You are on page 1of 122

mgr Piotr Wójtowicz piotr.wojtowicz@amu.edu.

pl

Hydrogeologia
Nauka o wodach podziemnych i o procesach wzajemnego oddziaływania podziemnej hydrosfery, litosfery, atmosfery, biosfery i człowieka. Ponieważ występowanie i cechy wody podziemnej są ściśle związane i zależne od środowiska geologicznego, hydrogeologia jest traktowana jako jedna z dziedzin geologii, a część metod badawczych jest wspólnych z geologią.

Hydrogeologia
 Hydrogeologia zajmuje się badaniem zjawisk i

procesów związanych z krążeniem wód podziemnych w środowisku skalnym, badaniem oddziaływania skał na wodę i wody na skały, związków z wodami powierzchniowymi, wpływu różnych czynników na kształtowanie się zasobów wód podziemnych.

wchodzą takie jej działy.Hydrogeologia W skład h. przemysłu i rolnictwa oraz wód mineralnych i termalnych na potrzeby lecznictwa i energetyki .  hydrogeologia regionalna  Odrębny kierunek stanowi h. stosowana. jak  hydrogeochemia  dynamika wód podziemnych. Zajmuje się ona metodyką poszukiwań wód podziemnych i ustalania zasobów na potrzeby gospodarki komunalnej.

Hydrogeologia .

Spąg poziomu wodonośnego Powierzchnia ograniczająca poziom wodonośny od dołu. w obrębie wód naporowych (poziom nieprzepuszczalny). SPĄG STROP . w obrębie wód swobodnych (zwierciadło wód podziemnych).Podstawowe pojęcia związane z hydrogeologią Strop poziomu wodonośnego Powierzchnia ograniczająca warstwę wodonośną od góry.

woda błonkowata) oraz wolnej wody zawieszonej i wsiąkowej. . Strefa saturacji Strefa występowania skał.Podstawowe pojęcia związane z hydrogeologią Strefa aeracji Obszar zawarty między powierzchnią ziemi a strefą wzniosu kapilarnego. występująca w postaci pary wodnej. próżnie krasowe) wypełnione są całkowicie wodą. Górna powierzchnia tej strefy (zwierciadło wód podziemnych) graniczy ze strefą aeracji. wody związanej (woda higroskopijna.a. w których wolne przestrzenie (pory. pustki skalne wypełniają powietrze i woda. W s. szczeliny.

.

.

.

p. szczeliny. pozostaje w spoczynku. wówczas oprócz siły ciężkości działają na nią siły oporu.Woda podziemna występująca poniżej wypełnia pory. to jest ono poziome.w. wolnych). jest nachylone i ułożone prostopadle do wypadkowej obu sił . a jedyną siłą na nie działającą jest siła ciężkości.Podstawowe pojęcia związane z hydrogeologią Zwierciadło wód podziemnych Powierzchnia oddzielająca strefę saturacji od strefy aeracji (strefę kapilarną od strefy podziemnych wód swobodnych. Jeżeli z. Gdy woda podziemna porusza się. kawerny itp. i z. i przenosi ciśnienie hydrostatyczne.p. skierowane przeciwnie do kierunku jej ruchu.w.

W punktach położonych na tej powierzchni ciśnienie jest równe ciśnieniu atmosferycznemu stąd w studni lub w piezometrze poziom wody ustala się dokładnie na wysokości zwierciadła swobodnego .Podstawowe pojęcia związane z hydrogeologią Zwierciadło swobodne Powierzchnia fikcyjna oddzielająca strefę wód gruntowych od wstęgi wód kaplilarnych.

Zwierciadło napięte Zwierciadło wody.Podstawowe pojęcia związane z hydrogeologią Zwierciadło piezometryczne Powierzchnia przedstawiająca rozkład wysokości hydraulicznej w warstwie o zwierciadle napiętym. którego położenie i kształt są wymuszone spągiem wyżej leżącej warstwy nieprzepuszczalnej. nadległej do warstwy wodonośnej o zwierciadle napiętym. .

Podstawowe pojęcia związane z hydrogeologią
Zwierciadło wody nawiercone Określenie techniczne na miejsce w otworze hydrogeologicznym, w którym natrafiono na wodę podziemną. W obrębie wód podziemnych naporowych jest to strop poziomu wodonośnego (spąg poziomu napinającego). Zwierciadło wody nawiercone w wodach podziemnych swobodnych zwykle nie wznosi się, w wodach podziemnych naporowych podnosi się do poziomu zwanego z.w. ustalonym lub poziomem piezometrycznym.

nazywane też przypowierzchniowymi.Przy każdym stanie zwierciadła. woda nie kontaktuje się ze strefą glebową. Wody gruntowe Wodami gruntowymi nazywa się wody o następujących cechach hydrogeologicznych: . które pojawiają się tuż pod powierzchnią terenu. są to wody. umożliwiająca infiltrację opadów atmosferycznych do warstwy wodonośnej . . Zwierciadło tych wód jest swobodne i występuje przeważnie w obrębie strefy glebowej.Warstwa wodonośna występuje bezpośrednio pod powierzchnią terenu .Hydrogeologiczna Systematyk Wód Podziemnych Wody zaskórne Wody zaskórne.Ponad zwierciadłem wody występuje strefa aeracji.

.

. W obszarach zbudowanych ze skał osadowych wody te występują zwykle na różnej głębokości i tworzą układy warstw wodonośnych poprzegradzanych warstwami nieprzepuszczalnymi.Hydrogeologiczna Systematyk Wód Podziemnych Wody wgłębne Do wód wgłębnych zalicza się wody występujące w warstwach wodonośnych odizolowanych od powierzchni terenu utworami nieprzepuszczalnymi.

powierzchniowymi ani innymi wodami podziemnymi.Hydrogeologiczna Systematyk Wód Podziemnych Wody głębinowe Wody głębinowe są to wody uwięzione wśród utworów nieprzepuszczalnych. . Nie tworzą zatem zbiorowisk odnawialnych. Nie mają one więzi hydraulicznej w wodami atmosferycznymi. przeważnie na dużej głębokości.

Zasilanie wód wgłębnych .

.

.

.

.

Szrafura .

Przekrój hydrogeologiczny .

. przewodność hydrauliczną i inne dane dotyczące warunków hydrogeologicznych.: zwierciadło wód podziemnych. W zależności od celu opracowania przekroju i jego skali można na nim zaznaczyć np. Przekrój hydrogeologiczny opracowuje się na podstawie danych z profili otworów wiertniczych oraz interpretacji wyników rozpoznania hydrogeologicznego terenu.Przekrój hydrogeologiczny Graficzne odwzorowanie warunków hydrogeologicznych wzdłuż obranej płaszczyzny pionowej w związku z budową geologiczną. współczynnik filtracji.

.

Określanie współczynnika filtracji ze wzorów empirycznych
Metoda wzorów empirycznych odnosi się w zasadzie do gruntów nie skalistych i służy do przybliżonego oszacowania wartości współczynnika filtracji. Wykorzystuje się w niej stwierdzone empirycznie związki pomiędzy wartością tego współczynnika a cechami strukturalnymi gruntów, głównie uziarnieniem i porowatością oraz temperaturą (lepkością) wody. Istnieje wiele wzorów, lecz żaden nie spełnia roli formuły uniwersalnej. Zastosowanie każdego z nich ograniczone jest do gruntów o określonych cechach uziarnienia przeważnie do gruntów piaszczystych.

.

które wraz z mniejszymi stanowią wagowo 10% składu gruntu.  C — współczynnik empiryczny zależny od niejednorodności uziarnienia. w m/d. średnica ziaren. .Wzór Hazena  kT — współczynnik filtracji przy temperaturze wody równej T°C.  T — temperatura wody w °C.  d210 — średnica miarodajna ziarn zwana też efektywną. w mm. tj.

w zależności od wartości współczynnika nierównomierności uziarnienia w przedziale 400-1200. Przy uwzględnieniu ustaleń Hazena wyznacza się ją według następujących zasad dla: 1 ≤ U < 2 C . — 0. Wzór Hazena stosuje się do gruntów spełniających następujące warunki: — U< 5.1 mm ≤ d10 ≤ 3.K.0 mm . Langego wartość współczynnika C można wyznaczyć przy uwzględnieniu porowatości ze wzoru: C = 400 + 40(n-26) gdzie: n — współczynnik porowatości wyrażony w procentach.Wartość współczynnika C mieści się.1200 2 ≤ U < 4 C = 800 4 ≤ U < 5 C = 400 Według O.

d10 — średnica miarodajna ziarn gruntu. . w cm/s. W obliczeniach praktycznych wykorzystuje się często uproszczoną postać wzoru Hazena: gdzie: k10— współczynnik filtracji przy temperaturze 10°C. w mm. określana podobnie jak do wzoru wcześniej.

w mm. a bezpośrednio z porowatością i średnicą miarodajną. w m/d. n — współczynnik porowatości wyrażony w ułamku dziesiętnym. dm — średnica miarodajna gruntu.Wzór Krugera Wzór Krugera wiąże współczynnik filtracji pośrednio z sumaryczną powierzchnią cząstek (ziarn) gruntu zawartych w l cm3 gruntu (tzw. powierzchnią właściwą). Wzór ten ma postać: gdzie: k10 — współczynnik filtracji przy temperaturze 10°C. .

di . stanowiąca średnią arytmetyczną. górnej i dolnej granicy przedziału.procentowy udział ziarn z i-tego przedziału uziarnienia w całej próbce gruntu. średnic ograniczających ten przedział: gdzie: dg(i) i dd(i) stanowią średnice. . ai .średnia średnica ziarn w i-tym przedziale (w mm).Wartość średnicy miarodajnej dm wyznacza się ze wzoru: gdzie: N — liczba przedziałów uziarnienia gruntu wydzielonych na podstawie wykresu uziarnienia. odpowiednio.

.

średnia średnica ziarn gruntu w mm (średnica ziarn. w cm/s. które wraz z mniejszymi stanowią wagowo 50% składu gruntu). Wzór ten ma postać: gdzie: k10 . nie zawierających domieszek frakcji iłowej. jednorodnych.Wzór Seelheima Wzór Seelheima odnosi się do piasków drobnoziarnistych.współczynnik filtracji przy temperaturze wody 10°C. d50 . . pyłowej i żwirowej.

d10 — średnica miarodajna gruntu w mm. η — współczynnik lepkości dynamicznej wody w puazach . Wzór ten ma postać: gdzie: kt — współczynnik filtracji przy temperaturze wody T °C.01-5.00 mm.Wzór Slichtera Wzór Slichtera stosuje się do określania współczynnika filtracji piasków i żwirów o średnicy d10 zawierającej się w przedziale 0. w m/d. m — współczynnik liczbowy zależny od porowatości.

Wzór USBSC (Amerykaoski) gdzie: k10 – współczynnik filtracji przy temp. 10°C. które wraz z mniejszymi stanowią wagowo 20% składu gruntu w mm . w cm/s d20 – średnica ziarn.

.

.Określanie współczynnika odsączalności Wartość współczynnika odsączalności grawitacyjnej „µ” może być określona metodą wzorów empirycznych. w szczególności ze współczynnikiem filtracji. Wzory empiryczne wiążą współczynnik „µ” z parametrami uziarnienia lub parametrami filtracyjnymi. badań laboratoryjnych lub badań polowych.

d60/d5 d5.Związek pomiędzy współczynnikiem odsączalności i parametrami uziarnienia gruntów sypkich przedstawił m. Kozerski Gdzie: U2 .A. d10.in. Biecińskiego wiąże współczynnik µ ze współczynnikiem filtracji: Gdzie: k – współczynnik filtracji w m/d . d60 – średnice ziaren gruntu w mm Powszechnie przytaczany w literaturze polskiej wzór P. B.

Dane .Dane .Wykonanie dwiczenia 1. Slichtera i amerykańskiego . Slichtera i wzoru amerykańskiego . Wyrysowanie krzywej siania na podstawie otrzymanych danych Obliczenie współczynnika nierównomierności uziarnienia Dane Obliczenia Obliczanie współczynnika filtracji przy pomocy wzorów : Hanzena. 3. 2.Obliczenia .Obliczenia . [m/s] 4. Obliczanie współczynnika odsączalności przy pomocy wzorów: Kozerskiego i Biecińskiego (dla k według wzoru Hanzena.Przeliczanie jednostek: [cm/s]. [m/h].

.

. Najczęściej jest to mapa hydroizohips. czyli linii łączących punkty zwierciadła o jednakowej wysokości ponad przyjętym poziomem odniesienia. bądź też składową część mapy geologicznej. linii łączących punkty zwierciadła położone na jednakowej głębokości pod powierzchnią terenu. tj. stanowiąca bądź samodzielne opracowanie. Niekiedy zwierciadło przedstawia się za pomocą hydroizobat.Mapa hydroizohips Graficznym obrazem zwierciadła wody jest jego mapa.

gdy poziomem odniesienia jest poziom morza. w strumieniu ustalonym. . tj. Układ hydroizohips jest więc mapą morfologii zwierciadła wody podziemnej.  Linia łącząca punkty o jednakowej wysokości hydraulicznej w warstwie wodonośnej (systemie). linie te z liniami prądu tworzą siatkę ortogonalną. chodzi tu o rzędne zwierciadła wody. w punkcie ich przecięcia są do siebie prostopadle.Hydroizohipsa  linia równych wysokości hydraulicznych. W przypadku wód zwykłych (niezmineralizowanych) o gęstości = const. styczne do linii prądu i do h. W warstwie izotropowej.

.Hydroizobata Linia na mapie łącząca punkty o jednakowej głębokości do zwierciadła wody podziemnej.

.

x’ i y’ .stąd Analogicznie dla y.

Spadek hydrauliczny Rzędna w punkcie F jest znana – i wynosi 78m. Linia FA. Długość odcinka FA można obliczyć z planu lub mapy .Kierunek przepływu Kierunek przepływu jest w każdym miejscu prostopadły do hydroizohips.

spadek wysokości ciśnienia l – odległość na jakiej spadek hydrauliczny występuje .gdzie: I – spadek hydrauliczny ΔH .

.

poprzecznego przekroju środowiska filtrującego i współczynnika filtracji [m3/d] Gdzie: k – współczynnik filtracji J – spadek hydrauliczny wyrażony różnicą wysokości słupów wody lub różnicą ciśnień na drodze l F.powierzchnia przekroju prowadzącego wodę w m2 .Prawo Darcy  Ilość wody przechodząca przez środowisko porowate w jednostce czasu jest proporcjonalne do spadku hydraulicznego.

Przepływ jednostkowy w warstwie wodonośnej o swobodnym zwierciadle wody W jednostkowym przekroju o szerokości 1m powierzchnia wynosi Spadek hydrauliczny wyliczamy z: [m2] .

Przepływ jednostkowy w warstwie wodonośnej o napiętym zwierciadle wody Gdzie: m.miąższość warstwy wodonośnej Jeżeli miąższość warstwy zmienia się . wstawiamy wtedy do wzoru jej wartość średnią: .

Obliczanie zasobów dynamicznych i statycznych .

Wyrażana jest w jednostkach objętościowych jako iloczyn objętości zbiornika i współczynnika odsączalności.współczynnik odsączalności utworów wodonośnych V – objętość rozpatrywanej części warstwy wodonośnej .Zasoby statyczne Zasoby statyczne (wiekowe) wód podziemnych Całkowita objętość wody wolnej. gdzie: μ . określona dla danej chwili niezależnie od ruchu wody. zawartej w porach i innych próżniach zbiornika wód podziemnych.

miąższość warstwy wodonośnej . która w określonej jednostce czasu przepływa przez przekrój poprzeczny danego poziomu Gdzie: q .szerokość przekroju Gdzie: k – współczynnik filtracji m.przepływ jednostkowy B .Zasoby dynamiczne Ilość wody .

.

jest zbadanie stałości wydatku i jakości wody oraz wpływu eksploatacji na inne poziomy wodonośne. zwanych też próbno-eksploatacyjnymi. uzyskanie danych dotyczących depresji i jej promienia. zależności wydatku od depresji. Zadaniem tych ostatnich.Pompowanie próbne Bardzo ważną czynnością w badaniach hydrogeologicznych jest próbne pompowanie. . stopnia wzajemnego oddziaływania otworów eksploatacyjnych itp. Celem jego jest wyznaczenie współczynnika filtracji lub fluacji utworów wodonośnych. praktycznej zdolności produkcyjnej warstwy wodonośnej. zasobności. Pompowanie próbne przeprowadza się zależnie od potrzeby w pojedynczych otworach badawczo-eksploatacyjnych lub na węzłach hydrogeologicznych. Pompowania mogą być krótko­trwałe i długotrwałe.

ilości wody. Pompowanie próbne prowadzi się według programu. żwirowe i in.rodzaj i zakres badań i pomiarów hydrogeologicznych oraz rodzaj aparatów. rurowe. aby uniemożliwione było jej przenikanie z powrotem do badanej warstwy wodonośnej.. Istnieją różne typy filtrów. Odprowadzenie to powinno być tak urządzone. jak szkieletowe w postaci rur perforowanych. przyrządów i innych urządzeń niezbędnych do ich wykonania. sposób dostarczenia odpowiedniej energii do napędu pomp. najczęściej stosuje się pompy o napędzie elek­trycznym. prętowe. siatkowe.Przed przystąpieniem do pompowania próbnego poziom wody porowej musi być na wybranym odcinku zafiltrowany. która będzie pompowana. . który powinien obejmować : . . tj. . jaką może przetłoczyć w jednostce czasu. Obok otworu badawczo-eksploatacyjnego ustawia się skrzynię przelewową do pomiaru wydatku i urządza się odpowiednie odprowadzenie wody. aby wylew wody ze skrzyni był swobodny.dobór odpowiedniego typu pompy o potrzebnej zdolności. .ustalenie orientacyjnego wydatku i czasu trwania pompowania. kieszeniowe. Pompowana woda musi odpływać na taką odległość.sposób odprowadzenia wody. szczelinowe.

że zasób wody w warstwie wodonośnej jest duży. Ilość wody pompowanej na tym poziomie ustala się zależnie od wyników pompowania wstępnego. zwane też oczyszczającym. można przypuszczać. Prowadzi się je dopóty. a przede wszystkim od współczynnika filtracji. którego celem jest oczyszczenie otworu i filtra. tzn. mianowicie tym większą. przy trzech kolejno po sobie następujących coraz większych depresjach. Ilość ta jednak nie może przekraczać 1/3 zdolności pompy. Pompowanie wstępne pozwala orientacyjnie określić zależność między ilością pompowanej wody a depresją. dopóki w ciągu kilku godzin pompowania woda nie będzie zupełnie klarowna. . Pompowanie rozpoczyna się na pierwszym poziomie dynamicznym. ewentualnie także szczelin wodonośnych. Będzie ona praktycznie wynosić od kilku do kilkudziesięciu metrów sześciennych na godzinę.Przed właściwym pompowaniem próbnym przeprowadza się pompowanie wstępne. a w przypadku otworów z filtrem równocześnie 1/3 maksymalnej dopuszczalnej przepustowości otworu uzależnionej od konstrukcji i wymiarów filtra. a warunki jej dopływu do otworu dobre — i przeciwnie Właściwe pompowanie próbne. im lepsze są hydrogeologiczne warunki dopływu wody do otworu i im dłuższa jest robocza część filtra. prowadzi się co najmniej na trzech ustalonych poziomach dynamicznych. Jeżeli pompowanie wywołuje małą depresję. zwane pomiarowym.

Począwszy od tej chwili pompowanie musi trwać z niezmiennym wydatkiem co najmniej przez 24 h. . że pierwszy poziom dynamiczny został ustalony. Zwiększenie to spowoduje dalsze obniżenie zwierciadła. Ilość pompowanej wody powiększa się o taką ilość. Znów wykonuje się częste pomiary zwierciadła.Po upływie 24 h pompowanie przechodzi bezpośrednio na II poziom dynamiczny.. co 10 lub 15 min.Po rozpoczęciu pompowania przeprowadza się w krótkich odstępach czasu np. Jeżeli trzy kolejne pomiary wykazały te same wartości z uwzględnieniem błędu ± l %. W tym czasie wykonuje się pomiary zwierciadła w dłuższych. co 60 lub 120 min. pomiar zwierciadła wody w otworze pompowanym i w otworach obserwacyjnych. po czym prowadzi się pompowanie nieprzerwanie przez co najmniej 24 h. . które po jakimś czasie zanikają. Początkowo dadzą się zauważyć pewne wahania. jaka była pompowana na I poziomie. przyjmujemy. aby uchwycić moment ustalenia się nowego poziomu dynamicznego. lecz regularnych odstępach czasu. np.

Po zakończeniu pompowania na ostatnim poziomie dynamicznym przerywa się je i wykonuje znów często pomiary stanu zwierciadła wody we wszystkich otworach w celu ustalenia czasu jego powrotu do stanu statycznego . musi być doprowadzone do końca bez przerwy.Każde pompowanie pomiarowe. To samo dotyczy. W razie przerwy trwającej dłużej niż 2 h spowodowanej defektem pompy. Dalszy przebieg jest taki sam jak poprzednio.Następnie pompowanie przechodzi bezpośrednio na III poziom dynamiczny. .. gdy suma krótszych przerw na określonej depresji przekroczyła 10 % czasu przewidzianego dla niej. wstrzymaniem dostawy prądu elektrycznego lub z innego powodu. z chwilą gdy zostało rozpoczęte. .Przez cały czas pompowania mierzy się wydatek równolegle z pomiarami stanu zwierciadła. jaka była pompowana na I poziomie. pompowanie na danej depresji należy powtórzyć. Ilość pompowanej wody powiększa się znów o taką samą ilość.

co zmusza wodę zawartą w niej do dośrodkowego ruchu (dopływu) w kierunku otworu. wskutek czego tworzy się wokół otworu obniżenie zwierciadła wody. Obniżeniem to nazywamy depresją. Bezpośrednio przy otworze jest ono takie samo lub nieco mniejsze niż w rurze wiertniczej. natomiast w miarę odległości od niego coraz mniejsze i w pewnej odległości zanika. kanalików lub szczelinek w warstwie wodonośnej. zwana depresją.Lej depresyjny  Z chwilą rozpoczęcia pompowania zwierciadło wody w otworze zaczyna się obniżać. Powstaje w ten sposób wokół otworu powierzchnia obniżona. Przeszkadza mu jednak opór wynikający z tarcia cząstek wody o ścianki porów. . Depresja powoduje różnicę ciśnień wody w otworze i w warstwie wodonośnej.

a statyczne zwierciadło poziome. gdy miąższość warstwy wodonośnej i jej przepuszczalność są wszędzie jednakowe. Ponieważ jednak w przyrodzie prawie nigdy takie idealne przypadki nie występują przeto leje mają postać mniej lub bardziej odbiegającą od symetrycznej.Lej depresyjny Lej depresyjny jest regularny i symetryczny w tym przypadku. .

napiętym warstwa wodonośna o zw.Obliczanie zasięgu leja depresji w warstwie wodonośnej o zw. napiętym R .promień leja depresyjnego [m] s .depresja w studni [m] k .współczynnik filtracji [m/s] .

depresja w studni [m] k .współczynnik filtracji [m/s] h .promień leja depresyjnego [m] s .wysokość zwierciadła statycznego nad podstawą strumienia (miąższość strefy saturacji) [m] .Obliczanie zasięgu leja depresji w warstwie wodonośnej o zw. swobodnym warstwa wodonośna o zw. swobodnym R .

promień leja depresyjnego [m] k .wydajność otworu studziennego [m3/d] s .wysokość statycznego zwierciadła wody ponad nieprzepuszczalne podłoże [m] h .promień studni pompowej [m] R .miąższość naporowej warstwy wodonośnej [m] r .depresja w otworze pompowanym [m] m .wysokość dynamicznego zwierciadła wody w studni eksploatacyjnej [m] Q .DOPŁYW WODY DO STUDNI W WARSTWIE O ZWIERCIADLE NAPOROWYM H .współczynnik filtracji [m/d] .

promień leja depresyjnego [m] k .promień studni pompowej [m] R .wysokość dynamicznego zwierciadła wody w studni eksploatacyjnej [m] Q .miąższość naporowej warstwy wodonośnej [m] r .współczynnik filtracji [m/d] .wydajność otworu studziennego [m3/d] s .wysokość statycznego zwierciadła wody ponad nieprzepuszczalne podłoże [m] h .depresja w otworze pompowanym [m] m .DOPŁYW WODY DO STUDNI W WARSTWIE O ZWIERCIADLE SWOBODNYM H .

Wydatek jednostkowy studni Gdzie: q – wydatek jednostkowy [m3/h/1ms] Q – wydatek studni [m3/d] s – depresja w studni [m] .

współczynnik odsączalności utworów wodonośnych V – objętość leja depresji .Objętośd leja depresji [m3] Gdzie: R – promień leja depresji s .depresja w otworze pompowanym [m] Ilośd wody zczerpanej z leja depresji [m3] gdzie: μ .

współczynnik filtracji [m/d] I – spadek hydrauliczny ne – porowatość efektywna Czas przepływu Gdzie: S – droga przepływu V– prędkość przepływu .Czas migracji wody Prędkość filtracji [m/d] Gdzie: k.

.

SKŁAD CHEMICZNY Skład chemiczny wód podziemnych (mineralizacja) zależy od wielu procesów i czynników zarówno natury przyrodniczej. W procesie tym jedną z ważniejszych ról odgrywa skład mineralny skał warunkujący zarówno ich podatność na rozpuszczanie. uzyskane np. jeszcze w stadium wody atmosferycznej czy w stadium wody powierzchniowej. Duży wpływ na rozpuszczalność skał mają początkowe własności chemiczne wody. Pewien wpływ na rozpuszczalność minerałów wywiera temperatura wody. jak i rodzaj rozpuszczonych substancji. . Najważniejszym procesem w tym względzie jest rozpuszczalność składników ośrodka skalnego w zawartej w oka wodzie. jak i antropogenicznej. które ułatwiają rozkład różnych minerałów. Z jej wzrostem wzrasta rozpuszczalność większości minerałów. W szczególności dotyczy to odczynu wody i zawartości dwutlenku węgla.

tlen. . chlor. lit. siarka. zwanych makroelementami. Inne pierwiastki. krzem. radon. wodór i żelazo. Owczinnikowa . Do występujących rzadko i w małych ilościach należą też pierwiastki promieniotwórcze. srebro. jod. wanad. fluor. potas. magnez. stront. fosfor. zgodnie z podziałem zaproponowanym przez A. określane są jako śladowe. Należą do nich m. bar. W znacznie mniejszych ilościach występują pierwiastki rzadkie nazywane mikroelementami Należą do nich: arsen. węgiel.Najliczniej reprezentowane są w wodach podziemnych pierwiastki: azot. mangan. sód. bór. rad. cynk. zalicza się do pierwiastków głównych.in. glin. brom. rtęć i złoto. kobalt. miedź. tytan. nikiel ołów. jak np. pojawiające się sporadycznie i w znikomych ilościach. Pierwiastki te. chrom. wapń. tor i uran.

.

.

.

.

Określa się ją za pomocą suchej pozostałości. odczyn.WŁASNOŚCI CHEMICZNE I ORGANOLEPTYCZNE Pod wpływem składu chemicznego kształtuje się szereg własności chemicznych i organoleptycznych wód podziemnych. Do ważniejszych własności należą: ogólna mineralizacja . zasadowość utlenialność twardość smak zapach .reprezentuje stopień zmineralizowania wody podziemnej.

β. przezroczystość i mętność . γ.WŁASNOŚCI FIZYCZNE Do własności fizycznych branych pod uwagę przy zagadnieniach hydraulicznych. hydrogeologicznych i balneologicznych należą: temperatura przewodnictwo elektryczne ciężar właściwy lepkość radoczynnością -wyrażającą zdolność do emitowania promieni α.

Wyraża ono liczbę centymetrów sześciennych wody.STAN BAKTERIOLOGICZNY Wody podziemne kontaktujące się ze strefą glebową i skażonymi bakterio­logicznie wodami powierzchniowymi. Przyjmuje się bowiem. na którą przypada jedna pałeczka okrężnicy. ściekami i odpadami mogą zawierać różne gatunki bakterii zarówno nieszkodliwych. Oprócz miana coli używa się niekiedy indeksu coli. jak i chorobotwórczych. Stan skażenia bakteriologicznego wody wyraża się obecnością bakterii Escherichia coli (pałeczki okrężnicy). który wyraża liczbę pałeczki okrężnicy w 1 l wody: . to może być ona również skażona innymi bakteriami chorobotwórczymi Jako liczbowy wskaźnik skażenia bakteriologicznego stosuje się miano coli. że jeżeli w wodzie występuje pałeczka okrężnicy.

Mg2+ i Na+. W wodach naturalnych najliczniej występują aniony HCO3-.5 g/dm3. gdy S > 1. Według tego kryterium wydziela się: — wody slodkie.Chemiczna klasyfikacja Najogólniejszy i najprostszy podział wód podziemnych opiera się na kryte­rium ogólnej mineralizacji wody. — wody o podwyższonej mineralizacji. — wody mineralne.i Cl" oraz kationy Ca2+. Szczegółowa klasyfikacja opiera się przeważnie na kryterium zawartości w wodzie jonów. . gdy 0.0 g/dm3. wyrażonej za pomocą suchej pozostałości S. Jony te traktuje się jako jony główne.5 < S < 1. nazywane też akratopegami. gdy S < 0. decydujące o charakterze chemicznym wody i najczęściej przyjmuje się je za podstawę klasyfikacji wody.0 g/dm3. SO42.

Zawartość tych składników określa się jako tło hydrochemiczne danej jednostki hydrogeologicznej . prognozy zmian chemizmu pod wpływem czynników antropogenicznych itp. dlatego też w poszczególnych jednostkach hydrogeologicznych (warstwach lub zespołach warstw wodonośnych) jest on zwykle odmienny i zawiera charakterystyczne dla tej jednostki składniki. jego genezy. Znajomość tła hydrochemicznego ma duże znaczenie przy ocenie istniejącego stanu chemizmu wód podziemnych. źródeł zanieczysz­czenia. w którym mieszczą się najczęściej występujące zawartości poszczególnych jego składników. Zbiór składników hydrochemicznych tworzy tło ogólne. Tło hydrochemiczne związane z jednym określonym składnikiem nazywa się tłem cząstkowym.Tło hydrochemiczne Chemizm wód podziemnych jest kształtowany przez dużą liczbę czynników. występujących zmienności. Miarą tła hydrochemicznego jest przedział wartości. .

Bilans jonowy Procent błędu analizy (X) badanej wody w mmol/L określa się według wzoru (nawias w liczniku oznacza wartość bezwzględną różnicy) Gdzie: Σa – suma anionów. dla którego dopuszczalny błąd względny analizy nie przekracza wartości podanych w tabeli . mmol/L Σk – suma kationów. . mmol/L Za prawidłowy wynik analizy należy przyjąć ten.

5 mg /L odpowiada [mval/L] milimola równoważnika w l L badanej wody.W celu przeliczenia wyników analizy ze stężeń wagowych w stężenia równoważnikowe należy oznaczoną liczbę miligramów danego jonu podzielić przez masę molową jonu i pomnożyć przez jego wartościowość.równej 270. to znaczy podzielić przez wartość milimola równoważnika. Na przykład zawartości jonu siarczanowego SO42. . a stężeniu jonów wodorowęglanowych HCO3równemu 145 mg /L odpowiada [mval/L] milimola równoważnika w l L wody.

tj. bądź też w postaci równoważnikowej. w ilości milivali danego składnika czy grupy składników. przypadających na jednostkę objętości lub masy wody. Forma równoważnikowa ma szczególne znaczenie praktyczne. Przy jej zastosowaniu zawartość wszystkich oznaczanych jonów przeliczana jest na chemicznie równocenne jednostki.Przedstawianie wyników analiz Stężenie substancji chemicznych zawartych w wodzie podziemnej wyraża się bądź w jednostkach masy. . a uzyskane wyniki analizy stwarzają obraz proporcji w jakich jony te występują w wodzie.

zawartość gazów w g/dm3. na mapach hydrochemicznych) wyników badań jakości wód podziemnych prowadzonych na wielu próbkach wyniki analiz chemicznych przedstawia się często w uproszczonej formie anality­cznej lub graficznej.temperatura wody. K .procentowy udział anionów. A . radoczynność) podawana w odpowiednich dla niej jednostkach. T .procentowy udział kationów.ogólna mineralizacja w g/dm3. Kurłowa w postaci: gdzie: Sp . G. . Powszechną formą analityczną jest wzór M. G .składnik specyficzny wyrażony w mg/dm3 lub cecha specyficzna (np.Przy porównywaniu lub prezentacji (np. M .

.

.

.

.

.

.

Stężenia mikroskładników przedstawia się w postaci odpowiednio wyskalowanych promieni.Wykres Udlufta (wykres kołowy) – odwzorowanie pojedynczej analizy wody w postaci koła. Kolejność jonów (kationów i anionów) odzwierciedla ich zdolności migracyjne w wodach podziemnych. w górnej części koła odwzorowuje się stężenia kationów. . w dolnej anionów (w % mval). Powierzchnia koła odpowiada mineralizacji wody. a stężenia gazów w formie centrycznych kół.

mm . mg/dm3 r .promień koła obrazującego skład chemiczny wody.Przyjmując np.mineralizacja wody. jednostkową relację zależności 1 mg/dm3 = 1 mm 2 otrzymujemy: dalej: gdzie: M .

.

Wzór Bindemana na prędkośd przesączania [m/d] Gdzie: ne – współczynnik porowatości efktywnej ω – infiltracja efektywna opadów atmosferycznych w m/d k – współczynnik filtracji w m/d .

Czas przesiąkania Gdzie: S – droga przepływu V– prędkość przesiąkania .

.

Spadek hydrauliczny Spadek hydrauliczny wyliczamy z: gdzie: J– spadek hydrauliczny h1 i h2 – wysokości hydrauliczne l – odległość na jakiej spadek hydrauliczny występuje .

Prędkośd filtracji [m/s] Gdzie: k – współczynnik filtracji [m/s] J– spadek hydrauliczny .

Prędkośd rzeczywista przepływu [m/s] Gdzie: W – prędkośc rzeczywista [m/s] V – prędkośc filtracji linearnej [m/s] ne – porowatośc efektywna .

Czas przepływu [s] Gdzie: S – droga przepływu V– prędkość rzeczywista filtracji .

Natężenie przepływu [m3/d] Gdzie: Q – natężenie przepływu [m3/d] k – współczynnik filtracji [m/d] F – powierzchnia przekroju [m2] .

1 2 3 … ΔH [m] l [m] I V T [d] T [rok] ΔH [m] l [m] I V T [d] T [rok] Wnioski…….p. 1 2 3 … B L. .p.A L.

.

w.  Obniżenie zwierciadła wody wokół studni  ZWU – zasięg wpływu ujęcia  OSW – obszar spływu wód do ujęcia .System krążenia wód podziemnych w warunkach eksploatacji  Zmiana naturalnego stanu równowagi hydrodynamicznej w w.

.

.

Podatnośd warstwy wodonośnej na zanieczyszczenia wód podziemnych
 Głębokość ich zalegania  Własności izolacyjnych skał nadległych

Kryteria wymiarowania stref ochronnych
 Depresja  Czas migracji zanieczyszczeń

 Warunki brzegowe systemu wodonośnego
 Zdolności ochronne i oczyszczające nadkładu  Warunki zasilania i formowania zasobów

Elementy rozpoznania hydrogeologicznego – sozologicznego niezbędne dla wyznaczania stref ochronnych
 Nadkład w.w.  Charakterystyki w.w.

 Jakości wody
 Zagospodarowanie terenu i wykorzystanie gleb  Zapotrzebowanie i możliwości zaopatrzenia w wodę

pitną  Kosztów ustanowienia stref ochronnych

Środki i metody badao wykorzystywane w wyznaczaniu stref        Analiza materiałów kartograficznych Badania hydrogeologicznych Badania znacznikowe Pompowanie badawcze Badania modelowe Badania fizyczno–chemiczne wód Badania warstw wodonośnych występujących w nadkładzie .

Sposób postępowania przy projektowaniu stref ochronnych ujęd Część I – wyznaczenie zasięgu poszczególnych stref ochronnych jedynie przy uwzględnieniu kryteriów hydrogeologicznych i warunków naturalnych  wyznaczenie OSW w oparciu o kryterium depresji i warunków brzegowych systemu wodonośnego  Wyznaczenie izochrony 30 dni i 25 lat  Uściślenie granic wyznaczonych strefy przez uwzględnienie izolacyjnej roli nadkładu .

wykonanie lokalnych sieci monitoringu i prac zabezpieczających . rekultywację skażonego obszaru.Sposób postępowania przy projektowaniu stref ochronnych ujęd Część II – zaprojektowanie sposobu użytkowania terenu w obrębie wyznaczonej strefy ochronnej  Zebranie danych o wszystkich potencjalnych ogniskach zanieczyszczeń oraz obiektów mogących wywoływać zmiany w ich reżimie przepływu  Określenie stopnia ich obecnego lub możliwego szkodliwego oddziaływania na jakość i reżim przepływu wód podziemnych  Stosowanie do wyników badań zalecić: likwidację lub ograniczenie niektórych działań.

Wykonanie dwiczenia .