Czytając te wszystkie doniesienia ze współczesnych badań nad niemowlętami. dzieci o podobnym usposobieniu były przywiązane bezpiecznie. urodzenie dziecka przez młodocianą matkę. którzy takiej pomocy nie otrzymują (Hofferth. niż moglibyśmy sobie wyobrazić. Boisjoly. 1995). w ramach której brały udział w spotkaniach rozpoczętych jeszcze w okresie ciąży i trwających również przez pierwszy rok życia dziecka. rozwód lub chociażby przemęczenie. którym nie udzielono takiej dodatkowej pomocy. że przywiązanie drażliwego dziecka do matki ma strukturę pozabezpieczną tylko wtedy. która odkryła. Duncan. okazało się. 195 .Podsumowanie: rozwój w wieku niemowlęcym tych. Wpływ wsparcia społecznego na rodziców jest szczególnie widoczny we wszelkiego rodzaju sytuacjach stresowych.