You are on page 1of 68

INDICE

Riqsichikuynin Rimayninchik kallpanchanapaq RIMAYNINCHIK KALLPANCHANAPAQ Kawsayninchikmanta yuyaymanaspa llamkay kallpachanapaq Yachaykuna kallpanchanapaq akllasqa Qillqay yachachinapaq chuyanchasqa 1 niqi warmakunawan yachaykuna kallpanchanapaq 2 niqi warmakunawan yachaykuna kallpanchanapaq 1 - 2 iqi warmakunawan yachaykuna kallpanchanapaq YUPAYKUNA KALLPANCHANAPAQ Kawsayninchikpi yupaykuna yachachinapaq 1 - 2 iqi warmakunawan yachaykuna kallpanchanapaq 1 - 2 Niqipi warmakunawan yachaykuna kallpanchanapaq 1 - 2 Niqi warmakunawan yachaykuna kallpanchanapaq 3 5 7

13 16

23 31

39 41 45

53

59

Quechua Chanca

Riqsichikuynin Rimayninchik kallpanchanapaq


Yachay wasipi llamkayninchikqa, yunkapipas, qichwapipas, urqu suyupipas, tukuy yachaykuna kallpanchanapaqmi. Llaqta ukupia yachachisqapas warmakunapa sunqunpim tukuy niraq yachaykuna llanllarin, kay yachaykunatam sumaqta tinkuchina, mana usuchispa. Unay pacham, yachayninchikpas, siminchikpas usuchisqa, qipanchasqa karqa, chay raykum llaqta masinchikkunapas akarisqankuta yuyarispa manaa warmankuman yachachinatapas munankuchu. Tayta Leo Casasmi, yachay wasipi akarisqanta yuyarispa kayhinata willakun: -Yachay wasiman chayraq yaykuchkaptiymi amawta llapaykuta yachay wasi punkupi huurquwaspanku niwaqku: -Manam pitapas qichwa rimaqta uyariyta munanichu, yachay wasimanqa kastilla simi yachaqmi hamunkichik, munaspaqa wasiykichikpi, uywa michisqaykichikpi qichwataqa rimankichik, manam kaypiqa -Nispa. Chaymanta pacham manchakuymanta, amawtata rikurquspaqa mana imatapas rimariqchu kaniku, uqayku purataqmi yachay wasipipas miskita qichwataqa rimakuq kaniku. Chayta musyarquspam tayta mamaykuta qayachispapunitaq huunakuypi niq: -Wawaykichiktam ninaykichik kastilla simi rimananpaq. Yachay wasipiqa manam qichwataqa rimanankuchu, wasiykichikpich rimanku ichaqa manam kaypiqa. Kastilla simi yachaqmi hamunku, icha imapaqmi kachamunkichik -nispa.

Quechua Chanca

Taytaykupas upallallay uyariqku. Chay huunakuypim churarqa: -Kunanmanta qipamanqa, warmaykichikta qichwa rimaqta uyarirquspayqa kay haqra valdepim akata ispana uchkumanta makinwan huqarichispa qipichisaq, akata qipiykukuspam llaqtapa chawpinta ritamunqa llapan pinqananpaq, chaynapim pinqakuspa manaa qichwata rimanqakuchu - nispa. Chay punchawmanta pacham mana pipas rimariqchu, imaynanpipas qunqarquspa rimariruptiykuqa chiqapmi akata valdepi huqarichiwaspanku llaqta chawpinta apachiwaqku, runakunataqmi asipayawaqku: -Qichwa rimasqanmanta akata apachkan nispa. Kayhina akarichiykunam rimayninchikta, yachayninchiktaqa qatiriq, chayraykum pinqakunchik, qipanpakunchik, manaa warmanchikkuna rimanantaqa munanchikchu, aswanmi amawta masinchikkunaqa mana rimayta atispa tayta Leo Casaspa willakusqanpihina pinqapachinku, chaynaspataqmi, unay pachapi yachaykuna chuyanchasqanchikta chinkachichkanku. Ama chayta rurasunchu aswanqa kallpanchasun, llanllarichisun, sunqunchakusun. Kay, yachachiykuna puririchiq (2 kaq maytu) nisqapim yachaykuna kallpanchanapaq qillqamuniku, aswanqa manam tukusqaraqchu llapanchik yuyaymanaspa, qatipaspa huntapachinapaq churasqam. Kanmanmi pantasqakunapas, chaykunatapas allinchaykuspay sumaqta sunqunchakuspa yuyaymanaspa puririchisun. Tukuy sunquwan qillqasqam, achka yachaykunapa sunqunpi kuyanakuypi kawsanapaq.

Quechua Chanca

RIMAYNINCHIK KALLPANCHANAPAQ

Kawsayninchikmanta yuyaymanaspa llamkay kallpachanapaq Qallarinapaq yuyaymanaykuna


1. Imaraykutaq llaqtakunapa yachayninta kallpanchasun, mana hawamanta hamuqllatachu?
Per suyunchikpiqa manam huk ayllullachu nitaq, huk yachayllachu kawsachkan, aswanqa sapa llaqtam yachayniyuq. Chayllaraqchu, tukuy kay pachapi tarikuqmi ancha yachayniyuq, manam runamasillanchikchu. Intipas, killapas, rumipas, wasi uywakunapas, sallqa uywakunapas yachayniyuqmi kanchik. Kay yachaykunata qawarispa, paykunapa yanapakuyninwanmi kusisqa kawsanchik. Chaynaqa, manam huk yachayllatachu kallpanchananchik, llapanchikpa yachayninchiktam, chayman hina sumaq kawsananchikpaq. Huk yachayllata kallpanchaspaqa, chiqninakuyman, wakchayaymanmi chayachwan, qipamanqa awqanakuypi wauchinakuypi tukuchwan. Hawa yachaykunalla kallpanchasqanchikpim; wakinqa aswana maypitaq, pachamama kawsanqa, urqu kawsanqa, nispa munasqankuta ruraspa llumpaytaa unqurqachinku, kay pachapi tiyaqkunatapas llakipia churawanchik. Kayna qawariykunatam yachaywasipiqa yuyaymanaspa sumaqta chuyanchana, llapan yachaykunata kallpanchananchikpaq chaynapim, allin kawsayta aypasun. Mana llapan yachaykunata chaninchaspa, manam allin kawsaytaqa aypachwanchu, chayraykun, llapan runakunata tapuspa, paykunawan yanapachikuspa yachayninchikkunata chinkachisun, sumaq sunquyuq runakunata qispichisun.

Quechua Chanca

awpa watakunamantaraqmi, kamachikuq qillqakunapi churasqaa kay llapan yachaykuna yachay wasikunapi huntachinapaq, aswanqa manam qallariyta atinchikchu, llunpaytam hawa yachaykunaman hapiparqukunchik, kikinchikpa yachayninchikkunata qipanchakuspa, kawsayninchikta mana qawarispa, chayraykum kay Yachaykuna Puririchiq qillqa maytupi yuyaymanaspa, llapanchikmanta imahina qillqay yachachinapaq churamuniku, kaynata qallarispach as asmanta qispichisunchik, llapanchikpa kallpanwan, yachayninwan ima.

Allin kawsay kallpachanapaq


Ayllunchikpiqa, manam runakunallachu llakikunchik, kusikunchik, mikunchik ima, llapanchik kay pachapi kaqmi, chayraykum sumaqta uywanakunchik. Yakupas, pacha mamapas, apukunapas, chakrapas, wasi uywakunapas sumaq uywasqaqa sumaqtam uywawanchik, mana chayqa uychuwaspanchik mana ratawaptinchikmi pisi pisipi kawsanchik, sasachakuyman chayanchik. Chay raykum allin kawsayqa mana runallapaqchu aswanqa kay pachapi kaqkunawan yanapaykanakuspa malliykachinakuspa sumaq uywanakuymi. Allin kawsaytaqa, tukuy sunquwan uywanakuypim hatallinchik. Sumaq uywanakuytataqmi kallpanchanchik yanapanakuspa, malliykachinakuspa, wakinpaq munayniyuq, wakinkuna riqsikuyniyuq kaspa; chaynapi kawsaspataqmi, yaku mamata, wayratapas chuyata uywanchik. Sumaq kawsaypiqa, pacha mamaman, apukunamanpas riqsikuywanmi haywaykunchik, chaynapitaqmi paykunapas sumaqta uywawanchik. Chiqninakuyta qipanchaspa, llapanchikpa allinninta maskaptinchikmi allin kawsayqa uqanchikwan kuskanchan, manachayqa saqiwaptinchikmi akarinchik. Chay raykum mana runapurallachu qawanakunanchik aswanqa llapan kay pachapi tiyaqkuna, mana chaynata kawsaptinchikqa, hukpa akariyninmi uqanchikpa akariyninchikpi tukun. Allin kawsayqa manam rimayllachu, nitaqmi maakuyllachu, aswanqa sapa punchaw rurayninchikpi huntachiymi. Allin kawsaytaqa rurayninchikwanmi qayanchik, pacha mamata, yakuta, rumita, sachata, urquta tukuy kaqkunata sumaqta uywaspa, chaytataqmi uchuyninchikmanta pacha yachanchik, chaytam maypipas sumaqta llanllarichinanchik.

Quechua Chanca

2. Maypitaq ayllunchikpa yachayninkunari tarikun


Llaqtanchikpiqa wiaymi tukuypaq yachaykunata qispichinchik, chakra ruruchinapaq, wasi uywakuna mirachinapaq, llamkaykuna paqarichinapaq, hampinapaq ima. Kawsaypa muyusqanman hinam yachaykunataqa paqarichinchik, paqarisqanman hinataqmi uqanchikwan kawsan, uqanchikpi sunqunchakuspataqmi llanllarispa rurayninchikpi yanapawananchik. Yachayninchikkunaqa sunqunchikpi, makinchikpi, uywakunapi, killapi, intipi, chaskapi, kuka mamapi, tukuy kay pachapi kaqkunapi taqisqam, paykunamantam lliwpaq mastarikamun, aswanqa sumaqta qawarispa, paykunawan rimarispallam allin kawsayta tarinchik. Sapa ayllupitaqmi yachaykunaqa kawsaypa qatisqanman hina sapakamapaq mastarikun, uchuyninchikmanta pachataqmi willakuykunapi, pukllaykunapi, tayta mamanchikpa anyawasqanchikpi ima aypanchik. Yuyaqkunam yachaykunataqa huntasqata hatallin, chaymi, wasi ayllupiqa tayta mamanchikpa tayta mamankunawan tiyanchik, paykunam kawsayninpi yachaykuna taqisqanta ruraykunapa qatisqanman hina sumaqta yachachiwanchik. Chaynallataqmi, yachaykunaqa maki tupaptin sunqu munaptin akllasqa runakunapi aswanta llanllarin, paykunapa yanapakuyninwanmi aswantaqa kallpanchanchik, paykunam ima ruraykunapipas yachayninwan yanapawanchik. Yachaykunaqa manam hukllachu llapan ayllupaq, huk ayllumamanta huk ayllumanmi tikran, huk yachaqmanta huk yachaqmanpas. Kuka qawaypas, qayapaypas, ima hampiypas sapakamapam huk niraq, chay raykun mana tupachispa maypi kasqanchikman hina kallpanchana. Ima yachaypas llaqtapa sunqunpim kawsan, watapa muyusqanpitaqmi chuyanchakun, kallpanchakun, sapinchakun ima, allin kawsay maskaypim tukuy yachaykunapas chuyanchakun.

Quechua Chanca

3. Imaynatataq llaqtanchikpi yachaykunata qispichinchik


Llaqtanchikpiqa, sumaq uywanakuypim kawsanchik, manam pitapas qipanpakunchikchu nitaqmi yupaychanchikchu, aswanqa uywanakunchikmi. Kawsaypa muyusqanpim tukuypas chuyanchakun, kawsaypitaqmi huntachinchik, yuyayniyuq kanchik, atisqanchikman hina mastarinchik. Ruraypa sunqunpim imatapas yachanchik, qispichinchik, chuyanchanchik. Chakra uywaytapas, mamanchikpa qipinmanta pacha llamkasqankuta qawaspam yachanchik, awilunchikkunataqmi willakuykunawan rikcharichiwanchik, puriyta yacharquspataqmi uchuy llamkanakunawan chakrapatapi taytanchikpa rurasqanta qawaspa pukllanchik, aswanta wiaspataq chirumpaytaa qallarinchik, qipamantaq taytanchikpa waqtanpi atisqanchikman hina paypa yanapakuyninwan llamkanchik, chaymantaam alimsu chakra uywayta yachanchik. Sumaqta kawsayta qispirqachispataqmi sapallanchika huk chakrata uywanchik, chaynapim allin llamkaqman qispinchik. Kay yachapakuyninchikpim tayta mamanchik awilunchikkuna yanapawanchik, chaynapim yachayninchikta kallpanchanchik, ruraypa sunqunpi. Yachayninchikkunaqa allin kawsay aypanapaq kamasqam, qayllanchikpi kaqkunawan sumaq uywanakuypi kawsanapaq. Uchuyninchikmantataqmi, tukuymanta nanachikuyta yachanchik, kikinchikta hina kuyayta, mana akarichispa, mana usuchispa uywayta. Chaynapim wasi uywakuna tukuy sunquwan uywantapas uchuyninchikmanta pacha yachanchik, atisqanchikman hina paykunata michispa, suawasqanchik uywata sumaqta qispichispa, kikinchikta hina qawaspa.

10

Quechua Chanca

4. Imaynatataq yachay wasipi yachaykunata kallpanchasun


Kay yachachiykuna puririchiqpim, yachay wasimantapacha, llapan yachaykuna kallpanchanapaq churamuniku. Manam kunankama yachay wasikunapi, llaqtanchikpa yachayninkuna kallpanchakunraqchu, aswanqa hawamanta hamuq yachaykunallam mastarikun, warmakunapas llaqtantam qipanparqukuna. Chay raykum yachay wasipipas, llaqtanchikpa yachayninkunata qatipaspa, yachapaspa, kikin ruraypi, tupaq pachapi, yachaqkunawan yanapachikuspa kallpanchananchik; chaynapi, allin kawsay aypanapaq. Sapa punchaw rurayninchikpim rikurinan: Yachanapaq kamasqa, llaqtanchikpa yachayninpas, hawa yachaykunapas ruraypa kasqanman hina, pachapa risqanman hina akllaspa churasqa. Llaqtapa yachayninkuna kallpanchanapaq, llaqtanchikpa yachaynintam imayna rurakusqanman hina kallpanchana, kikin ruraypi, tupaqnin pachapi, yachaqkunawan yanapachikuspa. Kay ruraykuna qispichinapaq patachasqam rikurinallantaq. Yachayninchikkuna yachay wasipi yachaykunawan tinkuchinapaq. Manataqmi llaqtanchikpa yachayllanpichu qipananchik, kallpanchanataqmi hawa yachaykunatapas, chaypaqmi sapa ruraypi, ayllunchikpa yachaynita, hawa yachaykunawan tinkuchina, chaytapas rikurichinataqmi. Yachay wasipi qillqay yachapanapaq Kay rakipitaqmi, hawa yachaykunaman hina qillqay yachanapaq sumaqta patachaspa churasun, chayta qatispa qillqay yachachinapaq. Yachasqanchik qatipanapaq (evaluacin), Tukupayninman chayaspataqmi, yachasqanchikta qatipasun, ayllunchikpa yachayninman hina, chaynallataq yachay wasipi tupunapaq churasqanchikman hinapas. Tukupanapaq yuyaymanaykuna: Qawarinataqmi

Quechua Chanca

11

rurasqanchikta, imakunatas kallpancharqunchik, imaraqsi pisirqurqa, ima sasachakuykunaraqmi qipan chaykunata, chayman hina aswantaraq kallpanchanapaq.

Chaynata qawarisqam, yachay wasipi llamkayninchikqa, sumaqta yachaykunata kallpanchan, mana chayqa, warmakunatam llaqtantapas qipanpachin, ayllupa yachayninkunata usuchin, awqanakuyta kallpanchan. Yachay wasipi qillqay yachachinapaqqa qawanataqmi, warmakunapa yachayninta, imay killapi kasqanchikta, tayta mamakunapa yanapakuyninta ima. Chayman hinam, qallariq killakunapiqa as asmanta yachachinchik, killapa risqanpitaq yapanchik. Qillqay yachachinapaqqa kananpunim: kacharisqa qillqakuna (letras mviles nisqa), chaynallataq qillqa maytukuna chaykunawan yanapachikuspa yachachinapaq.

12

Quechua Chanca

Yachaykuna kallpanchanapaq akllasqa


Qillqay kallpanchanapaq yachaykuna
5 watayuq warmakunapaq
Yachay: Atisqanmanpas munasqanmanpas hina imaymana qillqakunata qillqan Yachay qatipanapaq: Siqispapas, chiruspapas qillqaspapas munayninkunata yuyayninkunata willakun.

1 iqi warmakunapaq
Yachay: Atisqanmanpas munasqanmanpas hina imaymana qillqakunata qillqan. Yachay qatipanapaq: Imaymana qillqakunata atisqanmanhinapas munasqanman hinapas qillqan.

2 iqi warmakunapaq
Yachay: Imaymana qillqakunata ancha sumaqtaa munasqanman hina qillqan. Yachay qatipanapaq: Ancha sumaqtaa munasqanman hina qillqan, ichaqa mayninpiqa wakin qillqatapas qunqanmanmi, manapas simikunata taqachinmanchu, qillqayninpipas pantanman. Yachay qatipanapaq: Llaqtanpa qillqankuna kasqanmanhina willakuyninkunata wiayninmanhina qillqan. Yachay: Imamanta, imapaq, pipaq, ima kaq qillqa kasqanta qawarispa imaymana qillqakunata qispichin.

Yachay qatipanapaq: Llaqtanpa qillqankuna kasqanmanhina willakuyninkunata wiayninmanhina qillqan. Yachay: Imamanta, imapaq, pipaq, kasqanta qawarispa imaymana qillqakunata qispichin. Yachay: Imamanta, imapaq, pipaq, kasqanta qawarispa imaymana qillqakunata qispichin.

Quechua Chanca

13

5 watayuq warmakunapaq
Yachay qatipanapaq: Imata, pipaq imamanta qillqasqanta yachan. Huupi yachachiqninwan munayninman hina imaymana qillqakunata qillqachin.

1 iqi warmakunapaq
Yachay qatipanapaq: Imata, pipaq imamanta qillqasqanta yachan.

2 iqi warmakunapaq
Yachay qatipanapaq: Imata, pipaq imamanta qillqasqanta yachan. Imaymana qillqata kasqanmanhina qispichin.

Yachay: Imaymana qillqakunata chaninninmanhina qillqan. Yachay qatipanapaq: Qillqakunata imamanta kasqanmanhina qillqan. Yachay qatipanapaq: Imaymana qillqakunata allin tupachisqatapuni qillqan. Yachay qatipanapaq: Yuyay tupachiqkunata churaspa allinta qillqan.

Yachay: Imaymana qillqakunata chaninninmanhina qillqan. Yachay qatipanapaq: Qillqakunata imamanta kasqanmanhina qillqan. Yachay qatipanapaq: Imaymana qillqakunata allin tupachisqatapuni qillqan. Yachay qatipanapaq: Yuyay tupachiqkunata churaspa chaninta qillqan. Suti rantikunawan qillqan.

Yachay: Qillqanpi wakin qillqasqa simipa chanin kamachiyninkunata churan. Yachay qatipanapaq: Chiqap sutikunata hatun qillqawan qallarispa qillqan Qillqayta tukurquspa tukupay chikuta churan.

Yachay: Qillqanpi wakin qillqasqa simipa chanin kamachiyninkunata churan. Yachay qatipanapaq: Rimay qallariq qillqakunata, chiqap sutikunata ima hatun qillqawan qallarischispa qillqan. Qillqayta tukurquspa tukupay chikuta churan.

14

Quechua Chanca

Qillqay kallpanchanapaq yachaykuna


5 watayuq warmakunapaq 1 iqi warmakunapaq
Llaqtapa yachaynin: Ruraykuna qispichisqanpi yakuwan, apuwan, hukkunawanpas llantapa yachayninman hina sumaqta rimanakun.

2 iqi warmakunapaq
Llaqtapa yachaynin: Ruraykuna qispichisqanpi yakuwan, apuwan, hukkunawanpas llantapa yachayninman hina sumaqta rimanakun.

Yachay qatipanapaq: Yarqa allinchaypi yakuwan rimaspa sumaqta yanapakun.

Yachay qatipanapaq: Yarqa allinchaypaq llaqta masinkunata sumaqta minkakun.

Llaqtapa yachaynin: Kawsaykunawan rimaspa tukuy sunquwan uywayta yachan.

Llaqtapa yachaynin: Kawsaykunawan rimaspa tukuy sunquwan uywayta yachan.

Yachay qatipanapaq: Kawsaykunapa animan qayayta yachan.

Yachay qatipanapaq: Kawsaykunapa animan qayayta yachan.

Quechua Chanca

15

Qillqay yachachinapaq chuyanchasqa 1 niqi warmakunawan yachaykuna kallpanchanapaq


Yachanapaq kamasqa
Yachay/atina: Yachay/atina qatipanapaq: Llaqtapa yachaynin: Yachay qatipanapaq: Atisqanmanpas munasqanmanpas hina imaymana qillqasqakunata qillqan. Yarqa allinchaypaq wankata atisqanman hina munasqanman hinapas qillqan. Ruraykuna qispichisqanpi yakuwan, apuwan, hukkunawanpas rimanakun. Yarqa allinchaypi yakuwan rimaspa sumaqta yanapakun.

Ruraypa sutin:
Yarqa aspiypaq wankay/harawiy.

Llaqtapa llamkaynin:
Yarqa aspiy.

Llaqtapa yachayninkuna kallpanchanapaq


Llamkaypa riqsichikuynin Usyay pacha qallariytam, llaqtanchikpa yarqankunata sumaqta allinchanchik. Chaypim atisqanchikman hina yanapakunchik. Llapanchikmi yarqata allinchastin, wankastin, tusustin ima yarqantakama yaku mamata pusamunchik. Tukurquspataqmi, kusikuymanta, tusunchik, takinchik, aqata ima upyanchik. Kay llamkaymantam yachay wasipipas yanapakusqanchikman hina tukuy qillqaykunata, yachaykunata, sumaqta qispichinanchik. Kay ruraykunapim, warmakunapas yanapakunan, aswanta yachapanankupaq.

16

Quechua Chanca

Manaraq warmakunawan rurayta qallarichkaspa: Amawta, llaqta umalliqkunawan haykaq, imayna yarqa allinchay kasqanmanta rimarin. Llaqta umalliqkunawan, warmakunawan aynikamunanpaq churanakun. Llaqta ayllupi allin wankaqta maskaspa warmakunaman yachachinanpaq minkakun. Warmakunawan ruraypia: Warmakunawan rimasunchik: Ima pachapitaq kachkanchik?, Ima llamkaykunataq llaqtanchikpi kachkan? Ima pachapitaq qayna wata yarqa allinchay karqa? Pikunataq llamkaq rirqaku?, Imaynatataq ruramurqaku? Pikunataq wankamurqaku?, imanintaq chay wankakunari?, yuyariykuchwanchu? Pitaq wankayta yachachiwachwan? Wankay yachaqpa wasinta risun wankay yachachiwananchikpaq, chaypaq: Imaynatataq chayasun?, Pikunataq willanqa imapaq risqanchikta?, Imatataq apasun quykunapaq?, Pikunataq maakunqa wankay yachachiwananchikpaq?, chaykunata churanakusunchik. Wankaqta uyarispa wankayta yachasunchik. Amawtataq wankasqanman hina hatun qillqana rapipi, yachaywasipi yachapanapaq wankata qillqan. Wankayta yacharachiwaptinchik tapukusun: Imay ukutaq wankana?, Pikunataq wankanku?, Imapaqtaq wankanari? Wankayta yacharquspa, tukuy sunqunchikwan wankasunchik.

Quechua Chanca

17

Rurayta tukurquspaa: Yarqa allinchaypi wankamunapaq mayman, haykaq, ima pachata rinanchikpaq churanakusun. Yarqa allinchay punchaw, yachasqanchik takita takispa warmi warmakuna, qarikaqkunaataq atisqanchikman hina yarqata allinchaspa yanapakamusun.

Yarqa allinchaypiqa warmikunam wankan, qarikunataq yarqata allinchan.

Yarqa aspiypi wankay/harawiy.


Kawsay pachapiqa tukuymi animayuq. Chay raykum yarqa aspiypiqa sumaqta wankaspa/harawispa yaku mamapa animunta pusamunchik. Mana chayna pusasqaqa yaku mamapa animanmi awinllanpi qipakun, hinaptinmi tarpuy pachapi yaku pisin.

Yachayninchikkuna yachay wasipi yachaykunawan tinkuchinapaq


Machulanchikkunaqa kawsaq pachapi sumaq kawsaytam yachachiwarqanchik, kawsayninchikpiqa, rimasqanchikpas, yachasqanchikpas, tukuy rurasqanchikpas uqanchikpi, kay pachapim kawsan. Chay raykum yachayninchikkunapas rurayninchikpi, kawsayninchikpi sumaq takyasqa. Kantaqmi kay tiyasqanchik pachapi huk niraq qillqaykuna, chaytapas yachananchiktaqmi wakinkunawan sumaq kawsananchikpaq, yachayninchikkuna mastarinapaq.

18

Quechua Chanca

Yachay wasipi qillqay yachapanapaq:


Yachaywasiman kutispa wankayta yachapasunchik amawtapa wanka qillqasqanta qawaspa. Amawta takistin awinchan qillqasqa wankata, warmakunataq qatichin. Warmakuna yacharquspanku tinyakunawan tupachispa sumaqta wankanku.

Yarqa aspiypaq (wanka) Yaku mamayku yanapawayku, wawwww rupayllamanta amachawayku, wawwww anllaykitapas allinchaykuan wawwww hakuya mamay puririsuna, wawwww.

Qillqasqa wankata qawaspa wayrallapi qatipanku. Qillqasqa wankapa siminkunata riqsinku. Mayqin simitaq achka kutita rikurin. Maypitaq yaku nichkan? Maypitaq mamayku nichkan? Imamantataq takiqa? Sapa simi tarisqankuta ruyrunku. Ruyrusqa simikunata kaqllachus manachus chayta tupanachinku.

Quechua Chanca

19

Huk simita akllanku qillqay yachanankupaq hinaspa amawtawan qillqachinku: yaku Akllasqanku simipa tuqyayninta riqsinku: Hayka tuqyaypitaq rimakun sapa simi: ya ku Tuqyayninta taqllakuspa, ichispa ima riqsipanku. Simipa pisiqninta qillqasqa kaqwan tupachispa huntapanku: yaku ___ku

Yaku simipa qallariy tuqyaqninwan qallariq simikunata maskaspa qillqanku. Yaku Yana Yapa Yapun yachan Maskasqanku simikunapa tuqyaqninkunata riqsipanku: Yaku Yana Yapa Yapun yachan Ya - ku Ya - na Ya - pa Ya - pun ya - chan

Achahala qillqakunawan simikunata tupachinku6. Yaku Yana Yapa Yapun yachan

w
m

a
m

n
w

Sapa simi tupachisqankuta qillqana rapipi qillqanku. Yaku Yana Yapa Yapun

20

Quechua Chanca

Achahala qillqakunawan tuparqachispa, yaku simipa sapa qillqanta huk ruruchawan llankispa yupanku hayka qillqayuq kasqan yachanankupaq. y 0 Qillqayta yachanku. a 0 k 0 u 0

Wanka qillqasqapi sapakama simikunata llallinakuypi tarinku: wawwww yaku mamayku

Yarqa aspiypaq (wanka) Yaku mamayku yanapawayku, wawwww rupayllamanta amachawayku, wawwww anllaykitapas allinchaykuan wawwww hakuya mamay puririsuna, wawwww.

Wanka qillqapa siqinkuna kapatasqata tupasqanman laqanku: Yaku mamayku Yanapawayku wawwww

Sapakama yachasqanku wankata qillqana maytunkupi atisqankuman hina qillqanku. Amawta qillqasqankuta allinchaysin.

Quechua Chanca

21

Yachasqanchik qatipanapaq
Sapakama wankapi rikuriq simikunata qillqa maytukunapi maskaspa ruyrunku. Wankay yachaqkunata tapukusun Mayqinkunapataq wankananpaq sunqun tupan? Yarqa allinchaqkunata tapukusun Mayqinkunataq yarqa allinchaypi sumaqta sunqunchakun?

Tukupanapaq yuyaymanaykuna
imaynakunatataq rimanakunchik kay llamkaypi? Kay llamkaypi maypitaq/ imapitaq machulanchikkunapa yachayninta tarinchik? Imaynakunatataq llaqtanchikpa yachayninta wiaychachwan? Wankay yachaqpas, wanka qillqasqapas chaynallatachu yacharqachiwachwan? Kay ruraypim iskay niraq qillqayta, awinchaytapas kallpancharunchik, hukninmi kay pachapi masinchikkunawan kuskanchanapaq allin, huknintaqmi huk ruraykunapaq. Iskay yachayqa ruraypa kasqanman, maypi kasqanchikman hina kawsanapaqmi kallpanchawanchik. Runa masinchikwanpas, wakinkunawanpas sumaq kuskanchanapaqmi kay yachaykunaqa.

22

Quechua Chanca

2 niqi warmakunawan yachaykuna kallpanchanapaq


Yachanapaq kamasqa
Yachay/atina: Yachay/atina qatipanapaq:
Imaymana qillqakunata ancha sumaqtaa munasqanman hina qillqan. Ancha sumaqtaa munasqanman hina qillqan, ichaqa mayninpiqa wakin qillqatapas qunqanmanmi, manapas simikunata taqanmanchu, qillqayninpipas pantanman. Ruraykuna qispichisqanpi yakuwan, apuwan, hukkunawanpas llantapa yachayninman hina sumaqta rimanakun. Yarqa allinchaypaq llaqta masinkunata sumaqta minkakun.

Ayllupa yachaynin:

Yachay qatipanapaq:

Ruraypa sutin:
Yarqa allinchaypaq minkakuy qillqata qispichisunchik.

Llaqtapa llamkaynin:
Yarqa aspiy.

Llaqtapa yachayninkuna kallpanchanapaq


Llamkaypa riqsichikuynin: Usyay pacha qallariytam, llaqtanchikpa yarqankunata sumaqta allinchanchik. Chaypim atisqanchikman hina yanapakunchik. Llapanchikmi yarqata allinchastin, wankastin, tusustin ima yarqantakama yaku mamata pusamunchik. Tukurquspataqmi, kusikuymanta, tusunchik, takinchik, aqata ima upyanchik. Kay llamkaymantam yachaywasipipas yanapakusqanchikman hina tukuy qillqaykunata, yachaykunata, sumaqta qispichinanchik. Kay ruraykunapim, warmakunapas yanapakunan, aswanta yachapanankupaq.

Quechua Chanca

23

Manaraq warmakunawan rurayta qallarichkaspa: Amawta, llaqta umalliqkunawan rimarin: Haykaqtaq yarqata allinchanqaku? Imaynatataq minkakunqaku? Pikunatataq minkakunqaku?, chaykunata. Amawta, llaqta umalliqkunawan, warmakuna yarqa allinchaypaq minkakuypi yanapakunanpaq churanakun. Warmakunawan ruraypia: Warmakunawan rimasunchik: Ima pachapitaq kachkanchik? Ima llamkaykunataq llaqtanchikpi kachkan? Haykaqtaq llaqtanchikpi yarqa allinchay kanqa? Pikunataq yarqata allinchanku? Imaynatataq yarqa allinchaypaq minkanakunku? Pitaq minkakuspa purimun? Imaynatataq minkakunkuri? Ima llamkanakunawantaq yarqata allinchamunku? Yarqa allinchaypaq minkakuypi purimunapaq churanakusun: Pikunamantaq sapa huu willamunqa? Imaynatataq chayanqaku? Imanispataq rimarinqaku? Imatataq willanqaku? Sapa huu churanakusqanchikman hina, wasin wasin yarqa allinchaypaq minkakuypi purimunku. Yarqa allinchay punchaw yanapakunapaq churanakusun: Imay punchawtam yanapakamusun? Imatam llamkanapaq apasun? Imatam warmikuna ruranqa? Imatam qarikuna ruranqa? Rurayta tukurquspaa: Yarqa allinchay punchaw atisqanchikman hina yanapakamusun.

24

Quechua Chanca

Llaqtanchikpi minkakuy.
Ayllunchikpiqa ima llamkaypaqpas wasin wasinmi willakustin purinku. Sapakamatam haykaq, maypi, imawan llamkaq rinanta willanku. Chaynapim qayllas kusisqa.yanapakunchik

Yachayninchikkuna yachaywasipi yachaykuwan tinkuchinapaq


Llaqtanchikpiqa, awpamantapacham, tukuypaq churanakuspa sumaq ruraykunata qispichinchik. Chaypim yaku kamayuqpas kaq; paymi yakutaqa chakrakuna qarpanapaq llapanman sumaqta aypachiq. Manam kanchu yaku michakuypas chiqninakuypas. Yaku kamayuqqa, llampu sunqu, llapanpaq munaq kaq akllasqam. Paymi yarqa allinchaypipas sumaqta yaku mamata pusamun. Kay yachaykunam qipanchasqa tarikun. Kunanqa aswanmi yakutaqa rantikuchkanku imaa. Chay raykum kay yachaykunata sumaqta kallpanchana, chaynallataqmi yachaywasipipas qillqana, awinchana ima, kay yachayninchikkuna riqsichinapaq.

Quechua Chanca

25

Yachay wasipi qillqay yachapanapaq


Huupi yuyaymananku: Imaynatawantaq yarqa allinchaypaq minkakuchwan?, Imaynatataq huk llaqtakunapi minkakunku? Imaynatam rurachwan?

Qayakachakusunchu icha.

Rapipi willakuyta qillqarqusun

Minkakuy qillqa qispichinankupaq, hukkunapa minkakuy qillqa rurasqanta qawanku:

MINKAKUY

Warmanchik qali kaws an

anpaq.

22 Punchawta pawq uchuy warmachakuna ar waray killapi, paq hampina wasipi vacunacin kanqa. Tarjetantinta apamun aykichik.

26

Quechua Chanca

Atisqankuman hina awinchaspa rimarinku: Imapaqtaq minkakuchkan? Pikunatataq minkakuchkan? Haykaqpaqtaq minkakuchkan? Amawtawan yanapachikuspa, awinchanku. Sapa huupi, yarqa allinchaypaq minkakuy qillqata qillqanku, chaypaq rimarinku: Pikunatam minkakusun?, Imapaqmi minkakusun? Haykaqmi yarqa allinchay kanqa?, Imakunatam llamkanankupaq apanqaku? Imam qillqapa sutin kanqa?, Chaykunata. Sapa huu yarqa allinchaypaq minkakuy qillqata atisqankuman hina qillqanku.

Yarqa allinchaypaq minkakuy qillqa qispichisqankuta warma masinkuman awinchaspa qawachinku. Amawtawan, warma masinkuwan, pirqakunapi qillqakunawan yanapachikuspa yarqa allinchaypaq minkakuy qillqa qispichisqankuta allinchanku: Chaypaq qawanku: Kachkanchu pikuna minkakusqanchik? Kachkanchu imapaq minkakusqanchik? Kanchkanchu haykaqpaq minkakusqanchik? Kachkanchu imakuna apananchikpaq? Maypitaq qillqasqa kachkan?

MINKAKUY

22 punchawtam pawq ar waray killapi yarqa allinchaq llapa nchik risunchik. Pikuta, waqtanata, mana chayqa palata llamkanapaq ap ananchik. Llaqta umalliqkuna

Quechua Chanca

27

Yarqa allinchaypaq minkakuy qillqapi rikuriq simikuna qillqayta yachapanku. Yarqa allinchaypaq minkakuy qillqapi rikuriq simikunata maskaspa pukllanku: Maypitaq killapi nichkan. Maypitaq yarqa nichkan. Maypitaq pikuta nichkan. Maypitaq palata nichkan. Sapa simita tarispa ruyrunku.

Willakuy. 22 punchawtam pawqar waray killapi yarqaallinchaq llapanchi risunchik. Pikuta, waqtanata, manachayqa palata llamkanapaq apasun. Llaqta umalliqkuna

Sapa huu, tarisqan simikunata rapikunapi qillqan: yarqa killapi pikuta palata

Sapa huu, simikuna qillqasqanta, yarqa aspiypaq minkakuy qillqa qispichisqanpi maskaspa hawanman laqan. Yarqa allinchaypaq minkakuy qillqapi rikuriq simikunapa tuqyaqninkunata riqsispa qillqanku: Simikunata tuqyayninman hina taqllakuspa rakinku: killapi yarqa pikuta palata ki lla - pi yar - qa pi ku - ta pa la ta

Simikunapa tuqyaqninta ki lla pi yar qillqamaytukunapi maskaspa ruyrunku.

28

Quechua Chanca

Simikunapa qillqankuna riqsipanankupaq pukllanku: Achahala qillqakunawan simikunata tupachinku killapi yarqa pikuta palata
y

i
a
k

ch
u

w
ll

ll

Siqikunapa sutinta tupaqninpi qillqanku:

Sapa huu yarqa allinchaypaq minkakuy qillqasqanta allinchan, siqikunawan achalan. Yarqa allinchaypaq minkakuy qillqasqata qillqana maytunkupi qillqanku. Qillqayta tukurquspaa: Sapa huu maypi yarqa allinchaypaq minkakuy qillqa qispichisqan laqamunanpaq churanakunku. Lluqsispa, llapanpa qawanan pirqakunaman minkakuy qillqata laqanku, awpaqtaqa wasiyuqtaraq rimapayanku.

Quechua Chanca

29

Yachasqanchik qatipanapaq
Sapakama yachasqan simikunata, pirqakunapi qillqakunawan tupaschispa qispichin. Tayta mamakunata tapusunchik allintachus minkakusqaku manachus.

Tukupanapaq yuyaymanaykuna
Imaynakunatataq yarqa allinchaypaq minkanakusqaku?, Pitaq llaqtanchikpi minkanakuyta yachachiwachwan? Kawsay pachapiqa, ima ruraytapas sunqunchikpa munasqanman hinam qispichikchik, chaynapim llamkaykunapaq minkakuqpas, aqachantin, kukachantin ima asuykanakunchik, tupaykuspapas sumaqtaraq rimarinchik, kukata akunchik, aqata upyanchik, tukuyta yuyarinchik. Minkakuypas yachaypaqmi, chaytam yachaywasipipas qatichinanchik, kallpanchananchik ima, chaymantam paqarillanmantaq huk niraq minkakuykunapas, chaykunatapas yachanallanchiktaqmi.

30

Quechua Chanca

1 - 2 iqi warmakunawan yachaykuna kallpanchanapaq


Yachanapaq kamasqa
1 iqi warmakunapaq
Yachay/atina: Imamanta, imapaq, pipaq, kasqanta qawarispa imaymana qillqakunata qispichin.

2 iqi warmakunapaq
Imamanta, imapaq, pipaq, ima kaq qillqa kasqanta qawarispa imaymana qillqakunata qispichin.

Yachay/atina qatipanapaq:

Imata, pipaq Imata, pipaq imamanta imamanta qillqasqanta yachan. qillqasqanta yachan. Imayna kaq qillqata kasqanmanhina qispichin. Kawsaykunapa animan qayayta yachan.

Ayllupa yachaynin:

Yachay qatipanapaq: Sara mamapa animan qayayta yachan.

Ruraypa sutin:
Sara waqaychaypi taqi takyachiypaq maakuyta qillqasun.

Llaqtapa llamkaynin:
Kawsay waqaychay.

Llaqtanchikpa kawsayninpi yachaykuna


Llamkaypa riqsichikuynin: Kawsaykunata wasiman astayta tukurquspam, wasipa markanta sumaqta markuwan, muawan pichana, uchuwan qusirqachispataq, qapachinakunawan qunpuna, waniya kawsaykunatapas sumaqtam kuchuman huuna musuq kawasay waqaychanapaq. Sapa kawsay waqaychaypaqmi kan sumaq yachaykuna, chayman hinam tukuy sunquwan waqaychanchik mana tukuspa uywawananchikpaq.

Quechua Chanca

31

Chaynapim sara waqaychanapaqpas, tendalpi chakinankama, sumaqta taqita awapana, pichana, qusichina ima. Allinta sara chakirquptintaqmi, waqaychay qallarinapaq taqi takyachita taqi sarakunata akllaspa waytawan, llampuwan, kukawan tiyachina. Chayna waqaychasqam sarapas kusisqa uywawanchik. Kay yachaykunatam yachaywasipipas kallpanchananchik, llaqtanchikpa kasqanman hina.

Llaqtapa yachayninkuna kallpanchanapaq


Manaraq warmakunawan rurayta qallarichkaspa: Amawta, Llaqta ayllupi sara uyway yachaqta maskaspa, warmakunawan sara waqaychaypi yanapakunanpaq rimapayan. Amawta, sara uyway yachaqta warmakunaman taqi takyachiy yachachinanpaq minkakun. Llaqtapa yachayninman hina mama sarapa animan qayay waramkunaman yachachinanpaq rimapayan.

32

Quechua Chanca

Warmakunawan ruraypia
Llapan warmakunawan (1 - 2 iqipi kaqkunawan). Warmakunawan rimasunchik: Ima llamkaykunataq llaqtanchikpi kachkan?, Sara waqaychaqta rikurqankichikchu? Imapitaq saratari waqaychana?, Imaynataq kawsay waqaychana taqiri? Imaynataq taqi sarari? Imaynatataq sara waqaychayta qallarina? Huukunapi, wasinkupi sara waqaychaymanta willanakunku. Sara uyway yachaqpa wasinta sara waqaychaypi yanapakuq rinankupaq churanakunku: Imaynatam chayasun? Imakunatam apasun? imaynatam rimapayasun? Imaynatam yanapasun? Chaykunata. Sara uyway yachaqpa taqi takyachiypi maakusqanta uyarinku. Sara uyway yachaqta taqi takyachiymanta tapunku yachapanankupaq: Imaraykutaq taqita takyachina? Mana chaynata rurasqari imananmantaq? Kawsaykunapa animanmanta aswanta rimarinku sara uyway yachaqwan: Imanaqtintaq mama sara ninchikri?, Imaynanpipaq muchaykusparaq sumaqta sara mamata allchana? mama sarari piakunmanchu? Imaynanpitaq sara mamri uychukun? Rurayta tukurquspaa Sapakama wasinkupi taqi takyachiypi yanapakunku

Taqi Takyachiy Sara waqaychayta qallarispam, hatuninkunata, taqinkunata akllaspa, sumaqta waytapa chawpinpi llampuykuspa, sarapa animanta qayana. Chaynapim sarapas taqipi kusisqa tiyakun, chaymantam mana tukurispa saksata uywawanchik.

Quechua Chanca

33

Yachayninchikkuna yachay wasipi yachaykuwan tinkuchinapaq


Machulanchikkunaqa sara mamatapas, ima kawsaytapas, kuyakuywan uywayta, waqaychaytam yachachiwarqanchik. Mana chayna waqaychasqaqa paypas piakuspam uychuwanchik, utqaylla tukukun, hinaptinmi muchuy qatiriwanchik. Chaynapim sara mama waqaychanapaq maakuypas sumaq rurana, tukuy sunquwan rimarina, kay maakuypas sunqunchikpim kawsan, kawsay allchay muyumuptintaqmi yuyarinchik. Yachay wasipipas kay maakuyninchikkunata qillqaruchwanmi, aswanqa pachallanpi, ruraypa sunqunpipuni, chaynapi, wakinkunamanpas qawarichinanchikpaq.

Yachay wasipi qillqay yachapanapaq


Sara uyway yachaqpa taqi takyachiypi maakusqanta yuyarispa, wasinkupi taqi takyachiywan tupachinku. Sara uyway yachaqpa taqi takyachiypi maakusqanta yuyarispa, yuyaymananku: Imapaqtaq chaynata maakuna? Ukuchkari uyarinchu? 1 iqi warmakunapaq
Sapa huu, taqi takyachiq rikumusqankuta siqinku. Atisqankuman hina siqisqankuta sutinchanku. Chaypaq yuyarinku: Imakunawanmi taqi takyachiypi maakurqa? Pitaq maakurqa? Imaynatataq maakurqa? Taqi takyachiypi maakuy siqisqankuta warma masinkuman qawachinku.

2 iqi warmakunapaq
Huukunapi taqi takyachiypaq maakuyta qillqanku. Chaypaq yuyarinku: Imapaqmi qillqasun? Pikunam awinchanqa? Ima qillqatam qispichisun? Sara uyway yachaqpa willakusqanta yuyarispa qillqanku:

Sara mama uywawayku.

Maakuy qillqasqankuta warma masinkuman qawachispa awinchanku.

34

Quechua Chanca

1 iqi warmakunapaq
Warma masinkuman qawachispa, paykunapa yanapakuyninwan allinchanku: Allin siqisqachu kachkan? Siqisqapi hinachu maakurqa? Imapas pisichkanchu? Allin qillqasqachu kachkan sutin?

2 iqi warmakunapaq
Paykunapa yanapakuyninwan allinchanku: Allin qillqasqachu kachkan? Allintachu qallarichkan? Allintachu tukuchkan? Pantasqa simikuna kachkanchu? Imaynatataq qillqakun? Sara uyway yachaqpa willakusqanmanhina qillqasqachu kachkan?

Qillqasqata allinchaspa sumaqta siqikunawan achalanku: Sara mama, ama tukuspay saksata uywawankiku, runakuna, ukuchka, lliwpas amay pisipichu kasaqku. Wawaykim kaniku.

Llapan warmakunawan (1 - 2 iqipi kaqkunawan). Qillqasqa simikuna tariypi pukllanku. Tarisqankuman hina ruyrunku: Maypitaq: sara, nichkan. Maypitaq: runakuna, ukuchka, saksata, nichkan. Ima simitaq mawan qallarichkan.

Sara mama, ama tukuspay saksata uywawankiku, runakuna, ukuchka, lliwpas amay pisipichu kasaqku. Wawaykim kaniku.

Sara mama uywawayku

Quechua Chanca

35

Simikunata tuqyasqanman hina rakinku: runakuna: ukuchka: wawaykim: sara: mama: Simikuna qillqayta yachapanku: Achahala qillqakunawan simikunata tupachinku: sara mama runakuna ukuchka wawaykim ru na ku - na u kuch ka wa way - kim sa- ra ma - ma

q
y s

u
ch

ll

a 2 iqi warmakunapaq

1 iqi warmakunapaq
Siqikunata sutinwan tinkuchinku:

Qillqa maytukunamanta maakuy qillqapi rikuriq simikunata kapataspa qillqana maytunkupi qispichinku.

runakuna

Sara

mama

sara

ukuchka

Simikunapa pisiqninta huntapanku:

sara mama runakuna ukuchka wawaykim

: ___ra : ___ma : ___nakuna : ___kuchka : ___waykim

Maakuy qillqapi rikuriq simikunapa punta tuqyayninwan huk simikunata qispichinku:

sara runakuna ukuchka wawaykim mama

sacha ru________ u_________ wa_______ ma_______

36

Quechua Chanca

1 iqi warmakunapaq
Qaytuwan laqaspa sapa simita qatipanku:

2 iqi warmakunapaq
Achahala chapusqapi qatiq simikunata maskanku:

sara mama runakuna ukuchka wawaykim

runakuna ukuchka wawaykim m a m a k

sara mama l s s a r a s a

m n r u n a k u n a w a w a y k u k u ch k a i m q r t t t u w y s a k s a

a p a s

Llapan warmakunawan (1 - 2 iqipi kaqkunawan). Simikuna akllaypi pukllanku, chaypaq: Sapa warma uchuy rapipi llapan simimanta tawallata akllaspa qillqan, 1 niqipi kaq warmachakunata 2 niqipi kaqkuna qillqaysin, qatiqta hina: runakuna ukuchka sara wawaykim runakuna ukuchka mama sara runakuna sara mama wawaykim

Amawtaataq llapan simikunata qillqan, sapa simita huk rapipi. runakuna sara mama ukuchka wawaykim

Pukllay qallarinanpaq, amawta llapan simita qawachispa, qillqana pataman tikranpatakama churan. Chaymanta huk hukmanta uqarispa, awinchaspa warmakunaman qawachin. Warmakunaataq maskan rapi qillqasqanpi, paypapi kaptinqa ruyrun. Picha puntata llapan simikuna qillqasqanta ruyrun chay llallin kay pukllaypi. mama ukuchka sara wawaykim

Quechua Chanca

37

Yachasqanku simikunapa tuqyaqninkunata llallinakuypi pirqakunapi kaq qillqakunapi maskanku (1 niqipi warmakunata 2 iqipi kaqkuna yanapan): sara: runakuna: ukuchka: wawaykim: mama: sa ra ru na ku na u kuch ka wa way kim ma ma

Taqi takyachiypi maakuyta sapa warma qillqana maytunpi qillqan tayta mamanku yuyarichinanpaq.

Yachasqanchik qatipanapaq
Yachasqanku simikunapa punta tuqyaqninwan huk simikunata tupachispa qillqanku. Sara uyway yachaqta tapukusun pikunas sumaq sunquyuq sarapa animan qayanpaq.

Tukupanapaq yuyaymanaykuna
Taqi takyachiypiqa, kawsaykunapa animuntam qayanchik. Animuntin waqaychasqam kawsayqa, musuq kawsay haykumunankama tukunchu. Kawsaykunapa animuntaqa manam lliwchu qayayta yachanchik, kanmi sapa wasi ayllupi aswan sara kuyaq, paymi qayanan. Taqi takyachiypi maakuyqa manataqmi hukllachu, sapa ayllupi, llaqtapim tikran, ichaqa maypia kaspapas tukuy sunquwanmi qayakuna. Kay yachayqa sapakamapim kawsan, kawsay waqaychay pachaman chayarquspataqmi mastarinchik.

38

Quechua Chanca

YUPAYKUNA KALLPANCHANAPAQ

Kawsayninchikpi yupaykuna yachachinapaq

Ancha tukuy niraq kawsaykunapi yachachiy


Per suyunchikqa unay watakunamantaam ancha tukuy niraq kawsaykunayuq kasqa. Wakinpaqqa chay tukuy niray kawsaykunaqa mana allin hina qawarisqachu. Ichaqa kunankunaqa pisi pisimantam chay llapa kawsaykunataqa yunka ukupipas, chala suyupipas, qichwakunapipas chaninchayta qallarichkanku. Chay tukuy kawsaykunapi rimarinakuyqa ancha allinmi rikurichkan.Mana hinata rurasunchik chayqa tukuy niraq yachayninchikkunam chinkapuyta atinkuman uqanchiktaq mana sapiyuq sacha hina rikukapusunman.Chay yachaykunapim huk niraq sumaq kawsaykunapas kachkan kunan kay tiqsi muyunchikpi mana allin tiyay rikurichkaptin. Per suyupa kamachiq qillqankunapipas chay tukuy kawsay yachariyqa allin churasqam kachkan.Chay raykum tukuy rikchaq kawsaykunaqa chaninchasqa kanan huk sumaq kawsayman kay pachanchikpi puririnanchikpaq. May uchuy suyunchikkunapipas chay tukuy rikchaq kawsaykunaqa kachkankupunim.Chay raykum sumaqta chaykunataqa qawarinapas chanincharinapas.Hinaqa chay interculturalidad nisqaqa llapanchikpaqmi kanan.

Quechua Chanca

41

Kawsaq pachapi yachayninchikkuna


uqanchikpa kawsayninchikpiqa kay pachanchikpiqa tukuy kaqkunam kawsachkan.Yakupas, rumipas, urqupas, wayrapas, simi rimasqanchikpas kawsachkanmi. Chaypiqa, mayninpiqa kusirikunchikpas, pianarqukunchikpas, munanakunchikpas; hinallataqmi pachapi kaq llapanpas chay hina kayta atisunman. Sumaqllata kay pachapi llapanchik kawsakunanchikpaqqa ayni aynillam tiyakunanchik. Chaynapim maykunapiqa haywarikunchikpas, tinkarikunchikpas, samincharikunchikpas, challarikunchikpas. Pachanchikpiqa runa masinchikkunapas, sallqa purunpi kaqkunapas pachamamanchikpas apunchikkunapas kawsachkankun. Chay llapanpa kawsayninpim yachaykunapas paqarinpas, tikrakunpas, rurakunpas. Chay kawsaykunapim yupaykunapas llanllarichkan.

Maypitaq yupaykunari rikurin?


Yupaykunaqa kawsayninchikkunapim rikurimun. Manam sapallanqa kanmanchu. Maypiach intipas, killapas, qutupas, amarupas, chakatapas purichkan chayman hinan kawsayninchikqa kutiykamun. Wata muyuriyninpiqa chakratapas rurachkanchik, uywatapas uywachkanchik, awatapas awachkanchik, rantiypipas kanchik, wasi ruraypipas kanchik. Chay kutiykunapim yupaykunapas tukuy pachapi kaqkunapaq kamaynin (animan) hina rikurimun.

42

Quechua Chanca

Imataq kawsayninchikpi yupaykunari?


Llapa yupaykunaqa tukuy kawsaqpa kamanmi (animanmi) kachkan.Hinaqa kay runa pura kawsayninchikpiqa llapa yupaykunaqa, imatapas yupasqanchikman hinam, kawsachkan. Chaymi tayta mamanchikqa mayninpiqa niwanchik: Manam uywachanchikkunata sinchita yupaykachanachu, waurqunman pisiyapunman iman, nispa.

Ua uywachakunatapas manam yupaykachachkanachu. Parischantakamaqa atikunmanmi.

Quechua Chanca

43

Huk llaqtakunapiqa, paqucha uywaqkunaqa manam viernes punchawpas martes punchawtapas uywankunataqa yupankuchu, wauspuspan pisiyanman, ninkum.

Maykunapiqa uwihatapas mamankunallatam parischaspa yupanku, uankunataqa manam, waunmanmi. Manam chulla chullamantaqa anchata yupankuchu. Yachayninchikman hinaqa, sapa yupasqanchikpiqa manam yanqallachu rimachkanchik aswanpas kikin kama (nima) nisqa kawsaynintam rimasqanchikwan aparimuchkanchik. Chay hinata ruraptinchikqa kawsayqa kutiykamuchkallanqam.

44

Quechua Chanca

1 - 2 iqi warmakunawan yachaykuna kallpanchanapaq


Yachanapaq kamasqa
iqikuna 1 kaq iqi
Yachay/atina: Ima kaqkunata imaymana rikchayninmanhina akllan, chayman hinataq llapan, wakin, manan pipas akllarisqanmanhina rimarin. Ima kaqkunatapas iskay kimsa huupi mayqin rikchaynintapas qhawarispa taqan (llinpin, sayaynin, rikchaynin, phatun ima)

2 kaq iqi
Ima kaqkunata rikchayninmanhina akllan chaypitaq yapamanta huk rikchayninkunata tarispa willan. Ima kaqtapas, iskay yaykuna llikapi, imakunapis tupanku, chayta yuyaychakun.

Yachay/atina qatipanapaq:

Kawsayninchikmanta yachaykuna
1 - 2 niqi warmakunapaq:
Ayllupa yachaynin:

Tukuy pachapi kaqkunawan rimarin. Mama papapa imahina kasqanta riqsin.

Yachay qatipanapaq:

Mama papawan rimarispa tukuy sunqunwan uywan. Mama papata kasqanman hina rakin.

Ruraypa sutin:
Papa allaypi yupaykunata yachapasunchik.

Llaqtapa llamkaynin:
Papa allay.

Quechua Chanca

45

Llaqtanchikpa kawsayninpi yachaykuna


Llamkaypa riqsichikuynin: Yupaykuna patamanta yachaykunaqa kawsayninchikpim kachkan chaymi marzopipas abrilpipas yachasunman. Ayllunchikkunapiqa chay killakunapiqa hatun tarpuy papa allaypipas, chakmaypipas, semana santa waykukuypipas, watiya ruraypipas kasumanmi. Chay ruraykunapa sunqunpiqa yupaykuna patamanta yachaykunataqa sumaqtam yachasunman.

Llaqtapa yachayninkuna kallpanchanapaq


Manaraq warmakunawan rurayta qallarichkaspa: Yachachiqqa kaykunatam wakichikunan chay yachaykunata kallpachanapaq: Papa allachikuq runawanmi rimanan yachay wasi irqichakunawan aynikuq rinanpaq. Allachikuqqa yachay wasimanmi hamunan irqichakunata aynikunanpaq. Chay papa allayqa machulanchikkuna rurayninman hinan apakunan. Chay papa allanapaq chakraqa yachay wasipa qayllallanpim kanan. Kikin yachay wasipa chakran kan chayqa ancha allinmi kanman. Inciensochatapas anischatapas chakra qapachipaq apakunanmi. Atispaqa aqachatapas, matichallatapas yakunayaypaq yachay wasimanta apaswanmi.

Warmakunawan ruraypia
Llapallanku (1 kaq iqi, 2 kaq iqi) Tutallamanta chakra pataman huullapi lluqsisun. Papa allachikuqwan chakrata qapaykachispa papapa animanta qayarina sumaqllata kutirinanpaq. Yachay wasi warmachakunapaqqa iskay wachuchatam quchikuna. Iskay huupi warmakuna llamkananpaq. Sapa huu huk wachuta allanan. Papa allachikuqmi qullanatapas kapitantapas churanan. Aspiyta qallarinapaqqa qullanan Apukunamantapas Pacha mamamantapas munaynintan maarikunan.

46

Quechua Chanca

Iskay kimsa yura aspisqapim kaykunata yachachiqpiwan rimarispa qawarinanku:


1 kaq iqi Papa aspirisqapi: Llapanchu papakuna kasqa? Akllasunmanchu? Imankunata? Llapanchu ismu kasqa? Llapanchu ika kasqa? Llapachu hatunkuna kasqa? Llapachu huchuykuna kasqa? Hatun papakunallapi mayqinkunataq ancha machka? Huchuy papakunallapi mayqinkunataq ancha yakullaa? Papa aspirisqapi: Ima papakunataq kasqari? Akllasunmanchu? Imakunapi? Mayqinkunataq waykupaqri allin? Mayqinkunataq chuupaqri allin? Mayqinkunataq sumaq muhukunari kachkan? Wayku papakunapiri ima sutiyuqkunataq kachkan? Chuu papakunapiri ima sutiyuqkunataq kachkan? Muhu papakunapiri ima sutiyuqkunataq kachkan? 2 kaq iqi

Kay papa akllariykunataqa aspisqanchikman hinam kuti kuti qawarina. Manam sapankanpipunichu kanan. Papa allayta yanaparispaqa kutipunan yachay wasiman. Ichaqa, makinchikkunata uyanchiktapas allinta mayllirqukuspa.

Quechua Chanca

47

Rurayta tukurquspaa Kunanqa sapakamam qillqananpi huk qutu (muntun) papachakunata siqinqa. Ichaqa papachakunaqa manam hukpas tupapurananchu. Chay papa siqisqatam huk watuchawan munasqanman hina rakinqa: aku papakunata, hatunkunata, uchuykunata, chuu papakunapas kanmanmi. Tukuykunanpaqa sapanka papankunata imata qawarispach huurqan chayta willarikunqa.

Yachayninchikkuna yachaywasipi yachaykunawan tinkuchinapaq


Llaqtanchikpiqa papaqa mamanchikmi. Chaymi mana uywallawanchikchu, yachachiwanchik iman. Huk llaqtakunapipas yachay wasinchikpipas kallantaqmi huk pukllanakuna pukllaspa yachanapaq, chaywanpas yachallachwantaqmi.

48

Quechua Chanca

Yachaywasipi yupay yachapanapaq


Ruraypa sutin: Bloques lgicos nisqawan pukllaspa yupayta yachasun. Manaraq warmakunawan rurayta qallarichkaspa: Kay yachaykuna qispichinapaqqa chay bloques lgicos nisqa pukllanatam, iskay yana wayaqaman churananchik. Hatun rapipin huk hatun llikata siqinanchik 2 kaq iqipaq. Kay hinata: Rikchay Llinpi

Kay llikatam uchuypipas rurananchik yachay chaninchanapaq. Warmakunawan ruraypia: Llapanku (1 kaq iqipas 2 kaq iqipas) Iskay huupim warmakunata churana. Sapa huumanmi huk pote bloques lgicos nisqa pukllanata yana wayaqapi quna. 2 kaq iqipaq huk hatun llamkana llikata siqipi hina rurana.

Quechua Chanca

49

1 kaq iqi Llapanku muyupi tiyananku.

2 kaq iqi (Sapallanku llamkanku)

Huk muyupi tiyanku. Huk yana wayqapi llapa bloque lgicos Huk yana wayqaman llapa bloque lgico nisqata churanku. nisqata churana. Hinaspa sapanka huk Chulla chullallamanta huk bloque nisqata bloqueta hurquspa imayna kasqanta urqun yana wayaqamanta. rikuchispa willanan. Masinkunaqa Tupamusqanman hina chay hatun llikapi yanapananmi rikchayninta qawarispa maskarispa siqin kikillanta. tapuykunawan Imamantaq rikchakun? Imaynataq sayayninri? Rikchay Tukuptinkuqa sapanka huk bloqueta Llinpi urquspa pakallapi kachinqa. Masinkunaqa tapupayanqa llapa rikchayninta willanankama.

Sapanka rurasqanta qillqana panqanpi siqillantaq.

Rurayta tukurquspaa: 1 kaq iqipi warmakuna: Kunanqa munasqan 5 bloqueta huk rikchayninman hina akllarikuspa qillqana panqanpi siqinku.

50

Quechua Chanca

Tukurquptinqa rikchayninman hina tapuna: Imamantaq rikchakun? Llapanchu rikchakun? Kachkanchu mana rikchakuq? 2 kaq iqi: Sapakama llapan bloqueta huk rikchayninman hina akllarikuspa qillqana panqanpi siqinku.

Tukuspaqa rikchayninman hina tapuna: Imamantaq rikchakun? Mayqin rikchaqtaq aslla? Kachkanchu mana rikchakuq?

Yachasqanchik qatipanapaq:
Papa Mamawan yachasqanchikmanta.
1 kaq iqipaq Imakunapaqtaq papakunari kasqa? Llapa papapas chuupaq kayta atisqachu? 2 kaq iqipaq Mayqin papakunataq ancha achka ruraykunapaq kasqa? Imakunatataq uchuy papakunamantari rurakunman?

Quechua Chanca

51

Bloques lgicos nisqawan yachasqanchikmanta.


1 kaq iqipaq Sapakam, huk bloqueta yana wayqamanta hurquspa willan rikchayninkunata. 2 kaq iqipaq Llikata sapanka huntachin: Rikchay Llinpi

Tukupanapaq yuyaymanaykuna.
Ima yachaykunatataq yacharqunchik? Kay yachaykunari allinchu runa masinchikpaq, pacha mamanchikpaq ima? Sumaq kawsayta rikurichiwanchikchu?

52

Quechua Chanca

1 - 2 Niqipi warmakunawan yachaykuna kallpanchanapaq


Yachanapaq kamasqa
iqikuna 1 kaq iqi
Yachay/atina: Chunkakunakama ima kaqkunatapas kasqanmanhina yupayninta churan. Hukmanta huk yupan hinallataq hayka kasqanta willakamun.

2 kaq iqi
Chunkakunakama ima kaqkunatapas kasqanmanhina yupayninta churan. Hukmanta huk yupan hinataq llapa kasqanta willakamun.

Yachay/atina qatipanapaq:

Kawsayninchikmanta yachaykuna
1 - 2 niqi warmakunapaq:
Ayllupa yachaynin:

Parischasqata sumaq kawsayman hina yupan. Ayllupa yachayninman hina yupayta sutinchayta yachan.

Yachay qatipanapaq:

Uywakunapa mirariyninta yupayninman hina yachan. Imakuna yupana mana yupana kasqanta yachan.

Ruraypa sutin:
Wasi uywa watukuypi yupaykunata riqsisun.

Llaqtapa llamkaynin:
Uywakuna mirachiy.

Quechua Chanca

53

Llaqtanchikpa kawsayninpi yachaykuna


Llamkaypa riqsichikuynin: Yupaykuna patamanta yachaykunataqa abril mayo killakunapipas yachallasunmanmi. Ayllunchikkunapiqa chay killakunapiqa chakmaypipas, maway papa allaypipas, huk papakuna haspiypipas, semana santapipas, wathiya ruraypipas kankumanmi. Chay ruraykunapa sunqunpiqa yupaykuna patamanta yachaykunataqa ancha sumaqtam yachasunman. Aswanqa ayllupa rurayninman hinam tukuytapas qispichina.

Llaqtapa yachayninkuna kallpanchanapaq


Manaraq warmakunawan rurayta qallarichkaspa: Yachachiqqa kaykunatam ruranan chay yachaykuna qispichinanpaq: awpaqtaqa ayllu runakunapa wasinta rispa rimamunan ima uywachankunatapas, ima kaqchankunatapas warmachakunawan watukuspa chayaspa yuparinankupaq (quwicha, wallpacha, uwihacha, allquchapas kanmanmi). Iskay kutillan chaykunataqa yupayta atinqaku. Imallatapas aparikuspam wasikunataqa watukamunanku (uywachanpaq mikunachapas, tantachapas kanmanmi).

Warmakunawan ruraypia
Llapallanku (1 kaq iqi, 2 kaq iqi) Tutamantalla yachay wasipi huunakuna. Yachachiqqa, may wasikunatach chayanqaku, chaytam warmakunawan rapipi siqirispa qawarinanku. Sumaqta qawarispam yachay wasimanta lluqsinanku. Sapanka wasiman chayaspam kay hinata rurarinanku: awpaqtaqa ancha kusikuywanmi napaykukuspa wasikunaman yaykunanku. Ima apasqankutapas sumaqta qunanku. Chaymantaqa uywacha watukusqankumantam rimarinanku:

54

Quechua Chanca

Ima uywachakunataq chayri?Imakunapitaq yanapawanchik?uqanchikri imatataq sumaqlla miranankupaq rurananchik?


1 kaq iqi Chaymanta irqichakunaqa huk hukmantam yupanqaku. Ichaqa iskay kutillatam yupananku. Chaymantataq llapanta qawarispa yupayninmanta rimarinqaku. 2 kaq iqi Kay irqichakunaqa parischarispam (iskay iskaymanta) yupananku. Chaymantataq llapanta qawarispa hayka parischasqacha hayka sapankunacha kasqa, chaymanta rimarinqaku.

Chay uywakuna yupayta tukuspaqa taytapas mamapas warmachakunamanmi willarinqaku: Sumaqchu mirarinanpaq uywachakuna yupayninman hina kachkan? Manachu? Hayka parischasqataq kachkan? Huk uywachalla puchuchkanchu? Chayri imatataq willachkawanchik? Pitaq chay yachaytari yachachiwarqanchik?

Tukuruspaa Yachay wasipi kaykunata rurananku: Sapanka qillqananpi mayqin yupamusqanku uywachakunatapas siqinku. 1 Kaq iqi: Hayka kasqan yupayta uywakunaq chinpanpi churanqa. 2 Kaq iqi: Parischasqatakama siqichawan wichqaspa yupanta churanqa. Tukunapaqa rimarinanku: Allinchu yupayninku mirarinanpaq kachkan? Manachu?

Quechua Chanca

55

Yachayninchikkuna yachaywasipi yachaykunawan tinkuchinapaq


Machulanchikkunaqa, kawsayninchikman hina, yupayta rimariptinkuqa kikin yupasqapa (uywapas, imapas kachun) kawsaynintam (nimanta) aparimuchkanku. Chaymi huk ayllukunapiqa viernes punchawpas martes punchawpas uywankutaqa mana yupankupaschu waunmanmi nispa. Ichaqa, huk llaqtakunapipas yachay wasipipas manam chaytaqa yachankuchu hinaspa yupallanku imatapas, huk hukmantapas, mayqin pachapi kaspapas.

Yachaywasipa yachayninman hina yachapanapaq


Ruraypa sutin: Yuraq bloquechakunawan pukllaspa yupaykunata riqsisun. Manaraq rurayta qallarichkaspa: Yachachiqqa kaykunatam ruranan chay yachaykuna kallpanchananpaq: Chay bloques de base 10 nisqa pukllanatam maskanan. Yuraq bloquechakunallawanmi yupaypi pukllasunchik. Chaypaqqa llapan warmakunatam tawa huupi rakisun. Tawa yana wayqakunatawanmi maskanan. Warmakunawan ruraypia. Llapallanku (1 kaq iqi, 2 kaq iqi) Llapa irqichakunatam tawa huupi rakina (iskay 1 iqimanta iskay 2 iqimanta) 1 kaq iqi huukunapaq: yana wayqata ukunpi chunka yuraq bloquechayuqkunata quna. 2 kaq iqi huukunapaq: yana wayqata ukunpi iskay chunka yuraq bloquechayuqkunata quna. Llapallanku (1 kaq iqi, 2 kaq iqi) Yachachiqwan sapanka huu pukllan: Huk yana wayqamanta, mana rikuspalla, makinta winaykuspa hapisqanman hina yuraq bloquechakunata hurqun, hinaspa, mesa patapi churaspa huk hukmanta yupan; tukuptinqa willamun llapan uyarinanpaq haykatach hurqusqa.

56

Quechua Chanca

Chaymantaqa sapa huu pukllayta qallarin: 1 kaq iqi (Chunkakama)


Huk warmacha yana wayqata hapin, hinaspa, paamanta qallarispa chulla chullamanta yuraq bloquechakunata urquchin. Sapa urquqmi mesa patapi churaspa huk hukmanta yupan. Chaymanta willan haykach llapan kasqanmanta. Yana wayqa hapiq urquptinmi pukllayqa tukun. Hinaspa rimarinku: Pitaq aswan achka bloquechakunata urqusqa? Pitaq pisi bloquechakunata urqusqa?

2 kaq iqi (Iskay chunkakama)


Huk irqicha yana wayqata hapin, hinaspa, paamanta qallarispa chulla chullamanta yuraq bloquechakunata urquchin. Sapa urquqmi mesa patapi churaspa huk hukmanta yupan. Chaymanta willan haykach llapan kasqanmanta. Yana wayqa hapiq urquptinmi pukllay tukun. Hinaspa rimarinku: Pitaq aswan achka bloquechakunata urqusqa? Pitaq pisi bloquechakunata urqusqa?

Rurayta tukurquspaa: Yachay wasipi kaykunata rurananku: Kunanqa sapanka qillqananpi mayqin yupamusqanku bloquechakunatapas siqinan. 1 Kaq iqi: Hayka kasqanman hina yupayninta chinpanpi churanqa. 2 Kaq iqi: Hayka kasqanman hina yupayninta chinpanpi churanqa.

Yachasqanchik qatipanapaq
Kawsayninchikpi yupaymanta.

1 kaq iqi Mayqin uywacha yupamusqantacha anchata munakun? Hayka uywachakunataq kasqari?, chayta siqin.

2 kaq iqi Hayka yupaykunataq allin kasqa uywachanchikkuna mirarinanpaq?, chaymanta rimarin.

Quechua Chanca

57

Yuraq bloquechakunawan pukllasqanchikmanta. 1 kaq iqi Yuraq bloquechakunata yana wayaqamanta urqurispa yuparispa kasqanta willan. 2 kaq iqi Yuraq bloquechakunata yana wayqamanta urqurispa yuparispa kasqanta willan.

Tukupanapaq yuyaymanaykuna.
Ima yachaykunatataq yacharqanchik? Kay yachaykunari allinchu runa masinchikpaq, pacha mamanchikpaq ima? Sumaq kawsayta rikurichiwanchikchu?

58

Quechua Chanca

1 - 2 Niqi warmakunawan yachaykuna kallpanchanapaq


Yachanapaq kamasqa
iqikuna 1 kaq iqi
Yachay/atina: Iskay chunka yupaykama yuyaychakunpas qillqanpas.

2 kaq iqi
Hayka chunkakunayuq, hayka sapankunayuq yupay kan chayta yuyaychanpas qillqanpas. Chunkankunatapas sapankunatapas huk yupaymanta qawachin.

Yachay/atina qatipanapaq:

Iskay chunka yupaykama ima kaqkunapi rikuchinpas, siqinpas, qillqanpas.

Kawsayninchikmanta yachaykuna
1 - 2 niqi warmakunapaq:
Ayllupa yachaynin:

Parischasqata tupaqninpi yupan. Uywanchik tayta mama kapuwasqanchikmanta. Chunkachasqa yupaymanta.

Yachay qatipanapaq:

Kay pachapi tukuypas parisnintinpuni kasqanta yachan. Uywanchikkuna sumaqta mirariyninmanta. Chunkachasqa yupaykunata riqsin.

Ruraypa sutin:
Awaypi mamakunawan yachaykunapi yapayta qichuyta yachasun.

Llaqtapa llamkaynin:
Away.

Quechua Chanca

59

Llaqtanchikpa kawsayninpi yachaykuna


Llamkaypa riqsichikuynin: Yapaykuna qichuykuna chuyanchay patamanta yachaykunaqa junio julio killakunapipas yachakunmanmi. Ayllunchikkunapiqa chay killakunapiqa sara tipiypas, chaki kawsay iraykunapipas, wayrachiykunapas, hatun tarpuy papa allaypas, taqiypas, chuu ruraypas, puchkaypas, awaypas kanmanmi. Chay ruraykunapa sunqunpiqa yapaykunapas qichuykunapas chuyanchakunmanmi chaynapim chay patamanta yachaykunataqa sumaqta qispichisunman.

Llaqtapa yachayninkuna kallpanchanapaq


Manaraq warmakunawan rurayta qallarichkaspa: Yachachiqqa kaykunatam ruranan yachaykuna kallpanchananpaq: Ayllupi pich awachkan chaytam waturikunan warmachakunawan rinanpaq. Chaypim awaq mamawan sumaqta rimarimunan.

60

Quechua Chanca

Warmakunawan ruraypia Llapallanku (1 kaq iqi, 2 kaq iqi) Yachachiqqa warmachakunantin tutallamantam awaq mamaman watukaq lluqsinanku. Imallatapas aparinankum awaq mamaman qurinankupaq. Allinta qawarinakuspam purinanku. Awaq mamapa wasinman yaykuspapas sumaqtam napaykunanku ancha manchakuywanpas kanankum. Chaypim awaq mamawan rimarinanku: Imatataq away qallarinanpaqri rurarqan? Ancha allinchu chay awanakuna challariy, qapachiy ima? Imanaptintaq away qallariypaq Apukuna Pacha mama maarikuyri allin? Imakunatataq awari willakamun? Runa hinachu awari? Qaytu kururkunari ruminchasqachu kachkan? Imapaq? Hayka hatun kururkunataq huk puuna awanapaq yaykun? sapa kallupaqchu? Llapanpaqchu? Awaq mama kururkunata qawachispa warmachakunawan yupan huk kallu puunapaq, chaymantataq hukkaq kallunpaqpas. Hinaspa llapanta yupanku hayka kururtaq yaykun huk puuna awanapaq chayta. Yachay wasiman chayaspa kay hinata rurarinanku:
1 kaq iqi Sapanka warmakuna qillqana panqanpi hayka kururch yaykusqa puunapa huk kallunman chayta siqin. Chaymanta hayka kururch yaykun hukkaq kallunman chayta siqillankutaq. Sapankapi yupayninkunata churan. Llapa kururkunata (iskay kallupaq) yupaspa yupayninta churan. Hinaspa yachachiqninman willan. 2 kaq iqi Sapanka warmakuna qillqana panqanpi hayka kururch yaykusqa huk puunaman chayta siqin. Chaymanta hayka kururkunataq yaykun iskay puunaman chayta siqillankutaq. Chaymanta rurallankutaq Hayka kururkunataq yaykunman huk kallullaman? chayta rurallankutaq. Sapankapi yupayninkunata churan. Hinaspa yachachiqninman willan. Chaykunata tukuspa warmachakunawan rimarinku: Imatataq away qallarinanpaqri mama rurasqa? Imakunatataq awari willakusqa?

Quechua Chanca

61

Rurayta tukurquspaa: Yachay wasipi kaykunata rurananku: Kunanqa sapanka qillqana maytunpi huk munay qatanata siqinqa. Chaymantataq sapa kallupa urachanpi hayka kururch yaykusqa chayta churanqa. Aswan urachampiqa llapa kururukuna yaykusqanta yupaypi churanqa.

Yachayninchikkuna yachaywasipi yachaykuwan tinkuchinapaq


Machulanchikkunaqa, kawsayninchikman hina, yupayta rimariptinkuqa kikin yupasqapa (uywapas, imapas kachun) kawsaynintan (nimanta) aparimuchkanku. Chaymi awaq mamakunapas qaytu kururkuta yupaptinkuqa runa masintapas qawachkankuman hina sumaq manchakuywan rimapayanku. Hinallataq awanwanpas tukuy punchaw rimarinku. Ichaqa, huk llaqtakunapipas yachay wasipipas manam chaytaqa yachankuchu chaymi yupallanku imatapas, huk hukmantapas, mayqin pachapi kaspapas. Hinallataq yapankupas qichunkupas mana kawsayniyuqpas kanmanku hinallata.

Yachaywasipi qillqay yachapanapaq Ruraypa sutin:


yapaykunapipas qichuykunapipas pukllaspa yachasun Manaraq warmakunawan rurayta qallarichkaspa: Yachachiqqa, yachaykuna kallpanchananpaq, kaykunatam ruranan: Chay bloques de base 10 nisqa pukllanatam maskanan. Chaypaqqa llapa irqichakunatam tawa huupi rakinan: 2 huupi 1 kaq iqita, 2 huupi 2 kaq iqita. Hatun rapikunapim sasachakuykunata qillqaspa siqikunawan achalanan:

62

Quechua Chanca

1 kaq iqipaq Maria kay miski rurukunata apamusqa: 5 manzanata, 7 duraznota. Hayka rurukunatataq llapanpi apamusqa? Hayka chiwchikunataq aswan achka kachkan kancha ukupi hawapi kaqkunamanta?

2 kaq iqipaq Panchopa 12 qillqanankuna kasqa; ichaqa hukkunatawan rantikusqa. Llapanpi 18 kaptinri Haykatataq rantikusqa? Hayka wallpakunatataq rantikunay Tomaspa wallpankunaman aypanaypaq?

Warmakunawan ruraypia: Llapallanku (1 kaq iqi, 2 kaq iqi) Llapan warmakunatam tawa huupi rakiy (iskay 1 iqimanta, iskay 2 iqimanta) 1 iqipi warmakunapaq: Pirqapi sumaq siqisqa sasachakuykunata churay. 2 kaq iqi warmakunapaqtaq: Sapa huuman sumaq siqisqa sasachakuyta aypay. Qallarinanpaqqa 2 kaq iqipi warmakunatam awpaqtaqa yacharichina. Hinaspaam 1 kaq iqiwan llamkarina.
1 kaq iqi (Chunkakama) Warmakunaqa sapankam huunmanta qawarimunan yachachiq sasachakuyta rikuchimuptin. Kasqanman hinam chay bloques multibase isqanwan pukllarispa kutichinan tapukuyta. Chaynatam tukunankukama ruranan. 2 kaq iqi (Iskay chunkakama) warmakunaqa sapanka huunpim awinchanan siqisqa sasachakuyta. Kasqanman hinam chay bloques multibase isqanwan pukllarispa kutichinan tapukuyta. Chaynatam tukunankukama ruranan. 1 kaq iqipi warmakunawan llamkachkaspapas yachachiqqa qawarimunanmi.

Quechua Chanca

63

Rurayta tukurquspaa: Yachay wasipi kaykunata rurananku: Kunanqa sapanka qillqananpi, yapaytachu qichuytachu munan chaytam siqinan. Chaymantaqa yupayninkunatam kasqanman hina (yapaychu /qichuychu) churananku.

Yachasqanchik qatipanapaq:
Kawsayninchikpi yapaymantapas qichuymantapas.
1 kaq iqi Imaynatataq awaq mamari kururkunata qawasqa? Hayka kururtaq huk kallu puunaman yaykusqa? Huk puunamanri? 2 kaq iqi Imaynatataq awaq mamari kururkunata qawasqa? Hayka kururtaq huk puunapiri yaykusqa? Huk puuna huk kalluntinpiri haykataq kanman?

Bloquechakunawan pukllasqanchikmanta.
1 kaq iqi Marta kay miski rurukunata apamusqa: 7 duraznota. Iskayta mamanman qusqa Hayka rurukunatataq puchusqa? 2 kaq iqi Maria kay miski rurukunata apamusqa: 7 duraznota. Hayka rurukunatataq rantinan 18 man aypananpaq?

Tukupanapaq yuyaymanaykuna.
Ima yachaykunatataq yacharqanchik? Kay yachaykunari allinchu runa masinchikpaq, pacha mamanchikpaq ima? Sumaq kawsayta rikurichiwanchikchu?

64

Quechua Chanca