You are on page 1of 40

SUALTI AKUSTİĞİ

:
GİRİŞ
Hazırlayan: SEMUEL FRANKO
skfranko et gmail.com

İÇİNDEKİLER

Sayfa

1

GİRİŞ: .......................................................................................................................................................... 1

2

SESLE İLGİLİ TEMEL BİLGİLER......................................................................................................... 1
2.1
2.2
2.3
2.4
2.5
2.6
2.7

3

SU ALTI ORTAMI ..................................................................................................................................... 5
3.1
3.1.1
3.1.2
3.1.3
3.2
3.3
3.3.1
3.3.2
3.3.3
3.4
3.5
3.5.1
3.6

4

SES NEDİR ............................................................................................................................................ 1
SESİN YAYILMASI ................................................................................................................................. 1
SESLE İLGİLİ TEMEL TERİMLER ............................................................................................................ 1
SES ÇEŞİTLERİ ...................................................................................................................................... 3
YANSIMA (REFLECTİON)....................................................................................................................... 3
BÜKÜLME (REFRACTİON) ..................................................................................................................... 3
SNELL KANUNU .................................................................................................................................... 4

SES HIZINI ETKİLEYEN FAKTÖRLER...................................................................................................... 5
Tuzluluk........................................................................................................................................... 5
Basınç.............................................................................................................................................. 5
Sıcaklık ............................................................................................................................................ 5
SES HIZININ FORMÜLÜ ......................................................................................................................... 6
SU ALTINDAKİ KATMANLAR ................................................................................................................ 7
Karışım tabakası (Mixed layer)....................................................................................................... 7
Ana termoklin (Main thermocline) .................................................................................................. 8
Derin tabaka (Deep layer) .............................................................................................................. 8
SES HIZI ÖLÇÜMÜ............................................................................................................................... 11
SESİN YAYILMASI ............................................................................................................................... 12
Sıcaklık gradyanı........................................................................................................................... 12
GÖLGE BÖLGESİ (SHADOW ZONE)...................................................................................................... 13

İLETİM KAYBI (TRANSMISSION LOSS).......................................................................................... 14
4.1
SESİN DAĞILMASI (SPREADİNG) ......................................................................................................... 14
4.1.1
Küresel dağılma (Spherical spreading)......................................................................................... 15
4.1.2
Silindirik dağılma (Cylindrical spreading) ................................................................................... 15
4.2
SESİN ZAYIFLAMASI (ATTENUATİON)................................................................................................. 15
4.2.1
Emilme kaybı (Absorption loss) .................................................................................................... 15
4.2.2
Saçılım ve yankılanma kaybı (Scattering and reverberation) ....................................................... 16
4.3
TOPLAM YAYILMA KAYBI (TOTAL TRANSMİSSİON LOSS) .................................................................. 19

5

SESİN YAYILMA YOLLARI ................................................................................................................. 19
5.1
5.2
5.3
5.4
5.5
5.5.1
5.5.2

6

DİREKT YAYILMA (DİRECT PATH PROPAGATİON) .............................................................................. 20
SATIH KANALI (SURFACE DUCT PROPAGATİON) ................................................................................ 20
DİP SIÇRAMASI (BOTTOM BOUNCE) ................................................................................................... 21
TOPLANMA BÖLGESİ (CONVERGENCE ZONE) ..................................................................................... 22
SES KANALLARI (SOUND CHANNEL) .................................................................................................. 23
Sığ ses kanalı (Shallow sound channel) ........................................................................................ 24
Derin ses kanalı (Deep sound channel)......................................................................................... 24

GÜRÜLTÜ VE ÇEŞİTLERİ (NOISE).................................................................................................... 26
6.1

KENDİ GÜRÜLTÜMÜZ (SELF NOİSE) .................................................................................................... 27

ii

6.1.1
Makine gürültüsü (Machinery Noise)............................................................................................ 27
6.1.2
Pervane gürültüsü (Propeller noise)............................................................................................. 28
6.1.3
Hidrodinamik gürültü.................................................................................................................... 29
6.2
ÇEVRE GÜRÜLTÜSÜ (AMBİENT NOİSE)................................................................................................ 30
7

SU ALTI AKUSTİĞİ UYGULAMALARI.............................................................................................. 31
7.1
SONAR ................................................................................................................................................ 31
7.1.1
Sonar denklemleri ......................................................................................................................... 32
7.1.2
Sonar denklemi parametreleri....................................................................................................... 32
7.1.3
Aktif sonar denklemleri ................................................................................................................. 33
7.1.4
Pasif sonar denklemleri................................................................................................................. 34
7.2
SONOBOY............................................................................................................................................ 34

8

KAYNAKLAR........................................................................................................................................... 36

iii

ŞEKİL VE TABLO LİSTESİ
Sayfa
ŞEKİL 2-1 : DEVİR, GENLİK VE DALGA BOYUNUN GÖSTERİMİ .................................................................................. 2
ŞEKİL 2-2 : SESİN YANSIMASI.................................................................................................................................. 3
ŞEKİL 2-3 : SESİN BÜKÜLMESİ ................................................................................................................................. 4
ŞEKİL 2-4 : SNELL KANUNUNUN TEK VE ÇOK KATMANA UYGULANIŞI..................................................................... 4
ŞEKİL 3-1 : BASINÇ, TUZLULUK, SICAKLIK VE SES HIZININ JENERİK DEĞİŞİMİ ......................................................... 6
ŞEKİL 3-2 : SU ALTINDAKİ KATMANLAR ................................................................................................................. 7
ŞEKİL 3-3 : JENERİK SES HIZI PROFİLİ VE KATMANLAR ............................................................................................ 9
ŞEKİL 3-4 : 30.50º BATI BOYLAMINDAKİ SES HIZI PROFİLİ....................................................................................... 9
ŞEKİL 3-5 : DERİN SES KANALI DERİNLİĞİ (M) HARİTASI ....................................................................................... 10
ŞEKİL 3-6 : SIĞ SULAR İÇİN JENERİK YAZ-KIŞ MEVSİMİ SES HIZI PROFİLİ ............................................................... 10
ŞEKİL 3-7 : 50 M DERİNLİKTEKİ YILLIK ORTALAMA SES HIZI, EGE DENİZİ ............................................................. 11
ŞEKİL 3-8 : BATİTERMOGRAF İLE SES HIZI ÖLÇÜMÜ ............................................................................................. 11
ŞEKİL 3-9 : İZOTERMAL SICAKLIK GRADYANINDA YAYILIM .................................................................................. 12
ŞEKİL 3-10 : NEGATİF SICAKLIK-HIZ GRADYANINDA YAYILIM .............................................................................. 13
ŞEKİL 3-11 : POZİTİF SICAKLIK-HIZ GRADYANINDA YAYILIM ................................................................................ 13
ŞEKİL 3-12 : JENERİK SES HIZI VE GÖLGE BÖLGESİ PROFİLİ ................................................................................... 14
ŞEKİL 4-1 : KÜRESEL VE SİLİNDİRİK YAYILMA ...................................................................................................... 15
ŞEKİL 4-2 : SAÇILIM/YANKILANMAYA NEDEN OLAN ETMENLER ........................................................................... 17
ŞEKİL 4-3 : YÜZEY SAÇILIMI/YANKILANMASI ....................................................................................................... 17
ŞEKİL 4-4 : HACİM SAÇILIMI/YANKILANMASI ....................................................................................................... 18
ŞEKİL 4-5 : DİP SAÇILIMI/YANKILANMASI ............................................................................................................. 18
ŞEKİL 4-6 : TOPLAM YAYILMA KAYBININ FREKANS VE MENZİLE BAĞLI DEĞİŞİMİ ................................................. 19
ŞEKİL 5-1 : SESİN DİREKT YAYILMASI ................................................................................................................... 20
ŞEKİL 5-2 : SESİN SATIH KANALINDA YAYILMASI ................................................................................................. 21
ŞEKİL 5-3 : DİP SIÇRAMASI ŞEKLİNDE YAYILMA ................................................................................................... 22
ŞEKİL 5-4 : TOPLANMA BÖLGESİ TİPİNDE YAYILIM ............................................................................................... 23
ŞEKİL 5-5 : SES KANALI İLE İLGİLİ TEMEL DEĞERLER ............................................................................................ 24
ŞEKİL 5-6 : SIĞ SES KANALININ GÖSTERİMİ ........................................................................................................... 24
ŞEKİL 5-7 : DERİN SES KANALI .............................................................................................................................. 25
ŞEKİL 5-8 : SES YAYILIM TİPLERİNİN AYRI AYRI GÖSTERİMİ ................................................................................. 25
ŞEKİL 5-9 : SES YAYILIM TİPLERİNİN BİRLİKTE GÖSTERİMİ ................................................................................... 26
ŞEKİL 6-1: KENDİ GÜRÜLTÜMÜZE NEDEN OLAN ETMENLER ................................................................................... 27
ŞEKİL 6-2: BİR GEMİNİN MAKİNE DAİRESİNDEN GÖRÜNÜM .................................................................................... 28
ŞEKİL 6-3- ÖRNEK BİR GEMİ PERVANESİ ................................................................................................................ 29
ŞEKİL 6-4- KAVİTASYON VE KABARCIK OLUŞUMU ................................................................................................ 29
ŞEKİL 6-5 : LAMİNER VE TÜRBÜLANSLI AKIŞ ........................................................................................................ 29
ŞEKİL 6-6 : ÇEVRE GÜRÜLTÜSÜ HESAPLAMA EĞRİLERİ ......................................................................................... 31
ŞEKİL 7-1 : AKTİF SONAR DİNLEMESİ .................................................................................................................... 34
ŞEKİL 7-2 : PASİF SONAR DİNLEMESİ ..................................................................................................................... 34
ŞEKİL 7-3: A,G VE F TİPİ SONOBOYLAR ................................................................................................................. 35
TABLO 3-1 : ÇEŞİTLİ SES HIZI FORMÜLLERİNİN ARALIK VE PARAMETRELERİ

iv

6

1

GİRİŞ:

Su altı akustiği, deniz yatağı ve su altında ses dalgalarının doğrusal ve doğrusal olmayan
yayılımını, saçılımı ve etkileşimini inceleyen ve buna dayalı pratik uygulama alanları
geliştiren bir bilim dalıdır. Bu raporda sualtı akustiğinin temel kavramlarından bahsedilecek
ve uygulamalarından örnekler verilecektir.
Elektromanyetik dalgaların aksine ses dalgaları okyanusta uzun mesafeleri kat edebilir. Hava
ve vakum ortamlarının aksine, okyanusta radar yerine sonar, radyo yerine akustik iletişim,
mikrodalga/ optik görüntüleme veya x-ray yerine akustik görüntüleme ve tomografi
kullanılmaktadır.

2
2.1

SESLE İLGİLİ TEMEL BİLGİLER
Ses Nedir

Herhangi bir kaynakta oluşan titreşimin ortamda ilerleyerek alıcı tarafından algılanması ile
ses meydana gelir. Kaynaktan çıkan titreşimlerin işitebilmesi için sesin yayılabileceği bir
ortam ve bir alıcı gereklidir.

2.2

Sesin Yayılması

Ses ileri geri süratle titreşerek etrafındaki ortamı karıştıran bir kaynaktan yayılır. Örneğin bir
geminin pervanesi, bir aktif sonar transdüseri, bir hoparlör. Kaynaktan yayılan ses enerjisi
onu nakleden bir ortamdan geçer. Gaz, sıvı veya katı olan ortamdan geçen ses dalgaları,
içinden geçtikleri ortamın moleküllerini hareket ettirerek yayılır. Kaynaktan yayılan ses daha
sonra alıcıya gelir. Örneğin: insan kulağı. Ses enerjisinin transferi, bir masa üzerinde duran
domino taşlarının devrilmesiyle birbirlerini etkileyerek hareket eden bir olaylar zincirine
benzer.

2.3

Sesle İlgili Temel Terimler

Devir: Bir genişleme olayının tamamıdır.
Frekans: Sesin bir ortamdan geçerken saniyedeki titreşim sayısıdır.
1

Birimi Hertzdir. f =

1
periyot

Periyot: Tam bir devirin gerçekleşmesi için gereken birim zaman
Birimi saniyedir. T =

1
frekans

Dalga boyu: Art arda gelen iki tepe noktası arasındaki mesafedir λ =

hız
frekans

Genlik: Dalganın dikey hareketinin yarısıdır.

Şekil 2-1 : Devir, genlik ve dalga boyunun gösterimi

Ses Şiddeti (I): Şiddet, ses dalgalarının taşıdıkları enerjiye bağlı olarak birim alan
uyguladıkları akustik güçtür. Sesin şiddeti, ses kaynağına olan uzaklığın karesi ile ters
orantılıdır. I =

Ses gücü ⎡ W ⎤
Alan ⎢⎣ m 2 ⎥⎦

Ses Basınç Düzeyi ve Ses Şiddeti Düzeyi: İlgili değerin referans değerlere bölünmesiyle
bulunur.
Ses Basınç Düzeyi ( SPL ) = 20 log

P
Pref

Ses Şiddeti Düzeyi ( SIL ) = 10 log

I
I ref

( dB )
( dB)

Pref : Hava için: 20 μPa, Su için 1 μPa
I ref : 1*10-12 W/m2
Desibel (dB): İnsan kulağı çok düşük ve çok yüksek şiddette sesleri duyabilme yeteneğine
sahiptir. İnsan kulağının algılayabileceği en düşük ses şiddeti, ‘eşik şiddet’ olarak bilinir.
Kulağa zarar vermeden işitilebilen en yüksek sesin şiddeti ise, eşik şiddetinin yaklaşık 1

2

milyon katı kadardır. İnsan kulağının şiddet algı aralığı bu kadar geniş olduğundan, şiddet
ölçümü için kullanılan ölçek de 10'un katları, yani logaritmik olarak düzenlenmiştir. Buna
‘desibel ölçeği’ denmektedir. Sıfır desibel mutlak sessizliği değil; işitilemeyecek kadar düşük
ses şiddetini (ortalama 1.10−12
2.4

W
) gösterir.
m2

Ses Çeşitleri

Frekansı 20 Hz altındaki sesler subsonik,
20-15000 Hz arası sesler sonik,
15000 Hz’den büyük sesler ise süpersoniktir.

2.5

Yansıma (Reflection)

Ses enerjisinin deniz tabanına, yüzeye, bir gemi veya denizaltıya çarparak sıçraması veya
atlaması yansıma olarak adlandırılır. Yansıyan enerji daima eşit açılı yansıma kanununa göre
hareket eder. Ses enerjisi bir cisme hangi açıyla çarparsa cisim tarafından aynı açı ile
yansıtılır.

Şekil 2-2 : Sesin yansıması

2.6

Bükülme (Refraction)

Sıcaklık, basınç ve tuzluluktaki değişim miktarları ses hızının değişiklik göstermesine neden
olur. Bu parametrelerin değişimlerinden dolayı ses ışınları bükülerek yansır. Ses hızındaki
değişim miktarı ses ışınlarının bükülmesine ve ses hızının daha düşük olduğu bölgelere
hareket etmesine neden olur.

3

Şekil 2-3 : Sesin bükülmesi

2.7

Snell Kanunu

Bir ses ışınının kırılma miktarı Snell kanunu ile tespit edilebilir. Ses ışını, ses hızının farklı
olduğu iki tabakanın kesişme noktasına ulaştığında
V1
V2
=
cos A1 cos A2
Formülü kullanılarak ses ışınının değişim yönü ve miktarı hesaplanabilir. Burada V ses hızını,
A ise açıyı ifade etmektedir.

Şekil 2-4 : Snell kanununun tek ve çok katmana uygulanışı

4

3

SU ALTI ORTAMI

Denizaltı savunma harbinde ve oşinografide su altı ortamının yapısının bilinmesi oldukça
önemlidir. Çünkü ortamın yapısındaki değişiklikler sesin kırılma ve yansıma şekil ve
oranlarını değiştirir. Ortamla ilgili en önemli parametre ses hızı profilidir ve bilinmesi
oldukça önemlidir.

3.1

Ses Hızını Etkileyen Faktörler

Sıvı ortam havaya göre daha büyük bir yoğunluğa sahiptir. Ses hızı havada ~330 m/s’dir, suda
ise ~1500 m/s’dir. Su altındaki ses hızı, sıcaklık, tuzluluk ve basıncın bir fonksiyonudur. Bu 3
parametre mevsim, coğrafi yer ve zamana bağlı olarak değişir.

3.1.1

Tuzluluk

Genelde binde 32-38 arasında değişen bir değere sahiptir. Ortalaması 35’tir. (Karadeniz’de
ortalama 18, Marmara’da 22, Ege’de 38+) Tuzluluk derine inildikçe çok fazla değişmez.
Ancak bir tatlı su kaynağı, nehir ağzı, eriyen buzlar veya ağır yağışlar tuzluluk değerini
düşürebilir. Gerçekleşecek bir değişim ses hızını küçük bir oranda değiştirir. Binde birlik bir
artım, ses hızını 1,3 m/san arttırır.
3.1.2

Basınç

Çoğu zaman basınç değişiminin etkisi tuzluluğa göre daha baskındır. Direkt su derinliği ile
bağlantılıdır. Dikey yönde ilerlerken sabit bir şekilde artar ve kolaylıkla hesaplanabilir.
Derinliğin 1 metrelik artışı, basıncın etkisi ile ses hızını 0,017 m/san arttırır. 1000 metreden
sonra en etkin parametredir.
3.1.3

Sıcaklık

Ses hızına en çok etki eden faktördür. Çoğunlukla derine indikçe azalır. 1 santigrat derecelik
sıcaklık artışı ses hızının 3 m/san artmasına neden olur. Sıcaklık etkisi 1000 metreye kadar
önemlidir, bunun altında ise neredeyse sabit bir değer alır ve artık basınç değişimin baskın
etkisi görülmeye başlanır.

5

Şekil 3-1 : Basınç, tuzluluk, sıcaklık ve ses hızının jenerik değişimi

3.2

Ses Hızının Formülü

Literatürde ampirik olarak ses hızının hesaplanmasını sağlayan pek çok formül mevcuttur. En
basit formül (Medwin, 1975) 6 terim içerirken, en karmaşık formül ise (Wilson, 1960) 23
terim içermektedir. Her formülün kendine has sıcaklık, tuzluluk ve derinlik aralığı mevcuttur.
Tablo 3-1 : Çeşitli ses hızı formüllerinin aralık ve parametreleri

Referans

Sıcaklık

Tuzluluk

aralığı (°C) aralığı

Basınç/Derinlik

Standart Terim sayısı

aralığı

hata

(ppt)

(m/s)

Wilson (1960)

-4-30

0-37

1-1000 kg/cm2

0.30

23 terim

Leroy {1969}

-2-34

20-42

0-8000 m

0.2

13 terim

0.10

12 terim

Frye and Pugh (1971) -3-30

33.1-36.6 1,033-984,3 kg/cm2

Del Grosso( 1974)

0-35

29-43

0-1000 kg/cm2

0.05

19 terim

Medwin (1975)

0-35

0-45

0-1000 m

~0.2

6 terim (basit formül!)

Millero 0-40

5-40

0-1000 bar

0.19

15

Chen

and

(1977)

terim

(düşük

ve

yüksek

basınç
sıcaklıkta

düzeltme

gerektirir

(Millero

and Li, 1994)]
Loven(1978)

0-30

30-37

0-10.000 dbar

0.063

13 terim

Coppens(1981)

-2-35

0-42

0-4000 m

0.1

8 terim

Mackenzie (1981}

-2-30

25-40

0-8000 m

0.07

9 terim

6

Diğerleriyle karşılaştırıldığında en uygun gözüken Mackenzie’nin (1981) formülü şöyledir:
C ( D,S, T ) = 1448.96 + 4.591T - 5.304 x 10-2 T 2 + 2.374 x 10-4T 3 + 1.340 (S-35) + 1.630 x 10 D
-2

+ 1.675 x 10-7 D 2 - 1.025 x 10-2 T(S - 35) - 7.139 x 10-13TD3
Formülde T santigrat cinsinden sıcaklığı, S binde bir cinsinden tuzluluğu, D ise metre
cinsinden derinliği ifade etmektedir. Yukarıdaki formül kullanılarak ses hızını hesaplamak
için aşağıdaki blok kullanılabilir:

3.3

Sıcaklık (c)

Tuzluluk (ppt)

Derinlik (m)

Ses hızı (m/s)

15

22

30

1491,76012546

Su Altındaki Katmanlar

Şekil 3-2 görülebileceği gibi okyanus üç ana katmandan oluşur. Karışım tabakası, Ana

termoklin ve Derin tabaka. Üç katmanlı tabaka, yoğunluğa bağlı bir konseptin ürünüdür.
(DSH’ın (Deniz Altı Savunma Harbi) ilgi alanı daha çok okyanustaki ses hızı gradyanlarıdır.)

Şekil 3-2 : Su altındaki katmanlar

3.3.1

Karışım tabakası (Mixed layer)

Karışım tabakası diğer bölgelere göre daha sıcak ve izotermal bir su kütlesinin bulunduğu
katmandır. Bu katmanın karışık olmasını birincil olarak rüzgar ve buna bağlı olarak dalga

7

hareketleri sağlar. Bu tabakanın bitiş noktası karışım tabakası derinliği olarak adlandırılır.
Orta-enlemlerde karışım tabakasının derinliği 1500 feete kadar çıkabilir. Ekvatora yakın
enlemlerde radyasyon yoluyla ısınma daha yüksek olsa da, deniz durumu ve buna bağlı olarak
da dalga hareketinin daha az olması nedeniyle bu tabaka daha sığdır. Karışım tabakası,
mevsimsel ve günlük hava ve deniz sıcaklığı değişimlerinden en fazla etkilenendir. Çünkü
yüzey dalgaları, radyasyonel ısınma/soğumaya maruz kalan tek tabakadır. Tabaka boyunca
sıcaklık sabittir. Basınç nedeniyle ses hızı küçük açılı bir pozitif gradyana sahiptir.

3.3.2

Ana termoklin (Main thermocline)

Okyanusta ana termoklinin başlangıç noktası karışım tabakası derinliğidir. 1000-1500 feet
kadar derinliğe sahiptir. Bu tabakada su sıcaklığı büyük bir düşüşe maruz kalır. Bunun
sonucunda da negatif bir sıcaklık gradyanı oluşur.

3.3.3

Derin tabaka (Deep layer)

Derin tabaka suyun en alt ve en soğuk tabakasıdır. Orta-enlemlerde ~3000 feetin altındadır.
Su sıcaklığı neredeyse sabittir. Bu tabakada ses hızının değişimi büyük oranda basınç farkı
nedeniyledir. Genelde derin tabakada, derinlik arttıkça ses hızı artar.

Not: Termoklin ile Derin tabaka arasında, Ses kanalı adı verilen, ses hızının minimum olduğu
bir derinlik/tabaka vardır. Bu tabaka boyunca düşük frekanslı ses dalgaları binlerce kilometre
boyunca dağılmadan ilerleyebilir. Ancak kutuplarda su sıcaklığının minimum olduğu bölge
yüzey olduğu için, en düşük ses hızı yüzeydedir.

8

Şekil 3-3 : Jenerik ses hızı profili ve katmanlar

Şekil 3-4’de Kuzey ve Güney Atlantik okyanusundaki ses hızı profili görülmektedir. 30.50

derece batı boylamı esas alınarak yapılan ölçümlerin sonucunda oluşturulan grafikteki kesikli
noktalar “Derin ses kanalı”nı göstermektedir. Dikkat edileceği üzere derin ses kanalı
kutuplarda sığlaşmaktadır. Ses hızı etkisinin yanında, okyanus yutucudur ve akustik frekansın
artmasıyla birlikte ses sinyalinin zayıflamasına neden olur. Kıta sahanlığında kalan ve sığ
bölgelerde suyun derinliği az olduğu için numaralı formüldeki derinlik katsayısı pek önem
taşımaz.

Şekil 3-4 : 30.50º Batı boylamındaki ses hızı profili

9

Şekil 3-5 : Derin ses kanalı derinliği (m) haritası

Şekil 3-6’da görüldüğü gibi Kış mevsiminde ses hızı profilinde büyük değişmeler olmaz.

Oysa yaz aylarında yüzey sıcaklığının yüksek olması nedeniyle ses hızı daha büyük değerler
alır.

Şekil 3-6 : Sığ sular için jenerik yaz-kış mevsimi ses hızı profili

10

Şekil 3-7 : 50 m derinlikteki yıllık ortalama ses hızı, Ege Denizi

3.4

Ses Hızı Ölçümü

Ampirik hesaplamaların yanında direkt ölçüm için Batitermograflar ve Ses Hız Ölçerleri
kullanılır.
Batitermograflar, sonoboy benzeri cihazlardır. Genelde gemilerden yapılan ölçümlerde
kullanılır. 1000-1500 metre derinliğe kadar her 1,5-5 metrede bir sensörü ile -2 ile 35
santigrat derece arasındaki suyun sıcaklığını ölçer. Derinlik bilgisine de sahip olduğumuz
için, bu ölçüm sonuçları ampirik formüllere konarak hız profili elde edilir.
İkinci ölçüm cihazı olan hız ölçerleri ise daha hassas ölçüm sonucu verirler. Çünkü hızın
direkt ölçülmesini sağlarlar.

Şekil 3-8 : Batitermograf ile ses hızı ölçümü

Not : Ses hızı 1420–1560 m/s arasında değişse de, hesaplama kolaylığı için (aksine bir şey
söylenmediği sürece) standart değer olan 1500 m/s kullanılır.

11

3.5

Sesin Yayılması

Ses dalgalarının kaynaktan çıktıktan sonra gittiği yola yayılım yolu denir. Su altında sesin
yayılım yönü ses hızı gradyanı ile belirlenir. Bu gradyandaki değişimler kırılma ve
yansımalara yol açar ve sesin düz bir dalga halinde hareket etmesini engeller. Bunun
sonucunda hareket yolları ayrılır veya birleşir. Ses tembeldir ve daima en düşük ses hızının
olduğu bölgeye gitmek ister.

3.5.1

Sıcaklık gradyanı

Sıcaklık gradyanı yayılma yollarında en baskın olandır. Üç tipi vardır. İzotermal , negatif
sıcaklık ve pozitif sıcaklık gradyan.

3.5.1.1 İzotermal gradyan

Deniz ortamında derinlik arttıkça sıcaklığın sabit olduğu durumda gerçekleşir. Bu durumda
ses sinyalleri kırılmadan uzun menzillere ulaşabilir.

Şekil 3-9 : İzotermal sıcaklık gradyanında yayılım

3.5.1.2 Negatif gradyan

Derine inildikçe suyun sıcaklığının azalması ile oluşur. Deniz yüzeyinin alt kısmı genelde
negatif gradyana sahiptir. Ses hızının daha düşük olduğu bölgeye gitmek isteyen sinyaller bu
sefer de derin umka doğru kırılırlar. Gradyenin büyüklüğü ses sinyalinin bükülme oranını ve
böylece menzilini de belirler.

12

Şekil 3-10 : Negatif sıcaklık-hız gradyanında yayılım

3.5.1.3 Pozitif gradyan

Derine inildikçe suyun sıcaklığı artması ile oluşur. Daha tembel bir şarta geçmek isteyen ses
sinyalleri sesin hızının daha yavaş olduğu bölgeye gitmek ister. Bu nedenle yüzeye (satha)
doğru kırılırlar. Negatif gradyana göre ses dalgalarının daha uzun menzillere gitmesini sağlar.
Çünkü yüzeyden yansıyan sinyal tekrar dibe doğru devam edecektir.

Şekil 3-11 : Pozitif sıcaklık-hız gradyanında yayılım

3.6

Gölge Bölgesi (Shadow Zone)

Düzensiz kırılma ve yansımalar nedeniyle, kaynaktan yatay olarak belli bir uzaklıktan sonra
ses şiddeti ihmal edilebilir düzeyde olur. Şekil 3-12’te de görülebilen bu bölüme gölge
bölgesi adı verilir. Düşmandan sakınma yapmak isteyen denizaltı gemileri tespit edilmeyi
önlemek için bu bölgede saklanırlar.

13

Şekil 3-12 : Jenerik ses hızı ve gölge bölgesi profili

4

İLETİM KAYBI (TRANSMISSION LOSS)

Kaynaktan çıkan ses alıcıya ulaşana kadar birçok etmene bağlı olarak kayıplara uğrar, dış
etkenlerden etkilenir ve enerjisinin bir bölümünü suda kaybeder.Bu enerji kaybı iletim kaybı
olarak adlandırılır ve sesin gittiği yola ve frekansa bağlıdır. İletim kaybının iki başlıca nedeni
sesin dağılması (spreading) ve zayıflaması (attenuation)’dır. Analitik olarak hesaplanabileceği
gibi PROPLOSS eğrilerinden de okunabilir.

4.1

Sesin Dağılması (Spreading)

Yayılmanın şekline bağlı olarak ses çok geniş bir alana yayılabilir. Sesin hangi ortamlarda
nasıl bir yayılım gösterdiği kesin olarak söylenememekle birlikte, 1000 mt.den daha uzun
mesafelerde “silindirik” yayılım, 1000 mt.den daha kısa mesafelerde “küresel” yayılım
gösterdiği kabul edilir.
İletim kayıpları geometrik bir tesirdir ve sinyal kaynaktan uzaklaştıkça düzenli olarak
zayıflamasını ifade eder. 10 kHz altındaki frekansların iletim kaybı yüksek frekanslara göre
daha fazladır.

14

4.1.1

Küresel dağılma (Spherical spreading)

Genelde derin sularda ve ses kaynağının 1000 metrelik mesafesi içinde meydana gelir. Ses
ışınları kaynaktan üniform olarak her yöne yayılır. Daha uzak mesafelerde kırılma ve yansıma
tesirleri, ses dalgasının daha farklı bir şekilde yayılmasına neden olur. Küresel yayılma
esnasında ses yoğunluğu mesafenin her katı için 6 dB düşer.
R menzil olmak üzere formülü TL ( dB )küresel = 20 log R ’dir.

4.1.2

Silindirik dağılma (Cylindrical spreading)

1000 metreden daha uzak mesafelerde ses dalgaları yatay olarak ilerleme gösterir. Bu yayılma
silindirik olarak adlandırılır. Silindirik yayılma sırasında ses yoğunluğu mesafenin her katı
için 3 dB düşer.
R menzil olmak üzere formülü TL ( dB ) silidirik = 10 log R + 30dB ’dir.

Şekil 4-1 : Küresel ve silindirik yayılma

4.2

Sesin Zayıflaması (Attenuation)

Ses ortam boyunca ilerlerken enerjisinin dağılması, zayıflama olarak adlandırılır. İki çeşittir:
Emilme kaybı ve Saçılma/yankılanma kaybı

4.2.1

Emilme kaybı (Absorption loss)

Sudaki partiküller arasında viskozite mevcuttur. Bu nedenle hareket halinde bulunan ses
enerjisinin bir kısmı sürtünmeden dolayı ısıya dönüşür. Bu durum emilme kaybı olarak
adlandırılır. Emilme miktarı birincil olarak suyun sıcaklığına ve sesin frekansına bağlı olarak
değişir. Frekans arttıkça emilme kaybı artar, sıcaklık yükseldikçe bu kayıp azalır. Ancak
frekans farklılığı en büyük etkiye sahiptir. Düşük frekanslarda (5-40 Hz) ve yüksek
15

frekanslarda (>1000 Hz) emilme kaybı frekansın karesiyle doğru orantılıdır. Orta frekanslarda
ise frekansa ek olarak sıcaklığın da etkisi görülür.
Deneysel çalışmalar sonucunda emilme hesabı için pek çok formül geliştirilmiştir. Literatürde
en çok bilinen formül Thorp’un (1967) 50 kHz altı sesler için geliştirdiği formüldür.
TL ( dB )emilme = α * R ’dir.

⎡ 0.1 f 2
40 f 2 ⎤
α = 1, 0936 ⎢
+

2
4100 + f 2 ⎦
⎣1 + f

α (dB/km) emilme katsayısı, f (kHz) frekans, R ise (metre) menzildir.
4.2.2

Saçılım ve yankılanma kaybı (Scattering and reverberation)

Ses dalgası suda yayılırken akustik enerjinin bir kısmı ortamdaki süreksizlikler nedeniyle
(örneğin: balıklar, hava kabarcıkları, yağ damlacıkları, planktonlar ve suyun alt/üst sınırları)
saçılır. Bunlar içerisinde hava kabarcıkları en dağıtıcı olanlardır. Saçılma sırasında ses sinyali
enerjisinin bir bölümünü kaybeder. Yukarıda bahsedilen maddeler nedeniyle ses yansırken
çevreye dağılan sinyaller saçılım (scattering) yaparlar. Süreksizliklerle etkileşim sonrasında
ses sinyalinin bir kısmı ise alıcıya geri dönerek yankılanma (reverberation) yaparlar.
Aktif sonar aramasında yankılanmanın etkisi büyüktür, ancak pasif aramalarda etkisi
düşüktür. Örneğin gemi aktif sonarıyla arama yaparken ses sinyalinin hedef dışında bir şeye
çarptıktan sonra sonara geri dönmesi yankılanma yaratır. Gürültü olarak adlandırılabilecek bu
olay zaman zaman hedefin maskelenmesine neden olabilir. Yankılanma, televizyon izlerken
ekranda beliren karlanma olarak düşünülebilir.
Saçılım ve yankılanmanın üç çeşidi vardır. Yüzey, hacim ve dip kaynaklı. Üçü de saçıcının
(scatterer)

boyutuna

ve

sesin

frekansına

bağımlıdır.

Yani

sesin

dalga

boyu

saçılma/yankılanma düzeyini belirler. Sesin frekansı arttıkça, dalga boyu azalır ve
süreksizliklerden daha çok etkilenir.

16

Şekil 4-2 : Saçılım/Yankılanmaya neden olan etmenler

4.2.2.1 Yüzey saçılımı/yankılanması (Surface scattering/reverberation)

Sesin su yüzeyine çarpması sonrası meydana gelir. Deniz durumu arttıkça saçılım/yankılanma
da artar. Yüzeyden her sekme için seviye 1-10 dB arası fark oluşturur. Frekans ve dalga boyu
da düzeyini etkiler.

Şekil 4-3 : Yüzey saçılımı/yankılanması

4.2.2.2 Hacim saçılımı/yankılanması (Volume scattering/reverberation)

Su içerisindeki balık, deniz memelileri, hava kabarcıkları ve değişik sıcaklıktaki su kütleleri
gibi yansıtıcılar nedeniyle oluşur. Örneğin yüzme kesesi bulunan canlılar 3.5 kHz’lik
yankılarıyla hacim saçılmasına neden olabilir.Hacim saçılmasının en yoğun olduğu bölge
“derin saçılım tabakası”dır. (Deep scattering layer, DSL) Deniz canlılarının en çok bulunduğu
bu tabakanın derinliği coğrafi mevki ve günün saatine göre değişir. Örneğin deniz canlıları
gündüzleri gündüz derinde iken, geceleri yüze ye daha yakın olurlar.

17

Şekil 4-4 : Hacim saçılımı/yankılanması

4.2.2.3 Dip saçılımı/yankılanması (Bottom scattering/reverberation)

Ses dalgalarının dibe çarpması nedeniyle oluşur. Zira deniz dipleri mükemmel yansıtıcılar
değildir. Saçılma/yankılanma miktarı dip tabiatına ve sesin frekansına bağlıdır. Genelde
yumuşak ve çamurlu dipler (emilme nedeniyle), sert ve pürüzsüz diplere göre daha az
saçılmaya neden olurlar. Her dipten sekme 3—30 dB arası kayba neden olur.

Şekil 4-5 : Dip saçılımı/yankılanması

Saçılım ve yankılanma için denklemlerin oluşturulması mümkündür. Ancak özelikle farklı
okyanus ortamlarında bu özellikler büyük farklılıklara sahip olabilir bu nedenle anomali, A
sembolü ile gösterilir ve ayrıca hesaplanarak denklemlere eklenir.

18

4.3

Toplam Yayılma Kaybı (Total Transmission Loss)

Yayılma, dağılma, emilme ve yansımanın sebep olduğu kayıpların toplamıdır. Bunları
denkleme yerleştirirsek şunu elde ederiz:
Küresel yayılma için (mesafe <1000 m)

TLtoplam = 20 log r + α r + A

Silindirik yayılma için (mesafe >1000 m)

TLtoplam = 10 log(r − 1000) + 30 + α r + A

Şekil 4-6 : Toplam yayılma kaybının frekans ve menzile bağlı değişimi

5

SESİN YAYILMA YOLLARI

Ses enerjisi hareket ederken birçok farklı yol izleyebilir. Örneğin: Direkt yayılma, Satıh
kanalı, Dip sıçraması, Toplanma bölgesi, Ses kanalı.

19

Bir kaynaktan yayılan ses dalgasının kat ettiği yol ve yayılımı okyanusun ortam şartlarına ve
ses hızı profiline bağımlıdır. Su derinliğine, deniz dibi tipine, verici ve alıcının derinliğine
bağlı olarak bir veya birden fazla yayılım yolu oluşabilir. Çeşitli ses gradyanlarına ve
derinliğe göre sesin su altındaki temel yayılım tipleri aşağıda incelenmiştir.

5.1

Direkt Yayılma (Direct Path Propagation)

Sesin kaynaktan alıcıya yansıma yapmadan, sadece kırılma kaparak ulaştığı durumda
geçerlidir. Kaynak ile alıcı arasında yaklaşık iki deniz mili veya daha az mesafe varsa
meydana gelir. Yani denize yayılan bir gürültü iki deniz mili boyunca herhangi bir kırılma ve
bükülmeye uğramaz. Yayılım direkttir.

Şekil 5-1 : Sesin direkt yayılması

5.2

Satıh Kanalı (Surface Duct Propagation)

Denizin birçok bölgesinde satıhta karışmış bir izotermal tabaka mevcuttur. Sıcaklık sabit olsa
da, basınç tesirinden dolayı ses hızı pozitif gradyan etkisine sahip olur. Yeni en üst katmanda
pozitif gradyan ve altında negatif gradyan bulunduğunda, satıh yansımalarından dolayı sesin
yukarı ve aşağıya doğru kırılması sesin satıha yakın bir bölgede kalmasını sağlar. Bu yayılma
şekli satıh kanalı olarak adlandırılır. Ancak deniz yüzeyindeki hareketler (Deniz durumu vb.)
ses yayılımında bozulmalara neden olabilir. Bu kanallar, hedefleri çok uzun mesafelerden
tespit imkanı sağladıklarından, yüksek frekanslı sonar aramalarında çok önemlidirler. Düşük
frekanslarda ses kanalının dışına bir sızıntı olacaktır.

20

Şekil 5-2 : Sesin satıh kanalında yayılması

5.3

Dip Sıçraması (Bottom Bounce)

Derin sularda sesin dipten sekerek çok uzun bir menzile yayılması yoluyla ilerlemesidir.
Deniz tabanından yansıyarak meydana gelen ses yayılımları sonik kayıpların en fazla olduğu
yayılım şekli olmaları itibarı ile Dip sıçraması oluşması için sualtı ses kaynağından yapılan
transmisyonların kritik açıdan daha büyük bir açı ile yapılmaları gerekmektedir. Dipten
yansıma sesin yoğunluğunu azaltır ve ikinci veya üçüncü sekişinde artık kullanılmaz hale
getirir
Düzgün bir deniz tabanı, Dip sıçraması için mesafe ve kerteriz tahmininde en yüksek
doğruluğa imkân sağlar. Aktif tespit için dipten sekme yayılımı ile daha az gölge bölgesi ve
daha uzun menzil (derinliğe bağlı olarak) elde edilebilir. Sonar ve hedef arasında birden fazla
dipten seken ışın oluşur. Derinliğin 6000 mt. olduğu sularda Transdüserden çıkış açıları 15°42° derece olan yayılımlar 5–25 mil mesafelerde satha çarpar. 20 dereceden daha büyük
açılarla aşağı doğru yayılan ışınlar su şartlarına tabi değildir. Dip sıçraması yayılımını
etkileyen ana faktörler su derinliği, geliş açısı, frekans, dip yapısı ve dipteki düzensizliklerdir.

21

Şekil 5-3 : Dip sıçraması şeklinde yayılma

5.4

Toplanma Bölgesi (Convergence Zone)

Toplanma bölgeleri, derin sularda oluşan bir yayılım şeklidir ve oluşabilmesi için deniz
derinliğinin yaklaşık 2000–3000 metre olması gerekir. Satıhta bir negatif gradyan ve onun
altında (eşit açılı olmayan) pozitif gradyanın bulunması gerekir. Limit derinlik değeri ise, ses
hızının derinlerde satıhtaki maksimum ses hızına ulaştığı derinliktir. Toplanma bölgesinin
oluşması için gerekli diğer bir şart deniz tabanı ile limit derinlik arasında, derinlik fazlası
dediğimiz, en az 300 kulaçlık (~550 m)’lik bir artık derinliğin bulunması gerekir. Bu derinlik
fazlalılığının oluşmaması halinde ses ışınları dibe çarpıp bu yayılışın bozulmasına neden olur.
Bu şartlar oluştuğunda kaynağını terk eden ses ışınları yukarıdaki negatif gradyanın etkisi ile
aşağı doğru kırılır ve oluşan ses kanalı eksenini geçtikten sonra pozitif gradyanın etkisiyle
satıhtaki maksimum hız değerine ulaştığı derinlikte (kritik derinlik) yatay hale gelerek tekrar
satha kırılır. Bu şekilde derinlerden kırılarak gelen ışınların, satıh veya satha yakın yerlerde
yoğun halde bulundukları bölgeler oluşur. Uygun koşullarda iki, üç defa toplanma bölgeleri
oluşabilir. Toplanma bölgesi menzilleri ses hızı profiline bağlı olarak yaklaşık 18–36 deniz
mili arasında değişir ve genişliğinde pratik olarak menzilin %5–10 arasında olur. Satıh
sıcaklığı ne kadar fazla olursa (dolayısıyla ses hızı değeri de), kritik derinlikte o kadar fazla
olacağından menzil daha büyük olacaktır. Ancak satıh sıcaklığındaki artıştan dolayı kritik
derinlik, deniz derinliğine kadar artabileceği için toplanma bölgeleri kışın meydana geldiği
yerlerde yaz aylarında oluşmayabilir.

22

Şekil 5-4 : Toplanma bölgesi tipinde yayılım

5.5

Ses Kanalları (Sound Channel)

Derine inildikçe ses hızının yerel bir minimum noktaya düştüğü ve ardından arttığı eksende
bir ses kanalı oluşur. Yani bir ses kanalının oluşması için pozitif bir ses hızı gradyanı üstünde
negatif bir gradyan bulunmalıdır. Ses kanalının alt sınırı, ses hızının aşağı indikçe aldığı
maksimum noktadır. Üst sınırı ise, yukarı çıkıldığında alt sınırdaki hıza ulaşılan noktadır.
Minimum ses hızının üst kısmındaki sesler aşağı doğru kırılacak, alt kısmındaki sesler ise
yukarı doğru kırılacaktır. Ses kanalının kullanılabilir olması, kanal kalınlığına (üst-alt sınır
arası mesafe) ve frekansa bağlıdır.

23

Şekil 5-5 : Ses kanalı ile ilgili temel değerler

5.5.1

Sığ ses kanalı (Shallow sound channel)

Ana termoklinde oluşur. (bkz: madde 3.3.2) Okyanusta sıkça sığ ses kanalları oluşsa da
çoğunlukla geçicidirler zira anaforlara sıkça maruz kalırlar.

Şekil 5-6 : Sığ ses kanalının gösterimi

5.5.2

Derin ses kanalı (Deep sound channel)

Derin ses kanalı derin okyanusta sabit olarak bulunur. Ses hızının global olarak minimum
olduğu bu eksen genelde 2000-4000 feet arasındadır. (Akdeniz’de 500-1000 feet) Bu nedenle
(kutuplar hariç) ulaşmak için çok derindedir. Bu ses yayılımında iyi bir tespit için hem

24

sensörün hem de hedefin kanal içinde olması gerektiğinden, derin ses kanalları taktiksel
olarak günümüz gemi sonarlarında pek kullanışlı değildir.

Şekil 5-7 : Derin ses kanalı

Şekil 5-8 : Ses yayılım tiplerinin ayrı ayrı gösterimi

25

Şekil 5-9 : Ses yayılım tiplerinin birlikte gösterimi

6

GÜRÜLTÜ VE ÇEŞİTLERİ (NOISE)

Düzenli bir ses meydana getiremeyen, çok sayıdaki kaynaktan çıkarak birbirine karışan ve
hedeften gelen sinyalleri maskelemeye çalışan sesler gürültü olarak tanımlanmaktadır. Arama
işlemleri sırasında sonarların performansını etkileyen en büyük etken gürültüdür. Ortam
gürültüsü, ses kaynağından yayınlanan enerjinin deniz suyu içerisindeki yayılımını, alıcı
sensörün sinyal işleme hassasiyetini ve analizi istenen sinyalin değerlendirilmesini etkileyen
en önemli faktördür. Deniz içerisindeki gürültü sabit olmayıp, ses kaynağı ile sesin içinde
yayıldığı ortamın özelliklerine bağlı olarak değişir.
Gürültü seviyesini etkileyen faktörler olarak ses kaynağının çıkış gücü, sinyal frekansı, sinyal
bim açısı, deniz durumu, dip yapısı, biyolojik yaşam, bölgedeki sismik aktivite ve su
moleküllerinin kimyasal reaksiyonunu sayabiliriz. Akıntı, türbülans, sismik olaylar, dalga
durumu, rüzgar, yağış ve deniz trafiği gibi faktörler alıcıda gözlenen gürültüyü oluşturan
faktörlerdendir. Ortam gürültüsü spektrumu, deniz içerisinde faaliyet gösteren sonar, iskandil,
sualtı haberleşme cihazlarının gürültüleri ile deniz çalışmalarının gerçekleştirildiği
platformlardan kaynaklanan gürültüler hariç diğer tüm gürültüleri kapsamaktadır.
Gürültü kaynaklarını aşağıdaki gibi sınıflandırabiliriz.
1. Kendi gürültümüz
2. Çevre gürültüsü

26

İstenmeyen gürültüler toplamına; gürültü seviyesi (NL=Noise Level) denir ve çevre
gürültümüz ile kendi gürültümüzün toplamından oluşur.
Gürültü seviyesi (NL) = Kendi gürültümüz (SN) + Çevre gürültüsü (AN)
6.1

Kendi gürültümüz (Self noise)

Platform veya sonardan kaynaklanan gürültüdür. Hedeften gelen ekoyu maskeleyen ve
istenmeyen bir gürültüdür. Su üstü gemileri, denizaltı gemileri, uçak ve helikopterler
tarafından

oluşturulur.

Düşük

gürültüye

göre

tasarlandıklarından,

içlerinde

kendi

gürültümüzden en az etkilenenler denizaltılardır. Bunun yanında sonoboylar en düşük
gürültüyü çevreye yayan gruptadır. Kendi gürültümüz temel olarak 3 çeşittir. Makine
gürültüsü, Pervane gürültüsü ve Hidrodinamik gürültü.

Şekil 6-1: Kendi gürültümüze neden olan etmenler

6.1.1

Makine gürültüsü (Machinery Noise)

Gemi vb. platformların tahrik motorları, dişliler, pervane şaftları, jeneratörler, kompresörler
ve yardımcı makineler tarafından üretilen gürültüdür. Örneğin makinaların dönen
kısımlarındaki dinamik dengesizlik makinenin içinde titreşime sebep olur ve bu titreşimler
önce tekneye sonra da akustik enerji olarak suya iletilir. Birçok frekansta gerçekleşebilen bu
gürültü büyük oranda cihazın devir sayısıyla orantılıdır. Makine gürültüsü düşük frekanslarda
baskındır. Cihaz ve gemi arasına konacak yalıtıcılar ile büyük oranda bu gürültü azaltılabilir.

27

Şekil 6-2: Bir geminin makine dairesinden görünüm

6.1.2

Pervane gürültüsü (Propeller noise)

Geminin, denizaltının, torpidonun pervanesi tarafından üretilir. Temel nedeni kavitasyondur*.
Kavitasyon sonucu kabarcıkların oluşması yüksek frekansta bir gürültü yaratır. 8–9 knot’ tan
sonra gemilerde kavitasyon başlar. Yüksek hızlarda ise pervaneler daha fazla kavitasyon
yapalar. Kavitasyon suüstü platformlarında (denizaltı gemilerine göre) daha baskın bir gürültü
tipidir. Çünkü derine inildikçe hidrostatik basınç artmakta ve kavitasyon gürültüsü
azalmaktadır. Ölçülebilir. Yaklaşık 10-15 dBA’lik bir gürültüye neden olur.
[*Kavitasyon: Kavitasyon; katı bir cismin arkasında düşük basınç meydana getirecek kadar
yüksek bir süratle sıvı ortam içindeki hareketi sırasında düşük basınçta erimiş gazların sıvıdan
ayrılmasıyla meydana gelir. Bu serbest gazlar sonsuz sayıda küçük hava kabarcıklarıdır. Bu
kabarcıklara kavite denir. Hava kabarcıkları meydana geldikten ve gemi üzerinden geçip
gittikten sonra kabarcıklar satha doğru yükselmeye başlarlar. Hava kabarcıklarının yukarı
çıktıkça genişlemesi sonunda patlayarak veya sönerek meydana getirdikleri gürültülerin
toplamına kavitasyon denir. ]

28

Şekil 6-3- Örnek bir gemi pervanesi

Şekil 6-4- Kavitasyon ve kabarcık oluşumu

6.1.3

Hidrodinamik gürültü

Kaideye monteli sonar hidrofonlarının, desteklerinin ve paltformun akışa maruz kalması
sonucu oluşan gürültüdür. Yüksek hızda seyir sırasında oluşur. ve geminin sürati arttıkça
seviyesi artar. Yüksek süratlerde bu gürültü, hedef sinyalini dahi maskeler. Su üstü
gemilerinde deniz durumu da önemli bir etkendir. Ayrıca geminin dış gövdesine yapışan
canlılar nedeniyle de oluşur.

Şekil 6-5 : Laminer ve türbülanslı akış

29

6.2

Çevre gürültüsü (Ambient noise)

Çevre gürültüsü, kendi gürültümüz ile bazı özel gürültü kaynağı gemilerin yaydıkları
gürültüler dışında kalan denizin kendi fon gürültüsüdür.

Çevre gürültüsü, içinde bulunulan

ortamın özelliklerine bağlı olarak değişir. Bu gürültüler, genellikle suyun türbülansından ve
de deniz canlılarının hareketlerinden meydana gelir. Bu gürültüler, alçak frekanslarda
meydana gelmektedir.
Çevre gürültüsünü oluşturan gürültü kaynakları;
1. Satıh gürültüsü,
2. Biyolojik gürültüler,
3. Deniz trafiği gürültüsü,
4. Isıl gürültüler,
5. Deniz suyu türbülansı,
6. Sismik Gürültüler.
Çevre gürültüsü sonarın menzili azaltır, sonar ekranındaki ekoyu ayırt etmeyi zorlaştırır.
Denizaltı da bu sebepten deniz trafiğinin yoğun olduğu yeri kullanır ve bu sayede saklanır.
Wenz eğrileri kullanılarak tahmin edilebilir.

30

Şekil 6-6 : Çevre gürültüsü hesaplama eğrileri

7

SU ALTI AKUSTİĞİ UYGULAMALARI

Su altı akustiğinin en önemli uygulamaları, sonar, su altı iletişimi, sismik araştırmalar,
hava/iklim gözlemi, oşinografi, deniz biyolojisi ve parçacık fiziğidir.

7.1

Sonar

Sound Navigation and Ranging’in kısaltması olan SONAR, ses dalgalarını kullanarak cismin
boyut, uzaklık ve diğer verilerini elde etme tekniğidir. Denizaltı savunma harbinde ve balık
sürülerinin tespitinde sıklıkla kullanılır. Aktif ve pasif olmak üzere iki çeşittir. Aktif
sonarlarda hem alıcı hem de verici mevcutken, pasif sonarlar sadece dinleme yapan alıcılara
sahiptir.

31

7.1.1

Sonar denklemleri

Sonar performanslarının tahmin edilmesine mantıksal bir zemin hazırlamak üzere
düzenlenmiş, ortam, hedef ve cihaz özelliklerini birbiri ile bağdaştıran ve sualtı akustiği
uygulamalarında çalışanlara tasarım bakımından altyapı oluşturan denklemlerdir.
Sonar için de radarlardaki gibi Sinyal/Gürültü Oranı (SNR= Signal to Noise Ratio) önemlidir.
SNR’nin Yakalama Eşiği’nden (DT=Detection Threshold) büyük veya eşit olması durumunda
operatör hedef sinyali %50 oranında tespit edebilir. Temel sonar denklemleri şöyledir:
SNR = Sinyal ( S ) − Gürültü ( N ) ≥ Yakalama Eşiği ( DT )
Sinyal ( S ) = Kaynak Düzeyi ( SL) − Yayılım Kaybi (TL)
Gürültü ( N ) = Gürültü Düzeyi ( NL) − Yönlülük İndeksi ( DI )

7.1.2

Sonar denklemi parametreleri

Cihazın Kaynak Seviyesi (SL) (Source Level)
Transdüserin akustik ekseninde ve transdüserden 1 metre mesafede 1 μPa referans değerinde
oluşan ses basınç seviyesinde kaynak seviyesi denir. Kaynak seviyesi terimi hem kendi
cihazımız hem de hedef gemilerin cihazları için kullanılır. Pasif Sonar denkleminde sadece
hedefin kaynak seviyesi mevcut iken Aktif Sonar denkleminde bunun tan tersi yani sadece
kendi gemimizin kaynak seviyesi mevcuttur.
Kendi Gürültü Seviyemiz (NL) (Noise Level)
Sonar transmisyonlarını maskelemeye çalışan gemimizin kendi bünyesinde çalışan aksam
nedeniyle ortaya çıkan gürültüdür. Önceden ölçülmesi mümkündür. 6.1 maddesinde detaylı
olarak açıklanmıştır.
Alış Yönlendirme İndeksi (DI) (Directivity Index)
Aynı akustik güce sahip yönlendirilmiş türde bir kaynak her yöne transmisyon yapan kaynağa
göre herhangi bir menzilde daha fazla akustik şiddet meydana getirir. İşte bu akustik
şiddetlerin birbirlerine oranı, sahip olunan akustik gücü yönlendirilmiş kaynağın ne kadar
arzu edilen yöne yoğunlaştırılabildiğini gösterir. Bu oran yönlendirme, yönlendirmenin
desibel eşiti ise yönlendirme indeksidir. Frekansla yönlendirme indeksi arasında doğru bir
orantı vardır. Bu orana yönlendirme ( D ) desibel eşitine Yönlendirme İndeksi denir.
32

DI = 10 log D
Transmisyon Kayıpları (TL) (Transmission Loss)
Kaynağın 1 metre mesafedeki akustik yoğunluğunun ulaşacağı menzildeki akustik yoğunluğa
desibel olarak oranına Transmisyon Kaybı denir. Transmisyon kayıpları sesin yayılımından
ve ortamda emilmesinden dolayı uğradığı kayıplardır. 4 numaralı maddede detaylı olarak
açıklanmıştır.
Ortam Gürültü Seviyesi (AN) (Ambient Noıse)
Dalgaların gelgitleri ve hidrostatik etkileri, deniz suyunda oluşan türbülans, rüzgâr, deniz
trafiği ve biyolojik organizmalar gibi nedenlerden dolayı oluşan ve sonar transmisyonlarını
maskeleyen gürültü seviyesidir. 6.2 numaralı maddede detaylı olarak açıklanmıştır.
Hedef Kuvveti (TS) (Target Strength)
Hedeften dönen akustik enerjinin alıcıdan 1 metre mesafedeki değerinin direk olarak hedefe
gelen enerjiye logaritmik oranıdır.
Hedef Kaynak Seviyesi (SL) (Source Level)
Yayın yapan bir kaynağın akustik merkezinden 1 metre mesafedeki ses basınç seviyesidir.
Kaynağın elektriksel gücü ve yayın yapan projektörün tasarım özelliği ile ilgilidir.

7.1.3

Aktif sonar denklemleri

Alıcı ve vericiye sahip olan aktif sonarın denklemleri de 2 çeşittir.

Çevre gürültüsü sınırlı
SL - 2TL + TS - NL + DI ≥ DT

Yankılanma (Reverberation) sınırlı
(Yankılanma > Çevre gürültüsü)
SL - 2TL + TS - RL ≥ DT

33

Şekil 7-1 : Aktif sonar dinlemesi

7.1.4

Pasif sonar denklemleri

Pasif sonar denklemi ise aşağıdaki gibidir:
SL – TL – NL + DI ≥ DT

Şekil 7-2 : Pasif sonar dinlemesi

7.2

Sonoboy

Birincil görevi denizaltıları saptamak, yerini belirlemek ve tanımlamak amaçlı Denizaltı
Savunma Harbi’nin önemli silahlarından biri de sonoboylardır. Sonoboylar temel olarak
denizaltının yerini, rotasını ve hızını genel veya hassas olarak tespit amacıyla kullanılan bir
cihazdır. Su üstü veya su altı platformların pervane, makine, akış kaynaklı gürültülerini sonar
34

prensibiyle dinleyerek karakol uçak/helikopterlerine iletirler. Taktik amaca uygun olarak
frekans, derinlik ve çalışma süresi ayarlanır ve uçak/helikopter/gemiden denize atılır. Arama
şekline bağlı olarak genelde birden fazla adet atılan sonoboylar temel olarak aktif, pasif ve
özel amaçlı olarak üç çeşittir.
Aktif sonoboylar 7.1.3 maddesinde belirtilen ilkelere göre çalışarak çevreye aktif ping atarlar
ve gelen ekoları anteni vasıtasıyla su üstüne iletirler. Pasif sonoboylar ise hidrofonlarının
denizde algıladığı gürültüleri su üstündeki ilgili platformlara aktarırlar. Özel tipte olanlara
örnek olarak su sıcaklığı ölçmeye yarayan bathy’leri gösterebiliriz.

Şekil 7-3: A,G ve F tipi sonoboylar

35

8

KAYNAKLAR

L.M. Brekhovskikh, J. P. Lysanov, 2003, Fundamentals of Ocean Acoustics, AIP Pres
P. C. Etter, 2003, Underwater Acoustic Modeling and Simulation, Spon Pres
L. Kinsler, 2000, A.R.Frey, A.B.Coppens, J.V.Sanders, Fundamentals of Acoustics, John

Wiley & Sons
W.A. Kuperman - Underwater Acoustics
H. Kuttruff, 2006, Acoustics, An Introduction, Taylor & Francis
C. M. Payne, 2007, Principles of Naval Weapon Systems, Naval Institute Press
T. D. Rossing, 2007, Springer Handbook of Acoustics, Springer
Url-1 <http://en.wikipedia.org/wiki/Underwater_acoustics>
Url-2 <http://en.wikipedia.org/wiki/Sonar>
Url-3 <http://hyperphysics.phy-astr.gsu.edu/hbase/sound/soucon.html>
Url-4 <http://metocph.nmci.navy.mil/KBay/soundprop.htm>
Url-5 <http://www.dosits.org/science/intro.htm>
Url-6 <http://www.fas.org/man/dod-101/navy/docs/es310/SNR_PROP/snr_prop.htm>
Url-7 <http://www.pmel.noaa.gov/vents/acoustics/tutorial/tutorial.html>

36