B A R E N D J.

T E R H A A R

het hemels mandaat

De geschiedenis van het Chinese Keizerrijk
A M S T E R D A M U N I V E R S I T Y P R E S S

het hemels mandaat

het hemels mandaat
D e G e s c h i e d e n i s va n h e t C h i n e s e K EI Z E R R I J K

Barend J. ter Haar

amsterdam university press

Afbeelding omslag: “Chinese Empress Dowager Cixi” (1835-1908) van Katherine Carl (1865-1938), olie op doek (1903-04). Ontwerp omslag: Kok Korpershoek, Amsterdam Vormgeving binnenwerk: beeldvorm, Pijnacker nur 692 isbn 9789089641205 e-isbn 9789048510368

© Barend J. ter Haar / Amsterdam University Press, 2009 Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand, of openbaar gemaakt, in enige vorm of op enige wijze, hetzij elektronisch, mechanisch, door fotokopieën, opnamen of enige andere manier, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever. Voorzover het maken van kopieën uit deze uitgave is toegestaan op grond van artikel 16B Auteurswet 1912 jº het Besluit van 20 juni 1974, Stb. 351, zoals gewijzigd bij het Besluit van 23 augustus 1985, Stb. 471 en artikel 17 Auteurswet 1912, dient men de daarvo or wettelijk verschuldigde vergoedingen te voldoen aan de Stichting Reprorecht (Postbus 3051, 2130 KB Hoofddorp). Voor het overnemen van gedeelte(n) uit deze uitgave in bloemlezingen, readers en andere compilatiewerken (artikel 16 Auteurswet 1912) dient men zich tot de uitgever te wenden. De uitgeverij heeft ernaar gestreefd alle copyrights van in deze uitgave opgenomen illustraties te achterhalen. Aan hen die desondanks menen alsnog rechten te kunnen doen gelden, wordt verzocht contact op te nemen met Amsterdam University Press.

I n ho u d

Inhoud . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . v Lijst van de belangrijkste dynastieën . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . xiii Lijst van kaarten . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . xiv Leeswijzer . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . xvi Over de kaarten en illustraties . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . xvii Voorwoord . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . xix 1

INLEIDING: HET TONEEL EN DE ACTEURS

1 1.1 China en de Chinezen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 2 1.1.1 China . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 3 1.1.2 Chinezen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 7 1.1.3 Conceptuele problemen bij de term China . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 12 1.2 De studie van de Chinese geschiedenis . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 14 17 Bronnen en periodisering . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 17 De traditionele opvatting van China’s vroegste Oudheid . . . . . . . . . . . . . . . 19 De tijd voor de komst van het Chinese schrift . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 22 De Shang-heersers en hun rijk . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 24

2

HET BEGIN VAN CHINA’s GESCHIEDENIS
2.1 2.2 2.3 2.4

3

HET FEODALE CHINA

(circa 1045 ‑ 221 v.Chr.) 31 3.1 De vroegste schriftelijke bronnen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 32 3.2 De westelijke Zhou (circa 1045 – 771 v.Chr.) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 33 3.2.1 Het verhaal van de val van de Shang . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 33 3.2.2 De macht van de westelijke Zhou . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 35 3.3 De oostelijke Zhou (770 – 256 v.Chr.) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 38 3.3.1 De Lente en Herfst-periode (770 – 481 v.Chr.) . . . . . . . . . . . . . . . . . 38 3.3.2 De Strijdende Staten (481 – 221 v.Chr.) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 40 3.4 Filosofie en religie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 44 3.4.1 Reflectie over de ideale heerser . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 44 3.4.2 Wereldbeelden . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 52 (221 v.Chr. ‑ 220 n.Chr.) 57 4.1 De Qin-dynastie (221 – 206 v.Chr.) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 58 4.1.1 De voorgeschiedenis van de Qin . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 58
Inhoud v

4

HET VROEGE KEIZERRIJK

4.2

4.3

4.4

4.5

4.1.2 De prestaties van de Qin . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 60 4.1.3 Het graf van de Eerste Keizer . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 64 4.1.4 Het historische beeld van de Qin . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 65 De Han-dynastie (202 v.Chr – 220 n.Chr.) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 67 4.2.1 De westelijke Han (202 v.Chr – 9 n.Chr.) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 68 4.2.2 De Xin-dynastie (9 – 23 n.Chr.) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 70 4.2.3 De oostelijke Han (25 – 220 n.Chr.) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 71 China en zijn omgeving . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 74 4.3.1 De Xiongnu aan de noordgrens . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 75 4.3.2 De opkomst van de Zijderoute in het westen . . . . . . . . . . . . . . . . . . 76 4.3.3 Andere grensvolkeren . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 77 Sociaal-economische ontwikkelingen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 78 4.4.1 De landbouweconomie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 78 4.4.2 Handel en handwerksindustrie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 80 4.4.3 Vrouw, man en kind . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 83 Intellectuele en culturele ontwikkelingen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 86 4.5.1 Intellectuele ontwikkelingen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 86 4.5.2 Letterkunde en historiografie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 93 4.5.3 Boeddhisme en daoïsme . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 96 4.5.4 Gezondheid en langer leven . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 98 4.5.5 Kunst en materiële cultuur . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 100 (220 ‑ 589) 103 Politieke ontwikkelingen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 104 5.1.1 De Drie Koninkrijken en de westelijke Jinn . . . . . . . . . . . . . . . . . . 104 5.1.2 Het noorden (317 – 589) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 106 5.1.3 Het zuiden (317 – 589) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 111 Sociale en economische aspecten . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 113 5.2.1 Grootgrondbezit als de basis van de macht . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 113 5.2.2 Een meritocratische aristocratie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 114 Ideologische, filosofische en religieuze aspecten . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 115 5.3.1 Cultuur en literatuur . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 115 5.3.2 Confucianisme en metafysica . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 120 5.3.3 Daoïsme . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 121 5.3.4 Boeddhisme . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 126 Kunst en materiële cultuur . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 128 5.4.1 De materiële cultuur . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 128 5.4.2 Grotwoningen en grottempels . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 133

5

DE PERIODE VAN VERDEELDHEID
5.1

5.2

5.3

5.4

6

DE SUI, TANG EN VIJF DYNASTIEËN

(589-960) 139 6.1 De Sui en de vroege Tang (589 – 763) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 140 6.1.1 De politieke geschiedenis . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 140
hemels mandaat

vi

6.2

6.3

6.4

6.5

6.1.2 De opbouw van een stabiel rijk . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 143 6.1.3 Interne conflicten en dynastieke herleving . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 148 6.1.4 Economische ontwikkelingen tot 755 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 153 De late Tang en de Vijf Dynastieën (763 – 960) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 155 6.2.1 Het centrum en de regio . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 155 6.2.2 Veranderingen in de elite . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 158 6.2.3 De verschuiving van het economische zwaartepunt . . . . . . . . . . . . 159 Religie, filosofie, en literatuur . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 163 6.3.1 Boeddhisme . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 163 6.3.2 Daoïsme en classicisme . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 168 6.3.3 Literaire aspecten . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 169 Kunst en materiële cultuur . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 171 6.4.1 Kunst en muziek . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 171 6.4.2 De impact van het boeddhisme op de materiële cultuur . . . . . . . . . 173 6.4.3 Aardewerk en porselein . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 177 De Tang en de omringende wereld . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 179 6.5.1 Militaire expansie en internationale contacten . . . . . . . . . . . . . . . . 179 6.5.2 Een kosmopolitische Tang? . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 182 6.5.3 Vroege staatsvorming aan de grenzen van het Tang-rijk . . . . . . . . . 185

7

DE SONG-DYNASTIEËN

(960 ‑ 1276) 191 7.1 De politieke geschiedenis . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 192 7.1.1 Stichting en consolidatie van de dynastie (960 – 1022) . . . . . . . . . . 192 7.1.2 Economische en militaire problemen (1022 – 1069) . . . . . . . . . . . . 195 7.1.3 De hervormingen van Wang Anshi (1069 – 1085) . . . . . . . . . . . . . . 197 7.1.4 De steeds escalerende factiestrijd (1085 – 1127) . . . . . . . . . . . . . . . 200 7.1.5 De zuidelijke Song (1127 – 1279) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 203 7.2 Het examensysteem en de nieuwe elite . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 205 7.2.1 Het examensysteem . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 205 7.2.2 De nieuwe Song-elite . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 207 7.3 Sociaal-economische ontwikkelingen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 210 7.3.1 De transformatie van de landbouw tijdens de Song . . . . . . . . . . . . . 210 7.3.2 Grondbezit en belastingen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 214 7.3.3 Handel en nijverheid . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 216 7.3.4 De internationale handel . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 220 7.3.5 De opkomst van steden als economische centra . . . . . . . . . . . . . . . 221 7.3.6 Nieuwe maatschappelijke organisatievormen . . . . . . . . . . . . . . . . . 222 7.3.7 Vrouw, man en kind . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 223 7.4 Intellectuele en culturele ontwikkelingen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 226 7.4.1 Boeddhisme en daoïsme . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 226 7.4.2 Classicisme en neoconfucianisme . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 231 7.4.3 Literatuur en geschiedschrijving . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 238
Inhoud vii

7.4.4 Wetenschap en technologie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 239 7.4.5 Kunst en materiële cultuur . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 243 8

NIEUWE VEROVERAARSDYNASTIEËN

(907 ‑ 1368) 247 8.1 Veroveraarsdynastieën . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 248 8.2 Liao, Xixia en Jin . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 248 8.2.1 Inleiding . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 248 8.2.2 Liao (907 – 1125) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 253 8.2.3 Xixia (1038 – 1227) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 254 8.2.4 Jin (1115 – 1234) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 255 8.3 Yuan (1272 – 1368) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 258 8.3.1 De verovering van China . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 258 8.3.2 De Mongoolse heerschappij over China . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 261 8.3.3 De val van de Yuan . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 265 8.4 De Yuan-samenleving . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 267 8.4.1 Sociaal-economische ontwikkelingen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 267 8.4.2 De verslechterende positie van de vrouw . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 269 8.5 Religieuze en culturele ontwikkelingen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 271 8.5.1 Internationale religies . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 271 8.5.2 Religieuze vernieuwing . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 275 8.5.3 Literatuur en de opkomst van geschreven spreektaal . . . . . . . . . . . 277 8.5.4 Kunst en materiële cultuur . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 281 (1368 ‑ 1644) 285 9.1 De vroege Ming (1368 – 1435) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 286 9.1.1 Politieke wederopbouw . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 286 9.1.2 Sociaal-economische wederopbouw . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 295 9.1.3 Zheng He: vroege Columbus of anomalie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 299 9.2 China keert in zichzelf (1435 – 1567) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 301 9.2.1 Militair onvermogen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 301 9.2.2 De Jiajing-heerser . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 302 9.2.3 De Grote Muur als mythe en historische werkelijkheid . . . . . . . . . 307 9.3 De transformatie naar het premoderne China (1567 – 1644) . . . . . . . . . . . 309 9.3.1 De politieke geschiedenis van de late Ming . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 309 9.3.2 Economische expansie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 311 9.3.3 Sociale transformatie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 319 9.3.4 Liturgische groepen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 321 9.3.5 Vrouw, man en kind . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 321 9.4 Religie, filosofie en cultuur . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 323 9.4.1 Het neoconfucianisme . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 323 9.4.2 De herleving van het boeddhisme . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 325 9.4.3 Nieuwe religieuze groepen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 327
hemels mandaat

9

DE MING-DYNASTIE

viii

9.4.4 Literatuur . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 328 9.5 Kunst en materiële cultuur . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 333 9.5.1 Het Chinese literatenideaal . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 333 9.5.2 Kunst en materiële cultuur . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 335 9.6 Het Westen bereikt China . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 342 9.6.1 Het tribuutsysteem: rigiditeit en flexibiliteit . . . . . . . . . . . . . . . . . . 342 9.6.2 De Portugezen en de Spanjaarden . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 344 9.6.3 De Verenigde Oost-Indische Compagnie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 345 9.6.4 De missie in de late Ming en vroege Qing . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 346 9.7 De val van de Ming als toeval . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 350 10

DE QING-DYNASTIE: OPKOMST EN BLOEI (1644 ‑ 1839)

353 10.1 De opkomst van de Mantsjoes (circa 1600 – 1644) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 354 10.2 De vroege Qing: consolidatie van het regime (1644 – 1683) . . . . . . . . . . . 357 10.2.1 De militaire vestiging van de macht . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 357 10.2.2 Ideologische, politieke en economische consolidatie . . . . . . . . . . . . 360 10.3 Een goed draaiende dynastie (1683 – 1795) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 363 10.3.1 Een evaluatie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 363 10.3.2 Binnenlands bestuur . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 365 10.3.3 Landbouw en handel . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 372 10.3.4 De heffing van belastingen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 377 10.3.5 De internationale handel en migratie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 379 10.4 Expansie naar het westen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 381 10.4.1 Tibet en de Mongolen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 382 10.4.2 Centraal-Azië . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 385 10.4.3 Rusland . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 386 10.5 Filosofie, literatuur en religie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 387 10.5.1 Intellectuele reflectie op verleden en heden . . . . . . . . . . . . . . . . . . 387 10.5.2 Barsten in het holistische wereldbeeld: theorie en praktijk . . . . . . . 390 10.5.3 Literaire continuïteit en vernieuwing . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 392 10.5.4 Religieuze ontwikkelingen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 396

11

DE LATE QING: CRISIS EN HERSTEL

(1839 ‑ 1895) 399 11.1 De aard van de periode . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 399 11.2 Toenemende problemen (1795 – 1839) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 401 11.2.1 Grenzen aan de groei en bestuurlijke problemen . . . . . . . . . . . . . . 401 11.2.2 Problemen in de buitenlandse handel . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 409 11.3 Buitenlandse conflicten (1839 – 1860) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 416 11.3.1 De Opiumoorlog (1839 – 1842) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 416 11.3.2 Van de oude handelscentra naar de nieuwe wereldhavens . . . . . . . . 420 11.3.3 De Arrow-oorlog (1856 – 1860) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 421
Inhoud ix

11.4 Binnenlandse opstanden en incidenten (1851 – 1868) . . . . . . . . . . . . . . . . 425 11.4.1 Het Hemelse Koninkrijk van de Grote Vrede . . . . . . . . . . . . . . . . . 425 11.4.2 Overige opstanden . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 430 11.4.3 Onrust in het beneden-Yangzi-gebied . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 432 11.5 De Zelfversterkingsbeweging (1861 – 1895) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 432 11.5.1 De milities van Zeng Guofan . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 432 11.5.2 Zelfversterking met behoud van de eigen identiteit . . . . . . . . . . . . 433 11.6 Een balans van de hervormingen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 443 11.6.1 Succes onder druk . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 443 11.6.2 Aanhoudende spanningen met het buitenland . . . . . . . . . . . . . . . . . 445 11.7 Sociaal-economische ontwikkelingen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 449 11.7.1 Opium als economische en sociale kwestie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 449 11.7.2 De grote migraties overzee . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 452 11.7.3 Traditioneel krediet en nieuwe banken . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 453 11.7.4 Lokale organisaties . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 454 11.7.5 Natuurrampen en ziektes . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 455 11.7.6 Vrouw, man en kind in de Qing-periode . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 460 11.8 Filosofie, religie en cultuur . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 462 11.8.1 Van filosofie weer terug naar politiek . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 462 11.8.2 Religie: verval, stabiliteit of bloei? . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 464 11.8.3 Literatuur en nieuwe media . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 465 11.8.4 Kunst en materiële cultuur tijdens de Qing . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 469 12

HET EINDE VAN HET KEIZERRIJK

(1895 – 1911) 473 12.1 De toegenomen intensiteit van de berichtgeving . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 473 12.2 De Chinees-Japanse oorlog (1894 – 1895): een keerpunt . . . . . . . . . . . . . . 474 12.2.1 Het voorspel . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 474 12.2.2 De oorlog . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 475 12.2.3 Een nieuwe rol voor Japan . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 478 12.2.4 Nieuwe elites en nieuwe media . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 479 12.3 De hervormingsbeweging van 1898 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 481 12.3.1 Het voorspel . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 481 12.3.2 De figuur van Kang Youwei . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 483 12.3.3 De Honderd Dagen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 485 12.4 Rampjaar 1900: Boksers als laatste kans? . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 488 12.5 De Nieuwe Politiek (1901 – 1911) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 492 12.5.1 De noodzaak van hervormingen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 492 12.5.2 Yuan Shikai en het leger . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 493 12.5.3 Hervormingen in het onderwijs . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 496 12.5.4 De provincialisering van het land . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 498 12.6 De revolutie van 1911 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 500 12.6.1 Het keizerschap . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 500
hemels mandaat

x

12.6.2 Het ontstaan van anti-Mantsjoe-gevoelens . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 502 12.6.3 Revolutie bij verrassing . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 506 12.6.4 De revolutionairen ingehaald ter rechterzijde . . . . . . . . . . . . . . . . . 511 12.7 Economische en sociale veranderingen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 514 12.7.1 Economische veranderingen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 514 12.7.2 China en de globalisering . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 518 12.7.3 Vrouw, man en kind . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 520 12.8 Taal en literatuur . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 524 12.8.1 Naar een nieuwe literatuur . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 524 12.8.2 De opkomst van een nieuwe standaardtaal . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 527 13

VAN TRADITIE NAAR DE MODERNE TIJD

529 13.1 De twintigste eeuw: vallen en opstaan . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 530 13.1.1 Op zoek naar een nieuw politiek systeem (1911 tot 1949) . . . . . . . 530 13.1.2 De afwijzing van moderniteit (1949 tot 1976) . . . . . . . . . . . . . . . . . 538 13.1.3 De terugkeer van een markteconomie (1976 tot heden) . . . . . . . . . 544 13.2 Het keizerschap . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 547 13.3 Het lot van de traditionele cultuur . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 551 13.3.1 Anti-traditionalisme . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 551 13.3.2 Een nieuwe taal voor een nieuwe natie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 552 13.3.3 De religieuze cultuur: afbraak, vernieuwing en traditie . . . . . . . . . . 555 13.4 De terugkeer van traditie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 557 13.5 Gebruik en hergebruik van het verleden . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 560

VERDER L E Z E N

565

Illustratie­ verantwoording . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 571 Index . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 575

Inhoud

xi

xii

hemels mandaat

L i j s t va n de be l a ngr i jk s t e dynastieën
Xia Shang Zhou Qin Westelijke Han Oostelijke Han Periode van Verdeeldheid Jinn (heel China)* Oostelijke Jinn (alleen in het zuiden) Wei (Tuoba, alleen in het noorden) Sui (deels Turks) Tang (deels Turks) Periode van de Vijf Dynastieën en de Tien Koninkrijken Liao (Khitan, alleen in het verre noorden) Xia of Xixia (Tangoet, in het verre westen) Noordelijke Song Zuidelijke Song (alleen in het zuiden) Jin (Jürchen, alleen in het noorden) Yuan (Mongolen) Ming Qing (Mantsjoes) Republiek China Volksrepubliek China
*

mythische dynastie circa 1550 – circa 1045 v.Chr. circa 1045 – 256 v.Chr. 221 – 206 v.Chr. 202 v.Chr. – 9 n.Chr. 25 – 220 221 – 589 265 – 316 317 – 420 386 – 534 589 – 618 618 – 907 907 – 960 907 – 1125 1038 – 1227 960 – 1127 1127 – 1276 1115 – 1234 1272 – 1368 1368 – 1644 1644 – 1911 1912 – heden (sinds 1949 op Taiwan) 1949 – heden (op het vasteland)

*

Er bestaan twee dynastieën met verschillende namen in het Chinees, maar met dezelfde transcriptie: Jin. Om verwarring te voorkomen wordt de oudste dynastie in dit boek aangeduid met de transcriptie Jinn.

Lijst van de belangrijkste dynastieën

xiii

L i j s t va n k a a rt e n
1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 De moderne provincies en autonome regio’s van China, Hongkong en Taiwan Bergen en rivieren De Shang en Zhou De Strijdende Staten De Qin en Han De Drie Koninkrijken De noordelijke en zuidelijke dynastieën De periode van de Vijf Dynastieën en de Tien Koninkrijken De Tang en haar belangrijkste buren De Gele Rivier en het Keizerskanaal in de Song De Song, Jin en hun buren De Yuan De Ming De Qing op haar hoogtepunt De late Qing xv 4 36 40 67 104 109 157 186 204 249 260 287 381 417

xiv

hemels mandaat

kaart 1 De moderne provincies en autonome regio’s van China, HongKong en Taiwan.

Lijst van kaarten

xv

L e e s w i jz e r
• Chinese persoonsnamen worden volgens de Chinese conventies weergegeven, met eerst de familienaam (onze achternaam) en daarna pas de persoonlijke naam (onze voornaam). • Voor de namen van de Chinese keizers wordt de meest gangbare praktijk gevolgd: de persoonlijke naam en de postume titel van de stichter van een dynastie, de postume titels van de overige keizers tot en met de Yuan, en de jaartitels van de keizers van de Ming en Qing. • Alle Chinese namen en begrippen worden gegeven in de gangbare pinyin-transcriptie. Voor de omzetting van de transcriptie naar het oudere en in de Amerikaanse vakliteratuur nog steeds gangbare Wade-Giles-systeem kunt u de Grammatica van het Mandarijn (Bulaaq: Amsterdam, 2004) van Jeroen Wiedenhof raadplegen. Dit boek legt ook uit hoe u de verschillende transcripties moet uitspreken. U kunt makkelijk zien welke transcriptie ergens wordt gehanteerd, want alleen pinyin gebruikt de letters q, x, en z, en alleen Wade-Giles gebruikt op grote schaal de umlaut en de apostrof. • De Chinese karakters van alle termen en namen van personen staan in de index. De titels van boeken en belangrijke termen zijn vertaald, gevolgd door een transcriptie. Ook hiervan staan de karakters in de index. Op een enkele uitzondering na zijn de karakters van plaatsnamen niet vermeld. De uitspraak van de Chinese karakters is door de eeuwen heen sterk veranderd. In dit boek wordt de moderne standaarduitspraak gebruikt, maar mocht u een dialect uit het zuiden van China machtig zijn, dan staat dit waarschijnlijk dichter bij de oude uitspraak dan de moderne standaard! Een enkele keer is de reconstructie van de oude uitspraak van een woord weergegeven om een etymologie te verduidelijken. Zo’n reconstructie wordt altijd voorafgegaan door een asterisk (*). • Chinese eigennamen en plaatsnamen beginnen met een hoofdletter, omdat zij gehanteerd worden als Nederlandse woorden. Transcripties van boektitels en begrippen die tussen haakjes zijn toegevoegd worden cursief geschreven, en met kleine letters, omdat het Chinees nu eenmaal geen hoofdletters kent. • Bij een citaat van een term in het Sanskriet of Japans zijn de diakritische tekens weggelaten.

xvi

hemels mandaat

Ov e r de k a a rt e n e n   i ll u s t r at i e s
• Alle kaarten zijn een compromis tussen een correcte historische weergave en de keuze om zo veel mogelijk de moderne namen voor een locatie te gebruiken. Alleen de hoofdloop van de belangrijkste rivieren is weergegeven. Ter oriëntatie zijn op iedere kaart met een zwart vierkantje () enkele moderne steden aangegeven. • Er is gekozen voor illustraties en kaarten in zwart-wit, omdat deze direct bij de hoofdtekst kunnen worden geplaatst waardoor de kosten van dit boek beheersbaar blijven. • Er zijn weinig reproducties van kunstwerken opgenomen, omdat deze tegenwoordig via museumwebsites, kunstboeken en talloze catalogi makkelijk beschikbaar zijn. In plaats daarvan staan in dit boek vooral oude foto’s, traditionele boekillustraties en volksprenten, en opgegraven voorwerpen. Centraal bij de keuze van de illustraties staat de mate waarin een afbeelding een element uit hoofdtekst zichtbaar maakt. Soms is voor late illustraties (zoals foto’s) bij vroege periodes gekozen, omdat er voor die periode geen beeldmateriaal beschikbaar is of omdat latere illustraties veelzeggender zijn. • Een wrijfprent (Engels rubbing) is een met de hand gemaakte afdruk van een reliëf, meestal in een graf of op een stèle. De kwaliteit van het reliëf bepaalt de scherpte van de wrijfprent. De resulterende afdruk is meestal beter leesbaar dan een foto.

Over de kaarten en illustraties

xvii

xviii

hemels mandaat

VOOR WOOR D
Dit ambitieuze boek is het voorlopige eindproduct van ruim twee decennia lesgeven over China’s geschiedenis aan de universiteiten van Heidelberg en Leiden, met talloze gastlezingen elders in de wereld. Er is sinds mijn eerste colleges Chinese geschiedenis in 1987 enorm veel onderzoek bij gekomen en het is ondenkbaar dat een inleidende geschiedenis alle bestaande onderzoek in de gangbare westerse talen, en in Chinees en Japans zou kunnen verwerken. De bedoeling van dit boek is een representatief beeld te geven van onze huidige inzichten over de Chinese geschiedenis, maar wel vanuit mijn eigen onderzoekservaring en analytische inzichten. Het resultaat is een boek dat op tal van punten tot een heel ander beeld van het verleden komt dan gebruikelijk is. Tegelijkertijd hoop ik natuurlijk dat de lezer dit boek kan gebruiken als een naslagwerk en vooral als een ingang tot de rijkdom aan informatie en interpretaties zoals die in de onderzoeksliteratuur of de populaire media voorhanden zijn. De aard van een inleiding laat niet toe dat iedere opvatting met uitgebreide annotaties kan worden onderbouwd. Het afsluitende bibliografische essay is een hulpmiddel voor verder lezen, maar zeker niet een wetenschappelijke verantwoording. James Liang heeft mij lang geleden het vertrouwen gegeven dat ik toen hard nodig had om mijn studie Sinologie door te zetten. Erik Zürcher heeft mij in 1987 de eerste kans geboden om samen met hem de eerstejaarscolleges Chinese geschiedenis te geven en daarvoor samen met hem een eigen syllabus te schrijven. Ook al verschilt dit boek inmiddels mijlenver van de oude syllabus, toch is de tekst van toen het zaadje waaruit het boek dat voor u ligt uiteindelijk is gegroeid. Wilt Idema ben ik dankbaar voor veel steun als leraar en collega, waaronder de nuchtere opmerking dat het tijd wordt dat er een Nederlandstalige geschiedenis van China komt. Zonder de hulp van anderen had ik dit boek niet kunnen voltooien, zoals mijn eerste lezers Tjalling Halbertsma, Antoon van Aken, Toon Vugts en Annika Pissin, of kritische studentgebruikers zoals Daan van Esch en vele anderen. Zij hebben het hele manuscript of grote delen ervan voorzien van vragen en verbeteringen. De staf van de Sinologische Bibliotheek is als altijd zeer behulpzaam geweest bij het bestellen van boeken en mijn excentrieke leengedrag. De huidige afbraakpolitiek ten aanzien van deze bibliotheek valt daarom des te meer te betreuren. De staf van Amsterdam University Press gaf mij als auteur meteen al een warm gevoel en heeft het proces van de omzetting van manuscript naar boek voortreffelijk begeleid. Dit is mijn eerste boek in mijn moedertaal – het Nederlands – en dat is een hele uitdaging gebleken. In deze taal bestaat amper een vakliteratuur over China, waardoor het soms erg moeiVOORWOORD xix

lijk is de juiste uitdrukking voor iets te vinden. Mijn gebrek aan schrijfervaring in deze taal speelde mij ook geregeld parten. Tot slot wil ik Bibeth bedanken voor haar enthousiasme en morele steun. De afgelopen jaren heb ik haar en de kinderen regelmatig met dit project lastiggevallen. Zij weten niet anders of ik zit altijd te schrijven, dus ik zal niet doen alsof ik hierna mijn leven ga beteren. Ik kan alleen maar dankbaar zijn voor hun verdraagzaamheid (meestal althans) en hopen dat zij dit keer ook iets aan mijn boek zullen hebben. Barend J. ter Haar Voorhout, zomer 2009

xx

hemels mandaat

hoofds t uk 1

IN L EI D ING : HET TONEE L EN DE ACTEU RS
De geografische omvang van China als politieke eenheid is door de eeuwen heen zeer verschillend geweest. Maar wat is China eigenlijk? De benaming is in het land zelf niet gangbaar, al gaat zij waarschijnlijk wel terug op de naam van één specifieke dynastie. Tot en met het einde van de keizertijd in 1911 wordt zelden naar het gehele territorium verwezen, maar meestal naar de heersers en de naam van hun dynastie. Vanaf 1045 v.Chr. tot 1911 n.Chr. regeren koningen en keizers in naam van de Hemel, die hun tot taak heeft gegeven het hele Al-onder-de-Hemel te ordenen. Deze taak wordt het Hemels Mandaat genoemd en is een van de meest fundamentele concepten van de Chinese politiek, religie en filosofie. Iedereen die zich openstelt voor de beschavende uitstraling van een Chinese koning of keizer kan toetreden tot diens wereld en wie dat niet doet is per definitie een barbaar of zelfs een demon. Zulke barbaren of demonen kunnen even goed binnen de grenzen van het rijk wonen als daarbuiten. Tegelijkertijd kunnen mensen van buiten het rijk ook de uitstraling van een koning of keizer erkennen door tribuut te komen brengen aan diens hof. Omdat de heerser centraal staat, is het ook veel logischer om niet te verwijzen naar een grondgebied, maar naar degene die het Hemels Mandaat draagt. De geschiedenis van China tot 1911 is daarom in veel opzichten de geschiedenis van het Hemels Mandaat. De meeste historici beschouwen die gebieden als het historische China, die tegenwoordig binnen het moderne territorium van de Volksrepubliek China én de Republiek China (Taiwan, een eiland voor de kust, vroeger ook bekend als Formosa) liggen. Daarbinnen beperken de historici zich meestal tot de geschiedenis van het politieke centrum en de belangrijkste sociaal-economische en culturele centra. Grote delen van China en de “Chinezen” blijven steeds buiten beschouwing. Tot de tiende eeuw n.Chr. verwijst de term China naar het stroomgebied van de Gele Rivier, waar de hoofdsteden liggen en waar het sociaal-economische kerngebied van het oude China ligt. Vanaf de tiende eeuw kan de term verwijzen naar het politieke centrum van de dynastie (meestal gelegen in het noorden, bij de moderne steden Kaifeng en Beijing) en/of naar het gebied aan de benedenloop van de Yangzi Rivier dat vanaf die tijd tot en met de late negentiende eeuw het economische én culturele kerngebied van het oude China vormt. In sociaal en cultureel opzicht zijn de meeste uitspraken over de Chinezen vooral geldig voor de mannelijke elites en niet voor al die andere
INLEIDING: HET TONEEL EN DE ACTEURS 1

Chinezen, onder wie bijna alle vrouwen, een groot deel van de boeren, handelaren en handwerkslui, en verder allerlei marginale groepen en talloze lokale groepen met heel andere talen en culturen. Met andere woorden, door de termen China en de Chinezen te gebruiken suggereren wij een eenheid en samenhang die er vaak niet is. Dit boek gaat over de geschiedenis van China tot en met het einde van het keizerrijk in 1911. Dit jaartal is een bewuste keuze, omdat de geschiedenis van het keizerrijk belangrijk genoeg is om apart te behandelen en niet alleen maar als voorspel tot de moderne tijd. Gedurende de hele periode van het keizerrijk is het overheersende politieke en culturele paradigma om naar verandering te kijken in termen van een ideaal verleden dat in ere moet worden hersteld. Na 1911 is dit paradigma nog niet verdwenen en het verleden blijft ook in het huidige China een belangrijke plaats innemen bij allerlei overwegingen over de eigen identiteit, maar de dominante paradigmata voor politieke, sociale en economische verandering zijn voortaan gericht op de toekomst. Het ideaal is niet meer om een fictief verleden te herstellen, maar om een nieuwe toekomst te verwezenlijken. Bij het nadenken over die toekomst zijn ook buitenlandse religies (zoals diverse vormen van het christendom) en ideologieën een belangrijke inspiratiebron, naast het eigen verleden. Tot 1911 is er een keizerlijk systeem waarbinnen allerlei culturen met eigen vormen van bestuur naast elkaar kunnen bestaan, terwijl vanaf 1912 sprake is van het ideaal van één territoriale staat en één politieke identiteit, namelijk China (zhongguo) en de Chinezen (zhongguoren). Dat ook in die nieuwe staat heel verschillende volkeren leven, wordt wel erkend, maar uiteindelijk zijn deze allemaal onderworpen aan het toekomstgerichte ideaal van het politieke centrum en mogen zij niet vasthouden aan hun eigen politieke instituties. Het laatste hoofdstuk handelt weliswaar over de periode na de val van het keizerrijk, maar vooral vanuit het gezichtspunt van het verleden, om vast te stellen op welke manieren het traditionele China na 1911 is blijven bestaan of toch is verdwenen.

1.1

China en de Chinezen

Hoewel China in de volkenrechtelijke zin een land is, en haar bevolking steeds dezelfde Chinese nationaliteit heeft, is het voor analytische doeleinden belangrijk om het land en haar bevolking niet op hetzelfde aggregatieniveau als bijvoorbeeld Duitsland, Frankrijk of Groot-Brittannië te behandelen, laat staan nog kleinere landen als Nederland. China heeft in 2006 al een bevolking van ruim 1,3 miljard inwoners, tegenover de 492 miljoen inwoners van de Europese Gemeenschap en de ruim 82 miljoen inwoners van het grootste Europese land, de Bondsrepubliek Duitsland, of de ruim 60 miljoen inwoners van Groot-Brittannië. In historisch perspectief zijn de verschillen nog groter, want rond 1800 bestaat Duitsland nog niet, maar heeft Groot-Brittannië zo’n 10 miljoen inwoners en China minstens 350 miljoen. Diverse Chinese provincies hebben tegenwoordig een veel grotere bevolking dan Duitsland, terwijl steden als Beijing, Shanghai en Guangzhou ieder voor zich al groter zijn dan de meeste andere Europese landen – zelfs dan Nederland – wanneer we de enorme aantallen migranten in deze steden meetellen. Wij zijn gewend om binnen de Europese Gemeenschap,
2 hemels mandaat

en zelfs binnen de meeste lidstaten, tal van etnische groepen als individuele eenheden met hun eigen taal en cultuur te erkennen. De problemen waarmee de Europese Gemeenschap te kampen heeft, bijvoorbeeld bij de zoektocht naar een gemeenschappelijk politiek, economisch en sociaal beleid, laten zien hoe moeilijk het is zulke verschillende politieke systemen en nog veel meer verschillende etnische groepen bij elkaar te houden. De geschiedenis van China is deels het verhaal van een vergelijkbaar proces van eenwording, maar dan een stuk succesvoller. Bovendien zijn het grondgebied en de bevolking van China zo groot en verscheiden dat het gebied in veel opzichten beter kan worden vergeleken met de Europese Gemeenschap als geheel dan met individuele landen. Net als Europa heeft China ontwikkelde, minder ontwikkelde en zelfs straatarme gebieden.

1.1.1 China
Het traditionele grondgebied van China kent op dit moment twee gescheiden politieke systemen. Op het vasteland vinden wij een systeem dat in naam nog steeds communistisch is, de Volksrepubliek China. Op Taiwan bestaat een democratisch systeem, de Republiek China. Dit eiland is ongeveer zo groot als Nederland, maar veel dichter bevolkt. Voor het communistische regime op het vasteland is de claim dat het ook de rechtmatige regering over Taiwan vormt van groot politiek belang. Voor het politieke systeem op Taiwan is deze claim sinds de late jaren tachtig van de twintigste eeuw steeds minder belangrijk geworden. Grote delen van de Taiwanese bevolking gaan uit van een de facto onafhankelijkheid van hun eiland en een minderheid streeft zelfs naar de formele onafhankelijkheid. De conflicten tussen China en de vroegere koloniale mogendheden, vooral met Groot-Brittannië over Hongkong en met Portugal over Macao, zijn in de late twintigste eeuw bijgelegd. Hongkong heeft na de teruggave aan China grotendeels zijn oude politieke, economische en juridische structuur behouden, met inbegrip van een veel grotere culturele en politieke vrijheid dan China zelf heeft. De grensgeschillen tussen de Volksrepubliek China en de voormalige Sovjet-Unie, India, Vietnam en andere landen hebben sinds 1949 herhaaldelijk geleid tot gewelddadige conflicten. Deze onenigheden wachten veelal nog op een definitieve volkenrechtelijke oplossing. Zowel de Volksrepubliek China als de Republiek China vormt ook geen etnische en/ of culturele eenheid. Hun grondgebied wordt bewoond door vele verschillende volkeren, waarvan Chinezen overigens wél verreweg het grootste deel uitmaken (circa 93%). Om de Chinezen als bezitters van dezelfde nationaliteit te onderscheiden van de Chinezen met een gemeenschappelijke Chinese taal en cultuur, wordt deze laatste groep vaak Han-Chinezen genoemd. Deze benaming is gebaseerd op de aanname dat deze groep afstamt van de bevolking uit de tijd van de Han-dynastieën (202 v.Chr. – 9 n.Chr. en 25 – 220 n.Chr.). Op Taiwan wonen naast de relatief recente Han-kolonisten ook andere volkeren, die in hun talen en culturen nauw verwant zijn aan de eilandculturen van de Stille Oceaan. In het oostelijke deel van de Volksrepubliek China wonen voornamelijk Han-Chinezen; dit deel wordt in de Engelstalige vakliteratuur ook wel China Proper genoemd, oftewel het eigenlijke China. In het westelijke deel, zoals Tibet, Xinjiang, Qinghai, Binnen-Mongolië, maar ook in kleinere
INLEIDING: HET TONEEL EN DE ACTEURS 3

gebieden in het zuidwesten, wonen de zogenaamde minderheden, met geheel eigen talen en culturen. Hoewel deze gebieden buiten het eigenlijke China vallen en een zekere bestuurlijke autonomie hebben, worden zij in toenemende mate gesinificeerd (verchineesd), door de voortdurende migratie van Han-Chinezen naar deze gebieden en door de overname van de Chinese taal en cultuur ten koste van de eigen tradities. De term minderheden is overigens problematisch, aangezien het deze volkeren of culturen definieert ten opzichte van de Han-Chinezen (de meerderheid), in plaats van als onafhankelijke eenheden met een eigen geschiedenis.

kaart 2 Bergen en rivieren.

In het eigenlijke China hebben oorspronkelijk allerlei verschillende culturen geleefd, maar de meeste daarvan zijn nu verdwenen door assimilatie, migratie of door gewelddadige uitroeiing. Van de drie noordoostelijke provincies die Mantsjoerije vormen, is alleen het onderste stuk al sinds het begin van de christelijke jaartelling onderdeel van het Han-Chinese cultuurgebied. De rest is pas sinds de negentiende eeuw op grote schaal gesinificeerd door de migratie van Han-Chinezen naar het noorden en de assimilatie van de Mantsjoes. Vandaag de dag is het noordoosten een integraal deel van wat men als het eigenlijke China beschouwt. Ook de zuidelijke provincies van China zijn pas laat daadwerkelijk onderdeel geworden van
4 hemels mandaat

het Han-Chinese cultuurgebied. Hier is het proces van sinificatie nog volop aan de gang, al beschouwen wij het toch als een onderdeel van het eigenlijke China. Centraal in dit proces van eeuwenlange sinificatie is de overname van een schriftcultuur die uiteindelijk teruggaat op de feodale hoven van vele eeuwen v.Chr. Het is vooral deze schriftcultuur die maakt dat het zin heeft te spreken van één doorlopende geschiedenis vanaf het ontstaan van het Chinese schrift rond 1200 v.Chr. tot en met de dag van vandaag, ondanks alle voorbehouden die een rechtgeaard historicus daarbij zal willen maken. Ook het hedendaagse China zal dit gecompliceerde schriftsysteem niet gauw vervangen door een veel eenvoudiger alfabetisch systeem, omdat het een belangrijk onderdeel is van de moderne Chinese identiteit De Chinese beschaving is ontstaan aan rivieren en heeft zich vooral ontwikkeld in de stroomgebieden van de Gele Rivier (huanghe) en de Yangzi Rivier (yangzijiang, ook bekend als de Lange Rivier of changjiang), die beide ontspringen in de Tibetaanse hoogvlakten. De Gele Rivier loopt met een grote boog door de Ordos-woestijn en neemt van daar grote hoeveelheden löss mee. Aan deze geelbruine löss ontleent de rivier haar moderne naam, oorspronkelijk heet zij domweg de Rivier. Tegenwoordig stroomt zij oostwaarts de Golf van Bohai in, maar door de eeuwen heen is zij geregeld van richting veranderd. De laatste 800 kilometer tot aan de zee heeft de rivier een verval van slechts 95 meter. Aan het begin van dit traject heeft de rivier een geschatte 35 kilo sediment per kubieke liter water verzameld, waarvan zij vervolgens onderweg naar zee 40 tot 50% afzet. De bedding stijgt onherroepelijk en rampzalige overstromingen zijn het gevolg. Het economische zwaartepunt van China is tot en met de negende eeuw n.Chr. gelegen aan de middenloop van de Gele Rivier, waar vanouds gierst, sorghum en later tarwe worden verbouwd als hoofdvoedsel. De landbouw is afhankelijk van irrigatie met water uit deze rivieren en vaak onbetrouwbare regenval. Het transport vindt meestal over land plaats en is daarom kostbaar. Het is dit gebied dat meestal met de term Noord-China wordt aangeduid. De Yangzi Rivier loopt eerst zuidwaarts door het vruchtbare bekken van Sichuan en baant zich dan een weg tussen steile bergen door (zie afbeelding 1), waarna zij een uitgestrekt laagland binnenstroomt en ten oosten van het huidige Shanghai in zee uitmondt. Vanaf de tiende eeuw is het economische zwaartepunt definitief verplaatst van de gebieden aan de Gele Rivier naar de gebieden aan de benedenloop van de Yangzi. In het gehele stroomgebied van de Yangzi en ook verder naar het zuiden wordt vanouds rijst verbouwd als hoofdvoedsel. In de vroege Chinese geschiedenis verwijst de term Zuid-China naar het stroomgebied van de Yangzi, vanaf de tiende eeuw worden de nog verder zuidwaarts gelegen gebieden ook vaak met deze term aangeduid. De overvloed van water (in de vorm van meren, rivieren en beekjes, en moerassen) in het zuiden maakt dat malaria en andere ziektes de ontginning eeuwenlang sterk hebben afgeremd. Wanneer door uitgebreide waterwerken meer land wordt gewonnen en deze ziektes kunnen worden ingeperkt, betekent de overvloed aan water ook voldoende irrigatiemogelijkheden voor de natte rijstbouw en later ook de katoenteelt, evenals goedkope en snelle transportmogelijkheden. Ook andere gebieden van China worden gekenmerkt door riviersystemen. In het zuiden van Mantsjoerije ligt aan de Liao Rivier een vruchtbaar gebied, dat al in het begin van de
INLEIDING: HET TONEEL EN DE ACTEURS 5

christelijke jaartelling door Han-Chinezen is gekoloniseerd. In de rest van Zuid-China, dus ten zuiden van het stroomgebied van de Yangzi, lopen de rivieren door bergachtig terrein, waardoor weinig contact tussen de verschillende gebieden tot stand komt en de culturele en taalkundige verschillen tussen de gemeenschappen in deze gebieden groot zijn gebleven. De uiterst vruchtbare delta van de Parel Rivier in het verre zuiden wordt zelfs pas vanaf de vijftiende eeuw in toenemende mate door Han-Chinezen in ontwikkeling gebracht. De kustgebieden van deze delta zijn het product van eeuwenlange inpolderingen door de bedijking van kwelders, zodat de oude havenstad Guangzhou tegenwoordig nauwelijks meer voor zeevarende schepen bereikbaar is. In deze gebieden vormt veeteelt nooit een belangrijke bron van inkomsten. Alleen in het noorden leggen niet-Chinese culturen van tijd tot tijd hun veeteeltpraktijken dwingend op, maar zonder blijvende verandering van de Chinese landbouw. Proteïnen halen Chinezen uit rondscharrelend pluimvee en varkens, die allemaal kunnen leven van menselijk afval. De varkens zijn efficiënte voedselverwerkers, die letterlijk alle afvalproducten uit de menselijke cultuur, tot en met onze uitwerpselen, kunnen eten. Het menu kan worden aangevuld met honden, vissen en slangen, en wild – zolang een gebied nog voldoende ongerepte natuurgebieden heeft. De inheemse waterbuffel wordt niet systematisch gehouden om zijn melk, vlees of huid, maar is vooral in gebruik als trekdier. Zodoende spelen secundaire producten als melk, boter of kaas, maar ook huiden (leer), wol en botten (en daarvan afgeleide producten), vrijwel geen rol in de Chinese cultuur.

afbeelding 1 Het vervoer van goederen over de Yangzi Rivier is stroomopwaarts tijdrovend en buitengewoon gevaarlijk.

6

hemels mandaat

Het grondgebied van China als strikt aardrijkskundige eenheid is het product van een lange historische ontwikkeling. De loop van de Gele Rivier, maar ook de grootte en ligging van meren, het verdwijnen van moerasgebieden, de zich uitbreidende kust, de verregaande ontbossing en erosie van de heuvels, het uitsterven en muteren van flora en fauna, de woestijnvorming in het noorden, en ten slotte allerlei veranderingen in het plaatselijke klimaat, zijn in sterke mate het gevolg van menselijk handelen. Net als West-Europa wordt China in steeds toenemende mate met de negatieve gevolgen van dit menselijke ingrijpen geconfronteerd. Een van de grote vragen voor de toekomst is of het land voor deze problemen een oplossing zal weten te vinden.

1.1.2 Chinezen
Han-Chinezen in China De bevolking van China bestaat uit vele volkeren met verschillende culturen. De Han-Chinezen wonen voornamelijk in China Proper en vormen de grootste groep van de bevolking van China, volgens de volkstelling van 1982 ruim 930 miljoen op een totaal van ruim 1 miljard inwoners. Inmiddels wordt de totale bevolking van China geschat op ruim 1,3 miljard. Zij vormen al sinds millennia v.Chr. een sedentaire beschaving, gevestigd in permanente nederzettingen en levend van de teelt van granen en bonen (vooral de sojaboon), aangevuld met het houden van kleine gedomesticeerde dieren zoals varkens en kippen (als voedsel) en grotere dieren zoals buffels (als trekdieren). De Han-Chinezen spreken allemaal een van de vele varianten van het Chinees, waarvoor meestal de term dialect wordt gebruikt. Deze dialecten verschillen in de uitspraak van woorden, maar ook – enigszins vergelijkbaar met de Romaanse talen in Europa – in woordenschat en grammatica. Op grond van deze verschillen zou men ook van talen kunnen spreken; de meest neutrale term is taalvariant. De invoering van één gesproken standaardtaal voor iedereen is een late ontwikkeling, die pas in de jaren twintig van de twintigste eeuw als officiële politiek wordt doorgevoerd. Deze taal wordt putonghua (letterlijk “standaardtaal”) genoemd in de Volksrepubliek China en guoyu (“nationale taal”) op Taiwan. In deze standaardtaal zijn tussen het vasteland en Taiwan, maar ook op het vasteland zelf, wel kleine verschillen, vergelijkbaar met het Engels dat in diverse Engelstalige landen wordt gesproken. Tot de late negentiende eeuw is er alleen sprake van een geschreven standaardtaal (die vaak kortweg Klassiek Chinees wordt genoemd). Deze geschreven taal heet in het Chinees wenyan of de “taal van de patronen”, omdat zij het mogelijk maakt de patronen van de kosmos na te bootsen. Zij kan worden opgelezen en uit het hoofd geleerd, maar zij is en blijft een schrijftaal die voor bijna alle schrijfdoelen wordt gebruikt. Deze teksten worden altijd gelezen in iemands lokale uitspraak, zelfs als de auteur Chinees is en de lezer Koreaans of Japans. Wij kunnen het bestaan van zo’n prestigieuze schrijftaal vergelijken met de rol van het Latijn in Europa tot ver in de zestiende eeuw (en in de rooms-katholieke kerk tot in de late twintigste eeuw) of het Arabisch van de Koran in het Midden-Oosten tot en met vandaag de dag. Dezelfde Chinese schrijftaal is ook in Vietnam, Korea en Japan tot ver in de negentiende eeuw het voornaamste medium voor literaire, bestuurlijke en filosofische doeleinden.
INLEIDING: HET TONEEL EN DE ACTEURS 7

Zij wordt in China, Korea en Japan tegenwoordig ook nog gebruikt als de taal van de klassieke daoïstische* en boeddhistische heilige teksten en rituelen. Binnen de keizerlijke bureaucratie is vanouds een gesproken standaardtaal in zwang, waardoor de centraal benoemde ambtenaren uit alle delen van China en hun plaatselijk benoemde klerken en andere assistenten met elkaar kunnen praten. Deze gesproken standaardtaal noemen wij Mandarijn (naar guanhua of “taal van de ambtenaren/mandarijnen”)** en is gebaseerd op het Chinese dialect dat in de oude noordelijke hoofdsteden wordt gesproken. Ambtenaren en klerken uit het zuiden spreken deze voor hen vreemde taal vaak met een zwaar accent. Uit de noordelijke dialecten ontwikkelt zich vanaf de negende eeuw ook nog een aparte, op de dagelijkse omgangstaal gebaseerde schrijftaal. Zij wordt baihua of “taal van de dialogen” genoemd, wat tegenwoordig wordt gespecificeerd als oud-baihua om verwarring te voorkomen met de moderne schrijftaal die ook baihua genoemd wordt. Deze “taal van de dialogen” ontwikkelt zich tot een aparte geschreven taal die vooral vanaf de late zestiende eeuw door de geletterde elite wordt gebruikt voor specifieke literaire doeleinden, zoals korte verhalen, toneel en romans, waarin veel gebruik wordt gemaakt van dialogen. Hoewel de moderne spreektaal lijkt op het Mandarijn (de ambtelijke spreektaal) en het oud-baihua van de spreektaalliteratuur van het late keizerrijk, is zij onafhankelijk van deze twee talen uit de noordelijke spreektaal afgeleid. Alle bovengenoemde vormen van spreektaal in het oude China zitten overigens boordevol met klassieke elementen, zowel op het niveau van de grammatica en de woordkeuze als in de vorm van lange citaten in de klassieke schrijftaal. Zelfs het hedendaagse modern Chinees (putonghua of guoyu) bevat nog talloze klassieke elementen, vooral in wetenschappelijke of formele geschreven teksten. Mensen met een hogere opleiding ontlenen veel prestige (en plezier) aan hun kennis van de oude schrijftaal, zoals de vaardigheid eeuwenoude klassieke gedichten uit het hoofd te reciteren. De sprekers van de diverse dialecten kunnen elkaar soms maar met moeite, en vaak ook helemaal niet verstaan. Zij vormen duidelijk onderscheidbare (sub)culturen, met eigen gewoontes op religieus, cultureel en sociaal gebied. De gebieden waarin de sprekers van eenzelfde dialect wonen, vallen vaak samen met economische eenheden. Betere termen zijn daarom taalvariant of streektaal, zoals ook de Chinese term fangyan “streektaal” betekent, en eigenlijk ten onrechte als “dialect” wordt vertaald. De distributie van de streektalen is bepaald door historische omstandigheden zoals migraties en de mogelijkheid van onderling contact. De grootste groep wordt gevormd door het Mandarijn, dat wordt gesproken in het noorden en in het zuidwesten (als gevolg van de migratie van noordelijke legereenheden in de veertiende eeuw). In Zuidoost-China beneden de Yangzi wordt een groot aantal verschillende streektalen gesproken. Belangrijk zijn de Wu-streektaal rond Shanghai en Hangzhou,

*

De reden dat in de secundaire literatuur ook “Tao” en “taoïsten” worden gebruikt is dat vroeger een ander transcriptiesysteem voor het Chinees werd toegepast. Tegenwoordig wordt internationaal het pinyinsysteem gebruikt en daarin wordt het dao en dus ook daoïsten. ** Het woord mandarijn zelf is waarschijnlijk afgeleid van de Maleise woorden mantri (raadgever) of menteri (minister).

8

hemels mandaat

de Min-streektalen in Fujian, de Kantonese streektaal (Yue) in Guangdong (inclusief Hongkong) en Guangxi, en de streektaal van de Hakka’s (Kejia) in de grensgebieden van NoordGuangdong, Zuid-Hunan en Zuid-Jiangxi. Verder wordt de Gan-streektaal gesproken in Zuid-Jiangxi en de Xiang-streektaal in Hunan. Binnen al deze streektalen bestaan weer allerlei subgroepen, die sterk van elkaar kunnen verschillen. Dit betekent dat voor een groot aantal Chinezen (ook in Nederland) de hedendaagse standaardtaal net zo zeer een vreemde taal is als voor ons, zij het historisch verwant en daarom wel veel makkelijker om te leren. Het gaat daarbij om talen met miljoenen en soms vele tientallen miljoenen sprekers. In de laatste decennia van de twintigste eeuw hebben vooral de radio, televisie, film en internet sterk bijgedragen tot de verbreiding van de standaardtaal, zodat de bevolking in en rond de steden deze inmiddels vrij redelijk beheerst. Zoals in zoveel culturen is in het traditionele China tot ver in de twintigste eeuw sprake van een complexe meertaligheid. Geletterden beheersen actief de prestigieuze geschreven standaardtaal (het wenyan) en de taal die zij thuis spreken, maar ook de ambtelijke spreektaal (voor velen echt een andere taal, zoals Duits of Frans voor Nederlandstaligen). Ook niet-geletterden zijn vaak meertalig, omdat zij tijdens economische transacties of als gevolg van hun werk in contact komen met anderstaligen. Minderheden in een gegeven gebied zijn altijd meertalig, namelijk in de eigen taal of taalvariant en in de taal van de hen omringende meerderheid. En dan bestaan er nog taalverschillen op grond van onder andere sociale achtergrond, sekse en leeftijd. De gangbare opvatting is dat de bevolking van Zuid-China voor een aanzienlijk deel uit Noord-China afkomstig is, zodat men spreekt van de kolonisatie van het zuiden door noordelijke Han-Chinezen. Genetisch onderzoek van de laatste decennia toont echter aan dat deze kolonisatie voor een belangrijk deel op historische mythevorming berust. Volgens de nieuwste inzichten is het grootste deel van de bevolking van Zuid-China Han-Chinees geworden door de overname van delen van de noordelijke cultuur en haar politiek-religieuze systeem (inclusief de standaard schrijftaal en de ambtelijke spreektaal of het Mandarijn). Genetisch gesproken zouden zij eerder bij de andere volkeren in Zuid-China en ZuidwestAzië horen dan bij de bevolking van het noorden, terwijl de bevolking van Noord-China dichter bij de Tibetanen, Mongolen en Mantsjoes zou horen. Deze opvatting is in China zelf controversieel, omdat het zou impliceren dat de Han-Chinezen als groep niet, zoals lang gedacht, biologisch van dezelfde voorouders afstammen. De meer gangbare voorstelling van een noordelijke herkomst heeft dan als functie de zuidelijke bevolking als onderdeel van dezelfde historische cultuur als de noordelijke bevolking te legitimeren. Hiermee wordt zij als een gelijkwaardige bevolkingsgroep geconstrueerd, in plaats van als een minderheid die er historisch gezien niet helemaal bij hoort. Deze voorstelling van zaken biedt de om politieke redenen gewenste biologische legitimatie voor de notie van één verenigd China, in ieder geval voor wat betreft alle Han-Chinezen. Het verwerpen van dit quasi-historische verhaal van een noordelijke oorsprong stuit daarom op groot verzet, ook onder goed opgeleide intellectuelen. Dit verzet is een mooi voorbeeld van het gebruik van geschiedenis ter

INLEIDING: HET TONEEL EN DE ACTEURS

9

legitimatie en van de gevoeligheden wanneer het gangbare historische beeld wordt aangetast. Geschiedenis is in China geen onschuldige activiteit.
“Overzeese Chinezen” Buiten de Volksrepubliek China wonen ook miljoenen Han-Chinezen, de zogenaamde “Overzeese Chinezen” (huaqiao), die voor het grootste deel afkomstig zijn uit de kustgebieden van Zuid-China en een Zuid-Chinees dialect spreken, meestal Kantonees, een Min-dialect of Hakka. De enige twee onafhankelijke Chinese gebieden buiten de Volksrepubliek China zijn Taiwan en Singapore. Taiwan is sinds de late zestiende eeuw door Han-Chinezen gekoloniseerd vanuit de tegenoverliggende provincies Fujian en Guangdong op het vasteland. De oorspronkelijke culturen die op dit eiland woonden, vormen nu nog slechts een kleine minderheid. Na de bezetting door Japan van 1895 – 1945 en de vestiging van de Republiek China in 1945 heeft het eiland zich in een geheel eigen richting ontwikkeld. Tegenwoordig bestaat hier een goed functionerende en levendige parlementaire democratie. Singapore is in 1819 ontstaan als een Britse handelspost en riep in 1965 de onafhankelijkheid uit na antiChinese rassenrellen in het toenmalige Maleisië. Het is een door Chinezen gedomineerde stadstaat met een de facto eenpartijsysteem. Hongkong en Macao ontlenen hun belang aan de vroegere vestiging van de koloniale mogendheden Groot-Brittannië en Portugal. Hongkong is nog steeds een van de belangrijkste centra van Chinese economische activiteit en als zodanig van groot belang voor de Volksrepubliek China. Het grootste deel van de inwoners van deze twee steden is Han-Chinees. Hongkong is in 1997 en Macao in 1999 overgedragen aan de Volksrepubliek China als de legitieme opvolger van het oude Chinese Keizerrijk dat deze gebieden ooit heeft afgestaan. Daarbij hebben de twee steden grotendeels hun oude status aparte en hun functie als “moneymaker” behouden, Hongkong als kapitalistische en min of meer vrije stadstaat, Macao als gokparadijs.

Over de gehele wereld bevinden zich tegenwoordig Chinese gemeenschappen. De oudste contacten zijn gevormd door de overzeese handel sinds de zestiende eeuw; in de negentiende en vroege twintigste eeuw zijn vele Chinezen als contractarbeiders geëmigreerd of gevlucht voor oorlogsgeweld. Deze Chinese gemeenschappen zijn vaak tamelijk autonoom en hebben hun eigen cultuur zo veel mogelijk behouden. De grootste gemeenschappen bevinden zich in Zuidoost-Azië, onder meer in de Filipijnen, Indonesië, Maleisië, Thailand, Vietnam en Birma. Kleinere gemeenschappen vindt men ook in Suriname, Japan en Oceanië. Vooral de migratie naar West-Europa, Canada en de Verenigde Staten en de laatste jaren ook naar Afrika is nog steeds in volle gang. In de Verenigde Staten, Groot-Brittannië en bijvoorbeeld ook Nederland wonen al sinds vele decennia grote en diverse Chinese gemeenschappen. In Zuidoost-Azië is de economische macht van de Chinezen, verworven door handel en nu ook industrie, aanzienlijk en zij worden door de plaatselijke bevolking vaak met afgunst bekeken. Zij bezitten meestal niet meer de Chinese nationaliteit, maar worden door de plaatselijke regering toch in de eerste plaats beschouwd als Chinezen en pas daarna als inwoners

10

hemels mandaat

van hun land. Hun loyaliteit ten aanzien van het land waar zij wonen wordt nog steeds in twijfel getrokken. Dit alles leidt tot discriminatie en vaak bloedige rassenrellen.
Etnische minderheden in China Alle etnische groepen in China zijn in hun huidige vorm niet alleen het product van een eigen eeuwenlange geschiedenis, maar minstens evenzeer van bewuste culturele, politieke, militaire en economische interventies vanuit het keizerlijke centrum of door regionale bestuurders. Ook na het ontstaan van de Volksrepubliek China zijn nog bewust sommige groepen tot etnische minderheid verklaard en andere niet, terwijl ook de combinatie van groepen in één minderheid vaak politiek gemotiveerd is en niet door wetenschappelijk onderzoek valt te onderbouwen.

Vanuit de gebieden ten noorden of noordwesten vallen nomadische stammen door de eeuwen heen steeds opnieuw het Chinese beschavingsgebied binnen. In de gebieden aan de rand vestigen zij eerst staatjes met een gemengde economie van veeteelt en landbouw. Van hieruit nemen zij in meerdere of mindere mate talloze Chinese cultuurelementen over, zoals het Chinese schrift of een nieuw schrift dat daardoor is geïnspireerd, de keizerlijke bureaucratie of het boeddhisme. Zij gebruiken die om hun politieke structuur te versterken en niet noodzakelijkerwijs om Chinees te worden. Dankzij kennis van de Chinese beschaving en effectievere technieken van oorlogsvoering en organisatie kunnen deze staatjes soms sterk genoeg worden om ook China of grote delen ervan te veroveren. Zij hebben grote invloed op de Chinese geschiedenis in de vorm van veroveraardynastieën en door de constante dreiging aan de grenzen. Hun afstammelingen of stamverwanten vormen een deel van de minderheden die in het huidige politieke stelsel een beperkte autonomie bezitten. In het noordoosten wonen de Mantsjoes, die overigens tot in de vroege zeventiende eeuw bekendstaan als de Jürchen. Zij zijn geen nomaden pur sang, maar leven vooral van de jacht en rooftochten naar nabijgelegen sedentaire volkeren. De Mantsjoes zijn tegenwoordig zo goed als uitgestorven als afzonderlijke culturele eenheid, hoewel zij nog steeds als minderheid worden opgevoerd in de statistieken. In het noorden en noordwesten wonen de Mongolen. Zij houden vee en trekken op en neer tussen zomer- en winterweiden; zij zijn mobiel en verdienen meer dan de meeste grensvolkeren daarom zeker de kwalificatie nomaden. Onder druk van natuurlijke omstandigheden of druk van buitenaf kunnen zij opeens gaan trekken over grotere afstanden. De Mongolen wonen hier nog steeds, maar hebben te maken met steeds grotere klimatologische problemen en het opdringen van de Han-Chinezen in hun oude leefgebied. Meer naar het noordwesten en het westen wonen diverse Turkse volkeren. Hun culturen lopen uiteen van sedentair tot nomadisch, afhankelijk van hun woonomgeving die varieert van steppen tot oases. De bekendste Turkse minderheid is tegenwoordig die van de Oeigoeren in Xinjiang, maar oorspronkelijk wonen Turkse volkeren ook veel verder naar het oosten. Mantsjoe, Mongools en Turks behoren tot de Altaïsche taalgroep. In het westen en zuidwesten wonen diverse Tibetaanse groepen, zoals de Tibetanen in Tibet, Qinghai en het oosten van Sichuan of de matriarchale Mosuo rond het Lugu Meer in het oosten van Yunnan en Sichuan. Of het Tibetaans verwant is aan het Chinees is onderINLEIDING: HET TONEEL EN DE ACTEURS 11

werp van fel debat, waarbij iemands politieke overtuiging over de plaats van Tibet binnen de Volksrepubliek China bepalend is voor diens uiteindelijke opvatting. Zeker is dat de taal, net als niet-verwante talen als het Vietnamees, Koreaans en Japans, veel Chinese leenwoorden heeft, maar dat bewijst nog geen verwantschap. Voor de hedendaagse Han-Chinezen is, onafhankelijk van hun verdere politieke overtuigingen, Tibet een intrinsiek deel van China. Tijdens de Qing-dynastie worden de Mantsjoe-keizers in de vroege achttiende eeuw de politieke beschermheren van de Dalai Lama’s in Lhasa, maar van directe territoriale controle is nauwelijks sprake. De Chinese republiek zet de symbolische aanspraken van de Qing in 1912 om in territoriale claims, maar het is pas de Volksrepubliek China die in 1950 deze aanspraken omzet in een daadwerkelijke militaire bezetting. Na de Tibetaanse opstand van 1959 heeft het Chinese centrum haar macht over dit gebied steeds meer versterkt. In het zuiden wonen vanouds talloze andere niet-Han-Chinese volkeren. In de loop van de zuidwaartse expansie zijn zij verdwenen door fysieke uitroeiing, door assimilatie met de Han-Chinezen en overname van Chinese cultuurelementen, of door migratie verder zuidwaarts. Vaak zijn wij niet meer in staat hun etnische of linguïstische identiteit vast te stellen. Tot de nog bestaande culturen behoren bijvoorbeeld de Zhuang en de Miao-Yao. Tussen deze groepen en bepaalde volkeren in continentaal Zuidoost-Azië bestaan vele taalkundige en culturele verwantschappen. Zij leven van het verzamelen van voedsel, jacht en veeteelt, en van een soort roofbouw, waarbij steeds nieuwe stukken oerwoud worden ontgonnen. De Miao, die zichzelf Hmong noemen, en de Yao leven tegenwoordig tot in het noorden van Thailand.

1.1.3 Conceptuele problemen bij de term China
In het oude China wordt de benaming China zo goed als nooit gebruikt. Toch bestaat in dit gebied al eeuwen voor de christelijke jaartelling een wij-gevoel, dat meestal wordt gedefinieerd in relatie tot een andere groep, “de barbaren”. Beide groepen zijn subjectief, want soms worden mensen als “barbaren” betiteld die etnisch en cultureel zonder meer tot dezelfde groep als de wij-groep behoren. Het wij-gevoel is daarmee natuurlijk niet minder echt, maar wel relatief. Op een gegeven moment ontstaat daarbij het gevoel dat dit “wij” niet alleen synchronisch ten aanzien van “de anderen” bestaat, maar ook als voortzetting in tijd van een ouder en verwant “wij”. Voor het gemak worden deze groepen in dit boek altijd Chinezen genoemd en hun leefgebied China. Daarbij dienen we echter te bedenken dat het steeds om latere constructies gaat, die in een verder verleden worden teruggeprojecteerd. Wij spreken van de eenwording van China in 221 v.Chr. door de Qin-dynastie, en de hereniging van China in 589 door de Sui-dynastie en opnieuw in 960 door de Song-dynastie. De heersers en onderdanen van deze dynastieën noemen zich geen van allen “Chinees” en spreken nooit over hun grondgebied als “China”. De keizers van China zien zich altijd als de dragers van het Hemels Mandaat over het Al-onder-de-Hemel (tianxia), wat in hun ogen gelijk staat met de beschaafde wereld. Sterker nog, veel heersershuizen zijn helemaal of gedeeltelijk niet-Chinees, zoals de keizers van grote dynastieën als de Tang (half Turks),
12 hemels mandaat

Yuan (Mongools) en Qing (Mantsjoe). Zij relateren hun heerschappij niet of nauwelijks aan een hypothetisch grondgebied China, maar wel aan de hun bekende beschaafde wereld. De heersers van China hebben universalistische pretenties, maar niet als dragers van een religie zoals het christendom of de islam, maar als de bezitters van het Hemels Mandaat en van “cultuur” (wen, hetzelfde woord dat eerder al vertaald is als “patronen”) waarmee zij het Alonder-de-Hemel zullen transformeren (hua). De volgende vraag is of China onder deze dynastieën altijd wel zo verenigd is geweest. Het is zoals zo vaak de definitie van centrale macht die bepaalt of het gebruik van termen als eenwording en hereniging terecht is. Men kan centrale macht bijvoorbeeld definiëren als het vermogen een vooraf overeengekomen hoeveelheid belasting te innen in de vorm van goederen, diensten of diverse betaalmiddelen, en met geweld ook op lokaal niveau recht en orde af te dwingen. Op grond van die definitie moet men de kwalificatie “eenwording” tot de late tiende eeuw n.Chr. waarschijnlijk beperken tot de Qin (221 – 206 v.Chr.), het midden van de westelijke Han (202 v.Chr. – 9 n.Chr.) en het begin van de oostelijke Han (25 – 220), de Sui (589 – 618) en misschien de eerste anderhalve eeuw van de Tang (618 – 907). Dit zijn alles bij elkaar nog geen drie of vier eeuwen binnen twaalf eeuwen geschiedenis, vanaf de stichting van het keizerrijk door de Qin in 221 v.Chr. tot de stichting van de Song in 960 n.Chr. Vanaf 1125 is China bovendien opnieuw verdeeld en pas na de verovering van Zuid-China door de Mongolen in 1276 blijft het land werkelijk lange tijd één geheel. Vanaf 1276 tot en met 1911 wordt China opnieuw het grootste deel van de tijd door heershuizen van niet-Han herkomst geregeerd. Met andere woorden, een verenigd China onder de heerschappij van Han-Chinezen is niet het logische en onvermijdelijke gevolg van de loop van de geschiedenis. Deze uitspraak is overigens in de ogen van de meeste Chinezen heiligschennis. Voor hen is de huidige eenheid van China het noodzakelijke en logische gevolg van China’s duizenden jaren lange geschiedenis. Toch is China wel iets meer dan een historische toevalligheid. In de allereerste plaats is het grondgebied van het huidige China eeuwenlang het toneel geweest van samenhangende politieke, economische, sociale, religieuze en culturele gebeurtenissen en ontwikkelingen. Dit valt goed te vergelijken met de ontwikkeling van West-Europa sinds de Romeinse tijd. Daarnaast is de gedachte van één China als politieke en culturele eenheid voor een groot deel van de politieke en intellectuele elite een belangrijk ideaal, zelfs in tijden van verdeeldheid. Wij kunnen dit vergelijken met het ideaal van het Romeinse Rijk, dat voortleeft in de rooms-katholieke kerk, het Byzantijnse Rijk, het Frankische Rijk van Karel de Grote, en het Heilige Roomse Rijk in wat wij nu Duitsland noemen. Al met al is China zeker niet zo lang en constant één verenigd politiek systeem als men vaak beweert, maar nog altijd veel langer dan Europa (als wij vriendelijk zijn en de huidige Europese Gemeenschap nemen als één verenigd politiek systeem). In het traditionele China ziet men zichzelf meestal als onderdaan van een dynastie, in plaats van inwoner van een land. Iemands identiteit is primair die van de familie waarin men is geboren (of geadopteerd of getrouwd) en vervolgens van de regio waar de familie oorspronkelijk vandaan komt. Die plaats is niet noodzakelijkerwijs de plek waar men daadwerkelijk woont. Vervolgens is men pas onderdaan van een specifieke dynastie. Al deze soorINLEIDING: HET TONEEL EN DE ACTEURS 13

ten identiteit worden tot uitdrukking gebracht in de vorm van religieuze verering, namelijk van voorouders (=> de familie), de lokale godheid (=> dorp, wijk of regio), en van de hemel namens wie de keizer over ons allemaal regeert. In het hedendaagse China is de belangrijkste benaming voor het eigen land de oude term zhongguo, waarvan de betekenis in de loop der eeuwen sterk veranderd is. Zo betekent zhong “centrum” of “midden” en betekent guo oorspronkelijk alleen maar “ommuurde stad” en later pas “land” of “staat”. Tijdens de Periode van de Strijdende Staten verwijst de term naar “de Staten van het Midden”, dat wil zeggen, alle staten van de laagvlakte van de Gele Rivier. Pas na de eenwording van China in 221 v.Chr. wordt de term op een gegeven moment ook voor China als geheel gebruikt, maar dan in de interpretatie het “Rijk van het Midden”. Meestal wordt de term gebruikt om naar de eigen groep te verwijzen in relatie tot de barbaarse buitenwereld, dus als een culturele en nog niet als een etnische term. Zo gebruiken boeddhistische gelovigen de term al heel vroeg om naar China in onze zin van het woord te verwijzen, als het land of gebied waar hun oorspronkelijk barbaarse geloof zich heeft verbreid. De westerse term China is afgeleid van de naam van de Qin-dynastie en gaat terug op het begin van de christelijke jaartelling, wanneer deze term in de westelijke grensgebieden gebruikelijk wordt. De term Khitay (Marco Polo’s Cathay), die in Centraal-Azië gebruikelijk is, is afgeleid van de etnische naam van de Khitan die op een gegeven moment ten noorden van het eigenlijke China de Liao (907 – 1125) hebben gesticht. De officiële benaming van China op het vasteland is de Zhonghua renmin gongheguo, wat letterlijk “Volksrepubliek van het Hua-volk van het Midden” betekent. Voor ons westerse gemak gebruiken we meestal de term Volksrepubliek China. De officiële naam van China op Taiwan is Zhonghua minguo, wat letterlijk “Republiek van het Hua-volk van het Midden” betekent. Wij gebruiken meestal de term Republiek China. Het Hua-volk verwijst naar de Han-Chinezen. De etnocentrische implicaties van deze twee benamingen lijken tegenwoordig te zijn vergeten, maar zijn in de eerste helft van de twintigste eeuw zeker nog belangrijk.

1.2

De studie van de Chinese geschiedenis

Net als in het Westen vormt de interpretatie van het verleden ook in China een belangrijk onderdeel van de eigen identiteit en daarmee de eigen legitimiteit, of dit het land als geheel is of lokale groepen, families en zelfs individuele personen. Ook het huidige politieke systeem in de Volksrepubliek China baseert zich op de claim dat haar systeem een verbetering is van alle voorafgaande politieke systemen. Alle Chinezen, zeker wanneer zij een zekere mate van onderwijs hebben genoten, zijn buitengewoon trots op de geschiedenis van hun land. Nationalisme is in China zeker geen vies woord. De Chinese visie op de geschiedenis is een relevant gegeven op zichzelf, dat wij moeten kennen om bepaalde politieke keuzes in het heden of het verleden te kunnen begrijpen. Met andere woorden, geschiedenis is symbolisch kapitaal (een niet-materiële vorm van bezit) dat voor de mensen van even groot belang is als een kunstverzameling of een bankrekening.

14

hemels mandaat

De Chinezen houden zich vanouds intensief bezig met de ordening en studie van hun geschiedenis. In het oude China bestaat geen doorlopende chronologie zoals de joodse, christelijke of islamitische jaartellingen. Per dynastie wordt de kalender opnieuw vastgesteld, omdat de ordening van tijd het monopolie van de keizer is. Voor het politieke systeem is het voorspellen van kosmische gebeurtenissen zoals zonsverduisteringen en de komst van kometen van groot politiek belang, omdat zij worden geacht iets te zeggen over de kwaliteit van het bestuur. De jaren worden geteld per regeringsperiode van een koning of keizer; tot 1368 wordt een dergelijke regeringsperiode weer verder onderverdeeld in tijdvakken met een steeds variërende lengte en een unieke benaming. Deze benaming noemen wij een jaartitel (nianhao). Door deze manier van het tellen van jaren wordt het ordenen en analyseren van de geschiedenis binnen de politieke tijdseenheid van één dynastie of regeringsperiode sterk bevorderd. De meest gangbare geschiedopvatting is die van de dynastieke cyclus. Dit is de gedachte dat de geschiedenis van een dynastie verloopt volgens een vast patroon van opkomst, bloei en verval en dat dit patroon zich steeds per dynastie herhaalt. De eerste vorst verwerft door zijn succes de toestemming van de hemel (het al genoemde Hemels Mandaat of tianming); de laatste vorst verliest deze toestemming door immoreel gedrag. Deze geschiedopvatting negeert ontwikkelingen die de dynastieën overschrijden. Zij benadrukt oppervlakkige overeenkomsten tussen bepaalde ontwikkelingen die in elke dynastie voorkomen en vooral de onontkoombaarheid van het verval. Veel aandacht wordt besteed aan de evaluatie van het morele gedrag van de keizers en andere machthebbers. Het catalogiseren en waarderen van mensen, hoog of laag, op grond van hun moreel gedrag is een algemeen kenmerk van de traditionele Chinese geschiedschrijving en wordt vanouds “het uitdelen van lof en blaam” (baobian) genoemd. Zelfs moderne Chinese historici hebben sterk de neiging hun analyse door uitgesproken morele oordelen te laten leiden. De meeste historische bronnen worden geproduceerd om aan te tonen dat de heersende dynastie terecht is gesticht, dan wel een voorafgaande dynastie terecht is verdwenen. Nadat het historische overzicht van de voorafgaande dynastie is voltooid, worden de meeste bronnen die voor dit overzicht zijn gebruikt vernietigd. Het archief van de laatste keizerlijke dynastie is in de jaren twintig van de twintigste eeuw voor een belangrijk deel verdwenen naar handelaren in oud papier (vergelijk afbeelding 90) en hetzelfde gebeurt tegenwoordig opnieuw met de lokale archieven uit de jaren vijftig van de twintigste eeuw. Gelukkig zijn er ook talloze geschreven bronnen aan de vernietiging ontsnapt. Zij zijn vaak bij toeval teruggevonden in de ruïnes van paleizen en grensgarnizoenen, de graven van elites, een enorme grotbibliotheek in de woestijnoase van Dunhuang, bij gewone mensen thuis, of in buitenlandse archieven en bibliotheken. Japanse boekrestaurateurs hebben stukken van een eeuwenoud lokaal archief teruggevonden in de kaften van oude Chinese boeken. Uniek zijn de vondsten in Turfan, waar de mensen in de zevende en achtste eeuw n.Chr. hun dagelijkse papieren documenten recyclen als grafkleding en zelfs als doodskisten. Traditionele Chinese geleerden zijn vooral geïnteresseerd in het functioneren van het overheidsapparaat en de invloed daarvan op de geschiedenis van China. Hedendaagse
INLEIDING: HET TONEEL EN DE ACTEURS 15

historici hebben erop gewezen dat de dynastieke cyclus inderdaad bepaalde bestuurlijke of politieke ontwikkelingen goed kan verklaren, die binnen iedere dynastie terugkeren. Zo is het bestuur aanvankelijk meestal goed georganiseerd en houdt de bevolking na het afdragen van belastingen voldoende over om van te leven. Daarna ontstaan de problemen: machtsstrijd aan het hof, groeiende druk op de financiën door militaire expedities, de spilzucht van het hof en het aanleggen van prestigebouwwerken, waardoor de belastingdruk toeneemt. Door alle financiële en politieke problemen neemt de effectiviteit van het bestuur af, met allerlei natuurrampen, hongersnoden en opstanden tot gevolg. De dynastie raakt in een vicieuze cirkel en komt uiteindelijk ten val. De nieuwe dynastie treft echter altijd hetzelfde lot. In dit historische overzicht is getracht de valkuilen van dit historische model waar mogelijk te vermijden, al wordt wel de dynastieke indeling aangehouden, omdat dit in de wetenschappelijke literatuur ondanks alles nog steeds de gangbare tijdsindeling is.

16

hemels mandaat

hoofds t uk 2

HET BE G IN VAN CHINA’ s G ESCHIE DENIS
Onze kennis van de vroegste geschiedenis van China is gebaseerd op vroege geschreven bronnen en/of archeologische informatie, maar ook op verhalen die pas eeuwen na dato zijn opgeschreven. Het is vaak erg moeilijk meer mythologische verhalen te scheiden van harde informatie. Omdat deze verhalen grote invloed hebben uitgeoefend op China’s latere geschiedenis, besteedt juist dit hoofdstuk ook enige aandacht aan die verhalen, die afgezet worden tegen wat wij wel met andere soorten bronnen kunnen hardmaken. Zelfs de moderne archeologie interpreteert haar niet-geschreven bronnen uiteindelijk op grond van die mythologische verhalen, wat soms tot misleidende en foutieve interpretaties aanleiding geeft. Het antieke China van voor de stichting van het keizerrijk in 221 v.Chr. wordt soms vergeleken met de antieke beschavingen van het Midden-Oosten, zoals het faraonische Egypte of de spijkerschriftculturen van het Tweestromenland. Meestal worden deze vergelijkingen niet goed uitgewerkt, omdat het voornaamste doel niet de vergelijking zelf is, maar de categorisering van het antieke China als een van de grote vroege beschavingen. Hieraan wordt vaak de stelling vastgeknoopt dat China de oudste nog levende beschaving is, maar ook dat is vooral een waardeoordeel en vertelt erg weinig over China en zijn geschiedenis. Veel interessanter is de vaststelling dat wij in deze periode in China een feodaal systeem vinden dat enigszins lijkt op het feodale systeem van de Middeleeuwen in West-Europa, al ontstaat dit systeem daar pas vele eeuwen later. Er is verder ongetwijfeld contact tussen China en andere beschavingen, maar eventuele cultuuroverdracht vindt meestal plaats zonder dat de betrokken culturen zich hiervan rekenschap geven in geschreven teksten. Een goed voorbeeld hiervan is de overname van de strijdwagen uit het Indo-Europese cultuurgebied, en er zullen ongetwijfeld meer gevallen van cultuuroverdracht zijn geweest.

2.1

Bronnen en periodisering

De klassieke indeling van de menselijke geschiedenis vóór de komst van het schrift (de prehistorie) in de drie fasen “steentijd bronstijd ijzertijd” is gebaseerd op materiële cultuur als
HET BEGIN VAN CHINA’s GESCHIEDENIS 17

uitdrukking van het maatschappelijke en politieke systeem. Zo’n indeling is schematisch, omdat deze fasen elkaar altijd overlappen en omdat in China het schrift wordt uitgevonden voordat het ijzer zijn intrede doet. Het gebruik van het kostbare brons blijft in China zoals overal elders beperkt tot een kleine bovenlaag. De rest van de bevolking blijft nog eeuwenlang steen gebruiken voor wapens en landbouwwerktuigen, en daarnaast aardewerk en andere lokale materialen. Ook de ijzertijd is beperkt tot het gebruik van ijzer voor wapens, landbouwwerktuigen en iets later ook de wok om te bakken en koken. Vanaf de Song-dynastie kan men zelfs beter van een porseleinen tijdperk spreken. De traditionele scheiding tussen prehistorie en geschiedenis, dat wil zeggen voor of na de komst van geschreven bronnen, is ook verder problematisch, omdat de komst van het schrift niet automatisch betekent dat iedereen of zelfs maar veel mensen kunnen lezen en schrijven. Men kent in China sinds de late dertiende eeuw v.Chr. een schrift waarvan een nauw verwante vorm tot op de dag van vandaag wordt gebruikt. Ook al kunnen tot het late keizerrijk de meeste mensen niet lezen of schrijven, toch worden zij vooral vanaf de eerste eeuw v.Chr. wel degelijk beïnvloed door de steeds verder uitdijende schriftcultuur. Verder zijn juist het schrift en de continuïteit van de geschreven traditie van het antieke China een belangrijk argument om ondanks alle reserves te spreken van één doorlopende cultuur.

afbeelding 2 Een van de vroegste gedrukte versies van de Optekeningen van de Historicus uit circa 1130 n.Chr. Het originele handschrift dateert uit circa 100 v.Chr. Deze pagina vertelt over de stichter van de Han.

18

hemels mandaat

Wij bezitten een klein corpus aan opgegraven teksten (vooral inscripties op orakelbotten en bronzen voorwerpen) vanaf de late dertiende eeuw v.Chr. en meer substantiële opgegraven en/of overgeleverde teksten vanaf de vijfde eeuw v.Chr. Daarnaast is onze belangrijkste geschreven bron over het vroege China het meesterwerk van Sima Qian, de Optekeningen van de Historicus (Shiji), dat is voltooid rond 100 v.Chr. Dit boek behandelt de gehele Chinese geschiedenis, vanaf de in onze ogen legendarische vorsten tot en met de eigen tijd van de auteur (zie afbeelding 2). Het berust vaak op suspecte historische overleveringen en soms ook op de persoonlijke voorkeuren van Sima Qian en zijn vader, wiens werk de zoon uit piëteit heeft voortgezet. Omdat er weinig andere bronnen bestaan, blijft dit werk een belangrijke informatiebron en heeft het een enorme invloed uitgeoefend op de latere historische beeldvorming en op de Chinese literatuur. Pas in de twintigste eeuw hebben opgravingen en de vondst van geschreven bronnen uit de periode zelf ons beeld van die tijd ingrijpend veranderd.

2.2

De traditionele opvatting van China’s vroegste Oudheid

Westerse historici laten de Chinese geschiedenis meestal beginnen met de vestiging van de Shang, ergens in het midden van de zestiende eeuw v.Chr., vanwege het bestaan van de Shang-orakelinscripties vanaf circa 1200 v.Chr. De mythologische verhalen laten de geschiedenis echter zo’n 2.000 jaar verder terug beginnen. Deze verhalen zijn minstens even invloedrijk geweest als de “werkelijkheid” (dat wil zeggen ons hedendaagse beeld van die werkelijkheid). Hoewel latere historici weinig hebben overgelaten van de betrouwbaarheid van deze verhalen, worden zij in China en daarbuiten bij een breed publiek nog steeds voor waar aangenomen. Wij vinden ze terug in de populaire literatuur en op websites over China’s cultuur en geschiedenis, zowel binnen als buiten China. Het traditionele beeld van die vroegste Oudheid bestaat eigenlijk uit overleveringen van verschillende herkomst, die pas in de vroege keizertijd enigszins zijn gesystematiseerd. Volgens die traditie leeft de mensheid gedurende een onbepaalde periode in een primitieve oerstaat. Hieraan komt een einde door het optreden van een serie cultuurhelden. Zij geven de mensheid de basiselementen van de beschaving, zoals landbouw, zijdeteelt, of het schrift. Behalve de Chinese karakters vinden zij ook tekens uit die de kosmos kunnen weergeven, zoals de Acht Trigrammen (☰ ☱ ☲ ☳ ☴ ☵ ☶ ☷). In het later gesystematiseerde schema staan zij bekend als de “Drie Verhevenen” (sanhuang) en de “Vijf Oerkeizers” (wudi of “Vijf Thearchen”, met een mooi sinologisch neologisme*).

*

Dit neologisme is bedacht door een Amerikaanse sinoloog. Het woord combineert het Griekse woord theos voor god met het Griekse woord archos voor heerser, dus met de betekenis “goddelijk heerser”, analoog aan de term monarch dat “alleenheerser” betekent.

HET BEGIN VAN CHINA’s GESCHIEDENIS

19

De belangrijkste van deze cultuurhelden zijn Shennong en vooral de “Gele Keizer” (huangdi, letterlijk “Gele Thearch”). Shennong of de “Goddelijke Boer” is de uitvinder van de landbouw en wordt daarom de patroongod van de boeren, maar hij geldt ook als de auteur van de eerste verzameling farmaceutische recepten. De Gele Keizer bevecht de vijanden van de beschaving zoals de gewelddadige en demonische Chiyou. Deze laatste wordt in een bloederig gevecht verslagen, waarbij zijn lichaam in stukken wordt gereten. Zijn bloed en ingewanden vormen het oeroude Zoutmeer (yanchi) in Xiezhou (in de moderne provincie Shanxi) (zie afbeelding 3). Verder wordt de figuur van de Gele Keizer in vroege tijden gezien als de auteur van een breed scala aan filosofische, medische en astrologische werken. Na 1900 wordt hij een belangrijk symbool voor het Chinees zijn als raciale entiteit. Er wordt dan onder meer een lineaire kalender uitgevonden die begint met de geboorte of troonsbestijging van de Gele Keizer – allemaal even speculatieve, maar daarom niet minder belangrijke data. Ook andere cultuurhelden blijven in de latere Chinese religieuze cultuur (inclusief het daoïsme) en/of politieke tradities een grote rol spelen, soms zelfs tot op de dag van vandaag.

afbeelding 3 Deze zeldzame prentbriefkaart uit de vroege twintigste eeuw geeft een goed beeld van de zoutwinning achter de tempel voor de God van het Zoutmeer in Xiezhou. Deze locatie wordt al in de derde eeuw v.Chr. met Chiyou in verband gebracht. Op de voorgrond het Zoutmeer, op de achtergrond de heuvels en lage bergen waar in de lente het dooiwater vanaf stroomt.

20

hemels mandaat

Na de Drie Verhevenen en Vijf Oerkeizers komen drie volmaakte heersers, de “Drie Koningen” (sanwang) (zie afbeelding 4). Zij zijn geen uitvinders, maar vooral bestuurders. De eerste is Yao. Hij kiest zijn minister Shun op grond van diens kwaliteiten tot zijn opvolger. Shun doet hetzelfde met Yu. Yu is de laatste legendarische cultuurheld. Hij verlost de toenmalige wereld van een grote overstroming, door “de bergen te doorbreken en de rivier in zijn bedding te leiden”, en maakt de wereld zo bewoonbaar. Hij sticht volgens de overlevering ook de eerste dynastie, de Xia, die geregeerd zou hebben van circa 2200 tot 1700 v.Chr. De discrepantie met de begindatum van de Shang-dynastie komt omdat voor deze laatste dynastie ook een plausibele historische datering bestaat, en voor de Xia alleen een mythologische. De laatste heerser van deze dynastie is koning Jie, wiens wandaden volgens veel latere bronnen onder meer hebben geleid tot natuurrampen als teken van het verlies van de steun van de hemel. Hij raakt dusdanig in de ban van twee schone vrouwen dat hij zijn taken als heerser verwaarloost. Deze opvatting past precies in het traditionele geschiedbeeld van de “dynastieke cyclus” met zijn nadruk op het verwerven en verliezen van het Hemels Mandaat.

afbeelding 4 Scène uit een uitgebreid iconografisch programma in een graf uit de tweede eeuw n.Chr. Boven staan in het midden de Drie Koningen, met links van hen iets lager de slechte Koning Jie. Rechtsonder wordt het verhaal afgebeeld van Laozi die op hoge leeftijd zijn ouders dient.

In tegenstelling tot de late Shang wordt het bestaan van de Xia niet door eigentijdse bronnen bevestigd. De overgeleverde koningslijst in de Optekeningen van de Historicus ziet er geloofwaardig uit, dus het is niet onmogelijk dat de Xia werkelijk heeft bestaan. Voor hedendaagse
HET BEGIN VAN CHINA’s GESCHIEDENIS 21

Chinese historici is de mogelijke historiciteit van de Xia van groot ideologisch belang en de huidige politieke leiding wil zelfs dat dit als wetenschappelijk feit wordt erkend, desnoods door binnen- en buitenlandse critici zwaar onder druk te zetten. Voor ons is het genoeg vast te stellen dat deze dynastie voor de traditionele Chinese historici echt is en dat het geloof in haar echtheid tot belangrijke literaire, religieuze en politieke tradities aanleiding heeft gegeven. De stichters van de Zhou-dynastie presenteren zich als nazaten van de Xia-dynastie en de onderdanen van de Zhou en de Qin noemen zich “Zonen van de Xia”. De Xia is ook voor het eerst gedocumenteerd in de Zhou-tradities die hun neerslag hebben gevonden in het Boek der Oden (shijing) en het Boek der Documenten (shujing). De verhalen over de Xia, de Shang en de vroege Zhou zijn eeuwenlang verder verteld in historische en literaire werken, en vorm gegeven in allerlei religieuze contexten. Zij zijn tot op de dag van vandaag actueel.

2.3

De tijd voor de komst van het Chinese schrift

De tijd vóór de komst van het schrift kennen wij dankzij opgravingen en de analyse met steeds fijnere technieken veel beter dan enkele decennia geleden. Inmiddels staat vast dat al zo’n achtduizend jaar geleden gemeenschappen in heel China zijn begonnen met een eenvoudige vorm van sedentaire landbouw door het planten van zaden, in plaats van het verzamelen van wilde granen in de buurt van waar men zich toevallig ophoudt. In het noorden wordt een begin gemaakt met de systematische verbouw van diverse gierstsoorten. In het zuiden wordt ongeveer tegelijkertijd een begin gemaakt met de systematische verbouw van rijst. Deze verdeling zal de komende duizenden jaren de basis van de Chinese landbouw blijven, al kan tegenwoordig met speciale rijstvarianten tot ver in het noorden ook nog rijstbouw bedreven worden. Tegelijk met de opkomst van landbouw vinden we ook het eerste aardewerk, om granen en andere soorten voedsel in op te slaan, dan wel om in te koken, en gepolijste stenen voorwerpen. In een nederzetting van circa zevenduizend jaar geleden bij het moderne plaatsje Hemudu aan de baai van Hangzhou zijn zelfs diverse muziekinstrumenten gevonden, zoals benen fluitjes, een aardewerken blaasinstrument en trommels van uitgehold hout. Dankzij aardewerkvondsten kunnen wij diverse regionale culturen van elkaar onderscheiden, die elkaar opvolgen, maar ook een tijd naast elkaar hebben bestaan. Naast aardewerk vinden wij op een gegeven moment ook het voor China zo karakteristieke jade en primitieve zijde. Belangrijk is de opkomst tegen het derde millennium v.Chr. van een groep culturen in de Noord-Chinese laagvlakte, die bekendstaan als de Longshan-culturen. Kenmerkend zijn zwart aardewerk, begrafenissen met duidelijke indicatoren van sociale statusverschillen, en talloze rituele voorwerpen uit jade en andere kostbare materialen. Ook vinden we sporen van nederzettingen met muren van gestampte aarde. Hieruit kan men het bestaan afleiden van een veel complexere samenleving dan voorheen, met een geheel eigen religieuze cultuur. De bevolking neemt blijkens het grote aantal gevonden nederzettingen in deze tijd sterk toe. Dit bewijst echter niet dat er dus ook één politiek systeem of zelfs een staat bestond, al zijn er Chinese historici die deze vondsten met de Xia-dynastie verbinden.
22 hemels mandaat

Uit de verschillende noordelijke culturen ontstaan op een gegeven moment de ritueel-politieke systemen van de Shang en Zhou, beide met een koning aan de top. Omdat zij als eersten schrift ontwikkelen en gebruiken voor hun religieus-politieke legitimatie, lijkt het alsof alleen deze twee systemen aan het begin van de Chinese geschiedenis staan. Tegelijkertijd ontstaan echter zuidelijke ritueel-politieke systemen, waarvan met name Chu met zijn centrum in de hedendaagse provincies Hubei en Hunan al ergens in de zesde eeuw v.Chr. het schrift overneemt. Afgezien van het zuidelijke Chu zullen noordelijke politieke systemen de toon blijven aangeven tot lang na het begin van onze jaartelling. Dit betekent niet dat de rest van China uit deze gebieden is gekoloniseerd, want daar zijn ook al vroeg herkenbare plaatselijke culturen, die vervolgens geleidelijk onder de controle van Chu en de noordelijke politieke systemen komen. Zo is er aan de benedenloop van de Yangzi gedurende het derde millennium v.Chr. de zogenaamde Liangzhu-cultuur, die wordt gekenmerkt door hoogstaande jadebewerking, de productie van zijde en vroeg lakwerk. De vergevorderde bewerking van het harde jade vooronderstelt een hoge mate van specialisatie en dus van economische organisatie waarbinnen dit mogelijk is. Waarom toch nog eeuwenlang sprake is van een politiekmilitaire dominantie door het noorden is niet duidelijk. Naast verbeteringen in de landbouw en de uitvinding van het schrift is de beheersing van de metaalbewerking een belangrijk aspect van het ontstaan van complexere religieus-politieke systemen. De vroegste eenvoudige koperen en in veel mindere mate bronzen voorwerpen zijn dateerbaar op circa 2000 v.Chr. en gevonden in de hedendaagse provincie Gansu. In de vijftiende en veertiende eeuw v.Chr. vinden essentiële technische verbeteringen plaats in de zogenaamde Erligang-cultuur in het midden van het stroomgebied van de Gele Rivier (bij de moderne stad Zhengzhou), waaronder het gieten in kleivormen die uit meerdere onderdelen bestaan. Op deze manier slagen de bronsgieters erin bronzen voorwerpen te gieten met een gedetailleerde versiering aan de buitenkant en inscripties aan de binnenkant. Dit is een unieke Chinese ontwikkeling, want elders ter wereld wordt het metaal in de vroegste ontwikkelingsfase altijd eerst in vorm gehamerd, waarna de versieringen in het koude metaal gesneden worden. Gegoten brons wordt vanaf dit moment het belangrijkste metaal. Uit de hoogst verfijnde giettechnologie kunnen wij afleiden dat er een voldoende sterke politiek-economische structuur bestaat om de aanvoer van het benodigde erts te garanderen en voldoende graanoverschot om een grote groep mensen in de werkplaatsen te kunnen laten werken. Bovendien impliceren zulke complexe en kostbare objecten een hoog ontwikkelde religieuze cultuur waarbinnen zij kunnen functioneren. Onduidelijk is de precieze relatie tussen de Erligang-cultuur en de Shang-dynastie als een historische entiteit voordat deze laatste rond 1200 v.Chr. het schrift ontwikkelt. Tegelijkertijd met de Erligang-cultuur zijn er ook andere hoogontwikkelde bronsculturen, met als bekendste die van Sanxingdui in Sichuan uit circa 1200 v.Chr. De gevonden bronzen, jade en offergaven wijzen op een volledig andere cultuur op hetzelfde hoge niveau als de late Shang. Wij gaan er tegenwoordig daarom van uit dat er naast de Shang diverse andere hoogontwikkelde politieke systemen moeten hebben bestaan, die zich alleen onderscheiden van de Shang door het ontbreken van schrift. In het gebied waar de Zhou-heersers, de opvolgers van de Shang-dynastie, vandaan komen zijn daarentegen geen tekenen van een
HET BEGIN VAN CHINA’s GESCHIEDENIS 23

even hoogontwikkelde bronscultuur gevonden als die van Sanxingdui of de late Shang. Pas nadat de Zhou met behulp van andere lokale heersers uit die tijd de Shang verslagen hebben en hun bronsgieterijen hebben overgenomen, vinden we in hun gebied van herkomst bronzen van hetzelfde hoge niveau als dat van de late Shang.

2.4

De Shang-heersers en hun rijk

De Shang heeft een groot aantal verschillende hoofdsteden gehad, waarvan alleen die bij Anyang in het noorden van de moderne provincie He’nan met absolute zekerheid kan worden geïdentificeerd (zie kaart 3). Laat in de dertiende eeuw v.Chr. ontwikkelen mensen rond het koninklijke hof een compleet schrift, dat daarbuiten waarschijnlijk nauwelijks bekend is en vooral lijkt te zijn gebruikt voor orakels aan de koninklijke voorouders en goden. Deze vroege teksten, evenals de iets latere bronsinscripties en zelfs teksten op bamboe en zijde uit de vierde en derde eeuw v.Chr., functioneren in een sterk mondelinge cultuur. Van een continue schriftelijke overlevering is de eerste eeuwen na de uitvinding van het schrift zeker geen sprake. De vondst van orakelinscripties in de vroege twintigste eeuw heeft het voor het eerst mogelijk gemaakt iets van de Shang als politieke, militaire, economische en religieuze eenheid te reconstrueren. De inscripties zijn vervaardigd in de context van een ritueel waarbij de schouderbotten van buffels of de schilden van schildpadden worden voorzien van boorgaatjes en in het vuur worden gegooid (zie afbeelding 5). Het woord voor orakelen is bu 卜, wat toen zal zijn uitgesproken met een plofklank aan het eind, ongeveer als pok, een onomatopee voor een krakend geluid. Het karakter zelf geeft waarschijnlijk de barsten in de botten of schilden weer. Uit deze barsten worden vervolgens de antwoorden van de goden op van tevoren vastgelegde vragen afgeleid. Dit type orakel is op talloze plaatsen in noordelijk China al veel eerder gedocumenteerd en de etnische groep van de Yi in het verre zuiden beoefent in de twintigste eeuw nog steeds dezelfde techniek. De inscripties bestaan uit vragen en soms ook antwoorden. Zij documenteren negen koningen, van wie de eerste rond 1200 v.Chr. regeert als koning Wuding. Volgens de koningslijst in de Optekeningen van de Historicus is hij eigenlijk al de 21ste heerser van deze dynastie. Het is vanaf deze vorst dat het centrum bij Anyang sterk in omvang toeneemt en het meeste wat wij met zekerheid over de Shang kunnen zeggen betreft de tijd vanaf deze koning. Hoewel de koningslijst van de Shang volgens de Optekeningen van de Historicus teruggaat tot circa 1550 v.Chr., valt niet met zekerheid te zeggen of de vondsten van graven en stedelijke centra aan de middenloop van de Gele Rivier tussen die datum en circa 1200 v.Chr. allemaal toegeschreven mogen worden aan de Shang als politiek systeem. In hoeverre en hoelang de Shang voor de komst van de eerste geschreven bronnen al een objectieve politieke entiteit is en haar heersers een echte dynastie vormen is daarom onzeker. Zeker de figuur van haar stichter, koning Tang, heeft sterke mythische trekken. Zijn naam betekent “heet water” en wijst op een verbinding met de plek waar de tien zonnen van de Shang-mythologie om de beurt opgaan, de zogenaamde “vallei van het hete water”. Pas met de vondst van geschreven
24 hemels mandaat

bronnen in de vorm van inscripties op orakelbeenderen bij het hedendaagse Anyang in de vroege twintigste eeuw wordt de Shang een historische entiteit. Het staat overigens niet vast dat zij zichzelf ook zo noemde. De naam Shang slaat op het rituele en politieke centrum, vooral de cultus van de zonneboom. De andere naam voor deze dynastie, namelijk Yin, is eigenlijk de Zhou-naam voor de door haar verslagen dynastie.

afbeelding 5 De orakelbotten worden meestal in fragmenten gevonden en moeten eerst worden hersteld. Ieder bot of schildpadschild bevat een aantal korte tekstjes met een concrete vraag en soms een antwoord. De tekstjes staan door elkaar en ook de schrijfrichting is niet gestandaardiseerd.

De Shang kent een aantal kenmerkende onderdelen van het latere Chinese kalendersysteem, zoals een cyclus van zestig tekencombinaties waarmee zij de dagen aangeeft. Zij deelt de maanmaanden ook in periodes van tien dagen in, waarbij een dag wordt gekoppeld met een of meer voorouders aan wie geofferd moet worden. De namen van de koningen zijn ook met deze cyclus verbonden, zoals ding in de naam Wuding staat voor een van die tien dagen. Voor de boeren blijft het jaar tijdens de Shang en de volgende dynastieën in de allereerste plaats een landbouwjaar, verbonden met de wisselingen van dag en nacht, de vier jaargetijden en het weer. Het voorbeeld van het kalendersysteem, in combinatie met het gebruikte schrift, laat goed zien hoe er een directe continuïteit is tussen de Shang en het latere China.
HET BEGIN VAN CHINA’s GESCHIEDENIS 25

In Anyang zijn uitgebreide graven voor koningen en koninginnen gevonden, die zijn gevuld met talloze gaven, waaronder duidelijke mensenoffers en mensen die min of meer vrijwillig met hun vorst of vorstin zijn meegestorven (zie afbeeldingen 6 en 7). Verder zijn hier ook de fundamenten van grote gebouwen, werkplaatsen (inclusief een bronsgieterij), en de oudste Chinese strijdwagens opgegraven. De koning van Shang is de rituele en militaire opperheer van een bovenlaag van aristocratische clans. Het koningschap wordt tussen de broers van eenzelfde generatie vererfd en gaat daarna pas naar de volgende generatie. Dit type erfopvolging is vrij uniek voor het Chinese cultuurgebied. De macht van de Shang-heersers blijkt uit hun monumentale graven, maar ook uit de geografische reikwijdte van hun militaire expedities en jachtpartijen, die uitvoerig gedocumenteerd worden in de orakelinscripties.

afbeelding 6 Laag voor laag leggen de opgravers van dit Shang-graf tijdens de jaren dertig van de twintigste eeuw nieuwe schedels bloot van mensen die hier eeuwen geleden zijn geofferd.

26

hemels mandaat

afbeelding 7 Sommige mensen gaan vrijwillig mee in de dood. Deze persoon moet een aanzienlijke rang hebben gehad, want aan zijn voeteneinde ligt een drievoet voor het offeren van graan of vlees en bij zijn hoofd een bronzen drievoet met een schenktuit voor plengoffers. Op zijn middel liggen jaden voorwerpen.

De teksten op de orakelbeenderen en de rijke archeologische vondsten getuigen van een uitgebreid systeem van offers aan goden en aan de zielen van koninklijke voorouders. De koning, die via het orakel zijn voorouders raadpleegt, is daarbij de centrale figuur. In de rituelen spelen offers van een alcoholische drank, een soort bier gemaakt van gierst, en offers van mensen en dieren een grote rol. De mensen die in aanzienlijke aantallen worden geofferd zijn veelal krijgsgevangenen. Volgens een schatting liggen in de offerkuilen van Anyang zo’n 10.000 mensenoffers uit een periode van circa 150 jaar. De drank- en dieroffers aan de goden en voorouders worden aangeboden in fraai versierde bronzen offervaten (zie afbeelding 8), die bijvoorbeeld dienen om de drank warm te maken, gevolgd door drinken en/of plengen, voor het koken van gierst en het roken van vlees. De voorouders worden ook na hun dood gezien als mensen, maar dan woonachtig onder de grond. De offers aan hen vormen een feestelijk banket zoals men ook zou aanrichten voor de levenden. In de negende eeuw v.Chr. vindt een belangrijke rituele verandering plaats, die wij in het volgende hoofdstuk nog uitgebreid zullen bespreken. De elite zetelt in ommuurde centra, samen met ambachtslui en de kern van hun leger. Leden van de elite ontlenen hun status aan het bezit van bronzen vaten en bronzen wapens, naast allerlei luxegoederen. In latere tijden is het woord voor “stad” (cheng) hetzelfde als voor “paleis” of “onderwereld” of “stadsmuur”. Deze centra hebben vooral een rituele functie, want van een echte hoofdstad met een bureaucratie en belastinginning is nog geen sprake. De koningen trekken veel rond en de hoofdstad is waar zij zich toevallig ophouden. De nederzetting bij Anyang is vooral een ritueel centrum voor de centrale culten van de Shang en niet een permanente hoofdstad zoals in latere tijden. De redenen hiervoor zijn het beperkte vermogen van een gebied voldoende overschot te produceren voor een niet-productieve elite en de militaire noodzaak de dreiging met geweld overal zichtbaar te houden. Wij moeten ons de Shang niet voorstellen als een staat met een vast omlijnd territorium.
HET BEGIN VAN CHINA’s GESCHIEDENIS 27

afbeelding 8 De vormen en de versieringsmotieven van de rituele bronzen uit de Shang zijn uitermate gecompliceerd. Een steeds terugkerend motief is dat van het dierenmasker. Dit specifieke bronzen voorwerp stamt uit de keizerlijke collectie van de Qing.

De architectuur van de Shang-centra wordt gekenmerkt door houtconstructies op een terras van aangestampte aarde, een bouwmethode die altijd de basis is gebleven van de Chinese bouwkunst. Zelfs nu kan men in arme Noord-Chinese dorpen nog huizen vinden met muren van gestampte aarde. In de Noord-Chinese laagvlakte is het bouwen op terrassen tevens een bescherming tegen wateroverlast en overstromingen, want aangestampte aarde is kwetsbaar voor water. De vergevorderde beheersing van de technologie van het brons gieten maakt het mogelijk een uiterst complexe vormentaal aan versieringsmotieven te ontwikkelen, vrijwel geheel bestaande uit uiterst gestileerde dierfiguren, aangebracht in strikt symmetrische patronen. Uit de indrukken van hout in aarde weten wij dat dezelfde vormentaal ook wordt gebruikt op de houten gebouwen van de levenden en waarschijnlijk ook op hun kleding. De vervaardiging van de bronzen gebeurt in gespecialiseerde werkplaatsen, waar de Chinezen voor het eerst een traditie van een verregaande en goed georganiseerde arbeidsverdeling opbouwen, die hun ook in andere handwerksindustrieën zeer van pas zal komen. Vooral in de laatste anderhalve eeuw van de Shang zien wij nieuwe typen wapens verschijnen zoals de strijdwagen. De strijdwagencultuur is meteen al ver ontwikkeld en er zijn geen voorlopers gedocumenteerd in de vorm van gewone karren. Aangezien de strijd28 hemels mandaat

wagen een typisch Indo-Europese uitvinding is, wordt daarom aangenomen dat de Shang de strijdwagen heeft geïmporteerd uit een verder naar het noordwesten gelegen cultuur, die in contact stond met Indo-Europese culturen in de westelijke steppen. Uit latere tijden weten wij dat de strijdwagen vooral functioneert als commandocentrum, of als snel en prestigieus vervoermiddel naar het slagveld. Het militaire bedrijf wordt georganiseerd in grotere eenheden met legers van drieduizend tot vijfduizend man. Er is sprake van frequente veldtochten, vooral in de grensgebieden, waarna de krijgsgevangenen als arbeidskrachten worden ingezet of als mensenoffers ter dood worden gebracht. Ook hun tegenstanders kunnen grote legers op de been brengen. Alles wijst op een hoogontwikkelde en gespecialiseerde samenleving, althans in het kerngebied van de Shang-heersers. De inscripties op orakelbeenderen documenteren een aanzienlijke organisatiegraad, bijvoorbeeld ten behoeve van de militaire en rituele activiteiten. De Shang-koningen bezitten voldoende militaire macht om een overschot in een uitgestrekt gebied te kunnen aanwenden voor niet-economische investeringen. Het centrum van dit gebied ligt volgens de orakelinscripties aan de middenloop van de Gele Rivier, in de moderne provincie He’nan, maar de politieke, militaire en economische uitstraling van de Shang gaat veel verder. De orakelinscripties maken verder expliciet melding van het ontginnen van nieuwe grond, ongetwijfeld om de landbouwinkomsten te vergroten. Ook inscripties over het weer, de wind, en andere omstandigheden in de natuur bevestigen het grote belang van zulke inkomsten voor de Shang-koningen. De koning bekleedt in de Shang-staat de centrale positie, als drager van het hoogste politieke en militaire gezag, en als middelaar tussen de wereld van de mensen en de goddelijke machten. Er is een uitgebreid pantheon van natuurgoden, met aan de top de “Hoogste Soeverein” (shangdi). Deze term is veel later door de christenen overgenomen als vertaling voor hun God. De vergoddelijkte voorouders van de koning vormen een eigen hiërarchie. Deze voorouders worden in rituelen uitgebreid om hun mening gevraagd en zij zijn goed in staat hun nageslacht te kwellen, maar dus ook om hen te helpen en voor hen te bemiddelen bij de overige goddelijke machten. Uit de term “Soeverein”, die ook voor de voorouders van de Shang-koningen wordt gebruikt, ontstaat later de term “Verheven Soeverein” (huangdi) als benaming voor de levende opperheerser en het equivalent van onze term keizer. Een van de meest intrigerende personen die wij uit de Shang-tijd kennen is de figuur van Fu Hao (Vrouwe Voortreffelijk). Zij is een van de echtgenotes van de al genoemde koning Wuding. Haar graf is intact teruggevonden en getuigt van haar hoge positie aan het hof. Ook is zij goed gedocumenteerd in de oudste orakelinscripties uit de tijd van haar man. Wij vermoeden dat koning Wuding met haar is getrouwd om via haar betere relaties met haar volk of clan van herkomst te hebben. Volgens de inscripties heeft zij daadwerkelijk belangrijke militaire expedities geleid, wat wordt bevestigd door de vondst van wapens in haar graf. Ook voert zij rituelen uit en brengt offers, volgens de orakelinscripties in opdracht van de koning. Moderne historici hechten grote waarde aan het feit dat zij een vrouw is, maar juist omdat zij vooral een concrete band vormt tussen de koning en een belangrijke bondgenoot, zegt haar sterke positie aan het koninklijke hof niet zo heel veel over de positie van de vrouw in het algemeen.
HET BEGIN VAN CHINA’s GESCHIEDENIS 29

30

hemels mandaat

hoofd s t uk 3

HET F EODA L E CHINA
( c i r c a 1 0 4 5   ‑   2 2 1 v. C h r . )

Met de stichting van de Zhou-dynastie in circa 1045 v.Chr. krijgt de Chinese geschiedenis steeds meer vaste grond onder de voeten. De eerste fase van de dynastie eindigt met het verlies van het westelijke kerngebied in 771 v.Chr. Wij noemen deze periode meestal de westelijke Zhou. Na een verloren veldslag en interne conflicten vlucht de politieke elite hals over kop naar het oosten, waar zij een nieuwe hoofdstad sticht, maar haar oude macht nooit meer zal herwinnen. Deze periode noemen wij de oostelijke Zhou. Vanaf deze tijd bezitten wij voor het eerst over een redelijk betrouwbare chronologie. De oostelijke Zhou wordt traditioneel onderverdeeld in de Lente en Herfst-periode (770 – 481 v.Chr.) en de periode van de Strijdende Staten (481 – 221 v.Chr.). De vroege geschiedenis van de Zhou zal deel uitmaken van de basisverhalen van de elitecultuur van de volgende millennia. De filosofische ideeën die in de periode van de Strijdende Staten worden ontwikkeld vormen het fundament waarop alle latere denkers en bestuurders steeds weer terug zullen grijpen, ook als zij eigenlijk afwijkende opvattingen hebben. De tijd van de Zhou vormt als het ware het ijkpunt van de latere Chinese elitecultuur. In de directe omgeving is China in deze eeuwen vooralsnog het enige sterke politieke systeem. Ver weg verkeren de antieke culturen van het Midden-Oosten, zoals het faraonische Egypte en de spijkerschriftculturen van het Tweestromenland, in hun nadagen. Tijdens de oostelijke Zhou ontstaan sterke Perzische rijken van wisselende omvang, zoals de Meden van circa 625 – 330 v.Chr. en de Seleuciden van circa 312 – 139 v.Chr. Wij kennen het rijk van de Meden het beste als de tegenspeler van de Griekse stadstaten waarop wij zoveel van onze filosofie, literatuur en politieke instituties plegen terug te voeren. Uit het bodemarchief blijkt dat er zeker contacten zijn geweest tussen de verschillende delen van het Euraziatische continent, maar niet systematisch en tot de tweede eeuw v.Chr. ook zonder expliciete weerslag in de geschreven bronnen.

HET FEODALE CHINA (circa 1045 ‑ 221 v.Chr.)

31

3.1

De vroegste schriftelijke bronnen

De schriftelijke bronnen uit de westelijke Zhou bestaan voornamelijk uit inscripties op rituele bronzen voorwerpen, al is er in de eerste jaren van de dynastie ook nog sprake van orakelinscripties. De Shang-traditie van orakelinscripties verdwijnt al snel, want de Zhou kent heel andere tradities om de goden te raadplegen, waaruit later het Boek der Veranderingen (yijing) is ontstaan. Wel heeft de Zhou de gewoonte om binnen in de bronzen voorwerpen ook uitgebreide inscripties aan te brengen, vele malen langer dan gebruikelijk is onder de Shang. Deze bronsinscripties zijn buitengewoon informatief. Het is goed mogelijk dat al vanaf de late Shang ook teksten op vergankelijker materiaal geschreven zijn, maar daar is niets van overgebleven. Vanaf de vroege Zhou is sprake van een geschreven taal die fundamenteel anders is dan de taal van de orakelinscripties van de Shang en die al duidelijk lijkt op de latere geschreven Chinese standaardtaal. Wij bezitten een aantal latere bloemlezingen die pas in de loop van de westelijke Handynastie (202 v.Chr. – 9 n.Chr.) hun uiteindelijke vorm hebben gekregen, zoals het Boek der Documenten, het Boek der Oden en het Boek der Veranderingen. De gangbare opvatting is dat de teksten in deze bloemlezingen in mondelinge vorm teruggaan tot de westelijke Zhou, maar daarvoor is geen hard bewijs. Een alternatieve hypothese is dat het hier gaat om mondeling geconstrueerde tradities (invented traditions) die pas zijn ontstaan toen de politieke elite van de westelijke Zhou in 771 v.Chr. haar kerngebied moest verlaten en in Luoyang haar nieuwe hoofdstad vestigde. Omdat de elite haar rituele bronzen en archieven heeft moeten achterlaten, is zij gedwongen nieuwe tradities te bedenken op grond van haar herinneringen uit het verleden en haar hoop over de toekomst. In dat geval zijn deze bronnen een stuk minder bruikbaar als historisch materiaal, maar niet minder belangrijk als politiek fenomeen. De tradities die uiteindelijk in deze bloemlezingen hun neerslag hebben gevonden vormen het cultureel kapitaal van de politieke en culturele elite, die delen van deze tradities uit hun hoofd leren en in allerlei politieke discussies inzetten om hun standpunten te onderstrepen. Pas in de loop van de Han-dynastie worden zij het onderwerp van geformaliseerde studie door specialistische geleerden. Nadat de tradities in boeken zijn vastgelegd, hebben deze boeken tot ver na de val van het Chinese keizerlijke systeem in 1911 grote politieke, literaire en filosofische betekenis gehad. Vanaf de vierde eeuw v.Chr. neemt het aantal geschreven bronnen opeens sterk toe. Deels bestaan de geschreven bronnen uit fragmentarisch overgeleverde teksten die teruggaan op de laatste decennia van de vijfde eeuw of daarna. Daarnaast worden in graven uit de vierde tot en met de tweede eeuw v.Chr. sinds de jaren zeventig van de twintigste eeuw steeds weer nieuwe documenten gevonden. Deze teksten zijn meestal geschreven op bamboelatjes, maar soms ook op zijde en hout (zie afbeelding 14). Hoewel zijde makkelijker is in het gebruik, is het materiaal kostbaar en zijn fouten moeilijk onzichtbaar te corrigeren. Op bamboelatjes of hout kan men met een scherp mes het foute karakter wegschaven en eroverheen schrijven. De latjes of plankjes worden met touw samengebonden, zodat er ook langere samenhangende teksten kunnen worden geschreven.

32

hemels mandaat

3.2

De westelijke Zhou (circa 1045 – 771 v.Chr.)

3.2.1 Het verhaal van de val van de Shang
Omstreeks 1045 v.Chr. wordt de Shang ten val gebracht door de Zhou. Volgens de Zhouoverlevering zijn zij pas een paar generaties daarvoor naar het westelijke stroomgebied van de Wei getrokken, een zijrivier van de Gele Rivier in het zuiden van de moderne provincie Shaanxi. Het kerngebied van de Zhou ligt dus ruim ten oosten van de Shang, dat haar kerngebied heeft in de moderne provincie He’nan. Hoewel de Zhou-heersers zich in latere bronnen als vazallen presenteren, lijkt het er eerder op dat zij altijd al een onafhankelijke positie hebben ingenomen ten aanzien van de Shang. Het verhaal van de val van de Shang is een van de beroemdste episoden uit de Chinese geschiedenis, een politieke mythe die grote invloed heeft gehad op het Chinese denken en de traditionele historiografie. Het zedelijke verval van de Shang-dynastie, culminerend in de wandaden van de laatste Shang-koning Zhou, als dronkenlap in de ban van zijn wonderschone en slechte vrouw, verschaft de vazallen, geleid door de heren van Zhou (koning Wen en koning Wu), het morele recht om in opstand te komen. Koning Wen, die de verovering voorbereidt, en koning Wu, die de Shang daadwerkelijk ten val brengt, doen dit niet bij toeval of uit persoonlijke ambities, maar omdat de Hemel door tekenen te verstaan heeft gegeven dat de Shang zijn hemelse opdracht om te regeren, het Hemels Mandaat, heeft verloren en dat het Mandaat is overgegaan op de deugdzame heersers van Zhou. Zij hebben dan ook het recht, of zelfs de plicht, om een eigen dynastie te stichten, en de titel Zoon des Hemels (tianzi) te voeren. Ook al ligt Zhou-propaganda ten grondslag aan het verhaal van de Shang, toch wordt deze versie uiteindelijk algemeen cultuurgoed en als zodanig binnen alle levensbeschouwelijke en religieuze tradities uitgedragen. Zeker is verder dat de afstammelingen van het Shang-koningshuis het recht krijgen hun religieuze culten in het gebied van herkomst voort te zetten – iets wat in de volgende dynastieën nooit meer zal gebeuren. De Zhou-koningen zijn afhankelijk van bondgenoten die niet bereid zijn definitief met de Shang af te rekenen, waarschijnlijk op grond van oudere loyaliteiten. Het voortbestaan van het rituele centrum van de Shang geeft aan dat het in deze eeuwen nog niet om een territoriale staat gaat, maar om een relatief los bondgenootschap onder leiding van de Zhou. Cruciale elementen uit het Zhou-verhaal van de verovering, zoals de rol van de Hemel (tian) als hoogste goddelijke macht en de samengestelde termen Zoon des Hemels en Hemels Mandaat, zijn in de Shang-orakelinscripties onbekend. Zij duiken voor het eerst op in bronsinscripties uit de begintijd van de Zhou. De politieke mythe van het Hemels Mandaat wordt later door de Qin en de daaropvolgende dynastieën overgenomen en blijft tot het einde van het keizerrijk in 1911 de basis van alle politieke legitimatie. Het Hemels Mandaat is een opdracht van de Hemel aan de Zoon des Hemels om het Al-onder-de-Hemel te ordenen en te dienen, ongeacht iemands sociale, culturele of etnische achtergrond. Het belang van dergelijke symbolische vormen van legitimatie moet niet worden onderschat. Een effectieve heerser kan niet de hele tijd gebruikmaken van geweld om zijn macht af te
HET FEODALE CHINA (circa 1045 ‑ 221 v.Chr.) 33

dwingen en bureaucratische instellingen zijn in de meeste premoderne staten nog niet erg ontwikkeld. Het creëren van een gevoel van legitimiteit bij de bevolking, zowel op elite- als op volksniveau, verschaft een basis voor de acceptatie van bevelen van bovenaf, zonder dat steeds de machtsvraag moet worden gesteld. Binnen de religieuze cultuur is de notie van het Hemels Mandaat zelfs tot op de dag van vandaag relevant. Goden die door de bevolking van een gebied of territorium worden vereerd én daoïstische priesters worden bijvoorbeeld als dragers van een Hemels Mandaat gezien. Zulke territoriale goden hebben dan ook allemaal adellijke titels, terwijl de daoïstische priester alle formules van de keizer als drager van het Hemels Mandaat hanteert in zijn rituelen. Zij hebben taken die in China als de taken van een heerser en zijn vertegenwoordigers worden gezien, zoals de ordening van de kosmos, het beïnvloeden van geschikt weer voor de landbouw, of het uitdrijven van demonen. Geleerden en politici houden zich niet alleen actief bezig met de vraag wie de rechtmatige heerser is in hun eigen tijd, maar discussiëren minstens evenzeer over de vraag wie in het verleden een rechtmatige bezitter van het Hemels Mandaat is geweest. Zulke intellectuele debatten zijn bepaald niet onschuldig, want een verkeerde opvatting kan leiden tot vervolging of zelfs executie door de heersers van dat moment. Rond het einde van een dynastie plegen geleerden soms zelfmoord uit teleurstelling over het verliezen van het Mandaat door een als legitiem ervaren heersershuis. Opstandelingen uit alle lagen van de bevolking, maar ook criminele organisaties als de negentiende- en twintigste-eeuwse Triaden, legitimeren zich met de claim het Hemels Mandaat te bezitten. Zowel binnenlandse als buitenlandse heersers, zoals de Mongolen in de dertiende eeuw of de Mantsjoes in de zeventiende eeuw, maken succesvol gebruik van deze ideologie. Een ander verhaal uit de vroege Zhou heeft ook zo’n modelfunctie gekregen, maar is veel meer dan het Hemels Mandaat beperkt gebleven tot het cultuurgoed van de geletterde elite. Voor dit cultuurgoed gebruiken wij soms de benaming confucianisme, maar het verhaal is minstens even belangrijk voor tradities die wij met de naam daoïsme benoemen en die ook grote aanhang genoten onder de geletterde elites. Na de dood van koning Wu wordt het rijk geconsolideerd door zijn broer, de hertog van Zhou (zhougong). Hij treedt als regent op voor de jonge zoon van zijn broer en ontwerpt de instellingen van de nieuwe dynastie. Hij is gaan gelden als het volmaakte voorbeeld van de wijze staatsman die de onervaren vorst terzijde staat en feitelijk de macht uitoefent. Dit thema is later vele malen gebruikt, want iedere machtige king-maker achter de troon kon zich op dat voorbeeld beroepen. In de geïdealiseerde versie van dit verhaal treedt de hertog van Zhou vrijwillig terug. In werkelijkheid zal politieke tweestrijd tussen hem en de aanhangers van zijn neefje de achtergrond hebben gevormd, of misschien zelfs het Shang-model van troonopvolging waarbij eerst alle broers van de koning hem horen op te volgen. Ook in de rituele praktijken van de Shang en Zhou tijdens de eerste twee eeuwen van hun bestaan kunnen wij een belangrijke continuïteit vinden, die vervolgens door latere filosofen en historici is ontkend. Westerse kunsthistorici en archeologen hebben namelijk een belangrijke verschuiving vastgesteld in het ritueel van de Zhou-koningen, die een ander licht
34 hemels mandaat

werpt op het verhaal over de laatste Shang-koning als dronkenlap, maar ook op de leer van China’s eerste filosoof, Confucius, over de vroege Zhou-heersers als zouden zij een breuk met het verleden hebben gevormd. Wij zagen al dat de Shang-koningen veel gebruikmaken van alcoholische drank tijdens het ritueel, zozeer dat men kan spreken van een dionysisch ritueel, waarbij de deelnemers onder invloed van drank in grote opwinding geraken. Dit ritueel wordt door de Zhou aanvankelijk voortgezet. In de negende eeuw v.Chr. neemt het aantal verschillende soorten bronzen vaten voor alcoholische drank echter navenant af, waaruit wij kunnen afleiden dat de rol van alcoholische drank veel geringer moet zijn geworden en het ritueel een apollinischer of afstandelijker karakter zal hebben gekregen. De verhalen over de dronken laatste koning van de Shang zijn niet meer een beschrijving van de historische werkelijkheid, maar een sterk gefictionaliseerde herinnering aan een ander type ritueel dat pas in de loop van de Zhou is verdwenen. Tegelijkertijd wordt het nieuwe type ritueel ingeperkt tot specifieke voorouders, en wordt niet meer iedere voorouder tot in lengte van dagen vereerd. De voorwerpen worden eenvoudiger van stijl, eigenlijk een fundamentele rituele vernieuwing, maar wel een die wordt gepresenteerd als een terugkeer naar vroeger. De nieuwe voorwerpen drukken veel duidelijker dan voorheen de verwantschapsrelatie uit tussen degene die de offers brengt en degene aan wie geofferd wordt. Dit maakt ook weer een vereenvoudiging van het ritueel mogelijk, dat nu kan worden beperkt tot een specifieke cirkel van verwante voorouders. Het ritueel wordt ook minder kostbaar, wat niet onbelangrijk is in een tijd dat de Zhou langzaam zwakker wordt en zich militair steeds moeilijker kan handhaven. Met deze hervorming (of zelfs revolutie) komen wij ook voor het eerst in de rituele wereld waar de latere filosoof Confucius naar hoopt terug te keren. Hij zal zijn opvattingen presenteren als een terugkeer naar de rituelen en de waarden van de vroege Zhou-koningen, omdat hij niet weet dat zijn ideaalbeeld op een veel latere hervorming is gebaseerd. Niet alles uit de Shang wordt door de Zhou voortgezet. De traditie om de bovennatuurlijke wereld van de voorouders en allerlei goddelijke wezens te raadplegen door orakels op de schilden van schildpad of de schouderbotten van ossen wordt al snel na het begin van de dynastie gestaakt. In plaats daarvan ontstaat een traditie van wichelen met de gedroogde stelen van het duizendblad (shi), waaruit uiteindelijk de 64 Hexagrammen (en de daarvan afgeleide Acht Trigrammen) zijn voortgekomen. Het is deze traditie die wij terugvinden in het Boek der Veranderingen.

3.2.2 De macht van de westelijke Zhou
De hoofdstad van de koningen van de westelijke Zhou ligt in het Wei-dal, in de buurt van de voor hen religieus belangrijke berg Qi (145 km ten westen van het moderne Xi’an in de provincie Shaanxi). Zij doen hun definitieve aanval op de Shang vanuit een plaats in de buurt van het latere Xi’an, maar zullen hier in tegenstelling tot de gevestigde opvatting niet hun hoofdstad vestigen. Het feit dat de Zhou de hele tijd haar basisgebied in het Wei-dal heeft gehouden, in plaats van het machtscentrum van de verslagen Shang over te nemen, suggereert dat hun feitelijke militaire macht beperkt is. Zij zijn wel in staat van de Shang te
HET FEODALE CHINA (circa 1045 ‑ 221 v.Chr.) 35

winnen, maar niet om het hele grondgebied vast onder hun persoonlijke controle krijgen. In kaart 3 is daarom, in tegenstelling tot de gangbare historische kaarten, heel bewust geen precies territorium voor de Shang of Zhou aangegeven.

kaart 3 De Shang en Zhou.

De feodale structuur van het vroege Zhou-rijk is gebaseerd op familiebanden. Dit systeem is ontstaan uit de vroege veroveringen van de Zhou, wanneer deze elders in Noord-China militaire kolonies sticht en leden van de koninklijke familie als hoofd van zo’n kolonie aanstelt. Na verloop van tijd zijn de afstammelingen van deze verwanten nauwelijks nog bij de belangen van het centrum betrokken en alleen nog geïnteresseerd in de consolidatie en uitbreiding van hun lokale macht. Die plaatselijke heren hebben titels die we plegen te vertalen als “hertog”, “graaf”, “markies” of “burggraaf”. Zij regeren erfelijk in hun eigen staten, maar moeten bij iedere opvolging opnieuw door hun opperheer, de koning van Zhou (wang), in hun positie worden bevestigd. In de grotere staten heeft de vazal op zijn beurt weer het recht om kleinere domeinen in onderleen te geven aan zijn familieleden en hovelingen. Bij al deze activiteiten wordt een schriftelijk verslag gemaakt en veel van de grote bronsinscripties van de westelijke Zhou bestaan uit het verslag van zo’n investituurceremonie (zie afbeeldingen 9 en 10).
36 hemels mandaat

afbeelding 9 Dit bronzen voorwerp dateert uit de late tiende eeuw v.Chr. De gestileerde versieringsmotieven herinneren aan het dierenmasker uit de Shang. Binnen in dit voorwerp bevinden zich diverse inscripties, nauwelijks te lezen voor ons, maar bedoeld voor de goden.

afbeelding 10 Wrijfprent van het eerste deel van een van de inscripties binnen in het bronzen voorwerp. De tekst begint met een datum. De karakters en de grammatica wijken nog sterk af van de klassieke schrijftaal die vanaf de derde eeuw v.Chr. wordt gebruikt.

HET FEODALE CHINA (circa 1045 ‑ 221 v.Chr.)

37

Ongeveer twee eeuwen lang schijnt dit feodale systeem redelijk te hebben gefunctioneerd. In militair opzicht zijn de Zhou aantoonbaar sterker dan de Shang, met onder meer een strijdwagen die door vier in plaats van twee paarden wordt getrokken. De wagens zijn uitgebreider versierd dan voorheen en de paarden hebben een gezichtsharnas. Ook het feit dat zij in staat zijn leden van hun eigen familie elders te belenen wijst op militaire macht gedurende de eerste generaties. Net als in alle vroege staten is het grote probleem het onttrekken van voldoende landbouwoverschot en daarna het vervoer van dit overschot naar het centrum. Hun economische kerngebied is het vruchtbare dal van de Wei Rivier en de middenloop van de Gele Rivier, dat in deze eeuwen nog voldoende produceert om hofhouding en leger te kunnen voeden. Uiteindelijk hangt alles nog af van de militaire kracht van de Zhou-koningen en deze zal uiteindelijk toch afnemen. In de late negende eeuw v.Chr. treedt het verval in. Volgens de traditie zou dat het gevolg zijn geweest van het morele tekortschieten van de Zhou-koning, gecombineerd met invallen van “barbaren” uit de westelijke grensgebieden. In 771 culmineert de jarenlange verzwakking en een interne strijd om de troon in een fatale militaire nederlaag van de laatste koning van de westelijke Zhou, die wordt verslagen door een coalitie die een andere kandidaat steunt. Deze coalitie bestaat uit feodale heren die tot dan toe onder de Zhoukoningen vielen en volkeren van buiten het feodale systeem van de Zhou. Hoewel later het “barbaarse” karakter van deze volkeren wordt benadrukt, zal dat in deze tijd amper een rol hebben gespeeld. In 770 v.Chr. wordt de koninklijke residentie verplaatst van het Wei-dal naar het gebied van de moderne stad Luoyang, waar de Zhou voortaan zit ingeklemd tussen veel grotere en machtigere staten. De Zhou-koningen verliezen daarmee hun directe toegang tot een economisch kerngebied en bezitten niet meer het economische surplus dat noodzakelijk is voor het behoud van de militaire overmacht. De Zhou-koning blijft weliswaar in ritueel opzicht de hoogste autoriteit, maar met zijn macht is het gedaan. Vanaf deze datum spreken wij van de oostelijke Zhou, die duurt totdat in 256 v.Chr. de laatste Zhou-koning ten val wordt gebracht. Er komt een einde aan de centrale rol van de bronzen rituele voorwerpen en de bijbehorende rituelen, omdat zij door de traumatische verplaatsing van het koninklijke hof naar Luoyang hun legitimerende functie als materiële uitdrukking van een leenrelatie definitief verliezen. Tegelijkertijd wordt de oude cultuur van de westelijke Zhou opnieuw uitgevonden in de teksten, liederen en waarzegtradities die eeuwen later in het Boek der Documenten, het Boek der Oden, en het Boek der Veranderingen hun neerslag hebben gevonden.

3.3

De oostelijke Zhou (770 – 256 v.Chr.)

3.3.1 De Lente en Herfst-periode (770 – 481 v.Chr.)
Het is gebruikelijk de oostelijke Zhou te laten beginnen met de Lente en Herfst-periode, die duurt van 770 tot 481 v.Chr. Zij dankt haar naam aan het feit dat een traditioneel aan Confucius toegeschreven geschiedwerk, de Lente en Herfst Annalen (chunqiu), gebeurtenissen uit de
38 hemels mandaat

jaren 722 tot 481 v.Chr. behandelt. In veel opzichten is deze tijd echter nog de voortzetting van de voorafgaande periode van verval van de centrale Zhou-macht. De diverse zelfstandige staten raken verwikkeld in een uiterst gecompliceerd proces van onderlinge diplomatieke onderhandelingen, bondgenootschappen, rivaliteit, veldslagen en annexaties. De grotere staten slokken de kleinere op en na enkele eeuwen zijn alleen de grootste en best georganiseerde staten over. Referentiepunt blijft daarbij het rituele oppergezag van de Zhou-koningen in Luoyang, omdat de andere adellijke rangen in het feodale systeem afhangen van het bestaan van een koning – hoe machteloos ook – en omdat er geen duidelijke opvolger voor hen is. Sommige staten spelen een tijd lang weliswaar de rol van hoogste leider of “hegemoon” (ba) in bondgenootschappen van wisselende samenstelling, maar zij noemen zich in deze tijd op één uitzondering na nog niet koning. Het ideaal van het oude feodale systeem met de Zhouheersers aan de top blijft in de Lente en Herfst-periode nog grotendeels intact. Naast de verzelfstandiging van de noordelijke staten die uit de oorspronkelijke invloedssfeer van de Zhou-koningen stammen en waarvan sommige heersershuizen verwant zijn aan het huis van de Zhou, komen ook nieuwe staten op aan de periferie van het oude feodale systeem. Van hen is de staat Chu in het middenstroomgebied van de Yangzi het belangrijkst. De heersers van deze staat zijn nooit met de Zhou gelieerd geweest. Vanaf het begin noemt de heerser van Chu zich koning (dus niet een vazal, maar een gelijke van de koning van Zhou). De Chu-koningen bouwen gedurende de zesde eeuw v.Chr. een op de Zhou gemodelleerd feodaal systeem op, met zichzelf als het rituele centrum in plaats van de Zhou-koningen. In ieder geval op het niveau van de politieke elite kan men absoluut niet van een barbaarse staat spreken. Integendeel, vanaf de vijfde eeuw v.Chr. tot en met de eerste eeuw v.Chr. is de staat Chu juist een zeer belangrijk centrum van de vroege Chinese elitecultuur, ook met betrekking tot de schriftcultuur. Andere staten komen wat later op in het benedenstroomgebied van de Yangzi, en ook zij ondergaan in toenemende mate de invloed van het rituele en politieke model van de Zhou. In wezen is dit het begin van het ontstaan van China als een samenhangend cultuurgebied, maar alleen op het niveau van de bestuurlijke elite met toegang tot de technologie van het schrift. De elite is niet altijd geletterd, maar zij heeft wel schrijvers en geleerden in dienst. Voor de meeste zuidelijke staten geldt waarschijnlijk hetzelfde als voor Chu: zij bestaan uit één of meer plaatselijke culturen, die men afhankelijk van het standpunt van de waarnemer “barbaars” noemt, met een verchineesde bovenlaag. In iets mindere mate geldt hetzelfde ook voor de noordelijke staten, maar daar is het proces van culturele assimilatie waarschijnlijk al veel langer aan de gang. Tegen de zesde eeuw v.Chr. hebben zich in wat wij nu China noemen verschillende grote staten gevormd, met ieder hun eigen invloedssfeer onder de kleinere staten in hun omgeving. Vanaf dit moment bestrijden wisselende allianties elkaar met militaire en diplomatieke middelen, zodat de illusie van een gemeenschappelijk feodaal systeem steeds meer afbrokkelt. Wel bestaan de heersende elites binnen een staat nog steeds uit verwanten van de heersers, maar hieraan komt in de volgende periode definitief een einde. In de komende eeuwen zien wij een verharding van de politieke en militaire competitie, met een sterke toename

HET FEODALE CHINA (circa 1045 ‑ 221 v.Chr.)

39

van de complexiteit van het bestuur en de oorlogsvoering, in een steeds beter ontwikkeld economisch systeem.

3.3.2 De Strijdende Staten (481 – 221 v.Chr.)
De periode van 481 tot 221 v.Chr. wordt meestal aangeduid als de tijd van de Strijdende Staten (zhanguo), een toepasselijke benaming die is ontleend aan een gelijknamig boek met politieke anekdotes uit deze tijd. Die wordt vaak gezien als de formatieve periode van de Chinese filosofie en de onvermijdelijke opmaat naar het eenheidsrijk van de Qin (221 – 206 v.Chr.). De definitieve breuk met het feodale systeem komt pas in de zesde en vijfde eeuw v.Chr. Vanaf dan is het feodale systeem van de Zhou alleen nog een herinnering, zij het nog altijd zo invloedrijk dat het tot 256 v.Chr. duurt voor de Qin-koning het aandurft de Zhou definitief te annexeren. Eerder zagen we al dat de fictieve herinnering aan de vroege Zhou veel invloedrijker is geweest in de latere Chinese geschiedenis dan de mogelijke historische werkelijkheid.

kaart 4 De Strijdende Staten, hier weergegeven in de situatie rond 350 v.C.

De tijd van de Strijdende Staten is er een van regelmatige oorlogsvoering, met als voornaamste doel de vorming van grotere territoriale eenheden of allianties om te voorkomen dat men zelf door een ander wordt geannexeerd (zie afbeelding 11). De expansie van staten vindt
40 hemels mandaat

plaats door het opslokken van overwonnen rivalen, de uitbreiding naar minder ontgonnen gebieden en de assimilatie van als “barbaars” ervaren culturen. De ontwikkeling van noties van “wij” (als de bezitters van cultuur) en “zij” (de barbaren) gaat hiermee gelijk op. Termen als “de vlakte van het midden” (zhongyuan) of “de landen van het midden” (zhongguo) staan dan voor de notie van “wij”. Uiteindelijk zal de strijd echter gaan tussen twee staten aan de rand van de oude Zhou-invloedssfeer (zie kaart 4). De eerste hiervan is Qin in het oude basisgebied van de Zhou, met expansieruimte naar het westen en vooral naar het zuiden, waar de vruchtbare landbouwgrond ligt van de moderne provincie Sichuan. De tweede is Chu, met expansieruimte naar de beboste heuvelgebieden en vruchtbare rivierdalen van het zuiden. Beide worden door hun zwakkere concurrenten vaak als halfbarbaars beschouwd, maar de term “barbaar” is hier niet een objectieve analytische term, maar een pejoratief etiket dat als ideologisch wapen door zwakkere staten tegen sterkere wordt ingezet. Uit talloze archeologische vondsten blijkt duidelijk dat beide staten deel hebben aan de Chinese cultuur van hun tijd. Wij zullen later in meer detail zien hoe de Qin zich juist nadrukkelijk ziet als de voortzetter van de oude Zhou-cultuur, terwijl het tegelijkertijd belangrijke bestuurlijke vernieuwingen doorvoert. Uiteindelijk is het ook de Qin, die de vernieuwingen van deze tijd het meest consequent zal doorvoeren en daardoor in staat is in de late derde eeuw v. Chr. de militaire en politieke suprematie op te eisen.

afbeelding 11 Tekening naar een gedetailleerde afbeelding van oorlogsscènes op een bronzen voorwerp uit de periode der Strijdende Staten. Afgebeeld zijn gevechten op het land en op het water.

HET FEODALE CHINA (circa 1045 ‑ 221 v.Chr.)

41

De noodzaak grotere legers in te zetten vereist een betere organisatie om meer hulpbronnen aan een gebied te onttrekken en de bevolking zo goed mogelijk te organiseren. De persoonlijke relaties en verwantschap die ten grondslag liggen aan het feodale systeem van de Zhou zijn een onvoldoende basis voor het ontwikkelen van expertise in de ingewikkelde vragen van bestuur en oorlogsvoering die deze Strijdende Staten tegenkomen. De heersers zijn tot dan toe het rituele centrum van een hiërarchie van verwanten als bestuurders, maar worden vanaf dat moment absolute machthebbers door een steeds professionelere bureaucratie. Tijdens de Lente en Herfst-periode is het oude systeem waarbij de koningen van de Zhou tijdens uitgebreide rituelen bronzen en andere geschenken geven aan hun leenheren, vervangen door het sluiten van bloedconvenanten tussen de lokale heersers en hun voornaamste bondgenoten in en rond hun steden. Het persoonlijke contact tussen de heersers en hun gevolg is nog niet helemaal verdwenen. Tijdens de periode van de Strijdende Staten gaat dit nog een stap verder en komen convenanten tot stand tussen de heersers en het volk als geheel, met wederzijdse verplichtingen vastgelegd in wetten. De filosofen van deze tijd houden zich uitgebreid bezig met de precieze inhoud van dit contrat social om een succesvolle staat te kunnen zijn. De oude heersersfamilies worden het slachtoffer van interne machtsstrijd en verdwijnen, met het oude adellijke huis van de Qin als belangrijke uitzondering. Meer bestuur betekent ook een toenemend gebruik van schrift. Lezen en schrijven zijn gescheiden vaardigheden, waarbij het schrijven wordt uitgeoefend door specialisten en nog lang niet een algemene vaardigheid is waarin alle leden van de elite moeten worden opgeleid. Oorspronkelijk wordt het schrift vooral gebruikt in rituelen tussen de mensen onderling of met de bovennatuurlijke wereld. Pas vanaf de Lente en Herfst-periode gaan diverse staten beknopte chronologische overzichten bijhouden, waarin zij ook oudere informatie gebaseerd op mondelinge overleveringen opnemen. Diverse overzichten zijn overgeleverd, zoals de Lente en Herfst Annalen waaraan de periode haar naam ontleent. In de late vierde en de derde eeuw v.Chr. gaat het schrift snel in steeds meer contexten worden gebruikt, zoals bestuur en rechtspraak, religie, historisch getinte anekdotes voor politieke discussies, grafinventarissen en geneeskunde. Er ontstaan regionale varianten van de schrijftaal en het schrift, waardoor teksten uit het ene gebied niet meer zonder meer voor buitenstaanders leesbaar zijn. Teksten worden hardop voorgedragen of uit het hoofd geleerd, en dienen als basis voor inhoudelijke discussies en retorische improvisaties. De nieuwe bestuurders onder de nieuwe heersersfamilies stammen nog steeds uit een maatschappelijke elite, maar zij worden benoemd op grond van hun bestuurlijk-politieke talent, in plaats van hun afstamming. Het feodale concept van belening blijft vooralsnog gehandhaafd, maar wordt gebaseerd op persoonlijke verdienste. Deze bestuurders zijn al goed vergelijkbaar met de centraal benoemde ambtenaren van het latere keizerrijk. Een betere registratie van de grond, haar opbrengst en de mensen die op het land werken, maken de inning van belasting en het opleggen van arbeidsdienst (corvee) mogelijk. Het persoonlijke karakter van een feodaal systeem wordt vervangen door rechtspraak en vaste wetten. Er worden door de overheid grootschalige irrigatieprojecten geïnstigeerd om de opbrengst van de landbouw te vergroten en daarmee ook de inkomsten van de staat. Mensen worden als arbeidskrachten of soldaten te kostbaar om op grote schaal als offer te verspillen. Zij worden
42 hemels mandaat

daarom vervangen door representaties, waarvan de terracottalegers bij het graf van de Eerste Keizer van de Qin het beroemdste voorbeeld zijn. De legers groeien explosief van zo’n 30.000 naar 100.000 of meer soldaten in de derde eeuw v.Chr. Zij bestaan niet meer uit professionele en erfelijke soldaten, maar uit dienstplichtigen. Dit vermindert het aanzien en de macht van de oude elites, die berusten op hun wapenmonopolie en hun individuele vaardigheden. Oorlogsvoering wordt ingewikkelder en duurt langer dan voorheen. Belangrijke ontwikkelingen vinden plaats in de wapentechnologie, zoals een betere hellebaard, het zwaard van brons en later ook van ijzer, en de technisch complexe kruisboog met een grote schotkracht en bereik. Belegeringstechnieken worden verbeterd om steden in te kunnen nemen. Ook zien wij de opkomst van een cavalerie voor het uitvoeren van verrassingsaanvallen. De kruisboog als langeafstandswapen en de cavalerie om snel aan te kunnen vallen, maar ook de noodzaak om in de heuvelachtige gebieden van het midden-Yangzi-gebied (met name met Chu) oorlog te voeren, maken de strijdwagen tot een verouderd wapen. Toch blijft in de volgende eeuwen de gebrekkige cavalerie het zwakke punt van de Chinese oorlogsvoering. China heeft als landbouwland te weinig grasland beschikbaar om paarden te houden van voldoende kwaliteit. De technologie van het smeedijzer komt China waarschijnlijk binnen via de noordelijke steppen en wordt voor de vijfde eeuw v.Chr. vooral gebruikt voor luxegoederen. In zuidelijk China wordt dan het gegoten ijzer ontwikkeld, met als voordeel een schaalvergroting in de productie door mallen, die ijzer goedkoper maakt. IJzer is niet meteen beter dan brons, maar het bezit geen van de restrictieve symbolische associaties van brons, dat vanouds exclusief in gebruik is voor objecten die de hoge positie van de adellijke elite aangeven. Gewone mensen kunnen onder zulke omstandigheden natuurlijk geen wapens van brons krijgen, laat staan gewone landbouwwerktuigen van hetzelfde materiaal. Dankzij de komst van het ijzer én de afbraak van het feodale systeem kan iedere soldaat nu wel goed bewapend worden. Later vindt het ijzer ook in de landbouw ingang, wat leidt tot een productieverhoging en daarmee tot meer inkomsten voor de staat. Vanaf de vijfde eeuw v.Chr. wordt de oventechnologie steeds verder verbeterd, totdat in de eerste eeuw v.Chr. een efficiënte hoogoven is ontwikkeld voor de massaproductie van ijzer en zelfs van staal. Efficiënt betekent overigens nog niet veilig, want van tijd tot tijd explodeert er een oven met vele doden als gevolg. Landbouw en handel worden belangrijke gebieden van aandacht voor de staat als stabiele bron van inkomsten op de lange termijn. De handel is overigens nog niet de handel in gebruiksgoederen die wij vandaag de dag kennen, maar omvat zout, grondstoffen en talloze luxeproducten. In principe blijft de aloude ruileconomie intact, en zal dat nog eeuwenlang blijven voor het grootste deel van China en voor de meeste producten. Het geld uit deze vroege tijd is primair een manier om rijkdom vast te leggen en te bewaren. Het dient om belastingen te betalen of in graven mee te geven. Het heeft de vorm van wapens en andere voorwerpen, wat het sterk symbolische karakter van geld in deze tijd verder bevestigt (zie afbeelding 12). Erg praktisch is zulk geld niet, want hoe betaal je wisselgeld? Voor een moderne economie is in deze tijd en in de komende eeuwen nog veel te weinig geld voorhanden, bij gebrek aan koper en later zilver. Ook voor papiergeld is het nog te vroeg.

HET FEODALE CHINA (circa 1045 ‑ 221 v.Chr.)

43

afbeelding 12 Rechts geld uit Qi (circa 600 v.Chr.). Linksonder geld uit het oosten van Chu (derde eeuw v.Chr.). Linksboven geld uit de staat Wei (late vijfde eeuw v.Chr.).

3.4

Filosofie en religie

3.4.1 Reflectie over de ideale heerser
De filosofische ontwikkelingen vanaf Confucius tot en met de derde eeuw v.Chr. worden meestal behandeld in termen van vastomlijnde stromingen, de zogenaamde “honderd scholen” van de vroege Chinese filosofie. Deze stromingen zijn echter een latere analytische constructie uit het vaker al genoemde Optekeningen van de Historicus van Sima Qian en diens vader uit circa 100 v.Chr. In de periode van de Strijdende Staten bestaan er slechts twee tradities van meesters en leerlingen die een grotere continuïteit over verscheidene generaties bezitten, en wel die van Meester Kong (Confucius) en die van Meester Mo. Beide tradities worden hieronder besproken. Diverse heersers steunen zulke leraren uit behoefte aan goed politiek en bestuurlijk advies, maar ook om een beeld van zichzelf te creëren als patroon van kennis en hogere cultuur. Dit schept een vorm van symbolisch kapitaal waardoor een heerser meer is dan iemand die alleen maar geïnteresseerd zou zijn in pure machtsuitoefening.

44

hemels mandaat

De leraar wordt onderhouden door de bijdragen van zijn leerlingen en/of de patronage van een heerser. Leerlingen kunnen verschillende leraren hebben door rond te trekken, maar de leraren reizen zelf ook rond langs de adellijke hoven. Het filosofisch debat is in eerste instantie mondeling en men reageert op wat men over andere opvattingen heeft gehoord. Er worden wel teksten geproduceerd, maar zonder dat daarin expliciet op andermans teksten wordt gereageerd en zonder het doel die teksten ook breed te laten circuleren. Het is uiteindelijk vooral een mondeling discours, waarbij de teksten zonder mensen die hen uit het hoofd leren en voordragen niet kunnen functioneren. De in het Westen gangbare term confucianisme suggereert een exclusiviteit die er in die vroege tijd, en vaak ook later, niet is en bij gebrek aan sterke centrale instellingen niet kan zijn. Het is een modern etiket dat is ontstaan uit de noodzaak van de jezuïeten in de zeventiende eeuw om de gecombineerde rituele en intellectuele leertraditie van de culturele elite af te kunnen bakenen van hun christendom, maar evengoed van het toenmalige boeddhisme en daoïsme. Later is de term in zwang geraakt als benaming voor een filosofische school. Onze kennis over de wereld van het vroege Chinese denken is bovendien voor het grootste deel gebaseerd op compilaties van filosofische teksten die pas in de late tweede eeuw v.Chr. of nog veel later zijn opgeschreven en/of samengesteld. Deze teksten suggereren een veel grotere mate van schriftelijke systematisering dan bij leven van de leraren het geval is. Veel teksten uit de periode van de Strijdende Staten zijn slechts gedeeltelijk of in citaten overgeleverd. De teksten die wel in circulatie blijven, worden in de volgende eeuwen steeds geherinterpreteerd. Dit gebeurt door het schrijven van commentaren, waarin ieder woord en iedere zin van een uitleg wordt voorzien. Deze uitleg staat naar ons hedendaagse inzicht vaak mijlenver af van de oorspronkelijke betekenis, maar is tegelijkertijd de belangrijkste vorm van filosoferen in het latere China. Aangezien geschreven teksten in deze eeuwen altijd in een mondelinge context functioneren, is het geschreven commentaar strikt gesproken gewoon de voortzetting van deze mondelinge context.
De traditie van Confucius Nadat de Zhou-koningen met hun hof naar het oosten hebben moeten vluchten, komt het feodale systeem ook ten einde. Wat vóór die tijd deel is van het collectieve en dagelijks beleefde cultuurbegrip van de adellijke elite, wordt een abstract ideaal dat door specifieke leraren moet worden aangeleerd. Dit is een belangrijke sociale rol van de vroege filosofen. Men herinnert zich dit ideale verleden door de bril van rituele hervormingen uit de negende eeuw v.Chr., zoals gangbaar is in een samenleving die vrijwel exclusief door mondelinge overleveringen functioneert en waarin dus iedere generatie opnieuw bepaalt wat moet worden onthouden en wat mag worden vergeten. Een van die leraren, en de eerste van alle leraren van wie de naam is overgeleverd, is Confucius.

Confucius (meestal kort Meester Kong of zelfs alleen de Meester) leefde van 551 – 479 v.Chr. en is afkomstig uit de kleine staat Lu. Hij is vooral actief als rondreizende leraar van zonen van de feodale elite, maar probeert daarnaast ook zonder veel succes op te treden als politiek adviseur. Hij werkt de sterk geïdealiseerde herinnering aan het oude feodale systeem
HET FEODALE CHINA (circa 1045 ‑ 221 v.Chr.) 45

van de westelijke Zhou uit tot de basis van een toekomstfilosofie over een hiërarchische samenleving waarin iedereen zijn plaats weer zou kennen. Zijn visie op het Zhou-ritueel als een betrekkelijk afstandelijke (apollinische) aangelegenheid met veel aandacht voor de juiste verwantschapsgradaties is dus eigenlijk gebaseerd op de rituele hervormingen van de negende eeuw v.Chr. De aan Confucius toegeschreven Gesprekken of Analecta (lunyu) zijn niet een systematische verhandeling van zijn hand, maar een verzameling losse uitlatingen van hem in antwoord op vragen of opmerkingen van zijn leerlingen. Zij vormen een corpus dat gedurende enkele eeuwen binnen zijn school is gegroeid en in zijn huidige vorm pas in het midden van de tweede eeuw v.Chr. is samengesteld. Diverse generaties leerlingen hebben hun opvattingen in de vorm van aforismen toegeschreven aan Confucius als de oerleraar. De oorspronkelijke visie van Confucius is daarbij min of meer verloren gegaan. Zeker is wel dat hij een leraar was van aristocratische jongeren met ambities en dat hij probeerde hun een bepaalde levenshouding bij te brengen, meer dan een manier om de wereld of de staat te ordenen (zie afbeelding 13). Dit is typisch het ideaal van de aristocratische opvoeding uit het feodale tijdperk. Van een eenduidige en systematisch (dus schriftelijk) uitgewerkte politieke filosofie is geen sprake. Wanneer wij ons afvragen waarom Confucius de eerste filosoof is, moeten wij niet kijken naar zijn eigen tijd, want toen was hij alleen maar één leraar onder velen. Hij is belangrijk omdat hij de eerste is van wie de leerlingen de woorden tot de basis van een leertraditie hebben gemaakt. Dát is nieuw en dat hangt ongetwijfeld samen met de verdere afbrokkeling van het feodale systeem, maar ook met de verbreding van de potentiële elite die aanspraak maakt op status. Hierdoor is er een ware groeimarkt voor politieke en moralistische leraren, waarbinnen het zin heeft zich te beroepen op de woorden van een leraar die dichter staat bij het geïdealiseerde verleden, zoals Confucius. Zonder deze groeimarkt was de leer van Confucius nooit tot een traditie geworden en ongetwijfeld vergeten, zoals de lessen van zoveel leraren voor en na hem ook zijn vergeten. Typerend voor wat wij de confucianistische traditie noemen, is haar beroep op de tradities van de oude hofcultuur van de westelijke Zhou, ook al hebben moderne onderzoekers vastgesteld dat dit een uitgevonden traditie is uit de negende eeuw v.Chr. Zo predikt Confucius een ethisch-ritueel conservatisme of neotraditionalisme dat bestaat uit het herstel (revival of wederbeleving) van de ideale instellingen, riten en normen van het verre verleden, die hij terugvoert naar het begin van de Zhou. De juiste hiërarchische relaties tussen hogeren en lageren binnen en buiten de familie vormen de basis van de ethiek. De ideale heerser is tevens het morele voorbeeld, de prediker op de troon; hij regeert het volk door onderwijzing. De aanhangers van Confucius en zijn concurrenten, met name de aanhangers van Meester Mo, beroepen zich op de oude overleveringen van de “Documenten” en de “Oden”, die van groot belang zijn in de hofcultuur van de staten van de oostelijke Zhou-periode. Het latere Boek der Documenten en het Boek der Oden bestaan dan nog niet in definitieve vorm en de verschillende tradities lijken ieder hun eigen mondelinge versies te bezitten. De confucianistische belangstelling voor het Boek der Veranderingen komt pas veel later, gedurende de Han-dynastie.

46

hemels mandaat

afbeelding 13 Fictieve afbeelding van Confucius in een rijtuig, omringd door zijn leerlingen. De auteur van dit zeldzame boek uit 1242 n.Chr. komt uit een eeuwenoude familie die zegt af te stammen van Confucius.

Uiteindelijk zijn het leden van de confucianistische traditie die het overgeleverde materiaal selecteren en definitief in drie boeken vastleggen, dat wil zeggen canoniseren. Hoewel wij deze mensen meestal identificeren als confucianisten, worden zij in hun eigen tijd betiteld als ru of “classici”, mensen die zich uitsluitend bezighouden met de studie van de canonieke of klassieke boeken. In het vervolg wordt deze term gebruikt in plaats van de term confucianist, die te veel het aanhangen van een specifieke filosofische school suggereert. Het gaat classici niet primair om de boodschap van Confucius zoals vastgelegd in diens Gesprekken, maar om het geloof dat de canonieke boeken de beste kennis over de ideale wereld van de vroege Zhou bieden. Door commentaren en essays wordt vervolgens aan de hand van deze oude teksten een nieuwe visie op het heden ontwikkeld – maar altijd als een terugkeer naar dat ideale verleden. In de late derde eeuw v. Chr. of misschien nog iets later ontstaat het idee dat Confucius op een of andere manier ook verantwoordelijk is voor de samenstelling van de canonieke werken, zoals het Boek der Documenten, het Boek der Oden, of het Boek der Veranderingen. Daarnaast wordt hij gezien als de auteur van het vroegst overgebleven geschiedwerk uit de Chinese traditie, namelijk de Lente en Herfst Annalen. Dit is een chronologische geschiedenis van het ministaatje Lu, waar Confucius vandaan komt, dat gebeurtenissen opsomt vanaf 722 tot 481 v.Chr. vanuit het perspectief van de staat Lu. In onze ogen is dit werk vooral een saaie en weinig informatieve opsomming van jaartallen, maar al vroeg geloven de classici
HET FEODALE CHINA (circa 1045 ‑ 221 v.Chr.) 47

dat Confucius in dit boek subtiele hints heeft verborgen (baobian of het zogenaamde “lof en blaam”) over het verleden. Eeuwenlang hebben commentatoren deze hints gebruikt om hun eigen politieke visie te legitimeren. Belangrijke vroege figuren die zichzelf zien als schatplichtig aan Confucius zijn Mencius (Meester Meng of Mengzi) en Meester Xun (Xunzi). De aan hen toegeschreven teksten heten Mengzi en Xunzi, en combineren oorspronkelijk materiaal van beide filosofen met dat van hun intellectuele erfgenamen. De Mengzi heeft nog de vorm van gesprekken, al zijn de opmerkingen van Mencius wel gedetailleerder uitgewerkt dan die van Confucius in de Gesprekken. Mencius leefde waarschijnlijk van 372 tot 289 v.Chr. Zijn werk is belangrijk omdat hij de mensen ziet als van nature goed. Hij stelt vast dat de hemel niet alleen het Hemels Mandaat verleent aan de heersers, maar ook weer van hen af kan nemen, dus een potentieel revolutionaire opvatting. Hij beschrijft ook een geïdealiseerde politiek van communaal grondbezit, het zogenaamde bronveld-systeem (jingtian), die later dient als de intellectuele basis voor grootschalige grondverdelingsprojecten. Mencius heeft aanvankelijk weinig invloed, maar in de elfde en twaalfde eeuw n.Chr. wordt hij herontdekt. Meester Xun leefde waarschijnlijk van 312 tot 230 v.Chr. en is aanvankelijk veel invloedrijker dan Mencius. De Xunzi is geschreven in de vorm van systematische essays. Meester Xun betoogt dat de mens van nature slecht is, maar wel verbeterbaar, waardoor hij een sterke nadruk legt op het belang van goed onderwijs, het juiste ritueel en de correcte muziek om de menselijke natuur te vormen en te sturen. Hij is de leraar van diverse legalistische filosofen uit de late derde eeuw v.Chr., die nog nader aan de orde zullen komen. In de confucianistische traditie speelt muziek een grote rol als cruciaal onderdeel van de fictie van de klassieke wereld van de vroege Zhou-koningen. Confucius klaagt over de veranderingen in de muziek van zijn tijd, maar beseft niet dat de muziek die hij als klassiek ervaart ook pas kort voor zijn eigen tijd deze vorm heeft aangenomen. Het centrale instrument van de feodale hoven uit zijn eigen tijd is de bronzen klok, die wordt gegoten in een amandelvorm waardoor het mogelijk is om twee verschillende tonen te maken door op twee punten aan de buitenkant te slaan. Van een signaalinstrument is de klok in de eerste eeuwen van de Zhou zo doorontwikkeld dat men tegen de tijd van Confucius een hele set kan gieten van nauwkeurig gestemde klokken. Zo’n klokkenspel is erg kostbaar en moet een indrukwekkend schouwspel zijn geweest. Het drukt dan ook expliciet de (echte of gewenste) sociale en politieke positie van de eigenaar van het orkest uit, vergelijkbaar met het symfonieorkest van een grote stad. Naast deze klokken kent het vroege China klankstenen (qing; gemaakt van jade of steen in de vorm van een timmermansdriehoek) en trommels, maar ook al citers (zoals de 25-snarige se en een voorloper van de latere 7-snarige qin, die soms foutief luit wordt genoemd), fluiten zoals onze blokfluit, en het mondorgel (sheng), gemaakt van een kalebas of een uitgehold stuk hout als klankkast en met een variërend aantal muziekpijpen. Muziek blijft ook in de volgende eeuwen belangrijk, maar de toenemende sociale mobiliteit maakt het kostbare systeem van bronzen klokken en klankstenen ongeschikt om de steeds fluctu48 hemels mandaat

erende rangverschillen uit te drukken. In plaats daarvan wordt de 7-snarige citer of qin hét instrument bij uitstek van de sociale en culturele elite als uitdrukking van hun standsbesef, terwijl muziek ook een centrale plaats blijft innemen aan de hoven en vanzelfsprekend in religieuze en sociale rituelen in het algemeen.
De traditie van Meester Mo Meester Mo (Mozi) (480-390 v.Chr.) staat aan het begin van de mohistische traditie. Ook voor hem geldt dat de overgeleverde teksten niet van zijn hand zijn, maar aan hem zijn toegeschreven door diverse generaties leerlingen. Het materiaal bestaat echter in tegenstelling tot de Gesprekken die worden toegeschreven aan Confucius niet alleen uit aforistische uitlatingen, maar ook uit essays, abstracte verhandelingen over de logica, en traktaten op het gebied van bijvoorbeeld het zien (een soort optica) of de belegeringskunst. Hij en zijn leerlingen ontwikkelen een expliciet systeem van normen en waarden, waarin geen plaats is voor een hiërarchie van mensen. Zij wijken daarin fundamenteel af van de traditie van Confucius en bepleiten de “algemene liefde”, dus een gelijke mate van respect voor iedereen. Net als de aanhangers van de traditie van Confucius beroepen ook de mohisten zich op de “Oden” en de “Documenten” en geloven zij in een ideale tijd in een ver verleden, maar wel in hun eigen versies van al deze tradities. Zij zijn actief als experts in de belegeringskunst en de gerechtvaardigde oorlog, maar keuren een willekeurige aanvalsoorlog af. Waarom de traditie de periode van de Strijdende Staten niet heeft overleefd weten wij niet. Bestuurskundigen of legalisten De legalisten bezitten, anders dan de tradities van Confucius en Meester Mo, geen sterke netwerken. Zij ontlenen hun naam aan het Latijnse woord lex als vertaling voor het Chinese woord “wet” (fa). Zij delen een sterk vertrouwen in de kracht van wetten en regels in de breedste zin van het woord. Een veel betere omschrijving is daarom “bestuurskundigen”. In sommige gevallen hebben wij wel compendia met bestuurlijke en/of economische teksten, maar zijn de auteurs grotendeels fictief en hebben zeker geen leerlingen gehad. Vooraanstaande leraren in de late derde eeuw v.Chr., die wij later als legalisten zijn gaan zien, zoals de filosoof Han Feizi (Meester Han Fei) (circa 280 – 233 v.Chr.) en de bestuurder Li Si (circa 280 – 208 v.Chr.), zijn zelfs leerlingen van Meester Xun uit de traditie van Confucius. Als groep willen zij het bestuur en de economie sturen met strakke voorschriften, in plaats van de nadruk op laissez faire en deugdzame heersers zoals wij die vinden in de traditie van Confucius. Ethiek moet buiten het bestuur worden gehouden, al ligt er wel degelijk een ethische visie aan hun maatregelen ten grondslag. Zo moet het gezag van de heerser en zijn apparaat absoluut zijn, en uitgeoefend worden door een rigoureus stelsel van straffen en beloningen, vastgelegd in geschreven regels en daarmee onvermijdelijk volgens bepaalde normen en waarden. De grond moet worden herverdeeld, zodat zo veel mogelijk mensen een stuk landbouwgrond hebben en vervolgens voldoende produceren om van te leven en daarover belasting af te dragen. Kenmerkend is dat de staat rijk moet worden en het leger sterk, wat direct ingaat tegen de tradities van Confucius of Meester Mo. Aanhangers van deze benadering vinden wij in de meeste grote staten, maar zij wordt het meest consequent uitgevoerd
HET FEODALE CHINA (circa 1045 ‑ 221 v.Chr.) 49

door de staat Qin, die dan ook in 221 v.Chr. de eerste keizerlijke dynastie zal stichten. Wij zullen in dat kader nog uitgebreid op deze bestuurskundigen terugkomen.
De traditie van de Weg Ook de zogenaamde daoïsten vormen geen duidelijke traditie van leraren en leerlingen. Zeker is alleen een sterke associatie tussen Het Boek van de Weg en de Deugd en de zuidelijke staat Chu. De moderne westerse benaming is afgeleid van het begrip dao, de Weg. Dit is verwarrend, omdat het geloof in de “Weg” als hoogste en in alles aanwezige principe van orde en regelmaat in de natuur nauwelijks uniek is voor de teksten die wij traditioneel als “daoïstisch” betitelen. Wij vinden dit geloof in tal van vroegere en latere filosofische en religieuze richtingen terug. De gangbare opvatting is dat twee boeken kenmerkend zijn voor deze traditie, namelijk Het Boek van de Weg en de Deugd (daodejing) en de Zhuangzi, de geschriften van Meester Zhuang. Op de vraag hoe de wereld geordend moet worden hebben zij een simpel antwoord: de wereld moet niet geordend worden, want die is al in orde, als je haar maar met rust laat. De natuur is een volmaakt vanzelf werkend mechanisme, en de menselijke maatschappij kan daar een deel van zijn, als men die niet voortdurend zou verstoren met regels en maatregelen, met riten en wetten, met geforceerde moraal en geleerde teksten. Deze teksten bepleiten de terugkeer naar een eenvoudige samenleving, met zo weinig mogelijk regels en zo weinig mogelijk regering. Een heerser met de juiste ethische instelling kan alleen al hierdoor de bevolking van zo’n staat, en dan vooral de elite, tot juist moreel handelen bewegen, waardoor er geen bestuur van bovenaf meer nodig is. Het Boek van de Weg en de Deugd en de Zhuangzi zijn vooral een kritiek op de toenemende complexiteit van de politieke eenheden in de periode der Strijdende Staten.

Het Boek van de Weg en de Deugd wordt toegeschreven aan Laozi, de Oude Meester en fictieve auteur van dit boek. Het boek bevat minstens twee lagen, namelijk een heel oude laag die bestaat uit aforismen in rijmvorm en een latere laag met associatieve commentaren. De figuur van de Oude Meester is ongetwijfeld een verwijzing naar de herkomst van de aforistische laag als een soort collectieve wijsheid van de “ouden”. De tekst wordt vanouds geïnterpreteerd als een geschreven tekst met een auteur en een eigen gezichtspunt, maar is waarschijnlijk over een langere tijd gegroeid. Dankzij diverse grafvondsten zijn wij goed op de hoogte van de ontstaansgeschiedenis van dit boek, dat rond 300 v.Chr. al bestaat als los materiaal, maar waarschijnlijk pas in de late derde eeuw zijn huidige vorm heeft aangenomen. Vanaf de tweede eeuw v.Chr. wordt Laozi in toenemende mate voorzien van een complete biografie en een goddelijke natuur (zie afbeelding 4 voor een fictieve episode uit zijn leven). Aan het boek en zijn fictieve auteur wordt vervolgens binnen sommige religieuze tradities vanaf de late tweede eeuw n.Chr. groot belang toegekend. Zij worden daarom ook wel als “daoïstisch” betiteld door hedendaagse wetenschappers, maar noemen zichzelf Hemelse Meesters en worden door hun tijdgenoten de Weg van de Vijf Schepels Rijst genoemd. Ondanks zijn evidente belang, heeft het Boek van de Weg en de Deugd nooit gefunctioneerd als bron van alle religieuze principes, zoals de Bijbel of de Koran.

50

hemels mandaat

De Zhuangzi van Meester Zhuang bestaat zoals alle vroege filosofische werken ook uit delen die afkomstig zijn van verschillende auteurs en uiteenlopende tijdstippen, al hebben de meeste hoofdstukken gemeen dat hun auteur argwanend staat tegenover alles wat een vastomlijnd doel of duidelijke richting heeft. De moderne versie van dit boek is pas rond 300 n.Chr. samengesteld, waarbij wij wel weten dat zij fundamenteel anders is dan de oudere versies, maar niet precies in welk opzicht. De figuur van Meester Zhuang is tamelijk schimmig, maar hij zou hebben geleefd rond 300 v.Chr. Het boek is beroemd om zijn prachtige parabels en scherpe humor, maar bevat ook argumentatievere passages. De Zhuangzi vindt zijn lezers later vooral onder de classicistische geletterden (ru) uit de maatschappelijke bovenlaag van de eerste eeuwen n.Chr. Het boek heeft in tegenstelling tot Het boek van de Weg en de Deugd nauwelijks een rol gespeeld in religieuze stromingen, al is het wel een bron van informatie over vroege religieuze cultuur. De reden voor de belangstelling van classicistische geleerden voor dit boek is dat het goede argumenten verschaft voor het ideaal van de kluizenaar. Dit is iemand die zich uit politieke overtuiging heeft teruggetrokken uit het bestuur en op zijn landgoed is gaan wonen, maar niet iemand die zich in de natuur ver van de mensen heeft teruggetrokken. Soms is het kluizenaarsideaal zelfs een bewuste poging de eigen morele reinheid te bewijzen, om later juist wél een politieke positie te kunnen verwerven.
Rituele en historische teksten Tot slot van dit overzicht moeten nog twee groepen teksten worden genoemd, namelijk vroege rituele compendia en enkele historisch-juridische teksten. Ritueel is altijd een belangrijk onderdeel van iedere cultuur en China is daarin geen uitzondering. De belangstelling van Confucius voor muziek is hiervan een goed voorbeeld en bij alle vroege filosofen vinden wij wel elementen van hun opvattingen over ritueel. Uit de Han-periode zijn drie rituele compilaties overgeleverd, die samen de “Riten” (li) worden genoemd, namelijk de Zhouli of de Riten van de Zhou, de Yili of de Regels en Riten, en de Liji of de Optekeningen over de Riten. Dankzij grafvondsten van de laatste jaren is nu duidelijk geworden dat in ieder geval een deel van dit materiaal teruggaat tot de late vierde en derde eeuw v.Chr. Het doel van deze compilaties is aan de ene kant om losse teksten een geschikte plaats in een boek te geven, en aan de andere kant een beeld te scheppen van de ideale bureaucratie. In de Chinese geschiedenis zijn filosofie en ritueel nauw met elkaar verbonden, omdat het doel van de meeste filosofen is om voorschriften voor ethisch handelen te vinden, waardoor de relatie tot ritueel en gedrag heel direct is. Moderne onderzoekers weten met deze teksten geen raad, omdat zij niet passen in ons beeld van wat filosofie hoort te doen, waardoor het materiaal tot op heden nauwelijks is onderzocht. Gedurende het hele keizerrijk zullen Chinese filosofen en politici echter keer op keer op deze teksten teruggrijpen voor het ontwikkelen van het juiste ritueel als basis voor de ideale werkelijkheid.

Ook een andere groep teksten spreekt nauwelijks tot de verbeelding van moderne onderzoekers, maar is ooit zeer invloedrijk geweest. Dit zijn de commentaren op de Lente en Herfst Annalen, namelijk De Traditie van Gongyang (gongyang zhuan), De Traditie van Guliang (guHET FEODALE CHINA (circa 1045 ‑ 221 v.Chr.) 51

liang zhuan) en in mindere mate De Traditie van Zuo (zuozhuan). Van deze drie commentaren is De Traditie van Zuo een anekdotische geschiedschrijving van de periode van de Lente en Herfst Annalen en een van onze belangrijkste bronnen voor de geschiedenis van die tijd, veel meer dan de betrekkelijk saaie Lente en Herfst Annalen. De Traditie van Zuo is waarschijnlijk onafhankelijk ontstaan, maar de schriftelijke voorloper is al in de Han omgevormd tot een quasi-commentaar. De andere twee teksten komen voort uit scholen uit de laatste decennia van de Strijdende Staten, die politieke en juridische discussies voeren aan de hand van de toenmalige teksttradities binnen de overlevering van Confucius. Deze scholen baseren zich op de Lente en Herfst Annalen als vermeende schatkamer van verborgen hints (“lof en blaam”) door Confucius over de diepere betekenis van deze gortdroge geschiedenis van het staatje Lu. Zij gebruiken de tekst voor het ontwikkelen van nieuwe ideeën over politiek en recht, wat precies de traditionele functie van het Chinese commentaar is.

3.4.2 Wereldbeelden
Naast de leraren en adviseurs van de adellijke heersers in de periode der Strijdende Staten zien wij ook specialisten in de occulte wetenschappen (zoals het voorspellen van de toekomst en het voorkomen van tegenspoed) en experts in het uitdrijven van demonen, die deels al gebruik gaan maken van geschreven teksten, vooral met het doel kennis vast te leggen. Het gebruik van het schrift als wapen tegen demonen is van latere datum. Het is niet duidelijk of deze specialismen elkaar uitsluiten, maar latere bronnen suggereren van wel. Ook zien wij de opkomst van een geschreven geneeskundige traditie in de late derde eeuw v.Chr. Hun teksten zijn de laatste decennia pas weer in oude graven teruggevonden, nadat zij ruim twee millennia uit het zicht verdwenen zijn geweest, als gevolg van oorlogsgeweld, branden en natuurrampen, maar ook omdat zij door nieuwere kennis en inzichten zijn ingehaald. De auteurs zijn nooit bij naam bekend en de woorden van deze teksten worden meestal in de mond van mythische figuren als de Gele Keizer gelegd. Het gaat om collectieve kennis en niet om persoonlijke inzichten. In de derde en tweede eeuw v.Chr. ontstaan ook cruciale elementen van het Chinese wereldbeeld, die wij hier kort moeten bespreken. Merkwaardig genoeg reageren de meeste filosofen uit de derde eeuw v.Chr. niet op zulke ideeën, alsof zij nog geen onderdeel zijn van het algemene filosofische discours. De combinatie van kosmologische denkbeelden en ethische of politieke filosofie is een ontwikkeling die wij pas zien vanaf de late tweede eeuw v.Chr. Weliswaar maakt Sima Qian in zijn Optekeningen van de Historicus melding van ene Zou Yan uit de derde eeuw v.Chr., die de hieronder te behandelen begrippen Yin en Yang of Vijf Fasen gebruikt voor een politieke analyse. Sima Qian is echter de eerste die deze man ook kwalificeert als een filosoof, waarschijnlijk omdat diens ideeën pas in Sima’s tijd invloedrijk zijn geworden. Wat Zou Yan werkelijk denkt is verder ook niet duidelijk. De begrippen Yin en Yang zijn ieder voor zich heel oud. De term yin betekent niets anders dan de koude schaduwzijde van een heuvel. Later wordt het woord voor schaduw

52

hemels mandaat

iets anders geschreven, om verwarring met het kosmologische begrip Yin te voorkomen.* De term yang heeft een veel eerbiedwaardiger geschiedenis, want het is deel van een semantisch veld dat meestal naar de zonnewarmte of de positieve gevolgen ervan verwijst. Dit gaat ongetwijfeld terug op het belang van de zonneverering in de Shang-dynastie en daarvan afstammende regionale culturen in Noord-China. De term wordt ook al vroeg gebruikt voor de zonnezijde van een heuvel. De twee begrippen zijn los van elkaar ontstaan en worden pas rond 300 v.Chr. als een kosmologisch begrippenpaar met elkaar gecombineerd, zonder dat zij het monopolie worden van één filosofische school. Zij verwijzen naar twee krachten in de natuur, die elkaar aanvullen en in balans moeten blijven. Zulke begrippen kunnen worden gebruikt om de kosmo-politieke situatie te analyseren, omdat in de Chinese voorstelling de wereld van de natuur en die van de heerser en zijn onderdanen vanouds nauw met elkaar zijn verbonden. In de loop van de Han wordt deze politieke visie op natuur en heerser dan ook op het menselijk lichaam toegepast, waarmee zij haar intrede doet in de geneeskundige theorievorming. Deze ontwikkeling begint in de loop van de tweede eeuw v.Chr. De vroegste medische teksten uit de late derde of vroege tweede eeuw v.Chr. maken melding van deze concepten in hun classificaties van de kanalen waardoor bloed en “levensenergie” (qi, in deze tijd meer een soort levensdamp) stromen. De begrippen Yin en Yang worden niet exclusief in die kennisgebieden gebruikt die wij graag als een soort wetenschap zien, zoals de geneeskunde, maar net zo goed in het gecombineerde kennisgebied van astrologie en astronomie, talloze waarzegtechnieken, en de religieuze cultuur. Yin en Yang kunnen abstracte begrippen zijn, maar Yin kan ook verwijzen naar gevaarlijke demonen of de wereld en de tijd van de doden, terwijl Yang kan verwijzen naar de wereld van de levenden. “Yin-getallen” zijn even getallen, terwijl “yang-getallen” oneven getallen zijn. Heel bekend is de visualisering van de met Yin en Yang uitgedrukte noties van afhankelijkheid en balans met het teken ☯, maar dit dateert waarschijnlijk pas uit de elfde eeuw n.Chr. De 64 Hexagrammen zijn ontstaan uit het gebruik van wichelstokjes, die al zijn gedocumenteerd in bronsinscripties uit de vroege Zhou. Zij zijn tot de vijfde eeuw v.Chr. nog verbonden met concrete wicheltradities en worden niet gebruikt als abstracte kosmologische symbolen. Zij worden later geanalyseerd als groepjes van twee van de Acht Trigrammen ☰ ☱ ☲ ☳ ☴ ☵ ☶ ☷ boven elkaar. Alles wijst er echter op dat de hexagrammen ouder zijn dan de trigrammen. Hoe oud zij als groep van 64 zijn is onduidelijk, maar zeker ouder dan de derde eeuw v.Chr., omdat in oudere bronnen expliciet naar enkele van de hexagrammen en hun namen wordt verwezen (zie afbeelding 14). Aanvankelijk blijven de hexagrammen onderdeel van een waarzegtraditie, maar daarna gaan zij ook worden gebruikt om abstracte kosmische processen te kunnen beschrijven en daarna te sturen.

*

De benaming Yin voor de Shang-dynastie staat geheel los van dit kosmologische begrip.

HET FEODALE CHINA (circa 1045 ‑ 221 v.Chr.)

53

afbeelding 14 Enkele bamboelatjes met een vraag uit een wichelsessie, gevonden in een graf uit de late vierde eeuw v.Chr. De tekst bevat linksboven twee hexagrammen die wij kennen uit het Boek der Veranderingen, namelijk nrs. 23 (links) en 18 (rechts). Toch is de tekst als geheel geen voorloper van het Boek der Veranderingen.

54

hemels mandaat

Ten slotte moeten wij hier de Vijf Fasen noemen, de wuxing, die vroeger altijd de Vijf Elementen werden genoemd. Deze fasen verwijzen naar veranderingsprocessen die worden benoemd als hout, vuur, aarde, metaal en water. De cyclus van productie is als volgt: hout => vuur (denk aan het platbranden van bos voor landbouwgrond) => aarde (denk aan de as van een platgebrand bos dat de vruchtbaarheid van de grond vergroot) => metaal (denk aan erts) => water (denk aan het koelen van metaal bij het smeden) => hout (denk aan regen die vruchtbaarheid schenkt). De cyclus van vernietiging is als volgt: hout => aarde => water => vuur => metaal (zoals in een bijl) => hout. Dit systeem wordt uiteindelijk in een veelheid van kosmische processen op diverse niveaus toegepast, dus van het macrokosmische niveau in de astronomie en astrologie, tot en met het microkosmische niveau van het lichaam in de geneeskunde. Waarschijnlijk is de notie van de Vijf Elementen ergens in de derde eeuw v.Chr. ontstaan. Zij zal in de volgende eeuwen een dominante invloed uitoefenen op allerlei classificatieschema’s, waarin steeds opnieuw het getal vijf centraal zal staan. Het sluitstuk van de ontwikkeling van de basiselementen van de traditionele Chinese kosmologie is ongetwijfeld de voltooiing van het Boek der Veranderingen (yijing). Net als bij het Boek der Oden of het Boek der Documenten is hier sprake van een lange orale en tekstuele traditie waarin het materiaal is ontstaan. Het tekstuele materiaal gaat terug op de orakeltradities van de westelijke Zhou-dynastie en de oudste lagen vertonen ook de karakteristieke taal van die tijd. Verschillende lagen dateren uit verschillende periodes, maar waarschijnlijk dateren de meeste lagen en de belangrijke aanhangsels Aangehangen Teksten (xici) al uit de late derde of vroege tweede eeuw v.Chr. De tekst is daarna nog uitgebreid geredigeerd en krijgt pas in de oostelijke Han haar latere vorm. De hoofdtekst bevat de 64 hexagrammen met commentaren, terwijl de Aangehangen Teksten meer een doorlopend filosofisch traktaat vormen. Curieus is dat de begrippen Yin en Yang, Acht Trigrammen of Vijf Fasen in de hoofdtekst niet voorkomen. De Aangehangen Teksten benoemt dezelfde krachten Yin en Yang consequent met de namen voor de corresponderende hexagrammen Qian of dubbel ☰ (hemel, Yang, man) en Kun of dubbel ☷ (aarde, Yin, vrouw). Door commentaren op het Boek der Veranderingen hebben latere Chinese filosofen nieuwe kosmologische ideeën ontwikkeld, waarbij de 64 Hexagrammen in verband worden gebracht met Yin en Yang, de Acht Trigrammen, de Vijf Fasen en andere kosmologische begrippen. Tegelijkertijd is de tekst van het Boek der Veranderingen altijd belangrijk gebleven als exorcistisch wapen, want als in tekst gecondenseerde kosmos kan zij letterlijk (bijvoorbeeld door te gooien) worden gebruikt om demonen te verjagen of te vangen.

HET FEODALE CHINA (circa 1045 ‑ 221 v.Chr.)

55

56

hemels mandaat

hoofds t uk 4

HET V R OE G E K EI Z E R R I J K
( 2 2 1 v. C h r .   ‑   2 2 0 n . C h r . )

Tijdens het vroege keizerrijk is het gebied dat wij nu China noemen voor het eerst onder hetzelfde bestuurlijke systeem verenigd, dus op een veel verdergaande manier dan het veel lossere feodale systeem van de vroege Zhou-dynastie. Er worden centrale belastingen geheven en arbeidsdiensten (corvee) opgelegd, en de staat maakt in toenemende mate aanspraak op het geweldsmonopolie voor de bestraffing van misdaden en de handhaving van de publieke orde. Vooral in de regio’s rondom de hoofdstedelijke gebieden neemt de economische integratie verder toe. In deze zelfde tijd worden aan de andere kant van de wereld grote delen van WestEuropa ingelijfd binnen het Romeinse Rijk (als keizerrijk van 27 v.Chr. – 476 n.Chr., in tweeën gesplitst in 395 n.Chr.), een soort militaire en bestuurlijke eenwording die ook wel wordt vergeleken met het vroege Chinese Keizerrijk. Ook in Perzië bestaat nog steeds een sterk rijk, dat in deze periode onder leiding van een Parthische elite (circa 238 v.Chr. – 228 n.Chr.) staat, als de opvolgers van het Seleucidische Rijk dat was gesticht door een generaal van Alexander de Grote (356 – 323 v.Chr.). Van direct belang voor ons relaas is het Kushanrijk (circa 60 – 225 n.Chr.), dat ongeveer gelijktijdig aan de oostelijke Han regeert over een gebied in het noorden van India en aan het begin van de latere Zijderoute. In dit rijk vinden wij sterke hellenistische en Tochaarse invloeden. Het Tochaars is een uitgestorven IndoEuropese taal, die in deze tijd nog wordt gesproken langs de westgrenzen van het Chinese cultuurgebied. Het Kushan-rijk en de Tocharen worden geregeld in de Chinese bronnen genoemd. Het is juist in deze tijd dat het boeddhisme uit Noord-India voor het eerst zijn weg naar China zal vinden. Al deze rijken zijn net als China multi-etnische politieke systemen, waarbij de elite vaak een gemeenschappelijke spreektaal en/of schrijftaal heeft, maar de lokale bevolking vasthoudt aan haar eigen taalvarianten.

HET VROEGE KEIZERRIJK (221 v.Chr. ‑ 220 n.Chr.)

57

4.1

De Qin-dynastie (221 – 206 v.Chr.)

4.1.1 De voorgeschiedenis van de Qin
De staat Qin ligt gedurende de periode van de Strijdende Staten in het noordwesten, aan de rand van de Chinese beschaving. De heersers van het Qin-rijk, dat in die tijd veel verder naar het westen ligt dan later, onderscheiden zich in de strijd tegen diverse volkeren die buiten het Zhou-territorium leven. In 771 v.Chr. wordt het Zhou-territorium overrompeld door deze zelfde volkeren en vlucht wat over is van de feodale elite naar het oosten. Het westelijk gelegen Qin komt nu aan twee kanten onder druk van deze volkeren te staan en heeft geen andere keuze dan de tegenaanval in te zetten. Waar de Zhou niet is geslaagd, slagen de Qinheersers wel. Zij behouden hun oude gebied en heroveren het verloren gegane kernland van de Zhou. In de vroege zevende eeuw v.Chr. is dit proces voltooid. De bewoners van Qin zien zich daarom als een integraal deel van de toenmalige Chinese cultuur en noemen zich net als de vroegere onderdanen van de Zhou ook “zonen van de Xia”. Tijdens de volgende eeuwen beweren concurrerende staten dat de Qin eigenlijk van barbaarse herkomst is, maar zowel opgravingen als geschreven bronnen maken duidelijk dat de Qin net zoveel deel uitmaakt van “de Staten van het Midden” (zhongguo) als de gebieden meer naar het oosten. In 361 v.Chr. treedt Shang Yang, afkomstig uit een naburige staat, als adviseur in dienst van de hertog van Qin. Hij initieert een aantal hervormingen: het verdelen van een deel van de staat in districten onder magistraten, de vereenvoudiging van de verkoop van landbouwgrond, de gelijke en strikte toepassing van de wet voor iedereen, het schenken van titels voor verdienstelijk gedrag, het standaardiseren van maten en gewichten en tot slot het aanmoedigen van fundamenteel geachte activiteiten als landbouw en oorlogsvoering en het ontmoedigen van secundair geachte activiteiten als de vervaardiging en verspreiding van luxegoederen. Het is waarschijnlijk dat hervormingen die over een langere periode van tijd worden uitgevoerd ten dele pas later aan hem zijn toegeschreven, evenals een corpus van bestuurlijke teksten onder zijn naam. Het beleid van Shang Yang en zijn opvolgers volgt algemene bestuurlijke trends in de meeste grote staten van die tijd, zij het dat de Qin wel het meest radicaal en consequent is geweest. In 350 v.Chr. wordt de hoofdstad verplaatst naar Xianyang, dicht bij het hedendaagse Xi’an, en vlak bij het Zoutmeer, de belangrijkste winplaats van zout in Noord-China en een belangrijke bron van staatsinkomsten. In 338 v.Chr. wordt Shang Yang geëxecuteerd door de opvolger van zijn beschermheer. Het beleid van Shang Yang en zijn opvolgers is gericht op een zo effectief mogelijk bestuur en efficiënte oorlogsvoering. In 325 v.Chr. voelt de toenmalige hertog van Qin zich al sterk genoeg om de titel van koning aan te nemen. De Qin verovert in 256 v.Chr. de laatste resten van de oostelijke Zhou en maakt daarmee een einde aan het oude feodale systeem. In 246 v.Chr. komt een nieuwe koning op de troon en onder zijn bewind wordt de definitieve vereniging van China ingezet. In 247 v.Chr. zijn twee leerlingen van de toen invloedrijke filosoof Meester Xun naar Qin gekomen, namelijk Han Feizi (Meester Han Fei) en Li Si. Han Feizi, die een spraakgebrek heeft, wordt vooral bekend als de auteur van bestuurlijke en filosofische geschriften. Li Si is degene die de tegenwoordig als legalisme
58 hemels mandaat

betitelde bestuurlijke ideeën in de praktijk vormgeeft. Hij wordt de voornaamste adviseur van de koning en tot zijn executie in 208 v.Chr. speelt hij een grote rol in de beleidsvorming van de Qin. In een reeks militaire campagnes van 230 – 221 v.Chr. verovert de Qin definitief alle overige staten. Uit de vondst in 1974 van een complete legerdivisie bij het graf van de Eerste Keizer van de Qin blijkt het belang dat door hem wordt gehecht aan een goede militaire organisatie en bewapening. Toch mogen wij de Qin niet beschouwen als een militaire dictatuur, want de dynastie besteedt evenzeer aandacht aan politieke, economische en filosofisch-religieuze organisatie.

afbeelding 15 In het graf van een Qin-ambtenaar zijn in 1975 bamboelatjes gevonden met onder meer wetten, bestuurlijke regels en jurisprudentie, maar ook een handboek over voorspoedige en onvoorspoedige dagen. Het ontcijferen en begrijpen van deze teksten houdt onderzoekers nog steeds bezig.

HET VROEGE KEIZERRIJK (221 v.Chr. ‑ 220 n.Chr.)

59

Al sinds de vroege Han wordt uitgebreid gediscussieerd over de vraag waarom de Qin zo succesvol is geweest. De volgende punten komen in deze discussies steeds opnieuw terug. (1) De grondige organisatie van het bestuur dankzij de maatregelen van Shang Yang en de latere uitwerking daarvan in gedetailleerde wetten en regels. Uit latere grafvondsten weten wij dat deze wetten en regels daadwerkelijk zijn uitgevoerd (zie afbeelding 15). (2) De militair gunstige perifere ligging van de Qin in het noordwesten, waar het land van nature wordt beschermd door bergen en rivieren. (3) Het stimuleren van de landbouw door gedetailleerde voorschriften, inclusief een uitgebreid programma voor de herverdeling van grond, dat is bevestigd door de analyse van moderne luchtfoto’s. In deze tijd is het heuvelachtige noordwesten nog voldoende vruchtbaar, al is daar tegenwoordig nog maar weinig van over. (4) De uitbreiding van het landbouwareaal dankzij irrigatieprojecten in het noordwesten en in het later veroverde Sichuan. Het project van Dujiangyan in de buurt van Chengdu functioneert tot op de dag van vandaag en heeft ook tijdens de grote aardbeving van 2008 standgehouden.

4.1.2 De prestaties van de Qin
In 221 v.Chr. roept de koning van de Qin zich uit tot de Eerste Keizer van de Qin (qin shi huangdi). De term keizer is de gangbare vertaling voor het Chinese begrip dat “Verheven Soeverein” (huangdi) betekent. De term “Soeverein” (di) dateert al uit de Shang-periode als benaming van de oppergod (shangdi) of als onderdeel van de titels van gestorven koningen. Met de term “Verheven Soeverein” maakt de Eerste Keizer als levende figuur dus nadrukkelijk aanspraak op een goddelijke status. Terwijl de koning uit vroegere tijden slechts een tussenpersoon is tussen de wereld van de mensen en de wereld der goden, demonen en voorouders, behoort de “Verheven Soeverein” tot die hogere en machtigere wereld. Helemaal origineel is de Eerste Keizer niet, want in de loop van de derde eeuw v.Chr. wordt door andere koningen ook al met zulke titels geëxperimenteerd. De titel “Verheven Soeverein” of kortweg keizer wordt de standaardbenaming voor de hoogste menselijke heerser en “Soeverein” wordt de hoogste titel voor een godheid. Tijdens het bewind van de Eerste Keizer wordt een aantal maatregelen genomen ter unificatie van het rijk, die de ontwikkelingen uit de periode van de Strijdende Staten opnieuw een stap verder brengen. De eerste groep maatregelen beoogt de standaardisatie van het bestuur en het recht. Er komt een stelsel van commanderijen (jun) en districten (xian) met centraal benoemde magistraten. Met de voormalige staten wordt afgerekend door hun stadsmuren en andere militaire bouwwerken te vernietigen, hun wapens om te smelten, en de voormalige machthebbers en hun families naar de hoofdstad van de Qin te verhuizen. Aangezien wij, afgezien van de mogelijk fictieve afstammelingen van Confucius, tijdens de Han niet of nauwelijks meer horen over oude families die pretenderen uit de periode van de Strijdende Staten te stammen, moet de sociale transformatie van deze tijd behoorlijk grondig zijn geweest. Er worden verder strenge en strikt toegepaste wetten en administratieve regels doorgevoerd, die gelden voor het hele rijk en alle inwoners ongeacht hun persoonlijke status. Dankzij de vondst van juridische teksten uit het graf van een plaatselijke ambtenaar weten

60

hemels mandaat

wij dat de Qin-regels vergeleken met wetten uit latere periodes minder extreem zijn dan eeuwenlang is beweerd. Een tweede groep maatregelen is gericht op zowel de standaardisatie van middelen van communicatie als het vereenvoudigen van cruciale middelen van economische interactie. Zo wordt er een begin gemaakt met de vereenvoudiging en standaardisering van het schrift, want met het toenemende gebruik van het schrift in de voorafgaande twee eeuwen zijn er uiteenlopende lokale tradities ontstaan. Deze standaardisatie wordt onder de Han voltooid, waarna het dan ontstane schrift tot op de dag van vandaag de standaard is gebleven. Verder worden ook gewichten, maten en munten (zie afbeeldingen 16, 17, en 18), maar ook de omvang van lappen stof gestandaardiseerd, al blijf je daarnaast nog eeuwenlang wel degelijk regionale verschillen houden. De meest opmerkelijke standaardisatie is die van de as van karrenwielen, zodat karren of wagens dezelfde uitgedroogde karrensporen in de Noord-Chinese lössgrond kunnen gebruiken (zie afbeelding 19). Naast de gewone kar (met vier wielen) of de strijdwagen (met twee wielen) is het belangrijkste transportmiddel voor goederen en mensen overigens al vanaf de Han een soort kruiwagen met één wiel, dat veel meer naar het midden van de laadbak is geplaatst dan bij onze kruiwagen. Ten slotte worden grote bouwwerken aangelegd die veel mankracht vergen, zoals verharde wegen door het hele land, uitgebreide verdedigingswerken aan de west- en noordgrens, paleizen en graftombes. Deze projecten kosten volgens de traditie talloze mensenlevens en worden vanouds als een van de oorzaken voor de snelle val van de dynastie gegeven. Toch hebben ook latere dynastieën zulke grootschalige werken laten uitvoeren, zonder dat zij er aan te gronde zijn gegaan. Zulke arbeidsintensieve projecten verschaffen tevens werk aan ex-soldaten en veroordeelden, die zo letterlijk van de straat worden gehouden. Ook in dat opzicht zijn zij niet zo heel anders dan het gevangeniswezen in andere culturen. De verdedigingsprojecten zijn niet één doorlopende muur, maar geïmproviseerde wallen, vuurbakens en fortificaties die niet alleen nomaden buiten moeten houden, maar ook grote stukken grondgebied moeten beschermen die pas net op nomadische volkeren zijn veroverd. Omdat zulke volkeren daarmee grondgebied kwijtraken dat zij nodig hebben voor hun paarden en andere dieren, zijn deze muren niet alleen een defensieve, maar ook een offensieve strategie. Na de militaire unificatie van het rijk in 221 v.Chr. beginnen campagnes met het doel nieuwe gebieden in het noorden en zuiden te veroveren. Veroordeelde misdadigers en andere ballingen worden naar de nieuwe gebieden gestuurd om deze te koloniseren. Succesvol zijn deze expedities op de lange termijn niet en deze gebieden zullen pas eeuwen later werkelijk onderdeel van China als cultureel, sociaal en economisch systeem worden. Vanuit dezelfde territoriale impuls maakt de keizer inspectiereizen door het rijk om het ritueel in bezit te nemen, tot hij op zijn laatste tocht in 210 v.Chr. ziek wordt en sterft. Na zijn dood breekt aan zijn hof een hevige machtsstrijd uit waarvan onder meer de troonopvolger, een van de belangrijkste Qin-generaals en uiteindelijk ook Li Si zelf het slachtoffer worden. In 206 v.Chr. wordt de laatste heerser van de Qin ten val gebracht en gedood. Inmiddels zijn verwoestende opstanden uitgebroken die de Qin snel naar de ondergang zullen brengen.

HET VROEGE KEIZERRIJK (221 v.Chr. ‑ 220 n.Chr.)

61

afbeelding 16 Aardewerken inhoudsmaat met het edict door de Eerste Keizer uit 221 v.Chr. dat de standaardisering van maten en gewichten afkondigt. afbeelding 17 Bronzen gewicht met hetzelfde keizerlijke edict uit 221 v.Chr. en een analoog edict van de Tweede Keizer uit 209 v.Chr..

De gangbare opvatting is dat de Qin-dynastie een breuk met het verleden is. Dit is maar ten dele waar, want ondanks alle bestuurlijke veranderingen probeert de Eerste Keizer in ritueel opzicht juist de oude glorie van de Zhou-koningen te herstellen. De Qin-heerser ziet zich tenslotte als de “zoon van de Xia”, net als de Zhou. Hij stelt zich net als de plaatselijke heersers van de voorafgaande periode op als patroon van de filosofen, de Erudieten (boshi, het moderne woord voor “doctor”), en de kenners van lokale gebruiken en geneesmiddelen, de Meesters van de Regio’s (fangshi). Hij gebruikt voor cruciale rituelen de geheiligde taal van de tradities van de Oden en de Documenten, die uiteindelijk teruggaat op de rituele taal van de westelijke Zhou. Op vijf grote reizen bezoekt hij grote delen van zijn territorium. Daarbij voert hij op belangrijke bergen in het hele land rituelen uit en laat stenen inscripties oprichten op de top van die bergen, zoals op de befaamde berg Tai in de moderne provincie Shandong. Tegelijkertijd zijn de reizen, met al hun pracht en praal, een symbolisch in bezit nemen van zijn rijk. Daarmee bootst de Eerste Keizer de reizen na die worden toegeschreven aan de vroege koningen, zoals koning Yu van de Xia (voor ons mythisch, voor hem buitengewoon historisch) en de heersers van de vroege Shang en Zhou. De meeste latere keizers zullen het tribuut uit de diverse regio’s naar het hof laten brengen en de lokale offers overlaten aan speciale afgezanten of lokale ambtenaren. Zulke reizen zijn ook niet zonder gevaar, want alleen al de vermoeienissen van zo’n maandenlange reis en de kans dat men lokale ziektes tegenkomt waar het lichaam nog niet immuun voor is, vormen een groot risico. De Eerste Keizer zal op zijn laatste reis in 210 v.Chr. dan ook ziek worden en sterven.

62

hemels mandaat

afbeelding 18 Drie zogenaamde halve liang (banliang) munten uit de Qin. Alle munten hebben de volgende tweeduizend jaar dezelfde vorm. Het vierkante gat in het midden dient om munten aan een snoer te kunnen rijgen. afbeelding 19 Ook in de vroege twintigste eeuw is de belangrijkste route van Xi’an naar het westen bij regen nog één grote modderpoel.

Na de dood van de Eerste Keizer komen in 209 v.Chr. in het voormalige gebied van Chu in het zuiden corveearbeiders in opstand en verschijnen over het gehele rijk al snel rivaliserende groepen opstandelingen. Aanvankelijk lijkt het erop dat de oude toestand van onafhankelijke koninkrijken zal terugkeren, met één staat als de primus inter pares. De strijd gaat uiteindelijk tussen Xiang Yu, telg van een generaalsfamilie uit Chu, en Liu Bang, een man van boerenafkomst en een zeer lage ambtenaar onder de Qin. Liu Bang verwerft zich een machtsbasis in het strategische noordwesten, hetzelfde kerngebied als de Zhou en de Qin. In 202 v.Chr. wint hij de beslissende slag en sticht een nieuwe dynastie, de Han. Zijn overwinning wordt door latere Chinese historici als de natuurlijke loop van de geschiedenis gezien. Waarschijnlijker had het ook anders kunnen aflopen en is deze uitkomst een kwestie van toeval. Xiang Yu wordt overigens zeker niet vergeten. Wij vinden hem in latere eeuwen terug als de hoofdfiguur van belangrijke theatertradities samen met zijn tegenstander Liu Bang en als Stadsgod in het beneden-Yangzi-gebied. Over de oorzaken van de val van de Qin worden al sinds de tweede eeuw v.Chr. vele theorieën naar voren gebracht, waarbij het accent ligt op het vermeende immorele karakter van de dynastie. Deze laatste verklaring is echter onjuist, want deze dynastie was zeker niet immoreler dan de meeste andere dynastieën. Wij zullen zien dat de Han voor een groot deel
HET VROEGE KEIZERRIJK (221 v.Chr. ‑ 220 n.Chr.) 63

dezelfde koers volgt, zij het in een rustiger tempo en met aanzienlijke concessies. Mogelijk heeft de Qin te veel ineens willen veranderen, maar het kan net zo goed zijn dat de val van de dynastie het gevolg is van een machtsstrijd aan het hof die uit de hand is gelopen.

4.1.3 Het graf van de Eerste Keizer
In het Westen is de Eerste Keizer van de Qin vooral beroemd om zijn uitgestrekte onderaardse mausoleum. Het graf en het bijbehorende tempelcomplex in de buurt van Xi’an, vlak bij de voormalige hoofdstad van zijn rijk, zijn al in de burgeroorlog na de val van de dynastie geplunderd en grotendeels verbrand. Hoewel de grafheuvel is gebleven, is het onderaardse mausoleum daarna totaal vergeten en pas in 1974 bij toeval herontdekt. Chinese archeologen zijn nog steeds bezig het hele complex in zijn volle omvang in kaart te brengen. Het eigenlijke graf is nog steeds niet opgegraven, maar uit schriftelijke bronnen weten wij dat het een representatie moet zijn geweest van de kosmos. De Eerste Keizer is al tijdens zijn leven steeds bezig met het nastreven van een leven “zo lang als hemel en aarde” – wat wij meestal interpreteren als onsterfelijkheid. Zijn graf is onderdeel van een groot project om dit doel te realiseren, maar ook om hem te vereren als de grootse stichter van de dynastie. Boven de grond zijn tempels gebouwd om de offercultus aan hem in stand te houden. In onderaardse ruimtes zijn over vele honderden meters oppervlakte verspreid grotere of kleinere groepen beelden met hun parafernalia geplaatst. Zo is er zelfs een ondergrondse beek met vogels nagebootst. Naast de bovenaardse gebouwen zijn ook de onderaardse ruimtes tijdens de burgeroorlog in brand gestoken, en alles is ingestort. In drie grote kuilen zijn de onderdelen van een hele legerdivisie teruggevonden in de vorm van beelden uit aardewerk. Alle beelden bestaan uit een aantal standaardonderdelen, gemaakt van klei met behulp van vormen, waarna zij zijn gebakken en in wisselende combinaties in elkaar zijn gezet. Vervolgens zijn zij voorzien van een gekleurde laklaag, die na het opgraven helaas grotendeels vergaat. Verreweg de meeste beelden zijn beschadigd geraakt, maar na het opgraven met veel geduld en vakkennis gerestaureerd. In één put is een groot leger teruggevonden, van naar schatting zesduizend soldaten, een klein aantal strijdwagens, en trommels voor het geven van signalen. De tweede put bevat een leger van strijdwagens met een afdeling boogschutters, waaronder een kleine honderd wagens op halve grootte. De legerafdelingen in deze twee putten staan opgesteld in gevechtsformatie. De derde put bevat beelden die suggereren dat het hier gaat om een hoofdkwartier en/of een ritueel centrum, want er zijn ook sporen van een offerritueel gevonden. Elders op het grafcomplex zijn nog andere kuilen met inhoud gevonden. Hieronder is een tweetal bronzen strijdwagens met paarden, die waarschijnlijk replica’s zijn van de wagen waarmee de keizer op zijn reizen door het rijk of naar het slagveld werd vervoerd en een wagen voor zijn lijfwachten. De technologische complexiteit van de gevonden kruisbogen en andere wapens is indrukwekkend. Het graf in zijn volle omvang is een goede indicatie van de aanzienlijke militaire, technologische én bestuurlijke kracht van deze dynastie. Als project staat dit onderaardse mausoleum in een lange traditie van het meegeven van onderdelen van het leger, maar ditmaal niet meer in levenden lijve, behalve enkele paar64 hemels mandaat

den en de werklieden die zijn gedood om de details van het project geheim te houden. Tijdens de oostelijke Zhou heeft een belangrijke rituele transformatie plaatsgevonden, waarin de wereld der doden niet meer letterlijk dezelfde is als die van de levenden. Om deze reden verandert ook de aard van de grafgiften, die nu niet meer hetzelfde zijn als de voorwerpen van de levenden, maar veranderen in op zich onbruikbare representaties. De grafgiften zijn niet meer letterlijk, maar symbolisch. Daarom zijn de soldaten in het graf van de Eerste Keizer juist meer dan levensgroot, terwijl de strijdwagens maar op de helft van hun ware grootte zijn gemaakt. De keizer leeft onder de aarde voort, maar in een eigen symbolische wereld. Ongetwijfeld is de functie van de legers om de Eerste Keizer ook na de dood te beschermen tegen aanvallen van zijn vijanden, ongeacht of dit zijn voormalige tegenstanders en de barbaren uit het noordwesten zijn of hun dode geesten, want wie in de oorlog sterft wordt een soort demon. Het is niet voor niets dat tijdens de burgeroorlog die de Qin-dynastie ten einde brengt dit gehele complex door de generaal Xiang Yu en zijn leger in brand is gestoken. Ook de keizers van de vroege Han-dynastie worden met zulke uitgebreide legers en een eigen hofhouding begraven, zij het dat de beelden meestal veel kleiner in omvang zijn. Ook deze graven worden gegraven door corveearbeiders en dwangarbeiders, waarbij elke dag mensen doodgaan aan uitputting, ziektes of mishandeling. Het mausoleum van de Eerste Keizer is uniek in zijn omvang, maar niet als religieus of sociaal verschijnsel.

4.1.4 Het historische beeld van de Qin
Het negatieve beeld van de Qin blijkt bij nadere bestudering erg eenzijdig te zijn. Schrijvers uit de Han hebben er alle belang bij de Qin slecht af te schilderen tegenover hun eigen dynastie, omdat dit de legitimiteit van de Han versterkt. Al eerder is opgemerkt dat de wetten niet zo draconisch zijn als eeuwenlang is beweerd en ook andere verhalen over de Qin kloppen vaak niet. Een van die verhalen gaat over de boekenbrand van de Qin. Zo wordt in 213 v.Chr. op aanbeveling van Li Si het particuliere bezit van een beperkt aantal teksten verboden. In de loop van de Han-dynastie wordt dit verbod beschreven als een boekenbrand, maar daarvoor is geen bewijs uit de tijd zelf. Zeker is wel dat er sprake was van een verbod dat vooral gericht is tegen een specifieke vorm van politieke discussie aan het hof. De raadgevers van de keizer, de Erudieten, maken gebruik van de tradities van de Documenten en de Oden, en van historische anekdotes om bepaalde (en Li Si blijkbaar niet welgevallige) argumenten te legitimeren. In het verbod is geen sprake van een speciale filosofische stroming, maar alleen van deze retorische tradities. Het verbod is daarom slechts gericht op het versterken van de centrale controle over het politieke discours en niet op de filosofie in het algemeen. Werken van praktische aard (zoals geneeskunde en bosbouw) worden expliciet van het verbod uitgesloten. In de historische werkelijkheid kan het verbod nooit effectief zijn geweest, gezien het simpele feit dat de gebruikers van de teksten hun materiaal meestal uit het hoofd kenden. De vernietiging van de paleisbibliotheek in 206 v.Chr. zal, evenals latere paleisbranden, veel funester zijn geweest dan bovengenoemd boekenverbod. Ironisch genoeg zijn bovendien juist de verboden teksten wel bewaard gebleven en de niet-verboden teksten verloren gegaan. Het edict wordt pas in 191 v.Chr. herroepen. De boekenbrand zou
HET VROEGE KEIZERRIJK (221 v.Chr. ‑ 220 n.Chr.) 65

zijn gevolgd door de executie van 460 geleerden in 212 v.Chr. Terwijl het idee van een boekenbrand althans gedeeltelijk teruggaat op werkelijke gebeurtenissen, is deze executie fictief. Zij berust op interpolaties in de bronnen en is een goed voorbeeld van latere propaganda. Het staat vast dat Erudieten in dienst van de Eerste Keizer blijven en dat cruciale aspecten van hun latere tradities juist in deze tijd vaste vorm hebben gekregen. De Qin probeert het rijk te besturen op basis van consequent toegepaste, geschreven wetten en regels die zijn geïnspireerd door legalistische of bestuurskundige principes. Dit betekent echter niet dat de andere filosofische tradities geheel zijn verdwenen. Aloude ethische idealen, waaronder dat van de kinderlijke piëteit (xiao) dat in de traditie van Confucius sterk wordt benadrukt, behouden hun invloed. De Eerste Keizer is een fervent aanhanger van onsterfelijkheidsculten en heeft Meesters van de Regio’s, als kenners van recepten voor de onsterfelijkheid, en Erudieten, als kenners van de geschreven canon, in dienst. Veel latere keizers zullen ook belangstelling voor dergelijke stromingen tonen, zodat de Eerste Keizer allerminst een uitzondering is geweest. Dezelfde stromingen zijn een belangrijke inspiratiebron voor het latere daoïsme. Ook het gebruik van de titel Verheven Soeverein (huangdi) is geen radicale breuk, maar de logische climax van veranderende voorstellingen over het absolute heerserschap. In de volgende paragraaf zien wij dat de continuïteit tussen de Qin en de eerste eeuw van de Han zeer groot is, zowel op politiek als op sociaal-economisch en cultureel gebied. De kritiek op de Qin verbergt de mate waarin de Han schatplichtig is aan de Qin en het soms minstens even megalomane karakter van de vroege Han-keizers. Veel van de latere kritiek op de Qin is daarom minstens evenzeer gericht op de politiek van het moment, omdat rechtstreekse kritiek op een levende keizer nu eenmaal veel te gevaarlijk zou zijn en de Eerste Keizer van de Qin veilig ver weg is in tijd. De naam van het Qin-rijk is in het Westen uiteindelijk de algemene term China geworden, maar in het eigen land wordt deze vanouds zelden gebruikt, omdat opeenvolgende dynastieën zich moeilijk kunnen noemen naar een van hun voorgangers. De naam heeft in het Westen algemeen ingang gevonden, bijvoorbeeld in de vorm van het Latijnse “sines” dat wij nog steeds gebruiken in het oude woord voor Chinastudies of sinologie. Ook in Japan wordt de term tot 1945 gebruikt in de uitspraak Shina, naast de namen van de verschillende dynastieën. Na de Tweede Wereldoorlog wordt de term Shina opgegeven, omdat hij wordt geassocieerd met het Japanse imperialisme in China vanaf 1895 tot en met 1945. Japan gebruikt vanaf dat moment de in China veel gebruikelijkere benaming Zhongguo, het Rijk van het Midden.

66

hemels mandaat

kaart 5 De Qin en Han. Deze kaart geeft het territorium weer van de oostelijke Han aan het einde van de eerste eeuw n.Chr. De feitelijke controle door de Qin en Han verder naar het zuiden is meestal tijdelijk en zeer oppervlakkig.

4.2

De Han-dynastie (202 v.Chr – 220 n.Chr.)

De Han bestaat uit twee dynastieën met ieder een heel eigen karakter (zie kaart 5). De vroege of westelijke Han (202 v.Chr. – 9 n.Chr.) heeft haar hoofdstad in het westelijk gelegen Chang’an, dat vlakbij het moderne Xi’an ligt. De late of oostelijke Han (25 n.Chr. – 220 n.Chr.) heeft haar hoofdstad in het meer naar het oosten gelegen Luoyang. Tussen deze twee dynastieën was er de kortstondige Xin-dynastie (9 n.Chr. – 23 n.Chr.). De traditionele historiografie behandelt deze periode van 202 v.Chr. tot 220 n.Chr. meestal alsof er sprake is van één continue eenheidsstaat, maar de macht van het centrum wordt vanaf het begin geregeld bedreigd. In 188 v.Chr. doet de echtgenote van de dynastieke stichter, keizerin-weduwe Lü, een greep naar de macht die korte tijd slaagt, maar wordt onderdrukt. In 154 v.Chr. komt een aantal grote leenvorsten die verwant zijn aan het keizershuis in opstand en hetzelfde gebeurt in 122 v.Chr. bijna nog een keer. In 91 – 90 v.Chr. vechten facties binnen de keizerlijke familie in de hoofdstad om de macht en in 74 v.Chr. levert de opvolging opnieuw grote spanHET VROEGE KEIZERRIJK (221 v.Chr. ‑ 220 n.Chr.) 67

ningen op. Diverse keizerin-weduwes benoemen kind-keizers, zodat zijzelf en prominente leden van hun familie als regent de eigenlijke macht kunnen uitoefenen. Wel is het zo dat het soort intern conflict verandert, want tijdens de tweede eeuw v.Chr. komt de dreiging nog vaak van de kant van de overgebleven leenvorsten, terwijl de dreiging daarna altijd binnen de hoofdstad zelf is in de onmiddellijke omgeving van de keizer.

4.2.1 De westelijke Han (202 v.Chr – 9 n.Chr.)
De loopbaan van Liu Bang als stichter van de Han-dynastie zegt veel over de grote sociale mobiliteit die door de Qin mogelijk is geworden. Behalve de stichter van de latere Mingdynastie (1368 – 1644) is Liu Bang de enige Chinese keizer van boerenafkomst. Het snelle herstel van de macht na een burgeroorlog van enkele jaren zegt iets over het succes van de hervormingen die de Qin heeft doorgevoerd en die ook gewoon door de Han worden voortgezet. De hoofdstad wordt gevestigd in Chang’an, dicht bij de oorspronkelijke uitvalsbasis van Liu Bang. Hij neemt het directe bestuurssysteem met commanderijen en districten over van de Qin, maar beperkt het in eerste instantie tot het westelijke deel van het rijk. In het oostelijke deel krijgen zijn trouwe volgelingen aanvankelijk eigen koninkrijken, maar zij worden later ook geleidelijk vervangen door de directe verwanten van de keizer. Uiteindelijk worden de meeste koninkrijken weer omgezet in commanderijen. De bestuurders van deze lokale territoriale eenheden zijn ambtenaren die worden benoemd op aanbeveling. Het bestuur is niet bovenmatig streng en de staat kan zijn uitgaven zelf financieren. Heel mooi komt de continuïteit tussen de Han en de Qin tot uiting in de graven van diverse vroege Han-keizers die in de late twintigste eeuw zijn opgegraven. Net als de Eerste Keizer van de Qin worden zij begeleid door een uitgebreid leger en een hofhouding, zij het dat de beelden veel kleiner zijn. De economische en menselijke kosten van de keizerlijke graven van de Han zijn nog steeds enorm, want bij de bouw van een graf komen duizenden mensen om het leven. Verder overheerst aan het hof de gedachte van “niet-handelen” (wuwei), een belangrijk principe uit het Boek van de Weg en de Deugd dat in die tijd invloedrijk is. Het principe houdt in dat de heerser zich zo min mogelijk actief bemoeit met het reilen en zeilen van de staat. Dit principe heeft als keerzijde dat de plaatselijke leenvorsten nog aan hun macht kunnen vasthouden. Gedurende de regeringsperiode van keizer Wu, de Martiale Keizer (141 – 87 v.Chr.), wordt een veel expansiever binnen- en buitenlands beleid gevoerd dan de voorafgaande decennia. Dit beleid zal later door sommigen streng worden bekritiseerd, omdat het zoveel geld en mensenlevens heeft gekost. Anderen zien de regering van keizer Wu juist als een van de grote bloeiperiodes in de Chinese geschiedenis. Het bestuur is gericht op het versterken van de staat, zodat het niet verbaast dat de invloed van legalistische of bestuurskundige opvattingen groot is. Er is een groeiende belangstelling voor de canonieke teksten, door geleerden (de ru of classici). De reden dat juist de regeringsperiode van keizer Wu nog steeds centraal staat in onze beeldvorming van de Han is dat latere historici altijd opnieuw een stiekeme bewondering koesteren voor heersers die het grondgebied van een land hebben uitgebreid, ook al is dat maar tijdelijk en tegen hoge kosten.
68 hemels mandaat

Het gebied onder direct centraal bestuur is in deze periode op zijn grootst, wat overigens niet betekent dat de staat nu op alle aspecten van het plaatselijke leven invloed kan (of wil) uitoefenen. Het betekent wel dat die een substantieel deel van de plaatselijke productie en arbeidskrachten opeist in de vorm van belasting in natura of in toenemende mate in geld en in de vorm van arbeidsdienst of corvee. De staat probeert de economie actief te beïnvloeden, onder meer door het invoeren van een nieuwe munt van brons en door staatsmonopolies voor zout en ijzer. De bronzen munt is voor het eerst ingevoerd tijdens de Qin, maar krijgt nu zijn definitieve vorm. De munt wordt gemaakt van een legering die in de literatuur enigszins verwarrend naar het hoofdbestanddeel koper wordt genoemd. Muntgeld wordt in China altijd gegoten, en niet zoals in de meeste culturen geslagen. Voor grotere transacties worden ook zijde of andere kostbare artikelen gebruikt. Het beleid van actieve militaire expansie drukt zwaar op de bevolking, omdat het wordt gefinancierd uit extra belastingen. De historicus Sima Qian is kritisch ten aanzien van zijn keizer. Een van de redenen voor het negatieve beeld van de Eerste Keizer van de Qin als megalomane heerser in Sima’s Optekeningen van de Historicus is waarschijnlijk dat hij zo indirect zijn eigen heerser, keizer Wu, heeft proberen te bekritiseren. Het expansieve beleid van keizer Wu wordt niet voortgezet vanwege de enorme economische en sociale kosten die ermee verbonden zijn. Tijdens de eerste eeuw v.Chr. groeit de invloed van de classici (ru), wat betekent dat men via de studie van oude teksten verder gaat terugkijken in het verleden, met name de geïdealiseerde versie van de geschiedenis van de vroege Zhou die in de traditie van Confucius gemeengoed is. Dit betekent een sterkere nadruk op ethische normen als de basis voor het bestuur en een afnemend gebruik van legalistische of bestuurskundige opvattingen en praktijken. Dit maakt het mogelijk voor de gevestigde elites als de hoeders bij uitstek van de gangbare normen en waarden om hun positie te versterken. Er wordt gekozen voor een vermindering van overheidsingrijpen, belastingen en corveeverplichtingen. In de eerste tijd van de Han zijn net als onder de Qin de regionale elites overgeplaatst naar de buurt van Chang’an om in de nabijheid van keizerlijke graven te wonen. Hiermee is de macht van deze elites systematisch verminderd, maar aan deze politiek komt nu een einde. Voorlopig wordt de route die door de Qin is ingezet naar een toenemende bureaucratisering en versterking van het centrum verlaten, en wordt een route ingeslagen waarbij de keizer het symbolische en soms ook feitelijke machtscentrum is, maar die macht deelt met lokale elites. Dit is deels een ideologische keuze, maar ook het gevolg van de beperkte economische middelen die ter beschikking staan om een sterke staat in stand te houden. In de plaats van militaire expansie komt de langzame kolonisatie van de grensgebieden door gewone boeren. Binnen de grenzen worden vooral in de gebieden ten zuiden van de Yangzi steeds meer gebieden binnen het culturele en economische systeem van de Han gebracht, waardoor zij ook belasting gaan betalen. Deels worden ook nieuwe gebieden ontgonnen, bijvoorbeeld in de buurt van rivieren, meren en moerassen, door het bouwen van afwateringssystemen, polders en dijken. Dit wordt vaak geïnterpreteerd als de zuidwaartse migratie van Chinezen uit het noorden, maar dat is waarschijnlijk een vergissing.

HET VROEGE KEIZERRIJK (221 v.Chr. ‑ 220 n.Chr.)

69

4.2.2 De Xin-dynastie (9 – 23 n.Chr.)
De aangetrouwde families van de keizer hebben vanaf het begin van de Han grote politieke invloed. Vooraanstaande generaals en staatslieden komen vaak uit deze families en kunnen slechts met moeite weer worden afgezet. Een van deze families aan het einde van de westelijke Han is die van Wang Mang. Hij wordt als regent van een kind-keizer de machtigste man aan het hof en sticht in 9 n.Chr. een eigen dynastie, de Xin. De naam van de dynastie, die “Vernieuwing” betekent, geeft het sterk programmatische karakter van Wang Mangs onderneming aan. Het oordeel van historici over Wang Mang als usurpator is overwegend negatief. Hij wordt afgebeeld als een onpraktische hervormer en voorstander van een radicale breuk met het verleden. Toch bouwt zijn beleid voort op dat van de laatste decennia van de westelijke Han. Hij staat voor een moeilijke keuze, namelijk de hernieuwde versterking van de centrale staat of het toelaten van de groeiende macht van lokale grootgrondbezitters. Hij kondigt maatregelen af om de prijzen te stabiliseren en probeert de staatsinkomsten te vergroten door monopolies op zout en ijzer, het verlagen van het gewicht van munten, en het heffen van belastingen voor kooplui en handwerkslui. Hij begint een hervorming van de bureaucratie en van het plaatselijke bestuur, ook om de macht van lokale elites te verminderen. Zonder precedent is zijn verbod op het houden van slaven, maar slaven vormen slechts een klein deel van het arbeidsarsenaal. Zijn poging de landbouwgrond te verdelen als reactie op het nijpende probleem van het groeiende grootgrondbezit is een klassieke oplossing voor een fundamenteel probleem van iedere Chinese staat. Grootgrondbezitters hebben meestal politieke connecties, waardoor zij minder belasting hoeven te betalen. Het vergroten van het aantal kleine grondbezitters door grondverdeling is daarom een geijkte methode het aantal belastingbetalers te vergroten. Wang Mang voert wel een actieve buitenlandse politiek met gebruikmaking van diplomatie, grensverdediging en militair machtsvertoon, maar zonder agressieve en dus kostbare campagnes. Kenmerkend voor Wang Mang is zijn persoonlijke deelname aan de vorming van het regeringsbeleid. Hij weet enkele vooraanstaande geleerden uit de kringen der classici aan zijn kant te krijgen, zoals de paleisbibliothecaris Liu Xin (? – 23 n.Chr.). Deze stamt uit een zijtak van de keizerlijke familie van de Han, maar dat is geen beletsel voor hem om Wang Mang te steunen. Hij zal later wel samen met hem ten onder gaan. Liu Xin is een vooraanstaande kenner van het intellectuele en culturele erfgoed. Classici zoals hij proberen de tekstoverlevering van de voorafgaande eeuwen te ordenen en standaardiseren, in de illusie dat deze teksten het gehele corpus aan oude kennis omvatten. Dat deze teksten ooit in een orale context functioneerden, waarbij de precieze interpretaties mondeling werden overgeleverd, kunnen zij zich al niet meer voorstellen. Voor de classici zijn de oude teksten “canonieke” boeken (jing) en dient alle verandering in termen van deze teksten te worden uitgevoerd. Omdat de classici een grote rol toeschrijven aan Confucius in de overlevering en vastlegging van deze canonieke boeken, noemen westerse historici hen vaak confucianisten. Wij zullen hier toch vasthouden aan de term classici, omdat deze denkers zich nadrukkelijk

70

hemels mandaat

baseren op de canonieke boeken met een veel breder scala aan materiaal voor de ontwikkeling van nieuwe ideeën dan de Gesprekken die aan Confucius worden toegeschreven. De toepassing door Wang Mang van ideeën uit de canonieke boeken in de politiek is een radicale vernieuwing, omdat deze boeken naar hedendaagse inzichten eigenlijk pas recent in hun definitieve vorm zijn vastgelegd. De sleuteltekst van zijn hervormingen is de Riten van de Zhou, dat onder meer de intellectuele basis voor zijn landhervormingsproject verschaft. Wang Mang maakt ook gebruik van voortekenen en aan Confucius toegeschreven voorspellingen om zijn beleid te rechtvaardigen. Wat hij ziet als een terugkeer naar de ideale tijd van de vroege Zhou-dynastie is echter een intellectuele revolutie van de eerste orde. Tijdens de machtsstrijd die volgt op de val van de Xin blijven zulke voortekenen en voorspellingen een essentieel onderdeel van de politieke propaganda. Ook in dit opzicht is Wang Mangs tijd er een van intellectuele vernieuwing en allerminst van verval. Vele latere hervormers zullen dezelfde hermeneutische strategie volgen om hun ideeën te onderbouwen, al zijn zij er zich zelden van bewust dat zij daarmee erfgenamen zijn van Wang Mang. De Xin is vrijwel vanaf het begin tot de ondergang gedoemd, omdat geen enkel regime in die tijd zou hebben opgekund tegen de chaos die wordt veroorzaakt door de reusachtige overstromingen van de Gele Rivier, die tussen 4 en 11 n.Chr. haar beddingen geheel heeft verlegd. Deze overstromingen zijn niet noodzakelijkerwijs het resultaat van slecht bestuur, maar van de ophoging van de beddingen van deze rivier door erosie. Het is vrijwel onmogelijk met traditionele technologie voldoende hoge en sterke dijken te bouwen die de steeds hoger stromende rivier kunnen tegenhouden. Het baggeren van zo’n grote rivier is met premoderne technologie nog niet mogelijk. Rondtrekkende legers van hongerende boeren stichten grote verwarring. De opstandelingen worden de “Rode Wenkbrauwen” genoemd, omdat zij hun gezicht rood schilderen. Rood is de kleur van bloed en verschaft levenskracht. In 23 n.Chr. doden zij Wang Mang en diens volgelingen in de hoofdstad Chang’an. In 27 n.Chr. wordt hun opstand definitief onderdrukt, maar inmiddels zijn ook de grootgrondbezitters in opstand gekomen. Uit deze chaos komen leden van een plaatselijke en onbelangrijke tak van de keizerlijke Liu-familie (afstammelingen van de derde Han-keizer) uit Nanyang als winnaars naar voren. In 25 n.Chr. sticht Liu Xiu de oostelijke Han.

4.2.3 De oostelijke Han (25 – 220 n.Chr.)
Liu Xiu vestigt zijn hoofdstad in Luoyang, in navolging van de oostelijke Zhou en de tijd van Confucius, maar ook vanwege de gunstige ligging. Luoyang ligt dichter bij het economische kerngebied van de Noord-Chinese laagvlakte en bij de plaats van herkomst van de nieuwe keizerlijke familie en haar achterban van grootgrondbezitters in de moderne provincie He’nan. De oostelijke Han betekent de restauratie van de Han als politiek ideaal, maar de nieuwe dynastie ontleent haar macht aan een klein aantal families van grootgrondbezitters uit haar gebied van oorsprong. Deze families zullen de rest van de dynastie het politieke beleid bepalen en de keizerin stamt steeds uit zo’n familie. Dankzij hun relatie met het keizerlijke huis kunnen deze families afwisselend de macht in het centrum verwerven. Hun
HET VROEGE KEIZERRIJK (221 v.Chr. ‑ 220 n.Chr.) 71

politieke invloed wordt nog groter wanneer vanaf 89 n.Chr. regelmatig kind-keizers op de troon komen, onder toezicht van de weduwe van de vorige keizer en haar familie. Zulke keizers worden zelden veel ouder dan dertig jaar. Of dergelijk bestuur door de keizerin en haar familie altijd slecht is, is een heel andere kwestie. De door mannen gedomineerde geschiedschrijving vindt van wel en het betekent hoe dan ook een verzwakking van de centrale staat. Hoofdstedelijke conflicten tussen de diverse machtsgroeperingen zijn aan de orde van de dag. Vanaf 92 n.Chr. gaat de keizer steeds meer steunen op zijn eunuchen (gecastreerde haremdienaren, zie afbeelding 20), om zo de invloed van bepaalde families te breken, waardoor de invloed van de eunuchen gestaag groeit. Dit is een tot dan toe onbekend fenomeen. De eunuchen hebben overal toegang tot de keizer en beheersen het contact tussen ambtenaren en keizer. Als incomplete mannen worden zij door diezelfde ambtenaren veracht, waardoor de afstand tussen hen en de eunuchen zowel politiek als emotioneel groot is. De polarisatie van de verhoudingen mondt onder meer uit in de eerste gedocumenteerde protesten door studenten van de hoofdstedelijke academie (of universiteit) in 166 n.Chr., gericht tegen het machtsmisbruik door de eunuchen. De keizer laat de studenten daarop allemaal arresteren, hoewel die er uiteindelijk met alleen een degradatie vanaf komen. Dit geldt als het eerste studentenprotest in de Chinese geschiedenis, waarbij het echter niet gaat om jongeren, maar om volwassen leden van de culturele elite. In 168 n.Chr. probeert een regent van de keizer de eunuchen te laten vermoorden om zijn invloed veilig te stellen. Zijn plan mislukt en de eunuchen maken vervolgens korte metten met hem en zijn familie. De rol van de families van keizerlijke consorten is hierna min of meer uitgespeeld en eunuchen maken tot 189 n.Chr. op bloedige wijze de dienst uit. Zij verdelen de functies in de bureaucratie, die hierdoor steeds meer aan bestuurlijke kracht verliest. Vanaf circa 170 n.Chr. breken opstanden uit met leiders die zich presenteren als alternatief voor de Han-keizers als dragers van het Hemels Mandaat. Dat het centraal gezag in verval is blijkt ook duidelijk uit het instorten van de kwaliteitscontrole over de productie van de handwerksindustrie, waar sprake is van toenemende corruptie. De economie gaat weer in toenemende mate over op ruilhandel in plaats van geldtransacties. In Noord-China is een religieuze groep actief waarvan de leden geloven dat ziektes een gevolg zijn van zondig gedrag en genezen kunnen worden door het biechten van zonden. Zij noemen zich de Weg van de Grote Vrede (taipingdao) en zijn hecht georganiseerd. In 184 n.Chr. komen zij onder leiding van Zhang Jue in opstand. Men noemt hen de “Gele Tulbanden”, naar de kleur van de repen stof die zij om hun voorhoofd en haar hebben gebonden. Zij geloven dat de nieuwe tijd van de Grote Vrede is aangebroken in het teken van de kleur geel en dat er een wisseling moet komen van het Hemels Mandaat. In 185 n.Chr. worden zij verslagen, maar ondertussen komen ook weer andere groepen in opstand. De centrale regering is niet bij machte om de opstanden te onderdrukken en benoemt daartoe regionale commandanten. In 189 n.Chr. breekt tussen deze commandanten, de eunuchen, de families van de keizerlijke consorten en de bureaucraten een strijd uit om de macht, die wordt beslecht door de commandanten. Het rijk raakt nu verdeeld onder plaatselijke generaals. De toch al beperkte macht van de Han is nu definitief gebroken, al blijft de
72 hemels mandaat

dynastie als symbolische fictie nog een tijdje bestaan. Het belang van deze fictie blijkt ook wel uit het feit dat een van de belangrijkste krijgsheren in deze tijd beweert verwant te zijn aan de Liu-familie van de Han, wat hij waarschijnlijk niet is.

afbeelding 20 Foto uit de late negentiende eeuw van een jonge eunuch.

Eén gebied in het huidige Sichuan en Hubei staat onder leiding van een religieuze leider, Zhang Lu. Hij is in 184 n.Chr. in opstand gekomen en kan zich dankzij de gunstige ligging van zijn gebied goed handhaven. Zijn rijk is gestructureerd volgens de principes van de lokale gemeenschappen in de late Han. In navolging van de plicht van burenhulp onder een goed functionerende keizer in het bezit van het Hemels Mandaat, maakt deze beweging wederzijdse bijstand tot een centraal geloofspunt. Zij noemt zichzelf de Weg van de
HET VROEGE KEIZERRIJK (221 v.Chr. ‑ 220 n.Chr.) 73

Hemelse Meesters (tianshidao). Zij wordt door niet-volgelingen de Vijf Schepels Rijst-beweging genoemd, omdat de volgelingen vijf schepels rijst afdragen waaruit de leiding wordt betaald en wederzijdse steun kan worden verleend. Zhang Lu geeft zich in 215 n.Chr. met zijn volgelingen over aan de noordelijke krijgsheer Cao Cao (155 – 220). De beweging kan zich vervolgens ongestoord uitbreiden over geheel Noord-China, ook onder de toenmalige elitefamilies. Pas in de vroege vierde eeuw zal deze beweging zich ook over zuidelijk China uitbreiden. In de vroege derde eeuw zijn er uiteindelijk drie plaatselijke commandanten over. Dit zijn Cao Cao in de latere staat Wei, Liu Bei in de latere staat Shu in Sichuan, en Sun Quan in de latere staat Wu in het stroomgebied van de benedenloop van de Yangzi. Cao Cao is een duidelijk product van zijn tijd, want hij is de aangenomen zoon van een machtige eunuch. Liu Bei daarentegen claimt af te stammen van het keizerlijke huis van de Han. In 220 n.Chr. dwingt Cao Pi (187 – 226), de zoon en opvolger van Cao Cao, de laatste keizer van de Han om zijn titel “vrijwillig” aan hem af te staan. Hoewel de historische Han-dynastie hiermee ten einde komt, gaat het ideaal allerminst verloren. Eeuwenlang zullen troonpretendenten en religieuze redders (of messiassen) beweren van dit keizershuis af te stammen. Onder de Han raakt het ideaal van een eenheidsstaat onder keizerlijk bestuur verankerd in de Chinese elitecultuur. De Chinezen noemen zichzelf tegenwoordig nog “mensen van Han” en hun taal “de taal van de Han”.

4.3

China en zijn omgeving

Vanuit ons moderne perspectief is het heel gebruikelijk om te spreken van China en zijn omgeving, maar voor de Chinezen van toen zou dit onbegrijpelijk zijn geweest. Voor hen bestaat alleen verschil tussen mensen die hun cultuur bezitten en mensen met een andere cultuur, waarbij de eigen cultuur altijd door die anderen kan en mag (en moet!) worden overgenomen. De cultuur van de ander is altijd minderwaardig aan de eigen cultuur en mensen die nog verder weg wonen zijn eerder demonen dan echte mensen. Politieke systemen zijn opgebouwd rond leiders, niet rond abstracte instellingen. Door de grenzen die ontstaan met de vestiging van steeds sterkere staten, ontstaat een sterker bewustzijn van wij en zij onder de elites, maar de mensen die dicht bij die grenzen wonen delen dat bewustzijn vaak helemaal niet. De Han zal haar grondgebied uitbreiden naar de moderne provincie Gansu en dat is tot op de dag van vandaag de westgrens van het eigenlijke China in etnisch en cultureel opzicht (zie kaart 5). De zuidelijke grenzen zullen de komende eeuwen nog sterk in beweging blijven.

74

hemels mandaat

4.3.1 De Xiongnu aan de noordgrens
De belangrijkste militaire dreiging voor de Han gaat uit van de Xiongnu langs de hele noordgrens van het Han-rijk.* Hun precieze verhouding tot latere etnische groepen is onduidelijk, niet in het minst omdat deze groepen in de volgende eeuwen ook nog aanzienlijke ontwikkelingen doormaken. In 209 v.Chr. vormen de Xiongnu een stammenfederatie onder één leider. Hun dreiging is een direct gevolg van het opdringen van het Qin-rijk naar het noorden. Zij zijn daardoor belangrijke weidegronden kwijtgeraakt en in een acute bestaanscrisis beland. De noodzaak de crisis het hoofd te bieden leidt tot een versterking van de militairpolitieke organisatie, die echter kostbaarder is dan hun eigen economie kan dragen. Dit leidt tot een vicieuze cirkel van roofovervallen en veroveringen, waarbij de verliezende partij tribuut moet betalen. De Han erkent met tegenzin de khan van de Xiongnu als gelijke door diplomatieke huwelijken, begeleid door tribuutgaven, en het toestaan van grenshandel. Soms zijn de vrouwen echt afkomstig uit de keizerlijke familie, maar het gebeurt ook dat andere vrouwen als zodanig worden uitgehuwelijkt. De hoop is dat de vrouwen en hun zonen een positieve invloed uit zullen oefenen op de Xiongnu-leiders. Desondanks blijven Xiongnu geregeld de grensgebieden binnenvallen, omdat de centrale leider alleen maar een primus inter pares is en hij zijn wil niet onbeperkt aan de Xiongnu-stamleiders kan opleggen. Het beroemdste voorbeeld van een Chinese vrouw die wordt uitgehuwelijkt aan de khan is Wang Zhaojun. Zij is afkomstig uit de harem van de Han-keizer en wordt met andere vrouwen in 33 v.Chr. uitgehuwelijkt aan de toenmalige leider van de Xiongnu. Het klassieke verhaal is dat zij wonderschoon is, maar dat de toenmalige keizer haar echte portret niet heeft gezien, voordat zij zou zijn aangewezen als partner voor de Xiongnu-leider. Zij zal de Chinese overlevering ingaan als onderwerp voor gedichten, verhalen en zelfs schilderijen. Zij is het voorbeeld van de tragische heldin, van wie het persoonlijke geluk ondergeschikt wordt gemaakt aan het staatsraison. Daarnaast geldt zij als een van de archetypische schoonheden van de Chinese cultuur. In 134 v.Chr. breekt de Han onder de al genoemde keizer Wu met de Xiongnu. Er volgen succesvolle militaire campagnes, maar logistieke problemen en slecht weer bemoeilijken de oorlogsvoering. Deze veldtochten, evenals de reizen van ontdekkingsreiziger en diplomaat Zhang Qian, vergroten de Chinese kennis van dit gebied. Zhang Qian maakt zijn eerste reis van 138 tot 126 v.Chr., deels als gevangene van de Xiongnu, en opnieuw in circa 115 v.Chr., maar dan als afgezant van de keizer op zoek naar bondgenoten tegen de Xiongnu. Militaire bondgenoten vindt Zhang Qian niet, maar hij brengt wel een aantal paarden mee van een beter ras dan in China tot dan toe voorhanden is. Na lange strijd verslaat de

*

De benaming Xiongnu is waarschijnlijk verwant aan de benaming Hunnen die wij gebruiken voor de binnenvallende volkeren van de late Romeinse keizertijd. Toch is dat geen bewijs voor een onderlinge verwantschap, want de benaming is dan al eeuwen in zwang over het hele Euraziatische continent als een etiket voor allerlei barbaarse volkeren.

HET VROEGE KEIZERRIJK (221 v.Chr. ‑ 220 n.Chr.)

75

Han uiteindelijk de Xiongnu en verwerft rond 60 v.Chr. het oppergezag over de Westelijke Gebieden, met als doel het verwerven van geschikte paarden voor haar cavalerie in de strijd tegen de dreiging van de Xiongnu. De Han vestigt daar nu militaire garnizoenen en sticht landbouwkolonies. De federatie van de Xiongnu valt uit elkaar en vanaf 53 v.Chr. erkennen zij de Han als de heersers over de bekende wereld (het Al-onder-de-Hemel). Onder de oostelijke Han zijn de Xiongnu verdeeld in de zuidelijke en noordelijke Xiongnu. De zuidelijke Xiongnu vestigen zich binnen de Chinese grenzen, raken economisch afhankelijk van de Han en nemen Chinese cultuurelementen over. Het gezag over de Westelijke Gebieden gaat onder de oostelijke Han verloren, ook al worden in campagnes van 73 – 91 n.Chr. de noordelijke Xiongnu uit die gebieden opnieuw verslagen door Chinese generaals. In 97 n.Chr. jaagt de generaal Ban Chao (32 – 102) met een leger de Xiongnu achterna tot in Parthië, in de buurt van het huidige Bagdad. De noordelijke Xiongnu gaan nu op in andere volkeren aan de noordgrens en deze zullen opnieuw grote druk op de grens uitoefenen.

4.3.2 De opkomst van de Zijderoute in het westen
Om hun macht en inkomsten te vergroten proberen de Xiongnu in de tweede eeuw v.Chr. de oasestaatjes in het verre westen onder hun gezag te brengen en tribuut te laten betalen. De verovering van de Westelijke Gebieden door de Han is in belangrijke mate ingegeven door de noodzaak om deze bron van inkomen voor de Xiongnu af te kappen. Mede dankzij de Chinese landbouwtechnologie en de opkomende handel wordt de economische structuur van dit gebied sterker, zodat frequenter verkeer mogelijk wordt met het belangrijke Perzische Rijk. Langs deze route zullen boeddhistische leraren naar China trekken en een enkele keer ook Chinese monniken in de andere richting op weg naar inspiratie. Zodoende is de westelijke expansie van de Han indirect een belangrijke factor in de komst van het boeddhisme naar China. Omdat zijde tot de westerse verbeelding spreekt als symbool voor de bijzondere producten die sinds eeuwen uit China afkomstig zijn, noemen wij deze landroute sinds de late negentiende eeuw de Zijderoute. Deze benaming is pas geïntroduceerd in 1877 door de Duitse geograaf en reiziger Ferdinand von Richthofen, een term dus met westerse associaties. Het is geen verbinding tussen China en het nog onderontwikkelde westen, maar tussen China en de uitgestrekte Perzische wereld. De belangrijkste handelaren zijn niet de Chinezen, maar de andere volkeren die aan deze route wonen en vaak een Perzische of Tochaarse achtergrond hebben. Van direct contact tussen de Griekse en Romeinse wereld in het westen en de Chinese wereld in het oosten is in deze tijd nog geen sprake. Wel vindt indirecte cultuuruitwisseling plaats met de diverse beschavingsgebieden van de Klassieke Oudheid. Zo belandt Chinese zijde uiteindelijk door Parthische handelaren in Rome, waar het wordt genoemd in de Historia Naturalis van Plinius de Oudere (23 – 79 n.Chr.). De Parthen heersen op dat moment over Perzië. Aan hun kant van de Zijderoute liggen ook hellenistische rijkjes die zijn gesticht na de veroveringen van Alexander de Grote (356 – 323 v.Chr.). Deze Griekstaligen mogen
76 hemels mandaat

wij niet gelijkstellen aan de klassieke Grieken, omdat zij deelhebben aan diverse culturen van dat gebied, waarvan de Griekse er slechts één is. Zij noemen de zijde ser en het volk waarvan deze stof afkomstig is de Seres. Het zou kunnen dat dit woord is afgeleid van het Chinese woord voor zijde (si), waarmee hun naam voor de Chinezen “Zijdevolk” zou betekenen. Hoewel dit een mooie etymologie is, heeft het woord voor zijde in de uitspraak van de Han geen eind-r. Wíj weten dat zij hiermee de Chinezen bedoelen, maar de Grieken – laat staan de Romeinen – weten dat natuurlijk niet. Voor hen is dat gebied van de Seres vooral een ver en geheimzinnig land.

4.3.3 Andere grensvolkeren
Bij hun militaire campagnes in het westen komen de Chinese legers ook een ander volk tegen dat voor de Chinese legers vlucht in de richting van het gebied dat wij nu kennen als Tibet. Zij worden ook wel Fa Qiang genoemd. In de Han moet Fa ongeveer zijn uitgesproken als Puat. De beroemde hellenistische geograaf Ptolemaeus (circa 83 – 168 n.Chr.) noemt een volk in hetzelfde gebied de “Baitai” of “Bautai”. Dit zijn de eerste meldingen van het Tibetaanse autoniem (de benaming van een groep mensen voor zichzelf), dat in de zevende eeuw wordt uitgesproken als Bod. Het is de directe voorloper van de moderne benaming Tibet. Ook de relaties met andere grensvolkeren dan de Xiongnu variëren van grenshandel en verdragen tot inkapseling binnen de grenzen en culturele assimilatie. De Han doet pogingen om delen van het Koreaanse schiereiland te veroveren, die resulteren in de stichting van nieuwe commanderijen in het noordoosten. Dit alles staat aan het begin van een lang proces van culturele beïnvloeding van Korea en daarna Japan. De directere, maar ook gevaarlijkere zeeweg tussen China en Japan komt pas veel later in zwang. Van geheel andere aard is de kolonisatie van het toenmalige zuiden. Dit terrein met zijn bergachtige gebieden, rivieren, meren, en moerassen is moeilijk toegankelijk. Verder wordt de ontginning verzwaard door het subtropische klimaat en talloze ziektes, waaronder de door een parasiet veroorzaakte en via muggen overgedragen malaria, de wormziekte schistosomiasis of bilharzia, en beriberi dat wordt veroorzaakt door een tekort aan vitamine B. Deze ziektes tasten op de kortere termijn het arbeidsvermogen aan en zijn op de langere termijn vaak dodelijk. Wanneer iemand uit het noorden verbannen wordt naar het zuiden staat dat gelijk aan een doodvonnis op de middellange termijn, afhankelijk van de snelheid waarmee hij door deze ziektes wordt getroffen. Militaire expedities naar Fujian en naar het zuidwesten en zelfs het noorden van Vietnam, dat in die tijd Jiaozhou wordt genoemd en is gelegen rond de belangrijke havenplaats Jiaozhi, zijn tijdelijk succesvol, maar hebben geen langdurige kolonisatie tot gevolg. Ook de moderne provincie Guangdong blijft, afgezien van de havenstad Guangzhou, grotendeels buiten de controle van de Han. In deze tijd ligt Guangzhou nog aan open zee, iets wat men zich tegenwoordig nauwelijks nog kan voorstellen. De zuidelijke culturen zullen nog lang weerstand blijven bieden tegen de Chinese expansie uit het noorden of van andere plaatselijke culturen. Van een militaire bedreiging uit het zuiden, zoals door de Xiongnu en hun opvolgers in het verre noorden en noordwesten, zal echter nooit sprake zijn.
HET VROEGE KEIZERRIJK (221 v.Chr. ‑ 220 n.Chr.) 77

4.4

Sociaal-economische ontwikkelingen

4.4.1 De landbouweconomie
Volgens een census van het jaar 2 n.Chr. wonen aan het einde van de westelijke Han in China minstens 59 miljoen mensen. Deze census geldt als betrouwbaar, maar een bevolkingscensus in een traditionele politieke context is altijd een onderrepresentatie van het werkelijke totaal. Wij kunnen er daarom van uitgaan dat binnen het grondgebied van de Han in dat jaar al vele miljoenen meer mensen wonen dan door deze census zijn vastgelegd. De bevolkingsgegevens suggereren dat rond dat jaar de meeste mensen in Noord-China wonen, dat wil zeggen boven de Huai Rivier, geconcentreerd in de Noord-Chinese Laagvlakte en in de vallei van de Wei in het noordwesten. Wanneer wij dit met het moderne China vergelijken, valt de centrale positie van de Wei-vallei op. Dit is tegenwoordig een marginaal gebied, maar is in die tijd een van de economische en demografische kerngebieden van China. Volgens de gangbare opvatting neemt de bevolking van Zuid-China daarna sterk toe in het gebied aan de Yangzi Rivier vanaf Sichuan stroomafwaarts. In 140 n.Chr. lijkt zelfs bijna de helft van de totale geregistreerde bevolking in het zuiden te wonen. Toch kunnen wij bij deze opvatting de nodige vraagtekens zetten. Deze zuidwaartse migratie zou het gevolg zijn van de toenemende druk van de diverse grensvolkeren in het noordwesten en een grote overstroming van de Gele Rivier. Tot 4 n.Chr. loopt de Gele Rivier nog via verscheidene beddingen over de Chinese laagvlakte om in zee uit te monden in de buurt van het moderne Tianjin. Vanaf dat jaar tot 11 n.Chr. verplaatst de rivier zich naar één grote bedding die iets boven de moderne provincie Shandong in zee uitmondt. Eén blik op de kaart laat zien wat een catastrofale gebeurtenis dat moet zijn geweest. De doorbraak is het gevolg van de verhoging van de bedding van de rivier door de afzetting van löss in de langzaam stromende benedenloop van de Gele Rivier. Deze rivier ontleent zijn moderne naam aan deze gele löss en wordt in de vroegste bronnen nog gewoon de Rivier genoemd. Ook in latere eeuwen zal de rivier haar monding nog verschillende malen ingrijpend verleggen, wat enorme hoeveelheden slachtoffers en grote maatschappelijke ontwrichting tot gevolg heeft. Hoewel de these van een zuidwaartse migratie algemeen wordt aanvaard en daarmee als een historisch feit wordt gezien, is zij niet goed onderbouwd. Het belangrijkste bewijs voor de these is de sterke toename van het aantal bestuurlijke eenheden in het zuiden, want betrouwbare bevolkingscijfers voor de oostelijke Han bezitten wij niet. Aangezien er geen vaste verhouding is tussen een bestuurlijke eenheid en het aantal inwoners, bewijst de toename van het aantal eenheden helaas niets over een zuidwaartse migratie. Veel waarschijnlijker is dat deze toename onderdeel is van het langdurige proces om het keizerlijke bestuur over het zuiden beter te vestigen, waarbij de oorspronkelijke plaatselijke culturen voor het eerst expliciet als onderdanen en daarmee als belastingplichtigen worden ingelijfd. Hoewel op de langere termijn het zuiden van groot economisch, politiek en cultureel belang zal worden, blijven water en bergen nog lang een grote hindernis. Ziektes als malaria, bilharzia of beriberi maken dat migranten vaak vroeg sterven.
78 hemels mandaat

Het merendeel van de bevolking werkt op het platteland, als zelfstandige boer of als pachter op de grond van grootgrondbezitters. Landbouw wordt onder de Han een arbeidsintensieve activiteit, onder meer door verschillende oogsten van dezelfde grond per jaar en het afwisselen van gewassen om de productiviteit van de grond hoog te houden. Dit harde werk kan alleen worden volgehouden door gemotiveerde boeren, zelfstandig of als pachter, en niet door ongemotiveerde slaven (zie afbeelding 21). Het aantal slaven bedraagt in deze tijd vermoedelijk niet meer dan één procent van de bevolking en zij werken vooral als dienstpersoneel binnenshuis.

afbeelding 21 Wrijfprent van scènes uit de landbouw en de vogeljacht.

Met het vorderen van de westelijke Han neemt het grootgrondbezit toe, omdat ambtenaren en kooplui hun geld beleggen in landbouwgrond als de voordeligste en stabielste bron van
HET VROEGE KEIZERRIJK (221 v.Chr. ‑ 220 n.Chr.) 79

inkomsten. Bovendien zijn grootgrondbezitters politiek beter gepositioneerd om belasting te ontduiken dan kleine grondbezitters. Bevolkingsgroei en de ongelijke verdeling van landbouwgrond maken de beschikbaarheid van grond tot een permanent probleem. Tijdens de westelijke Han en onder Wang Mang wordt daarom verschillende malen geprobeerd de landbouwgrond eerlijker te verdelen, maar zonder blijvend succes. De macht van de oostelijke Han is gebaseerd op de steun van de grootgrondbezitters, en daarna wordt er niets meer aan dit probleem gedaan. De grootgrondbezitters worden steeds zelfstandiger, met honderden tot duizenden volgelingen. Zij financieren technische ontwikkelingen en de ontginning van nieuwe grond. De greep van de centrale overheid op individuele onderdanen verslapt zienderogen en uiteindelijk verworden de oostelijke Han-keizers tot een symbool zonder inhoud. De belangrijkste belastingen zijn de heffing op grondbezit in de vorm van een deel van de opbrengst en de heffing per volwassen hoofd (15-56 jaar) van de bevolking. De hoofdelijke belasting moet worden betaald in geld, wat kan zolang er voldoende mogelijkheden zijn om met de verkoop van goederen op de markt geld te verdienen. Tegen het einde van de oostelijke Han wordt deze belasting omgezet in een heffing in natura, wat aangeeft dat de geldeconomie niet langer zodanig functioneert dat boeren aan muntgeld kunnen komen. Het is goed mogelijk dat de belasting ook vóór deze tijd alleen in geld wordt berekend en in de meeste gebieden altijd al in natura wordt betaald. Helaas zijn de bronnen over de Chinese economie van deze tijd niet erg informatief over de werkelijke situatie. Naast de belasting is er verder een corveeplicht, die inhoudt dat men één maand per jaar voor kost en inwoning aan overheidsprojecten moet werken en, onder de westelijke Han, een militaire dienstplicht moet vervullen. Onder de oostelijke Han bestaat het leger grotendeels uit beroepssoldaten en niet-Chinese huurlingen, wat ook in de eeuwen daarna het geval blijft. Verder blijft de corveeplicht in stand.

4.4.2 Handel en handwerksindustrie
Door controle over de markten en belastingen probeert de overheid onder de westelijke Han de handel in goede banen te leiden (zie afbeelding 22). Zij stelt een staatsmonopolie in over twee belangrijke gebruiksgoederen, zout en ijzer, met als doel de inkomsten van de overheid uit te breiden. Het monopolie op zout zal in latere eeuwen standhouden, maar dat op ijzer niet. Ondanks alle beperkingen ontwikkelt zich een handel in luxegoederen, zodat een klasse van rijke kooplui ontstaat die woonachtig is in de steden. In vreedzame tijden produceren de boerengemeenschappen ook goederen voor de verkoop op de markt tegen geld, maar in minder stabiele tijden worden zij weer autarkische gemeenschappen. Wij zien de eerste tekenen van regionale en nationale marktnetwerken verschijnen, maar het is erg moeilijk de hoeveelheid handel op een betrouwbare wijze te kwantificeren. Een duidelijke indicatie dat er in de oostelijke Han iets verandert vergeleken met de westelijke Han is de opkomst van marketingstrategieën en de systematische productie van handwerksproducten voor de markt. De staat, die bij de Qin en westelijke Han nog nadrukkelijk aanwezig is via monopolies en

80

hemels mandaat

grote werkplaatsen, trekt zich tijdens de oostelijke Han terug. De reden hiervoor is de afnemende kracht van de centrale staat, en niet een of ander economisch of ideologisch principe.

afbeelding 22 Wrijfprent van een marktscène in een grotere stad.

Van een handel in bulkgoederen is nog geen sprake en ruilhandel blijft ook de volgende eeuwen belangrijk. Er circuleert domweg te weinig muntgeld voor een volwaardige geldeconomie. Vermoedelijk is geld vooral een verschijnsel van de grote steden, zoals de politieke centra Chang’an en Luoyang, en van garnizoenssteden waar de soldaten deels in geld worden uitbetaald. Voorts worden allerlei bedragen in geld berekend, maar niet noodzakelijkerwijs in geld (uit)betaald. Dankzij recent archeologisch onderzoek kunnen wij ons tegenwoordig een veel beter beeld vormen van sommige aspecten van de politiek-economische organisatie dan vroeger (zie afbeelding 23). Vooral in graven zijn talloze teksten en voorwerpen gevonden die het mogelijk maken de positie van handwerkslieden te analyseren. Het blijkt dat tijdens de Qin- en Han-dynastieën handwerkslieden werken voor de hoofdstedelijke markt, voor het keizerlijke hof, en voor publieke projecten als paleizen, tempels en graven. Deze taken sluiten elkaar niet uit. Hoger geschoolde handwerkslieden werken voor publieke projecten als onderdeel van hun reguliere belastingverplichtingen, waarbij zij soms van enkele honderden kilometers ver voor een langere periode naar de hoofdstad komen. De echte tophandwerkslieden wonen relatief dichtbij, omdat zij afhankelijk zijn van de markt in de hoofdstad. Ook wanneer zij als corvee voor de keizer werken worden zij relatief goed behandeld, want zij zijn moeilijk te vervangen. Gewone boeren verrichten lager geschoold werk zoals murenbouw als
HET VROEGE KEIZERRIJK (221 v.Chr. ‑ 220 n.Chr.) 81

onderdeel van hun belastingverplichtingen, waarbij zij net als de handwerkslieden van enkele honderden kilometers ver kunnen komen. Allen die corvee verrichten worden gerekruteerd in de wintermaanden, wanneer de landbouw in Noord-China grotendeels stilligt.

afbeelding 23 Deze gietvormen voor een ijzeren schep dateren uit de oostelijke Han, maar de technologie zelf is al ouder.

Zij die werken als straf doen dat vanzelfsprekend het hele jaar door. Zij worden slecht gevoed en slecht behandeld, met gewelddadige straffen. Vaak gaan zij dood aan de gevolgen van deze behandeling, of aan ziekte en uitputting. Werkers aan de ijzerovens sterven regelmatig omdat een oven explodeert. Dwangarbeiders leven permanent in ijzeren ketenen. Uit massagraven in de buurt van publieke projecten zoals ijzergieterijen of de keizerlijke graven van de Qin en de Han, weten wij dat het totaal aantal doden bij zulke langdurige projecten in de vele duizenden loopt. Het politieke systeem ervaart dit als normaal. Dit is tijdens beide dynastieën van gelijk niveau en de Qin is niet bruter dan de Han. Bij het graf van de Eerste Keizer is een massagraf van naar schatting negen hectare gevonden, van arbeiders die bij het werk zullen zijn omgekomen. De rest van de dwangarbeiders wordt in 209 v.Chr. vrijgelaten om als soldaten tegen de opstandelingen te vechten en zal daarbij grotendeels zijn omgekomen. Bij het graf van een keizer uit de vroege Han is een massagraf van acht hectare met zo’n tienduizend lijken gevonden. Uit de Han zijn ook bloedige opstanden van dwangarbeiders gedocumenteerd. Zij lijken toe te nemen tegen het einde van de westelijke Han en worden uiteindelijk allemaal onderdrukt. Eigenlijk biedt alleen een van de regelmatig terugkerende amnestieën uitzicht op vrijheid. Wat dit in al zijn gruwelijkheid ook aangeeft, is dat de staat goed georganiseerd is. De corveearbeiders worden wel goed behandeld en moeten worden gehuisvest en gevoed. Ook
82 hemels mandaat

de dwangarbeiders moeten voldoende lang in leven worden gehouden, minimaal worden gevoed en permanent worden bewaakt. De hoeveelheid werk die moet worden verricht is aanzienlijk, want de bouw van muren van aangestampte aarde en het graven van grachten zijn arbeidsintensief. De Qin en Han zijn in staat dit alles op te brengen, zowel in financieel als in organisatorisch opzicht, waarbij zij hun arbeidskrachten tot op enkele honderden kilometers van de hoofdstad kunnen halen. Verder wordt roofbouw gepleegd op de natuurlijke omgeving, want de enorme behoefte aan hout voor alle bouwprojecten en als brandstof voor de hongerige ovens leidt tot ontbossing in de verre omgeving van de hoofdsteden Chang’an en Luoyang. Tijdgenoten klagen al over deze kaalslag, en over het constante vuur, de rook en het lawaai. De staat is tijdens de Han zeker sterker dan zijn voorgangers, maar kan nog lang niet altijd zijn ambitie van een geweldsmonopolie doorzetten. Een goed voorbeeld is het oude ideaal van de bloedwraak, dat ook door Confucius wordt ondersteund. Tijdens de Han nemen mensen van hoog tot laag nog regelmatig het recht in eigen handen. Ook de staat moet vaak gebruik maken van extreem geweld om zijn wil door te zetten. De enige manier om aan voldoende arbeid voor zijn projecten te komen is door dwangarbeid of corvee. De markt is nog niet zo goed ontwikkeld dat de staat zijn publieke werken gewoon kan aanbesteden en met geld kan betalen. Blijkbaar is het goedkoper en vooral eenvoudiger om gevangenen zich dood te laten werken, wat suggereert dat er toch een plaatselijk arbeidsoverschot is en de landbouw ook zonder die arbeidskrachten kan. Het zal tot de opkomst van het zuiden met zijn arbeidsintensieve en productieve rijsteconomie duren, voordat de Chinese staat zijn geweldsmonopolie werkelijk kan doorzetten en de markt kan worden gebruikt voor het rekruteren van arbeid, met als keerpunt de late tiende eeuw n.Chr. In vele gebieden zullen corvee en belasting in natura blijven bestaan, maar de tijden van grootschalige dwangarbeid zijn dan voorbij.

4.4.3 Vrouw, man en kind
Tot de Han is onze kennis van de positie van de vrouw strikt anekdotisch. Vrouwen fungeren vooral in verhalen over heersers die ten onder zijn gegaan door hun infatuatie met een wonderschone vrouw, die meestal niet hun hoofdvrouw is, maar een bijvrouw of concubine. Dit type verhaal wordt zelfs een standaardtopos in de Chinese geschiedschrijving. In de Han krijgt de positie van de vrouw meer vlees op de botten. Vrouwen zijn als echtgenotes, moeders en grootmoeders van een keizer belangrijke deelnemers aan het politieke spel op het hoogste niveau, voor zichzelf en hun families. Ook op andere sociale niveaus vinden wij soms vrouwen als leiders, maar meestal omdat hun man of zoon door de overheid is gedood. In zulke gevallen is de leidende rol van deze vrouwen niet autonoom, maar het gevolg van hun relatie tot een man. Vrouwen werken altijd ook in de landbouw, en in families zonder personeel zorgen zij voor de gebruikelijke huishoudelijke werkzaamheden. Zij kunnen in rijkere huishoudens als hoofd van het personeel functioneren. In familiebedrijven kunnen zij in voorkomende gevallen de eigenaar van het bedrijf zijn. De kans is groot dat zij een belangrijkere rol in de
HET VROEGE KEIZERRIJK (221 v.Chr. ‑ 220 n.Chr.) 83

opvoeding van jonge kinderen vervullen dan de man, omdat zij meer thuis zijn en als moeder sowieso een biologische voorsprong hebben in de vorming van een emotionele band. Alles wijst er wel op dat hun rol in de culturele reproductie via geschreven teksten door de eeuwen heen zeer beperkt is. Slechts van enkele vrouwen uit de Han is bekend dat zij op hoog niveau geletterd zijn. In latere tijden zal hierin wel enige verandering komen, maar gemiddeld blijft de geletterdheid van vrouwen altijd veel lager dan die van mannen. De ideale taakverdeling tussen vrouw en man buitenshuis is vanouds dat de vrouw zich bezighoudt met de vervaardiging van textiel en de man met de teelt van gewassen. Textiel begint bij het telen van de planten die vezels leveren, zoals hennep, of van zijderupsen en moerbeibomen om deze rupsen te voeden. Daarna moet de stof zelf worden vervaardigd, geverfd en verder bewerkt. Vanaf dit moment neemt de rol van de vrouw sterk toe (zie afbeelding 24). De stof kan worden verkocht of geruild, en in de oostelijke Han kan het ook als belasting worden geïnd. Het is niet duidelijk of deze grotere bijdrage van de vrouw aan de inkomsten van de familie ook betekent dat zij meer te vertellen krijgt, maar waarschijnlijk is dat niet. Wel worden door de eeuwen heen ongetrouwde vrouwen en weduwes gedocumenteerd die zichzelf en hun kinderen kunnen onderhouden met de inkomsten van hun textielbewerking. Dit geldt als uiterst respectabel. Hier kunnen wij mooi zien hoe de beschikbare bronnen gestuurd worden door de ideale taakverdeling, aangezien het zeer waarschijnlijk is dat er ook vrouwen zijn die na de dood van hun man hun familie onderhouden door samen met de kinderen een stukje grond te bewerken.

afbeelding 24 Wrijfprent van een scène met twee vrouwen die van buiten toekijken, en met in het huis een vrouw aan het weefgetouw, een vrouw aan het spinnen en een vrouw die borduurt. In het midden een buitenscène met acrobaten en jongleurs, omringd door muzikanten. Bovenaan een soort ambtelijke processie.

84

hemels mandaat

Vrouwen werken ook buiten de productie-eenheid van de kernfamilie, zoals in de textielwerkplaatsen waar onder meer zijde wordt vervaardigd en bewerkt voor het hof. Dit bevestigt dat zij ook thuis in belangrijke mate verantwoordelijk zullen zijn geweest voor het vervaardigen van kleding, waarschijnlijk niet uit zijde, maar uit het veel goedkopere hennep. Ook werken tijdens de Qin en Han zowel volwassen vrouwen als kinderen in de werkplaatsen voor de vervaardiging van lakvoorwerpen. Zij schrijven soms zelfs hun namen op de voorwerpen die zij maken, maar waarschijnlijk mogen wij hier niet uit afleiden dat zij werkelijk geletterd zijn. Zij kennen net als veel mannen de schrijfwijze van hun namen als een tekening en niet als een schriftteken, omdat dit nodig is voor de controle van het productieproces. Wel blijkt uit deze inscripties dat de vrouwen vooral actief zijn in het precisiewerk van lakwerk beschilderen en niet op de andere productieniveaus. Of de maatschappelijke positie van deze vrouwen ook hoger is dankzij het inkomen dat zij thuisbrengen, is onduidelijk. De vrouw behoudt in de Qin en de Han haar oorspronkelijke familienaam en combineert die eventueel met de familienaam van de echtgenoot. Dit blijft in de volgende eeuwen en zegt niets over de positie van de vrouw, die namelijk wel degelijk verandert en in veel opzichten zelfs verslechtert. Het ideaal is dat de vrouw trouwt en kinderen krijgt, bij voorkeur zonen om de vooroudercultus te onderhouden en de ouders op hun oude dag te steunen. Een man kan een concubine of bijvrouw nemen, maar die is formeel ondergeschikt aan de hoofdvrouw. In de praktijk zal de hiërarchie vaak onduidelijk zijn geweest, want terwijl het huwelijk met de eerste vrouw is gebaseerd op de wensen van de twee betrokken families, kan de concubine worden gekozen door de man zelf. Dit betekent dat de kans groot is dat hij haar zal begunstigen boven zijn hoofdvrouw, zodat het risico van spanningen tussen hoofdvrouw en concubines levensgroot aanwezig is. Wel staat de hoofdvrouw sterk ten aanzien van de schoondochter, maar ook hier geven anekdotes aan dat er ongehoorzame schoondochters en zwakke zonen voorkomen. Een ander ideaal is dat van de uitgebreide familie, waarbij meerdere zonen met hun gezinnen blijven wonen in het ouderlijk huis. Dit vooronderstelt echter voldoende welvaart en goede onderlinge verhoudingen. Erg vaak zal het niet zijn voorgekomen. De boekhoudingen op houten latjes die zijn gevonden in de grensgarnizoenen geven aan dat de meeste families uit vijf mensen bestaan, met hoogstens één inwonende verwant(e), zoals een ongetrouwde zus. Conflicten tussen broers worden al geattesteerd tijdens de oostelijke Han en blijven in de volgende eeuwen terugkomen, waarbij hun vrouwen steeds opnieuw de schuld krijgen. Scheiden is mogelijk, maar economisch riskant. Hertrouwen als weduwe is toegestaan, maar wordt vaak gezien als moreel verwerpelijk. In de Qin en Han heeft de vrouw recht op haar bruidsschat, ook nadat zij is getrouwd. Uit latere tijden weten wij dat dit haar toch een zekere onafhankelijkheid zal hebben verschaft bij een scheiding of als weduwe. Dit zal pas eeuwen later veranderen, wanneer de vrouw haar aanspraken op de eigen bruidsschat en de erfenis van haar ouders definitief verliest. Vooralsnog kan de vrouw bezittingen hebben los van de man en na diens dood kan de vrouw in de gebruikelijke kleine familie-eenheden zelfs de feitelijke bezitter van de grond worden, tenzij haar zoon in staat is dit recht op te eisen. De vrouw kan haar persoonlijke belangen zelfs in de plaatselijke magistratuur verdedigen. Dit is interessant, omdat in ideoHET VROEGE KEIZERRIJK (221 v.Chr. ‑ 220 n.Chr.) 85

logisch opzicht de familie een patrilineaire eenheid is waar de vrouw van buitenaf in komt. Deze eenheid bestaat bij de gratie van de voorouderverering, die alleen door mannen kan worden uitgevoerd. In die zin is een dochter die in een andere familie is ingetrouwd geen lid meer van haar familie van herkomst, dus zou zij geen recht moeten hebben op bezit. In de praktijk is dit tijdens de Han en de eerste eeuwen daarna dus wel degelijk het geval. Pas in de Tang proberen ideologisch ingestelde juristen met een beroep op oude rituele teksten en de noodzaak van voorouderverering dit te veranderen, wat wel lukt in het geschreven recht, maar niet in de dagelijkse praktijk. Tekst domineert vooralsnog niet de orale praktijk, en het is belangrijk ideologische claims niet te snel als de maatschappelijke werkelijkheid te zien. De band tussen moeder en zoon is in het oude China misschien nog wel belangrijker dan die van de zoon met zijn vader. In het laatste geval gaat het om de rituele voortzetting van de vooroudercultus en de familienaam, met als inzet reputatie en bezit. De band tussen moeder en zoon is heel anders van aard. Voor de moeder is de zoon de vervulling van haar rol in de familie, maar ook haar mogelijkheid tot een beter leven als oudere vrouw. De zoon is dankzij diens opvoeding gesocialiseerd om grote kinderlijke piëteit (xiao) aan zijn nog levende moeder te tonen. Dit geeft haar grote emotionele macht over de zoon.

4.5

Intellectuele en culturele ontwikkelingen

4.5.1 Intellectuele ontwikkelingen
De vorming van een geschreven canon Het traditionele beeld van de geschiedenis van het confucianisme benadrukt hoe deze stroming onder de Qin wordt onderdrukt om vooral onder de Han sterk aan invloed te winnen, en uiteindelijk als de officiële staatsleer te worden aangenomen. Dit beeld is misleidend, omdat er geen hard bewijs is voor de onderdrukking van een specifieke intellectuele stroming tijdens de Qin. Wat veel onderzoekers confucianisme plegen te noemen is eigenlijk alleen maar de classicistische studie van de canonieke boeken. Weliswaar krijgt tijdens de Han deze benadering de overhand, maar niet één specifieke filosofische of ethische interpretatie. Er is wel sprake van een groeiende belangstelling voor de relatie tussen de kosmos, de mensenwereld en het lichaam. Deze belangstelling wordt gedeeld door groepen die wij tegenwoordig etiketteren als confucianistisch of daoïstisch. De oude scheiding uit de periode der Strijdende Staten tussen filosofie en kosmologie wordt tijdens de Han definitief verlaten. Vele eeuwen later hebben Song-filosofen (de zogenaamde neoconfucianisten) aan bepaalde filosofen uit de Han verweten dat zij de relatie tussen mens en kosmos analyseerden in termen van kosmische tekenen. In de Song is deze laatste benadering door de beoefenaars van politiek en filosofie inderdaad gedeeltelijk verlaten, maar de idee van een enge relatie tussen mens en kosmos blijft in vrijwel alle religieuze en medische tradities bestaan. Ook de filosofen blijven geloven in een algemene relatie tussen het morele universum van de mens en de kosmos om hem heen, maar niet meer in een kosmos die direct met de mensen spreekt.

86

hemels mandaat

Gedurende de twee Han-dynastieën wordt de tekstuele overlevering van de vorige eeuwen in nieuwe kaders ondergebracht. De figuren van Confucius en van Laozi worden steeds belangrijker. De laatste wordt nu definitief als auteur van het Boek van de Weg en de Deugd gezien en in toenemende mate als godheid en bron van hoge wijsheid vereerd. Ondertussen worden de interpretaties van de klassieke tradities van de Oden, de Documenten en dergelijke steeds meer georganiseerd rond de figuur van Confucius, aan wie een centrale rol wordt toebedeeld als doorgever, redacteur of uitlegger. Hij wordt niet als godheid vereerd, maar wel als hoogste leraar uit de Chinese geschiedenis, een “heilige man” (shengren) die eigenlijk ook een heerser zou hebben kunnen worden als de tijd daarvoor rijp was geweest. In dit opzicht zou men van confucianisme kunnen spreken, maar de term “classicisme” drukt het groeiende belang van de klassieke tradities waarschijnlijk nog beter uit. Het gaat niet om de inhoud van zijn denken, maar om een bepaalde houding ten opzichte van de tekstuele tradities van het verleden, analoog aan de rol van de klassieke teksten uit de Griekse en Romeinse Oudheid in onze westerse cultuur. Hoe esoterisch de discussies ook op ons overkomen, voor bestuurders en geleerden uit het keizerlijke China zijn deze klassieke teksten de basis van alle legitieme kennis. Vanaf keizer Wu (141 – 87 v.Chr.) zien wij langzaam maar zeker de institutionalisering van de Erudieten (boshi). Deze geleerde adviseurs staan niet meer in persoonlijke dienst van een keizer, maar worden ondergebracht in een formele instelling. Keizer Wu stelt volgens latere bronnen geleerden aan voor de bestudering van de klassieke tradities, die worden geacht te corresponderen met vijf canonieke teksten: de Vijf Klassieken (wujing). Verwijzingen in pre-Qin-bronnen spreken altijd van de onderliggende tradities, zonder te verwijzen naar vaste teksten. De gedachte dat dit echte boeken zijn is een Han-innovatie en zorgt voor veel discussie over wat dan hun oorspronkelijke vorm is geweest. Bij de traditie van de muziek ontstaat in de Han het curieuze geloof dat er ooit wel een tekst is geweest, maar dat die is verloren gegaan. In 124 v.Chr. wordt een academie opgericht om de ambtenaren meer scholing in deze teksten te verschaffen. De Vijf Klassieken zijn vanaf de Han: het Boek der Oden, het Boek der Documenten, de Lente en Herfst Annalen, het Boek der Veranderingen en de Riten (namelijk de drie rituele handboeken: de Riten van de Zhou, de Regels en Riten, en de Optekeningen over de Riten). Over de juiste tekstedities van het Boek der Oden en vooral het Boek der Documenten wordt fel gediscussieerd en ook de keuze van het juiste commentaar op de Lente en Herfst Annalen, namelijk De Traditie van Gongyang, De Traditie van Guliang of De Traditie van Zuo, levert heftige discussies op. Deze discussies raken vaak verweven met politieke verwikkelingen en zijn zeker geen onschuldige filosofische debatten. Hoe oud De Traditie van Gongyang en De Traditie van Guliang als geschreven teksten precies zijn, is onduidelijk, maar zeker is dat zij tot en met de late oostelijke Han de basis vormen van levendige politieke en juridisch-filosofische tradities. Meer dan enige andere traditie van deze tijd zien zij zich als schatplichtig aan Confucius. Dit is niet de Confucius uit de Gesprekken, maar een andere en in onze ogen tamelijk fictieve Confucius die zij als de auteur van de Lente en Herfst Annalen construeren. Het is een creatieve benadering, al ervaren wij deze tegenwoordig onder invloed van de Song-filosofen als een verkrachting van de oorspronkelijke bedoelingen van Confucius. Dit zou waar kunnen zijn, maar hetzelfde geldt ook
HET VROEGE KEIZERRIJK (221 v.Chr. ‑ 220 n.Chr.) 87

voor de interpretaties van de Song-filosofen en daarna. Ook onze eigen interpretaties van de “historische” Confucius zijn gebaseerd op een Han-selectie van fragmentarische aforismen en korte dialogen die pas lang na diens dood zijn samengesteld, namelijk de al herhaalde malen genoemde Gesprekken. De intellectuele beweging achter De Traditie van Gongyang en De Traditie van Guliang gebruikt haar interpretaties van Confucius als auteur van de Lente en Herfst Annalen voor de problemen van haar tijd, inclusief de rechtspraak, met als bekendste vertegenwoordiger de classicus en politiek adviseur Dong Zhongshu (circa 179 – 104 v.Chr.).
De rol van de classici De geleerden (de classici of ru) aan het hof van de Han maken gebruik van de oude canonieke teksten als bron van wijsheid en politiek inzicht. Als kenners van de canon zijn deze geleerden ook specialisten in de oude geschiedenis en de oude schrijftaal. Politieke discussies vinden plaats op basis van de interpretatie van het verleden en de oude schrijftaal is het medium voor belangrijke politieke adviezen. Een minder strikte versie van de schrijftaal wordt voor alle andere doeleinden gebruikt. Net als de Erudieten aan het hof van de Eerste Keizer zijn de classici aan het hof een symbool voor de kwaliteit van het bestuur en onmisbaar als rituele specialisten en politieke adviseurs. Alle latere keizerlijke dynastieën hebben daarom een vergelijkbare academische instelling zoals die ooit is ingesteld door keizer Wu, waarbij de topambtenaren vaak direct uit deze instelling worden gerekruteerd. In dit ontwikkelingsproces wordt een belangrijke rol gespeeld door de figuur van Dong Zhongshu, die een groot kenner is van interpretaties van de Annalen van Lente en Herfst. Vooral na zijn dood winnen zijn opvattingen veld. Hij combineert de confucianistische ethiek, met zijn nadruk op correct gedrag, met een gedetailleerde kosmologie. Deze kosmologie is gebaseerd op de wisselwerking van Yin en Yang en op de verschillende opeenvolgingen van de Vijf Fasen (wuxing). Wij zagen al dat dezelfde ideeën ook fundamenteel zijn in andere gebieden van traditionele kennis, zoals de geneeskunde of de astrologie. Verder gelooft Dong Zhongshu in het belang van opvoeding en onderwijs voor het ontwikkelen van de kiem van goedheid in de mens. In de visie van Dong Zhongshu zijn de relaties tussen hemel, aarde en mens zeer nauw. De keizer vertegenwoordigt als Zoon des Hemels (tianzi) de Hemel op aarde. De Hemel geeft met natuurverschijnselen zijn mening over het bestuur. De interpretatie van deze natuurverschijnselen biedt ruimte voor manipulatie en vanaf de eerste eeuw v.Chr. wordt het gebruik van voortekenen voor politieke doeleinden gewoon (afbeelding 25). Dong Zhongshu brengt ook het aloude concept van het Hemels Mandaat weer in de belangstelling, dat door Ban Biao (3 – 54 n.Chr.), historicus en specialist in Centraal-Azië vervolgens verder wordt uitgewerkt om de restauratie van de Han door Liu Xiu te legitimeren. Ban Biao is de vader van Ban Gu (32 – 92), de auteur van het Boek van de Han (hanshu), en van de al genoemde generaal Ban Chao en de vroegst bij naam bekende vrouwelijke auteur, Ban Zhao (45 – 116). Een tante van Ban Biao is beroemd als concubine van een van de laatste keizers van de westelijke Han.

88

hemels mandaat

afbeelding 25 Deze inscriptie uit circa 171 n.Chr. beeldt enkele gunstige voortekenen af: een wit hert en een gele draak, zoete dauw, overvloedig graan en twee aan elkaar gegroeide bomen. Hun verschijning bewijst de juistheid van het politieke beleid van een plaatselijke ambtenaar.

De gedachte dat ethisch handelen voldoende zou zijn voor goed bestuur blijkt te idealistisch. De classici verliezen zich steeds meer in gekissebis over de juiste teksten. Terwijl zij denken dat er ooit betrouwbare canonieke teksten zijn geweest, heeft historisch onderzoek inmiddels aangetoond dat er vóór de Qin eigenlijk nog geen stabiele teksten bestonden. Het geloof in zulke teksten is een nieuw verschijnsel van de vroege Han. De macht van de classici zal in de loop van de oostelijke Han minder worden, omdat hun ideeën nu eenmaal niet tot concrete politieke voorstellen leiden. Hun invloedssfeer aan het hof wordt steeds meer tot het gebied van ritueel en omgangsvormen beperkt. Buiten het hof zullen deze tradities samenkomen met de religie van de Han en zich uiteindelijk ontwikkelen tot het daoïsme van de late tweede en derde eeuw n.Chr., inclusief het geloof in de macht van teksten over de menselijke wereld én de kosmos. Uit de onvrede met de ruzies van de classici en met de verregaande interpretatie van de natuur in dienst van de politiek ontstaan nieuwe filosofische ideeën. Wang Chong (27 – 100 n.Chr.) oefent scherpe kritiek uit op het leggen van een relatie tussen natuurverschijnselen en de menselijke wereld. Hij bekritiseert de filosofen van zijn tijd die nieuwe
HET VROEGE KEIZERRIJK (221 v.Chr. ‑ 220 n.Chr.) 89

ideeën ontwikkelen in de vorm van het “regel voor regel en woord voor woord” commentaar op de klassieke teksten. Hij schrijft essays met een kritisch oog voor wat er in de natuur gebeurt, vanuit een sterk mechanistisch wereldbeeld waarin het bovennatuurlijke nauwelijks een rol speelt. Hij ontkent dat een goede opvoeding en ethisch handelen regelrecht met elkaar in verband staan. Vreemd is dat niet, want Wang Chong is als een van de weinige vroege Chinese auteurs van gewone afkomst, maar heeft dankzij de vroege herkenning van zijn talent via de nieuwe onderwijsinstellingen van de Han toch een hoge opleiding kunnen krijgen. Ook dit is een nieuw verschijnsel. Daarnaast is zijn vriendschappelijke relatie tot de al genoemde Ban-familie, met vrije toegang tot hun privébibliotheek, van groot belang voor zijn intellectuele vorming geweest. Briljant en eigenwijs zal hij verder geen grote ambtelijke carrière maken, maar zich vooral als schrijver onderscheiden. Hoe interessant zijn werk ook is voor de moderne lezer, representatief voor de ontwikkelde groepen van zijn tijd is het niet. Het geloof in voortekenen in de natuur ten behoeve van de mens verdwijnt nog lang niet uit de toenmalige Chinese politiek. Aanvankelijk bestaat er in de oostelijke Han-periode nog enig vertrouwen in de kracht van moreel gezag en ritueel, maar door de toenemende politieke chaos na 89 n.Chr. komt hieraan een einde. Wij zien dat vooraanstaande geleerden zich weer voor ideeën interesseren die wij met legalisme en daoïsme associëren, veelal in combinatie met het classicisme. Het lijkt alsof hier sprake is van eclecticisme (het kiezen van losse ideeën uit allerlei verschillende stromingen) of syncretisme (de bewuste samenvoeging van ideeën uit verschillende stromingen tot één nieuwe stroming). Toch is dat een misvatting die ontstaat doordat wij moderne etiketten introduceren in een context waar zij eigenlijk niet bestaan. De schrijvers van die tijd zien het toenmalige corpus aan overgeleverde teksten en interpretaties als één geheel, het cultuurgoed van de classici waaruit zij naar believen kunnen putten. Daarbij zijn er carrièremakers voor wie dit cultuurgoed onderdeel is van hun persoonlijke strategie, overtuigde denkers, en de combinatie van hen. Sommige auteurs benadrukken het kweken van de juiste morele instelling in retraite, maar zonder de noodzaak van een ambtelijke aanstelling, waarbij de geschriften van de al genoemde Zhuangzi een grote rol spelen vanwege de daarin tot uiting gebrachte afkeer van bestuur en politiek. Retraite in de late Han en daarna betekent niet dat men zich in een grot in de bergen terugtrekt, maar dat men op zijn landgoed blijft rentenieren en openbare functies vermijdt. Ook verder zijn claims van armoede net als bij ons sterk retorisch van aard, want armoede en de daarbij horende eenvoud zijn positieve waarden, maar niemand wil écht arm zijn. Andere auteurs bepleiten het gebruik van strikte en onpartijdige wetten om een einde te maken aan de heersende machtswillekeur. Politiek effect sorteren al deze auteurs zelden, maar hun geschriften geven wel blijk van een levendige intellectuele wereld ondanks het bestuurlijke verval van de late oostelijke Han.
Het belang van geletterdheid Alles wijst erop dat de geletterdheid tijdens de Qin en Han sterk is toegenomen, al is dit nog niet systematisch onderzocht. Korte inscripties in vaak onbeholpen schrift op bakstenen en op de voorwerpen die in de grote werkplaatsen van de Qin en Han worden geproduceerd
90 hemels mandaat

geven aan dat allerlei werklieden (mannen en zelfs vrouwen) hun eigen naam kunnen schrijven, en soms ook hun baan en plaats van herkomst. De reden hiervoor is dat hun werk wordt gecontroleerd door derden, die daarvoor moeten weten wie wat heeft gemaakt. Het gaat hier om een beperkte geletterdheid, want in tegenstelling tot het alfabet is men pas geletterd wanneer men enkele duizenden karakters beheerst. Dit voorbeeld geeft wel aan dat een cruciale functie van het schrift ligt in het vergemakkelijken van het erg complexe bestuur van een groot territoriaal rijk. Zo zijn in de woestijn de omvangrijke archieven van de westelijke grensgarnizoenen van de Han teruggevonden en op kleinere schaal ook van ambtenaren van de Qin. Dit soort archieven geeft aan dat niet alleen de schrijvers, maar ook delen van het leger en het plaatselijke bestuur geletterd zijn. Het gebruik van schrift in de bestuurlijke context maakt het mogelijk precieze regels op te leggen aan het hele rijk, en plaatselijke bestuurders verantwoording af te laten leggen over grote afstanden. Teksten spelen een steeds grotere rol in de communicatie tussen de bovennatuurlijke wereld en de wereld van de sterfelijken. Vanaf de late eerste eeuw v.Chr. worden gedetailleerde teksten door de Hemel geopenbaard en door hun “ontvangers” naar het keizerlijke hof gebracht. Zij spelen een grote rol in de politieke strijd van die tijd en fragmenten zijn ook aan ons overgeleverd. In graven vinden wij vanaf deze tijd voor het eerst talloze geschreven contracten op lood, aardewerk en andere bestendige materialen, waarin een overeenkomst met de goden van de onderwereld wordt afgesloten. Bovengronds vinden wij tijdens de oostelijke Han een grote toename in het aantal steeninscripties voor de cultus van de voorouders, maar ook voor publieke doeleinden zoals de verbreiding van de juiste tekst van de klassieke boeken. Ook als dit niet direct bewijst dat meer mensen kunnen schrijven, wijst het wel op een sterk toegenomen prestige van de geschreven tekst. Deze toenemende productie van teksten zien wij weerspiegeld op eliteniveau. Omdat schrijven nog steeds op onhandige media als metaal, hout, bamboe en zelfs aardewerk moet plaatsvinden, terwijl zijde als medium erg duur is, blijft geletterdheid in deze tijd nog lang vooral een technologie zonder veel prestige. Schrijvers zijn handwerkers en geen kunstenaars, vergelijkbaar met de sociale positie van computerspecialisten in onze eigen tijd (zie afbeelding 26). Hofschrijvers zoals Sima Qian en zijn vader combineren de functies van schrijver, astroloog-astronoom en bibliothecaris. De eerste hofbibliothecarissen in engere zin redigeren oude teksten uit de archieven en bibliotheken en stellen ook nieuwe teksten samen. Zij zijn de eerste echte schrijvers die daaraan een zeker prestige aan het hof ontlenen. In de late eerste eeuw v. Chr. zien wij dat leden van de politieke elite in de buurt van het keizerlijke hof steeds meer substantiële eigen teksten produceren op filosofisch, taalkundig en literair, en natuurlijk politiek gebied. Al deze teksten functioneren nog sterk in een orale cultuur, zodat de meeste mensen zich specialiseren in een specifieke tekst die zij uit het hoofd kennen en niet in een groter corpus van teksten die zij op elkaar betrekken.

HET VROEGE KEIZERRIJK (221 v.Chr. ‑ 220 n.Chr.)

91

afbeelding 26 Aardewerken beeld van twee schrijvers uit een graf uit de vroege derde eeuw n.Chr. De een lijkt te dicteren, terwijl de ander met een penseel op een plankje lijkt te schrijven. Hun lichaamstaal suggereert dat het gaat om beroepsklerken.

Pas na de Han zal schrijven een belangrijk element van de culturele identiteit van de sociale elite worden, maar altijd samen met andere activiteiten, zoals gezamenlijk drinken en eten, zingen en dichten, het spelen van de citer (de al eerdere genoemde qin) en vooral het aloude go-spel. Deze benaming is afkomstig uit China, maar heeft alleen in Japan standgehouden. In China is de term “omsingelingsschaak” (weiqi) veel gebruikelijker. Het spel wordt tegenwoordig gespeeld op een bord met negentien bij negentien lijnen. De twee spelers plaatsen om de beurt een witte of een zwarte steen op de kruispunten van deze lijnen. Het doel is zo veel mogelijk grondgebied te omsingelen. Er is een fragment van een simpel aardewerken go-spel gevonden in het grafcomplex van de vader van keizer Wu (141 – 87 v.Chr.), maar literaire verwijzingen onder een andere naam zijn al veel ouder. Vanaf de oostelijke Han wordt het spel uitputtend gedocumenteerd in grafvondsten, illustraties, en talloze literaire teksten (zie afbeelding 33).

92

hemels mandaat

4.5.2 Letterkunde en historiografie
Het is de vraag of in de Han of de eeuwen daarna al gesproken kan worden van een pure letterkunde die onafhankelijk is van de politieke cultuur. Letterkunde als het bewuste gebruik van esthetische vormen staat altijd in dienst van politieke en ethische doeleinden. Er is tot de twintigste eeuw geen apart woord voor. Iets vergelijkbaars geldt voor onze categorieën filosofie en historiografie (geschiedschrijving), die in China ook altijd een politieke en moraliserende bedoeling hebben. Ook poëzie heeft vaak een sociale of politieke context, en als dit niet het geval is, wordt een gedicht of lied meestal als gelegenheidstekst of rijmelarij beschouwd zonder hogere relevantie. Een duidelijk voorbeeld van een politiek-literair genre is het “prozagedicht” (fu), dat zich uitput in barokke en lovende beschrijvingen van een voorwerp, plek, handeling of gevoel. De proza-gedichten bestaan uit passages in dichtvorm en in proza, met een variërende regellengte en zonder een vast aantal regels. Zij zijn veelal tientallen regels lang. Dit genre wordt bij uitstek mondeling aan het hof voorgedragen. Tijdens de Han is het prozagedicht vooral gericht op een aspect van de hoofdstedelijke of keizerlijke cultuur, zoals de pracht van het jachtreservaat, een ritueel of ook de hoofdsteden. De vroege auteurs zijn ambtenaren of beroepsschrijvers in dienst van het hof en hun werk staat in dienst van de grootheid van het keizerlijke hof. Diverse leden van de Ban-familie zijn ook auteurs van deze gedichten, waaronder een van de vroegste gedichten over het go-spel. In de derde en vierde eeuw n.Chr. heeft het prozagedicht tot doel aan te tonen dat de auteur een rechtschapen persoon is en daarmee bij uitstek geschikt voor een politiek ambt. In de loop van de Periode van Verdeeldheid die volgt op de Han zullen de prozagedichten over de Han-hoofdsteden een bron van inspiratie zijn voor de bouw van nieuwe keizerlijke hoofdsteden, eerst van Nanjing in het zuiden en later ook van Luoyang in het noorden. Tijdens de laatste decennia van de oostelijke Han komen de shi op, veel kortere lyrische gedichten met vijf of zeven Chinese karakters per regel. Zij zijn nog niet de sterk formalistische gedichten van een paar eeuwen later. Aanvankelijk zijn zij anoniem, gebaseerd op echte volksliederen of imitaties ervan. Veldwerk uit de twintigste eeuw suggereert dat de teksten die wij hebben uit de Han-dynastie hoogstens de bewerkte en gestandaardiseerde versie van een mondeling lied kunnen zijn geweest, maar niet de veel vrijere volksliederen. Hoewel de benaming hetzelfde is als die van de Oden uit het Boek der Oden (shijing), gaat het om gedichten met een totaal andere structuur. Gedurende de Han worden belangrijke historische teksten gecompileerd, die als model zullen functioneren voor alle latere geschiedschrijving. Hieronder is ook het al herhaaldelijk genoemde boek Optekeningen van de Historicus, door Sima Qian. Sima Qian wordt meestal als de “auteur” beschouwd, maar het boek is vooral een compilatie van bestaande bronnen, waar hij en zijn vader vervolgens hun eigen interpretaties en persoonlijke uitwijdingen aan hebben toegevoegd. Klerken hebben een belangrijk deel van het overschrijfwerk gedaan en hun kopieerfouten zijn soms in de definitieve tekst terechtgekomen. Dit suggereert dan ook dat niemand de uiteindelijke versie kritisch heeft doorgelezen. Met Sima Qians meesterwerk
HET VROEGE KEIZERRIJK (221 v.Chr. ‑ 220 n.Chr.) 93

als model, schrijft de al eerder genoemde familie Ban het Boek van de Han, dat zich beperkt tot de geschiedenis van de westelijke Han. Ban Gu is de voornaamste auteur, maar het werk is begonnen door zijn vader Ban Biao en wordt voltooid door zijn zuster Ban Zhao. Dankzij hun broer, de prominente generaal Ban Chao, hebben zij veel informatie over de westelijke gebieden, die in het Boek van de Han voor het eerst uitgebreid worden gedocumenteerd. Ban Zhao is ook de auteur van een handboek voor jonge vrouwen, met als titel Verordeningen voor mijn Dochters (nüjie), dat in latere eeuwen veel wordt gelezen. Deze twee historische overzichtswerken, door Sima Qian en zijn vader, en door de Ban-familie, zijn privéondernemingen, die tot stand zijn gekomen dankzij hun toegang tot de paleisbibliotheek en het staatsarchief. Ban Gu’s werk wordt op een gegeven moment ook als staatsproject erkend. Latere dynastieke geschiedenissen zijn bijna altijd omvangrijke staatsprojecten, waarin de heersende dynastie historiografisch afrekent met de voorafgaande dynastie(ën). Deze projecten dienen daarom minstens evenzeer voor de legitimatie van de heersende dynastie als ter beschrijving van een voorafgaande dynastie. Sima Qian en zijn vader zijn klerken en astroloog-astronomen van het hof, met vrije toegang tot de paleisbibliotheek. Vermoedelijk is die bibliotheek nog niet zo heel erg groot, maar in de volgende eeuw neemt de omvang enorm toe, waarschijnlijk omdat de regionale bibliotheken van Chu en andere afgezette heersers eraan worden toegevoegd. Daarom beginnen de leiders van de bibliotheek, Liu Xiang (79 – 8 v.Chr.) tijdens de late westelijke Han, en zijn zoon Liu Xin (? – 23 n.Chr.) in dienst van Wang Mang, een groot project om orde te scheppen in de tekstuele overlevering. Wij zijn Liu Xin al tegengekomen bij onze bespreking van Wang Mang. Zijn vader Liu Xiang stamt af van een broer van de stichter van de dynastie, die vervolgens is beleend in het oude gebied van Chu. Liu Xiang is getrouwd met een geletterde vrouw, die een aanhangster is van De Traditie van Zuo, een van de commentaren op de Lente en Herfst Annalen, terwijl haar man juist een aanhanger is van het Guliang Commentaar op dezelfde tekst. Onder leiding van vader en zoon worden uit de wirwar van overgeleverde manuscripten op bamboe en zijde nieuwe versies samengesteld, die in de volgende eeuwen meestal de enige overgeleverde versies worden. Zij vormen de basis voor latere politieke, intellectuele en literaire discussies. Een van de medewerkers van Liu Xiang is overigens een oom van Ban Biao, die als beloning een aantal kopieën krijgt waaruit de familiebibliotheek van de Ban-familie ontstaat. Dit geeft aan dat de tekstuele overlevering in deze tijd nog erg beperkt is. Liu Xiang schrijft ook een catalogus van de paleisbibliotheek, de eerste in zijn soort in China, die door zijn zoon wordt verbeterd. Hun werk dient als de basis voor het bibliografische hoofdstuk van het Boek van de Han dat kort na hun dood door de Ban-familie wordt gecompileerd. Ook is Liu Xiang de redacteur van de eerste verzameling biografieën van vrouwen, de Biografieën van Voorbeeldige Vrouwen (lienüzhuan). Hoewel latere onderzoekers dit boek interpreteren als een lesboek met rolmodellen voor vrouwen en het in latere tijden ook zo is gebruikt, is de intentie van Liu Xiang heel anders. Het is naar eigen zeggen bedoeld als begeleidende tekst bij een set schilderijen op een kamerscherm van zijn keizer, met voorbeelden van moreel rechtschapen vrouwen en van slechte vrouwen die de dynastie ten val hebben gebracht.
94 hemels mandaat

afbeelding 27 Deel van een zwaar beschadigd, rood gelakt kamerscherm uit een graf uit de vijfde eeuw n.Chr., met afbeeldingen van vrouwen, en korte bijschriften.

HET VROEGE KEIZERRIJK (221 v.Chr. ‑ 220 n.Chr.)

95

Zijn keizer staat bekend om zijn problematische hofhouding met een sterke moeder van de keizer uit de familie waaruit Wang Mang voortkomt, een kinderloze hoofdvrouw en diverse concurrerende concubines. Het oorspronkelijke kamerscherm is verloren gegaan, maar er is een kamerscherm over uit de late vijfde eeuw n.Chr., dat verrassend goed aan de specificaties van Liu Xiangs oorspronkelijke scherm voldoet (zie afbeelding 27). Zoals gezegd stamt Liu Xiang uit Chu en tegen deze achtergrond is het geen toeval dat hij ook de eindredacteur is van de belangrijkste overgeleverde compilatie van Chu-dichtkunst, de Zangen uit Chu (chuci). Dit boek bevat onder meer de Treurzang over het Verlaten (lisao), traditioneel toegeschreven aan een Chu-minister uit de voorafgaande Periode van de Strijdende Staten. Deze minister, met de naam Qu Yuan, zou na zijn ontslag uit een publieke functie zelfmoord hebben gepleegd door zich in een rivier te verdrinken uit teleurstelling over zijn gebrek aan erkenning. Het zeer lange gedicht vertelt in bloemrijke metaforen over de ambitie en daaropvolgende miskenning van de hoofdpersoon. Qu Yuan wordt in het gedicht overigens niet genoemd en zijn auteurschap is onzeker. Hoewel het gedicht geldt als een van de hoogtepunten uit de vroege Chinese literatuur, is het qua stijl en taalgebruik eigenlijk nauwelijks nagevolgd, afgezien van enkele gedichten uit de Han. Wel zal de thematiek van de miskende minister grote invloed uitoefenen op latere religie en literatuur.

4.5.3 Boeddhisme en daoïsme
Vanaf de vijfde eeuw v.Chr. ontwikkelt zich in het noorden van India een nieuwe religieuze cultuur met een sterke missionerende drang, die bij ons bekend is als het boeddhisme. Zo nu en dan bereiken reizigers met losse elementen uit deze religieuze cultuur al eerder China, maar tot de oostelijke Han zijn de verbindingen tussen India en China te moeizaam voor een systematische missionering. Tijdens de lange reis verandert de religie ingrijpend en in China zal zij een andere vorm aannemen. Het gaat hier om een complexe religieuze cultuur die in eerste instantie eeuwenlang mondeling is doorgegeven. Rond het begin van de christelijke jaartelling worden de eerste teksten opgeschreven en de versie die uiteindelijk in China de meeste aanhang vindt is ook de meest verschriftelijkte traditie, die wij tegenwoordig kennen als de traditie van het Grote Voertuig of Mahayana (dacheng). Aanvankelijk komen ook andere tradities naar China, die in die tijd vaak worden aangeduid als het Kleine Voertuig of Hinayana (xiaocheng), een negatief etiket. De moderne benaming Theravada of de Weg der Ouden suggereert dat dit het oorspronkelijke boeddhisme is, bijvoorbeeld de tradities die ooit als Hinayana werden afgedaan. Dit is onjuist. Ook de Theravada-tradities, die wij vooral vinden op Sri Lanka en in Zuidoost-Azië, zijn een verdere ontwikkeling, met plaatselijk ook Mahayana-invloeden. De boeddhistische cultuur heeft zich in eerste instantie verspreid in het noordwesten van India en vandaar naar de Perzisch-hellenistische staatjes in het westen, zoals Bactrië en Sogdië, die na de veldtochten van Alexander de Grote (356 – 323 v.Chr.) in het noorden van het voormalige Perzische Rijk zijn ontstaan. Hierbij ondergaat het boeddhisme ook de invloed van de Griekse (hellenistische) tradities. Een mooi voorbeeld hiervan is het ontstaan van afbeeldingen van de Boeddha, die in het vroege boeddhisme juist geheel afwezig zijn,
96 hemels mandaat

omdat men gelooft dat hij in het niets is opgegaan. In deze afbeeldingen krijgt de Boeddha een halo om zijn hoofd, gaat een toga dragen en krijgt een klassiek Grieks uiterlijk (vergelijk afbeelding 38 in paragraaf 5.4.2.). In deze vorm komen de eerste afbeeldingen van de Boeddha en andere boeddhistische figuren daarna ook naar China. Deze Perzisch-hellenistische staatjes liggen aan het begin van de Zijderoute en het is dan ook geen toeval dat Sogdische (Perzische) monniken en andere inwoners uit de oasestaatjes op de Zijderoute een grote rol spelen in de verbreiding van het boeddhisme naar China. De eerste bij naam bekende boeddhistische vertaler is An Shigao (? – na 168 n.Chr.). Hij is volgens de overlevering een prins uit het Perzische Parthië, die in 148 naar Luoyang, de hoofdstad van de oostelijke Han, komt. Hij wordt An genoemd naar zijn buitenlandse herkomst, omdat de Chinese naam voor zijn land Anxiguo is afgeleid van Arshak, de naam van de eerste koning van Parthië. Waarschijnlijk is hij niet gekomen als missionaris met de bedoeling het geloof te verspreiden, maar als politiek vluchteling of gijzelaar. Hij behoort ook niet tot de later dominante Mahayana, maar tot de Hinayana. Zoals bij alle niet-Chinese vertalers wordt om hem een vertaalteam geformeerd. Hij is slechts in naam “de” vertaler, maar eigenlijk vooral degene die de basistekst heeft doorgegeven. In een vertaalteam reciteert degene die de tekst uit het hoofd kent of een schriftelijke versie bezit zijn materiaal en geeft soms zelfs een eerste mondelinge vertaling. Daarna vertalen de leden van het team met de noodzakelijke talenkennis de tekst verder, totdat goedgeschoolde Chinese schrijvers het eindresultaat opschrijven en verder redigeren. Bij de keuze van de te vertalen teksten en de Chinese woordenschat speelt de ontvangende cultuur daarom een grote rol. De religie die zo in China ontstaat, is dan ook vanaf het begin nadrukkelijk een Chinees boeddhisme. De rol van zulke buitenlandse vertalers zal altijd zeer groot blijven, omdat de Chinezen zelf eigenlijk nooit Sanskriet als taal leren, op een enkeling na die in India is geweest. Wel zullen velen het Siddham-schrift leren waarin deze taal wordt geschreven, niet vanwege hun belangstelling voor een alfabetschrift, maar vanwege de magische kracht die zij aan deze tekens toeschrijven. In de late Han ontstaat uit de algemene politieke idealen en religieuze praktijken van de vroege tweede eeuw n.Chr. ook een totaal nieuwe religie in China. Deze religie wordt door ons meestal het “(religieus) daoïsme” genoemd, maar zij noemt zichzelf de Weg van de Hemelse Meesters. Zij is niet de directe voortzetting van het Boek van de Weg en de Deugd, dat over het algemeen als essentieel onderdeel van het “filosofisch daoïsme” wordt beschouwd. Wel zijn deze tekst en de in de loop van de Han vergoddelijkte Laozi belangrijke onderdelen van de legitimatie van deze nieuwe religie. Aanhangers schrijven een van de eerste commentaren op het Boek van de Weg en de Deugd, waarin zij hun eigen religieuze ideeën proberen te projecteren in deze oude heilige tekst. Boeddhisme en daoïsme zijn in de late Han-periode dus nog nieuw en marginaal. De eerste predikers van het boeddhisme dringen voorlopig alleen door tot Luoyang als het eindpunt van de Zijderoute, en tot de moderne westelijke provincie Sichuan. De eerste daoïstische beweging van de Hemelse Meesters ontstaat in de late tweede eeuw in Sichuan en Hubei.
HET VROEGE KEIZERRIJK (221 v.Chr. ‑ 220 n.Chr.) 97

Zij zal zich aan het einde van de Han ook verspreiden naar het hoofdstedelijke gebied rond Luoyang in het noorden.

4.5.4 Gezondheid en langer leven
De geschiedenis van de gezondheidszorg bestaat niet alleen uit vormen van traditionele geneeskunde(s), maar ook uit preventie en zingeving. De rol van religieuze cultuur is hierbij vanouds erg groot en al in de orakelinscripties worden de goden gevraagd om hulp tegen de tandpijn die een Shang-koning plaagt. Dankzij de vondst van talloze teksten op bamboelatjes in het beroemde Mawangdui-graf uit 168 v.Chr. zijn wij goedgeïnformeerd over het vroege repertoire aan manieren om de gezondheid in de breedste zin te bevorderen. De gevonden teksten handelen over cauterisatie (dichtschroeien) van de aderen, medicijnen, preventieve technieken (dieet, gymnastische oefeningen en ademhalingstechnieken, en zelfs seksuele technieken), en een uitgebreide groep magische – of misschien beter rituele – technieken. Uit de praktijken van cauterisatie, aderlaten en het doorprikken van abcessen ontwikkelt zich waarschijnlijk de systematische acupunctuur, die rond 100 v.Chr. wordt beschreven door Sima Qian in zijn Optekeningen van de Historicus en ook door de vondst van acupunctuurnaalden in een graf uit ongeveer dezelfde tijd is aangetoond. De medische en farmaceutische teksten ontwikkelen zich ten dele in een professionele medische context, maar ook de religieuze context blijft de volgende eeuwen belangrijk. Dezelfde substanties die iemand gezond maken kunnen ook het leven verlengen, zodat religieuze specialisten zich altijd sterk interesseren voor de farmaceutische benadering. Ook de demonologische teksten blijven tot in de late keizertijd nog een belangrijk onderdeel van het totale repertoire aan helingtechnieken, al verliezen zij na de Tang wel hun prominente plaats in het behandelingsrepertoire van de eliteartsen. In de demonologische benadering worden ziektes gezien als demonische aanvallen, die niet alleen met behulp van recepten, maar ook door rituelen zoals exorcisme of offers kunnen worden bestreden. Deze rituelen kunnen door de plaatselijke sjamanen of mediums worden uitgevoerd, en door boeddhistische of daoïstische specialisten. Het scala aan ziektes dat zo kan worden behandeld omvat ook problemen die wij in ons westerse geneeskundige paradigma benoemen als psychisch of psychosomatisch. Juist religieuze middelen van heling verschaffen veel mogelijkheden voor zingeving, iets wat des te belangrijker is naarmate een geneeskundige traditie bij veel problemen machteloos staat. In deze tijd bestaat nog geen taboe op het onderzoeken van de binnenkant van het menselijke lichaam, zoals blijkt uit de vrij realistische weergave van de organen en de uitvoering van een autopsie in 16 n.Chr. De medische traditie onderscheidt Vijf Opslagorganen (wuzang of hart, lever, milt, longen en nieren) en Zes Toezichtorganen (liufu of galblaas, maag, dikke darm, dunne darm, blaas en de wat merkwaardige Drie Hittebronnen). Ook de vroegste tradities om de onsterfelijkheid te bereiken zijn nog heel concreet, zoals het gebruik van jaden kostuums om welvarende doden in te begraven en zo hun lichaam zo lang mogelijk intact te houden. Uiteindelijk wordt echter de weg van de theorie gekozen, met een eerste codificatie van de theorie tijdens de Han.
98 hemels mandaat

Een belangrijk principe van de medische theorie is dat gezond maken in de allereerste plaats een “helen” is, dus letterlijk een weer compleet maken en in balans brengen. De medische teksten uit de Han plaatsen daarom gezondheid en ziekte in een groter theoretisch kader, waarbij zij oudere voorstellingen combineren met de numerologische verbanden die onder de Han zo populair worden. Daarbij wordt de structuur van het lichaam gezien als een microkosmos die parallel is opgebouwd aan de natie en de kosmos. Net zoals de handelingen van de keizer gevolgen hebben op kosmisch niveau en kosmische gebeurtenissen als zonsverduisteringen of kometen iets zeggen over de kwaliteit van de keizerlijke regering, staat ook het menselijk lichaam in nauwe verbinding met de grotere kosmische processen. Dit holistische perspectief blijft kenmerkend voor de latere medische theorie (waaronder de acupunctuur). De banen in het lichaam waardoor de energie loopt, worden met dezelfde termen benoemd als de kanalen en zijkanalen van de irrigatiesystemen die sinds de late derde eeuw v.Chr. zo belangrijk zijn voor de Noord-Chinese landbouw. De belangrijkste vroege teksten worden aanvankelijk nog aan mythologische figuren toegeschreven, zoals de ­ Esoterische Klassieke van de Gele Keizer (huangdi neijing), de Klassieke van de Gele Keizer over de 81 Problemen (huangdi bashiyi nanjing), en de Basiskruiden van Shennong (shennong bencao). Deze boeken zijn samengesteld uit bestaande geschreven tradities en niet het product van één auteur op een specifiek moment in tijd. De eerste twee werken blijven overgeleverd, eventueel met een commentaar. Het derde werk gaat verloren (al is het wel later gereconstrueerd), maar staat aan het begin van een lange traditie van farmaceutische compilaties. De werken hebben altijd titels die eindigen op Basiskruiden (bencao), al gebruiken de recepten niet alleen kruiden en planten, maar bijvoorbeeld ook mineralen of menselijke en dierlijke vloeistoffen. Artsen blijven in meerderheid ambachtslui en hun werk geniet weinig sociaal prestige. Zij bevinden zich vooral in de grote steden, waar voldoende mensen zijn die voor hun kennis kunnen en willen betalen. Hun specifieke kennis en ervaring houden zij vooral binnen de familie en binnen netwerken van leerlingen. Leden van de bestuurlijke en culturele elite worden geen arts. Daarnaast zijn er de religieuze helers en de mannen of vrouwen met ervaringskennis over de geneeskrachtige eigenschappen van producten van de natuur. De nieuwe kennis leidt zelden tot verdere theorievorming en is vooral accumulatief. De volgende grote sprong voorwaarts wordt pas gemaakt in de Song-periode. Dat lichaam, staat en kosmos in verband met elkaar worden gebracht hangt direct samen met het ontstaan van de eenheidsrijken van de Qin en de Han. Het is een zeer krachtige metafoor, die zo verschillende kennisgebieden als de kosmos (astronomie), het lichaam (geneeskunde) en het bestuur (politiek) in één groot systeem onderbrengt, analoog aan het eenheidsrijk zelf. Sterker nog, voor de mensen van die tijd is geen sprake van een metafoor, maar van een empirische werkelijkheid. Zij interpreteren kosmische gebeurtenissen en leiden daaruit het lot van de natie af, wat hun tegelijkertijd de mogelijkheid biedt kritiek op de keizer en zijn adviseurs te leveren. Na de val van de Han zal deze specifieke uitwerking nog een tijd blijven bestaan om politieke kritiek uit te oefenen, maar uiteindelijk wordt de eenop-eenrelatie tussen bestuur en kosmische gebeurtenissen toch ervaren als te beperkend en te onwaarschijnlijk. Daarmee wordt de grotere metafoor echter niet aangetast en die blijft
HET VROEGE KEIZERRIJK (221 v.Chr. ‑ 220 n.Chr.) 99

bestaan tot na het einde van het Chinese Keizerrijk. De kracht van deze metafoor is dat zij het mogelijk maakt de diverse lichaamsdelen te zien binnen één geïntegreerd proces, waarbij gebeurtenissen in het ene deel van het lichaam gevolgen hebben voor of kunnen ontstaan uit gebeurtenissen in een ander deel. Aan de andere kant staat deze opvatting de mechanisering van het wereldbeeld in de weg, zoals die veel later in het Westen zal plaatsvinden.

4.5.5 Kunst en materiële cultuur
Al lang voor de Qin en Han worden allerlei dingen gemaakt die wij (nog steeds of opnieuw) mooi vinden en waarvan wij vermoeden (en heel soms ook weten) dat men die toen mooi heeft gevonden. Toch is het doel van deze dingen altijd om te worden gebruikt, of dat nu is in de dagelijkse omgeving of een paleis, in een religieuze context of in een graf voor de eeuwigheid. Van een categorie kunst die losstaat van een categorie materiële cultuur is geen sprake. De inscripties en namen op sommige objecten zijn onderdeel van een systeem van kwaliteitscontrole. Mooie dingen zijn ook van een zekere kwaliteit, bijvoorbeeld qua duurzaamheid of qua hoeveelheid werk die eraan besteed is. Wij kunnen ook herkennen dat sommige handwerkslui goed zijn in de vormgeving en het aanbrengen van versieringen. Het blijven echter altijd gebruiksvoorwerpen met een pragmatische functie. Daarnaast drukken de objecten status en welvaart uit. De esthetische waardering van voorwerpen uit het verleden is vooralsnog slecht gedocumenteerd. De titel van deze paragraaf gebruikt toch het woord kunst als signaal, omdat wij als moderne lezers nu eenmaal sterk door esthetische criteria worden gestuurd. De term ambacht is in de meeste gevallen analytisch correcter. De taakverdeling binnen een werkplaats gaat zeer ver en maakt productie op grote schaal mogelijk. Dankzij deze organisatievorm kunnen gigantische projecten als de graven van de Qin- en Han-keizers aangelegd worden, waarbij de benen van de beroemde soldaten uit het graf van de Eerste Keizer niet voor niets sterk lijken op de pijpen van de waterleiding uit zijn eigen paleis. De individualiteit van de soldaten en van talloze andere producten van de handwerkers is het resultaat van de afwerking van een product in het laatste stadium door de meester(s) van de werkplaats. Zij is niet het gevolg van een vooropgezette intentie individuele kunst te produceren. Het is daarom vooral de moderne waarnemer die deze individualiteit projecteert op de objecten. Wanneer de periode van de Shang- en de Zhou-dynastie die van de grote bronzen rituele voorwerpen is, dan is de periode vanaf de Strijdende Staten tot en met de Han die van het lakwerk. Hoewel brons, aardewerk, bamboe en allerlei ander materiaal gebruikt blijven worden, wordt lakwerk als materiaal voor luxe-eetgerei, dozen, grafkisten en muziekinstrumenten dominant. Lak wordt gemaakt van een giftig sap dat uit de lakboom (toxicodendron vernicifluum of rhus verniciflua) wordt gewonnen. De bomen groeien in grote delen van China. Met een goede laklaag worden objecten waterdicht en bestand tegen hitte en insecten, terwijl de glimmende laag allerlei versieringsmogelijkheden biedt. Het is veel minder duur dan brons en wordt gemaakt van een plantaardige grondstof die zich vernieuwt. Het maken van de lak en daarna het aanbrengen ervan in vele achtereenvolgende lagen is een tijdrovend proces, waarvoor de ver ontwikkelde werkplaatsorganisatie van de
100 hemels mandaat

Han buitengewoon geschikt is. Het basiswerk wordt gedaan door laaggeschoolde arbeiders, daarna brengen specialisten de uiteindelijke versiering aan. Aanvankelijk is de vormentaal die van de aloude bronzen voorwerpen, totdat eigen vormen en bewerkingen worden ontwikkeld, zoals kerven, boetseren, verven of zelfs inleggen met andere materialen. Lakwerk wordt niet naast het boerenbedrijf vervaardigd, door de noodzaak lak van elders te laten komen en het arbeidsintensieve en ongezonde karakter van de verwerking. Dit betekent dat alleen de overheid of mensen met geld en toegang tot de markt erover kunnen beschikken. De grotere distributie van lakwerk in graven is daarom niet alleen een teken van de groeiende populariteit van het product, maar ook van toenemende welvaart. Lakwerk wordt tijdens de Han een gebruikelijke grafgave, zelfs in de graven van mensen met minder status (zie afbeelding 28).

afbeelding 28 Een deel van een uitgebreide vondst rood lakwerk met zwarte tekeningen in een van de Mawangdui-graven uit de vroege tweede eeuw v.Chr. De vondst omvat ook uitgebreide voedselvoorraden, eetstokjes, kookgerei en zo meer.

De al eerder genoemde zijde is al ruim voor de eerste historische dynastieën bekend in grote delen van het huidige China, in de stroomgebieden van de Gele Rivier en de Yangzi. Zijde wordt gebruikt voor kleding en bijvoorbeeld om kostbare grafgiften in te pakken. Tot het einde van de periode van de Strijdende Staten is het dragen van zijde voorbehouden aan de adellijke elite, zodat kwaliteit en kleurstelling worden bepaald door iemands status en rituele positie. In de Han is de moderne provincie Shandong een belangrijk productiegebied, onder meer dankzij de kwaliteit van de plaatselijke moerbeibomen waardoor de zijderupsen ook goede zijde leveren. Andere productiecentra zijn het beneden-Yangzi-gebied en de streek rond de stad Chengdu in Sichuan. Er wordt door het hele land zijde geproduceerd en het materiaal is voortaan niet meer voorbehouden aan het hof of de elite. Het is een arbeidsintensief proces, van het telen van moerbeibomen, het voeden van de rupsen met moerbeibladeren, en het toezien op de coconvorming, tot en met het afwikkelen van de zijdedraden.
HET VROEGE KEIZERRIJK (221 v.Chr. ‑ 220 n.Chr.) 101

Tijdens de Shang wordt de zijde meteen afgewikkeld zodra de cocon is gesponnen, maar nadien worden de larven in de cocon eerst gedood in heet water. Uit de kwaliteit van zijden stoffen uit de Han blijkt dat men al van complexe weefgetouwen gebruikmaakt, die door meerdere mensen tegelijk moeten worden bediend. De zijden stoffen worden een belangrijk handelsartikel in binnen- en buitenland. Omdat zijde altijd van pas komt, is het ook geschikt als betaalmiddel, vooral voor grote transacties, en als een manier om te sparen. De toename in de zijdeproductie wordt ook gestimuleerd door de verplichting tijdens de oostelijke Han een deel van de belasting in de vorm van zijde te betalen. Dit hele proces wordt vaak uitgelegd als het gevolg van een krimpende geldeconomie, waarbij transacties in muntgeld worden vervangen door transacties in natura. Een alternatieve verklaring is precies omgekeerd, want zijde is alleen geschikt voor grote transacties, en vervangt niet het muntgeld (dat in grote hoeveelheden immers erg zwaar en dus onhandig is), maar vult het repertoire aan betaalmiddelen voor grotere bedragen juist aan. Zijde blijft gebruikt worden als een manier om waarde vast te leggen tot lang na de komst van het papiergeld vanaf de vroege Song tot de vroege Ming en later het zilver vanaf de vroege Ming tot de vroege twintigste eeuw. Zowel voor lakwerk, zijde en allerlei andere voorwerpen geldt dat de vervaardiging in een werkplaats het mogelijk maakt te differentiëren tussen moeilijke en makkelijke taken. In het ontwerp van de versieringen kunnen wij geregeld dezelfde elementen terugvinden, waaruit blijkt hoezeer de werkplaats al is doorgeëvolueerd en alleen de lopende band nog ontbreekt. Hoe mooi voorwerpen en afbeeldingen uit de Han (en daarvoor of daarna) ook kunnen zijn in onze ogen, zij zijn collectieve en ambachtelijke prestaties en niet individuele kunst.

102

hemels mandaat

hoofds t uk 5

D E PE R IOD E VAN VE R DEE L D HEI D
(220 ‑ 589)

Door de geschiedenis van China in termen van keizerlijke dynastieën te vertellen wordt de suggestie gewekt dat het einde van een dynastie een plotselinge breuk is. De val van de Han is echter een langdurig proces, waarbij de macht van de keizerlijke familie al ver voor 220 n.Chr. tot een minimum is beperkt. De tijd vanaf dat jaar tot aan de verovering van het zuiden door de Sui in 589 wordt in de westerse literatuur Periode van Verdeeldheid genoemd. Dit berust op de foutieve aanname dat de voorafgaande twee Han-dynastieën en de daarna volgende Sui- en Tang-dynastieën steeds in staat zijn geweest hun gebied werkelijk te controleren, maar dat is bepaald niet het geval. Zeker op lokaal niveau zal het verschil tussen een periode met of zonder centraal gezag daarom niet altijd even duidelijk zijn geweest. Toch is het zinvol deze eeuwen als een zelfstandige eenheid te bespreken, omdat er belangrijke ontwikkelingen plaatsvinden die maken dat er sprake is van een fundamentele breuk met het verleden. Daoïsme en boeddhisme raken echt verspreid over China. Dankzij de opkomst van het papier in de late tweede en vroege derde eeuw kan een nieuw ideaal van cultureel leiderschap ontstaan, waarin de eigen kalligrafische vaardigheden centraal komen te staan. Dit ideaal wordt de basis van het zuidelijke politieke systeem. In Noord-China wordt in dezelfde tijd een politiek systeem ontwikkeld op basis van stabiele inkomsten uit een voor die tijd redelijk effectief systeem van grondverdeling, iets dat de Han of de kortstondige Xin eigenlijk nooit is gelukt. Dankzij de groeiende staatsinkomsten kan het noorden uiteindelijk ook het zuiden veroveren en het oude territorium van de Han weer in ere herstellen. Ondertussen loopt het Romeinse Rijk in West-Europa ten einde. Het wordt voortgezet door het Byzantijnse Rijk in het oosten, terwijl het West-Europese deel in stukken uiteenvalt. Het christendom verbreidt zich via het Romeinse Rijk over Italië, Frankrijk en NoordAfrika, en veel langzamer ook over de rest van Europa. In het Perzische Rijk domineert een heel andere religie, namelijk het eeuwenoude zoroastrianisme, met het manicheïsme en het christendom als de plaatselijke nieuwe religies. Hier volgen diverse heersershuizen elkaar op, maar vanaf 226 tot 651 heersen hier de Sassaniden. In de zevende eeuw wordt hun rijk veroverd door de islamitische bedoeïenen uit het Arabische schiereiland, waarna de oude plaatselijke religies worden gemarginaliseerd en de meeste mensen uiteindelijk overgaan tot de islam. Nadat de bedoeïenen ook Noord-Afrika in razend tempo hebben veroverd, gebeurt
DE PERIODE VAN VERDEELDHEID (220 ‑ 589) 103

daar hetzelfde met het oude christendom dat zich alleen in Egypte zal kunnen handhaven in de vorm van de koptische kerk. De expansie van de islam zal uiteindelijk ook in veel gebieden de doodsteek voor het plaatselijke boeddhisme betekenen, zoals in India en in de diverse staatjes aan het begin van de Zijderoute.

5.1

Politieke ontwikkelingen

5.1.1 De Drie Koninkrijken en de westelijke Jinn
Als machtigste figuur komt in de laatste decennia van de Han de “generalissimus” Cao Cao (155 – 220) naar voren. Hij dankt zijn eerste opstap naar de macht aan het feit dat hij de aangenomen zoon van een eunuch aan het hof is, in een tijd dat de eunuchen buitengewoon machtig zijn. Met een machteloos lid van de keizerlijke familie van de Han op de troon en formeel optredend als “beschermer van de dynastie” weet hij zijn macht over heel NoordChina uit te breiden. In 220 wordt de laatste Han-keizer tot troonsafstand gedwongen door Cao Cao’s zoon en opvolger Cao Pi (187 – 226). Deze wordt daarna de eerste keizer van de nieuwe Wei-dynastie (220 – 265) en vestigt de hoofdstad opnieuw in het traditierijke Luoyang.

kaart 6 De Drie Koninkrijken. De grenzen van de Drie Koninkrijken fluctueren sterk. De zuidelijke grenzen van Shu en Wu zijn grotendeels fictief.

104

hemels mandaat

In diezelfde periode ontwikkelen zich twee andere machtscentra, zodat men wel spreekt van de tijd van de Drie Koninkrijken (sanguo) (zie kaart 6). De Wei beheerst de lösszone van het noordwesten en de Noord-Chinese laagvlakte. Het rijke landbouwgebied van Sichuan, dat vanouds Shu wordt genoemd, wordt beheerst door Liu Bei (161 – 223) en zijn aanhang. Hij noemt zijn rijk Shu en pretendeert af te stammen van de keizerlijke familie van de Han. De Sun-familie sticht een derde dynastie met de naam Wu en beheerst het benedenstroomgebied van de Yangzi. Dit gebied speelt hier voor het eerst een grotere politieke rol in de Chinese geschiedenis en zal deze rol ook hierna blijven bekleden. In 265 wordt in het noorden het heersershuis van Wei in een militaire coup ten val gebracht door een van zijn generaals, die vervolgens de Jinn-dynastie sticht. Shu is kort daarvoor in 263 door de Wei veroverd, en in 280 maken de Jinn-heersers een einde aan de zuidelijke staat Wu. Zo komt het gehele toenmalige China opnieuw onder één centraal gezag, maar slechts van korte duur. De Jinn-dynastie zet de pogingen van de Wei het land opnieuw te centraliseren niet voort en gaat al spoedig ten onder aan de interne strijd tussen de diverse prinsen van het eigen heersershuis. In de vroege vierde eeuw brengen “barbaarse” veroveraars uit de grensgebieden in 316 de Jinn definitief ten val en maken zich in korte tijd meester van geheel Noord-China. Het is de vraag of de lokale bevolking dit als een groot probleem ervaart, want de chaos is al voor de machtsovername totaal. Er heersen droogte en hongersnood; de burgeroorlog, raids door nomaden, en de plunderingen van bandieten stichten dood en verderf. Een van de gevolgen van de uitbarsting van geweld aan het einde van de Jinn is dat de bevolking zich groepeert rond lokale leiders en de gemeenschappen zich fortificeren (zie afbeelding 29).

afbeelding 29 In late Han-graven zijn al maquettes in klei van versterkte boerderijen gevonden. Zij zijn een voorloper van de latere gewoonte papieren huizen, meubels en huisraad mee te geven.

DE PERIODE VAN VERDEELDHEID (220 ‑ 589)

105

Een van de prinsen uit de heersersfamilie van de Jinn weet zich in het zuiden nog aan de macht vast te klampen, met het huidige Nanjing als hoofdstad. Enkele elitefamilies die met hem verbonden zijn, vluchten ook naar het zuiden en vestigen zich in het benedengebied van de Yangzi. Deze vlucht naar het zuiden heeft in de historische herinnering van latere tijden een grote betekenis gekregen, al is helemaal niet duidelijk hoeveel “gewone” Chinezen uit het noorden zijn gevlucht. Vanaf 316 tot het einde van de Jinn in 420 worden de resten van deze dynastie in het zuiden de “oostelijke Jinn” genoemd, vanwege de ligging van hun hoofdstad Nanjing ten opzichte van de voormalige hoofdstad Luoyang. De tragische lotgevallen van Liu Bei en zijn aanhang uit de staat Shu in Sichuan en Hubei inspireren in de volgende eeuwen in het epos van de Drie Koninkrijken talloze religieuze en literaire tradities. Ondanks hun vroege militaire verlies in de historische werkelijkheid zijn de centrale helden van dit epos de troonpretendent Liu Bei van het Shu-rijk en diens gezworen broeders Guan Yu (? – 219) en Zhang Fei (? – 221), samen met de briljante strateeg Zhuge Liang (181 – 234). De tragiek van hun verlies in de burgeroorlogen van deze tijd maakt hen eens te meer geschikt als object van religieuze verering en als hoofdfiguren in allerlei literaire tradities en plaatselijke folklore. Zhuge Liang staat nog steeds voor briljante militaire strategieën en de drie gezworen broeders Liu Bei, Guan Yu en Zhang Fei gelden als de iconen van wederzijdse trouw en onvoorwaardelijke vriendschap. Op dezelfde manier blijven ook de Han en de keizerlijke familie van deze dynastie met de familienaam Liu levend in de historische herinnering. Eeuwen later beweren religieuze en politieke leiders nog steeds uit deze familie te stammen, om hiermee hun aanspraak op religieuze of politieke macht te ondersteunen. Vooral in messianistische tradities gelooft men vaak dat de wereldredder uit de Liu-familie stamt. Zulke tradities geloven dat een redder of messias op een specifiek moment in de nabije toekomst zal verschijnen om de uitverkorenen van de totale ondergang van de kosmos te redden.

5.1.2 Het noorden (317 – 589)
Noord-China wordt in de periode 317 – 589 overheerst door een groot aantal staten, gesticht door veroveraars die verwant zijn aan de huidige Turken, Tibetanen en Mongolen. Alle drie de etnische groepen zijn nog steeds in China aanwezig, waarbij de Turken in China vanouds Oeigoeren heten. Het gaat meestal om kleine elites die steunen op een effectieve cavalerie en vervolgens een deel van Noord-China onder controle krijgen (afbeelding 30). Deze nietChinese veroveraars zijn geen nomaden uit het hart van de steppe, maar grensvolkeren. Sommige hebben zich sinds de late Han met toestemming van de Chinese autoriteiten “binnen de muur” gevestigd. Zij hebben hun beheersing van de cavalerie als krijgskunde behouden, maar in de loop van de tijd ook een aantal Chinese cultuurelementen overgenomen, zoals de beheersing van de Chinese taal (eventueel als tweede taal), bestuurlijke technieken, en boeddhisme of daoïsme. De term “barbaars” is daarom primair een waardeoordeel van latere Chinese historici en zeker geen precieze beschrijving van de werkelijke culturele en etnische situatie. Een niet-Chinese etnische groep kan gebruikmaken van het Chinese cultu106 hemels mandaat

rele repertoire en Chinezen kunnen alleen of als groep overstappen naar een andere etnische eenheid. Er is zeker sprake van een groeiende etnische verscheidenheid van Noord-China in deze periode, maar de dominante cultuur blijft toch de Chinese.

afbeelding 30 Een paard wacht op zijn berijder. Opvallend is dat de mannen allemaal een snor of baard hebben, waarschijnlijk om hun Turkse (Oeigoerse) achtergrond aan te geven. Deze specifieke afbeelding stamt uit een Tang-graf; ook dan is de Turkse invloed in China nog erg groot.

DE PERIODE VAN VERDEELDHEID (220 ‑ 589)

107

Het is vermoedelijk geen toeval dat juist in de late derde en vierde eeuw n.Chr. volkeren die intensief gebruikmaken van het paard als rijdier China zo sterk gaan overheersen. Tijdens het grootste deel van de Shang en Zhou is het paard vooral een trekdier voor strijdwagens als snel vervoermiddel, waarvan de kracht echter maar in beperkte mate kan worden gebruikt. Vanaf de late vierde eeuw v.Chr. kan het paard in toenemende mate als rijdier voor lichte cavalerie met boogschutters worden gebruikt, dankzij de introductie van het bit en het zadel. Deze uitvindingen maken het mogelijk een paard stabiel te berijden en ondertussen andere handelingen te verrichten. In het zadel vinden tijdens de Han verdere verbeteringen plaats en daarna zien wij in de vroege vierde eeuw n.Chr. de stijgbeugel verschijnen. Deze cruciale uitvinding maakt dat de oorlogsvoering te paard veel makkelijker wordt en de cavalerie ook zwaarder kan worden bepantserd. Deze uitvinding wordt vooral ingezet door de diverse nietHan-culturen ten noorden van China. Daar zijn de steppegebieden gunstig voor het houden van paarden, maar niet voor het alternatief van langdurige landbouw naar het Chinese model. Een politiek systeem dat de steppegebieden controleert zal dus bijna automatisch ook paarden houden als alternatieve bron van voedsel en inkomen. Eenmaal aan de macht gekomen worden de heersersfamilies van deze “barbaarse” volkeren geconfronteerd met de noodzaak reguliere staatsinkomsten te krijgen. Stabiele inkomsten kan men alleen krijgen door een effectief bestuur uit te oefenen over de Chinese agrarische bevolking, zodat zij voldoende belasting zal betalen. Zonder de inschakeling van Chinese bestuurlijke kennis en geletterdheid, bijvoorbeeld voor landregistratie en boekhouding, is dat alles niet mogelijk. De hiermee gepaard gaande bureaucratisering verschaft hun tevens de mogelijkheid de macht van concurrerende “barbaarse” elitefamilies binnen het eigen volk te beperken. Het gevaar is wel dat de heersersfamilies een deel van hun oorspronkelijke identiteit moeten inleveren en daarmee de aansluiting met hun medeveroveraars verliezen. Alle noordelijke politieke systemen hebben als functie het onttrekken van maximale inkomsten aan het veroverde gebied om de directe bondgenoten binnen de elite te belonen. Dit maakt deze systemen kwetsbaar voor interne spanningen tussen de leden van een keizerlijke familie, de families van de echtgenotes en de overige elitefamilies. Vooral de strijd om de opvolging en het afrekenen met de verliezers door de uiteindelijke winnaar leiden tot bloedige moorden, die kenmerkend blijken te zijn voor de diverse Turkse en Mongoolse politieke systemen uit Centraal-Azië. Aan de andere kant is de Jinn in 316 aan precies dit probleem te gronde gegaan, dus zo uniek zijn dergelijke interne conflicten misschien ook weer niet. In deze vroege periode is het voor de meeste van buitenaf komende overheersers moeilijk om de juiste formule te vinden voor het behoud van de eigen identiteit en het inschakelen van Chinese bestuurstechnologie. Eigenlijk lukt dit alleen de Wei-dynastie (386 – 534). Deze dynastie wordt gesticht door de familie van de Tuoba (de Chinese verbastering van hun eigennaam Tabghac) uit de proto-Mongoolse stam van de Xianbei. Om verwarring te voorkomen met gelijknamige dynastieën of staatjes, zoals de Wei van de Drie Koninkrijken een eeuw eerder, wordt deze dynastie door historici meestal Tuoba-Wei genoemd. Aanvankelijk is haar machtsbasis in noordelijk Shanxi, maar in 439 verenigt de Tuoba-Wei geheel NoordChina onder haar gezag en kan zich daarna nog bijna een eeuw handhaven (zie kaart 7). De
108 hemels mandaat

dynastie streeft in haar latere fase een bewuste politiek van totale verchinezing (sinificatie) na, van de invoering van de Chinese taal, kleding, namen, en de verering van Confucius, tot huwelijken tussen Xianbei en Chinezen. Zij laat zelfs een verdedigingsmuur tegen de noordelijke barbaren bouwen. Zij manifesteert zich als beschermer van het opkomende boeddhisme, zowel op het niveau van de staat als op lokaal niveau. De bescherming van religieuze instellingen is nooit een puur religieuze aangelegenheid, omdat het behalve een uiting van devotie ook een demonstratie is van politieke kracht, en religieuze leiders op hun beurt een rol spelen in de legitimatie van de staat. Vanaf 446 vindt gedurende enkele jaren een vervolging van het boeddhisme plaats, omdat het hof tijdelijk onder de invloed staat van de daoïstische beweging van de Hemelse Meesters als alternatieve vorm van legitimatie.

kaart 7 De noordelijke en zuidelijke dynastieën. De zuidelijke grenzen zijn grotendeels fictief.

De Tuoba-Wei voert in 485 een belangrijke economische hervorming door, die wij kennen als het “gelijke veld”-systeem (juntian). In dit systeem wordt al het land dat niet behoort tot de domeinen van de grote families verdeeld in gelijke (dat wil zeggen, naar de opbrengst gemeten gelijkwaardige) stukken. Deze stukken worden vervolgens aan de nog vrije boeren in pacht gegeven. Na hun dood wordt de grond opnieuw verdeeld. Deze maatregelen staan in een oude traditie van grondverdeling, zoals de landhervorming van Shang Yang onder de Qin voorafgaand aan haar verovering van China. Wij weten dat dit gelijke veld-systeem
DE PERIODE VAN VERDEELDHEID (220 ‑ 589) 109

daadwerkelijk is uitgevoerd, dankzij de analyse van moderne luchtfoto’s (zie afbeelding 31) en de vondst van gedetailleerde documenten over de uitvoering van dit systeem in de Tangperiode. De grond moet verplicht worden gebruikt voor landbouw en om moerbeibomen te planten, die de blaadjes leveren voor de zijdewormen. De boeren moeten belasting betalen in de vorm van graan en zijde. Dit systeem van grondverdeling vindt alleen in Noord-China plaats. Hier kan men de grond in gelijke, rechthoekige stukken verdelen en hangt minder af van de persoonlijke inbreng van de bewerkers. In het zuiden volgt ieder rijstveldje de natuurlijke glooiing van de grond en kan het bouwland dus niet in regelmatige stukjes worden verdeeld. Omdat in de rijstbouw veel afhangt van de persoonlijke aandacht van de bewerkers van de grond, is een regelmatige herverkaveling onrendabel. Niemand investeert nu eenmaal veel arbeid in een stuk land als dit alleen maar de toekomstige bewerkers ten goede komt.

afbeelding 31 De Engelse geograaf Frank Leeming heeft op grond van oude luchtfoto’s een analyse gemaakt van de ligging van het landbouwland. Uit deze analyse blijkt dat het Noord-Chinese landschap nog steeds in belangrijke mate wordt bepaald door het gelijke veld-systeem.

De maatregelen van het gelijke veld-systeem helpen een al te extreem grootgrondbezit tegengaan en zorgen ervoor dat grond die door alle oorlogen in Noord-China sinds de late Han uit productie is gegaan opnieuw bebouwd wordt. Dit alles garandeert de staat een brede groep van kleine, maar regelmatige belastingbetalers. De betere registratie die met dit
110 hemels mandaat

systeem gepaard gaat, remt de ontduiking van belastingen door de machtigen. Door deze maatregelen is het noorden in de zesde eeuw economisch sterker dan het Chinese zuiden. Ook bezitten de noordelijke elites dankzij de invloed van niet-Chinese groepen militaire vaardigheden, die bij de zuidelijke elites verloren zijn gegaan. Uiteindelijk zal China dan ook in 589 vanuit het noorden weer herenigd worden. De hereniging gebeurt niet door de Tuoba-Wei-dynastie zelf. Wanneer zij in 493 de hoofdstad Pingcheng verplaatst van het moderne Datong in het verre noorden van Shanxi naar Luoyang in het oude Chinese kernland, ontstaan er interne spanningen. De Tuobagroepen die in hun kernland blijven wonen zijn ontevreden, omdat de verplaatsing van de hoofdstad onderdeel is van een strategie om de macht van de oude stammen te verkleinen ten gunste van de macht van de keizerlijke familie en enkele Tuoba-families in de naaste omgeving van de keizers. Dit gaat bovendien gepaard met een grotere samenwerking met Chinese elites. In 534 stort de oude Tuoba-Wei in elkaar, maar de nieuwe staten zijn in eerste instantie nog niet bij machte het oude territorium van de Han te verenigen. Een van de opvolgers van de Tuoba-Wei ontwikkelt een nieuwe methode om het leger uit te breiden, door ook etnische Chinezen toe te laten tot de eigen stammenorganisatie. Chinezen die hun eigen wapens kunnen betalen krijgen belastingvrijstellingen en Tuobanamen in ruil voor deelname aan het leger. Dit militie-systeem wordt later het “prefecturale soldaten”-systeem (fubing) genoemd, en maakt het mogelijk veel meer soldaten te mobiliseren. Tegelijkertijd betekent deze vermenging van etnische Chinezen met de niet-Chinese veroveraars ook de definitieve teloorgang van het oude tribale systeem. De noordelijke elites van de komende eeuwen maken deel uit van deze nieuwe culturele mengvorm en zijn niet meer duidelijk met een specifieke etnische groep verbonden. Het militiesysteem wordt in eerste instantie door Sui en Tang voortgezet, maar later vervangen door beroepslegers met opnieuw een sterke Turkse (Oeigoerse) component.

5.1.3 Het zuiden (317 – 589)
Gedurende deze gehele periode wordt de zuidelijke helft van China geregeerd door een opeenvolging van militair zwakke Chinese heersershuizen, die hun zetel in het huidige Nanjing hebben. In formele zin zetten deze regimes de Jinn voort, die immers in 316 naar het zuiden is verplaatst. Omdat dit de laatste dynastie is die het land als een geheel heeft bestuurd, hebben de zuidelijke heersershuizen in de ogen van latere Chinese historici de meeste aanspraak op legitimiteit. “Zuidelijk” betekent in deze tijd nog het stroomgebied van de Yangzi, want het zal nog eeuwen duren voordat het moderne zuiden van China werkelijk meetelt. De stad Nanjing is een van de grootste van haar tijd, met ruim één miljoen inwoners die leven van de opbrengst van het rijk: ofwel direct als leden van de keizerlijke familie en de bestuurlijke elites, dan wel als dienstverleners en leveranciers. De feitelijke macht in het beneden-Yangzi-gebied wordt nog meer dan voorheen gemonopoliseerd door de leiders van de grote families, die de topposities in de bureaucratie en aan het hof bezetten. Zij controleren in voortdurend wisselende junta’s het politieke en militaire bestel. Deze elite ontwikkelt zich tot een gesloten sociale groep waarvan het lidDE PERIODE VAN VERDEELDHEID (220 ‑ 589) 111

maatschap in de eerste plaats wordt bepaald door afstamming. Om deze reden noemen wij deze elite vaak een aristocratie, al bezit zij geen adellijke titels of kastelen. De elite bestaat enerzijds uit families die met hun aanhang van cliënten in de vroege vierde eeuw n.Chr. uit het noorden zijn gevlucht voor de niet-Chinese veroveraars, en anderzijds uit elitefamilies van zuidelijke herkomst. De militaire macht van deze elite is voldoende om de noordelijke dynastieën te weerhouden van een invasie, maar ontoereikend om haar wil in het zuiden tot op het laagste niveau door te zetten. Overal zijn lokale potentaten die op grond van hun afstamming en netwerken een aanstelling als magistraat of gouverneur hebben gekregen, maar ook nog een eigen leger hebben dat soms duizenden mensen groot kan zijn. De mensen die echt een rol spelen in de politiek van de zuidelijke dynastieën hebben machtsposities aan het hof of in de gebieden tussen Nanjing en de noordgrens. Dankzij de vestiging van een apart en algemeen erkend politiek centrum wordt het benedenstroomgebied van de Yangzi definitief ingelijfd als onderdeel van het Chinese cultuurgebied. Vooral tijdens de Liang Dynastie (502 – 557) ontstaat hier een elitecultuur waarin dichtkunst en kalligrafie, boeddhistische en daoïstische religieuze activiteiten, conversatie en het nuttigen van alcoholische drank centraal staan. Het keizerlijke hof en de prinselijke hofhoudingen in Nanjing spelen in de ontwikkeling van deze nieuwe cultuur een centrale rol. Cultuur is hier niet een belangeloze activiteit, maar wordt ingezet om het gezag van het keizerlijke centrum te vergroten, in een omgeving waar de fiscale, politieke en militaire macht van het centrum verder zeer beperkt is. De figuur van keizer Wu van de Liang (r. 502 – 549) slaagt erin een grote mate van legitimiteit te verwerven, maar dit blijkt onvoldoende om zijn dynastie te redden. Het sleutelwoord bij alles is “beschaving” (wen), waarin schrijven en schrift een centrale rol spelen. De martiale dimensie, in de vorm van de oude krijgskunst of paardrijden, is hier veel minder prominent dan in het noorden. Tegelijkertijd is er een felle culturele competitie aan de gang tussen de noordelijke elitefamilies die naar het zuiden zijn gevlucht en de gevestigde families uit het zuiden. De noordelijke families zijn hun economische macht, gebaseerd op grootgrondbezit, grotendeels kwijtgeraakt, terwijl de zuidelijke families wel een sterke economische basis bezitten. Het enige wapen dat de noordelijke families hebben, is hun cultuur, waarbij hun achtergrond in de Weg van de Hemelse Meesters een belangrijke rol speelt. In die traditie is kalligrafie voor het eerst in de Chinese geschiedenis een centrale vaardigheid, omdat het schrift de kosmos en de demonen daarin kan vangen en beheersen. De eerste grote (en in de mythohistorische herinnering ook grootste) kalligraaf Wang Xizhi (306 – 361) stamt niet toevalligerwijs uit een prominente refugiéfamilie en is een vooraanstaande aanhanger van deze leer. De zuidelijke gevestigde families ontwikkelen daarop hun eigen versie van de leer, die wordt geïnspireerd door de noordelijke daoïstische tradities, de zuidelijke schriftcultuur en het geloof in mediums of mensen in wie de goden of demonen kunnen afdalen en door wie zij kunnen spreken. Deze nieuwe traditie wordt wel het daoïsme van berg Mao (maoshan) genoemd, naar een berg die vlak bij de zuidelijke hoofdstad Nanjing ligt. Door de komst van de noordelijke refugiéfamilies is in het zuiden voor het eerst het gevoel ontstaan dat men hier de fakkel van de Chinese beschaving hoog moet houden. Men voelt zich cultureel superieur ten opzichte van de noordelijke “barbaren”, maar afgezien
112 hemels mandaat

van enige veldtochten die op niets uitlopen, wordt noodgedwongen de militaire status-quo aanvaard. De culturele idealen van de zuidelijke elite die in en rond Nanjing zijn ontstaan oefenen later grote invloed uit op de culturele praktijk van de Sui- en Tang-elite na de hereniging. Het is vervolgens de combinatie van de culturele idealen uit het zuiden met de economische en militaire kracht van het noorden die maken dat de nu volgende Sui- en Tang-dynastieën toch meer greep krijgen op bestuur en economie dan hun voorgangers, al blijft ook hun gezag erg kwetsbaar. De scheidslijn tussen het noorden en het zuiden wordt duidelijk in de verschillende eetgewoontes, waarbij men in het noorden regelmatig vlees eet en allerlei melkproducten nuttigt, terwijl men in het zuiden allerlei gewassen en dieren uit de eigen waterrijke omgeving eet. Maar deze scheidslijn gaat nog veel verder, op de gebieden van kleding, haardracht, omgangsvormen, en zo meer. De verovering van het zuiden door het noorden is daarom een militaire gebeurtenis van groot belang en absoluut niet de onschuldige hereniging van een land dat altijd al één had willen zijn. Tegelijkertijd is de traditionele opvatting over een noorden dat barbaarser wordt tegenover een authentiek Chinees zuiden ook onjuist. Het nuttigen van zuivelproducten in het noorden dateert zeker van na de val van de Han, maar het zuiden verandert net zo goed. Alleen al de definitie van het zuiden wordt geheel anders. Tot dan toe is het zuiden altijd het gebied van de oude staat Chu aan de middenloop van de Yangzi, maar vanaf nu gaat het beneden-Yangzi-gebied voor het eerst een belangrijke rol spelen. Dit betekent ook een etnische en culturele transformatie van het gebied dat in veel opzichten nu pas voor het eerst Chinees wordt, terwijl de plaatselijke bevolking tot die tijd vooral bekendstaat om zijn afwijkende gewoontes zoals tatoeages. De rol van de culturele ander wordt overgenomen door gebieden die nog verder naar het zuiden liggen, bijvoorbeeld in de moderne provincies Fujian, Guangdong en Guangxi.

5.2

Sociale en economische aspecten

5.2.1 Grootgrondbezit als de basis van de macht
Het bezit van landbouwgrond levert economische macht op die op termijn kan worden omgezet in cultureel prestige, zoals bij de aristocratische families, en/of politiek-militaire macht, zoals bij nieuw opkomende families. Wanneer de oostelijke Han in 220 door de Wei (een van de Drie Koninkrijken) wordt opgevolgd, wordt de al bestaande trend van concentratie van landbouwgrond alleen maar versneld. De grootgrondbezitters beschikken over versterkte domeinen, waarvan de grond bewerkt wordt door horige boerenfamilies. Zij bezitten een uitgebreide aanhang van cliënten (inclusief ambachtslui) en met de toenemende chaos van de late westelijke Jinn-dynastie zelfs privémilities. De omvang van landgoederen neemt onder meer toe, doordat vrije boeren zich in tijden van gevaar met land en al laten opnemen in het domein in ruil voor economische en militaire bescherming. Doordat het domein de belangrijkste economische eenheid wordt, neemt de handel in betekenis af. In veel gebieden

DE PERIODE VAN VERDEELDHEID (220 ‑ 589)

113

verdwijnt de geldcirculatie en de resterende handel vindt plaats door het ruilen van producten. Grote bedragen en belastingen kunnen worden betaald met graan, zijde of textiel. Wanneer de noordelijke elitefamilies rond 316 naar het zuiden vluchten, nemen zij een deel van hun cliënten mee, maar hun grondbezit en een groot deel van de boeren daarop laten zij achter. Hierdoor ontstaat een nieuwe situatie, waarbij de restanten van de oude Chinese elite voortaan moeten leven onder het oppergezag van niet-Chinese machthebbers. Tegen de zesde eeuw is in heel Noord-China een bovenlaag ontstaan van gemengd Chinees-“barbaarse” afstamming. De politieke dominantie van de nieuwe bovenlaag wordt in het noorden echter niet zo absoluut als in het zuiden, mede omdat de staat erin slaagt hun economische basis te beperken met het gelijke veld-systeem. Het doel van dit systeem, dat door de Tuoba-Wei in 485 is ingevoerd en tot en met het midden van de achtste eeuw in grote delen van Noord-China functioneert, is het vergroten van de landbouwproductie en het versterken van de kleine belastingbetalers, die niet over voldoende invloed beschikken om onder hun verplichtingen uit te kunnen komen. Dankzij dit systeem en de grotere militaire macht in handen van de staat, komt het Noord-Chinese politieke systeem eindelijk uit de vicieuze cirkel waarin de Han-dynastieën al aan het einde van de eerste eeuw v.Chr. zijn beland, waarbij de grootgrondbezitters steeds sterker worden en de staat steeds zwakker.

5.2.2 Een meritocratische aristocratie
De sociale elite houdt na de val van de Han ondanks decennia van burgeroorlog vast aan de opvatting dat correct ethisch handelen noodzakelijk is voor goed bestuur. Het juiste morele karakter van de kandidaat wordt als uitgangspunt genomen en alleen zo iemand komt in aanmerking voor de hoogste posten. De vraag wie iemands karakter mag beoordelen is daarbij cruciaal. Eerst is er een vorm van ballotage, waarbij leden van de hoogste elite iemand aanbevelen om toegang te krijgen tot de eigenlijke examens. Dit is het doorslaggevende moment waarop de sociale elite zichzelf kan reproduceren zonder veel toestroom van buitenaf, zodat men voor deze periode met enig recht van een aristocratische of oligarchische elite kan spreken. Iedereen met een ambtelijke positie, en bij implicatie hun verwanten en afstammelingen, wordt verdeeld over negen graden, waarvan de hoogste drie graden een aparte categorie vormen. Voor klerken en andere ondersteunende staf, die in het traditionele Chinese systeem ook later nooit als ambtenaar zullen worden beschouwd, gelden geheel andere maatstaven. Om haar maatschappelijke status te behouden moet een familie in iedere generatie voldoende mannelijke leden binnen de bureaucratie houden. Daarom blijft deze hoogste elite, nadat zij na de val van het noorden in 316 naar het zuiden is gevlucht, woonachtig in de buurt van de hoofdstad Nanjing. Hier is het keizerlijke hof waar de banen vergeven worden. Ironisch genoeg blijft de elite daardoor toch afhankelijk van het centrum, hoe machteloos dit centrum ook is in economische en militaire termen. Ondanks alle pogingen van keizer Wu van de Liang om zijn rijk met culturele middelen bijeen te houden, beginnen al aan het einde van zijn regeringsperiode de interne conflicten, waarna de dynastie in 557 definitief ineenstort. Op dat moment krijgt het aristocratische systeem een enorme klap. Duizenden mensen
114 hemels mandaat

worden gedood of in gevangenschap weggevoerd. De nieuwe dynastie is zwak en bezit geen enkele legitimiteit in de ogen van de overgebleven elitefamilies. Zij zal in 589 makkelijk door de Sui worden omvergeworpen. Het lidmaatschap van de juiste families wordt uitgedrukt door de familienaam vooraf te laten gaan door de naam van een plaats die bekend is als het herkomstgebied van een familie van stand. Het prestige van deze combinaties van familienaam en plaatsnaam is goed vergelijkbaar met dat van een adellijke titel, maar uiteindelijk wordt daarmee alleen de algemene status tot uitdrukking gebracht. Met zulke combinaties van familienaam en plaatsnaam is niet steeds hetzelfde ambt of grondgebied verbonden. Ondanks iemands afstamming moet men de hoge sociale positie steeds opnieuw verdienen met het publiek vertonen van moreel gedrag en culturele vaardigheden. Heel anders dan in het Westen tot vrij recent het geval is geweest, is het meritocratische ideaal in China al sinds de derde eeuw v.Chr. niet meer controversieel.

5.3

Ideologische, filosofische en religieuze aspecten

5.3.1 Cultuur en literatuur
De schriftcultuur en het papier Wij hebben al gezien hoe cultuur een cruciaal onderdeel is van het repertoire aan middelen om legitimiteit en macht te verwerven. Dit geldt overigens niet alleen voor het keizerlijke hof en de aristocratische elites in Nanjing, maar ook voor de elites van het noorden. Cultuur en religie zijn de arena waarin de strijd om de sociale en politieke suprematie wordt uitgevochten, nadat de eerste selectie van elitefamilies op grond van economische en militaire macht heeft plaatsgevonden. Zij vormen belangrijk symbolisch kapitaal. Het is daarom geen toeval dat de Periode van Verdeeldheid tegelijk een tijd is van een enorme culturele en religieuze bloei, waarin veel meer aan de hand is dan tijdens de voorafgaande Han-dynastieën.

Behalve de sociale en politieke noodzaak om zich cultureel te manifesteren, is er nog een ander aspect dat het culturele en intellectuele leven na de val van de Han op doorslaggevende wijze heeft beïnvloed. Hoewel al omstreeks het begin van de christelijke jaartelling het papier is uitgevonden, kan dat in eerste instantie nog niet beschreven worden. Na enige technische verbeteringen vindt het pas werkelijk ingang als schrijfmateriaal. Papier is minder duur dan zijde en andere schrijfmaterialen, en zeker veel makkelijker in het gebruik dan bamboelatjes, hout, metaal of klei. In het zuiden zijn ook ruim voldoende vezelplanten aanwezig, evenals schoon water om de vezels op te lossen, waarna de ontstane pulp op fijnmazige roosters wordt gedroogd tot het bruikbaar papier oplevert. Het zal geen toeval zijn dat individuele literatuur op grote schaal en individuele vormen van religie vanaf de vroege derde eeuw n.Chr tegelijkertijd opkomen met het veelvuldiger gebruik van papier. De eerste grote kalligraaf is de al genoemde Wang Xizhi, die in de eerste helft van de vierde eeuw actief wordt, korte tijd nadat het papier definitief gevestigd is als belangrijk oppervlak voor schriftcultuur
DE PERIODE VAN VERDEELDHEID (220 ‑ 589) 115

(zie afbeelding 32). Vanuit China zal deze uitvinding zich langzaam via de Zijderoute naar de Arabische wereld en daarna naar het Westen verbreiden, waar het echter pas eeuwen later aan het einde van de Europese Middeleeuwen aankomt. Het is het ideale alternatief voor het kwetsbare papyrus of het dure en onhandige perkament.

afbeelding 32 Het begin van een van Wang Xizhi’s meesterwerken. Dit is een kopie uit de Tang-periode, want het origineel is verloren gegaan. De zegels van latere verzamelaars zijn een wezenlijk onderdeel van de artistieke ervaring.

Het is frappant hoe het in gebruik nemen van papier om op te schrijven samenvalt met een nieuw soort dichters. Er zijn wel voorlopers van wie lange gedichten zijn overgeleverd in de stijl van het Boek der Oden of het prozagedicht, maar de nieuwe dichters schrijven veel vaker en persoonlijker. In plaats van politieke uitspraken zijn gedichten nu getuigenissen van sociale gebeurtenissen en persoonlijke indrukken. Minstens even opmerkelijk is het feit dat deze eerste dichters tegelijkertijd tot de hoogste politieke elite van hun tijd behoren, onder wie de generalissimus Cao Cao en zijn twee zonen Cao Pi (tevens zijn opvolger) en Cao Zhi (192 – 232). Deze laatste geldt ook als de meest begaafde dichter. Alle drie schrijven zij korte lyrische gedichten (shi), waarin ruim plaats is voor persoonlijke gevoelens en ambities. De
116 hemels mandaat

oude dichters zijn meestal bekend om een klein aantal gedichten, terwijl de nieuwe dichters zeer productief zijn. Schrijven is niet meer een beroep met een relatief lage status, maar een essentiële vaardigheid voor een lid van de hoogste elites.
De aristocratische levensstijl Veel meer dan gedurende de Han cultiveert de aristocratische bovenlaag een verfijnde levensstijl als onderdeel van haar maatschappelijke identiteit. Een heer van stand wordt geacht zich toe te leggen op het beoefenen van bepaalde kunsten en vaardigheden of een cultureel repertoire, bestaande uit kalligrafie, poëzie en kunstproza, maar ook alcoholische drank, conversatie en het go-spel (zie afbeelding 33). De gewoonte thee te drinken zal hier pas later bijkomen. Men bezit in deze tijd vaak nog wel martiale vaardigheden (zoals zwaardvechten of boogschieten), maar voor de aristocratische bovenlaag zijn die geen onderdeel van haar identiteit. In de noordelijke dynastieën is dit anders, want door het ontstaan van een gemengde bovenlaag zullen deze vaardigheden, samen met paardrijden, aldaar wel een deel van iemands publieke persona uitmaken. Van individuele schilderkunst is ook nog geen sprake, want voorlopig domineert de muur als het ideale oppervlak en is schilderen een ambacht. Het zal tot de Song duren voordat schilderkunst en de appreciatie daarvan ook belangrijke vaardigheden van een heer van stand worden. Een zevental literaten uit de derde eeuw n.Chr. zal later worden vereeuwigd als de Zeven Wijzen van het Bamboebosje (zhulin qixian). Zij worden in een beroemde muurschildering uit de late vierde eeuw afgebeeld, terwijl zij ontspannen op een mat op de grond zitten, te midden van de bamboes, met naast hen attributen zoals een muziekinstrument of een drankkruik (zie afbeelding 35).

afbeelding 33 Dit go-bord van aardewerk dateert uit het midden van de zesde eeuw. Omdat men in deze tijd nog op de grond zit, is het go-bord in de vorm van een klein tafeltje gemaakt.

DE PERIODE VAN VERDEELDHEID (220 ‑ 589)

117

De kalligrafie ontwikkelt zich vanaf de derde eeuw tot een zelfstandige kunstvorm dankzij het vroege religieuze daoïsme. De grote kalligraaf Wang Xizhi is een aanhanger van de Weg van de Hemelse Meester, waarin de kalligrafie een belangrijk medium is voor de interactie met en beheersing van de kosmos. Schrift is in China vanouds verbonden met macht. Het is geen toeval dat alle vroege teksten die zijn overgebleven – en wie weet überhaupt zijn geschreven – nauw zijn verbonden met het bezit en de demonstratie van politieke en religieuze macht, zoals de orakelinscripties en de bronzen inscripties. In de loop van de Han-dynastie heeft zich de voorstelling ontwikkeld dat schrift en de geschreven taal samen de patronen van de kosmos weergeven. Volgens deze opvatting communiceert de hemel met ons door schrift, in eerste instantie in hemelse karakters die wij eigenlijk niet kunnen begrijpen of in de iets eenvoudigere Acht Trigrammen, en anders in normale karakters in een speciaal handschrift. Zodoende wordt Yang Xi (330-386), de voornaamste sjamaan van het daoïsme van berg Mao, tevens geroemd als kalligraaf. Iemands kalligrafie is niet alleen een representatie van iemands lichaam, maar ook de belichaming van zijn moreel karakter. Een mooi handschrift ontstaat uit de juiste beweging van het lichaam tijdens het schrijven en wordt in termen van het lichaam beschreven. Een goed mens heeft een mooi handschrift, een slecht mens niet. Een goed mens is mooi, een slecht mens is lelijk. Dit maakt een goed handschrift een essentieel bestanddeel van het repertoire aan vaardigheden waarover een man van stand of een toekomstige ambtenaar moet beschikken. Vanuit deze manier van denken is het ook logisch dat toekomstige ambtenaren niet alleen rechtschapen mensen moeten zijn, maar ook een goede kalligrafie moeten hebben. Zodoende zijn tijdens de Periode van Verdeeldheid examens niet anoniem en besteden de kandidaten grote aandacht aan hun handschrift. Tijdens de Song worden toch anonieme examens ingevoerd en worden alle teksten eerst door klerken overgeschreven, ondanks protesten dat men zo iemands karakter niet kan aflezen uit diens kalligrafie.
Literatuur De enorme productie van literaire en religieus-literaire teksten in de hofkringen rond Nanjing in het beneden-Yangzi-gebied is een direct gevolg van de culturele zelfdefinitie van de sociale en politieke elite. De Periode van Verdeeldheid geldt als de eerste bloeitijd van de lyrische poëzie (shi). Deze is dikwijls sterk daoïstisch of boeddhistisch van inspiratie. Een fascinerende ontwikkeling is de invloed van de taal waarin boeddhistische teksten vaak naar China kwamen, namelijk het Sanskriet. Deze Indo-Europese taal met veel lettergrepen per woord en met vervoegingen, heeft ritmische mogelijkheden die het Chinees niet kent. In de hofkringen van Nanjing van de late vijfde en vroege zesde eeuw worden daarom voorschriften ontwikkeld voor de volgorde van de tonen van de Chinese woorden per zin, zodat toch een soort metrum ontstaat. Tegen de zesde eeuw krijgt het lyrische gedicht (shi) hiermee zijn definitieve vorm. De term lyrisch gedicht betekent hier niet dat het gedicht vooral een individuele expressie van persoonlijke emoties is, maar dat de onderwerpen vaak uit de natuur worden gehaald. Het gedicht wordt geschreven volgens strakke voorschriften, maar is ook een sociale activiteit. De meeste gedichten worden op feesten of andere maatschappelijke gelegenheden gecomponeerd, en later opgeschreven en doorgegeven. Bij het kopiëren van
118 hemels mandaat

een gedicht wordt het door de lezer-kopiist vaak nog verder aangepast, want van artistiek eigendom is nog geen sprake. Vanaf het scheppen tot en met het verder geven van een gedicht is dus steeds sprake van een collectieve activiteit. In een tijd dat de gedichten van beroemde dichters nog niet verspreid worden door de boekdrukkunst en niet algemeen beschikbaar zijn, is het bezit van iemands gedicht een waardevol geschenk op hetzelfde niveau als een kostbaar voorwerp. Deze appreciatie van het gedicht zal gedurende de hele keizertijd blijven bestaan. Wanneer vrouwen vanaf de late zestiende eeuw steeds vaker geletterd zijn, gaan zij ook allereerst gedichten schrijven en onder elkaar uitwisselen. Minstens even belangrijk als het lyrische gedicht (shi) is het “parallelle proza” (pianwen), dat wordt gebruikt voor belangrijke politieke statements. In deze stijl moeten alle zinnen parallel worden geconstrueerd, waarbij allerlei grammaticale hulpwoorden ook nog eens verboden zijn. Ondanks de opkomst van andere vormen van proza voor literaire doeleinden blijft de beheersing van deze stijl in de volgende eeuwen van groot belang in een politieke context. De doorslaggevende proeve van bekwaamheid voor de ambtelijke examens vanaf de Ming is het schrijven van een Essay in Acht Voeten (baguwen) over een voorgeschreven thema, dat moet worden uitgewerkt in acht onderdelen en in perfecte parallelstijl moet zijn geschreven. Ten slotte moeten hier twee belangrijke boeken worden besproken, die allebei op hun manier de weerslag vormen van de bijzondere aristocratische cultuur van deze tijd. Tijdens de Liang-dynastie wordt een van de belangrijkste literatuurkritische werken geschreven uit de Chinese geschiedenis, namelijk Het Literaire Hart en het Kerven van Draken (wenxin diaolong). De auteur Liu Xie (circa 465 – 521) is een gelovige boeddhist, maar evengoed een bewonderaar van Confucius en vooral bekend om dit ene boek. In vijftig hoofdstukken gaat hij uitvoerig in op vorm (de gekerfde draak) en diepere inhoud (het literaire hart) van de geschreven teksten van zijn tijd. Het gaat hem om een breed spectrum aan geschreven teksten dat bijvoorbeeld ook politieke en rituele teksten of humor omvat. Hij ziet literatuur als geschreven teksten die de “patronen” (wen) van de kosmos vangen, hetzij in poëzie (wen) of proza (bi). Het zal ook niet verbazen dat hij zijn tekst heeft geschreven in het parallelle proza, in die tijd de hoogste manifestatie van de geschreven taal. Na de voltooiing van dit werk wordt Liu Xie opgenomen in de kring van culturele leiders rond een van de keizerlijke prinsen van de Liang-dynastie in Nanjing, Xiao Tong (501 – 531). Aan hetzelfde prinselijke hof wordt vervolgens de Literaire Anthologie (wenxuan) gecompileerd, waarbij Xiao Tong traditioneel als auteur geldt, hoewel hij waarschijnlijk vooral is opgetreden als de patroon en gesprekspartner van de eigenlijke samenstellers. Als bloemlezing neemt dit boek de maat van de literaire productie aan poëzie en proza tot die tijd, en vormt tegelijkertijd de literaire canon van China’s vroegste tekstuele productie voor alle geletterden van de volgende eeuwen. Zij is een poging orde te scheppen in de literaire overlevering, een orde die nauw is verbonden met de politieke orde. Zij begint dan ook met het genre van de grote prozagedichten die de grandeur van het keizerlijke hof van de Han bezingen. Tijdens de Tang-dynastie is de Literaire Anthologie een van de belangrijkste teksten van de ambtelijke examens, zodat de invloed van deze bloemlezing in literair opzicht enorm zal zijn. Niet alleen vanwege haar eventuele literaire kwaliteiten, want er zijn ook andere
DE PERIODE VAN VERDEELDHEID (220 ‑ 589) 119

kandidaten. Maar vooral omdat de Tang grote behoefte heeft aan symbolen van orde en eenheid, zoals de Literaire Anthologie die kan bieden. Naast dit soort literaire teksten zijn ook nog allerlei andere teksten geproduceerd. Delen van de archieven van de diverse politieke systemen zijn teruggevonden, en er zijn allerlei historische werken overgeleverd. Er is een grote hoeveelheid daoïstische en boeddhistische teksten geproduceerd, waarvan een belangrijk deel over is in de diverse canonieke verzamelingen, en een ander deel rond 1900 is teruggevonden in de kloosterbibliotheek van Dunhuang. Vanaf de tweede eeuw n.Chr. worden op grote schaal “optekeningen over vreemde zaken” (zhiguai) geschreven, anekdotes die in een gewone schrijfstijl vertellen over allerlei rare gebeurtenissen of wonderen tegen de achtergrond van het leven van alledag. Deze anekdotes zijn later heruitgegeven in verzamelwerken en zo voor het nageslacht bewaard gebleven. Met de Periode van Verdeeldheid nemen onze mogelijkheden iets van het gewone China van vroeger te leren kennen daarom enorm toe.

5.3.2 Confucianisme en metafysica
Tijdens de Han ontwikkelt het “classicisme” (ru) zich tot de ideologie van het ambtelijk bestuur, omdat men gelooft dat alleen in de klassieke teksten aanwijzingen voor goed moreel bestuur kunnen worden gevonden. Omdat deze klassieke teksten terug zouden gaan op de mythische periode van eenheidsbestuur gedurende de westelijke Zhou, kunnen zij dienen als ideologische steunpilaar voor het nieuw gevormde eenheidsideaal. Dat de staatsstructuur van de Qin en Han fundamenteel afwijkt van het feodalisme van de vroege Zhou wordt volledig over het hoofd gezien. De classicistische historische mythe is en blijft gedurende de komende eeuwen dat de vroege Zhou het model kan zijn voor alle latere bestuurlijke organisatie. Typische voorbeelden van een classicistische benadering van bestuur zijn de regelmatige afkondigingen van een generaal pardon voor criminelen als teken van de morele superioriteit van een keizer, moralistische taal in bestuursdocumenten, of het geloof in tekenen van de hemel. Deze classicistische benadering verliest bij het uiteenvallen van de eenheidsstaat na de val van de Han aan relevantie. Pas met het herstel van een centralistische staat onder de Tang herwint deze benadering weer enigszins haar oude belang als morele leer en ritueel systeem. Tijdens de Periode van Verdeeldheid voelt een groot deel van de ontwikkelde bovenlaag zich meer aangetrokken tot een nieuw type van metafysische speculaties, dat in de derde eeuw is opgekomen. Deze speculaties worden niet als het tegendeel van het “classicisme” gezien, maar als een aanvulling. Daarbij worden wijsgerige discussies gevoerd over het wezen van het Zijn (de wereld van de verschijnselen) in zijn relatie tot het fundamentele Niet-Zijn (de ondefinieerbare basis van al het bestaande). Deze discussies zijn gebaseerd op een combinatie van ideeën, ontleend aan het canonieke Boek der Veranderingen (Yijing) en aan de herinterpretatie van filosofische teksten die wij meestal als daoïstisch beschouwen, vooral het Boek van de Weg en de Deugd (daodejing) en de Zhuangzi. Deze teksten worden samen als de drie “mysterieuze (xuan) werken” gezien en deze discussies worden daarom ook wel de Studie der Drie Mysterieuze Werken (xuanxue) genoemd. In deze herinterpretaties spelen moralistische ideeën gebaseerd op teksten uit de traditie van Confucius een grote
120 hemels mandaat

rol en het veelgebruikte etiket neodaoïsme is dan ook erg misleidend. De voorkeur voor dergelijke onwereldse speculaties is dikwijls veroordeeld als escapisme, het intellectuele tijdverdrijf van een parasitaire elite. Maar zij moet eerder gezien worden als een uiting van een andere houding die vanaf de derde eeuw sterk op de voorgrond treedt: meer aandacht voor de individuele persoon (individualisme is waarschijnlijk een te sterke term) en het streven naar persoonlijke verlossing. De morele schuld die iemand na zijn dood achterlaat hoeft niet meer door diens nakomelingen te worden afbetaald, maar kan dankzij het nieuwe geloof in de wedergeboorte of reïncarnatie ook door die persoon zelf in een volgend bestaan worden voldaan.

5.3.3 Daoïsme
De lezers van het Boek van de Weg en de Deugd en de Zhuangzi Het is in het Westen zeer gebruikelijk om de term daoïsme te gebruiken voor diegenen die zich baseren op het Boek van de Weg en de Deugd, maar ook voor diverse religieuze stromingen die in de late tweede eeuw n.Chr. zijn ontstaan en zich ten dele baseren op deze tekst en zijn vergoddelijkte auteur, de figuur van Laozi. Het eerste type benadering wordt het “filosofische daoïsme” genoemd, en de andere benadering het “religieuze daoïsme”. Beide termen zijn van zeer late datum en door westerlingen bedacht, waarna zij in de twintigste eeuw ook in Chinees en Japans onderzoek min of meer ingang hebben gevonden. Toch zijn deze termen misleidend, omdat de tekst van het Boek van de Weg en de Deugd en het intellectueel enigszins verwante boek van de Zhuangzi nooit het exclusief bezit van één religieuze of filosofische stroming zijn geworden. De diverse religieuze stromingen hebben op hun beurt talloze belangrijke andere teksten geproduceerd. Daarom wordt de term daoïsme hier gereserveerd voor de religieuze tradities, en worden de diverse benaderingen van het Boek van de Weg en de Deugd en de Zhuangzi alleen als een leeswijze betiteld. In de vroege derde eeuw wordt een belangrijk nieuw commentaar op het Boek van de Weg en de Deugd geschreven. De auteur van deze tekst Wang Bi (226 – 249) heeft ook commentaren geschreven op het Boek der Veranderingen en de Gesprekken van Confucius. Hij illustreert meteen de onbruikbaarheid van het etiket daoïsme voor dergelijke benaderingen. Zijn commentaar op het Boek van de Weg en de Deugd is aanvankelijk vooral in intellectuele kringen in het zuiden invloedrijk, maar verliest aan belang door de opkomst van een ander commentaar met een andere versie van de hoofdtekst. In de Tang wint Wang Bi’s commentaar opnieuw aan relevantie, vooral vanwege de sterke filosofische en analytische kwaliteiten van de tekst. Ironisch genoeg is zijn versie van de hoofdtekst later verloren gegaan, en wordt het commentaar geplakt op de verkeerde tekst. Hiernaast blijven ook andere commentaren circuleren, soms met een veel sterkere religieuze inhoud. De vaak als daoïstisch beschouwde tekst van de Zhuangzi is vooral relevant voor classicistische literaten als legitimatie voor hun afkeer van de politieke wereld. De moderne editie van de Zhuangzi is rond 300 n.Chr. samengesteld door iemand met precies zo’n classicistische achtergrond. Hij heeft de selectie en de volgorde van de teksten veranderd. Toch is daarbij niet één consistente bloemlezing ontstaan en de redacteur probeert daarom in zijn
DE PERIODE VAN VERDEELDHEID (220 ‑ 589) 121

commentaar tot een consistentere filosofische lezing van de tekst te komen. Hij behoort tot een kring van mensen die ook geïnteresseerd waren in het Boek van de Weg en de Deugd van Laozi, de Gesprekken van Confucius, en het Boek der Veranderingen. In latere religieuze daoïstische tradities heeft de Zhuangzi nauwelijks een rol gespeeld, maar eens te meer als literaire en filosofische tekst. Het Boek van de Weg en de Deugd en de Zhuangzi zijn niet het bezit van één religie of school. Hiervoor is al genoemd dat de term “weg” (dao), waaraan de term daoïsme wordt ontleend, algemeen wordt gebruikt in de Chinese filosofie en religie. Zij speelt overigens juist in de Zhuangzi geen grote rol. Er is in het traditionele China verder nooit een instelling geweest die zich bekommert om de orthodoxe interpretatie van deze teksten. Ook andere teksten, zoals de Vijf Klassieken die zo belangrijk zijn voor de classici, staan niet onder vaste inhoudelijke controle. Daarom spreken wij in dit historisch overzicht ook liever van classici, die gemeen hebben dat zij hun benaderingen van politiek en ritueel terugvoeren op deze canonieke teksten, dan van confucianisten, die één interpretatie van deze teksten zouden willen opleggen. Dit verandert pas in de loop van de elfde eeuw, tijdens de Song-dynastie, wanneer de Gesprekken van Confucius en de Mengzi (de gesprekken van Mencius) steeds belangrijker worden.
Nieuwe religieuze stromingen De Weg van de Hemelse Meesters, die in de late tweede eeuw n.Chr. is ontstaan, is de eerste georganiseerde religieuze beweging met een eigen identiteit en een eigen organisatie, al probeert zij aanvankelijk wel degelijk een totale politiek-religieuze benadering te zijn, met duidelijke theocratische aspiraties. Zij zal grote invloed uitoefenen op de latere geschiedenis van China. In 184 n.Chr. komt Zhang Lu met zijn volgelingen in opstand. Zij geloven dat de grootvader van hun leider, Zhang Daoling, van Laozi namens de Hemel een nieuwe dispensatie heeft gekregen, oftewel een Hemels Mandaat, om de wereld te ordenen. De officiële naam van de beweging verwijst naar de rol van de leider uit de Zhang-familie als meester (in de zin van leraar) over deze nieuwe dispensatie. Latere religieuze leiders uit de rituele traditie der Hemelse Meesters beweren tot op de dag van vandaag van Zhang Lu af te stammen, ook al is de moderne afstammingslijn waarschijnlijk niet ouder dan de elfde eeuw. De schimmige figuur van Laozi, de Oude Meester, is pas laat verbonden met de tekst van het Boek van de Weg en de Deugd. In de loop van de Han-dynastie krijgt hij het karakter van een godheid met de familienaam Li en gaat men hem wanneer de beschaafde Chinese wereld met de ondergang wordt bedreigd zien als een redder of messias. In die hoedanigheid geeft hij in 142 n.Chr. in een visioen de opdracht aan Zhang Daoling om de toenmalige wereld of het Al-onder-de-Hemel te redden van de ondergang. Zijn aanhangers vereren daarom Laozi en diens tekst, die volgens hen precies vijfduizend karakters heeft en waarop een commentaar wordt geschreven om de ideeën van de beweging op de tekst te kunnen projecteren. Het is een communaal soort daoïsme, dat eigenlijk veel meer is geïnspireerd door de idealen van de plaatselijke samenleving van de late Han dan door de oorspronkelijke inhoud van het Boek van de Weg en de Deugd. Zij hebben onder meer een ritueel waarin men zijn zonden bekent aan de goden van Hemel, Aarde en Water, waarna men van ziektes en
122 hemels mandaat

demonen kan worden bevrijd. De leiders zijn een soort bestuurders, die onder meer zorgen voor de inname van een tribuut (de vijf schepels rijst) dat voor wederzijdse ondersteuning kan worden gebruikt. Dit communale daoïsme is vandaag de dag alleen nog gedocumenteerd bij de Yaocultuur in Zuid-China en Zuidoost-Azië, maar in eerdere eeuwen heeft eenzelfde communale variant ook bestaan onder de Hakka’s in zuidelijk China. De rituele specialisten van de traditie van de Hemelse Meester bezitten vanouds ook rituelen waarin legers van geestsoldaten kunnen worden ingezet om de demonen die de ziektes veroorzaken aan te vallen en te vernietigen. Later specialiseren zij zich in abstractere rituelen met het doel de balans in de kosmos te herstellen, ten behoeve van plaatselijke gemeenschappen, maar ook op uitnodiging van ambtenaren of de keizer. De taal van deze rituelen is de oude schrijftaal en de symbolen zijn de abstracte taal van Yin en Yang, de Acht Trigrammen, de Vijf Fasen, en andere tekens waarmee tijd en ruimte kunnen worden samengevat. Daoïstische rituele specialisten zien zich tot op de dag van vandaag heel nadrukkelijk als dragers van een Hemels Mandaat analoog aan dat van de keizers. Dit leidt zelden tot opstanden, maar wel tot een nauwe relatie met de meeste keizerlijke dynastieën vanaf de Tang tot en met het midden van de negentiende eeuw. De bestrijding van demonen wordt de taak van andere tradities, die dichter bij het leven blijven staan en in de dagelijkse spreektaal worden uitgevoerd. De strijd tegen de demonen vindt ook plaats in de wereld van de mensen en niet in een abstracte kosmos. Kort na 300 ontwikkelen zich meer op individuele verlossing gerichte daoïstische tradities, die vooral onder de aristocratische elites veel aanhang verwerven. Dit zijn de traditie van berg Mao (maoshan), die officieel Hoogste Puurheid of Shangqing heet, en de door het boeddhisme sterk beïnvloede traditie van de Kostbare Schat of Lingbao. De traditie van de Kostbare Schat gaat later op in de traditie van berg Mao. Deze stroming zal ook tijdens de Tang grote aanhang genieten, maar gaat daarna samen met de aristocratische elite die hen steunt ten onder. Sommige van hun religieuze locaties blijven actief onder andere richtingen tot ver in de late keizertijd. Verwarrend is bovendien dat de namen zelf nog eeuwenlang worden gebruikt, maar met een heel andere inhoud. De verlossing waarnaar deze stromingen streven, bestaat uit een leven “zo lang als Hemel en Aarde”. Dit ideaal wordt meestal aangeduid als een streven naar onsterfelijkheid, maar strikt genomen is dat onjuist, want hemel en aarde hebben een beperkte levensduur. De voltijdse beoefening van praktijken die iemand uit deze stoffelijke wereld moet bevrijden is buitengewoon kostbaar, alleen al door de benodigde hoeveelheid vrije tijd, de geschenken voor de leraar, en de kostbare ingrediënten die nodig zijn. De traditie van berg Mao is een goed voorbeeld. De patronen van deze traditie zijn zuidelijke elitefamilies in de buurt van de berg Mao, die de begaafde sjamaan Yang Xi financieel en organisatorisch ondersteunen in diens bezoeken aan een hogere sfeer. Hij krijgt van zijn goddelijke contacten een aantal

DE PERIODE VAN VERDEELDHEID (220 ‑ 589)

123

teksten doorgegeven waarin de leer in zijn geheel is vervat.* Yang Xi wordt door Tao Hongjing (456 – 536) nadrukkelijk geroemd om zijn kalligrafie. Zijn teksten zijn niet alleen een esthetische ervaring, maar ook de weerslag van een hemelse boodschap. Tevens is Yang Xi dankzij zijn contacten in staat om vast te stellen hoe en waarom het met de voorouders van zijn patronen in het hiernamaals vaak slecht is afgelopen. Deze traditie is nog niet door het boeddhisme beïnvloed, zodat het lot van de voorouders de levenden nog heel direct beïnvloedt, omdat zij deze schulden moeten afbetalen. In de latere traditie van de Kostbare Schat of Lingbao heeft het boeddhisme definitief zijn intrede gedaan en is de relatie tot de voorouders veel minder direct. Wij kunnen de middelen die de adept ter beschikking staan verder indelen in materiële en fysieke middelen. Tot en met de Tang-dynastie zijn de materiële middelen dominant, terwijl daarna de fysieke middelen een steeds centralere plaats gaan innemen. Dankzij de vondst van teksten in graven uit de tweede eeuw v. Chr. is duidelijk dat het geloof in beide soorten middelen teruggaat tot lang voor het ontstaan van het geïnstitutionaliseerde daoïsme, zoals adembeheersing, seksuele technieken, heilgymnastiek (vergelijk onze hedendaagse yoga), dieet en het consumeren van allerlei voortbrengselen van de natuur. Deze laatste categorie wordt steeds opnieuw geïntegreerd in de farmaceutische traditie der Basiskruiden (bencao) die tot op de dag van vandaag in heel Oost-Azië wijde verbreiding geniet. Binnen het daoïsme is men vooral geïnteresseerd in recepten op plantaardige en minerale basis om het leven te verlengen, maar experts daarin hebben meestal ook verstand van reguliere geneesmiddelen. In alle daoïstische tradities staan de gebruikte middelen in dienst van de rituele representatie van de kosmos, of dit nu in een afgesloten wierookvat gebeurt of in het lichaam zelf (zie afbeelding 34 voor een wierookvat dat zelf een kosmische representatie is). Wanneer gebruik wordt gemaakt van ingrediënten uit de natuur die door verhitting en vermenging tot een pil worden gemaakt, is sprake van externe alchemie (“de pil buiten” of waidan). Wanneer in de loop van de tijd het externe proces steeds meer wordt verinnerlijkt tot een geestelijk proces, spreken we van interne alchemie (“de pil binnenin” of neidan) of meditatietechnieken. Strikt gesproken is de term “meditatietechnieken” niet correct, want het gaat nog altijd om het cultiveren van een pil binnen het lichaam of het terugkeren naar het menselijk oerbegin in de vorm van een foetus binnen in het lichaam. In alle gevallen worden krachten uit de kosmos materieel of fysiek getransformeerd en in dienst van de adept gebracht.

*

China kent en kende vanouds zowel sjamanen als mediums. Sjamanen maken met hun eigen geest een reis naar en door een andere wereld, zoals de wereld der doden of de bloementuin van het ongeboren kind. Het is een heel ander type sjamaan dan in de Siberische sjamanentradities. Mediums daarentegen dienen als het instrument waarin goden of demonen kunnen afdalen en waardoor die met de mensen kunnen spreken. Goden en demonen kunnen ook in dingen afdalen, die dan door bewegingen of schrijven met ons kunnen communiceren. Het daoïsme van de Berg Mao is duidelijk beïnvloed door de sjamanistische praktijk waarbij de adept zelf al tijdens zijn leven bezoeken aflegt aan de wereld der onsterfelijken. Yang Xi blijft zichzelf in zijn communicatie met hogere sferen, en is dus een sjamaan, hoewel hij in de vakliteratuur ook wel wordt betiteld als medium.

124

hemels mandaat

afbeelding 34 Door de eeuwen heen gelooft men dat de onsterfelijken op speciale plekken op aarde leven, zoals in de bergen. Tijdens de Han worden deze landschappen nagemaakt in brons. Ze dienen als wierookbranders.

Daoïsme en haar religieuze omgeving De nieuwe daoïstische tradities zijn nauw verbonden met de zuidelijke dynastieën en hun politieke leiding. Een goed voorbeeld is de figuur van Tao Hongjing, die afkomstig is uit een zuidelijk elitemilieu dat al generaties lang actief is in de grote religieuze tradities van het zuiden – zowel daoïstische als boeddhistische. Zijn persoonlijke belangstelling gaat vooral uit naar de daoïstische overlevering van zijn tijd, waarin hij zich van jongs af heeft verdiept. Na een aanstelling als leraar aan het hof trekt hij zich in 492 terug op berg Mao, vlak bij de hoofdstad Nanjing. Hij trekt zich niet werkelijk terug uit het politieke leven, want hij blijft zijn heersers adviseren. Als grote kenner van de culturele en religieuze tradities van zijn tijd symboliseert hij ook de legitimiteit van het dan heersende regime. Vanaf 502 is dat de al genoemde Liang-dynastie, waarvan keizer Wu een actieve patroon is van Tao Hongjing, hoewel de keizer vooral geïnteresseerd is in het boeddhisme. Tao Hongjing ordent de overgeleverde tradities van Yang Xi en zijn navolgers voor het nageslacht. Daarnaast compileert hij een belangrijke farmaceutische verzameling die voortvloeit uit de daoïstische belangstelling voor materiële middelen die het leven kunnen verlengen. Wij lezen deze laatste verzaDE PERIODE VAN VERDEELDHEID (220 ‑ 589) 125

meling tegenwoordig vooral om zijn medische belang, maar het is in opzet zonder meer een religieus handboek. Het daoïsme is geen volksgeloof, maar bij uitstek de religieuze cultuur van een geletterde en welvarende elite. Het is principieel tegen de bestaande lokale culten en hun mediums. Het minacht de goden van deze culten als eters van bloedoffers en drinkers van alcoholische drank, en keurt de mediums af vanwege hun bezetenheid door de goden van de culten. Het lijkt erop dat de diverse daoïstische tradities veel minder moeite hebben met sjamanen als mensen die een zielereis in een andere dimensie maken. Eén doel van deze tradities is toch altijd om door middel van de eigen geest in contact te komen met een hogere, goddelijke dimensie, wat ook de essentie is van het sjamanisme.

5.3.4 Boeddhisme
Al sinds de eerste eeuw n.Chr. wordt het boeddhisme in China gepredikt door monniken en leken uit India en Centraal-Azië, die via de Zijderoute en de zuidelijke zeeroute het land binnenkomen. Zij brengen de leer bij stukjes en beetjes, ieder met hun eigen gezichtspunten en hun persoonlijke selectie aan teksten en/of rituelen. In de tweede eeuw n.Chr. ontstaan enige kloostergemeenschappen in de hoofdstad Luoyang met voornamelijk buitenlandse monniken. De predikers zijn afkomstig uit verschillende tradities, maar uiteindelijk wordt een versie dominant die zichzelf het Grote Voertuig (mahayana) noemt. Met deze naam zetten de voorstanders van deze richting zich polemisch af tegen de heersende boeddhistische opvattingen in het noorden van India. Tot dan toe staan de historische plaatsen uit het leven van de Boeddha of zijn relieken centraal in de cultus. De relieken zijn aanvankelijk altijd stukjes van het lijk van de Boeddha, maar later kunnen het ook andere heilige personen zijn. Zulke plaatsen en objecten maken deel uit van een orale cultuur, waarbinnen de concrete herinnering aan de leraar als voorbeeld voor zijn volgelingen centraal staat. De gemeenschappen van monniken dragen de preken van de Boeddha collectief en mondeling over, dus wijzigingen en individuele bijdragen kunnen alleen worden opgenomen wanneer de gemeenschap het daarmee eens is. Deze preken noemen wij soetra’s, wat in het Chinees wordt vertaald met het oudere woord “klassieken” (jing) dat ook voor de klassieke teksten uit de geschreven canon wordt gebruikt. De gewone volgelingen zijn afhankelijk van de monniken die de heilige plaatsen, relieken en preken van de Boeddha controleren. De fundamentele innovatie is dat in de richting die zichzelf aanprijst als het Grote Voertuig, de religieuze praktijk voortaan wordt georganiseerd rond het woord van de Boeddha in geschreven vorm. In India functioneren aanhangers van het Grote Voertuig te midden van de aanhangers van andere stromingen en zij wonen in dezelfde kloosters. In China wordt de stroming wel dominant. Waarschijnlijk speelt de centrale rol van geschreven teksten in de nieuwe stroming hierbij een grote rol, want zij komt naar China in dezelfde tijd dat de geschreven tekst hier ook enorm aan prestige wint. Het is bovendien veel makkelijker teksten in orale of geschreven vorm mee te nemen dan relieken die het bezit zijn van een gemeenschap, laat staan historische plaatsen uit het leven van de Boeddha. Het gebruik van geschreven teksten

126

hemels mandaat

vermindert de macht van de collectiviteit en de traditie. Hierdoor ontstaat meer ruimte voor nieuwe en individuele interpretaties. Pas in de loop van de vierde eeuw dringt het boeddhisme door in de hogere kringen van de aristocratie en het hof, zowel in het noorden als in het zuiden. Uit die tijd dateren ook de eerste reacties op deze voor de toenmalige Chinezen nogal vreemde leer. Deze reacties zijn zowel positief als negatief. Positief is dat steeds meer mensen zich tot de leer bekeren en als patroon gaan optreden. Er groeit een elite van geleerde buitenlandse en Chinese monniken binnen de kloosterorde, die zich wijdt aan vertaling, uitleg en de plaatselijke uitwerking van de leer. Er zijn ook negatieve reacties. Het kloosterleven, waarbij de monnik of (heel zelden) de non de familie verlaat, wordt gezien als asociaal en strijdig met Chinese normen waarin de familie centraal staat. Men hoort bij te dragen aan het onderhoud van de familie in economische en religieuze zin, dus als producent en als deelnemer aan de vooroudercultus. Het boeddhisme wordt in felle polemieken gepresenteerd als een uiting van barbaars bijgeloof. De groeiende bezittingen van de kloosters worden zelfs tot een heus politiek probleem. Zij onttrekken voor hun beelden koper en andere metalen aan de geldcirculatie in een land waarin koper toch al schaars is. De grond die wordt gegeven aan de kloosters is belastingvrij en dit betekent een ernstige vermindering van de inkomsten voor de staat. Dit leidt tot incidentele vervolgingen die de staatskas tijdelijk spekken, maar nooit langer dan een paar jaar duren. Op de lange termijn wordt het boeddhisme een van de grote religies van het traditionele China. Het boeddhisme wordt in de loop der eeuwen een belangrijk onderdeel van de traditionele Chinese samenleving. Het sluit aan bij meer elitaire intellectuele en religieuze bewegingen van die tijd, zoals de Studie der Drie Mysterieuze Teksten (xuanxue) en de nieuwe daoïstische religieuze tradities. Uiteindelijk zal het boeddhisme een veel grotere maatschappelijke aanhang verwerven dan het daoïsme. Het komt als persoonlijke heilsleer tegemoet aan het in deze periode zo sterk levende streven naar individuele verlossing. Daarnaast manifesteren diverse heersers zich nadrukkelijk als beschermer van de leer of de dharma, in de hoop dat dit hun legitimiteit vergroot. Keizer Wu van de Liang is niet de eerste en niet de laatste geweest, die heeft geprobeerd zijn regime te versterken door belangrijke religieuze tradities van zijn tijd te ondersteunen. Centrale begrippen als reïncarnatie (de wedergeboorte in een nieuw levend mens of dier), en karma (het gevolg van je bewuste daden dat je meeneemt in een volgend bestaan) raken volledig ingeburgerd. Zij worden later ook niet meer als boeddhistisch in oorsprong ervaren. Ook het daoïsme wordt vooral vanaf de traditie van de Kostbare Schat of Lingbao in de vroege vijfde eeuw ingrijpend door deze en andere boeddhistische ideeën beïnvloed. Tot de vroege elfde eeuw staat China via de karavaanwegen van de Zijderoute in verbinding met Centraal-Azië en India, maar ook via de zuidelijke zeeroute ontstaat later contact. Het eerste initiatieritueel voor boeddhistische nonnen zal op den duur ook via de zeeroute naar China komen. Uiteindelijk ontstaat er in een ingewikkeld proces van opname, verwerking en assimilatie een geheel eigen Chinees boeddhisme. Niet alleen met vertalingen en commentaren, maar zelfs met nieuwe en aan de Boeddha toegeschreven teksten wordt de leer verder ontwikkeld. Dit specifieke boeddhisme wordt vervolgens doorgegeven naar
DE PERIODE VAN VERDEELDHEID (220 ‑ 589) 127

Korea en Japan, want er zal eigenlijk nooit direct contact zijn tussen India en die landen – totdat in de late negentiende eeuw vooral Japanse boeddhisten de bakermat van hun geloof in Noord-India voor het eerst gaan verkennen. Wel worden Japanse en Koreaanse monniken door de eeuwen heen in boeddhistische kloosters in China verwelkomd en spelen Koreaanse monniken in de tiende eeuw een belangrijke rol in de herleving van de religie in het beneden-Yangzi-gebied. Op hun beurt stichten Chinese monniken uit Fujian in de late zeventiende en vroege achttiende eeuw een belangrijke boeddhistische richting in Japan, de Obaku Zen, met haar hoofdkwartier iets buiten Kyoto. Een goed voorbeeld van de complexiteit van de vertaalactiviteiten is het leven van Kumarajiva (344 – 413). Hij is de zoon van een Indiase monnik en een prinses, die later non wordt, uit een van de oaserijkjes op de Zijderoute. Hij groeit op in een door en door boeddhistische omgeving en wordt een vooraanstaande religieuze leraar. Als zodanig wordt hij ontvoerd in 383 door “Chinese” legers die zijn gebied veroveren. Het gaat hierbij eigenlijk om een van de kleinere en etnisch diverse rijkjes in Noord-China voorafgaande aan de vereniging van het noorden door de Tuoba-Wei in 439. Als oorlogsbuit belandt hij in 401 in Chang’an en begint een periode van intensieve vertaalactiviteiten. Dit gebeurt zoals altijd met behulp van een uitgebreid vertaalteam, want Kumarajiva heeft slechts een beperkte beheersing van het gesproken Chinees. De uiteindelijke vertalingen van de boeddhistische soetra’s in de premoderne Chinese schrijftaal zijn buitengewoon leesbaar, maar wijken nogal af van de originelen. De boeddhistische monniken brengen niet alleen religieuze kennis, maar ook culturele kennis en zelfs medische benaderingen van India naar China, zoals de chirurgische behandeling van oogkwalen. Vreemd is dat niet, want met medische kennis kan een monnik een maaltijd of financiële bijdrage verdienen om de reis te financieren. De behandeling van staar en andere oogkwalen langs chirurgische weg blijft in de volgende eeuwen de enige toegestane ingreep in het menselijk lichaam, waarschijnlijk omdat het oog toch nog aan de buitenkant zit en een ingreep niet de schending van het lichaam zelf betekent.

5.4

Kunst en materiële cultuur

5.4.1 De materiële cultuur
De rol van boeddhistische en daoïstische tradities in de ontwikkeling van kunst en materiële cultuur in deze eeuwen is enorm. Talloze artistieke vormen en technieken worden als onderdeel van de boeddhistische religieuze cultuur naar China gebracht of daar verder ontwikkeld. De kunst en materiële cultuur die zo ontstaan, dienen ter meerdere eer en glorie van de religie en haar patronen. Deze patronen kunnen leden van het staatsapparaat zijn, zoals vooral in Noord-China het geval is, of particuliere donoren. Van kunst zonder verdere religieuze, morele of politieke doeleinden is in deze tijd geen sprake. De kunst en materiële cultuur in een religieuze context zijn wel het beste bewaard gebleven, omdat hun lot niet met dat van individuen of families was verbonden. Buiten hun graven zijn net als bij voorafgaande dynas128 hemels mandaat

tieën verder vrijwel geen voorwerpen of afbeeldingen uit het dagelijkse leven overgebleven, maar via wandschilderingen en beeldhouwwerk kunnen wij ons wel een beeld van de verdere visuele en materiële cultuur van die tijd vormen.
Afbeeldingen van mensen: portretkunst? In het beroemde graf van Mawangdui uit de vroege tweede eeuw v.Chr. is al een afbeelding van de begraven persoon gevonden, als klein onderdeel van een uitgebreide religieuze scène in kleur op zijde. Hoewel wij in dit geval slecht één uniek exemplaar overhebben, is toch geen sprake van een portret in de moderne zin van het woord, dat wil zeggen een unieke afbeelding van een specifieke persoon. Ook daarna blijft de afbeelding van mensen een ambachtelijke activiteit en een representatie van gedrag, zoals de oude vrouw in de zijdeschildering van Mawangdui die op weg is naar een paradijselijke wereld voor de doden, en rol-eigenschappen, zoals kinderlijke piëteit (xiao). Dit blijkt ook zo te zijn wanneer de afgebeelde persoon bij naam en toenaam bekend is. Het kamerscherm waarbij Liu Xiang in de late eerste eeuw v.Chr. zijn Biografieën van Voorbeeldige Vrouwen (lienüzhuan) compileert is een goed voorbeeld van zulke didactische portretten, in dit geval van zowel gevaarlijke als voorbeeldige vrouwen (zie afbeelding 27). Iemands rang en stand worden in zulke portretten aangegeven door lichaamshouding, kleding en attributen. Zulke afbeeldingen kunnen naar moderne criteria mooi om te zien en technisch knap zijn, maar het blijft ambachtelijke kunst en het zijn geen weergaves van iemands uiterlijk. Een goed voorbeeld is een afbeelding van de Zeven Wijzen van het Bamboebosje met een achtste mythische figuur, die is gevonden in een graf uit de late vierde eeuw. Zij zullen in latere graven en op tal van schilderijen door de eeuwen heen steeds opnieuw worden afgebeeld (zie afbeelding 35). De afbeeldingen lijken helemaal niet op de overgeleverde tekstuele beschrijvingen van de mensen in kwestie. Technisch zou men wel degelijk een portret hebben kunnen maken in de moderne zin van het woord, maar dit is niet het gewenste doel van de afbeelding. In de aristocratische samenleving van die tijd gaat het om het bezit van het juiste morele karakter, dus de mate waarin iemand past binnen vaststaande categorieën en niet zijn individualiteit. Een wezenlijk andere ontwikkeling is de afbeelding van vrouwen als esthetisch object, in plaats van als exempel. Daarbij gaat het nog steeds niet om individuele portretten in de moderne zin, maar de resulterende afbeeldingen zijn fundamenteel anders. Een voorbeeld van deze ontwikkeling is tevens een van de beroemdste vroege schilderijen uit de Chinese traditie, “Het prozagedicht op de Godin van de Luo Rivier” (luoshenfu). Het geïllustreerde gedicht dateert uit de vroege derde eeuw n.Chr. en is van de hand van Cao Zhi, een van de zonen van de Han-krijgsheer Cao Cao. Het schilderij is niet een handschilderij, maar een rolschilderij dat in een serie van verhalende afbeeldingen de verschijning afbeeldt van een wonderschone godin uit het water van de Luo. Zowel het oorspronkelijke gedicht als het rolschilderij verbeeldt de vrouw als esthetisch object, in plaats van als exempel van een goede of slechte norm. Tijdens de Tang en daarna zal dit type afbeelding een grote vlucht nemen. Het schilderij wordt vanouds toegeschreven aan Gu Kaizhi (circa 344 – 406), maar wat wij nu hebben is waarschijnlijk een Song-kopie van een zesde-eeuws werk. De figuur
DE PERIODE VAN VERDEELDHEID (220 ‑ 589) 129

van Gu Kaizhi is in de latere traditie de prototypische individualistische kunstenaar, maar is volgens de geschreven bronnen in zijn eigen tijd nog volop een schilder van exempels en niet van individualiteit. Echte schilderijen van zijn hand zijn niet over, alleen aan hem toegeschreven latere kopieën. De figuur van Gu Kaizhi is belangrijk als de paradigmatische oorsprong van de gedachte dat schilderkunst de innerlijke essentie van iets behoort door te geven, maar deze opvatting wordt pas in de negende eeuw met hem in verband gebracht.

afbeelding 35 De Zeven Wijzen van het Bamboebosje samen met nog een achtste figuur. Deze specifieke grafinscriptie komt in diverse graven uit de vijfde eeuw voor. Omdat zij is gemaakt op bakstenen zien wij een heel raster van witte strepen.

De afbeelding van mensen blijft in de volgende dynastieën vaak dezelfde sociale en rituele doelen dienen, waarvan de voorouderverering een belangrijk onderdeel is. Het portret moet vooral lijken op de afgebeelde persoon op de manier waarop de klant eruit wil zien, dan wel de klant wil dat een voorouder eruitziet. Verhalen over de gelijkenis van een afbeelding met de persoon in kwestie gaan nooit over portretten van echte mensen, maar altijd over de precieze gelijkenis tussen de iconografie van een goddelijke figuur en diens verschijning in het werkelijke leven. Rituele handleidingen geven technieken om de hogere werkelijkheden te aanschouwen van het Westelijke Paradijs van Amitabha, de wereld der onsterfelijken, en een enkeling lukt dit ook. Aan de andere kant vertellen anekdotes ook steeds opnieuw over ons
130 hemels mandaat

onvermogen goddelijke figuren en onsterfelijken echt te herkennen wanneer zij in den vleze voor ons verschijnen. Wanneer in de Song-periode de literatenschilderkunst opkomt, wordt het schilderen van reguliere portretten nog slechts gezien als een ambacht. Deze handwerkers schilderen slechts de oppervlakkige gelijkenis en niet de diepere of hogere waarheid achter de werkelijkheid waarmee de literatenschilders zich bezig wensen te houden. Vanaf dat moment zullen hele terreinen uit de schilderkunst, zoals de muurschildering, de religieuze schilderkunst en het portret, worden gedegradeerd tot ambacht – dit ondanks de grote technische vaardigheden van de schilders in kwestie. Enkele zogenaamde literatenschilders zullen overigens wel degelijk portretten schilderen, maar in een hen typerende contourenstijl en niet zoals in een rituele context volledig in kleur.
Beeldencultuur Zoals de beelden in het graf van de Eerste Keizer van de Qin en zijn Han-opvolgers aangeven, is er een oude traditie van het afbeelden van mensen in de vorm van beelden die in of bij het graf worden meebegraven. Deze traditie wordt tijdens de Periode van Verdeeldheid en daarna zonder onderbreking voortgezet. De beelden lijken levensecht, al zijn het geen portretten en worden zij in massaproductie vervaardigd. In de loop van de Periode van Verdeeldheid zien wij hoe de gelaatstrekken van de grafbeeldjes veranderen in overeenstemming met de groeiende multi-etnische aanwezigheid in het noorden. Deze afbeeldingen van mensen vormen niet de focus van religieuze verering. Dankzij het boeddhisme ontstaat nu een heel nieuwe beeldencultuur. Tot die tijd zijn er wel afbeeldingen van mythologische wezens, maar meestal tweedimensionaal op zijde, steen, bronzen of aardewerk en niet als de focus voor verering. Meestal worden krachten uit de natuur in hun oorspronkelijke vorm vereerd als rivier of berg, en de plaatselijke goden als een rots of oude boom. De komst van een beeldencultuur als basis voor religieuze verering is een ingrijpende religieuze verandering, maar is tegelijkertijd interessant om een heel andere reden. In het vroegste boeddhisme wordt de Boeddha niet afgebeeld, omdat hij in een toestand van volledige uitblussing of het nirvana is ingegaan. Pas wanneer het boeddhisme zich heeft verspreid naar de Perzisch-hellenistische rijkjes aan het begin van de Zijderoute, ontstaat daar een beeldcultuur rond de Boeddha die later ook naar China komt. Indirect is hier dus sprake van een belangrijke invloed van de Griekse cultuur op China. Uit de boeddhistische beeldencultuur ontwikkelt zich het latere gebruik om de eigen goden en voorouders met afbeeldingen te representeren en te vereren. Nog weer later vindt een reactie plaats, als onderdeel van een nieuwe rituele revolutie in de tweede helft van de zestiende eeuw, waarbij men in navolging van de klassieke rituele teksten voorouders en andere vroege goddelijke wezens juist opnieuw zonder afbeelding gaat vereren. De preboeddhistische verering van goden in de vorm van rotsblokken of bomen is nooit helemaal verdwenen en bijvoorbeeld op het platteland van Hongkong of Taiwan nog steeds aanwezig (zie afbeelding 36).

DE PERIODE VAN VERDEELDHEID (220 ‑ 589)

131

afbeelding 36 Een expeditie op weg naar Tibet houdt in de vroege twintigste eeuw stil bij een heilige boom met een kleine schrijn, in het verre noorden van China.

Stoepa en pagode Alle boeddhistische elementen die uiteindelijk China bereiken, worden op hun eigen manier gerecipieerd, en soms ingrijpend veranderd. Eén opmerkelijke bijdrage is die van de stoepa, die is ontstaan als grafmonument voor een reliek van de Boeddha. In China blijven doden van wie de levensenergie (qi) niet op is gewoon onder de mensen op deze wereld rondzwerven. Aan de ene kant zijn zij een bedreiging, maar de mensen kunnen ook proberen hen als een potentiële kracht voor zich te winnen met offers van vers vlees. Daarin is het bloed nog aanwezig en deze doden voeden zich daarmee. Op de middellange termijn kunnen de culten voor zulke doden zich ontwikkelen tot het centrum van de lokale verering en zich zelfs over heel China verspreiden. In eerste instantie zijn doden echter altijd ambivalent, en de verering van een reliek, dus een stukje lijk, van de gecremeerde Boeddha is opnieuw een belangrijke religieuze vernieuwing.

132

hemels mandaat

De eerste stoepa’s zijn eenvoudige grafheuvels, opgeworpen over de resten van het gecremeerde lijk van de Boeddha. Volgens de overlevering zou de Indiase koning Ashoka (304 – 232 v.Chr.) hen hebben geopend en de relieken over zijn rijk hebben verdeeld. De Chinese voorstelling maakt hiervan het hele Al-onder-de-Hemel, dus ook China. De basisgedachte blijft een heuvel, maar zij wordt al in India uitgebreid met allerlei architectonische elementen. In China verandert de vorm fundamenteel onder invloed van de uitkijktorens op de stadsmuren. De lage, ronde gebouwen worden nu meer torens met verdiepingen (zie afbeelding 47 voor een miniatuurversie). In het Westen worden de Oost-Aziatische stoepa’s vaak pagodes genoemd, maar dit is gebaseerd op een vroege Portugese benaming en niet op de Chinese term. Het Chinese woord da is een transcriptie van het Sanskritische woord stupa (waarschijnlijk via een afgeleide variant zonder begin-s). Behalve als boeddhistisch monument dient de pagode in China nog een tweede functie, namelijk die van het neerdrukken van de kwade invloeden in een gebied. Zodoende vinden wij in Noord-China tijdens het late keizerrijk bijvoorbeeld pagodes op de stadsmuren, terwijl zij in Zuid-China direct buiten de stad liggen op een zo zichtbaar mogelijke plek. Onder de vroege pagodes worden zeker tot en met de Tang vaak relieken of soetra’s bewaard, die allebei op hun manier voor de Boeddha en zijn boodschap staan. De functie van een pagode als bibliotheek is hiervan afgeleid, maar is in China niet bijzonder prominent. Dat de boeddhistische soetra als het woord van de Boeddha op gelijk niveau staat met een reliek van diens gecremeerde lijk is een typerende ontwikkeling van de traditie van het Grote Voertuig (mahayana). De werkelijke verandering in China is vooral de totaal andere architectuur en de toevoeging van een exorcistische functie.

5.4.2 Grotwoningen en grottempels
Een bijzondere erfenis uit de periode van de vijfde tot en met de late tiende eeuw is de bouw van grottempels op tal van locaties in noordelijk China. Vooral ten noorden van de Gele Rivier bestaat een eeuwenoude traditie van wonen in lössheuvels, omdat deze erg geschikt zijn voor het uitboren van woningen en opslagplaatsen diep in de grond. Zulke grotwoningen kunnen comfortabel genoeg zijn en moeten zeker niet als armeluiswoningen worden gezien. De boomstammen die nodig zijn als pilaren en dakbalken van een grotere tempel zijn kostbaar en moeilijk te krijgen – zeker in een China dat tijdens de vroege keizerlijke periode door talloze bouwprojecten en de vroege aardewerk- en ijzerindustrie al behoorlijk ontbost is geraakt. Wanneer men de religieuze beelden en schilderingen van een tempel echter allemaal in een rotswand kwijt kan, wordt het veel gemakkelijker om grote religieuze bouwwerken te maken. Het is dan ook geen toeval dat vooral de noordelijke dynastieën als de Tuoba-Wei, zonder toegang tot het houtrijke zuiden en met een rijke plaatselijke traditie aan grotwoningen, beginnen met dergelijke tempels (zie afbeelding 37 voor een spectaculair beeld). De grottempels worden voortgezet en verder uitgebreid onder de Tang. Zij bestaan uit grotten en soms gigantische nissen, waarin boeddhistische beelden en muurschilderingen worden aangebracht, terwijl tegen de buitenkant houten tempels worden gebouwd. Men kan volstaan met veel kortere balken dan in een volwaardige tempelhal. Deze houten strucDE PERIODE VAN VERDEELDHEID (220 ‑ 589) 133

turen zijn nu verdwenen of eeuwen later opnieuw aangebracht, waardoor het lijkt alsof het alleen maar grottempels zijn geweest. De grotten zijn geen vormeloze holen, maar worden omgetoverd in quasi-gebouwen met architecturale elementen en beschilderingen, alsof zij eigenlijk houten pilaren en daken hebben.

afbeelding 37 Behalve de bekende grotcomplexen zijn er in heel Noord-China ook nog talloze kleinere complexen, zoals hier in Gansu op de Maiji Berg, begonnen rond 400 n.Chr. Deze foto uit de vroege jaren vijftig van de twintigste eeuw geeft goed weer hoe moeilijk sommige grotten toegankelijk zijn.

De bekendste locaties zijn Yungang, Longmen en Dunhuang (Mogao), ieder met vele honderden grotten. De ruim 250 grotten in Yungang dateren uit de korte periode van 460 tot
134 hemels mandaat

525. Deze grotten liggen vlak bij de eerste hoofdstad van de Tuoba-Wei in het moderne Datong. De patronage door het hof houdt op in 493 wanneer de hoofdstad wordt verplaatst naar Luoyang, maar de bouw gaat daarna nog enige tijd door op kleinere schaal. Vlak bij de nieuwe hoofdstad ligt Longmen en daar beginnen vanaf datzelfde jaar diverse grote projecten. Omdat de bouw van de nieuwe hoofdstad in Luoyang een zware druk legt op de beschikbare hulpbronnen, blijft het totaal aantal projecten vooralsnog beperkt. Het grootste deel van de grottempels in Longmen dateert uit de Tang, dat naast de hoofdstad Chang’an altijd Luoyang als tweede hoofdstad heeft aangehouden. In totaal zijn hier 2345 grotere en kleinere grotten bekend (zie afbeeldingen 38 en 39).

afbeelding 38 Buitenaanzicht van de grote Boeddha’s van Longmen. In de gaten boven de beelden zaten ooit houten balken voor de dakconstructie, waaruit blijkt dat het een enorme tempelhal moet zijn geweest.

De derde belangrijke groep grottempels zijn de Mogao-grotten in Dunhuang. Deze oaseplaats is in 111 v.Chr. als onderdeel van de Han-expansie onder keizer Wu gesticht. Zij is in de volgende eeuwen een belangrijke handelsplaats aan de Zijderoute geworden, kort voordat die zich splitst in een noordelijke en zuidelijke route. Vanaf de vierde tot en met de veertiende eeuw zijn hier in totaal 492 grotten gemaakt en ingericht als religieuze plek (zie afbeeldingen 46 en 48 voor twee muurschilderingen). De eerste grotten, gebouwd in 366, zijn al vroeg verdwenen en de oudste grotten die over zijn dateren van kort voor de verovering van Dunhuang door de Tuoba-Wei in 439. Doordat Dunhuang zo ver weg ligt van het
DE PERIODE VAN VERDEELDHEID (220 ‑ 589) 135

politieke centrum, zijn de grottempels hier meestal gespaard gebleven voor opstanden en religieuze vervolgingen. Na de opstand van An Lushan van 755 tot 763 volgt een periode van Tibetaanse overheersing zonder dat dit afbreuk doet aan de lokale culturele diversiteit. In 848 volgt een bloeiperiode van relatieve onafhankelijkheid onder etnisch Chinese heersers die sterk zijn gelieerd met de Oeigoeren. Zij blijven zelfstandig van de Tang, die in de late negende eeuw sowieso al op haar einde loopt. In 1072 komen Dunhuang en omgeving onder controle van de Tangoets van de Xixia. De bouw van grotten gaat nog steeds door en pas na de Xixia verdwijnt Dunhuang geleidelijk uit het zicht.

afbeelding 39 Dezelfde hal vanaf de rand van de rivier gezien. Nu zijn er toeristen in plaats van boeddhistische gelovigen uit de Periode van Verdeeldheid, en de Sui- en Tang-dynastieën. Naar links en rechts gaan de nissen en grotten schier eindeloos door.

136

hemels mandaat

Een uniek aspect van Dunhuang is de beroemde bibliotheekgrot, die in de eerste helft van de elfde eeuw is gesloten en pas rond 1900 door een plaatselijke daoïstische priester is herontdekt. In deze ene grot is een enorme rijkdom aan geschreven materiaal en rituele schilderingen gevonden in alle talen van het toenmalige Centraal-Azië, waaronder Chinees, maar ook Tochaars (een sindsdien uitgestorven Indo-Europese taal), Sogdisch (een Perzische taal), Tibetaans, enzovoorts. Het Dunhuang-materiaal kan bovendien worden uitgebreid met een enorme rijkdom aan tekstuele en materiële vondsten uit de inmiddels deels verzande oases aan de Zijderoute. Alles bij elkaar vormt dit materiaal een representatieve doorsnede van alle typen geschreven bronnen uit deze eeuwen, met brieven en kattebelletjes, schrijfoefeningen, belastingregisters, contracten en lokale geschiedenissen, catalogi van bibliotheken, gedichten, de vroegste fragmenten van allerlei oude teksten, talloze religieuze teksten – vaak tot dan toe onbekend – en nog veel meer (zie afbeelding 40). Het materiaal dateert vanaf de Periode van Verdeeldheid tot en met de vroege noordelijke Song, en helpt ons de traditionele elitaire geschiedschrijving op tal van punten aan te vullen en te corrigeren. Maar al te vaak is dit materiaal zelfs de enige bron die wij over allerlei onderwerpen hebben. Na de Tang zetten alleen de noordelijke dynastieën van de Tangoet (Xia), Khitan (Liao) en Jürchen (Jin) de traditie van grottempels nog een tijd voort. Zij hebben allemaal hetzelfde probleem van een gebrekkige toegang tot voldoende grote boomstammen voor pilaren en dakbalken. Tijdens de Song is de staat geen patroon meer van grootschalige religieuze projecten, maar de plaatselijke bevolking bouwt van tijd tot tijd nog steeds grote tempels en kloosterhallen. Vanaf de elfde eeuw is het weer mogelijk om het benodigde hout voor de pilaren en dakconstructies van grote gebouwen uit het zuiden of westen te laten komen. De traditie van grotwoningen zal blijven bestaan, maar op een enkele uitzondering na zullen geen grottempels meer worden gebouwd.

DE PERIODE VAN VERDEELDHEID (220 ‑ 589)

137

afbeelding 40 De grote Franse sinoloog en polyglot Paul Pelliot neemt in 1908 de manuscripten in de bibliotheekgrot van Dunhuang door, om een kwalitatief zo goed mogelijke selectie te maken van het materiaal dat hij met zijn expeditie mee terug kan nemen. Op de achtergrond een uniek beeld van de opgestapelde rollen.

138

hemels mandaat

hoofds t uk 6

DE SUI , TANG EN VI J F D YNASTIEËN
(589-960)

Volgens de traditionele opvatting geldt de periode van de Sui-dynastie (589 – 618) en van de veel langer durende Tang-dynastie (618 – 907) als het tweede tijdperk na de Han-dynastieën waarin China onder één keizerlijk bewind verenigd is. Deze tijd wordt gezien als een tweede fase van macht, territoriale expansie en culturele bloei, die nog glorieuzer is dan de Qin- en Han-dynastieën. De Tang geldt verder, met de Han, Song (960 – 1276) en Ming (1368 – 1644), als een van de grote Chinese dynastieën. Wij zullen deze opvatting in dit hoofdstuk verregaand nuanceren, vooral als het gaat om het beeld van de Sui en Tang als sterke politieke en militaire systemen. In de tussentijd is in West-Europa het Romeinse Rijk definitief gevallen, al is de culturele en taalkundige erfenis zeker niet verdwenen. Via de rooms-katholieke kerk en de schriftcultuur is sprake van continuïteit, terwijl ook de politieke systemen van Karel de Grote en zijn afstammelingen in het Franstalige cultuurgebied en van het Heilige Roomse Rijk in het Duitstalige cultuurgebied schatplichtig zijn aan het ideaal van het Romeinse Rijk. Op politiek en economisch niveau blijft West-Europa verder sterk achter bij het oosten. Daar heerst de komende eeuwen het christelijke Byzantijnse Rijk (395 – 1453) als de erfopvolger van het Romeinse Rijk in het westen en van de hellenistische staten in het oosten. In de eerste helft van de zevende eeuw krijgt dit rijk echter een nieuwe tegenspeler in de vorm van de nieuwe religie van de islam en zijn bedoeïenen-aanhangers. Zij barsten na de dood van hun stichter Mohammed in 632 met enorme energie uit het Arabische schiereiland en rukken in een razend tempo op door Noord-Afrika en het Midden-Oosten. Zij nemen het oude Perzische Rijk van de Sassaniden over na een definitieve militaire overwinning in 636, waarna de zoon (Piroz de Tweede of Pilusi, circa 650 – circa 708) van de laatste troonpretendent een politieke vluchteling wordt in China.

DE SUI, TANG EN VIJF DYNASTIEËN (589-960)

139

6.1

De Sui en de vroege Tang (589 – 763)

6.1.1 De politieke geschiedenis
De opkomst en val van de Sui In het economisch en politiek sterke noorden neemt Yang Jian (541 – 604), een generaal van gemengd Chinees-barbaarse afkomst, de macht over in 581. In 589 verovert hij het zuiden, waarbij hij kan profiteren van het gelijke veld-systeem voor een stabiele bron van inkomsten uit de landbouw, en het “prefecturale soldaten”-systeem voor voldoende soldaten. Een belangrijke stap in de voorbereidingen is de opbouw van een vloot om de Yangzi met voldoende legereenheden tegelijk over te steken. Deze rivier is moeilijk te passeren, omdat er talloze meren en moerassen langs liggen en zij te breed is voor traditionele bruggen. De rivier zal nog eeuwenlang een grote barrière vormen voor iedereen die het zuiden wil veroveren. De eerste vaste brug dateert pas uit 1968 en is in die tijd een enorme prestatie. Na de verovering van het zuiden laat de nieuwe keizer de oude hoofdstad Nanjing met de grond gelijkmaken, om te voorkomen dat de stad opnieuw het centrum van een regionale politieke macht kan worden. De restanten van de bevolking worden gedwongen en grotendeels lopend gemigreerd naar de nieuwe hoofdstad Chang’an. Het is niet voor de eerste keer dat een overwinnaar uit het noorden de bevolking van een veroverde stad laat migreren naar zijn grondgebied, waar deze te werk wordt gesteld als slaaf of in een functie waarbij men van iemands culturele vaardigheden gebruik kan maken. Zulke migraties ontwrichten de sociale en economische structuur van de stad en het omringende gebied, dat immers een belangrijke bron van inkomsten ziet verdwijnen. Tegelijkertijd verliezen de oude elitefamilies hun plaatselijke netwerk en grondbezittingen, waardoor zij afhankelijk worden van het politieke systeem en hun culturele vaardigheden. Yang Jian verenigt China onder de door hem gestichte Sui-dynastie (581/589 – 618) en zal na zijn dood bekendstaan als keizer Wen of de Gecultiveerde Keizer. Hij is de hoogste bestuurder in de kortstondige Zhou-dynastie (557 – 581) en de schoonvader van de laatste keizer. Deze Zhou wordt meestal de noordelijke Zhou genoemd om verwarring met andere dynastieën met dezelfde naam te voorkomen. De Sui is in veel opzichten niets anders dan een voortzetting van de Zhou als politiek-militaire onderneming, maar er zijn ook cruciale verschillen. De op een na laatste keizer van de Zhou geeft exclusief de voorkeur aan adviseurs uit de aloude classicistische traditie. Hij beveelt boeddhistische en daoïstische monniken en priesters tot de lekenstatus terug te keren, met als bijkomend voordeel dat zij weer belasting moeten betalen. Deze repressie duurt van 574 tot 578, wanneer de keizer op 35-jarige leeftijd sterft. Aangezien boeddhisme en daoïsme groot sociaal en politiek aanzien genieten, betekent deze episode een ernstige verzwakking van de maatschappelijke steun voor de Zhoudynastie, waaraan zijn zwakke opvolger niets meer kan veranderen. Yang Jian neemt vervolgens zonder problemen de macht over door een paleiscoup, waarbij de heersende familie van de Zhou grotendeels wordt uitgeroeid. Hij maakt niet de fout van de Zhou door de belangrijkste religie van zijn tijd te vervolgen, maar maakt juist op grote schaal gebruik van het boeddhisme om zichzelf te presenteren als een boeddhistische
140 hemels mandaat

koning die de ware leer zal beschermen. Ook andere leden van de bestuurlijke leiding en later ook zijn eigen opvolger als keizer zullen allemaal het boeddhisme sterk patroniseren. Hiermee wordt deze religie definitief een onderdeel van de mainstream cultuur in het China uit die tijd, maar zelfs dan wordt het niet een staatsreligie. Deze legitimatiepolitiek geeft eens te meer aan hoe de Chinese keizers zichzelf zien als de Zoon des Hemels (tianzi) die regeert over het Al-onder-de-Hemel, dus als wereldheersers over de toen bekende wereld. De Sui neemt de noodzaak stevige staatsinstellingen te bouwen serieus. De stichter concentreert zich op instellingen en legitimatie. Zo stelt hij voor het eerst een open rekrutering voor het ambtelijke examen in, maar de politieke impact hiervan is nog zeer beperkt. Als patroon van het boeddhisme roept hij belangrijke monniken naar het hof en ondersteunt hen in hun plaatselijke kloosters. Een goed voorbeeld is de monnik Zhiyi (538 – 597), de stichter van de belangrijke Tiantai-traditie in het Chinese boeddhisme. Zhiyi wordt uitgebreid door de Sui-keizer beschermd, wat zijn institutionele activiteiten zeer ten goede komt. De keizer laat relieken van de Boeddha verdelen over de belangrijkste kloosters. Hiermee neemt hij de rol op zich van de beroemdste “wereldheerser” (cakravartin of zhuanlunwang, “de koning die het wiel van de dharma laat draaien”), de Indiase koning Ashoka die ooit hetzelfde in India heeft gedaan. Omdat het verhaal van koning Ashoka algemeen bekend is, is dit een effectieve vorm van zelflegitimatie. De patronage van deze leer met zijn cruciale verbod op het doden gaat ondertussen samen met een gewelddadige politieke cultuur, dus al deze boeddhistische activiteiten laten zich ook uitleggen als een poging het slechte karma dat door dit geweld is veroorzaakt met religieuze handelingen af te kopen. De stichter van de Sui komt op de troon na een gewelddadige coup, maar ook zijn zoon en opvolger (569 – 618) krijgt de troon pas na bloedige interne strijd in handen. In deze factiestrijd schakelt hij eerst zijn oudere broer, de voormalige kroonprins, uit en laat hem later vermoorden, gevolgd door diens familie en politieke medestanders, en mogelijk zelfs zijn eigen vader. Wij zullen zien dat deze gewelddadige conflicten rond de troonopvolging ook onder de volgende dynastie geregeld plaatsvinden, al wil de traditionele historiografie dat het een unieke aberratie is van deze “slechte laatste keizer” van de Sui. Deze heerser krijgt daarom na zijn dood de postume titel keizer Yang of de Broeiende Keizer, een naam met een bewuste negatieve connotatie die is gekozen door de mensen die hem hebben verjaagd. Net als zijn vader zal de tweede keizer het boeddhisme uitgebreid steunen om zo zijn prestige te vergroten. De nieuwe keizer laat een waterweg aanleggen die de hoofdstad Chang’an verbindt met de groeiende rijstschuur van China aan de benedenloop van de Yangzi. De hoofdstad is te groot voor het omliggende gebied om te voeden en deze verbinding met het zuiden is van cruciaal belang. Zij bestaat uit rivieren of meren en uit nieuw gegraven kanalen. Omdat deze waterweg en zijn opvolgers door de eeuwen heen een noord-zuidverbinding vormen, liggen zij altijd dwars op de natuurlijke afwatering van Noord-China die west-oost loopt. Het gevolg is regelmatig terugkerende problemen met de afwatering, verzilting en dichtslibbing. Waterbouwkundige oplossingen worden gezocht en gevonden, maar de kwaliteit van de uitvoering varieert sterk met de kracht van het bestuurlijke systeem. Net als in de moderne tijd
DE SUI, TANG EN VIJF DYNASTIEËN (589-960) 141

zeggen rampen met dit type openbare werken daarom veel over de kwaliteit van het bestuur in een bepaalde periode. Een tweede groot project is de bouw van een noordelijke verdedigingslinie met grensgarnizoenen, die in de literatuur wel als de Grote Muur wordt betiteld. In deze tijd is de linie bedoeld tegen de Turken waarvan de voorouders al herhaalde malen in delen van Noord-China de baas zijn geweest en die na de Xiongnu de nieuwe macht in Mongolië en Centraal-Azië zijn geworden. Aangezien een substantieel deel van de heersende elite van de Sui van Turkse afkomst is, moet deze linie niet als een etnische scheidslijn of een territoriale grens worden gezien, maar alleen als een middel om de nieuwe vijand op een afstand te houden. De notie dat de Sui eigenlijk de hele wereld, het Al-onder-de-Hemel, zou moeten omvatten, inspireert keizer Yang tot diverse kostbare militaire expedities om dit ideaal ook in de praktijk te brengen. Deze expedities om Koguryo in het noorden van het huidige Korea, en Champa in het huidige Vietnam te veroveren mislukken, maar oefenen zware financiële druk uit op de bevolking en de lokale elite. Er is net als onder de Qin sprake van overbelasting van het systeem door een teveel aan bestuurlijke ambities. Lokale legerleiders zien net als tijdens de voorafgaande Periode van Verdeeldheid nu hun kans schoon om minstens lokale machthebbers en misschien zelfs opvolgers van de Sui-dynastie te worden. Nadat Keizer Yang in 612 zijn expedities naar Koguryo is begonnen, neemt het aantal opstanden snel toe. Ook aan het hof ontstaan conflicten tussen diverse belangengroepen. Op zich is dit alles geheel in de traditie van de interne machtsstrijd waaruit ook de Sui enkele decennia daarvoor is voortgekomen. Wanneer de zaak definitief verloren is, wordt Keizer Yang in 618 door zijn eigen leger in de zuidelijke stad Jiangdu vermoord. De latere historiografie zal onder invloed van de volgende Tang-dynastie een overdreven negatief beeld van Keizer Yang schetsen. Geheel in lijn met de moralistische ideologie van het Hemels Mandaat wordt de verantwoordelijkheid voor de val van de dynastie bij zijn persoonlijke uitspattingen gelegd. Onze analyse legt echter de nadruk op de traditie van interne machtsstrijd zodra een heerser verzwakt is, en op het ontbreken van sterke instituties. Deze zelfde zwaktes zullen ook de Tang-dynastie blijven teisteren.
De greep naar de macht van de Tang Li Yuan, een legerleider uit het noordelijke grensgebied en via zijn vrouw nauw verwant aan de tweede Sui-keizer, weet samen met zijn zonen en met Turkse militaire steun de macht te veroveren. Oorspronkelijk zijn zij deel van de Sui-elite, maar er circuleren in die tijd geruchten over een nieuwe messias met dezelfde familienaam Li. Wanneer zij als deze messias zouden worden gezien, zou de Sui-keizer hen in de chaos van die tijd zeker hebben laten vermoorden. Daarop komen Li Yuan en zijn zonen in 616 in opstand, waarschijnlijk uit een combinatie van angst en ambitie. In eerste instantie laten zij de nominale leiding van de Sui-keizer zelfs intact, maar in 618 roepen zij dan toch de Tang-dynastie uit, met Chang’an opnieuw als hoofdstad. De noordelijke Chinees-Turkse elite waaruit zij afkomstig zijn, zal gedurende de gehele dynastie een dominerende rol blijven spelen. Zij leveren niet alleen huwelijkspartners voor de zonen en dochters van de keizer, maar ook belangrijke functionarissen, zodat er een sterke persoonlijke band tussen de elite en de keizerlijke familie blijft
142 hemels mandaat

bestaan. In de traditie van bloedige interne machtsstrijd die zo typerend is voor de ChineesTurkse elite komt ook de tweede keizer van de Tang, Li Shimin, na een paleiscoup in 626 aan de macht. Hierbij brengt hij zijn oudere broer (de kroonprins), en zijn jongere broer om. Het is overigens waarschijnlijk dat hij anders zelf vroeger of later zou zijn omgebracht. Of zijn vader daarna vrijwillig is afgetreden om, zoals heel gewoon tijdens de voorafgaande noordelijke dynastieën, van achter de schermen de macht uit te blijven oefenen, of echt is afgezet door zijn zoon, is onderwerp van debat. Lange tijd heeft een heel ander beeld van deze periode geheerst. Daarin wordt de tweede keizer Li Shimin, die beter bekend is bij zijn postume titel Taizong of Grote Voorouder, als de eigenlijke grondlegger van het rijk afgebeeld. Modern historisch onderzoek heeft inmiddels aangetoond dat dit beeld berust op bewuste geschiedvervalsing door de politieke adviseurs van de Taizong-keizer en diens opvolgers. Zijn regeringsperiode (626 – 649) geldt nog steeds als de eerste heroïsche bloeiperiode van de Tang, maar dit is in belangrijke mate een waardeoordeel en niet gebaseerd op een objectieve evaluatie van de verschillende regeringsperiodes van de eerste helft van de Tang.

6.1.2 De opbouw van een stabiel rijk
Instellingen Ondanks de paleiscoup door Li Shimin (Taizong), en de herhaalde machtsstrijd onder zijn zonen en opnieuw onder zijn opvolgers, zal het rijk als geheel in de komende decennia relatief stabiel blijven. Er worden instellingen opgebouwd die ook na de val van de dynastie model zullen staan voor het keizerlijke bestuurlijke systeem. Het rijk wordt bestuurd door een uitgebreid ambtelijk apparaat, maar de hoogste posten worden net als in de voorafgaande eeuwen vrijwel gemonopoliseerd door leden van de aristocratische elite. Onder de Sui wordt een begin gemaakt met een stelsel van staatsexamens om ambtenaren te rekruteren, maar dat wordt pas tegen het einde van de Tang werkelijk effectief. Voor alle kandidaten geldt dat zij garanties over hun morele karakter nodig hebben, waarvoor zij net als voorheen afhankelijk zijn van mensen die al binnen het systeem functioneren. Het bezit van de juiste sociale achtergrond is daarom van groot belang, al moeten kandidaten ook over voldoende geletterdheid en culturele kennis beschikken. Het alternatief is een uitzonderlijk literair talent, maar zelfs dan moet de familie voldoende welvaart bezitten om iemand gedurende zijn hele jeugd en eventueel nog jaren daarna van productieve arbeid vrij te stellen.

Aan de top van de centrale regering staat de keizer, die wordt bijgestaan door een kroonraad, bestaande uit de presidenten van de Zes Departementen (liubu). Deze departementen zijn Ambtenarenzaken (libu), Financiën (hubu, letterlijk het Departement van de Huishoudens, die immers de basis van de belastinginning zijn), Riten (libu), Leger (bingbu), Justitie (xingbu, letterlijk het Departement van Straffen) en Openbare Werken (gongbu). Die departementen of ministeries vormen samen het Staatssecretariaat. Sinds de vroege Tang zijn zij de gehele verdere keizertijd blijven bestaan als de basis van de centrale regering. Daarnaast bestaat op centraal niveau de Keizerlijke Kanselarij, die geleid wordt door een Eerste Minister, en
DE SUI, TANG EN VIJF DYNASTIEËN (589-960) 143

een groot aantal gespecialiseerde diensten en bureaus. De Eerste Minister is na de keizer de hoogste gezagsdrager in het rijk, tot de functie in de late veertiende eeuw wordt afgeschaft. Het machtige en gevreesde Censoraat is belast met de controle op het functioneren van het gehele regeringsapparaat. Deze dienst bezit verstrekkende bevoegdheden en zal door de eeuwen heen vaak moedige kritieken op het centraal bestuur durven te geven, waarvoor de ambtenaren het soms met de dood, verbanning of zware lijfstraffen moeten bekopen. Het plaatselijke bestuur wordt uitgeoefend op drie niveaus. Het hoogste niveau wordt de route (lu) of het circuit (dao); beide termen betekenen letterlijk “weg”. De moderne provincie komt pas onder de Yuan tot stand. Het tussenliggende niveau wordt de prefectuur (meestal fu en soms zhou). Het laagste niveau met een centraal benoemde ambtenaar wordt het district (xian). De onderste twee niveaus blijven de volgende eeuwen geheel stabiel. Zelfs moderne districten stammen vaak van hun traditionele voorgangers af. Het district is nog altijd omvangrijk, met een bevolking die kan variëren van tienduizenden tot honderdduizenden inwoners. De directe macht van een districtsmagistraat is beperkt en hij moet altijd samenwerken met de plaatselijke elite om zijn taken goed uit te kunnen oefenen. Deze elite kan het zich echter niet veroorloven om hem tegen zich in het harnas te jagen, want zoals wij zullen zien hangt hun eigen prestige ook weer af van het keizerlijke systeem dat door deze magistraat wordt vertegenwoordigd. Tijdens de Tang wordt ook een omvangrijk Wetboek van Strafrecht gecompileerd. Dit wetboek is nadien verloren gegaan, maar destijds al door Japan overgenomen en in de twintigste eeuw op grond van deze Japanse versie gereconstrueerd. Het Tang-wetboek vormt de basis voor alle latere codificaties, al is er door de eeuwen heen natuurlijk ook nog het nodige in het recht en de rechtshandhaving veranderd. Het is overigens zeker niet het eerste geschreven recht, want dat gaat terug tot op de Qin en Han.
De feitelijke machtsuitoefening De werkelijke effectiviteit van het plaatselijke bestuur is nog slecht onderzocht, maar de mate van centrale controle moet waarschijnlijk niet worden overdreven. Het gelijke veld-systeem heeft tot in het midden van de achtste eeuw in een aantal in economisch opzicht cruciale gebieden in noordelijk China goed kunnen functioneren (zie afbeelding 31). Dit suggereert wel een minimum aan plaatselijke controle, ook al zijn boeddhistische kloosters en elitefamilies ook bezig hun grondbezit uit te breiden. De uitvoering van het gelijke veld-systeem ondersteunt de legitimiteit van het staatsapparaat en versterkt ook op die manier de centrale staat. Verder zijn de lokale elites bij het examensysteem betrokken, al is het maar omdat zij dit systeem gebruiken als middel om hun politieke macht en maatschappelijk aanzien, en daarmee uiteindelijk hun economische belangen te legitimeren en verder te bevorderen. Omdat het examensysteem zijn gezag ontleent aan de keizer in het centrum, heeft de lokale elite er belang bij de keizer en zijn vertegenwoordigers tot op zekere hoogte te respecteren. Zonder een keizer verliest een graad in het examensysteem aanzienlijk aan glans en dat is niet goed voor het publieke aanzien dat de elite nodig heeft om hun plaatselijke economische macht effectief en langdurig in sociale en politieke macht om te zetten.

144

hemels mandaat

Het kleine economische overschot van de Tang-periode betekent dat de staat maar beperkte mogelijkheden heeft om zijn symbolische rol in de praktijk om te zetten. De beperkte financiële middelen staan in dienst van de manifestatie en uitbreiding van de keizerlijke macht in het politieke, militaire en symbolische centrum, gelegen in de hoofdstad Chang’an, met een secundaire hoofdstad in het nabije Luoyang. Chang’an is in deze eeuwen de grootste stad van de wereld, met tegen het jaar 742 misschien wel een miljoen inwoners binnen de stadsmuren (zie afbeeldingen 41 en 42 voor een stadsplattegrond van Chang’an, en afbeelding 46). Tegelijkertijd is het zeker geen moderne stad, want de diverse wijken zijn ommuurd en worden bewaakt. Niemand kan er ’s nachts in of uit.* Verder betekent het in stand houden van het keizerlijke centrum een enorme financiële last voor de Tang-regering, want de stad ligt geïsoleerd van de rest van het eigenlijke China en het omliggende gebied kan haar niet onderhouden. De rest van China wordt geregeerd door de coöptatie van lokale elites, die status en ambtelijke posities kunnen verwerven via het examensysteem. Een belangrijke dimensie van de keizerlijke macht is haar vermogen om voor de leden van de uitgebreide keizerlijke familie omvangrijke grafmonumenten te bouwen, met de inzet van tienduizenden corveearbeiders uit de regio en een kleinere hoeveelheid hooggeschoolde ambachtslui in permanente dienst voor een keizerlijk graf. De enorme kosten en menselijke inspanningen bij dergelijke projecten leiden tot begrijpelijke kritische en moraliserende oordelen, niet alleen bij traditionele Chinese historici, maar ook bij tegenwoordige auteurs. Toch zijn deze bouwprojecten, evenals andere publieke projecten, een goede indicatie van het organisatorische en repressieve vermogen van de vroege Tang. Zij is in de eerste helft van haar bestaan in staat om de plaatselijke bevolking in een groot gebied rond de hoofdstad te mobiliseren en voldoende overschot te onttrekken om bouwmaterialen van hout tot en met lak en verf, voeding en huisvesting, en, bij de betere ambachtslui, ook salarissen te kunnen betalen. De grafcomplexen uit de eerste helft van de dynastie zijn veel groter dan later, wat veel zegt over de relatieve macht van de dynastie tot het midden van de achtste eeuw en daarna.
De legitimatie van de macht Terwijl de Sui-keizers vooral gebruikmaken van het boeddhisme om zichzelf te presenteren als legitieme heersers, doen de Tang-keizers dit via de patronage van daoïstische instellingen. Omdat de keizerlijke familie dezelfde familienaam Li heeft als de godheid Laozi, de fictieve auteur van het Boek van de Weg en de Deugd, is het mogelijk een genealogische verwantschap te construeren. Laozi wordt als keizerlijke voorouder vereerd en het daoïsme wordt tot aan het einde van de dynastie uitgebreid ondersteund.

*

Diverse vroege Koreaanse en Japanse hoofdsteden worden gebouwd naar het model van Chang’an, waaronder Kyoto. In het stratenplan van Kyoto is de invloed van Chang’an nog steeds goed te zien.

DE SUI, TANG EN VIJF DYNASTIEËN (589-960)

145

afbeelding 41 In 1080 wordt een kaart van Chang’an in steen gegraveerd, op basis van kaarten uit de Tang. Diverse fragmenten van deze steeninscriptie zijn over. Zij laten goed zien hoe de stad in ommuurde wijken is verdeeld.

Ook de graven van de Tang-keizers zijn een publieke manifestatie van de dynastieke macht en glorie. Niet alleen zijn zij het resultaat van concrete economische en politieke macht, maar de graven dragen op hun beurt direct bij tot de reproductie van het aanzien van de dynastie. In de buurt van de hoofdstad Chang’an liggen niet alleen de graven van de Tangkeizers, maar ook die van hun vrouwen, kinderen en naaste dienaren of ambtenaren. De wereld in de graven is een re-creatie van de woon- en werkomgeving van de doden, voor hen persoonlijk. Bij deze graven horen monumentale bovengrondse complexen, waar na de begrafenis een publieke voorouderverering in stand wordt gehouden. Omdat steeds opnieuw vooraanstaande mensen worden begraven in hetzelfde gebied, wordt het heilige aura van een dynastie elke keer weer tastbaar gemaakt voor iedereen die aan de betreffende begrafenisrituelen deelneemt. Een belangrijk verschil met andere politieke systemen is het ontbreken van een persoonlijkheidscultus voor de heerser. In de oude Romeinse en Perzische rijken worden vanouds allerlei afbeeldingen verspreid, met als belangrijkste voorbeeld de heersersportretten op het muntgeld. In de Han-dynastie is geprobeerd een persoonlijkheidscultus van sommige
146 hemels mandaat

keizers in te voeren, zoals door schrijnen voor Liu Bang als keizer, dus zonder zijn postume naam van Hoogste Voorouder (gaozu). Dit model is in latere periodes niet gehandhaafd. Diverse keizers presenteren zich als een boeddhistische wereldheerser of een variant daarop, maar dit leidt nooit tot langdurige persoonsverering of het gebruik van hun afbeeldingen in propaganda. Op Chinese munten staat alleen de jaartitel (nianhao) uit het jaar waarin de munt is gegoten, dat wil zeggen de gelukbrengende benaming van de periodes waarin de regering van een heerser wordt onderverdeeld. Een munt brengt dus wel geluk, maar dient niet ter verheerlijking van een individuele keizer. Wat wij wel vinden is de verering van een houten tablet in bestuurlijke gebouwen met in vergulde letters de tekst “lang leve de keizer” of het celebreren van felicitatierituelen door boeddhistische en daoïstische priesters op een keizerlijke verjaardag. Vanaf de Song-dynastie vinden we nog een ander fenomeen, namelijk de verering bij hun leven van gewaardeerde beambten. Deze verering dient echter niet ter legitimatie van een politiek systeem, maar ter meerdere eer en glorie van de morele waarde van goed en vaderlijk plaatselijk bestuur.

afbeelding 42 De resterende fragmenten van de kaart uit 1080 zijn hier geprojecteerd op een kaart van de hele stad. Afbeelding 41 is de rechterbovenhelft.

DE SUI, TANG EN VIJF DYNASTIEËN (589-960)

147

De keuze voor de legitimatie van een keizershuis via diens voorouders, zoals Laozi, gaat terug op de koninklijke dynastieën uit het antieke China, waarvan de stichters ook worden geacht af te stammen van mythische figuren of cultuurhelden. Zowel in classicistische als daoïstische religieuze tradities is deze manier van denken levend gehouden. De keuze door de Tang- en later ook de Song-keizershuizen om zichzelf te legitimeren door hun afstamming van een goddelijke voorouder past dus in een oude traditie. In deze traditie wordt het charisma van de heerser niet gekoppeld aan de persoon zelf, maar aan zijn afstamming. Daarbij gaat het niet alleen om zijn recente afstamming van de stichter van een dynastie en daarmee de eerste ontvanger van het Hemels Mandaat, maar ook van diens verre goddelijke voorouder. Dit versterkt het geïnstitutionaliseerde charisma van het heersershuis en maakt het moeilijker voor sterke generaals of ambtenaren om de macht over te nemen.

6.1.3 Interne conflicten en dynastieke herleving
De Tang zet in veel opzichten de cultuur van de voorafgaande periode voort, waaronder de steeds terugkerende gewelddadige machtsstrijd aan het hof. De stichters van de dynastie blijven ondanks alle opstanden om hen heen nog vrij lang in dienst van de Sui en komen pas vanaf 616 enigszins tegen heug en meug in opstand. De tweede keizer, Li Shimin (Taizong), komt aan de macht door twee broers te vermoorden en ook onder zijn bewind woedt jarenlang een opmerkelijk open en bloedige concurrentie tussen diverse kandidaten voor de troonopvolging. De derde keizer heeft een slechte gezondheid, wat ruimte biedt aan de meest opmerkelijke machtsovername uit de Chinese geschiedenis, namelijk door een vrouw. Wij kennen deze vrouw het best onder haar later gekozen naam Wu Zetian (625 – 705) of “zij die de hemel tot regel neemt”. Zij is afkomstig uit een elitefamilie die aan de kant van de Li-familie heeft meegevochten in de strijd om de macht en ook verwant is aan het keizerlijke huis van de Sui. Zij wordt als jong meisje lid van de harem van de tweede Tangkeizer, om na diens dood in 649 als non met pensioen te worden gestuurd. Opmerkelijk genoeg is zij enkele jaren later weer terug aan het hof, maar nu als concubine met een hoge rang. De nieuwe keizer is de eerste jaren van zijn regering bezig de voornaamste politieke factie van dat moment, die onder zijn vader zeer sterk is geworden, uit te schakelen. Een belangrijk voordeel van Wu Zetian is dat zij niet lid is van een bestaande factie en uit haar latere geschiedenis weten wij dat zij zeer competent is in het politieke spel. Haar opkomst ten koste van de keizerin en een belangrijke andere concubine is een cruciaal onderdeel in de strijd van de keizer tegen de hem niet welgevallige factie. In 655 wordt Wu Zetian de nieuwe keizerin en binnen enkele jaren wordt de betreffende factie bloedig en definitief uitgeschakeld. Vanaf 660 leidt de keizer echter aan een ziekte, waardoor hij fysiek niet in staat is te regeren. Eerst regeert Wu Zetian mee vanachter de schermen, maar na de dood van de keizer in december 683 via haar derde en vierde zoon, allebei nog kinderen en daardoor slechts marionetten. Haar macht is gebaseerd op een factie rond de gestorven keizer die op deze manier met succes de eigen machtspositie kan handhaven. Haar eerste zoon is al jong gestorven en de concurrerende factie rond haar tweede zoon verliest de strijd, waarna deze zoon in 684 op dertigjarige leeftijd in ballingschap sterft of wordt vermoord. Wu Zetian
148 hemels mandaat

wordt ondertussen steeds machtiger, maar als onderdeel van een bredere machtsstrijd tussen de diverse facties aan het hof die haar nodig hebben om te kunnen winnen. Juist binnen de Turks-Chinese elitefamilies van die tijd is het normaal dat een vrouwelijk lid van de keizerlijke familie een relevante machtsfactor blijft, als individu en als centrum van een politieke factie. Voor Wu Zetian zijn hiervan diverse voorbeelden bekend, zoals de keizerin van de stichter van de Sui-dynastie, waarbij het enig verschil is dat Wu Zetian ook de laatste stap neemt naar het keizerschap. Alles wijst erop dat in deze etnische en culturele omgeving de enige manier om aan de macht en in leven te blijven is door als eerste met de concurrentie af te rekenen. Wu Zetian is dus met recht een kind van haar tijd en haar specifieke achtergrond. In 690 richt Wu Zetian haar eigen Zhou-dynastie op, genoemd naar de roemruchte dynastie gesticht door de koningen Wen en Wu – geschreven met hetzelfde karakter als haar eigen familienaam. Zij zal als enige vrouw in China ooit met de mannelijke titel van “keizer” (huangdi) de werkelijke macht uitoefenen.* De leden van de keizerlijke familie worden stuk voor stuk op een zijspoor gezet. Haar dynastie komt in 705 ten einde, omdat zij sterk verzwakt is door ouderdomskwalen. Zij wordt afgezet door de vrouw van haar derde zoon, een van de voormalige marionetten, in samenwerking met een neef van haar uit de Wufamilie. Wu Zetian sterft enkele maanden later, waarschijnlijk aan haar kwalen en niet door menselijk toedoen. De derde zoon volgt haar nu op, maar sterft al in 710 en wordt op zijn beurt na een kort intermezzo opgevolgd door haar vierde zoon. Deze treedt echter in 712 alweer af, om te worden opgevolgd door zijn zoon, die zijn sporen al heeft verdiend door in 710 na de dood van zijn oom ook diens vrouw en háár marionet met geweld van de troon te verwijderen. Hij is niet de oudste zoon en rechtmatige opvolger, want die houdt zich zo veel mogelijk afzijdig. De heerschappij van de nieuwe keizer geldt als een van de bloeiperiodes van de Chinese geschiedenis. Wij kennen hem het best onder zijn postume titel Xuanzong of Duistere Voorouder. De laatste coup in deze reeks vindt plaats in 713, door dezelfde tante (en dochter van Wu Zetian) die hem in 712 op de troon heeft geholpen. Dit keer verliest zij en mag zelfmoord plegen. Het spel om de macht is hard. “Keizer” Wu Zetian omringt zich met sterke ambtenaren en laat vanaf 690 een boeddhistisch geïnspireerde propagandacampagne uitvoeren om zichzelf als een door hogere machten uitverkoren heerser en wereldredder (messias) af te beelden. Omdat zij door latere historici als usurpator wordt gezien en een vrouw is, is de historiografie over haar buitengewoon bevooroordeeld en moeilijk te interpreteren. Toch mogen wij de mate van acceptatie in haar eigen tijd niet onderschatten. In deze tijd is een sterke vrouw aan de regering veel minder vreemd dan in latere eeuwen, omdat dit fenomeen ook al vaak is voorgekomen tijdens eerdere Turkse dynastieën in Noord-China. De politieke instabiliteit die zich openbaart in coups en tegencoups, maar ook in voortdurende politieke moorden, is het gevolg van de Turks-Chinese machtsstructuur van de Tang-dynastie, net als bij haar voorgangers, en absoluut niet het gevolg van het unieke intermezzo onder Wu Zetian.

*

In het Chinees categoriseren de titels keizerin en keizerin-weduwe de vrouw altijd als echtgenote of moeder van de heersende keizer. Er bestaat geen Chinese term voor een vrouwelijke keizer.

DE SUI, TANG EN VIJF DYNASTIEËN (589-960)

149

Een van de bekwame ministers van Wu Zetian is Di Renjie (630 – 700), van wie alleen al de familienaam Di (“noordelijke barbaar”) zijn herkomst uit de Chinees-Turkse elite aangeeft. Hij is in de geschiedenis onder meer bekend om een nietsontziende vervolging van plaatselijke tempels en hun sjamanen of mediums, waarvan hij er vele honderden laat sluiten. In de Qing-dynastie (1644 – 1911) wordt hij de hoofdfiguur van een detectiveroman in de omgangstaal, die de Nederlandse diplomaat en China-kenner Robert van Gulik (1910-1967) weer inspireert tot zijn beroemde romans en strips met rechter Tie als hoofdfiguur. Zoals zo vaak is de historische Di Renjie een heel ander iemand dan de fictieve rechter Tie. De historische figuur is vooral bekend als minister van Wu Zetian, terwijl de figuur van rechter Tie optreedt in de klassieke rol van speurneus, officier van justitie en rechter. Hoewel deze rechter Tie zeker geen historische figuur is, is deze combinatie van rollen wel typerend voor de traditionele Chinese magistraat, zij het niet in de Tang, maar in de late Ming.

afbeelding 43 Verschillende paleisvrouwen in een vroeg Tang-graf.

150

hemels mandaat

De periode van 705 tot 755 onder keizer Xuanzong (685 – 762; regeert 712 – 756) geldt in de traditionele historiografie als de tweede grote bloeiperiode van de Tang, na het heroïsche tijdperk van Taizong, met militaire expansie, bestuurlijk herstel en culturele bloei. De zo belangrijke waterverbindingen tussen het noorden en het beneden-Yangzi-gebied worden weer hersteld. In de jaren twintig van de achtste eeuw komen de inkomsten van de overheid in gevaar, doordat te veel grond in het gelijke veld-systeem in handen van lokale elites is gekomen en niet meer geregistreerd staat. Een actieve politiek om deze registratie weer te verbeteren brengt de volgende decennia voldoende financiële verlichting. Minstens even belangrijk als de kwaliteit van het bestuur is het lange leven van deze keizer, waardoor er automatisch een zekere politieke stabiliteit ontstaat. Toch eindigt zijn regering ook weer in een tragedie. Nadat de keizerin is gestorven ontwikkelt hij een sterke band met de vrouw van een van zijn vele zonen. Nadat deze zoon is overgeslagen als troonopvolger, verlaat zij hem en wordt eerst een daoïstische priesteres, waardoor zij ook in het paleis verschijnt. Daarop wordt zij een van de concubines van Xuanzong (zie afbeelding 43). Zij staat bekend als Yang Guifei of “hoogstaande concubine” Yang (719 – 756), wat de hoogste rang is voor een bijvrouw van de keizer. Haar familie is verwant aan een eerdere favoriet van de keizer (de moeder van diens uiteindelijke troonopvolger) en stamt uit dezelfde clan als de keizerlijke familie van de Sui. De invloed van haar directe familie aan het hof zal aanzienlijk worden. In 751 neemt zij zelfs de machtige Turks-Sogdische generaal An Lushan (703 – 757) aan als zoon.* Er ontstaat een wirwar aan intriges aan het hof, waarin deze generaal een belangrijke rol speelt. De militaire expansie van deze decennia gaat gepaard met een toenemende macht en zelfstandigheid van ten dele niet-Chinese legerleiders in de grensprovincies, omdat de Tang zelf niet in staat is voldoende eigen soldaten op de been te brengen. Deze groeiende lokale militaire macht roept grote spanningen op tussen het keizerlijke centrum in Chang’an en deze legerleiders, welke de Tang op de rand van de afgrond zullen brengen. De intriges aan het hof lopen zo uit de hand dat An Lushan moet vrezen voor de gunst van het keizerlijke centrum. Hij trekt daarom in 755 met zijn legers uit het moderne Beijing naar Luoyang en Chang’an. Hij roept zich uit tot keizer in Luoyang en er begint een vernietigende burgeroorlog die pas in 763 ten einde komt, hoewel An Lushan al in 757 door zijn eigen zoon is vermoord. De keizer en Yang Guifei vluchten in 756 naar Sichuan. Onderweg wordt de keizer gedwongen om haar zelfmoord te laten plegen (of te laten doden door zijn eunuchen, dit is niet duidelijk), op aandringen van muitende soldaten die haar voor alles verantwoordelijk houden. Hij treedt in 756 af ten gunste van zijn kroonprins, maar bemoeit zich nog wel met het bestuur. Hij sterft pas in 762 – ironisch genoeg minder dan twee weken voor de dood van zijn opvolger. Yang Guifei en de politici om haar heen worden voor deze crisis verantwoordelijk gemaakt, vanuit het traditionele historiografische model van de dynastieke

*

De familienaam An verwijst naar zijn Perzische herkomst, zoals behandeld in paragraaf 4.5.3. De persoonlijke naam Lushan zal ongeveer hebben geklonken als Rokshan, Sogdisch voor “licht”, bij ons beter bekend als een vrouwennaam: Roxanne.

DE SUI, TANG EN VIJF DYNASTIEËN (589-960)

151

cyclus en de toeschrijving van schuld en blaam aan individuele personen (zie afbeelding 44). Waarschijnlijker is dat de inherente zwakte van het politieke systeem van de Tang met zijn endemische en gewelddadige factiestrijd in combinatie met de groeiende macht van de legerleiders wel tot conflicten moest voeren.

afbeelding 44 Een late Ming-verbeelding van Yang Guifei en haar keizer, in een boekillustratie uit circa 1600. Een van de klassieke thema’s in schilderijen en gedichten is van Yang Guifei als bekoorlijke danseres.

Het duurt tot 763 voordat de Tang erin slaagt zijn gezag – met hulp van Oeigoerse en Tibetaanse troepen – enigszins te herstellen. De opstand geldt als een keerpunt in de politieke geschiedenis van de Tang. Ondanks alle interne conflicten is de dynastie erin geslaagd aan de macht te blijven, de kerngebieden onder controle te houden en daar de vrede te bewaren, terwijl zij haar gebied vooral naar het westen toe tijdelijk sterk heeft kunnen uitbreiden. De daadwerkelijke omvang van het rijk en de mate van lokale controle worden overigens
152 hemels mandaat

wel overdreven, want alles wijst erop dat de fiscale macht van het centrum zich beperkt tot Noord-China. Na de opstand is het met de dynastie als de dominante militaire macht in Azië definitief afgelopen, maar blijft de dynastie als politiek systeem tot de jaren zeventig van de negende eeuw nog functioneren. Zij blijft formeel zelfs tot 907 bestaan, maar dat is alleen omdat de nieuwe lokale machthebbers de laatste stap naar de usurpatie van de keizerstroon niet durven te nemen.

6.1.4 Economische ontwikkelingen tot 755
Tot in de vroege achtste eeuw beschikt het keizerlijke centrum over voldoende inkomsten dankzij een ingewikkeld systeem van agrarische belastingheffing en het gelijke veld-systeem. Dit laatste systeem is dan al enkele eeuwen oud en wordt door de Tang zo veel mogelijk voortgezet. Het bouwland wordt verdeeld in gelijke percelen gerekend naar de kwaliteit van de grond, dus naar opbrengst. Deze percelen worden in vruchtgebruik gegeven aan boerenfamilies. Het deel van de grond waar graan wordt verbouwd wordt voor één generatie in bruikleen gegeven. De rest wordt in erfpacht gegeven, zoals het deel waar moerbeibomen ten behoeve van de zijderupsteelt zijn aangeplant, omdat dit als een langetermijninvestering geldt. De landverdeling wordt niet overal toegepast. Vooral de grote landgoederen van aristocratische families en het soms zeer omvangrijke grondbezit van grote boeddhistische kloosters blijven buiten schot. Ook in het zuiden van China, het gebied van de natte rijstteelt met stukjes land van verschillende vorm en grootte, wordt het systeem vanwege de terreingesteldheid niet ingevoerd. Dit betekent dat de fiscale controle van de Tang-dynastie tot 755 vooral beperkt is tot Noord-China, voor zover daar het gelijke veld-systeem nog daadwerkelijk kan worden uitgevoerd. Het noordelijke gelijke veld-systeem vormt niet alleen de basis voor het levensonder houd van de boerenbevolking, maar verschaft de staat ook een stabiele bron van inkomsten. Hoe meer mensen zelfstandig de grond bewerken, des te groter de staatsinkomsten. De belasting wordt geheven per hoofd van de bevolking. Zij wordt in deze periode berekend én betaald in natura, vooral graan en zijde. Door voor dit noordelijke systeem te kiezen als haar fiscale basis legde de Tang zich wel meteen een belangrijke beperking op, want hoewel het zuiden in de komende eeuwen sterk aan economisch belang zal winnen, kan men met dit fiscale systeem niet van deze ontwikkeling profiteren. De noordelijke oriëntatie van de belastinginning betekent vermoedelijk ook dat de bevolkingscijfers van de eerste helft van de Tang vooral de bevolking van het noorden betreffen. In 755 wordt de bevolking van China geschat op circa 53 miljoen. Dit is ruim onder de bevolking van de westelijke Han, die tijdens de census van 2 n.Chr. is geregistreerd als circa 59 miljoen. Als wij echter aannemen dat de Tang-schatting vooral betrekking heeft op de belastingbetalende bevolking in het noorden, net als tijdens de census van 2 n.Chr., kan het wel degelijk zo zijn dat er in het zuiden vele miljoenen meer mensen leven dan wij volgens de cijfers zouden mogen aannemen. Gedurende deze gehele periode blijven de belastingen op de diverse vormen van landbouw de hoofdbron van inkomsten voor de staat. Handel en ambacht zijn geconcentreerd in enkele grote stedelijke centra, zoals Chang’an en Luoyang in het noorden, en
DE SUI, TANG EN VIJF DYNASTIEËN (589-960) 153

Yangzhou bij de kruising van de Yangzi en de grote waterverbinding van het noorden met het beneden-Yangzi-gebied. De buitenlandse handel vindt vooral plaats in de zuidelijke havens Guangzhou en Jiaozhi. Deze laatste plaats is gelegen bij het hedendaagse Hanoi in Vietnam, dat in deze periode nog min of meer in Chinese handen is. Alle handel staat onder strenge overheidscontrole. In de steden woont de bevolking in ommuurde en bewaakte wijken waarvan de poorten bij zonsondergang gesloten worden (zie afbeelding 41). Handel is enkel toegestaan op markten die onder toezicht van de overheid opereren. Dit blijft het geval tot aan het einde van de dynastie. Uit modern oogpunt wekt deze angst voor alle vormen van handel bevreemding, maar in het traditionele China is het een alleszins begrijpelijke opvatting. De klassieke maatschappelijke hiërarchie is mensen van stand, boeren, handwerkslui, en dan pas kooplui. Mensen van stand zijn de aangewezen bestuurders dankzij hun moreel kaliber. Boeren produceren, handwerkslui transformeren en kooplui vervoeren alleen maar. Hierbij komt dat een traditionele staat boeren makkelijk kan controleren, want die bewegen niet en hun productie staat letterlijk vast op het land. Kooplui reizen rond met hun spullen en hun winst is moeilijk meetbaar. Pas later, wanneer kooplui ook onroerend goed zoals pakhuizen of winkels bezitten, worden zij gemakkelijker te controleren en minder bedreigend. Dit is vanaf de Song steeds meer het geval en wij zien dat dan ook een tolerantere houding ten aanzien van de handel ontstaat. Een heel ander probleem is dat kooplui in de ogen van de moraalfilosofen de ethische kwaliteit van ambtenaren corrumperen, omdat deze laatste categorie ook graag zulke gemakkelijke winsten wil boeken. De ambtenaren gaan vervolgens deelnemen aan het economische proces door een deel van de winst af te romen. Hierdoor worden zij slechtere en vooral immorele bestuurders. Het probleem van de juiste relatie tussen politiek en economie zal ook in latere eeuwen niet verdwijnen, en speelt vandaag de dag nog steeds een grote rol. De Tang-economie blijft in veel opzichten een ruileconomie. Er zijn wel diverse middelen om te betalen, maar die zijn niet in voldoende hoeveelheden beschikbaar. Zo is er de klassieke bronzen munt met een gat erin, zodat de munten aan snoeren kunnen worden geregen en vervoerd kunnen worden. Zij zijn alleen geschikt voor kleine betalingen. Voor grote betalingen wordt vooral zijde gebruikt, maar goud en zilver zijn ook in beperkte mate beschikbaar. Geld in de zin van muntgeld of zijde wordt niet alleen gebruikt als betaaleenheid, maar ook als rekeneenheid. Zijde en kostbare metalen dienen verder om rijkdom in vast te leggen, zoals je tegenwoordig geld naar de bank brengt. Voor feitelijke economische transacties wordt alleen regelmatig geld of zijde gebruikt in de grotere handelssteden, om het leger te betalen in de garnizoenen, en langs de grote handelsroutes. In de diverse oases langs de Zijderoute zijn bijvoorbeeld grote hoeveelheden muntgeld gevonden, afkomstig uit de Tang en soms lokaal nagemaakt. Ook daar is muntgeld slechts een van de gangbare betaalmiddelen. De staat produceert nog lang niet zoveel muntgeld als in latere tijden en veel transacties vinden plaats door ruilhandel in lokale producten. Het belang van de ruileconomie waarin de meeste transacties in natura gebeuren, komt ook tot uiting in het belastingsysteem (zuyongdiao), dat bestaat uit drie componenten: de opbrengst van het land (zu, wat pacht betekent), stoffen (yong, vooral zijde) en arbeidsdiensten (diao, ook vaak vertaald als
154 hemels mandaat

corvee). Nergens komt hier geld aan te pas. Iets als vlees blijft zeker op het platteland nog eeuwenlang grotendeels buiten de geldeconomie. Men slacht een varken of andere dieren voor een specifieke sociale of religieuze gelegenheid. Soms kan men een deel van het vlees verkopen, maar het grootste deel wordt tijdens het banket geconsumeerd samen met een grote groep genodigden of uitgedeeld aan de andere huishoudens in het dorp.

6.2

De late Tang en de Vijf Dynastieën (763 – 960)

6.2.1 Het centrum en de regio
De militaire zwakte van de Tang-dynastie na het neerslaan van de An Lushan-opstand in 763 betekent niet dat het met alle kerngebieden meteen slecht gaat. De staat is nooit oppermachtig geweest en door de verzwakking van het centrum als exploitatief systeem blijft meer van het plaatselijke overschot in de regio’s achter. De verzwakking van het centrum komt vooral de ontwikkeling van het zuiden ten goede en de schade van alle oorlogsgeweld is in het noorden het allergrootst. Het keizerlijke systeem is en blijft buitengewoon kwetsbaar, door de sterk gegroeide invloed van de eunuchen aan het hof en de regionale commandanten in de provincie. Sommige keizers slagen er nog in om daadwerkelijk te regeren, ook al zijn zij niet meer succesvol in de militaire expansie van hun kernrijk en kunnen zij de oude vorm van belastinginning niet meer handhaven. Zij hebben voldoende alternatieve inkomsten en de plaatselijke elites hebben hen in toenemende mate nodig bij het bevestigen van hun sociale positie via het examensysteem. Een regionale commandant kan de keizer in het centrum bovendien niet zomaar afzetten, want dan stelt hij zich onmiddellijk bloot aan de directe aanvallen van de concurrentie. Er heerst een moeizaam machtsevenwicht, vergelijkbaar met grote delen van de Han-dynastieën eeuwen daarvoor. Het politieke centrum in Chang’an krijgt na de opstand het aloude gelijke veldsysteem niet meer onder controle. Daarbij gaat het niet om de grensgebieden die onder de militaire controle van vrijwel onafhankelijke generaals staan, maar om het economische kerngebied van de Noord-Chinese laagvlakte. Daar wordt de Tang-macht vanouds vooral ondermijnd door de sterke groei van grote domeinen, zowel van privégrootgrondbezitters als van rijke kloosters. Het gelijke veld-systeem is tijdens de opstand definitief ingestort, onder meer omdat de benodigde archieven vaak zijn vernietigd. Dit betekent dat de staat naar nieuwe manieren moet zoeken om aan inkomsten te komen. In 780 vindt een belangrijke fiscale hervorming plaats, die tijdelijk voor verlichting zorgt en met de nodige aanpassingen in de volgende dynastieën zal worden gehandhaafd. Er wordt overgegaan van het oude systeem van hoofdelijke belasting in natura over de opbrengst van grond, waarin het bezit van de grond formeel irrelevant is, naar een belasting op het bezit van grond én de opbrengst uit dit bezit. Dit is de “Methode van de Tweemalige Belastingheffing” (liangshui fa), ook wel verwarrend Dubbele Belasting genoemd. In dit nieuwe systeem wordt de belasting in twee etappes geïnd, in de zomer en het najaar, gekoppeld aan de twee belangrijkste oogstmomenten. Vanaf nu is bezit van grond de doorslaggevende factor in het
DE SUI, TANG EN VIJF DYNASTIEËN (589-960) 155

voldoen van belasting en kan de massale belastingontduiking als gevolg van de groei van het grootgrondbezit enigszins worden tegengegaan. Het continu herverdelen van de grond verdwijnt, als ideaal en als praktijk. Dit maakt het ook makkelijker om te proberen de belastinginkomsten uit het zuiden te vergroten. Tegelijkertijd betekent deze nieuwe belasting dat de staat de grootte van de bevolking niet meer precies hoeft te registreren, zodat wij de volgende eeuwen helaas geen betrouwbare bevolkingscijfers meer hebben. Een tweede bron van staatsinkomsten bestaat uit de versterking van de staatsmonopolies op de productie en distributie van essentiële producten zoals zout, alcoholische drank en thee. De belangrijkste wingebieden voor zout zijn nog onder controle van de centrale staat, zoals het oeroude Zoutmeer (yanchi) in Zuid-Shanxi, dat dicht bij de hoofdstad Chang’an ligt, en het kustgebied van de Huai Rivier. Het zoutmonopolie zal in de late achtste eeuw al meer dan de helft van de staatsinkomsten leveren. Hierbij maakt de staat gebruik van de diensten van rijke handelshuizen – een ontwikkeling die een grote stimulans betekent voor handel en geldverkeer. Naast de diverse belastingen en monopolies blijven verschillende vormen van corvee bestaan. Uiteindelijk zijn alle pogingen om de staatsinkomsten te vergroten afhankelijk van de mate van militaire controle die een regime heeft over zijn grondgebied en vervolgens de mogelijkheden om deze inkomsten naar de hoofdstad te laten transporteren. Deze controle wordt tijdens de tweede helft van de Tang steeds problematischer, al hebben de regionale militaire leiders ook daarvoor al grote macht, vooral in de noordelijke en westelijke grensgebieden. Door hun hulp bij het bedwingen van de opstand van An Lushan is hun positie nog sterker geworden. Het hele rijk raakt verdeeld in militaire gebieden waarbinnen de regionale commandanten vrijwel onafhankelijk de macht uitoefenen, met inbegrip van de belastinginning. Deze periode wordt paradigmatisch in de Chinese historiografie voor de gevaren van te grote regionale macht door militaire commandanten. Zij wordt graag vergeleken met de periode tijdens de jaren twintig en dertig van de twintigste eeuw waarin de machtige krijgsheren China domineren en elkaar bestrijden. China belandt in een vicieuze cirkel waarin de centrale macht steeds zwakker wordt en de regionale commandanten steeds sterker, waarbij in sommige gebieden het geweld endemisch wordt. Na het midden van de negende eeuw leiden pogingen toch weer iets van het oude Tangrijk terug te winnen tot aanzienlijke lokale spanningen vanwege de enorme kosten in economisch en menselijk opzicht. Juist het beneden-Yangzi-gebied is inmiddels van cruciaal belang als bron van inkomsten en leverancier van graan, thee en andere producten, maar de overmatige fiscale druk leidt tot groeiende onrust en opstandjes. Het rijk wordt in 874 getroffen door een van de grootste en bloedigste opstanden uit de Chinese geschiedenis, onder leiding van Huang Chao. De opstand begint in het noorden, waarna de opstandelingen onder druk van de centrale legers naar het zuiden trekken en later weer terug naar het noorden, naar het hoofdstedelijke gebied, in een mislukte poging een eigen dynastie te vestigen. Dit alles culmineert in de verwoesting van Luoyang en Chang’an in 880 en 881, begeleid door een orgie van geweld tegen de lokale bevolking en het staatsapparaat dat in deze steden is achtergebleven. Huang Chao is niet in staat zijn troepen te controleren, wat
156 hemels mandaat

betekent dat ook zijn dood in 884 geen einde maakt aan het endemisch geworden geweld. Sommige generaals uit dit leger lopen over en vechten mee om de opstand te onderdrukken. Zij worden op hun beurt plaatselijke potentaten. Met de dynastieke macht van de Tang is het nu definitief gedaan. Het rijk valt uiteen in verschillende onafhankelijke machtscentra, maar pas in 907 wordt die toestand geformaliseerd door de afzetting van de laatste Tang-keizer en de stichting van een nieuwe dynastie, die alleen in Noord-China heerst. Elders in het rijk grijpen andere potentaten hun kans. De keuze voor het specifieke jaar 907 is waarschijnlijk ingegeven door een traditie van politiek-religieuze propaganda die aan dat jaar in de Chinese kalender grote betekenis toekent.

kaart 8 De periode van de Vijf Dynastieën en de Tien Koninkrijken. Deze kaart is een vereenvoudigde weergave van de belangrijkste spelers in deze tijd, inclusief de Liao in het noorden.

Nu begint een periode die bekend is als die van de Vijf Dynastieën en de Tien Koninkrijken (zie kaart 8). De “dynastieën” in het noorden volgen elkaar grofweg op in tijd, maar overlappen elkaar soms ook korte tijd. Hetzelfde geldt voor de “koninkrijken” in het zuiden. De verschillende benamingen berusten op het feit dat de traditionele Chinese geschiedschrijving vanaf de vroege Song alleen de noordelijke dynastieën erkent als legitiem, omdat zij nu eenmaal de directe voorgangers van de Song zijn. De negen zuidelijke rijkjes en één kleine noordelijke staat worden niet als legitiem erkend, maar ironisch genoeg zijn zij een
DE SUI, TANG EN VIJF DYNASTIEËN (589-960) 157

stuk stabieler dan de noordelijke dynastieën. Het feit dat in het zuiden meestal verschillende rijkjes naast elkaar bestaan, weerspiegelt de groeiende economische levensvatbaarheid van de zuidelijke regio’s. Een goed voorbeeld is de moderne kustprovincie Fujian. Tot de late Tang vallen de onafhankelijke rijkjes in dit gebied grotendeels buiten het Chinese culturele en politieke systeem. Nu wordt hier de Min-staat gesticht en een lokale dynastie legt de grondslag voor de ontwikkeling van de havensteden Fuzhou en Quanzhou. Deze worden na de hereniging van het rijk onder de Song de grootste centra van China’s overzeese handel. Ook het beneden-Yangzi-gebied valt onder een onafhankelijke staat, de Wuyue, die tijdens deze hele periode vrij stabiel zal zijn en een bolwerk wordt van het boeddhisme. Terwijl onder de voorafgaande dynastieën de economische kerngebieden die de sleutel vormen tot de politieke en militaire macht altijd in het noorden liggen, ligt het economische centrum de volgende eeuwen definitief in het beneden-Yangzi-gebied.

6.2.2 Veranderingen in de elite
Het voortgaande verval van het centrale bewind in de negende eeuw gaat gepaard met een versnelde regionale economische ontwikkeling, want de diverse commandanten hebben er veel belang bij de economie in hun eigen machtsgebied en daarmee de financiële basis van hun macht te vergroten. Voor zover het plaatselijke overschot in de vorm van belastingen kan worden afgeroomd, vloeien deze weer als investeringen terug in de lokale economie, in plaats van weg te stromen naar het verder gelegen politieke centrum van Chang’an. Omgekeerd zijn de schadelijke gevolgen voor de regionale economie van Chang’an en Luoyang dienovereenkomstig groot. In de eerste helft van de dynastie is de gemengde Chinees-Turkse elite van NoordChina dominant. De steeds terugkerende conflicten op het hoogste niveau maken een normale politieke carrière zeer moeilijk. Het zuidelijke cultuurideaal, met zijn nadruk op de beheersing van een literaire, religieuze en artistieke code en de verwerping van het martiale ideaal, wint daardoor alleen maar meer aan belang. Dit zuidelijke ideaal krijgt na de An Lushan-opstand meer prestige dankzij het examensysteem dat weliswaar niet veel mensen rekruteert, maar waarvan de titels wel maatschappelijk aanzien en een succesvolle carrière garanderen. De examens vinden niet anoniem plaats en tussen de geslaagden en hun beschermheren ontstaan sterke banden. Steeds meer vooraanstaande literaire figuren hebben deelgenomen aan de examens en daarin ook een graad behaald. Dichters zoals Li Bai (701 – 762) of Du Fu (712 – 770) maken nog carrière zonder een graad te halen. Latere schrijvers zoals Bai Juyi (772 – 846) of Han Yu (768 – 824) hebben allebei de hoogste examengraad behaald en hebben een normale bestuurlijke carrière. Han Yu wordt door zijn te directe kritiek wel naar het zuiden verbannen en zal daar uiteindelijk aan malaria sterven. Tegelijkertijd verwerft hij dankzij diezelfde kritiek, uitgedrukt in bondig en leesbaar proza, eeuwigdurende literaire roem. Onder de bestuurlijke top vinden echter wel degelijk veranderingen plaats. De oude, gemengd Chinees-Turkse, martiaal georiënteerde elite blijft sterk verbonden met het hof, maar de afnemende betekenis van dit hof in de tweede helft van de Tang betekent ook een
158 hemels mandaat

afnemende rol voor deze elite. Hierbij komen de opstanden en de burgeroorlog van de tweede helft van de negende eeuw, die vooral huishouden in de hoofdstedelijke gebieden van Chang’an en Luoyang. Daarbij wordt de noordelijke elite onevenredig meer getroffen dan elites uit andere gebieden, zoals het zuiden, dat veel minder te lijden heeft van alle opstanden en oorlogen. Veel noordelijke elitefamilies zullen uitsterven of in vergetelheid raken. De aristocratische elitefamilies in het zuiden uit de Periode van Verdeeldheid hebben na de val van de Liang in 557 en door de totale vernietiging van Nanjing in 589 al een enorme klap gehad. Tegelijkertijd komen er nieuwe elites op, die bijvoorbeeld zijn verbonden met de provinciale gouverneurs en de kortdurende dynastieën en koninkrijken na de val van de Tang, maar zij zullen nooit ook maar bij benadering het prestige van de klassieke elitefamilies krijgen. Het oude ideaal van een moreel rechtschapen aristocratische elite is nog niet verdwenen, maar het is vooral een culturele norm en niet meer een algemeen gangbare sociale praktijk. Het verval van het oude aristocratische systeem, dat tijdens de Periode van Verdeeldheid is ontstaan en heeft gebloeid, maakt op termijn de weg vrij voor een nieuwe maatschappelijke structuur waarin een veel bredere groep plaatselijke elitefamilies een grote rol gaat spelen. In het oude systeem is status iets waarvoor de juiste afstamming een essentiële voorwaarde is, terwijl in het nieuwe systeem de juiste afstamming ongetwijfeld helpt bij het behalen van een examengraad, maar niet meer een noodzakelijke voorwaarde is voor een ambtelijke carrière. Talent en voldoende economische hulpmiddelen zijn voortaan minstens even belangrijk voor succes in de ambtelijke examens.

6.2.3 De verschuiving van het economische zwaartepunt
In de vroege Tang ligt het economische zwaartepunt nog in het noorden. De totale Chinese bevolking is zeker meer dan 50 miljoen, en ligt eerder in de buurt van de 70-80 miljoen. Hiervan woont nog steeds een groot deel in het noorden. In de loop van de achtste eeuw begint de definitieve verschuiving van het economische zwaartepunt naar het benedenstroomgebied van de Yangzi. Deze verschuiving hangt samen met belangrijke agrarische ontwikkelingen in het zuiden. De rijstbouw wordt verbeterd door de invoering van betere rijstsoorten en het overplanten van jonge rijst, door betere irrigatietechnieken en een betere beheersing van het water door inpoldering. Hierdoor worden uiteindelijk twee oogsten per jaar mogelijk, die meestal bestaan uit rijst in combinatie met een ander gewas, bijvoorbeeld een andere graansoort of sojabonen. Dit maakt het mogelijk meer mensen te voeden. Deze ontwikkelingen zetten pas goed door in de Song-periode en zullen daar uitgebreider worden behandeld. De zijdeteelt in het benedenstroomgebied van de Yangzi wordt uitgebreid (zie afbeelding 45 voor een stuk zijde dat ver in het westen van China is teruggevonden). De zijdeteelt wordt altijd naast het boerenbedrijf uitgeoefend, dus meer boeren betekent ook meer arbeidskrachten voor de aanplant van moerbeibomen, het voeden van de rupsen met moerbeibladeren, het toezicht op de vorming van cocons, en ten slotte het afspinnen van de zijdedraad nadat de rupsen met hun cocons in heet water zijn gedood. De zijdeteelt is dus

DE SUI, TANG EN VIJF DYNASTIEËN (589-960)

159

strikt gesproken een arbeidsintensieve vorm van veeteelt. Het werk is qua arbeidsinzet sterk seizoensgebonden en bij goede planning prima met de landbouw te combineren.

afbeelding 45 Complex stuk zijde uit de Tang, gevonden in Turfan aan de Zijderoute. Het weefsel bestaat uit draden in acht verschillende kleuren.

Minstens even belangrijk is de toenemende verbouw van thee*, die op de zonnige heuvels van het zuiden kan worden aangeplant en niet ten koste van andere vormen van landbouw gaat. Vanaf de achtste eeuw neemt de consumptie van thee enorm toe in heel China. Het wordt een essentieel onderdeel van de religieuze cultuur, en vooral van het boeddhisme. Ook de bestuurlijke en culturele elite gaat steeds meer thee drinken, met als bijkomend voordeel dat men minder vaak dronken is en dus beter kan besturen. Aangezien thee wordt gezet met behulp van gekookt water, is het ook gezonder dan het vaak vieze en/of bedorven water of alcoholische drank. Aanvankelijk wordt thee vers gebruikt, dus alleen dicht bij de gebieden

*

Afgeleid van de Fujianese uitspraak van het woord cha voor thee.

160

hemels mandaat

waar het wordt gevonden of verbouwd. In dit stadium wordt thee klaargemaakt als een soort groentesoep. Tijdens de Tang en de noordelijke Song worden de theeblaadjes gedroogd in de vorm van tegels, maar vanaf de zuidelijke Song wordt thee als losse blaadjes gebakken in grote pannen. De ontwikkeling van droogtechnieken maakt thee tot iets wat wij tegenwoordig ook als zodanig kunnen herkennen, in plaats van een soort groentesoep. De bewaartechnieken zijn essentieel voor het gebruik van thee als handelswaar over lange afstand en om thee het hele jaar door te kunnen drinken. Daarnaast zijn er in de loop der eeuwen ontwikkelingen in de toebereiding, zoals de overgang van het koken van thee als poeder naar het opschenken van heet water op thee als blaadjes, en van de toevoeging van zout naar de toevoeging van gedroogd fruit of bloemen. Zijde en thee worden de twee belangrijkste exportproducten van dit gebied naar de rest van China, en uiteindelijk ook naar het buitenland. Afhankelijk van het stadium waarin thee wordt overgenomen blijven in het buitenland bepaalde Tanggebruiken rond het theedrinken in stand, zoals het toevoegen van zout in Mongolië en in bepaalde religieuze rituelen in Japan. Deze economische factoren maken een ingrijpende demografische ontwikkeling mogelijk die wordt versterkt door de oorlogen die het noorden teisteren. Vanaf de tweede helft van de achtste eeuw is er een sterke bevolkingsgroei in het zuiden, terwijl de bevolking in het noorden terugloopt. Hoewel wij niet over geschikte bevolkingscijfers beschikken om deze demografische verschuiving precies te meten, kunnen wij haar aflezen aan het groeiende aantal markten en stadjes, de groeiende omvang van de zuidelijke steden, en de toename van handel en industrie in het zuiden. De oude gewoonte dat de markt ’s nachts dichtgaat en iedere wijk zijn eigen muren heeft, wordt nu verlaten. Naast de oude hoofdstad Nanjing worden Hangzhou, Suzhou en talloze andere zuidelijke steden steeds belangrijker. Chang’an en Luoyang zijn vanaf de negende eeuw door de opstanden en burgeroorlogen definitief op hun retour en zullen hun oude glorie ook nooit meer herwinnen. In het noorden wordt Kaifeng de belangrijkste stad, eerst als hoofdstad van de tussendynastieën die volgen op de Tang, en vanaf 960 als hoofdstad van de noordelijke Song. In de tiende en elfde eeuw is het gebied rond deze stad een economisch kerngebied, van belang door haar ijzerindustrie die wordt gevoed door houtskool en steenkool, maar na de val van het noorden in 1127 is het afgelopen met de centrale economische, culturele en sociale rol die het noorden de voorafgaande eeuwen heeft gespeeld. Toch is het niet zo dat het zuiden geheel is bevolkt vanuit het noorden, al is er net als in voorafgaande eeuwen zeker sprake van enige migratie uit het noorden naar het zuiden, vooral van elitefamilies. Genetisch onderzoek suggereert dat de bevolking van China vanaf het stroomgebied van de Yangzi en verder naar het zuiden meer met elkaar en met andere zuidelijke volkeren samenhangt dan met de bevolking van het noorden. De bevolking van het noorden hangt op haar beurt weer meer samen met andere volkeren, die wij nu kennen als de Mongolen en de Mantsjoes, en met de Tibetanen in het zuidwesten. De verwantschap met de Tibetanen is niet zo vreemd als zij op het eerste gezicht lijkt, want oorspronkelijk strekken Tibetaanse etnische groepen zich uit tot vlak bij de oude hoofdstad Chang’an. Dat de bevolking van het zuiden vooral van plaatselijke herkomst is, blijkt ook daaruit dat bepaalde
DE SUI, TANG EN VIJF DYNASTIEËN (589-960) 161

afbeelding 46 Men stelt zich het Westelijke Paradijs van Amitabha voor op grond van de eigen wereld, in dit geval

gewoontes die nooit uit het noorden afkomstig kunnen zijn zich hier hebben gehandhaafd. Vanaf het benedenstroomgebied van de Yangzi naar het zuiden is het uxorilokale huwelijk nog eeuwenlang vrij normaal, dat wil zeggen een huwelijk waarbij de man gaat wonen op de plaats (locus) van herkomst van de vrouw (uxor). De lijst van voorbeelden kan nog verder worden uitgebreid. Ook wanneer vanaf de late Tang de gewoonte van het voeten binden door vrouwen langzaam zijn intrede doet in China, zal deze gewoonte verder in het zuiden, zoals in de moderne provincies Fujian en Guangdong, nooit zo wijdverspreid raken als in het noorden. Verder vinden wij in tal van plaatselijke taalvarianten in het zuiden nog resten van de vroegere lokale talen. Veel zuidelijke bevolkingsgroepen ontwikkelen daarom stambomen en quasi-historische verhalen waaruit moet blijken dat zij wel degelijk in een verder verleden uit het noorden zijn gekomen.
162 hemels mandaat

ongetwijfeld de hoofdstad Chang’an. Deze Dunhuang-muurschildering uit de Tang biedt een spectaculaire aanblik.

6.3

Religie, filosofie, en literatuur

6.3.1 Boeddhisme
Hoewel het boeddhisme tijdens de Periode van Verdeeldheid en de Tang incidenteel wordt vervolgd, wordt het nieuwe geloof meestal juist sterk gepatroniseerd door de niet- of halfChinese heersershuizen van die tijd. Als een internationale religie is het boeddhisme voor hen erg aantrekkelijk. De heersers worden gevolgd in hun patronage door lokale elites, en van tijd tot tijd ook door prominente vrouwen. Zij hopen aan het gezag van deze leer meer politieke legitimiteit te ontlenen. Tegelijkertijd drukken zij hiermee een religieus gevoel uit,

DE SUI, TANG EN VIJF DYNASTIEËN (589-960)

163

want politieke en persoonlijke doelstellingen sluiten elkaar niet uit (voor een spectaculaire uiting van de kunst die dankzij deze patronage mogelijk wordt, zie afbeelding 46). Het boeddhistische kloosterwezen bloeit. De grootste kloosters danken hun rijkdom en status mede aan grootscheepse begunstiging door hof en sociale elite. Deels wordt deze begunstiging gemotiveerd door religieuze overtuigingen, want in ruil voor zulke giften verwerft de schenker verdienste en dit komt zijn karma ten goede. Een ander doel is om land buiten het belastingsysteem te houden, al blijft dit land vaak informeel onder controle van de oorspronkelijke donorfamilie. Kloosters ontwikkelen diverse economische activiteiten, zoals tempelmarkten, leenbanken, graanmolens, herbergen en restaurants. Ook door hun sociale activiteiten, vooral op het gebied van de liefdadigheid en het organiseren van vrome leken in religieuze verenigingen, en hun belangrijke rol in het elementaire lees- en schrijfonderwijs bezetten boeddhistische kloosters een centrale plaats in het maatschappelijke leven van die tijd. Door dit alles maken boeddhistische ideeën en praktijken tijdens de Tang onderdeel uit van de culturele bagage van alle geletterde mensen van die tijd. Zelfs tegenstanders van bepaalde ideeën of praktijken zijn daarom niet op alle fronten tegen het boeddhisme, maar meestal in een specifieke context. De contacten met Noord-India worden in stand gehouden door enkele Chinese pelgrims, die soms vele jaren van studie in India doorbrengen, en vooral door de komst van buitenlandse meesters naar China. Dit is hetzelfde patroon als in de handel over de Zijderoute, waarin de dynamiek ook komt van de kant van niet-Chinese volkeren, zoals de Sogdiërs, Tocharen en de inwoners van de diverse oasestaatjes. De buitenlandse meesters wijden zich samen met hun Chinese assistenten aan de grootscheepse vertaling van boeddhistische teksten. Een van hen is de al eerder genoemde Kumarajiva, die van 401 – 413 actief was in Chang’an. Hij heeft bijvoorbeeld de nog steeds gebruikelijke versies van de Amitabha Soetra (amituojing) en de Lotus Soetra (miaofa lianhua jing) vertaald. De enige autochtone pelgrim die een werkelijk belangrijke vertaalbijdrage heeft geleverd is Xuanzang (602 – 664). Hij is 17 jaar lang op reis naar en door India, en hij brengt talloze teksten terug. Hoewel hij zonder toestemming van zijn keizer is vertrokken, wordt hij na zijn terugkeer uitgebreid geëerd. Hij is een van de weinige Chinezen die het Sanskriet meester wordt en zich niet beperkt tot het alfabetische schrift als magisch instrument. Xuanzang kiest voor een zeer getrouwe manier van vertalen, maar de vertalingen zullen nooit de populariteit verkrijgen van Kumarajiva’s veel minder precieze, maar daardoor ook leesbare vertalingen. Behalve als historische figuur is Xuanzang ook beroemd geworden als een van de hoofdfiguren in een literaire traditie in de omgangstaal, die in de roman Het Verslag van de Reis naar Het Westen (xiyouji) in de late zestiende eeuw min of meer zijn definitieve vorm heeft gekregen. Op institutioneel niveau zien wij een aantal tradities ontstaan, die meestal scholen of sekten genoemd worden. In de Chinese cultuur staat altijd de overdracht van religieuze kennis en gezag van leraar op leerling centraal, vandaar de term traditie in dit hoofdstuk. De mate van institutionalisering buiten deze sterk persoonlijke overdracht is klein en daarom vinden wij moderne termen als kerk, denominatie of sekte niet geschikt. Dit geldt voor het boeddhisme, maar evengoed voor andere religieuze of filosofische tradities. De basiseenheid van de boeddhistische cultuur is tot en met de Tang-periode het klooster als open ontmoe164 hemels mandaat

tingsplek en pas vanaf de Song komen daar sterke lekentradities (nieuwe religieuze groepen) bij. De traditie van het Reine Land (jingtu) is devotioneel en gericht op specifieke praktijken. Zij verwacht alle heil van boetedoening voor zonden en van een totale overgave aan de genade van de Boeddha Amitabha, die woonachtig is in het Reine Land, ook het Westelijke Paradijs genoemd, een ideale plek waar de ware gelovigen na hun dood wedergeboren worden. Aanhangers hiervan komen uit alle lagen van de bevolking. Zij leggen veel nadruk op de oprechte en regelmatige recitatie van de naam van de Boeddha Amitabha of van langere preken (soetra’s) met deze Boeddha Amitabha als de hoofdpersoon. Cruciale teksten in deze traditie zijn de al genoemde Amitabha Soetra, een korte tekst gewijd aan de belofte van Amitabha om de mensen te redden, en de Lotus Soetra, een lange tekst die de basisvisie van de Mahayana-stroming behandelt. Een tweede belangrijke stroming is gericht op meditatie als techniek om een te intellectualistische benadering van de verlossing te voorkomen. Zij ontstaat pas in de late zevende eeuw als herkenbare religieuze stroming, maar is in haar moderne vorm een product van de Song-dynastie. Zij wordt de “Meditatie-school” genoemd, als de vertaling van de term chan, of zen in het Japans. Deze term betekent eigenlijk “concentratie”, die men moet bereiken door meditatie. Chan is een uniek mengsel van Chinese, deels daoïstische, en boeddhistische begrippen en praktijken. In de meest radicale vorm verwerpt Chan alle schriftuurlijke studie en logische redenering, en wil het via een “woordloze” directe ervaring de weg naar de Verlichting openen. Het uiteindelijke inzicht komt mondeling en vindt uitdrukking in een kort en pregnant gedicht (gatha). Dit inzicht moet door een erkende en zelf reeds verlichte leraar worden gesanctioneerd. Mede hierom wordt de overdracht van leraar op leerling juist binnen de Chan in extreme vorm aan regels onderworpen. In de praktijk bestaat het leven van een Chan-monnik daarom wel degelijk uit sterk geritualiseerde schriftelijke studie en meditatie. Fysiek geweld door de leraar ten aanzien van zijn leerlingen is een normaal onderdeel van het overdrachtsproces. Geweld functioneert hierbij als de noodzakelijke tegenhanger van het altijd verdachte intellect. In deze tijd is de Chan vooral een individuele beweging van monniken die blijven wonen in algemene kloosters, waarin ook monniken met andere benaderingen leven. Pas in de Song ontstaan kloosters die door de Chan worden gedomineerd. Tegen het einde van de Tang begint de verzwakking van het boeddhisme als politieke kracht merkbaar te worden. De verarmde Tang-staat is op zoek naar meer inkomsten en daarom niet altijd bereid de enorme rijkdom en de privileges van de grote kloosters te tolereren. Bovendien wordt in de bronzen beelden veel metaal verwerkt dat ook voor muntgeld kan worden gebruikt en daarmee de economie en de staatskas ten goede kan komen. Dit leidt van 845 – 846 tot een grootscheepse vervolging, die de instellingen van de boeddhistische religieuze cultuur een grote klap toebrengt en traditioneel verantwoordelijk wordt gehouden voor het verdwijnen van diverse tradities. Er wordt melding gemaakt van het sluiten of vernietigen van maar liefst 4.600 tempels of kloosters en 40.000 schrijnen, en van het terugsturen in de lekenstand van zo’n 260.000 monniken en nonnen.

DE SUI, TANG EN VIJF DYNASTIEËN (589-960)

165

Het langetermijneffect van de vervolging van 845 – 846 is echter moeilijk in te schatten. De getallen over het opheffen van tempels, kloosters en schrijnen, en het terugsturen van monniken en nonnen naar de lekenstand zijn indrukwekkend en deprimerend. Informatie over andere vervolgingen, zowel van het boeddhisme als van het daoïsme, leert echter dat grotere religieuze gebouwen meestal niet worden vernietigd, maar tijdelijk een andere bestemming krijgen. Ex-monniken en ex-nonnen kunnen na afloop van een vervolging snel terugkeren. Een van onze belangrijkste bronnen, het dagboek van de Japanse monnik Ennin, die in deze jaren op bezoek is in China, blijkt vol met roddels en geruchten te staan. Boeddhistische instellingen in de hoofdstad Chang’an worden al snel in ere hersteld, maar dan is Ennin al weer weg. Dit herstel blijkt uit de ontdekking in 1987 van kostbare reliekhouders in een crypte onder de Tang-pagode van het Famen Klooster, ten noorden van de hoofdstad. Een van de vier reliekhouders met relieken van de Boeddha gaat terug op een extravagante keizerlijke begunstiging van dit klooster van 871 – 874 door twee keizers en hun hofhoudingen. Gedurende de Tang-dynastie, officieel om de dertig jaar en soms met grotere tussenpozen, vindt een processie plaats van de relieken naar de hoofdstad om te bidden om voorspoed voor de natie en een goede oogst. In 819 dient de ambtenaar Han Yu een memorie in tegen deze volgens hem verspillende gewoonte, wat leidt tot zijn verbanning naar het zuiden, maar ook grote postume erkenning onder de neoconfucianisten van de Song oplevert. Of de volgende processie is gehouden is onduidelijk, omdat deze kort op de grote vervolging zou hebben moeten plaatsvinden. Wat de vondst van de reliekhouder aangeeft is dat in 871 – 874 toch weer een kostbare processie is gehouden. Hierna is het afgelopen met dit gebruik, omdat in 874 de verwoestende Huang Chao-opstand uitbreekt en enkele jaren later Chang’an en Luoyang worden gebrandschat, waarna de dynastieke macht definitief is gebroken. De crypte onder het Famen Klooster, die na het festival in 874 is gesloten, wordt vergeten en meer dan een millennium later bij toeval herontdekt. Het herstel van het boeddhisme na de vervolging betekent niet dat er in de late Tang niets is kapotgemaakt of verdwenen. Door de aanhoudende opstanden en burgeroorlogen vanaf de Huang Chao-opstand tot en met de eerste helft van de tiende eeuw, vooral in NoordChina, verdwijnen vooral die richtingen die aanhang genieten in de hoofdstedelijke gebieden van Chang’an en Luoyang. Soms zijn deze richtingen in Japan wel overgebleven, zoals de esoterische Shingon-stroming die in China bekendstaat als het Zhenyan-boeddhisme en daar al lang is uitgestorven. Het lijkt er verder inderdaad op dat het boeddhisme in NoordChina zijn macht als kloosterbeweging kwijt is na de Tang. Het is het meest waarschijnlijk dat dit komt door de vernietiging van de infrastructuur en het verdwijnen van de oude elitefamilies als gevolg van alle oorlogsgeweld, en de algemene economische neergang van het noorden die daarna volgt, en niet primair door de vervolging van 845 – 846. In het zuiden blijft het boeddhisme als kloosterbeweging zeer sterk (zie afbeelding 47), omdat de vervolging daar veel minder gevolgen heeft en de opstanden en burgeroorlogen van de late Tang zich vooral beperken tot het noorden en het verste zuiden. Hoe sterk het boeddhisme op het platteland is geweest, is nog steeds niet goed uitgezocht, maar anekdotische bronnen suggereren dat oudere vormen van lokale religieuze cultuur met sjamanisme en mediumculten die

166

hemels mandaat

tot de Han en daarvoor teruggaan, ook in de Tang nog steeds levend zijn. Het boeddhisme is op het platteland nooit de overheersende culturele en religieuze invloed geweest.

afbeelding 47 Miniatuurpagode van brons uit het beneden-Yangzi-gebied uit de tiende eeuw, die waarschijnlijk heeft gediend als reliekhouder, net als een echte pagode of stoepa in hout of steen.

Vanaf de noordelijke Song is het Oost-Aziatische boeddhisme op zichzelf aangewezen. In de oude kerngebieden in Centraal-Azië en noordelijk India sterft het boeddhisme langzaam uit en nemen islamitische staten de macht over. Er is nog wel handel langs de oude Zijderoute, maar het is vooral de Xixia die hier nu van profiteert. De laatste Indiase monnik bereikt China in 1036. Wel is er in latere tijden sprake van een zekere religieuze invloed vanuit het boeddhistische Tibet, maar deze moet nog goed in kaart worden gebracht. Vanaf de elfde eeuw worden de zeeroutes voor het contact tussen China en de rest van de wereld steeds belangrijker, maar voor het boeddhisme zal deze handel weinig betekenen, afgezien van de intensieve contacten tussen China, Korea en Japan.

DE SUI, TANG EN VIJF DYNASTIEËN (589-960)

167

6.3.2 Daoïsme en classicisme
Eerder is al vermeld dat het daoïsme door het Tang-keizershuis sterk begunstigd wordt. Daoïstische meesters weten de tweede Tang-keizer Taizong ervan te overtuigen dat de keizerlijke familie met de familienaam Li rechtstreeks afstamt van de stichter van het daoïsme, Laozi (de Oude Meester), wiens familienaam ook Li zou zijn geweest. Het daoïsme produceert al vóór deze tijd een enorme hoeveelheid religieuze literatuur, waarbij het veel aan het boeddhisme heeft ontleend. Tijdens de Tang gaat dit gewoon door. Anders dan het boeddhisme kent het daoïsme amper een kloosterwezen en is het in de ogen van de elite duidelijk van Chinese oorsprong. Het is daarom zelden het doelwit van vervolgingen, zoals die van het boeddhisme in 845 – 846. Sterker nog, deze vervolging zou mede zijn geïnspireerd door de belangstelling van de toenmalige keizer voor de onsterfelijkheidstechnieken van het daoïsme. Ondertussen begint een klein deel van de intellectuele elite zich af te keren van de als bijgelovig ervaren praktijken van het boeddhisme. In hun anti-boeddhistische polemieken wordt de uitheemse herkomst van het boeddhisme steeds opnieuw benadrukt. Er is een groeiende behoefte om terug te keren naar de bronnen van de eigen Chinese traditie, die het begin vormt van een nieuwe interpretatie van het classicisme (confucianisme) als enig juiste richtsnoer voor staat en maatschappij. Deze nieuwe interpretatie zal vooral onder de Song vaste vorm krijgen, maar begint al gedurende de tweede helft van de Tang. In de klassieke boeken, zoals de Vijf Klassieken, is geen sprake van boeddhistische of daoïstische tradities. Ook de nieuwe vormen van plaatselijke religie die in de late Tang en Song opkomen, kunnen niet in de klassieke boeken worden teruggevonden. Hierdoor ontstaat vanaf de late Tang een permanente spanning tussen de werkelijke religieuze cultuur van het moment en het streven van de classici terug te keren naar de werkelijkheid die zij menen te vinden in de klassieke boeken. Daarbij zullen de classici ook veel aan boeddhisme en daoïsme ontlenen, zoals bij de ontwikkeling van een eigen kosmologie en charitatieve politiek en bij het leggen van accenten in het eigen morele waardesysteem. De idee van een terugkeer naar de oorsprong als de hoogste waarheid is een basisgedachte van de boeddhistische (het volgen van de boeddhistische waarheid heet “terugkeren en vertrouwen”) en daoïstische tradities (terugkeren naar de pure oorsprong als hoogste waarheid). Het felle verzet van sommige intellectuelen tegen dit boeddhisme en/of daoïsme is vooral een retorische strategie om de werkelijke en diep religieuze bronnen van een deel van de classicistische herleving te maskeren. Zij gaat bovendien gepaard met een minstens even fel verzet tegen de classicistische interpretaties uit de Han. Aangezien de meeste geletterden ook in een boeddhistische context hebben leren lezen en schrijven, zou een complete breuk tussen de classici en boeddhistische en daoïstische religieuze tradities in deze tijd ook nauwelijks mogelijk zijn. Heel mooi kunnen wij dit zien in de rituelen die zijn verbonden met de ambtelijke examens, maar vaak plaatsvinden in boeddhistische tempels en met onderdelen die door boeddhistische priesters worden uitgevoerd. Gedurende de Sui- en Tang-dynastieën is de invloed van het classicisme beperkt in reikwijdte en productiviteit. Het blijft de officiële ideologie van staat en overheid, en het examenstelsel brengt met zich mee dat de ambtelijke bovenlaag de klassieken uitgebreid heeft
168 hemels mandaat

gelezen. Er zijn wel degelijk originele denkers in deze tijd en deze hebben ook interessante filosofische geschriften geproduceerd, maar de meeste intellectuele energie gaat vooralsnog op aan de religieuze tradities van boeddhisme en daoïsme. Het classicisme in pure vorm blijft voorlopig de academische leer van een dunne bovenlaag.

6.3.3 Literaire aspecten
Het hoofdstedelijke gebied van Chang’an en Luoyang heeft gedurende de Tang de grootste dichtheid aan geletterde elite van het toenmalige China. Deze elite bestaat uit de noordelijke Chinees-Turkse aristocratische families, die in de buurt moeten blijven van het keizerlijke hof als bron van politieke macht en sociale status, en uit de talloze passanten uit de regio die deelnemen aan het hoofdstedelijke examen. Weer anderen zijn op weg naar het centrum voor een keizerlijke benoeming of audiëntie. Dit maakt dat in een betrekkelijk klein gebied toch een groot publiek is voor eliteactiviteiten als literatuur, kalligrafie en beeldende kunst. De Tang geldt als hoogtepunt van het “lyrische gedicht” (shi), gebonden aan strenge stilistische regels. De werken van grote dichters als Li Bai, Du Fu, Bai Juyi en vele anderen zijn in vertaling of bewerking ook in het Westen bekend geworden. Gedichten circuleren oorspronkelijk alleen in manuscriptvorm en bij het kopiëren worden de teksten vanouds “verbeterd” en worden zelfs nieuwe gedichten (imitaties) aan een bloemlezing toegevoegd. Pas in de Song ontstaan dankzij de uitbreiding van de boekdrukkunst min of meer stabiele versies, niet alleen van Song-gedichten die in deze tijd worden gecomponeerd, maar ook van gedichten uit de voorafgaande eeuwen die tot dan toe voornamelijk in manuscriptvorm zijn overgeleverd. Het lyrische gedicht blijft worden beoefend tot in de twintigste eeuw en diverse andere genres die al vóór de Sui tot ontwikkeling zijn gekomen bloeien tijdens de Tang ook gewoon verder. Alleen het prozagedicht (fu) zal steeds meer aan belang inboeten. Enkele late Tang-auteurs, zoals Han Yu, schrijven in een strakkere prozavorm dan het gebruikelijke, gestileerde kunstproza (het al genoemde parallelle proza). Deze stijl wordt in de Song als “antieke stijl” (guwen) een belangrijke vorm voor politieke en moraliserende teksten. Daarmee verdwijnt het parallelle proza overigens absoluut niet en veel meesters in de Antieke Stijl zijn even goed in deze oudere, meer gekunstelde stijl. Varianten op het parallelle proza blijven tot na de val van het keizerrijk in 1911 grote aanhang genieten onder de geletterde elite, eigenlijk net zo lang als de oude schrijftaal het dominante medium blijft. Het anekdotische verhaal over opmerkelijke zaken (zhiguai) dat in de Periode van Verdeeldheid is opgekomen verliest niet aan populariteit tijdens de Tang. Wel zijn de Tangversies meestal veel langer en daardoor ook veel informatiever over religie en samenleving. Het boeddhistische, daoïstische of algemeen religieuze wonderverhaal is onderdeel van het anekdotische verhaalgenre. Aan de ene kant zijn zulke verhalen bedoeld als bewijs voor de effectiviteit van een religieuze praktijk of tekst, maar tegelijk vormen zij voor ons een rijke bron van informatie over de Tang, die nog niet ten volle is benut, omdat de verhalen worden gezien als verzinsels. In hun tijd zijn deze verhalen bedoeld als feitelijke optekeningen van ware gebeurtenissen. Ons gebrek aan vertrouwen in dit genre is het gevolg van een andere relatie tot de religieuze leefwereld van die tijd. Daarnaast ontstaat een meer literaire en
DE SUI, TANG EN VIJF DYNASTIEËN (589-960) 169

seculiere verhaalstijl die ook “over vreemde zaken” (chuanqi) gaat, maar dan vooral thema’s betreft uit het gewone leven van de geletterde elite, zoals liefde, carrière en trouw. De bovennatuurlijke of religieuze elementen vormen nog slechts een deel van de achtergrond. Beide genres zijn geschreven in betrekkelijk eenvoudig premodern Chinees, in tegenstelling tot teksten in het parallelle proza. In de late Tang wordt ook voor het eerst systematisch geprobeerd lange stukken in de toenmalige omgangstaal (baihua) te schrijven. Het Chinees van deze teksten is fundamenteel anders dan de schrijftaal en al heel herkenbaar als een vroege versie van de moderne spreektaal. Het betreft hier de vaak cryptische opmerkingen van Chan-leraren, die in de klassieke schrijftaal worden in- en uitgeleid. Deze “publieke zaken” (gongan of in het Japans kōan) bevatten vaak een kernachtige uitspraak of slagzin. De eenvoudigste is tevens een van de meest populaire. Een Chan-meester wordt gevraag of een hond Boeddha-natuur heeft. Hij antwoordt met een luid wu, dat nadien wordt geschreven met een karakter dat “niet” betekent. Hoewel dit een duidelijke woordspeling is op de blaf van een hond en een hond als geïncarneerd levend wezen ook zeker een Boeddha-natuur bezit, is het de bedoeling van de latere Chan-tradities dat men mediteert op de klank wu. De reden om deze opmerkingen zo nauwkeurig mogelijk te noteren is niet de behoefte om in een voor iedereen begrijpelijke taal te schrijven, maar juist het feit dat men niet begrijpt wat de Chan-leraren bedoelen. Men schrijft zo precies mogelijk op wat ze zeggen, in de hoop dit later wel te kunnen begrijpen. In latere versies van deze opmerkingen wordt de orale dimensie van de uitlatingen versterkt door nog meer elementen van de omgangstaal te introduceren. De omgangstaal wordt dus om specifieke retorische redenen gebruikt en zeker niet omdat het makkelijker of toegankelijker wordt gevonden. In Dunhuang is ook een aantal preken en lange verhalen (de zogenaamde Transformatieteksten of bianwen) overgeleverd in de omgangstaal (baihua) uit de negende en tiende eeuw. Qua thematiek en plotstructuur zijn deze verhalen duidelijke voorlopers van de latere orale en geschreven literatuur in de omgangstaal. De precieze relatie tot de latere geschreven teksten, die meestal van vele eeuwen hierna dateren, is echter onduidelijk, want er is weliswaar een inhoudelijke, maar geen geschreven continuïteit van de traditie. Dit stelt ons voor een belangrijk analytisch probleem. De teksten zijn inderdaad een geschreven en geredigeerde weergave van toenmalige orale literatuur, maar zijn zij ook bedoeld om te worden gelezen? Alle geschreven teksten, ook literaire teksten en politieke memoranda in de premoderne schrijftaal, worden in deze tijd nog hardop gelezen en daarbij gedeeld met anderen in de omgeving. Het is daarom veel waarschijnlijker dat de zogenaamde Transformatieteksten in de omgangstaal zijn opgeschreven om hardop voor te lezen aan een groot publiek. De overeenkomsten met latere teksten liggen niet primair op tekstueel niveau, maar in de mondeling overgedragen verhaalstructuren en -conventies. Van een continue geschreven traditie in de omgangstaal is nog geen sprake. Het verschijnen van deze teksten in de omgangstaal wordt vaak gezien als het begin van de spreektaalliteratuur voor de gewone man, maar dit is dus een misvatting. De premoderne schrijftaal is en blijft het belangrijkste medium van schriftelijke communicatie. Wanneer mensen leren lezen en schrijven, is dat via de schrijftaal en nooit via de spreektaal. Teksten in de spreektaal zijn losse incidenten en vormen samen vooralsnog geen zelfstandige
170 hemels mandaat

literaire traditie. Wanneer er eindelijk een substantiële spreektaalliteratuur ontstaat in de late Ming, is de primaire doelgroep juist die van de geletterden en zeker niet het gewone volk. Zelfs in deze literatuur vinden wij bovendien nog steeds veel materiaal in de premoderne schrijftaal.

6.4

Kunst en materiële cultuur

6.4.1 Kunst en muziek
Architectuur en visuele kunst Een onderwerp dat in dit historische overzicht niet uitgebreid aan de orde kan komen is dat van de architectuur. Toch zijn wij dankzij de muurschilderingen en de architectonische elementen in de grottempels die in de Periode van Verdeeldheid in Noord-China in zwang komen en de vondsten in de bibliotheekgrot van Dunhuang eigenlijk behoorlijk geïnformeerd (zie bijvoorbeeld afbeelding 46). Uit deze tijd dateren ook de eerste bovengrondse bouwwerken in steen, meestal pagodes, in China, maar de meest opmerkelijke getuigenissen van architectuur vinden wij in Japan. Daar strekt de invloed van de Tang als cultureel model zich uit tot de bouw van de keizerlijke hoofdstad Kyoto als een kleinere versie van de wereldstad Chang’an. In de voorafgaande hoofdstad Nara is nog boeddhistische architectuur in hout over die is gebaseerd op Chinese modellen uit de Tang. In dit houtrijke land kunnen zulke gebouwen veel gemakkelijker worden onderhouden of gerepareerd en daardoor hebben zij vele eeuwen kunnen overleven. Bij de bespreking van de ontwikkelingen van afbeeldingen van personen in de late Han en de Periode van Verdeeldheid is al benadrukt dat zulke afbeeldingen vooral normen en waarden representeren, dat wil zeggen dat zij functioneren in een sociale context en niet als losstaand esthetisch object. Tijdens de Tang komt hierin nog zeker geen verandering. De schilderkunst die wij daadwerkelijk overhebben uit de periode tot en met de Tang, dus met uitsluiting van latere kopieën, is bewaard gebleven als muurschilderingen in graven of religieuze locaties, behalve de schilderingen, illustraties en schetsboeken die zijn gevonden in de kloosterbibliotheek van Dunhuang. Maar ook dit laatste materiaal stamt grotendeels uit een religieuze context, als hulpmiddel of decoratie bij rituelen. Behalve dat alle kunst die tot nog toe is besproken onderdeel is van een grotere sociale en/of rituele context, is zij vaak weinig of slecht zichtbaar geweest. Graven zijn alleen open tijdens de rituelen voor de overledenen, en dan nog zal slechts een enkeling de schilderingen goed hebben kunnen zien in alle drukte, die vergelijkbaar is met de openingsreceptie van een hedendaagse tentoonstelling. De grottempels zijn alleen verlicht door kaarsen en olielampjes, en de schilderingen en andere versieringen zijn vaak op plekken aangebracht waar werkelijk alleen Boeddha’s en Bodhisattva’s bij kunnen. Onderzoekers beginnen pas recent, met behulp van computertechnologie, te reconstrueren wat de esthetische ervaring van de toenmalige bezoeker zou kunnen zijn geweest. De boeddhistische werelden die op de muren van Dunhuang en andere grotten zijn gecreëerd, met hun paradijzen, verhalende scènes,
DE SUI, TANG EN VIJF DYNASTIEËN (589-960) 171

muzikanten en talloze goddelijke wezens, zijn mooi en indrukwekkend (zie afbeeldingen 46 en 48). Maar het blijven in de allereerste plaats uitingen van respect en devotie, en geen afbeeldingen voor ons om naar te kijken. In de graven van leden van de keizerlijke Tang-familie en andere welvarende mensen zijn indrukwekkende schilderingen gevonden van wereldse scènes uit het leven van de hoofdbewoner(s) van het graf. Wij gaan er over het algemeen van uit dat vergelijkbare schilderingen ook aanwezig zijn geweest op de muren van de woningen en paleizen van de levenden. Deze aanname wordt ondersteund door het feit dat de architectuur van de graven van leden van de keizerlijke familie min of meer een paleis nabootst. Typerend in de muurschilderingen in de graven is de manier waarop het hele vlak wordt opgevuld, en daarbinnen het domineren van menselijke wezens en hun gebouwen. De natuur is vooral een decoratief element op de achtergrond. Typerend voor de Tang zijn verder de steeds terugkerende aanwezigheid van scènes met paarden, bijvoorbeeld in een polowedstrijd of een defilé van een legereenheid te paard, en de talloze afbeeldingen van mooie vrouwen in wapperende kleding. Daarnaast zijn er twee andere, prominente dragers van afbeeldingen, namelijk de rolschildering en het kamerscherm. Het hangschilderij als kunstvorm is een ontwikkeling van de Song, al blijven rolschilderij en kamerscherm ook daarna belangrijk. Zowel het kamerscherm met minstens twee of meer segmenten als de rolschildering, die altijd in gedeeltes wordt bekeken, leent zich goed voor afbeeldingen in een verhaal. In dat opzicht zijn zij niet wezenlijk anders dan de illustraties in een manuscript. Tijdens de Tang komt het landschap op als nieuw onderwerp voor kamerschermen, met een minimale menselijke aanwezigheid. Het belang van deze verandering kan moeilijk overschat worden, want vanaf de Song wordt het landschap een van de dominante thema’s van de literaten-schilderkunst (zie met name afbeeldingen 74 en 82). Andere vormen van landschap blijven ook populair, zoals tuinen, potplanten of het “landschap in een pot” (penjing, beter bekend in de Japanse variant van de bonsai). Zulke concretere landschappen hebben talloze raakvlakken met het geloof in een paradijselijke wereld van onsterfelijken uit het daoïsme. De literaten-landschappen staan hier min of meer los van.
Muziek In de Periode van Verdeeldheid begint dankzij het internationale verkeer over de Zijderoute een ware revolutie in de muziek, met de introductie van nieuwe getokkelde snaarinstrumenten en van de dwarsfluit (dizi). Twee tokkelinstrumenten springen erbovenuit, namelijk de luit (pipa) en een kleine harp (konghou) (zie afbeelding 48). De klankkast van de luit is van hout. De luit en de dwarsfluit zullen met kleine veranderingen beklijven en in het Chinese instrumentarium worden opgenomen, terwijl de harp na de Tang weer verdwijnt. De hofcultuur van de niet-Chinese heersers van het noorden en het zich verbreidende boeddhisme zijn de twee belangrijkste krachten in de verbreiding van de nieuwe muziekinstrumenten. In de achtste eeuw wordt de voorloper van de tweesnarige staande viool (erhu) geïntroduceerd door een van de niet-Chinese volkeren die China in die tijd binnenkomen. Dit instrument bestaat uit een kleine klankkast die in de meest voorkomende variant is afgedekt met een slangenhuid. Daarboven bevindt zich een lange nek, waarover twee snaren
172 hemels mandaat

zijn gespannen. Aanvankelijk wordt het instrument bespeeld met een bamboe latje, maar in de elfde eeuw is al een strijkstok van paardenhaar gedocumenteerd. De strijkstok zit om de twee snaren heen, met de stok aan de buitenkant en de beharing aan de binnenkant. Omdat de basistoon wordt omspeeld, geeft dit instrument in de oren van mensen die het instrument niet kennen een valse toon. Qua klankkleur is de nieuwe muziek nauw verwant aan die uit Centraal-Azië, zoals wij die tegenwoordig het beste kennen uit Turkije. Er ontstaat een nieuw type orkest, waarin de bronzen klokken, klankstenen en zwaardere trommels niet meer voorkomen. De klok vinden wij alleen nog terug als signaalinstrument in kloosters, terwijl de grote trommel wordt gebruikt om de tijd aan te geven op de trommeltorens in de grote steden. Op een enkel instrument na is het klassieke repertoire aan Chinese muziekinstrumenten nu compleet. Er heeft dankzij de Zijderoute een akoestische en muzikale revolutie plaatsgevonden, waardoor China voortaan heel anders klinkt dan voorheen.

afbeelding 48 Hemelse figuren met een luit en een harp. Dunhuang-muurschildering uit het midden van de zesde eeuw.

6.4.2 De impact van het boeddhisme op de materiële cultuur
De boekdrukkunst Kort na 700 wordt in China de boekdrukkunst uitgevonden als een goedkoop en effectief middel om teksten en afbeeldingen te vermenigvuldigen. Een gedrukte lange boeddhistische spreuk (dharani) die dateert van voor 751 is gevonden in Korea, en een vergelijkbare spreuk uit ongeveer 770 in Japan. De oudste gedrukte Chinese tekst is de Diamant Soetra uit het jaar 868, die is gevonden in de bibliotheekgrot van Dunhuang en nu te zien is in het British Museum. De gebruikte methode is net als in de vroegste fase van de boekdrukkunst in het Westen het drukken met houten planken, de zogenaamde “blokdruk”. Vanuit ons moderne perspectief lijkt dit zeer vroeg, omdat deze ontwikkeling in het Westen pas veel later heeft plaatsgevonden. Wanneer men bedenkt dat al sinds eeuwen gebruik wordt gemaakt van
DE SUI, TANG EN VIJF DYNASTIEËN (589-960) 173

zegels om karakters, stukken tekst of afbeeldingen te stempelen op papier, textiel en andere media, dan is de vraag eerder waarom het zo lang heeft geduurd. Juist daarom is de impuls van het boeddhisme zo belangrijk, met de rituele noodzaak de naam en de teksten van de Boeddha in zo groot mogelijke getale te vermenigvuldigen. Toch blijft de boekdrukkunst in de eerste eeuwen na haar uitvinding nog steeds een bescheiden rol spelen. De oudste functie van de boekdrukkunst is niet het beter beschikbaar maken van teksten om te lezen, maar de vermenigvuldiging van religieuze teksten, gevolgd door kalenders en andere korte documenten (zie afbeelding 49). Het gaat de eerste eeuwen meestal om losse vellen en soms om rollen van aaneengeplakte vellen bedrukt papier. Het drukken van “echte” boeken in kaftjes en met pagina’s neemt pas een grote vlucht in de noordelijke Song.

afbeelding 49 Gedrukte mantra uit een Tang-graf, dat niet goed valt te dateren. Gedrukt in Chengdu in de moderne provincie Sichuan.

Het kopiëren van een tekst met de hand blijft tot in de Song de algemeen gebruikte techniek voor het reproduceren van teksten. De geletterde elite staat zelfs bepaald argwanend tegen174 hemels mandaat

over de introductie van het gedrukte boek, omdat daardoor hun controle over de tekst en de inhoud wegvalt. In een religieuze context blijft het manuscript ook de volgende eeuwen buitengewoon belangrijk, want alleen de tekst die met de hand is overgeschreven van de manuscripten van de leraar kan de echte zijn. Omdat gedrukte boeken nog steeds niet goedkoop zijn en een eenmaal gedrukt boek bovendien net als bij ons ook vrij snel uit de handel verdwijnt, is het kopiëren met de hand van het exemplaar van iemand anders vaak de enige mogelijkheid een tekst te verwerven.
Zitten en slapen Aan het einde van de Tang begint een cruciale overgang van zitten en slapen op matten op de grond naar zitten op stoelen en slapen in bedden. Net als bij de boekdrukkunst en andere technologische ontwikkelingen speelt het boeddhisme hierbij een grote rol. De keuze voor zitten op de grond heeft natuurlijke verregaande consequenties op allerlei gebied, waaronder het gebruik om de deelnemers aan een banket individuele dienbladen met eten en drinken erop te geven, in plaats van allemaal om een tafel te zitten (zie voor diverse aspecten van het zitten op matten de afbeeldingen 24, 26, 28, 33, 35). Bij het zitten op de grond horen specifieke voorstellingen over wat past en wat niet. Zo hoort men op de knieën te zitten als teken van respect en zeker niet met de benen uitgestrekt naar voren, omdat men geen onderbroeken draagt en ook niet elke dag in bad gaat. Zitten met open benen geldt als buitengewoon onbeleefd, zo erg dat het kan worden gebruikt om de demonen af te schrikken. Wanneer men onder gelijken is, mag men wel met de knieën over elkaar gekruist zitten. Er is natuurlijk de troon en er bestaan platformen op pootjes, maar op zulke verhogingen zit men alsof men op een mat zit en niet met de benen omlaag hangend zoals op een stoel. In Japan vindt nog steeds veel van het sociale en culturele leven plaats op matten, met allerlei specifieke technologieën en gebruiken, zoals lage tafeltjes, armsteunen en dergelijke. Binnen de boeddhistische religieuze praktijk wordt al vóór de Tang de stoel geïntroduceerd als een veilige plek voor meditatie, want dan wordt men niet gestoord door allerlei ongedierte, zoals schorpioenen of kakkerlakken, dat op de grond rondloopt terwijl men stilzit. Tijdens de Tang verschijnen de eerste stoelen, maar de gebruikelijke manier van zitten en liggen blijft op de grond en op matten. Pas in de tiende eeuw raken de stoel en het bankje verder ingeburgerd, zodanig dat in de twaalfde eeuw een van China’s grootste filosofen zijn verbazing kan uiten over zijn ontdekking dat Confucius en de zijnen op matten op de grond zaten. Uiteindelijk zullen de monniken de enigen zijn die toch nog vaak op de grond zitten bij hun meditatie. Technologisch zijn de Chinezen ongetwijfeld al lang voor de Han-dynastie in staat stoelen en bankjes te maken. Waarom de Chinezen wel onder invloed van het boeddhisme overgaan op stoelen en bankjes, maar de Japanners onder vergelijkbare culturele omstandigheden niet, is nog steeds onduidelijk. De overgang is ingrijpend (zie afbeeldingen 54 en 60). De nieuwe manieren van zitten en liggen betekenen dat het huis er totaal anders uit komt te zien, maar ook dat de eet- en drinkgewoontes veranderen, want het wordt bijvoorbeeld veel makkelijker om uit gemeenschappelijke schotels aan dezelfde tafel te eten. In plaats van knielen op de grond gaat men nu staande buigen in combinatie met diverse handbeweginDE SUI, TANG EN VIJF DYNASTIEËN (589-960) 175

gen, waarmee men zichzelf symbolisch kleiner kan maken dan degene aan wie men respect betuigt. Het schudden van handen is en blijft een vorm van ongewenst fysiek contact. In China wordt zelfs vandaag de dag enkel een slap handje gegeven en niet de ferme handdruk die in het Westen als norm geldt. Respect betuigen door aanraking met de grond geldt vanaf nu als veel nederiger dan voorheen, maar wordt beperkt tot religieuze rituelen en specifieke sociale contexten. De meest nederige, maar niet als vernederend ervaren vorm van respect betuigen is de kowtow (ketou), waarbij de lagere partij zich op zijn buik uitstrekt voor een keizer of voor de hoogste goden of Boeddha’s. Aan de andere kant is het leven zonder of bijna zonder stoelen en bedden niet helemaal verdwenen. In Noord-China wordt vanaf de tiende eeuw melding gemaakt van de zogenaamde kang, maar archeologisch bewijs uit het noordoosten toont aan dat de gewoonte al veel ouder is. Dit zijn geen losse bedden van hout, maar bedden van leemtegels die volgens een bepaald patroon worden gelegd, zodat er tussenruimtes openblijven. Deze ruimtes vormen een gangensysteem waardoor warme lucht en rook kan stromen, die afkomstig is uit de oven in de aangrenzende keuken en aan de andere kant door een schoorsteen wordt afgevoerd. De kang wordt afgedekt met leem, waar weer matten op worden gelegd. Wanneer de leemtegels na een aantal jaren op zijn, worden zij samen met uitwerpselen als mest gebruikt. Op deze bedden wordt vanouds geleefd zoals op de grond, dus niet alleen geslapen, maar ook gegeten, school gegaan, gekletst en verteld, en er worden rituelen op uitgevoerd (zie afbeelding 111).
Suiker en thee Vóór de opkomst van suiker uit suikerriet is men voor zoetstof afhankelijk van honing en maltose uit gistende granen, iets wat men goed kent dankzij de traditie van het maken van alcoholische drank uit granen, zoals bier, vooralsnog zonder hop. In de loop van de Tang neemt suiker deze rol als belangrijkste zoetstof over. Zeer waarschijnlijk hebben boeddhistische monniken hier een belangrijke rol gespeeld, want in boeddhistische rituelen uit India is suikergoed een belangrijke offergave. Beeldjes van de Boeddha worden op zijn verjaardag besprenkeld met suikerwater als teken van respect. Het winnen van suiker uit riet vergt aanzienlijke technologische kennis om eerst zo efficiënt mogelijk suiker uit het harde riet te krijgen en daarna door koken en bijmengen met andere stoffen een zo goed mogelijke kwaliteit te verkrijgen. Het wordt een belangrijke handwerksindustrie, maar altijd als seizoenswerk in combinatie met andere landbouwactiviteiten. Het stimuleert net als thee ook de handel in en uit het zuiden. Daarnaast heeft het consequenties voor de Chinese keuken en de mondhygiëne, het laatste in de vorm van de toename van tandbederf.

Hoewel de theeplant inheems is in China en dus zeker ouder dan het boeddhisme, is het toenemende gebruik van thee sterk gestimuleerd door boeddhistische praktijken. Boeddhistische monniken gebruiken thee als substituut voor alcoholische drank in boeddhistische offerrituelen en als middel om wakker te blijven tijdens de meditatie. Gezien het Nederlandse gebruik om thee te drinken na toevoeging van melk en suiker, is het misschien wel verstandig hier te benadrukken dat thee in deze vroege tijd wordt gedronken als een soort
176 hemels mandaat

groentesoep, na toevoeging van zout, dus bijna als cup-a-soup. Suiker is geen gebruikelijke toevoeging, maar er worden wel gedroogde vruchten toegevoegd. Ook melk als toevoeging is ongebruikelijk in China, maar vele eeuwen later wel bekend bij de Mongolen en de Mantsjoes.

6.4.3 Aardewerk en porselein
De geschiedenis van aardewerk en porselein is voor een deel een semantische kwestie. In China wordt een veel bredere categorie aardewerk met dezelfde term (ciqi) benoemd dan gebruikelijk is in het Westen, waar specialisten een strikt onderscheid maken tussen aardewerk en porselein. De specifieke aarde die nodig is voor porselein volgens de westerse definitie wordt alleen in Zuid-China gevonden. Het is dus niet helemaal onbegrijpelijk dat de Chinese opvatting breder is, opdat de Chinese term “porselein” (ciqi) ook het technisch steeds betere aardewerk uit het noorden kan omvatten. Wij houden ons hier aan het westerse gebruik, omdat de doorzichtigheid en de speciale glans van porselein toch wel belangrijke verschillen zijn. In die zin is porselein vooral een ontwikkeling van de Song, en het zal dan ook daar behandeld worden. Behalve de beschikbaarheid van geschikte aarde zijn er nog andere aspecten in de ontwikkeling van aardewerk en porselein, zoals het glazuur en de bouw van de ovens. Een gelijkmatigere en hogere hitte geeft meer mogelijkheden qua soorten glazuur, omdat verschillende grondstoffen een uiteenlopende zuiverheid hebben en op andere temperaturen smelten. Een efficiëntere oven kan economischer produceren. Verder zijn de handelsroutes bepalend in de ontwikkeling van een oven, dat wil zeggen een locatie met een bepaalde concentratie ovens in dezelfde traditie, want aardewerk en porselein moeten ook nog worden vervoerd naar de klanten. Transport kost geld, dus een gunstige locatie in de buurt van bevaarbaar water betekent dat een oven een groter netwerk aan klanten kan bedienen. Via de graven van leden van de keizerlijke familie en van elitefamilies kunnen wij kennisnemen van diverse aspecten van de materiële cultuur, van waaruit wij ook verder kunnen speculeren over de wereld van de levenden. Al eeuwen wordt in Tang-graven uit de betrekkelijk korte periode van de late zevende eeuw tot het uitbreken van de An Lushan-opstand in 755, aardewerk gevonden in een karakteristiek driekleurige glazuur (het zogenaamde sancai). De beeldjes van kamelen, ruiters en dergelijke, maar ook potten in allerlei vormen, zijn kleurrijk en krachtig (zie afbeelding 50). Zij worden gemaakt met behulp van vormen, in de aloude Chinese traditie. In de graven van leden van de keizerlijke familie vervangen zij de oude beelden, die ons zo goed bekend zijn uit de graven van de Eerste Keizer van de Qin of de vroege Han-keizers. In dat geval kunnen de beelden vrij groot zijn, tot wel een halve meter of meer hoog. Het driekleurige glazuur bepaalt mede ons beeld van het aardewerk van de Tang-periode, hoewel het eigenlijk maar korte tijd en alleen in graven populair is geweest. Tijdens de An Lushan-opstand worden de noordelijke ovens in de buurt van de hoofdsteden Chang’an en Luoyang in de algehele chaos ook vernietigd, waardoor deze traditie ten einde komt.

DE SUI, TANG EN VIJF DYNASTIEËN (589-960)

177

afbeelding 50 In een graf gevonden beeld van driekleurig aardewerk, met op de kameel een buitenlands ogend muziekgezelschap en voorop een luitspeler.

Het driekleurige aardewerk geeft onder meer een belangrijke dimensie van de maatschappelijke elite van de Tang weer, namelijk de martiale cultuur van de kameel en het paard. Wat niet duidelijk is, is in hoeverre ditzelfde driekleurige aardewerk ook in de wereld van de levenden wordt gebruikt. Vermoedelijk wordt beoogd om met het driekleurige glazuur veel duurdere beeldjes van metaal en voorwerpen van gekleurd glas na te bootsen. Wanneer wij het driekleurige aardewerk bekijken moeten wij ons dus eigenlijk grafrituelen voorstellen, en niet de dagelijkse inrichting van een elitehuishouden. Na de opstand wordt het driekleurige aardewerk merkwaardig genoeg opgevolgd als grafgave door beeldjes van goud en zilver.

178

hemels mandaat

In het huishouden van een elitefamilie vinden wij een breed scala aan voorwerpen van goud en zilver, lakwerk, en andere typen aardewerk voor meer alledaags gebruik. Behalve voor het hof en elitehuishoudens, wordt ook bijzonder aardewerk geproduceerd voor religieuze doeleinden. Een belangrijk type aardewerk uit de late Tang is het witte en heldere aardewerk uit de Ding-ovens in Noord-China. Het imiteert kleur, schijnsel en vorm van zilveren objecten voor rituele doeleinden, zoals wierookbranders. Omdat het wit is, kan er ook een afbeelding op worden aangebracht. Ding-aardewerk wordt in de volgende eeuwen fanatiek verzameld en is het onderwerp van studie door connaisseurs, zodat het niet zal verbazen dat het ook wordt vervalst. Daarnaast vormt het een duidelijke overgang van het oude aardewerk naar het latere porselein waarin klei en glazuur één scherf gaan vormen. De opkomst van wit glazuur is een cruciaal moment in de ontwikkeling van het moderne porselein. Tot en met de periode van de Strijdende Staten is het gebruikelijk de rituele bronzen én het aardewerk te voorzien van uitvoerige afbeeldingen en taferelen. Het aardewerk wordt dan echter niet geglazuurd. Vanaf de westelijke Han tot en met het grootste deel van de Tang verplaatst de afbeelding zich naar andere media, zoals de gegraveerde of geschilderde afbeelding op muren, zijde of papier. Het aardewerk wordt wel geglazuurd, maar niet van een uitgebreide en bewust aangebrachte afbeelding voorzien. Wel is het mogelijk een afbeelding in reliëf aan te brengen door boetseren of met een vorm. Dankzij het witte glazuur tijdens de late Tang komt hierin langzaam verandering. Tijdens de Tang en Song zal het witte glazuur nog één uit een breed scala aan glazuren zijn en pas onder de late Yuan krijgen wij het beroemde blauw-wit porselein met zijn typerende rijkdom aan decoratie.

6.5

De Tang en de omringende wereld

6.5.1 Militaire expansie en internationale contacten
De Tang gebruikt militaire expansie om de persoonlijke keizerlijke macht over de grens ten toon te spreiden en uit te breiden. Hoewel de Sui-dynastie aan haar militaire expedities ten onder is gegaan, is de logica van deze expansie blijkbaar ook voor de Tang onontkoombaar. Zulke militaire macht toont aan de bevolking, en vooral de elite, wie de baas is, zonder dat zij daar direct mee worden lastiggevallen. Hoewel kostbaar, zijn zulke expedities nog altijd een stuk goedkoper dan het versterken van de interne macht. Een deel van de lasten kan altijd worden afgewenteld op het veroverde gebied. Behalve de noodzaak de dynastieke macht constant ten toon te spreiden, zijn er ook andere redenen voor de militaire expedities van de vroege Tang. Na de militaire consolidatie van het rijk moet het leger worden beziggehouden. Dit leger bestaat voor een substantieel deel uit andere etnische groepen, maar dit is niet het centrale probleem. De Tang-elite is van gemengde etnische herkomst en het Tang-rijk is dan ook nadrukkelijk multi-etnisch van opzet. Het demobiliseren van een leger is echter altijd riskant, terwijl de etnische groepen waaruit dit leger bestaat maar weinig hebben om naar terug te keren. Zij moeten met oorlogen bezig worden gehouden, om te voorkomen dat zij zich in het binnenland door opstanden of paleiscoups kunnen manifesteren. Ten slotte is er
DE SUI, TANG EN VIJF DYNASTIEËN (589-960) 179

de militaire noodzaak om de voortdurende dreiging van de Turken in het noordwesten en in Centraal-Azië te breken. Behalve zulke militaire overwegingen zijn er ook oorzaken van meer culturele aard, zoals de martiale mentaliteit van de noordelijke Tang-elitefamilies. Niet alleen op het niveau van de keizerlijke familie, zoals blijkt uit de onophoudelijke en gewelddadige factiestrijd, maar ook binnen de Tang-elite in bredere zin blijft het gebruik van geweld tot aan het einde van de dynastie een legitiem middel om een probleem op te lossen. De noordelijke elite construeert de eigen identiteit nadrukkelijk rond het paard als een instrument in de oorlogsvoering. Het paard is bij voorkeur een afstammeling van edele rassen, geïmporteerd uit westelijk Centraal-Azië, en in staat om flink te draven. De dynastie heeft vanaf 618 tot de opstand van An Lushan die in 755 begint, zelfs een eigen fokprogramma. Maar ook in de achtste eeuw bezitten leden van de keizerlijke familie en andere hoogwaardigheidsbekleders nog grote kudden paarden en kamelen. Zowel mannen als vrouwen rijden paard, wanneer zij zich dat kunnen veroorloven. Het polospel te paard is voor de heerserselite een belangrijke vrijetijdsbesteding, die pas onder de noordelijke Song-dynastie in vergetelheid raakt. Naast het paard speelt de bactrische kameel een grote rol, die is genoemd naar Bactrië, een van de staatjes aan het einde van de Zijderoute. Deze kameel heeft twee bulten en een uitstekende weerstand tegen extreme kou en hitte. Hij wordt tegenwoordig met uitsterven bedreigd, maar komt vanouds voor vanaf het hedendaagse Mongolië en Noordwest-China tot en met Noord-Iran. De kameel blijft in de volgende eeuwen een belangrijk transportmiddel in noordelijk China, en wordt tot in de twintigste eeuw nog steeds voor vrachtvervoer ingezet. Uit de Tang-dynastie stammen prachtige afbeeldingen van paarden en kamelen, als schildering en als beeldje van driekleurig aardewerk. Dankzij deze paarden en kamelen kan de Tang verre expedities ondernemen. Vanaf 630 worden keer op keer grote veldtochten georganiseerd naar delen van Centraal-Azië, dat overigens grotendeels bestaat uit woestijn en verder uit kleine oaserijkjes. Tegelijkertijd probeert de Tang haar macht uit te breiden in het noordoosten, in het zuiden van Mantsjoerije en een deel van Korea, maar met matig succes. De kern van de Tang-legers wordt gevormd door een cavalerie van boogschutters. Deze cavalerie wordt aangevuld met bereden hulptroepen uit het steppegebied, die vooral stammen uit het Turkse volk der Oeigoeren. Daarnaast bestaat de strijdmacht uit een grote maar veel minder effectieve boerenmilitie die vooral het voetvolk levert. De kern van het leger bestaat dus uit etnische groepen die uit de grensgebieden met Centraal-Azië afkomstig zijn. Vanuit de Chinese bronnen gezien lijkt het alsof de westerse expansie succesvol is, en zo wordt zij door de traditionele geschiedschrijving in China en in het Westen ook meestal beschreven. Een kritische lezing van de Chinese bronnen in combinatie met andere bronnen, met name in het oud-Tibetaans en het Arabisch, geeft een veel gecompliceerder beeld. In plaats van een systematische expansie door de Tang is er sprake van een vaak extreem bloedige strijd tussen de verschillende militaire machten van Centraal-Azië: de multi-etnische Tang in het oosten, het Tibetaanse koninkrijk in het zuiden, Turkse stammen in het noordwesten, en de Arabieren in het westen. Wat als veroveringen door de Tang wordt gepresenteerd zijn soms alleen tijdelijke overwinningen, in combinatie met het verlenen van titels aan
180 hemels mandaat

lokale machthebbers en zelfs het inrichten van fictieve bestuurlijke eenheden. In deze gebieden is Tang-China slechts een van de mededingers en zelden de uiteindelijke overwinnaar. De slag bij Talas (Arabisch: Taraz), in het moderne Kazachstan, waar een Tang-leger in 751 door de Arabieren wordt verslagen, geldt traditioneel als het keerpunt in de westelijke expansie van de Tang. Eigenlijk is dit een van de vele veldslagen die door de Tang-legers zijn gevochten, en zeker niet de eerste nederlaag. De coalitie waarvan de Arabieren deel uitmaken wint, maar het zijn de Tibetanen en daarna diverse Turkse volkeren die in dit gebied de volgende eeuwen de dienst zullen uitmaken. Ook voor de Arabieren, die worden geleid door de net aan de macht gekomen Abbasidische heersers, is dit gebied te ver weg en te oninteressant om zich permanent te engageren. Een interessant detail is verder dat de voornaamste generaal aan de zijde van de Tang niet een etnische Chinees is, maar een Koreaan, Gao Xianzhi of Go Seon-ji, die al ettelijke overwinningen ten behoeve van de Tang op zijn naam heeft staan. Dit keer moet hij echter vluchten. Wanneer hij een paar jaar later niet bij machte is de opmars van An Lushan tegen te houden, wordt hij begin 756 geëxecuteerd. Dit is het normale lot van verliezende generaals. De politiek-militaire agenda van de Tang in Centraal-Azië is multi-etnisch en hetzelfde geldt voor haar legers. Het gaat hier niet om een Han-Chinese expansie, maar om een multi-etnisch keizerrijk onder een Chinees-Turks heersershuis. Veel belangrijker dan de nederlaag bij Talas voor de rol van de Tang in Centraal-Azië is de opstand van An Lushan vanaf eind 755. Als gevolg hiervan verliest de Tang het militaire vermogen zich in Centraal-Azië te blijven engageren, al zal zij dat via symbolische middelen nog wel van tijd tot tijd proberen. In 757 trekt de Tang haar garnizoenen terug om de An Lushan-opstand te bestrijden. Het nu ontstane machtsvacuüm wordt niet door de Arabieren of Turken (Oeigoeren) opgevuld, maar door Tibet, dat juist in die tijd militair zeer sterk is. Het westelijke deel van het Tarim-bekken wordt vanaf de tiende eeuw door Turkse volkeren geheel geïslamiseerd, maar zover is het op dit moment nog niet. Voorlopig spelen andere religies een grotere rol, zoals boeddhisme, manicheïsme en nestorianisme, ongetwijfeld naast of vermengd met de oorspronkelijke religieuze cultuur van de plaatselijke volkeren. Oeigoeren aan de oostkant van de oude Zijderoute blijven tot in de zestiende eeuw het boeddhisme praktiseren, maar aan de westkant zullen zij al veel eerder overgaan tot de islam. De functie van China aan het einde (of begin) van de Zijderoute is vooral die van een economisch en cultureel systeem waar goed aan valt te verdienen en waar belangrijke goederen vallen te halen (zie afbeelding 45 voor een stuk zijde uit Turfan en afbeelding 51 voor Byzantijnse munten die in China zijn gevonden). De dynamiek van het systeem ontstaat uit de rol van Perzische en andere volkeren die op de route leven én uit de gunstige omstandigheden waardoor enkele tussenliggende oasestaatjes in deze eeuwen een tijd lang hebben kunnen overleven. Er zijn diverse redenen waarom uiteindelijk een einde komt aan de landroute die wij tegenwoordig als de Zijderoute betitelen. In de loop van de tiende eeuw ontstaan sterke Turkse, islamitische rijken in Centraal-Azië, die minder geïnteresseerd zijn in de internationale handel. Misschien net zo belangrijk is de toenemende handel overzee, die door de
DE SUI, TANG EN VIJF DYNASTIEËN (589-960) 181

Perzen en Arabieren wordt uitgevoerd en direct op China kan plaatsvinden zonder de tussenkomst van allerlei oasestaatjes. De zeehandel wordt in de loop van de Tang steeds belangrijker en is vanaf de Song de exclusieve route, behalve voor de handel met de directe buurstaten in het noorden en westen. Met schepen kan veel meer tegelijk worden vervoerd en de risico’s zijn veel kleiner geworden dan voorheen. Ten slotte betekent het groeiende politieke, sociale en economische belang van het beneden-Yangzi-gebied en de rest van Zuid-China dat het veel efficiënter is om via de zeeroute te komen dan aan de Zijderoute nog een extra reis over land naar het zuiden te moeten koppelen.

afbeelding 51 Twee munten uit Byzantium die na 1949 op de locatie van de oude hoofdstad Chang’an zijn gevonden. Zij dateren uit 590 – 627 (links) en 610 – 641 (rechts). Deze munten zijn ongetwijfeld niet in één keer uit Byzantium in Chang’an terechtgekomen, maar via een reeks aan transacties op de Zijderoute.

6.5.2 Een kosmopolitische Tang?
De aanwezigheid van transnationale culturen In de nogal romantiserende secondaire literatuur over de Zijderoute vinden wij vaak de kwalificatie van de Tang als kosmopolitisch. Hiermee wordt bedoeld dat China in deze tijd meer openstaat voor culturele en religieuze invloeden van buiten dan tijdens andere dynastieën. Het is echter zeer de vraag of deze periode werkelijk opener is dan eerdere of latere periodes. Zeker is dat het cultuurgebied China in alle eeuwen van zijn bestaan allerlei culturele invloeden van buiten heeft ondergaan, ook al is dat niet altijd bewust gebeurd. Zelfs in een tijd die geldt als bij uitstek isolationistisch, namelijk de Qing-dynastie tot het midden van de negentiende eeuw, komen tal van invloeden naar China. Sterker nog, in deze tijd migreren miljoenen Chinezen naar Zuidoost-Azië en is de Chinese economie in belangrijke mate afhankelijk van de internationale handel. Bovendien is de Tang in haar hele structuur niet een etnisch homogene Chinese dynastie, maar multi-etnisch en dus multicultureel. Hetzelfde geldt ook voor de Qing, die minstens even multi-etnisch en multicultureel is als de Tang, maar veel succesvoller in haar verovering van Centraal-Azië.

De hoofdstad Chang’an is ongetwijfeld gastheer voor tal van handelaren, afgezanten, vluchtelingen en soldaten van vreemde herkomst. Dit is eigen aan de hoofdstedelijke functie van
182 hemels mandaat

Chang’an, en geldt ook voor veel latere Chinese hoofdsteden. Vreemdelingen brengen hun eigen cultuur en religie mee, maar daarmee wordt deze cultuur niet noodzakelijkerwijs in de Chinese cultuur opgenomen. Zo komt de Perzische vuurreligie van het zoroastrianisme in deze tijd samen met de Perzische en Sogdische handelaren mee naar China. Vreemd is dat niet, want vanaf de vroege zevende eeuw veroveren de islamitische bedoeïenen van het Arabische schiereiland in snel tempo het hele Midden-Oosten en Noord-Afrika. De zoon van de laatste Sassanidische heerser over het Perzische Rijk vlucht met zijn gevolg in de jaren vijftig van de zevende eeuw naar China, waar zij politiek asiel krijgen en zelfs worden gesteund bij enkele marginale pogingen hun rijk terug te winnen. Hoewel de islam in eerste instantie een etnische religie van Arabische bedoeïenen blijft, worden uiteindelijk ook de andere volkeren binnen het nieuwe rijk bekeerd tot deze religie en worden de andere religies grotendeels gemarginaliseerd. Ook de eeuwenoude Perzische religie van het zoroastrianisme wordt weggedrongen naar de marges van het oude Perzische Rijk of wijkt uit naar het Indiase schiereiland, waar het tot vandaag de dag heeft kunnen overleven. Andere religieuze culturen van vreemde herkomst zijn het eveneens uit Perzië afkomstige manicheïsme, een afsplitsing van het zoroastrianisme met een sterk geloof in goed en kwaad, en het nestorianisme, een uit het Midden-Oosten afkomstige versie van het christendom. Deze religies hebben in en rond Chang’an zoveel aanhang dat hun tempels in Chinese bronnen worden geregistreerd. Joodse handelaren of reizigers zijn in ieder geval tot Dunhuang op de Zijderoute gekomen, maar lijken China in deze tijd nog niet of niet in groten getale te hebben bereikt. In de Tang blijven deze religies altijd etnische religies, of “transnationaal”, omdat de gelovigen migreren, maar niet of nauwelijks bekeringen maken onder andere volkeren. Omgekeerd nemen de afstammelingen van sommige etnische groepen wel de Chinese taal en cultuur aan, zodat een aantal manicheïsche en nestoriaanse teksten in het Chinees wordt vertaald. Binnen China zal volgens de gangbare opvatting een einde komen aan de rol van de meeste buitenlandse religies door de grote vervolging van 845 – 846 onder Keizer Wuzong. De vervolging treft niet alleen het in de ogen van de keizer en zijn adviseurs barbaarse boeddhisme, maar ook de transnationale religies. Wij hebben al betoogd dat alleen een vervolging van slechts twee jaren nooit de verstrekkende gevolgen voor het boeddhisme kan hebben gehad die er vanouds aan worden toegeschreven. Dezelfde factoren die hebben bijgedragen tot de verzwakking van het boeddhisme in Noord-China en het verdwijnen van enkele hoofdstedelijke richtingen zullen echter ook hebben bijgedragen tot de verzwakking en uiteindelijk het verdwijnen van de transnationale religies van het zoroastrianisme, manicheïsme en nestorianisme. Met name Huang Chao’s brandschatting van Chang’an en haar inwoners heeft fatale gevolgen, omdat deze religies eigenlijk alleen in deze stad voldoende aanhangers hebben. In de marges van het rijk blijven deze religies soms wel bestaan. De Oeigoeren zijn in Chang’an tot het manicheïsme bekeerd en nemen die religie naar het westen mee terug. Tot in de late tiende eeuw blijft het manicheïsme hun officiële religie. Weer andere Turkse volkeren in Centraal-Azië bekeren zich tot de nestoriaanse traditie en als zodanig treden zij in de vroege dertiende eeuw in dienst van de Mongoolse veroveraars van Centraal-Azië en

DE SUI, TANG EN VIJF DYNASTIEËN (589-960)

183

China. Later in de dertiende en in de veertiende eeuw ontmoeten rooms-katholieke reizigers hen op diverse plaatsen in China en proberen hen te bekeren. Zowel manicheïsme, nestorianisme als jodendom komen via de zeeroute naar China, net als de religies van Perzische handelaren in de tiende eeuw en daarna. Manicheïstische gemeenschappen zijn tot ver in de veertiende eeuw in de oostelijke kustgebieden gedocumenteerd. Zij verdwijnen na de stichting van de Ming in 1368 uit het zicht, wanneer zij bij wet worden verboden. De reden hiervoor is waarschijnlijk dat een van de benamingen voor het manicheïsme in de twaalfde eeuw tot een scheldwoord voor alle als ketters ervaren religies is geworden. In Quanzhou vestigt zich in de Mongoolse periode een Perzische nestoriaanse gemeenschap, die grotendeels los staat van de Turkse nestoriaanse gemeenschappen in het verre noorden. Zij is goed gedocumenteerd in inscripties, maar verdwijnt na de val van de Yuan-dynastie in 1368 snel weer uit het zicht. Verder vestigen Perzische joden zich in de late tiende of vroege elfde eeuw in Kaifeng (in de moderne provincie He’nan), dat na 907 steeds belangrijker wordt als hoofdstad van de noordelijke dynastieën en uiteindelijk als hoofdstad van de noordelijke Song-dynastie (960 – 1127). Al deze religies blijven ook nu vooral etnische of transnationale religies. Omdat de betrokken etnische groepen uiteindelijk net als in de Tang de Chinese taal en cultuur aannemen, worden zij uiteindelijk ook Chinees. Zij missioneren niet en de verschillende plaatselijke gemeenschappen gaan uiteindelijk zonder uitzondering op in de omringende Chinese cultuur. Met het verdwijnen van de etnische identiteit verdwijnt ook de religieuze identiteit. In de Mongoolse periode komt ook de islam op grote schaal naar China. Dat komt echter in een later hoofdstuk uitgebreid ter sprake. Een fascinerende erfenis van de Perzische aanwezigheid in China is de introductie van het schaakspel. De oudste expliciete verwijzing naar de eigenlijke stukken van het Chinese schaakspel en hun bewegingen over het bord dateert uit de late achtste eeuw n. Chr. Omdat het spel in de late Tang aantoonbaar in de bronnen opduikt en vanaf de Song meteen in ruime mate is gedocumenteerd, is de meest waarschijnlijke hypothese dat Perzische kooplui of vluchtelingen het in deze tijd meebrengen. De Chinese naam “olifantenschaak” of xiangqi is waarschijnlijk een nabootsing van de Perzische naam voor het spel, chatrang. Bovendien zou het goed kunnen zijn dat de vroege stukken niet zoals nu van hout, maar van ivoor worden gemaakt. De olifant is in deze tijd nog inheems in het zuiden van China en zal pas in de volgende eeuwen verdwijnen. Het stuk met de naam olifant is de pendant van onze loper en het is onwaarschijnlijk dat het spel naar dit ondergeschikte stuk is genoemd.
Een excursie naar het Chinese jodendom Dankzij Chineestalige inscripties in de synagoge in Kaifeng, verslagen van latere westerse bezoekers, en hun eigen religieuze geschriften weten wij redelijk veel over de joodse gemeenschappen zoals die in de late tiende of elfde eeuw in China zijn ontstaan. Een inscriptie uit 1489 maakt melding van gemeenschappen in een aantal handelsplaatsen en geeft aan dat zij met elkaar in contact staan. Uiteindelijk is alleen de gemeenschap in Kaifeng overgebleven en goed gedocumenteerd. Deze gemeenschap begint in de late tiende of vroege elfde eeuw met het aanbieden van “harige kleden” aan het hof, wat gezien hun Perzische herkomst wel de beroemde Perzische tapijten moeten zijn geweest. Zij heeft haar religieuze en etnische
184 hemels mandaat

identiteit tot in de achttiende eeuw goed kunnen handhaven, ondanks talloze aanpassingen aan het lokale wereldbeeld en huwelijken met Chinezen. Vanaf de Ming heeft de gemeenschap geen contact meer met joodse gemeenschappen buiten China. Vanaf de vijftiende eeuw gaan zij Chinese namen dragen en bekleden zij lage ambten in de Chinese bureaucratie. In de vroege zeventiende eeuw omvat de gemeenschap ruim duizend leden. De synagoge is in deze tijd nog dagelijks open, en afgezien van de Chinese bouwwijze is de inrichting strikt joods te noemen. Behalve twee leeuwen in Chinese stijl bij de poort, zoals gebruikelijk bij belangrijke religieuze gebouwen, zijn er geen afbeeldingen. In de Chinese religieuze context is dat heel bijzonder. De sabbat en de belangrijkste religieuze feesten worden in stand gehouden. Wel is de kennis van Hebreeuws en Perzisch tegen de vroege zeventiende eeuw al sterk achteruitgegaan. In 1605 zoekt een lid van de gemeenschap de jezuïet Matteo Ricci in Beijing op, omdat hij geruchten heeft gehoord over mensen die zijn geloofsgenoten zouden kunnen zijn. Helaas voor hem is dit niet het geval, maar diverse jezuïeten zullen de gemeenschap in Kaifeng vervolgens bezoeken, voor het laatst in 1723. Omdat het christendom in China in 1724 wordt verboden en de resterende jezuïeten niet meer buiten Beijing mogen komen, zijn wij de volgende decennia van informatie over de Joden in China verstoken. Vanaf 1845 wordt het contact langzaam hersteld door protestantse zendelingen, maar de gemeenschap is dan in religieus en etnisch opzicht al zo goed als verdwenen. De mensen zijn net als de rest van het omliggende gebied sterk verpauperd. De laatste rabbijn die nog enig Hebreeuws kent is al rond 1810 gestorven. De verpaupering maakt het onmogelijk het hoge niveau van geleerdheid in stand te houden dat nodig is voor het handhaven van een joodse religieuze en etnische identiteit te midden van een overweldigend niet-joodse wereld. Tekenend is dat leden van de gemeenschap hun teksten verkopen aan Chinese christelijke bekeerlingen die in 1850 en 1851 op bezoek komen. In 1866 blijken de Joden ook hun synagoge te hebben afgebroken en als bouwmateriaal te hebben verkocht. Hoewel hun nakomelingen soms nog, of opnieuw, weet hebben van hun historische identiteit, speelt deze in hun persoonlijke leven nauwelijks meer een rol van betekenis. Vanaf het late keizerrijk komen opnieuw Joden naar China, maar nu als vluchtelingen voor de pogroms in het tsaristische Rusland en voor de communistische revolutie van 1917. Zij vestigen zich eerst in het verre noorden en daarna in de grote steden, om vervolgens weer verder te vluchten. Met de oude gemeenschap in Kaifeng zullen zij nooit iets te maken hebben.

6.5.3 Vroege staatsvorming aan de grenzen van het Tang-rijk
Vanuit het perspectief van de late negentiende en twintigste eeuw is het van groot belang te benadrukken dat de Tang in de eerste helft van haar bestaan een groot deel van CentraalAzië heeft veroverd. Het doel van deze historische claim is om legitimiteit te verschaffen aan het huidige grondgebied van de Volksrepubliek China, doordat het zo grotere historische diepgang krijgt. Vervolgens worden dynastieën die minder territorium beheersen, zoals de Song (960 – 1127, 1127 – 1276) en de Ming (1368 – 1644), als politiek-militair machteloos weggezet. De volksrepubliek is echter in territoriaal opzicht de voortzetting van de veroveDE SUI, TANG EN VIJF DYNASTIEËN (589-960) 185

ringen en kolonisatiepolitiek van de Qing-dynastie (1644 – 1911) en zeker niet van de Tang. Wij hebben er al op gewezen dat de Tang-verovering van Centraal-Azië voor een belangrijk deel een fictie is. Hoe dan ook blijft het gezag van de Tang ook in de gebieden die wel tijdelijk worden bezet oppervlakkig en labiel. De lange aanvoerlijnen, het moeilijke terrein, de hoge kosten en de voortdurende dreiging van herovering door andere regionale heersers maken dat er nauwelijks sprake is geweest van duurzame controle door de Tang.

kaart 9 De Tang en haar belangrijkste buren. Met name de territoria van de Oeigoeren en de Khitan zijn waarschijnlijk speculatief.

Omdat de Tang, net als de Han vóór haar, zeker niet die oppermachtige dynastie is die het graag wil zijn, maakt zij ook gebruik van internationale huwelijken tussen Tang-prinsessen en naburige heersers om de relaties te verbeteren. Een beroemd voorbeeld is dat van prinses Wencheng, die in 640 wordt uitgehuwelijkt aan de toenmalige heerser van Tibet, Songtsän Gampo (circa 605 – 650). Onder diens leiding voeren de Tibetanen succesvol oorlog tegen de Tang en de prinses wordt onder grote Tibetaanse militaire druk uitgehuwelijkt als onderdeel van een voor de Tang nadelig vredesverdrag. De Tibetaanse koning had ook nog andere vrouwen, maar deze vrouw zal hem in Tibet en omgeving ongetwijfeld veel politiek prestige
186 hemels mandaat

hebben gebracht. Later zullen zich allerlei mythen rond het tweetal ontwikkelen en vandaag de dag worden zij door de Chinese overheid gezien als een vroeg bewijs van de intieme band tussen Tibet en China. Net als tijdens de Han zijn deze diplomatieke huwelijken een teken van de militaire zwakte van de Tang. Aan de andere kant is het zeker zo dat in sommige garnizoensgebieden, zoals Turfan en Dunhuang, de Chinese cultuur domineert – ook wanneer deze gebieden na 755 niet meer onder Tang-controle en soms zelfs direct onder Tibetaans bestuur staan. Het feit dat meer dan een millennium later een aanzienlijke hoeveelheid documenten en beeldmateriaal in het Chinees en in andere Centraal-Aziatische talen is gevonden in Dunhuang, en in mindere mate ook in Turfan, geeft duidelijk aan hoe belangrijk de Chinese cultuur en de handel met de Tang voor deze gebieden zijn geweest. Verreweg het meeste Chineestalige materiaal dateert uit de tijd dat de Tang geen politieke of militaire controle over deze gebieden uitoefent. In politiek, militair, economisch en cultureel opzicht zijn de Sui en Tang ongetwijfeld het centrum van het toenmalige Oost-Azië, maar zeker niet almachtig. In deze tijd ontstaan rondom China allerlei nieuwe politieke systemen, waarvoor de Tang een belangrijk model is (zie kaart 9). Het is de combinatie van economische mogelijkheden dankzij de intensieve (tussen)handel met de omliggende gebieden én de beschikbaarheid van nieuwe culturele technologieën (cultural resources) voor een efficiënter bestuur en om de heersers meer prestige te verlenen, die het zulke staatjes mogelijk maakt zich beter te organiseren. Deze staatjes zijn stuk voor stuk veel groter dan het huidige België of Nederland. In het westen en noordwesten vinden wij diverse Tibetaanse culturen. Van hen stichten de Tangoet aan de noordwestgrens van de Song later de Xia-dynastie (1038 – 1227), die door de Chinezen meestal Xixia of westelijke Xia wordt genoemd. Ook leven er allerlei kleinere Tibetaanse volkeren in de heuvelgebieden van het moderne Sichuan, die in deze tijd nog niet of nauwelijks onder de territoriale controle van een Tibetaans of Chinees politiek systeem vallen. Tibet is in deze tijd een sterke staat die zich noordwaarts uitstrekt tot aan de grens van het Tang-rijk. Al voor 670 is het een formidabele tegenstander en tot 692 domineert het zelfs een groot deel van de Zijderoute. Hierop volgt een tijdelijke terugval, waarna de Tibetanen in de jaren vijftig van de achtste eeuw weer terugkomen en in 763 zelfs tijdelijk de hoofdstad Chang’an bezetten. Tot 842 zijn zij oppermachtig op de Zijderoute en heersen zelfs over Dunhuang. Het is de opkomst van het Oeigoerse rijk die hieraan een einde maakt, maar al die tijd is de Tang niet in staat haar wil aan de Tibetanen op te leggen. Verdragen tussen de beide partijen worden gesloten op gelijkwaardig niveau. In het noordoosten ontstaan de voorlopers van het latere Korea, waarbij de rivier de Yalu uiteindelijk gaat functioneren als de natuurlijke grens tussen de verschillende staatssystemen, maar niet tussen de betrokken etnische groepen. In dit gebied groeien vanaf de Han langzaam maar zeker drie staten van het noorden naar het zuiden van het schiereiland, en ook in die chronologische volgorde: Koguryo, Paekche en Silla. Uiteindelijk verovert Silla de rest van het schiereiland vanuit het zuiden, met militaire hulp van de Tang, die zelf nooit in staat is geweest het schiereiland vanuit het noorden te veroveren en nu haar kans schoon ziet om af te rekenen met haar aartsvijand Koguryo. In 668 wordt dit proces afgesloten met
DE SUI, TANG EN VIJF DYNASTIEËN (589-960) 187

de verovering van Koguryo. Silla en haar opvolgers zien zichzelf als een keizerrijk analoog aan de Tang. In 918 wordt een nieuwe staat gesticht in het noorden van het schiereiland met de nieuwe naam Koryo, waarvan de moderne naam van het gebied is afgeleid. Koryo voltooit in 936 de verovering van de rest van het schiereiland. De nieuwe Koreaanse heersers zullen China altijd als het Al-onder-de-Hemel en de Chinese keizer als de Zoon des Hemels blijven erkennen, maar noemen zich tegelijkertijd ook keizer of Zoon des Hemels. In het latere Mantsjoerije ontstaan in deze tijd diverse politieke systemen, zoals de staat Bohai (Parhae), die duurt van 698 tot 926. In etnisch en cultureel opzicht zetten zij de cultuur van Koguryo en andere lokale volkeren voort, maar voor hun politieke structuur baseren zij zich op de Tang. Deze staat wordt vervolgens opgevolgd door het veel grotere Liao-rijk (907 – 1125) van de proto-Mongoolse Khitan. Als gevolg van deze ontwikkelingen blijft het gebied vanaf het moderne Beijing naar het noorden en noordoosten nog eeuwenlang buiten de Chinese controle. Wel bestaan hier al vóór de Han-dynastie Chinese enclaves, waarvan de bevolking van gemengde etnische herkomst is, maar actief deelneemt aan het Chinese culturele en religieuze erfgoed. Er vindt een constante uitwisseling plaats tussen de diverse etnische groepen en culturen van het gebied. Chinezen en Chinese groepen kunnen zelfs helemaal van culturele achtergrond veranderen en bijvoorbeeld Koreaans of Japans worden, maar het omgekeerde gebeurt net zo goed. In Japan ontstaat in de Periode van Verdeeldheid en de Sui/Tang langzaam een los politiek systeem, dat de eilanden Kyūshū, Shikoku, en grote delen van Honshū zal omvatten. De controle door de vroege Japanse koningen over het verwerven en beschikbaar maken van aspecten van de Chinese cultuur (karamono of “Tang-dingen”) is tot en met de achtste eeuw een belangrijk middel om hun prestige en daarmee ook hun macht te vergroten. In het zuiden en zuidwesten zullen twee niet aan elkaar verwante politieke systemen domineren. In het zuidwesten wordt het Bai-rijk van Nanzhao (737-902) gevestigd, opgevolgd door het etnisch verwante Dali-rijk (937-1253). Het gebied zal pas in 1253 door de Mongolen worden veroverd en uiteindelijk bij China worden ingelijfd als de provincie Yunnan. De Sui, Tang en Song tonen over het algemeen weinig interesse in deze gebieden. De Bai is nog steeds een van de officieel erkende minderheden van de Volksrepubliek China, met inmiddels zo’n twee miljoen leden. Zij behoren niet tot de Thai, al worden zij daar wel mee verward. In het zuiden liggen de voorlopers van het huidige Vietnam, dat in die tijd nog sterk onder invloed van China staat. Het noorden van deze moderne staat is in de Periode van Verdeeldheid steeds onafhankelijker geworden, maar in 602 wordt het toch door de Sui heroverd. Het huidige zuiden rond Saigon (Ho Chi Min Stad) is in die tijd nog geen deel van een Vietnamees cultuurgebied en wordt pas veel later deel van de moderne politieke eenheid. De haven van Jiaozhi bij het moderne Hanoi is belangrijker voor de handel van de Tang dan het noordelijker gelegen Guangzhou. In 938 maakt Vietnam zich onafhankelijk. De diverse Chinese dynastieën zien Vietnam als onvoldoende interessant, en zijn bang voor problemen met malaria en andere tropische ziektes bij een verovering. Het nieuwe Vietnam houdt nauwe relaties met haar noorderbuur, als culturele invloed, maar ook als handelspartner en soms als militaire dreiging.
188 hemels mandaat

Al deze staten ontstaan met het toenmalige China als referentiepunt en model (of als voornaamste vijand). Vanaf de Qin is er in China steeds opnieuw één staat (Qin, Han, Jinn, Sui en Tang) of een kleine groep staten (tijdens de Periode van Verdeeldheid) met een duidelijk territorium, een complexe politieke structuur en een schriftcultuur, die grote invloed hebben uitgeoefend op de omliggende wereld. Deze wereld wordt wel de sinitische wereld genoemd. Zij correspondeert grofweg met het huidige Oost-Azië en valt goed te vergelijken met West-Europa als historisch gegroeide entiteit. De andere landen binnen dat wereldsysteem erkennen in diplomatiek opzicht het grote belang van China en de Chinese keizer als Zoon des Hemels, soms als hun superieur, maar soms slechts als hun gelijke. De andere landen zullen hetzelfde diplomatieke model gebruiken ten aanzien van hun eigen buurlanden, waarbij zij verwachten dat hun leider door militair zwakkere partners erkend wordt als hun Zoon des Hemels. Politieke vluchtelingen uit China zullen van tijd tot tijd hun toevlucht zoeken in de omliggende staten, zoals na de val van de Ming-dynastie in 1644 wanneer Ming-getrouwen vluchten naar Vietnam en Japan, en vanaf 1898 wanneer politieke dissidenten hun toevlucht nemen in Japan om daar hun oppositie tegen de Chinese regering voort te zetten. Vietnam, Korea en Japan hebben tot ver in de negentiende eeuw gebruikgemaakt van de premoderne Chinese schrijftaal voor literatuur, politiek, filosofie en religie. Deze taal is een belangrijke culturele technologie (cultural resource). Het is geen toeval dat ondanks de beschikbaarheid van een alfabet zoals het Sanskriet toch steeds opnieuw wordt gekozen voor de prestigieuze Chinese schrijftaal. Alle omliggende volkeren ontwikkelen varianten van het Chinese schrift om hun eigen teksten te schrijven. Het Vietnamees, Koreaans en Japans zitten vol met Chinese leenwoorden inclusief de oude uitspraak. Het alleen nog als dode taal overgebleven klassiek Vietnamees (Ch~ u Nôm) heeft een op de Chinese karakters gebaseerd schrift, maar is ook in het oude Vietnam altijd veel minder gebruikt dan het premoderne Chinees. Het westerse alfabet wordt in de vroege negentiende eeuw door de Franse missie geïntroduceerd en in de tweede helft van de negentiende eeuw door het Franse koloniale apparaat opgelegd. Deze alfabetisering is succesvol en het gebruik van Chinese karakters is in Vietnam geheel verdwenen. Korea heeft in de eerste helft van de vijftiende eeuw een eigen lettergreepschrift (hangul) ontwikkeld, dat geheel losstaat van het Chinees. Na de Tweede Wereldoorlog zijn Chinese karakters hier ook steeds meer in onbruik geraakt. Japan heeft twee lettergreepschriften (hiragana en katakana) ontwikkeld, gebaseerd op Chinese karakters, en gebruikt deze nog steeds samen met Chinese (en enkele uniek Japanse) karakters. Wel is er een bewuste politiek om het aantal Chinese karakters in niet-academische contexten te beperken tot een kleine tweeduizend stuks. De overname van het Chinese schriftsysteem om Vietnamees, Koreaans of Japans te schrijven is des te opmerkelijker wanneer wij bedenken dat geen van deze drie talen verwant is aan het Chinees. De omringende politieke systemen hebben eeuwenlang gebruikgemaakt van het Chinese juridische en bestuurlijke systeem, zodat onderzoekers aan de hand van het oude Japanse recht het Tang-wetboek hebben kunnen reconstrueren. De Chinese versie van het boeddhisme is verspreid naar Korea, Japan en het noorden van het huidige Vietnam. In Tibet en Mongolië is een eigen mengvorm ontstaan, die sterk van het Chinese boeddhisme
DE SUI, TANG EN VIJF DYNASTIEËN (589-960) 189

afwijkt. Onze moderne kijk op het Chinese boeddhisme is in de twintigste eeuw weer sterk beïnvloed door het onderzoek van Japanse boeddhologen. In Japan wordt door de eeuwen heen ook gedicht en gefilosofeerd in de premoderne Chinese schrijftaal en hetzelfde geldt in meerdere of mindere mate voor Korea en Vietnam. Het Vietnamese nationalisme van de vroege twintigste eeuw is zelfs direct door Zuid-Chinese eindtijdverwachtingen beïnvloed. De ruimte ontbreekt om alle verdere invloeden op te sommen, maar de lijst is lang. Aan het einde van de negentiende eeuw zal Japan op zijn beurt een grote intellectuele en politieke invloed op China gaan uitoefenen. De invloed van de Tang op de omringende wereld blijkt ook uit het gebruik van de naam van de dynastie om naar China en de Chinezen te verwijzen. In de Kantonees- en Hakka-sprekende gebieden van Zuid-China betekent “mensen van de Tang” niets anders dan ons woord Chinees. Juist tijdens deze dynastie drukt het keizerlijke gezag ook voor het eerst een duidelijk stempel op zuidelijk China, zodat de benaming Tang voor de supralokale identiteit voor de hand ligt. In Japan staat Tang, in de Sino-Japanse uitspraak Tō of in de Japanse uitspraak Kara, in de allereerste plaats voor China en de Chinezen, maar ook vaak voor Koreanen. Sommige Japanse stadjes (bijvoorbeeld Karatsu of de “ford van de Tang”) en oude stadsdelen in de grote handelssteden (bijvoorbeeld Tōjin chō of “de wijk van de mensen uit de Tang” in Fukuoka), waar ooit Chinezen en/of Koreanen woonden en werkten, heten nog steeds naar de Tang. Hier is de reden gelegen in de voor de Japanse cultuurgeschiedenis zo belangrijke contacten tussen het vroege Japan en het toenmalige Tang-rijk.

190

hemels mandaat

hoofds t uk 7

D E SONG - D YNASTIEËN
(960 ‑ 1276)

De Song slaagt erin het rijk opnieuw te verenigen en houdt het zonder noemenswaardige interne conflicten tot 1127 in stand. Daarna gaat het noorden verloren, maar het in economisch en cultureel opzicht veel belangrijkere zuiden wordt tot 1276 vastgehouden. De dynastie ontwikkelt een sterk binnenlands bestuurlijk apparaat. Wanneer de Yuan-dynastie van de Mongolen uiteindelijk het zuiden verovert, gebeurt dit pas na decennia van succesvol militair verzet door de zuidelijke Song aan haar buitengrenzen. De snelle capitulatie van de Song rond 1276 wijst op een hoge mate aan regionale integratie, waardoor er weinig lokale machthebbers zijn die onafhankelijk van het centrum het verzet kunnen voortzetten na afloop van de doorslaggevende nederlagen. De politieke integratie is het gevolg van, en op haar beurt een positieve invloed op, de economische integratie van het zuiden in regionale markten. Dit is te danken aan de beschikbaarheid van voldoende betaalmiddelen, beter en intensiever transport, effectieve landbouw, en langdurige vrede. Het is wel verstandig toch nadrukkelijk van een rijk te blijven spreken, in plaats van een land, want de diverse regionale economieën hebben verschillende eigenschappen en iedere regio heeft haar eigen taalvariant(en), cultuur en sociale structuur. De meeste mensen leven binnen één regio en alleen kleine groepen ambtenaren, handelaren en religieuze specialisten komen ook daarbuiten. In deze eeuwen zijn de twee andere grote rijken op het Euraziatische continent het Byzantijnse Rijk (395 – 1453) en het islamitische rijk der Abbasiden met zijn hoofdstad in Bagdad. Het Byzantijnse Rijk is echter nog maar een schaduw van zijn vroegere glorie, en ook het islamitische rijk, dat nominaal regeert vanaf 750 tot de ondergang tegen de Mongolen in 1258, is al vanaf de vroege negende eeuw niet meer in staat al zijn gebieden te controleren. In Spanje, Noord-Afrika en het Midden-Oosten ontstaan diverse de facto machthebbers, die het symbolische gezag van de Abbasiden intact laten en verder doen en laten wat zij willen. In West-Europa is de politieke verdeeldheid groot en komt de economische ontwikkeling voorlopig nog nauwelijks op gang. In politiek-militair opzicht, maar helemaal in economisch en cultureel opzicht, behoort de Song tot de machtigste en meest stabiele rijken van haar tijd.

DE SONG-DYNASTIEËN (960 ‑ 1276)

191

7.1

De politieke geschiedenis

7.1.1 Stichting en consolidatie van de dynastie (960 – 1022)
In 951 komt in Noord-China alweer de vijfde dynastie aan de macht, de Zhou, die om verwarring met eerdere dynastieën met die naam te voorkomen ook wel de Latere Zhou wordt genoemd. In 960 wordt de commandant van de paleisgarde, Zhao Kuangyin, door een groep hoge officieren op de troon gezet. Het spreekt vanzelf dat dit een politiek ritueel is en niet een spontane actie van zijn soldaten. Zhao Kuangyin roept de Song uit en krijgt na zijn dood de postume titel Taizu of Grote Voorouder (927 – r. 960 – 976). Zijn broer en medestrijder volgt hem op, in wat erg lijkt op een paleiscoup. De zonen van de stichter komen op mysterieuze wijze om het leven. Toch zijn hun aanspraken op de troon met hun dood niet verdwenen, want afstammelingen van de stichter en zelfs van een derde broer zullen aan het einde van de dynastie toch nog keizer worden. Met de paleiscoup van 960 begint een periode van ongekende politieke stabiliteit, althans vergeleken met de voorafgaande dynastieën. Zhao Kuangyin is een bekwame politicus, die erin slaagt om zijn directe medestanders in de coup tegen de Latere Zhou ertoe te bewegen vrijwillig af te treden. Hierdoor ontstaan er geen alternatieve machtscentra die andere legeronderdelen zouden hebben kunnen verleiden opnieuw een coup, maar nu tegen hem, te plegen. Zijn medestanders krijgen in ruil voor hun aftreden een gegarandeerd aandeel in de dynastieke macht. Hun band met de keizerlijke familie wordt door huwelijksrelaties over vele decennia bestendigd en de vrouwen uit deze kringen worden belangrijke keizerinnen. Als raadgevers achter de troon oefenen ook mannelijke afstammelingen soms aanzienlijke invloed uit. Omdat de geschreven bronnen zijn samengesteld door ambtenaren die via het examensysteem omhoog geklommen zijn, wordt de invloed van zulke familiebanden vaak onderschat, maar zij is er niet minder om. Deze cruciale afspraak voorkomt dat de Song-dynastie net als haar voorgangers steeds opnieuw door paleiscoups zal worden geteisterd. Noord-China is onder de Latere Zhou al grotendeels verenigd en de eerste twee keizers van de Song bouwen hier met succes op voort. De rest van het eigenlijke China wordt in twintig jaar onder de heerschappij van de Song gebracht. De sterke zuidelijke staten van de zuidelijke Tang aan de middenloop van de Yangzi en van Wuyue aan de benedenloop van dezelfde rivier worden pas in 975 en 978 daadwerkelijk ingelijfd. Alleen een klein gebied bij het moderne Beijing kan niet worden heroverd, wat gedurende de gehele noordelijke Song tot irredentistische ambities* en riskante militaire avonturen leidt. Het gebied is en blijft vast in handen van het Liao-rijk van de Khitans. In de vroege twaalfde eeuw zal de noordelijke Song samenwerken met de opkomende macht van de Jürchen, – die net hun Jin-rijk hebben gesticht – in de hoop Beijing en omstreken terug te kunnen winnen, maar met als uiteindelijk gevolg dat het hele noorden verloren gaat.

*

Het willen bezitten van gebieden die worden ervaren als onvervreemdbaar onderdeel van een territorium.

192

hemels mandaat

De hoofdstad wordt gevestigd in Kaifeng (zo’n 200 km ten oosten van Luoyang), dat door een kanaal direct verbonden is met het Keizerskanaal, de belangrijke transportader tussen het noorden en het economisch succesvolle beneden-Yangzi-gebied. De stad ligt dicht bij de militair belangrijke noordgrens en de wingebieden van steenkool en ijzererts. Zij is al sinds het begin van de periode van de Vijf Dynastieën en Tien Koninkrijken de hoofdstad van diverse noordelijke rijkjes, omdat Chang’an en Luoyang door de opstanden van de late Tang zijn vernietigd. Bovendien ligt Chang’an in een gebied dat al eeuwen niet meer in staat is de bevolking van een hoofdstad met meer dan een miljoen mensen te voeden. Het vervoer van voedsel uit het zuiden naar de hoofdstad is al in de Tang een logistiek en financieel probleem. Ook in dit opzicht ligt Kaifeng veel gunstiger. De dynastie is met militaire macht gevestigd, maar civiele ambtenaren worden boven militairen geplaatst en krijgen het meeste aanzien. De allerhoogste legerleiders zijn afgetreden en de militaire macht van de overgebleven regionale commandanten wordt systematisch verder afgebroken om te voorkomen dat opnieuw concurrerende machtscentra kunnen ontstaan. Zij worden overgeplaatst of ontslagen, hun legers worden opgesplitst en de kracht van het hoofdstedelijke leger in handen van het dynastieke centrum wordt vergroot. Civiele ambtenaren nemen in het gehele bestuursapparaat de leiding over van de militairen. Dit blijft zo gedurende de volgende eeuwen, totdat vanaf de vroege twintigste eeuw beroepsmilitairen weer sterk aan macht en invloed winnen. De Song baseert haar macht nadrukkelijk op de plaatselijke en in cultureel opzicht Chinese elites. De buitengebieden die onder de Han en navolgende dynastieën soms korte tijd onder een vorm van politieke en militaire controle staan, worden door de Song veelal niet als Chinees ervaren. Er wordt niet geprobeerd deze gebieden te veroveren. Het irredentisme van de Song beperkt zich in de noordelijke Song tot de gebieden bij Beijing die onder de controle van de Liao staan. In 1005* sluit de Song een vredesverdrag met de Liao in Shanyuan, waarin zij de status-quo erkent en zich tot grote jaarlijkse tribuutbetalingen verplicht. Dit maakt echter geen einde aan de irredentistische stroming in de Chinese politiek, zoals wij nog uitgebreid zullen zien. Het centrale regeringsapparaat bestaat uit diverse instellingen die niet onder één persoon vallen. De Kanselarij heeft het toezicht over algemene bestuurlijke zaken, onder leiding van twee kanseliers. Daarnaast zijn er de Staatsfinanciëncommissie met het toezicht over fiscale zaken en het Militaire Bureau met het toezicht over militaire zaken, maar onder leiding van civiele ambtenaren. Soms heeft een kanselier op persoonlijke titel ook macht over de andere twee instellingen, maar meestal is de controle over deze drie instellingen verdeeld over meer personen. Helemaal los hiervan staat het Censoraat, dat onafhankelijk is en toezicht op de besluitvorming moet houden. De verdeling van de macht over verschillende instanties is een bewuste politiek van de stichters van de dynastie om te voorkomen

*

In veel publicaties staat 1004, omdat het verdrag wordt gesloten aan het einde van het Chinese maanjaar dat met 1004 correspondeert. De betreffende maand correspondeert echter grotendeels met de maand januari van het jaar 1005 in onze christelijke kalender.

DE SONG-DYNASTIEËN (960 ‑ 1276)

193

dat iemand een sterk eigen machtscentrum kan opbouwen. Zowel in de noordelijke als de zuidelijke Song is de totale omvang van de bureaucratie nog geen 300.000 mensen, van wie alleen de hoogste 20.000 ambtenaren door de examens zijn gerekruteerd. De klerken, bodes, cipiers, en dergelijke ondersteunende functionarissen hebben weinig prestige en geen formele privileges, maar bezitten op lokaal niveau soms grote bestuurlijke macht en invloed. Het plaatselijke bestuur bestaat net als onder de Tang uit drie lagen. Dit zijn het circuit (lu), de prefectuur (fu of zhou) en het district (xian). Het circuit wordt bestuurd door een aantal van elkaar onafhankelijke ambtenaren met verschillende taken en bevoegdheden. Ook in de prefectuur staat naast de prefect een andere ambtenaar die toezicht op hem moet uitoefenen. Het district is de laagste bestuurlijke eenheid met een centraal benoemde ambtenaar, de districtsmagistraat. Hij wordt bijgestaan door enkele centraal benoemde ambtenaren en zo’n honderd beroepsklerken of gewone mensen die bepaalde taken uitvoeren als deel van hun bestuurlijke dienstplicht. Het aantal inwoners per district varieert, maar ligt in de welvarender gebieden ruim boven de 150.000. Op een bevolking van minstens tienduizend en meestal meer mensen per district is één ambtenaar veel te weinig voor een effectief bestuur. Daarom worden onbezoldigde functies ingesteld die bij toerbeurt moeten worden vervuld door de rijkere huishoudens zonder ambtenaren in de familie, als een essentieel onderdeel van hun verplichtingen ten aanzien van de staat (bestuurlijke dienstplicht). Zij moeten toezicht houden op de inning en het vervoer van belastingen, het handhaven van de openbare orde en het bestrijden van de misdaad. Deze bestuurlijke dienstplicht komt naast de Methode van de Tweemalige Belastingheffing, die uit de tweede helft van de achtste eeuw dateert. Sommige van deze functies betekenen een loodzware last voor de familie die aan de beurt is, maar op deze manier wordt een bestuurlijk apparaat gecreëerd, dat niet meer wordt bedreigd door andere groepen. Gedurende de Song en de volgende dynastieën zullen de families van keizerinnen aan het hof, de generaals van plaatselijke garnizoenen of grenslegers, of de aristocratie meestal geen overheersende rol meer spelen. Alleen de eunuchen weten nu en dan nog grote macht te verwerven. De noordelijke Chinees-Turkse elites en sommige oude aristocratische families weten hun macht en status tot ver in de Tang met succes te reproduceren, omdat zij de toegang tot de hoogste laag van de hoofdstedelijke bureaucratie monopoliseren. De bureaucratie stort echter in de late Tang ineen en de lokale militaire machthebbers erkennen de status van de oude elites niet meer. Deze elites hebben vaak geen onafhankelijke economische basis in de vorm van grootgrondbezit, waardoor zij niet in staat zijn zichzelf onafhankelijk van de keizerlijke macht in het centrum te reproduceren. Zij verdwijnen vanaf dat moment snel als herkenbare sociale groep, een proces dat door de opstanden en burgeroorlogen van de late negende en tiende eeuw wordt versterkt. Wanneer tijdens en ook na de Song sprake is van een aristocratie, gaat het eigenlijk altijd om afstammelingen van de keizerlijke familie, die verder kort worden gehouden. De keizers van de noordelijke Song maken gebruik van diverse culturele en religieuze middelen om hun macht te legitimeren. Dankzij de boekdrukkunst kunnen zij grote compilatieprojecten laten uitgeven. De diverse projecten vatten met elkaar de toenmalige ken194 hemels mandaat

nis samen op zulke gebieden als politiek, daoïsme, literatuur, de anekdotische geschiedenis, geneeskunde en farmacie. Samen symboliseren zij de voortdurende keizerlijke patronage van de hoogste vormen van kennis. Dit vergroot hun aanzien bij de zo belangrijke groep van de sociale en culturele elite. Sommige compilaties zijn zelfs genoemd naar de periode waarin zij worden gepubliceerd, zoals de Keizerlijke Bloemlezing uit de Periode van de Grote Vrede (taiping yulan) met een brede selectie aan bestuurlijk relevante teksten, de Brede Optekeningen uit de Periode van de Grote Vrede (taiping guangji) met een omvangrijke verzameling anekdotes en prozageschiedenissen, of de Heilige Weldoende Recepten uit de Periode van de Grote Vrede (taiping shenghui fang) met recepten in de farmaceutische traditie van de Basiskruiden (bencao). Deze drie en nog enkele andere verzamelwerken dateren allemaal uit de periode 976 – 984, met de officiële jaartitel (nianhao) “Het Oprichten van de Natie in Grote Vrede” (taiping xingguo). Keizer Zhenzong of de Ware Voorouder (968-r. 998-1022) en zijn adviseurs hebben te maken met grote politieke spanningen door het mislukken van hun irredentistische ambities met de vrede van Shanyuan in 1005. Nu de politiek-militaire legitimatie van het regime door de herovering van het gebied bij Beijing niet kan worden verwezenlijkt, besteden zij veel aandacht aan de symbolische legitimatie van de Song. Zij doen dit onder meer door de ontvangst van een Hemelse Brief, diverse rituele reizen, en het brengen van offers aan hemel en aarde op de berg Tai in Shandong. De leden van de keizerlijke familie worden geconstrueerd als afstammelingen van een hoge daoïstische godheid met de familienaam Zhao, in navolging van de Tang-keizers die zeiden af te stammen van Laozi als analoge daoïstische godheid met de familienaam Li (zie afbeelding 52). In de ogen van sommige toenmalige classici is dit niet toepasselijk, omdat de offers op de berg Tai gelden als een symbool van het universele keizerschap en deze keizer daar gezien de zwakte van de Song niet voor in aanmerking komt. Zijn voorgangers in deze offers zijn keizers als de Eerste Keizer van de Qin en Keizer Wu van de Han, die traditioneel als grote en sterke heersers gelden. Deze vorm van legitimatie past in een aloude praktijk van staatsrituelen die door classicistische en daoïstische tradities samen is doorgegeven, maar door de intellectuele afstammelingen van de classicistische tradities in de Song gedeeltelijk wordt verworpen. De reden hiervoor is dat deze rituele praktijk nooit in de Vijf Klassieken of andere canonieke werken is opgenomen, omdat zoiets in de tijd dat deze teksten zijn ontstaan nog niet noodzakelijk is.

7.1.2 Economische en militaire problemen (1022 – 1069)
De buitenlandse problemen van de Song hebben een overheersende invloed op de binnenlandse politieke en fiscale ontwikkelingen. In het noordwesten woedt tussen de Xixia en de Song van 1038 – 1044 een oorlog. De Liao maakt hiervan gebruik om de vereiste tribuutbetalingen te verhogen. In 1044 culmineren de aanhoudende aanvallen in het sluiten van een verdrag tussen de Song en de Xixia, waarin de Song zich ook tot tribuutbetalingen verplicht. Vanuit het traditionele perspectief van het glorierijke verleden onder de Han- en Tang-dynastieën, is het onvermogen van de Song zelfs het kleine gebied bij het moderne Beijing te heroveren en de verplichting tot tribuutbetalingen aan “barbaarse” regimes een
DE SONG-DYNASTIEËN (960 ‑ 1276) 195

grote vernedering. Aangezien het moderne China zichzelf ziet als de opvolger van al deze dynastieën alsof zij territoriale eenheden zijn, wordt dit moraliserende oordeel ook door veel hedendaagse Chinese historici gedeeld. De kosten van de vrede wegen echter ruim op tegen de winst aan interne stabiliteit en de economische groei die daardoor mogelijk wordt. Bovendien zien wij het glorierijke verleden van de Han en Tang als territoriale eenheden voor een belangrijk deel als een historische fictie, waaraan wij de Song dus niet mogen toetsen.

afbeelding 52 Hoewel deze muurschildering uit de vroege veertiende eeuw de audiëntie door een daoïstische priester bij het hemelhof afbeeldt, staat zij in haar beeldtaal zeer dicht bij Zhenzong’s rituele activiteiten.

196

hemels mandaat

De stijgende kosten van de tribuutbetalingen en een staand leger van al gauw een miljoen soldaten, de noodzaak goede paarden te importeren uit naburige staten, en de salariskosten van het groeiende aantal ambtenaren zorgen ervoor dat de Song-regering fiscaal gezien rond 1050 in de rode cijfers belandt. De private economie is er veel beter aan toe, maar de staat is niet bij machte voldoende van het economische surplus af te romen voor zijn fiscale noden. Eerder al proberen Fan Zhongyan (989 – 1052) en enige medestanders in 1043 tevergeefs hervormingen door te voeren om deze problemen af te wenden. Zij geloven dat ethische principes van medemenselijkheid de oplossing bieden voor alle bestuurlijke problemen. Zij ontlenen deze opvatting aan de Gesprekken van Confucius, zodat wij voortaan voor het eerst van een confucianistische benadering kunnen spreken, anders dan de classicistische tradities van de voorafgaande eeuwen die zich vooral op de canonieke teksten zoals de Vijf Klassieken baseren. Deze opvatting is typerend voor vooraanstaande intellectuelen en politici als Ouyang Xiu (1007 – 1072) en Sima Guang (1010 – 1086), maar ook voor de toen nog niet zo bekende filosofen Cheng Yi (1033 – 1107) en Cheng Hao (1032 – 1085), die via hun geschriften grote invloed zullen uitoefenen op filosofen van de zuidelijke Song.

7.1.3 De hervormingen van Wang Anshi (1069 – 1085)
Wang Anshi (1021 – 1086) is afkomstig uit een zuidelijke familie die in de tiende eeuw uit het noorden is gevlucht. Hij slaagt op 21-jarige leeftijd voor het hoogste examen. Hij bekleedt vele functies, waarbij hij opvalt door zijn pragmatische bestuurlijke instelling. Al vroeg trekt hij de aandacht van politici in de hoofdstad door zijn voortvarende voorstellen voor bestuurlijke hervormingen. In 1069 wordt hij met steun van de jonge keizer Shenzong of de Goddelijke Voorouder eerst vice-kanselier en in het jaar daarop kanselier. De agenda van de keizer is om zijn Song te versterken, zodat zij zich militair kan weren tegen de twee rijken aan de grens, de Xixia van de Tangoets in het noordwesten en de Liao van de Khitan in het noordoosten. De schatkist is echter zo goed als leeg, niet alleen om structurele redenen, maar ook omdat twee keizers kort achter elkaar sterven en moeten worden begraven met alle pracht en praal. Wang Anshi voert ingrijpende hervormingen door om de groeiende militaire en fiscale problemen te lijf te gaan. De hervormingen betreffen alle facetten van de samenleving en worden kortweg aangeduid als de Nieuwe Wetten. Voor hem gaat het in de eerste plaats om een beter bestuur en gezonde staatsfinanciën, en niet om het voeren van irredentistische oorlogen, zoals de keizer dat wil. Eén groep maatregelen is gericht op het vergroten van de landbouwopbrengst, te beginnen met het verstrekken van voorschotten in graan of geld aan de boeren om de moeilijke periode tot de oogst te overbruggen. Deze maatregel is gericht tegen dure voorschotten en hoge rentes van grootgrondbezitters en kooplui. Meer onafhankelijke boeren betekent ook des te meer kleine belastingbetalers, die niet zo gemakkelijk de belasting kunnen ontduiken als grootgrondbezitters met hun politieke connecties. Om dezelfde reden wordt geprobeerd irrigatiewerken en het ontginnen van nieuw land te bevorderen door beloningen en leningen. Deze maatregel beoogt plaatselijke elites enigszins de wind uit de zeilen te nemen, want meestal zijn alleen zij in staat het geld bijeen te brengen voor zulke dure projecten. Ten
DE SONG-DYNASTIEËN (960 ‑ 1276) 197

slotte wordt geprobeerd de landregistratie te verbeteren, zodat de Methode van de Tweemalige Belastingheffing eerlijker kan worden geheven en meer kan worden geïnd. Een tweede groep maatregelen is gericht op de verbetering van de defensie door de gewone bevolking beter in te schakelen. Beroemd is het invoeren van de “bescherming en harnas” of baojia-wetten, waarbij de gehele bevolking in eenheden van “bescherming” (bao) en “harnas” (jia) wordt ingedeeld, die fungeren als dorpsmilities voor zelfverdediging en misdaadbestrijding. Uiteindelijk zou hieruit een soort dienstplichtleger hebben moeten ontstaan. Dit is niet gelukt, maar het baojia-systeem is wel de inspiratie voor latere pogingen om onder het niveau van de centraal benoemde ambtenaar toch een structuur te creëren waarmee men de plaatselijke bevolking kan controleren. Zonder meer de meest opmerkelijke militaire maatregel is het geven van paarden in bruikleen aan boerenhuishoudens in Noord-China, die in de plaats komt van de gebruikelijke proviandbelasting. De paarden mogen worden gebruikt voor landbouwdoeleinden in ruil voor hun verzorging. Het doel is om de Song-staat minder afhankelijk te maken van de kostbare import van paarden uit het vijandige buitenland en tegelijkertijd de paarden efficiënter te kunnen benutten. Helaas zal de militaire kwaliteit van deze paarden onvoldoende blijken en mislukt dit ingenieuze plan. Een derde groep wetten is gericht op het verminderen van de rol van de grote kooplui. Zo is er de belangrijke belasting van landbouwproducten die als belasting worden gevorderd uit het gebied aan de benedenloop van de Yangzi en naar de hoofdstad Kaifeng in het noorden worden vervoerd. Doordat deze landbouwproducten niet overal worden geproduceerd en ook niet altijd zijn wat de hoofdstad nodig heeft, wordt de rol van de kooplui bij de herdistributie navenant vergroot. Door de keuze van landbouwproducten beter af te stemmen op de behoeften in de hoofdstad en de mogelijkheden van het gebied van herkomst, kan de rol van de kooplui worden verminderd. Een tweede maatregel is het stabiliseren van de prijzen van artikelen met overheidsgeld, zodat de kooplui niet meer zo gemakkelijk kunnen profiteren van onevenwichtigheden in vraag en aanbod per gebied en per seizoen. Dit alles moet de positie van de boeren als de primaire producenten verbeteren. Gezien het enorme belang van een beter bestuursapparaat is het niet vreemd dat een vierde groep maatregelen hierop is gericht. De bestuurlijke dienstplicht wordt vervangen door een belasting voor iedereen, dus ook voor de vroeger vrijgestelde ambtelijke, stedelijke en armere huishoudens. De druk van de bestuurlijke dienstplicht wordt eerlijker verdeeld door deze in een bredere belasting om te zetten. Vervolgens wordt geprobeerd een salariëring van klerken in te voeren, door steekpenningen te legaliseren en hun te betalen met de opbrengsten uit de wet op de vrijstelling van bestuurlijke dienstplicht. Dit komt de boeren ten goede en stelt hen vrij voor hun productieve kerntaken. Ten slotte worden praktischer gerichte examenvragen ingevoerd en meer overheidsscholen opgericht. Hierdoor moeten betere ambtenaren worden gerekruteerd. Wang Anshi werkt systematisch aan de verbetering van – zoals hij dat ziet – de kwaliteit van het ambtenarenapparaat, door daarin verder zo veel mogelijk mensen te benoemen die het eens zijn met zijn visie. Alleen door één gedeelde ethische visie kunnen de problemen van zijn tijd worden aangepakt. Verdeeldheid en te veel discussie zijn slecht. Vanuit deze
198 hemels mandaat

logica worden ook tal van ambtenaren ontslagen, wat veel kwaad bloed zet en weerstand oproept. Toch is Wang Anshi zeker geen technocraat. Zijn visie komt direct voort uit de studie van de klassieke canon, en wel met name de Riten van de Zhou, die volgens de classici de ideale bureaucratie van de vroege Zhou-dynastie beschrijft. Hij ziet zichzelf uiteindelijk als iemand die de ideale wereld van de vroege Zhou-koningen in ere zal herstellen. Daarom behoort Wang Anshi dus net als zijn tegenstanders tot de classici (ru). Na het gedwongen aftreden van Wang Anshi in 1076 worden de hervormingen nog voortgezet tot 1085, wanneer de keizer overlijdt, die vanaf het begin een belangrijke steunpilaar van Wang Anshi is geweest. In 1081 – 1083 kan deze keizer dankzij het gedeeltelijke succes van de hervormingen zijn vurig gewenste oorlog tegen het Xixia-rijk van de Tangoet voeren, maar zonder veel succes. Wang leeft na 1076 teruggetrokken in Nanjing en sterft in 1086. In de latere geschiedenis zijn de tegenstanders van Wang Anshi, zoals de historicus Sima Guang of de beroemde bestuurder, prozaschrijver en dichter Su Shi (1037 – 1101), veel bekender geworden dan zijn medestanders. De enige uitzondering is Shen Kuo (1031 – 1095), die echter niet wordt onthouden als medestander van Wang Anshi, maar als wetenschapper met hetzelfde soort brede belangstelling en kennis als onze Leonardo da Vinci. Shen Kuo benadert bestuur met eenzelfde praktische, oplossingsgerichte instelling als waarmee hij kijkt naar wetenschappelijke en technologische kwesties. Hij is in staat kwantitatieve en technologische problemen in detail te analyseren en op te lossen, zoals waterwerken, belastingen, astronomische waarnemingen ten behoeve van een preciezere kalender, en fortificaties. Maar hij verdiept zich als diplomaat in de noordelijke buurstaten ook eerst in de archieven om de historische details van een overeenkomst te bestuderen voordat hij naar het noorden vertrekt. Zijn carrière begint in 1054 en eindigt definitief in 1081, in de nasleep van de factiestrijd die volgt op het aftreden van Wang Anshi. Hij brengt zijn gedwongen pensioen door met het schrijven van diverse werken, waaronder een befaamde compilatie van notities over allerlei wetenschappelijke, technologische en culturele thema’s. De hervormingen geïnstigeerd door Wang Anshi hebben zeker bijgedragen tot een verbetering van de economie, en van de fiscale situatie en het plaatselijke bestuur. Zij komen niet uit de lucht vallen, maar zijn al uitgeprobeerd op plaatselijk niveau, door mensen als de al genoemde Fan Zhongyan. De plannen roepen vanaf het begin grote emotionele weerstand op en zij worden het onderwerp van felle discussies onder generaties van historici, waardoor een afgewogen evaluatie van hun werkelijke waarde wordt belemmerd. Wangs praktische en probleemgerichte benadering heeft bij moderne historici altijd veel bewondering gewekt, omdat zij goed past in hun visie op de taken van een regering. Kenmerkend is de rol van de staat als distribuerende instantie en het inzetten van geld om een grotere fiscale, economische en bestuurlijke flexibiliteit mogelijk te maken. Het verzet komt van de kant van de grote kooplui, de grootgrondbezitters en de ambtenaren. Naast puur eigenbelang spelen ook andere factoren een rol. De classicistisch (confucianistisch) georiënteerde ambtenaren en filosofen willen de problemen oplossen door het morele gehalte van de ambtenaren te verbeteren, in plaats van de rol van de staat te vergroten. Zij vallen Wangs vermeende arrogantie en machtsmisbruik aan, de oneerlijkheid van de wetDE SONG-DYNASTIEËN (960 ‑ 1276) 199

ten en de vergrote last voor de boeren, door het introduceren van geld. Geld speelt een essentiële rol bij de economische ondersteuning van boeren door voorschotten of de prijsstabilisatiepolitiek en in de vervanging van bestuurlijke dienstplicht door een belasting. Het grote probleem is dat geld alleen door de verkoop van goederen kan worden verkregen, maar niet iedereen veel te verkopen heeft. Geld verandert ook steeds van waarde door economische ontwikkelingen buiten de controle van individuen, maar ook omdat de staat niet altijd voldoende muntgeld kan aanmaken. De gedwongen inning van belasting in geld dwingt mensen hun producten op de markt te verkopen, wat zij ervaren als een aantasting van hun autonomie. De conservatieven geloven dat de plaatselijke samenleving beter wordt geïntegreerd door de oude idealen van communale solidariteit en wederzijdse steun van arm en rijk, die door de toenemende introductie van geld en winststreven kapot wordt gemaakt. Zij vertrouwen de staat niet. Feit is dat diverse ambtenaren bij het uitvoeren van de hervormingen de inkomsten van de staat vaak scherper in het oog houden dan de belangen van de plaatselijke boeren. Grootgrondbezitters tonen juist vaak clementie bij het innen van achterstallige pachtbetalingen, omdat zij met de plaatselijke boerengemeenschap verder moeten, terwijl ambtenaren maar enkele jaren ergens zijn gestationeerd en tijdens de hervormingen vooral worden afgerekend op hun effectieve belastinginning.

7.1.4 De steeds escalerende factiestrijd (1085 – 1127)
Na het overlijden van de keizer die Wang Anshi’s plannen steeds had gesteund, wordt in 1085 de topambtenaar en historicus Sima Guang kanselier. Hij is vanaf het begin een fel tegenstander van de hervormingen geweest en schaft hen allemaal af. Alle tegenstanders worden weer in dienst genomen. Tot het einde van de noordelijke Song blijft er een felle strijd woeden tussen de facties vóór en tégen. Daarbij moet men bedenken dat de hervormingen overhaast en ondoordacht zijn uitgevoerd, waardoor inderdaad misstanden zijn ontstaan, zoals het misbruik van de staatsleningen door grootgrondbezitters. Ook de gedwongen afhankelijkheid van de geldeconomie is voor veel boeren een probleem. Vanaf 1093 wordt een aantal hervormingen bij gebrek aan praktische alternatieven toch weer ingevoerd, zoals het geven van voorschotten, de vrijstelling van bestuurlijke dienstplicht en het baojia-systeem om de defensie te verbeteren. Ook in de zuidelijke Song grijpt men telkens weer terug op een aantal van de hervormingen. In 1102 wordt Cai Jing (1046 – 1126) kanselier. Hij en keizer Huizong of de Eervolle Voorouder (1100 – 1126) zijn door latere historici verantwoordelijk gesteld voor de val van de noordelijke Song. Aan Huizong worden zijn spilzieke leven in de hoofdstad en zijn gebrek aan belangstelling voor de regering verweten. Zijn opdracht tot zoektochten naar zeldzame stenen en andere objecten voor een daoïstisch getinte rotstuin in de hoofdstad wordt genoemd als oorzaak voor een grote zuidelijke opstand in 1120 – 1121. Kanselier Cai Jing wordt verguisd, omdat hij te veel zou hebben gedacht aan zijn eigen politieke belang. Deze opvatting is gebaseerd op het historiografische concept van de dynastieke cyclus, met haar stereotype slechte laatste keizer en minister. Veel belangrijker voor de verklaring van
200 hemels mandaat

de val van de Song zijn echter de militaire kracht van de Jin en de fatale samenwerking van de Song met de Jin tegen de Liao. Deze samenwerking komt voort uit de oude irredentistische wens de gebieden rond Beijing te heroveren. De negatieve beeldvorming over Cai Jing heeft nog een andere consequentie. Hij is namelijk de broer van de schoonzoon van Wang Anshi en een voorstander van diens hervormingspolitiek. Hij probeert deze politiek opnieuw consequent en op nadrukkelijk verzoek van de keizer – een zoon van keizer Shenzong, de patroon van Wang Anshi – door te voeren. Cai Jing is daarin niet succesvol en de opvattingen van Wang Anshi worden voortaan verbonden met de man die verantwoordelijk wordt gehouden voor de val van de noordelijke Song. Los van onze waardering voor keizer Huizong, en die is aan herziening toe, is zijn periode belangrijk vanwege zijn omvangrijke patronage van daoïstische rituele stromingen. De traditionele opvatting is dat dit verder heeft bijgedragen tot het verval van de dynastie. Dit is veel te simplistisch. De dynastie heeft vanaf keizer Zhenzong al sterk ingezet op haar legitimatie als afstammelingen van een hoge daoïstische godheid. Daoïstische rituele stromingen zien zichzelf als de behoeders van het evenwicht in de kosmos en het Al-onder-de-Hemel, waarbij aan een priester dezelfde regulerende rol toekomt als aan de keizer of de Zoon des Hemels. Het is daarom logisch daoïstische priesters naar het hof te roepen om persoonlijke en politieke problemen van het centrale gezag, met keizer Huizong aan de top, te helpen oplossen. Daarbij gaat het om ziektes, akelige monsters in het paleis, overstromingen en de barbaarse dreigingen in het noorden. Huizong is niet de eerste en ook niet de laatste Songkeizer die daoïstische rituele specialisten inzet, al lijkt het er wel op dat hij dit in grotere mate doet dan zijn voorgangers. Als gevolg van de keizerlijke bescherming groeit een aantal lokale rituele tradities sterk in aanzien, en dat bouwt zich in de volgende eeuwen uit. Binnen deze tradities wordt de regeringsperiode van Huizong daarom positief gewaardeerd en in die zin kan men de patronage dus wel degelijk zien als een succes, want achter zulke tradities zitten ook talloze leden van de plaatselijke elites. Ook de beruchte rotstuin van Huizong is geen geïsoleerde individuele obsessie van de keizer, maar past in een lange traditie van rotstuinen als kosmos in het klein. De rotstuin van Huizong behoort tot dezelfde religieuze categorie als de “landschappen in een kom” (penjing, die wij in het Westen beter kennen in de Japanse variant van de bonsai). In deze landschappen wordt meestal een rotselement gecombineerd met een boomelement, vaak de pijnboom als symbool van een lang leven (zie afbeelding 53). Behalve als historische werkelijkheid is de regeringsperiode van keizer Huizong belangrijk als verhalend thema. De traditionele voorstelling van deze periode als een van politiek en moreel verval, speelt zowel in de latere historiografie als in de verhalende literatuur een grote rol. Een van de grote zestiende-eeuwse romans in de omgangstaal, de Biografieën van de Oevers van het Water (shuihuzhuan), handelt over een groep rovers en bandieten in de meren en moerassen bij de berg Liang in de moderne provincie Shandong in de late noordelijke Song, tegen de achtergrond van het echte of vermeende verval aan het hof van keizer Huizong. Deze meren en moerassen zijn ontstaan na grote overstromingen van de Gele Rivier in 944 en worden in de volgende eeuwen weer kleiner, vooral wanneer de Gele Rivier in de late dertiende eeuw opnieuw haar bedding verplaatst. Aan de roman gaat een lange verhaaltraditie vooraf die teruggaat tot de zuidelijke Song. Op Taiwan verkleden volDE SONG-DYNASTIEËN (960 ‑ 1276) 201

gelingen van lokale tempelculten zich tijdens tempelfeesten nog steeds als de groep rovers en bandieten uit de verhalen van de Oevers van het Water. Hun taak is het om de kwalijke demonen die de plaatselijke gemeenschap bedreigen te verjagen. Op deze manier blijft de Song-geschiedenis levend tot op de dag van vandaag. In januari van het jaar 1126 treedt keizer Huizong af ten gunste van zijn zoon, maar dit mag niet meer baten. In de loop van 1127 worden hij en zijn zoon los van elkaar door de Jin gevangengenomen. Zij worden weggevoerd naar het noorden, waar zij na decennia van vernederingen in gevangenschap sterven. Alleen de keizerin-weduwe, die de moeder is van de eerste keizer van de zuidelijke Song, zal in 1141 na het tekenen van de vrede met de Jin mogen terugkeren naar het zuiden.

afbeelding 53 Late Ming-boekillustratie van een tuin met rotselementen en struikjes, en binnen een bonsai (Chinees: penjing) op tafel. De kritiek op Huizong als spilzieke keizer gaat geheel voorbij aan het feit dat latere literaten in cultureel opzicht juist heel veel met hem gemeen hebben.

202

hemels mandaat

7.1.5 De zuidelijke Song (1127 – 1279)
De zuidelijke Song heerst over het gebied beneden de Huai Rivier, met als hoofdstad Hangzhou, dat “Tijdelijke Verblijfplaats” (xingzai, Marco Polo’s “Quinsai”) wordt genoemd, als uiting van de hoop ooit naar het noorden terug te kunnen keren. Een andere zoon van keizer Huizong bestijgt nu als keizer Gaozong of de Hoge Voorouder (r. 1127 – 1162) de troon. Een onophoudelijke factiestrijd kenmerkt de politieke geschiedenis van de zuidelijke Song. Dit maakt een politieke carrière onaantrekkelijk (zeker in de hoofdstad) en heeft op termijn een verlammende werking op het functioneren van de bureaucratie. Er zijn felle twisten tussen de revanchistische (irredentistische) factie die het noorden wil heroveren, en de vredesfactie die de militaire macht van de Jin wil erkennen en vrede wil sluiten. Een deel van de noordelijke elite is ook naar het zuiden gevlucht en probeert daar een nieuw bestaan op te bouwen. Voor hen is een permanente vrede moeilijk te verteren. In het grensgebied rond de Huai Rivier blijven de plaatselijke milities strijd voeren. Door de steeds terugkerende grensoorlogen van de zuidelijke Song wordt dit economisch belangrijke gebied lamgelegd. De belangrijkste leider van de milities is generaal Yue Fei (1103 – 1142), die tamelijk onafhankelijk van het centrum een verzetsstrijd langs de grens organiseert. De vredespartij onder leiding van kanselier Qin Gui (1090 – 1155) sluit in 1141 een vernederende vrede met de Jin. Yue Fei wordt van zijn manschappen geïsoleerd, gevangengezet en uiteindelijk geëxecuteerd, want hij vormt in de ogen van zijn tegenstanders een bedreiging voor de vrede met de Jin. Hij zal echter de Chinese geschiedenis ingaan als de grote held en Qin Gui als de aartsverrader. Al in 1161 wordt Yue Fei gerehabiliteerd en wordt door zijn kleinzoon aan een hagiografie gewerkt, waarin hij bijvoorbeeld als literaat wordt afgebeeld – ongetwijfeld een historiografische fictie, maar daarom als beeldvorming niet minder invloedrijk. Later wordt hij ook steeds meer gezien als een expert in het krijgsambacht (wushu of martial arts). Gedurende de late Qing wordt Yue Fei opnieuw als nationalistisch symbool van stal gehaald. Hij moet als bindmiddel fungeren voor China als land in plaats van als dynastiek systeem. In de jaren dertig wordt hij ingezet als nationaal symbool van verzet tegen de barbaarse invasies, in die tijd de Japanners. Na 1949 zal hij in deze rol door vergelijkbare communistische martelaren en oorlogshelden worden vervangen. De militaire ambities blijven ook na 1141 de politieke ontwikkelingen bepalen. Toch kan men het vermogen van de zuidelijke Song om onafhankelijke lokale krachten zoals Yue Fei een halt toe te roepen ook positief evalueren. Het geeft namelijk aan dat de bestuurlijke structuur en politieke integratie veel sterker zijn dan die van eerdere dynastieën, die maar al te vaak aan dit soort centrifugale krachten ten onder zijn gegaan. Dankzij haar vloot is de Song verder in staat de grenzen met de Jin-dynastie succesvol af te sluiten, zowel langs de Yangzi als bij de kust in de buurt van Hangzhou. Nadat de Gele Rivier gedurende de noordelijke Song al herhaalde malen haar bedding heeft verlegd, verlegt zij in 1189 haar loop helemaal naar het zuiden om daarna via de Huai in zee te stromen (zie kaart 10). Hierdoor komt deze militair belangrijke waterscheiding ook dichter bij de feitelijke grens tussen de twee rijken te liggen.

DE SONG-DYNASTIEËN (960 ‑ 1276)

203

kaart 10 De Gele Rivier en het Keizerskanaal in de Song. Deze kaart geeft de verschillende beddingen van de Gele Rivier tijdens de noordelijke en zuidelijke Song weer.

De Mongolen onder Djengis Khan en zijn opvolgers rukken vanaf het begin van de dertiende eeuw snel op. Zij verslaan in 1235 de Jin en zijn dan heer en meester over NoordChina. Toch duurt het decennia alvorens zij de Song definitief verslaan. Het noorden van China en Centraal-Azië zijn veroverd door een snelle cavalerieoorlog, gecombineerd met pure terreur om de tegenstanders angst aan te jagen en tot overgave te dwingen. Voor het zuiden van China is dit niet genoeg. Hiervoor moeten de generaals van de Mongolen eerst de militaire technieken van hun tegenstanders overnemen en eventueel verbeteren, bijvoorbeeld door het verwerven van een Chinese riviervloot en van technieken om steden in te nemen. Doorslaggevend is de belegering van de strategisch gelegen stad Xiangyang, die pas na zes jaar van verzet in 1273 valt. Het zuiden wordt daarna snel veroverd, onder meer omdat de voornaamste Song-generaals onder de Mongoolse druk overlopen naar de vijand. De Mongolen hoeven geen gebruik te maken van hun beproefde terreurtechnieken, zodat de economische en verdere maatschappelijke schade in het zuiden beperkt blijft. Hoewel de politieke factiestrijd van de Song verantwoordelijk wordt gehouden voor de uiteindelijke val van de Song, is het militaire genie van de generaals van de Mongolen minstens even belangrijk. De laatste echt prominente Song-kanselier is Jia Sidao (1213 – 1275). Hij komt aan de macht via zijn relaties met het hof, in plaats van door de reguliere examens. Hij is een pragmaticus van het type Wang Anshi en stelt een aantal bestuurlijke
204 hemels mandaat

hervormingen voor. Hij wil een betere registratie van de landbouwgrond om daardoor de inkomsten van de staat te vergroten, evenals een betere kwaliteit van het leger door een betere financiering. De hervormingen komen te laat om nog te helpen. Jia Sidao wordt tijdens de politieke strijd in de laatste jaren van de Song ontslagen en vervolgens door een lokale ambtenaar vermoord. Op grond van het traditionele historiografische model van de dynastieke cyclus wordt Jia Sidao verketterd als “slechte laatste minister” en verantwoordelijk gemaakt voor de val van de dynastie. Bovendien worden pragmatische hervormingen zo opnieuw in een kwaad daglicht gesteld en negatief emotioneel beladen. Het keizerlijke hof in Hangzhou is inmiddels in grote verwarring over de te volgen koers en een deel van het hof onder leiding van de keizerin-weduwe draagt in 1276 de formele macht over aan de Mongolen. Het militaire verzet tegen de Mongolen duurt tot het verdrinken van de laatste keizer, nog een kind, na een verloren zeeslag tegen de Mongolen in 1279 vlak bij het moderne Hongkong. Zowel 1276 als 1279 worden daarom wel aangemerkt als het einde van de dynastie. Het eerste jaartal is meer in overeenstemming met de werkelijke machtsverhoudingen en het tweede jaartal past in de ogen van latere Chinese historici beter als antwoord op de essentiële historiografische vraag wie de legitieme heersers zijn.

7.2

Het examensysteem en de nieuwe elite

7.2.1 Het examensysteem
De leidinggevende posities in de bureaucratie worden bekleed door civiele ambtenaren. Er zijn drie hoofdroutes naar de ambtenarij: het afleggen van zware ambtelijke examens, de zogenaamde “vergemakkelijkte” of vereenvoudigde examens en protectie door hoge ambtenaren. Het aandeel van de “vergemakkelijkte” examens en protectie groeit in de loop van de Song, maar het blijft in zijn geheel open voor iedereen. Het examensysteem wordt een belangrijke toegangsweg tot de ambtenarij en daarmee de maatschappelijke elite. Dit wordt verder gestimuleerd door de eerste keizers die grote aantallen mensen laten slagen om de door alle oorlogen danig uitgedunde bureaucratie zo snel mogelijk op te vullen en een nietmilitair karakter te geven. Het verkrijgen van een ambtelijke titel brengt grote sociale en fiscale voordelen met zich mee voor de ambtenaar en zijn familie. Zelfs als zij niet succesvol zijn, raken de plaatselijke elites op die manier nauw verbonden met het keizerlijke systeem dat immers de basis vormt van hun (kans op) maatschappelijke erkenning. Tijdens de Tang heerst de keizerlijke familie in samenwerking met de grote aristocratische families, met wie zij ook door huwelijksbanden verbonden is en die de hoogste bestuurlijke functies bezetten. Tijdens de Song heerst de keizerlijke familie aanvankelijk samen met de afstammelingen van de groep die tijdens een militaire coup de Zhao-familie aan de macht heeft gebracht, maar uiteindelijk met een brede maatschappelijke klasse zonder één specifieke groep families de voorkeur te geven. Dit vergroot de macht van de keizers, maar maakt hun band met de plaatselijke elites over het hele land ook veel sterker dan ooit tevoren.

DE SONG-DYNASTIEËN (960 ‑ 1276)

205

Het examensysteem ondergaat in de loop van de dynastie talloze wijzigingen, maar de grote lijnen zijn stabiel. Het laagste examen is op prefecturaal niveau voor de graad van “verheven heer” (juren); hierna volgen een algemeen hoofdstedelijk examen en een meer ritueel examen in het keizerlijk paleis, waarna men de graad van “gepresenteerde geleerde” (jinshi) krijgt. Alleen deze graad geeft toegang tot de ambtenarij. Slechts een fractie van de deelnemers slaagt uiteindelijk. Eén schatting is dat aan het einde van de elfde eeuw ongeveer 80.000 mensen op het laagste niveau deelnemen, waarvan 1-10% slaagt. Getest worden iemands kennis van de canonieke teksten en het vermogen essays en poëzie te schrijven. De examenstof is nauwelijks gericht op de praktijk van het regeren, maar vooral op het vaststellen van iemands ethische kwaliteiten, zoals weerspiegeld in zijn literaire en analytische vaardigheden. Toch betekent het examensysteem in de Song door de grote aantallen deelnemers dat een enorme groep mensen niet alleen hoog geletterd wordt, maar ook nog eens wordt doorkneed in hetzelfde classicistische waardesysteem. Dit systeem levert daarom een belangrijke bijdrage tot de succesvolle en duurzame vereniging van China onder één keizershuis. De hoogste elite ontvangt haar titel als “gepresenteerde geleerde” tijdens een plechtige audiëntie direct van de keizer als drager van het Hemels Mandaat. Verzet tegen de keizer staat daarom gelijk met het ontkennen van de legitimiteit van de eigen maatschappelijke positie. De Chinese elite zal eigenlijk zelden in opstand komen tegen een regerend keizershuis, op sommige leden van de lagere elite na. De participatie van de geletterde elite in het politieke systeem is aanzienlijk, al is het niet zo dat iedereen in gelijke mate toegang heeft tot de plekken waar de echte beslissingen worden genomen. Op lokaal niveau is dit misschien nog het meeste het geval, want een magistraat is in zijn district maar een eenzame literaat-bestuurder. Op centraal niveau is er een duidelijke hiërarchie waarbinnen vastligt wie waarover mag meepraten en meeschrijven in memories. Er is veel meer politieke discussie in de hoofdstad mogelijk dan ooit tevoren, zoals ook blijkt uit de factiestrijd die steeds opnieuw losbarst over controversiële plannen of beslissingen. Latere historici hebben moeite met deze factiestrijd – net als vele tijdgenoten – en zien haar als een fundamentele zwakte van het politieke systeem van de Song. De Chinese term voor “factie” (dang) blijft tot het einde van de keizertijd een pejoratieve term en wordt pas na 1911 een respectabel woord voor een politieke partij. Toch is het centrale probleem niet de felle politieke discussie, maar het ontbreken van bemiddelende instituties en mechanismen om meningen te peilen en daarna een breed draagvlak te scheppen voor een beslissing. In het traditionele politieke leven van het oude China is het ondanks alle discussie toch een kwestie van de winnaar die alles krijgt, althans als het gaat om de grotere beslissingen. Omdat de winnaar in de uitvoering toch weer afhankelijk is van de bureaucratie als geheel, moet hij proberen voldoende mensen aan zijn kant te krijgen en zal hij verder proberen zijn tegenstanders uit de actieve dienst te verwijderen. Tegenstanders worden niet meer fysiek uitgeschakeld, maar wel verbannen naar gebieden zoals het verre zuiden, met zijn endemische malaria en andere kwalen. Vergeleken met het oude systeem van examineren is in het nieuwe systeem iemands daadwerkelijke competentie veel belangrijker dan zijn sociale netwerken. Er worden uitgebreide maatregelen getroffen om de objectiviteit van het nakijken en de anonimiteit van de
206 hemels mandaat

deelnemers te garanderen, bijvoorbeeld doordat klerken alle ingeleverde teksten overschrijven om handschriftherkenning te voorkomen. Er komt dan wel weer kritiek op het feit dat hierdoor het morele gehalte van de kandidaat, een essentieel aspect van de confucianistische evaluatie, niet optimaal kan worden getoetst. Dit is een conservatief argument uit de tijd van de aristocratische elite. Immers, juist dit morele gehalte van de kandidaten wordt tot in de late Tang gebruikt om ervoor te zorgen dat de bestaande elite (de zogenaamde aristocratie) de toegang tot de top van de bureaucratie kan monopoliseren. Deze elite kan dit doen, omdat in het oude systeem iemands morele karakter alleen maar kan worden vastgesteld wanneer men de kandidaat en zijn familie kent. Tot en met de Tang zijn de examens dan ook niet anoniem. Het laten vallen van de persoonlijke toetsing van het morele karakter van de kandidaten door de examens geheel te anonimiseren betekent een belangrijke stap voorwaarts. Zij maakt het voor een veel grotere groep mensen dan voorheen mogelijk succesvol deel te nemen aan de examens. Helemaal open worden de examens echter niet, want vooraf vindt nog steeds een morele toetsing plaats door leden van de lokale elite. Ook de “vergemakkelijkte” examens en het systeem van protectie maken dat gevestigde elites eenvoudiger toegang hebben tot het systeem dan helemaal nieuwe families. Pas onder de Ming wordt het systeem helemaal open, al zal ook dan een zekere mate van economische welstand noodzakelijk blijven om de jarenlange studie voor de examens op te kunnen brengen.

7.2.2 De nieuwe Song-elite
Het examensysteem en de daaromheen ontstane examencultuur hebben grote invloed op de premoderne Chinese samenleving. De maatschappelijke en bestuurlijke elite van het late keizerrijk wordt grotendeels gevormd door de families van mannen die minstens één niveau van de examens hebben gehaald. Succes heeft economische consequenties, omdat men plaatselijke belastingvoorrechten krijgt waardoor grondbezit voordeliger wordt en men geen bestuurlijke dienstplicht hoeft te vervullen. In rechtszaken wordt men niet met geweld ondervraagd of bestraft. De hoogste graad in de examens brengt iemand op gelijk sociaal niveau met de lokale ambtenaren, wat van groot maatschappelijk voordeel is. Maar ook een lagere graad levert prestige op. Met andere woorden, het examensysteem is een van de belangrijkste middelen voor de elite om haar sociale status door de generaties heen te reproduceren. De studie voor de examens en de drang naar succes worden belangrijke literaire thema’s. Om de examens heen ontstaan gebruiken zoals het aanbidden van speciale goden om in dromen antwoord te krijgen op de vraag naar toekomstig succes. De diverse vormen van toekomstvoorspelling maken het makkelijker voor hen die niet slagen – de overgrote meerderheid – om met hun gebrek aan succes om te gaan. Studenten die niet slagen gaan andere beroepen uitoefenen die een zekere mate van geletterdheid vergen, zoals koopman, herenboer, arts, leraar en schrijver. Deze beroepen raken daardoor steeds meer geaccepteerd. Bovendien ontstaat een brede subtop van in meerdere of mindere mate geletterden, niet alleen in het hoofdstedelijke gebied, maar ook in de regio’s. Deze geletterden maken deel uit
DE SONG-DYNASTIEËN (960 ‑ 1276) 207

van de sociale netwerken van de plaatselijke elite en nemen ook hetzelfde soort producten en diensten af, zoals gedrukte boeken, religieuze rituelen, theater en ander vermaak (zie afbeelding 54).

afbeelding 54 Straatscène op een schilderij uit de zuidelijke Song, ter herinnering aan het leven in de oude hoofdstad van de noordelijke Song in Kaifeng. Rechtsonder zit een lagere ambtenaar binnen een boek te lezen. Diverse winkels hebben geschreven uithangborden. Op de kruising links staan twee literaten of ambtenaren met elkaar te praten.

Tot 1070 is de ambtelijke top nog relatief gesloten. Deze bestaat uit een klein aantal families woonachtig in de buurt van Kaifeng, afkomstig uit een groep directe bondgenoten van de stichters van de dynastie en een groep professionele bureaucraten die onder de NoordChinese dynastieën al hun sporen hebben verdiend. Zij pretenderen – ten onrechte – af te stammen van de Tang-aristocratie. Zij maken als hoge ambtenaren gebruik van het recht
208 hemels mandaat

van protectie om de positie van hun familie te consolideren. Door de factiestrijd zijn zij op de lange duur te vaak afwezig uit de ambtelijke top om blijvend gebruik te kunnen maken van protectie. Alleen het examensysteem en de “vergemakkelijkte” examens blijven dan over, maar daar neemt de onderlinge concurrentie tussen de deelnemers uit deze oudere families en de nieuw opgekomen plaatselijke elites ook steeds meer toe. De eerste groep wordt uiteindelijk een onderdeel van de plaatselijke elite en verliest haar aparte identiteit. De succesvolle examenkandidaten komen meestal uit de plaatselijke elite. Zij beschikken over voldoende relaties voor het garanderen van hun onbesproken naam, noodzakelijk voor deelname aan de prefecturale examens, en over voldoende financiën voor de jarenlange studie. Deelname aan de “vergemakkelijkte” examens is vooral weggelegd voor personen die al lange tijd meedingen in de gewone examens. De kostbare en tijdrovende studie voor de examens maakt het behalen van een graad in steeds sterkere mate tot een familie-investering waarvan de gehele afstammingsgroep (lineage) profiteert.* Een graad in de examens, gevolgd door een ambtelijke positie, bevestigt en versterkt de positie van de plaatselijke elite. De welvarendere boeren hebben moeite tot het systeem door te dringen, omdat de kosten van de bestuurlijke dienstplicht juist voor hen zeer hoog zijn en omdat zij niet over de sociale contacten beschikken. Hoewel de sociale achtergrond van de ambtenaren onder de Song zeker veel breder wordt dan voorheen, is de ambtenarij nog steeds niet voor iedereen toegankelijk. Aangezien regionale quota (waarin het aantal plaatsen voor succesvolle kandidaten per gebied wordt vastgelegd, zoals later onder de Ming) niet bestaan, komen de succesvolle kandidaten vooral uit de welvarende regio’s. Pas vanaf circa 1070 beginnen de ambtenaren uit het zuiden een deel van de bureaucratie in te nemen dat in proportie staat tot het aantal geslaagden uit het zuiden. Het verschuiven van het economische kerngebied naar het zuiden, dat in de late Tang al is begonnen, wordt nu gevolgd door de geografische verschuiving van de politieke macht. Toch is het Chinese culturele ideaal minstens vanaf de Song dat iedereen via succes in het onderwijs hogerop kan komen. Het premoderne China kan men daarom vanaf deze tijd kwalificeren als een meritocratie of achieving society, op een manier die lijkt op het Amerikaanse ideaal dat iedereen van krantenjongen tot miljonair kan worden. Hoewel het examensysteem ouder is, is het tot dan toe vooral een instrument waarmee de bestaande elite de eigen sociale status op een cultureel aanvaardbare manier kan reproduceren. Na een overgangsperiode tijdens de late Tang wordt het systeem veel opener dan ooit tevoren en hoeft men niet al van tevoren tot de hoogste elite te behoren. Het culturele ideaal van een geletterd iemand vanaf de Song-periode verschilt wezenlijk van dat van de vorige dynastieën. Wij hebben al eerder gewezen op het feit dat vaardigheden in kalligrafie, dichten en het schrijven van proza doorslaggevend zijn voor iemands

*

Westerse historici van China definiëren de lineage als een van zichzelf bewuste afstammingsgroep, georganiseerd rond grondbezit, een vooroudercultus en een geschreven genealogie. Een lineage heeft meestal een gedeelde voorouder die tot zeven generaties ver terug kan gaan. De lineage is daarmee een veel sterkere verwantschapsgroep dan de clan.

DE SONG-DYNASTIEËN (960 ‑ 1276)

209

sociale en culturele status. Tot en met de Tang horen daar zeker in Noord-China ook nog martiale vaardigheden bij, zoals paardrijden of boogschieten. Leden van de elite laten zich dan ook nog voorstaan op hun boeddhistische of daoïstische praktijken. In dit alles komt tijdens de Song definitief verandering. De elite gelooft nog steeds in meerderheid ook in boeddhistische en/of daoïstische tradities, maar het is niet meer zo publiek als voorheen. De beheersing van martiale vaardigheden wordt steeds minder, al blijven er altijd literaten en ambtenaren met een persoonlijke belangstelling voor militaire en andere fysieke vaardigheden. Cruciaal is vooral dat men zich niet meer presenteert als lid van de culturele en sociale elite door zich publiek te laten voorstaan op dergelijke vaardigheden. In plaats van de aloude martiale vaardigheden wordt nu de nadruk gelegd op het bespelen van de vijfsnarige citer (qin) als solo-instrument, het go-spel, en de appreciatie van schilderkunst en andere kunstobjecten. Leden van de elite sturen elkaar gekalligrafeerde teksten toe en schrijven gedichten of spreuken op elkaars schilderijen, op de muur van een tempel of restaurant, en zelfs op een rotswand. Zulke teksten worden niet ervaren als graffiti, maar als een verrijking van de locatie in kwestie. De sociale omgang is intens en vindt plaats rond de gemeenschappelijke consumptie van alcoholische drank (naast bier inmiddels ook sterkere, gedestilleerde dranken) en/of thee. Het ideaal van de literaat (wenren) wordt gedurende de late vijftiende eeuw definitief vorm gegeven, maar heeft zijn wortels in de Song.

7.3

Sociaal-economische ontwikkelingen

7.3.1 De transformatie van de landbouw tijdens de Song
In het China van beneden de Huai Rivier speelt rijst vanouds een grote rol in het voedingspatroon. Met het groeiende economische, sociale, culturele en politieke belang van het beneden-Yangzi-gebied wordt rijst het belangrijkste Chinese graangewas. Ook de elites van noordelijk China geven in toenemende mate de voorkeur aan rijst. Tijdens de Song neemt de productie van rijst enorm in omvang toe, al is deze toename moeilijk precies te kwantificeren. Er vinden belangrijke verbeteringen plaats in irrigatietechnieken en landbouwwerktuigen; er wordt veel inventiever gebruikgemaakt van menselijke, dierlijke en plantaardige mest dan ooit tevoren. Nieuwe soorten worden geïntroduceerd, zoals de vroegrijpende en droogtebestendige Champa-rijst uit Vietnam. Rijst is inheems in China en een cultuurvariant is overtuigend aangetoond in een nederzetting van circa achtduizend jaar geleden aan de baai van Hangzhou. Zowel de NoordChinese gierst als de Zuid-Chinese rijst zijn zeer productief, vergeleken met andere graansoorten. Vergelijkende cijfers zijn altijd problematisch, omdat zij teruggaan op beschrijvende bronnen met grove schattingen. Toch levert rijst zonder veel inspanning al een ratio van 1: 50-150 per plant en dus per zaadje, met als modern maximum zo’n 2.000 korrels. Zelfs in de moderne landbouw haalt tarwe als maximum een ratio van 1:400. Vanaf de westerse Middeleeuwen tot de landbouwrevolutie in de Nederlanden en Groot-Brittannië in de zeventiende en achttiende eeuw haalde tarwe echter op zijn best 1:4 en vaak veel minder, terwijl
210 hemels mandaat

rijst dan al ver in de richting van de moderne opbrengsten zit. Ook gierst doet het relatief beter dan tarwe, maar de opbrengst van tarwe is stabieler en de smaak wordt als beter ervaren. Bovendien is het groeiseizoen van tarwe gunstiger in combinatie met andere gewassen, zoals rijst. De redenen voor deze frappante verschillen zijn deels inherent aan de planten, maar hebben ook te maken met verschillen in zaaitechnieken, namelijk individueel met een zaadstok tegenover het verspillende strooien uit de losse pols, de keuze van de juiste variant, veel individuele zorg en bemesting. Een belangrijk aspect van alle landbouwproductie is het onder controle krijgen van de diverse specifieke ziektes die een gewas kunnen bedreigen. Anders dan de meeste granen die worden gemalen om koeken of brood van te bakken, wordt rijst meestal in de hele korrel gekookt en in veel mindere mate gemalen, behalve voor rijstnoedels en bepaalde koeken. De rijst wordt traditioneel thuis gepolijst met de handmolen, waarbij veel van de voedingsstoffen in de schilletjes rond de korrel bewaard blijft. In combinatie met olieproducten, groenten, slangen, watervogels of vis uit de rijstvelden en stroompjes eromheen, is deze traditionele rijst een goed dieet. Bij het moderne mechanische malen gaat het grootste deel van de voedingswaarde alsnog verloren. Dit veroorzaakt gauw vitamine- en proteïnetekorten, waardoor men deficiëntieziektes kan krijgen, zoals beriberi. Rijst kan met weinig water worden gekookt of gestoomd, of met veel water, zodat het opzwelt tot een soort pap. Deze rijstepap is een soort rijstebrij, maar dan niet op melkbasis. Zij wordt veelal in de ochtend gegeten, in combinatie met ingelegde groentes of pinda’s – dit laatste natuurlijk pas na 1500, want de pinda is een Amerikaanse peulvrucht. Ook andere granen worden in China tot pap gekookt of gestoomd gegeten, de traditionele manier tot de introductie van de molensteen in de derde eeuw v.Chr. Rijstbouw vergt veel water en zorg, maar beloont de boer met een goede opbrengst. Een veldje wordt door lage dijkjes omringd, waarna het onder water kan worden gezet (zie afbeelding 55). Ieder stuk moet de natuurlijke glooiing van de grond volgen, vanwege de noodzaak een egaal veldje te krijgen. Vervolgens worden rijstplantjes geplant, die dan op gelijke hoogte in het water komen te staan. Meestal worden de plantjes eerst apart opgekweekt en later overgeplant in een groter veld, hetgeen het wortelgestel en de onkruidbestrijding ten goede komt. Bovendien kan het grotere veld dan eerst voor een ander gewas worden gebruikt. Dankzij de introductie van nieuwe en de verbetering van oude soorten wordt rijstteelt mogelijk op een veel groter aantal soorten grond en in een breder scala aan microklimaten dan voorheen. Rijst kan worden gecombineerd met een tweede oogst van rijst, maar dan alleen in het verre zuiden, of een ander gewas op hetzelfde stuk grond. De rijstteelt wordt hierdoor steeds arbeidsintensiever en maakt tegelijkertijd een sterke bevolkingsgroei mogelijk. In het gebied aan de benedenloop van de Yangzi wordt het landbouwareaal aanzienlijk uitgebreid door het aanleggen van polders en kwelders. De techniek van de dubbele bewerking van de grond binnen één jaar krijgt men in dit gebied pas tijdens de Ming op grote schaal onder de knie.

DE SONG-DYNASTIEËN (960 ‑ 1276)

211

afbeelding 55 Het voorbewerken van een rijstveld. Boekillustratie uit de vroege zeventiende eeuw.

212

hemels mandaat

afbeelding 56 Nadat de cocons met rupsen en al in gloeiend heet water zijn gedaan wordt de zijde afgewikkeld. Boekillustratie uit de vroege zeventiende eeuw.

De regulering van het water helpt ook bij het terugdringen van zuidelijke ziektes als malaria. Het water in de rijstvelden moet steeds worden ververst om nieuwe voedingsstoffen te brengen, terwijl de mug die de malaria overbrengt zijn eieren juist graag in stilstaand water legt. Andere factoren die de muggenstand verlagen zijn het kweken van vissen en andere muggeneters in de natte velden, die tegelijkertijd voor de verdere bemesting zorgen door hun uitwerpselen. In vroege eeuwen is het beneden-Yangzi-gebied berucht als oord van kwalijke uitwasemingen waardoor men vroeg sterft, waarbij uit de epidemiologie blijkt dat het om malaria en andere ziektes gaat. Tijdens de Song zullen gebieden verder naar het zuiden deze reputatie overnemen. Zulke gebieden worden gangbare verbanningsoorden voor ambtenaren, die dan meestal malaria of een andere zuidelijke ziekte oplopen en daar uiteindelijk aan sterven. Aan de andere kant blijft het natte rijstveld door het gebruik van menselijke en dierlijke mest overal een bron van wormziektes, zoals schistosomiasis of bilharzia. De eitjes van
DE SONG-DYNASTIEËN (960 ‑ 1276) 213

de wormparasiet verlaten het menselijke lichaam via uitwerpselen en urine, die uiteindelijk vermengd met andere mest op de rijstvelden belanden. De larven uit deze eitjes infecteren de mensen die de velden bewerken, zodat de cyclus in stand blijft. Uiteindelijk gaan de besmette mensen dood aan langzame uitputting en de pijn die door de wormen in de ledematen wordt veroorzaakt. De boer in een gebied met een landbouwoverschot heeft een redelijk bestaan, maar in andere gebieden kan een boer meestal slechts quitte spelen en is hij sterk afhankelijk van de weersomstandigheden, de marktontwikkelingen en de militaire situatie. Naast graan kan hij ook andere producten verbouwen om op de markt te verkopen, zoals suikerriet en thee, die vanaf de tweede helft van de Tang allebei wijdverbreide consumptiegoederen zijn geworden. In veel gebieden verbouwen boeren zelfs alleen nog maar voor de markt. Een boer beschikt echter niet over opslagmogelijkheden, zodat hij meteen moet verkopen en geheel afhankelijk is van kooplui. Zij bepalen de prijs en niet de boer. Naast rijst kan een boer bijvoorbeeld zijde produceren. De zijderupsen worden gevoed met het blad van de moerbeiboom die wordt geteeld rond de huizen en de akkers. Verbeteringen in de teelt van rupsen en moerbeibomen, maar ook in de verwerking van de zijdedraden, zorgen voor groei van de zijdeproductie (zie afbeelding 56). Zijde is een stuk prettiger om te dragen dan kleding van hennep en dergelijke, maar wel veel duurder. Katoen is vóór de Song wel al bekend, maar vooral als een luxe-import uit het grensgebied met Zuidoost-Azië en zal pas later zijn zegetocht door China beginnen. Behalve door het produceren van zijde kan een boerenfamilie haar inkomen aanvullen met allerlei soorten handwerk, omdat er buiten het landbouwseizoen altijd wel tijd over is.

7.3.2 Grondbezit en belastingen
De bevolking bestaat uit onafhankelijke huishoudens met eigen grond – onder de noordelijke Song circa 65% van de bevolking – en huishoudens zonder eigen grond – onder de noordelijke Song circa 35% van de bevolking. Tot de laatste groep worden de boeren gerekend die grond pachten van grootgrondbezitters, de overheid of religieuze instellingen. Dagloners en illegale boeren, maar ook ambachtslui en kooplui behoren tot de huishoudens zonder eigen grond. Gedurende de noordelijke Song blijft de verhouding tussen deze twee groepen vrij stabiel. Toch is deze indeling indicatief voor een belangrijke ontwikkeling sinds de late Tang, namelijk de verkoopbaarheid van grond. De precieze omvang van de bevolking in de Song-periode is niet duidelijk. Net als onder de Tang bestaat er geen betrouwbare census of landregistratie, omdat beide vormen van informatiewinning nauw verbonden zijn met de heffing van belasting en men er dus belang bij heeft niet te worden geregistreerd. Het gangbare aantal dat wordt gegeven voor de noordelijke Song is 120 miljoen mensen in het jaar 1109. Voor de zuidelijke Song wordt meestal uitgegaan van ruim 70 miljoen, en voor de Jin in het noorden van 40 tot 50 miljoen inwoners, van wie een klein deel niet etnisch Chinees is. De onafhankelijke huishoudens moeten volgens de Methode van de Tweemalige Belastingheffing betalen zoals die in de late achtste eeuw is ingevoerd. Zij worden in vijf
214 hemels mandaat

categorieën ingedeeld, waarvan de hoogste categorieën de bestuurlijke dienstplicht vervullen. Families van ambtenaren zijn hiervan vrijgesteld en worden voor een groot deel van hun grond ook vrijgesteld van belastingheffing. Omdat zij goede connecties hebben met de beroepsklerken in de districtsmagistratuur, kunnen zij de registratie van hun grond vaak ontduiken. De laagste categorieën onafhankelijke huishoudens bezitten onvoldoende grond om in hun levensonderhoud te voorzien. Zij moeten extra grond pachten of op een andere manier hun inkomen aanvullen. Een andere mogelijkheid is het vinden of winnen van nieuwe grond. Met de gestage bevolkingsgroei vanaf de Song-dynastieën zien wij dat rivieren, meren en moerassen steeds verder onder controle worden gebracht. De grond die zo vrij komt is erg vruchtbaar, maar ook kwetsbaar door overstromingen. Het voordeel van weinig of geen belastingen is meestal tijdelijk, omdat in zo’n geval het eigendomsrecht ook kwetsbaar is. Zolang de grond niet officieel is geregistreerd, zodat men geen belasting hoeft te betalen maar ook geen officiële bezitrechten heeft, geldt hier het recht van de sterkste, hetzij door knokploegen of door connecties met de klerken van het district. In gebieden waar veel wordt ingepolderd zien wij uiteindelijk ook lokale organisatievormen ontstaan die dienen om een minimaal onderhoud van de dijken en afwatering te garanderen en voor overleg over de toevoer van voldoende vers water voor de landbouw. Zonder veldwerk zijn zulke organisaties vaak moeilijk aan te tonen, omdat zij worden gestructureerd als de verering van een lokale godheid of godheden. Zij zijn het beste aangetoond vanaf de late Ming, omdat de plaatselijke bronnen dan veel beter worden en wij bovendien met behulp van veldwerk allerlei twintigste-eeuwse organisatiestructuren tot ver in het verleden kunnen terugvolgen. Er is weinig informatie beschikbaar over de grootte van het grondbezit tijdens de Song, en evenmin over regionale verschillen of veranderingen in de bezitsverhoudingen door de jaren heen. Grootgrondbezit in de zin van uitgestrekte landgoederen is vermoedelijk zeldzaam, maar dit betekent niet dat er geen grotere bezitters van grond zijn. Daarbij liggen de percelen vaak verspreid over een groter gebied en gaat het niet om één aaneengesloten stuk grond. Grootgrondbezit leidt daarom niet noodzakelijk tot een efficiëntere bedrijfsvoering. Grootgrondbezitters laten het beheer van de grond en het toezicht over de verspreid levende pachters en dagloners over aan rentmeesters. Onder de zuidelijke Song staat een toenemend aantal kleine grond bezittende boeren hun eigendomsrecht af aan grootgrondbezitters, door schulden en gebrek aan kapitaal voor de aanschaf van zaden en landbouwwerktuigen. Zij blijven dezelfde grond als pachter bewerken en zo worden pachters onder de zuidelijke Song een steeds grotere groep. Hun precieze status is onduidelijk, maar in de loop van de dynastie worden zij meer en meer afhankelijk van de landeigenaren. Zij zijn aan de grond gebonden door schulden en contractuele verplichtingen, maar ook door vormen van dienstverlening en tribuut in natura. Toch heeft uitbuiting natuurlijke grenzen, want te veel druk heeft tot gevolg dat pachters minder produceren of zelfs vluchten. Ook profiteren pachters van de inflatie, waardoor de werkelijke waarde van de in geld uitgedrukte en betaalde pacht daalt, terwijl zij nominaal vaak hetzelfde blijft. De boekhoudingen van achttiende- en negentiende-eeuwse grootgrondbezitters geven aan dat de feitelijke bewerkers van de grond bovendien een vast recht op de verbouwing van hun
DE SONG-DYNASTIEËN (960 ‑ 1276) 215

grond hebben en dat het niet voldoen van schulden niet meteen het verjagen van de grond betekent. Na verloop van tijd worden schulden ook kwijtgescholden. Bij de verkoop van het recht op verbouwing van de grond hebben verwanten en dorpsgenoten het eerste recht van koop. Het is waarschijnlijk dat dit alles ook voor eerdere eeuwen geldt. Een ander aspect is dat Chinese boeren traditioneel vaak wel een deel van de grond in eigen bezit hebben, zodat meestal geen sprake is van een totale verpaupering van de kleine boeren. Ook hebben de feitelijke bebouwers van de grond een enorme expertise in het maximeren van de opbrengst, die maakt dat boeren van buiten het stuk grond niet makkelijk kunnen overnemen, terwijl boeren uit de buurt het zich vanwege de collectieve druk door de plaatselijke gemeenschap niet kunnen veroorloven een stuk grond over te nemen. Dit geeft de bewerkers een belangrijke verdedigingslinie tegenover exploitatieve grondbezitters. Zij kunnen de grond wel kwijtraken, maar zullen het recht op de bewerking van de grond niet zo snel verliezen. De overheid heeft gedurende de Song voorts herhaalde pogingen gedaan om het grootgrondbezit van de ambtelijke huishoudens in te perken. De werkelijke reden hiervan is niet in de eerste plaats mededogen met de pachters of kleinere grondbezitters, maar veeleer dat kleine grondbezitters niet in staat zijn belasting te ontduiken. Anders gezegd: minder grootgrondbezit betekent meer belastinginkomsten. Tot slot is het belangrijk vast te stellen dat de status van boer of landbouwer in de classicistische ideologie tamelijk hoog is. Ook al willen de leden van de elite zoals overal ter wereld graag het boerenbedrijf aan anderen overlaten, dit leidt niet tot een sociale en culturele minachting van de boerenstand. Hoogopgeleide ambtenaren spelen een belangrijke rol in de verbreiding van landbouwkundige kennis door het schrijven van specialistische boeken waarin nieuwe ontwikkelingen worden beschreven. Deze boeken zijn gericht op hun minder deskundige collega’s en leden van de plaatselijke elite, die deze kennis weer mondeling verder verspreiden. Beleggingen in land blijven bovendien ook in de volgende eeuwen een belangrijke manier om kapitaal vast te leggen. Dit verandert pas rond 1900, als gevolg van twee ontwikkelingen, namelijk de toenemende rol van de grote steden als centrum van hoger onderwijs in de late negentiende eeuw en de afschaffing van het examensysteem in 1905. In het oude systeem is het mogelijk tot op het verste platteland voor de examens te studeren, maar vanaf 1905 moet men voor gevorderd onderwijs altijd naar een grote stad. Wie eenmaal onderwijs in de stad heeft genoten, wil daarna meestal niet meer terug naar het platteland. In China ontstaat hierdoor pas laat een sterke sociale en culturele scheiding tussen stad en platteland, al is zij tegenwoordig niet minder scherp dan elders in de wereld.

7.3.3 Handel en nijverheid
De opbloei van de landbouw en de verbeterde transportmogelijkheden maken handel op grote schaal mogelijk. Boeren in allerlei gebieden kunnen zich geheel toeleggen op productie voor de markt en hoeven niet eerst de eigen voedselvoorziening veilig te stellen. Met hun inkomsten kopen zij voedsel uit het landbouwoverschot dat op de markt beschikbaar is. De handel is niet meer beperkt tot kleine hoeveelheden luxegoederen voor de rijken, maar breidt zich uit tot consumptiegoederen, zoals zout, thee, suiker, aardewerk en porselein, en
216 hemels mandaat

grondstoffen voor nijverheid en industrie, zoals hout, kolen en metaal. Ook rijst wordt nu in bulk naar andere gebieden vervoerd en daar verhandeld. Per gebied vindt specialisatie in producten plaats. De laagvlakte van de Gele Rivier in het noorden maakt een laatste cyclus van economische bloei door, omdat de hoofdstad Kaifeng veel gunstiger is gelegen dan het oude Chang’an. Het is het centrum van de productie van steenkolen en ijzer (zie afbeelding 57). Sommige gebieden, zoals Fujian, worden voor hun graanvoorziening geheel afhankelijk van de handel en concentreren zich op andere producten, zoals thee, suikerriet of fruit. Handelsbelastingen zorgen vooral gedurende de zuidelijke Song voor meer dan de helft van de staatsinkomsten.

afbeelding 57 De winning van steenkolen volgens een boekillustratie uit de zeventiende eeuw. Met een bamboepijp worden giftige gassen afgevoerd.

DE SONG-DYNASTIEËN (960 ‑ 1276)

217

Tijdens de Song zien wij een opvallende verbetering van het transport over water en land in zuidelijk China. De aanleg van het Keizerskanaal tijdens de Sui en de voortzetting ervan tijdens de Tang en de noordelijke Song betekenen ook op regionaal niveau goedkoper transport over water (zie afbeelding 58). Tegelijk neemt de bouw van stenen bruggen, verharde wegdelen en kleinere kanalen sterk toe, vooral in het beneden-Yangzi-gebied en Fujian. De langeafstandshandel verschaft de mannelijke bevolking van armere regio’s tussen de productiegebieden van porselein en thee werk in het transport om de stroomversnellingen van rivieren heen, of als dragers door de heuvelgebieden.

afbeelding 58 Diverse schepen onderweg naar de hoofdstad van de noordelijke Song. Bovenin is de treklijn te zien naar een schip dat rechts nog half in beeld is. Onderaan een schip dat door wrikken wordt voortbewogen. Van het schip dat aan de wal bovenin is afgemeerd is de roerconstructie duidelijk herkenbaar.

De handel wordt zo fijnmazig dat mensen zich gaan specialiseren in bepaalde taken, zoals de opslag van goederen, bemiddeling tussen reizende kooplui en plaatselijke winkeliers, tussenen groothandel, of het wisselen van geld. Kooplui en ambachtslui organiseren zich in gilden op basis van beroep en geografische herkomst, wat vaak samenvalt. De eerste gilden komen op in de elfde en twaalfde eeuw, waarna in de late zestiende eeuw een verdere expansie van deze organisatievorm volgt. In tegenstelling tot in Europa ontwikkelen gilden zich niet tot deelnemers in het stadsbestuur, maar zij houden zich wel bezig met maatschappelijke en religieuze projecten. Nauw verbonden met de opkomst van de handel is de toenemende geldcirculatie en de verfijning van de betaalmiddelen. Er wordt door de staat veel meer muntgeld aange218 hemels mandaat

maakt dan gedurende de Tang, maar aan dat geld kleven toch nog grote problemen. Bij grote bedragen is de benodigde hoeveelheid munten erg zwaar. Er is een permanent gebrek aan koper, dat het voornaamste bestanddeel is van het brons waarvan de munten worden gegoten. Dientengevolge lopen de nominale en de werkelijke waarde van de munten vaak sterk uiteen. Alternatieve betaalmiddelen zijn kostbare metalen als goud en zilver of de traditionele zijde voor grote geldbedragen, en in koperarme gebieden geld van ijzer of zelfs klei voor kleine bedragen. Ruilhandel blijft op plaatselijk niveau gebruikelijk. In Sichuan is dit tekort aan geschikte betaalmiddelen bijzonder nijpend. Daarom ontstaat juist hier aan het einde van de tiende eeuw onder de kooplui het gebruik van papieren certificaten, die voor gemunt geld te koop zijn en elders kunnen worden geïnd. In 1023 neemt de overheid de uitgifte over. Uit de certificaten ontwikkelt zich het papiergeld zoals wij dat ook kennen, ondersteund door de garantie dat het papiergeld inwisselbaar blijft in kostbare metalen (zie afbeelding 59). Voor de langeafstandshandel en de betaling van ambtenaren is papiergeld praktisch. Curieus is dat het gebruik van papier voor geld in een religieuze context veel ouder is, waarbij papier met een goudkleurige opdruk wordt gevouwen in de vorm van een goudblok. Het echte goudblok heeft de vorm van een schuitje ter grootte van een vuist. Zulk papiergeld kan ritueel worden verbrand als offer aan goden of gave aan voorouders.

afbeelding 59 Dit papiergeld uit Sichuan dateert van rond 1200. De tekst vertelt over de manier van circulatie, terwijl de tien munten bovenin en de baal zijde (of een andere stof) verwijzen naar andere traditionele betaalmiddelen die door het papiergeld worden vervangen. Het geld is goedkoop gedrukt, waardoor het ietwat groezelig is.

DE SONG-DYNASTIEËN (960 ‑ 1276)

219

Naast het papiergeld bestaat al sinds de late Tang een andere betaalvorm, namelijk die van de inwisselbare certificaten. De staat besteedt hiermee op effectieve wijze het praktische probleem uit van het bevoorraden van hoofdstad en grensgarnizoenen. Kooplui kunnen legerproviand naar de noordgrens of naar de hoofdstad transporteren, waar zij certificaten krijgen voor thee, zout en andere goederen die een staatsmonopolie zijn. De certificaten wisselen zij vervolgens in de eigenlijke productiegebieden in voor deze goederen, die dankzij de betreffende monopolies met goede winst verkocht kunnen worden. De certificaten zijn ook los verhandelbaar en functioneren als een soort protopapiergeld.

7.3.4 De internationale handel
Naast de handel over land met de Noord-Chinese “barbaarse” dynastieën, bestaat er gedurende de Song een bloeiende overzeese handel. Deze is vooral in handen van de Perzen en Arabieren. Deze twee groepen worden in de bronnen niet altijd duidelijk onderscheiden, al lijkt de rol van aanhangers van de joodse en manicheïstische religies vooral op Perzen te wijzen. Ook de Chinezen wagen zich steeds meer op zee. Dit wordt eenvoudiger dankzij technische verbeteringen zoals de ontwikkeling van een zeewaardige jonk die ook aan de wind kan zeilen, het scheepskompas en het beter in kaart brengen van land en zee. Men blijft echter afhankelijk van de moessonwinden die eenmaal per jaar naar het zuiden waaien en eenmaal per jaar naar het noorden. Een andere mogelijke reden waarom Chinezen juist in deze tijd meer vertrouwd raken met het water zou kunnen zijn dat zij tijdens de Songdynastie actief inzetten op het gebruik van rivieren als blokkade tegen de cavalerielegers van hun tegenstanders in het noorden. In dat kader ontwikkelen zij tijdens de zuidelijke Song ook een succesvolle riviervloot. De overzeese handel kan worden verdeeld in twee groepen. De noordwaartse handel gaat naar Korea, Japan en de Liuqiu- of Ryūkyū-eilanden (Ryūkyū is de Japanse uitspraak van Liuqiu, bij ons beter bekend onder de naam van het hoofdeiland Okinawa), die lange tijd een onafhankelijk koninkrijk vormen onder Chinese culturele invloed. De zuidwaartse handel gaat naar Champa in het noorden van het huidige Vietnam, en naar andere Zuidoost-Aziatische landen, zoals Java, Sumatra, India, Perzië en de Arabische landen. De handel bestaat vooral uit luxegoederen, in tegenstelling tot de buitenlandse handel met Azië vanaf het midden van de zestiende eeuw, die veel omvangrijker zal zijn. De handelsbalans is negatief, wat leidt tot het wegstromen van koper, ondanks officiële verboden op de export ervan. Dit is heel anders dan in latere tijden, wanneer de handelsbalans juist positief is en tot een grote instroom aan zilver leidt. Op lokaal niveau kan de handel nog steeds positief zijn, zoals in de economie van het zuiden van Fujian, die enorm wordt gestimuleerd door de export van lokaal porselein overzee. De Song-staat probeert de overzeese handel te controleren en de gemaakte winsten af te romen. Naast de officiële handel wordt ook gesmokkeld.

220

hemels mandaat

7.3.5 De opkomst van steden als economische centra
Tot de late Tang wordt de structuur van de stad voornamelijk bepaald door haar rol als symbolisch, bestuurlijk en militair centrum. De rol van de hoofdstad als residentie van de keizer wordt op plaatselijk niveau gespiegeld door de rol van de districts- of prefectuurhoofdstad als residentie van de vertegenwoordiger van de keizer, de magistraat. Uit deze belangrijke symbolische rol vloeien de bestuurlijke en militaire functies van deze bestuurscentra voort. Gedurende de regionale verdeeldheid van de late Tang en de daaropvolgende periode van de Vijf Dynastieën worden de economische functies van steden steeds belangrijker, vooral in het welvarende zuiden. Dit is een direct gevolg van de stijging van de economische differentiatie en de daarmee opkomende lokale en regionale handel. De aard van de stad wordt steeds meer bepaald door de eisen van handel en nijverheid. De steden worden veel vrijer van opzet en gevarieerder qua bevolking. Wijken worden niet meer, zoals in de oude Tang-hoofdstad Chang’an, door muren van elkaar gescheiden, en adressen worden niet meer aangegeven met het nummer van een wijk maar met de naam van een straat. Overal mag handel plaatsvinden en de avondklok wordt afgeschaft. Er ontstaan uitgaanskwartieren met hotels, restaurants, theaters, bordelen en theehuizen. Rondom de grotere steden ontstaan uitgestrekte buitenwijken. Naast ambtenaren, klerken en soldaten wonen steeds meer kooplui, ambachtslui en grootgrondbezitters in de steden, met in hun kielzog marginale groepen zoals bedelaars, potsenmakers, acteurs, actrices en prostituees. Onder ambtenaren blijft grote weerzin bestaan tegen iedere vorm van nachtelijke commerciële en religieuze activiteit, maar ook tegen de ongewenste publieke omgang van mannen en vrouwen met elkaar. Dit uit zich in vooroordelen die sterk bijdragen tot de vervolging van nieuwe religieuze groepen en tot pogingen paal en perk te stellen aan carnavalachtige feesten. Deze vooroordelen zijn tot de dag van vandaag levend gebleven bij de politieke en intellectuele elite van China. Naast de grotere steden, die tegelijkertijd centra van bestuur en handel zijn, komen nu ook talloze kleinere stadjes op, die exclusief op de handel of handwerksindustrie zijn gericht. Hun ligging wordt bepaald door de afstand van andere markten, hun positie in het transportnet en de economische ontwikkeling van het gebied. In deze marktstadjes ontwikkelen zich handel en nijverheid verder, vooral in het waterrijke gebied aan de benedenloop van de Yangzi met zijn uitstekende transportmogelijkheden. De Chinese stad wordt nooit een sterke onafhankelijke bestuurlijke macht zoals de westerse stad. De bestuurlijke centra hebben vrijwel altijd de naam van de grotere bestuurlijke eenheid waarvan zij deel uitmaken, in plaats van een eigen naam. Echt grote steden zoals Suzhou of Hangzhou worden verdeeld over meerdere bestuurlijke eenheden, waardoor zij met geen mogelijkheid een zelfstandige politieke identiteit kunnen ontwikkelen. Er ontwikkelt zich echter wel degelijk een stedelijke cultuur, met specifieke sociale groepen en beroepen, een stedelijk uitgaansleven met typisch stedelijke tempels. Deze ontwikkelingen zijn nauw verbonden met de economische groei van het zuiden, zodat wij hiervan in economisch minder ontwikkelde gebieden, zoals noordelijk China, veel minder vinden. Alleen wanneer de hoofdstad ook in het noorden is gevestigd,

DE SONG-DYNASTIEËN (960 ‑ 1276)

221

zoals Kaifeng tijdens de noordelijke Song en Beijing in latere eeuwen, vinden wij daar wel deze stedelijke cultuur.

7.3.6 Nieuwe maatschappelijke organisatievormen
Vanouds bepalen in China woonplaats en verwantschap het lidmaatschap van een groep. De plaatselijke samenleving is georganiseerd rond tempels en kapelletjes, en groepen manifesteren zich als zodanig in de regelmatig terugkerende religieuze of sociale feesten en rituelen. De toenemende complexiteit van de samenleving en de groeiende onderlinge afhankelijkheid van de mensen bevorderen het ontstaan van nieuwe groepscriteria, zoals geografische herkomst, gemeenschappelijke religie, leraar-leerlingverhoudingen, beroep en loopbaan. Kooplui en ambachtslui organiseren zich in gilden op basis van beroep en herkomst. De bronnen zijn niet erg duidelijk over de precieze functies van de gilden in de Song en Yuan, behalve dat zij gezamenlijk optreden bij de financiering van grote projecten, zoals tempels, bruggen en wegen. Vanaf de late Ming zijn de gilden veel zichtbaarder in de bronnen. Zij hebben als verdere functies het informele overleg over en bevordering van groepsbelangen, onderlinge steun, het onderhoud van gemeenschappelijke begraafplaatsen, religieuze rituelen en feesten in de tempel van de schutspatroon van het gilde. Ondanks hun economische macht krijgen de gilden nooit een formele functie in het plaatselijke bestuur zoals in het Westen. Succesvolle kooplui of ambachtslui proberen hun zonen een graad in het examensysteem te laten behalen, om zo hun sociaal-politieke positie te verstevigen. Als alternatief kunnen zij hun dochters uithuwelijken aan veelbelovende studenten. Het examensysteem en de ambtelijke loopbaan blijven de basis van de maatschappelijke structuur. Binnen het scholingssysteem ontstaan vaak hechte banden, die van grote invloed zijn op de verdere loopbaan. Zo is er een sterke band van iedere student met zijn leraar (of leraren), maar ook tussen de studenten van dezelfde leraar, tussen geslaagden van hetzelfde jaar, en tussen examinator en geslaagden. Deze niet-ambtelijke en niet-zakelijke banden leggen ook de kiem voor de steeds opnieuw oplaaiende factiestrijd, die onder de Song fatale gevolgen heeft voor het politieke leven en daarmee de kwaliteit van het bestuur. De plaatselijke elite maakt gebruik van huwelijken met andere elitefamilies voor het vormen van allianties om zo de kans op een succesvolle deelname aan de examens te vergroten en de eigen belangen te kunnen verdedigen. De gemeenschappelijke afstamming wordt op schrift gezet en in allerlei rituelen vormgegeven, zoals de begrafenis en de verering van gemeenschappelijke voorouders. De elite wordt steeds meer plaatselijk actief en neemt taken over van de staat, zoals openbare werken, de organisatie van milities, en steun aan tempels en kloosters. Zij geeft leiding aan de plaatselijke gemeenschap. Tegelijk met hun rol als lokale leiders ontwikkelen de elitefamilies ook een strategie om hun bezittingen en relatienetwerken zo goed mogelijk aan hun afstammelingen door te geven. Dit is de eerdergenoemde afstammingsgroep (lineage). Al tijdens de tweede helft van de Tang ontstaan deze afstammingsgroepen rond de verering aan het graf van een gemeen222 hemels mandaat

schappelijke voorouder. Tot en met de Song is het nog normaal dat deze verering plaatsvindt in een boeddhistische context. De graven en daarbij horende voorouderhallen zijn verbonden aan een boeddhistisch klooster, en boeddhistische monniken of leken houden een eredienst in stand. Tegelijkertijd openen neoconfucianistische filosofen een ideologisch gemotiveerde aanval op deze religieuze context en proberen een zuiverder variant te ontwikkelen die is gebaseerd op hun nieuwe begrip van de klassieke rituele teksten. Niet alleen de hal waar de gemeenschappelijke voorouders van langer geleden worden vereerd staat in de nieuwe afstammingsgroepen centraal, maar ook het schrijven van stambomen als schriftelijke uitdrukking van de nieuwe groep.

7.3.7 Vrouw, man en kind
Voor een huwelijk uit liefde is in het traditionele China weinig ruimte (zie afbeelding 60). Zodra er bezittingen en reputaties in het spel zijn, zijn er uitgebreide regels om de overdracht van bezit, goede naam en relatienetwerken in goede banen te leiden. Het huwelijk is een zaak van families, niet van individuen. Liefde bestaat vooral in de literatuur en het theater als onbereikbaar, maar wel mooi en spannend ideaal, of voor diegenen met de economische middelen tot het nemen van een bijvrouw (concubine). Het doel van een huwelijk is in de allereerste plaats het krijgen van zonen voor de voortzetting van de voorouderverering en als arbeidskracht. Men trouwt vroeg en krijgt snel kinderen, omdat een jonge familie veelal wordt ondersteund door de ouders of verdere verwanten. Adoptie van zonen vindt bij voorkeur binnen de familie plaats, om te voorkomen dat bezittingen bij vererving buiten de bloedband vallen. Een belangrijk punt bij de sluiting van een huwelijk is de bruidsschat. Ondanks ideologisch gefundeerde wetgeving die een beroep doet op oude rituele teksten, mag de vrouw tot en met de Song haar bruidsschat behouden, als een garantie bij echtscheiding of als voorziening voor het geval men weduwe wordt. Deze bruidsschat kan bij welvarende families aanzienlijk zijn en ook slaven en grond omvatten. Het is zelfs zo dat de groeiende schepping van geschreven recht tijdens de Song de positie van de vrouw en haar rechten op bezit eerder versterkt dan verzwakt, omdat zij leidt tot de vastlegging van daadwerkelijke gewoontes en niet van ideologisch gefundeerde regels. Zolang een dochter nog niet is getrouwd en deel uitmaakt van haar familie van herkomst, kan zij erven. Wanneer er geen broers zijn, kan zij later ook nog erven. Aan de andere kant begint ook tijdens de Song, vooral onder invloed van de neoconfucianistische filosofen, een toenemende erosie van de positie van de vrouw. Tijdens de Yuan-dynastie verslechtert de positie van de vrouw in de wetgeving sterk, waarna dit door de daaropvolgende Ming- en Qing-dynastieën verder wordt gesystematiseerd. Tijdens de Song wordt de rol van de familie in het bewaken van de sociale positie veel belangrijker, omdat de sociale mobiliteit veel groter is dan voorheen. Vooral in de succesvollere elitefamilies wordt de vrouw een manager van het huishouden als onderdeel van een strategie om examenkandidaten voort te brengen. De ideologie wil nog steeds dat zij ook produceert, idealiter door de bewerking van textiel, maar zij is tevens degene die de financiën beheert en de opvoeding van kinderen ter hand neemt. Wij zien dat eliteauteurs hieraan
DE SONG-DYNASTIEËN (960 ‑ 1276) 223

meer aandacht besteden in hun adviesliteratuur en het is zeker niet een puur ideologische kwestie. De man die studeert voor de examens is vaak afwezig en ook als ambtenaar heeft hij het druk, zelfs als zijn familie met hem mee is gegaan naar een post. De vrouw gaat niet altijd mee, omdat zij op de bezittingen thuis moet passen of andere verplichtingen heeft. Huwelijken waarin man en vrouw meestal apart leven zijn in deze eeuwen geen zeldzaamheid en ook tegenwoordig nog heel normaal. De vrouw als de manager van het huishouden is dus absoluut geen theorie, maar een heuse maatschappelijke praktijk. Toch leidt dat niet tot een betere sociale positie.

afbeelding 60 Op een wandschildering in een Song-graf is een ouder echtpaar zittend aan tafel afgebeeld.

Met de economische groei en de verbreding van de elite groeit ook de markt voor een vrouwelijke huishoudelijke staf, van hulpjes tot en met vroedvrouwen en zoogmoeders, en voor concubines. Zonder familie en/of eigen bezit is de positie van de vrouw kwetsbaar. In een buurdorp kan zij misschien nog overleven dankzij haar sociale netwerk, maar een vrouw ver van huis heeft het moeilijk. De anekdotische literatuur vanaf de Song is vol verhalen over vrouwen die ergens zijn gestrand. Een belangrijke verandering is de opkomst van het voeten binden. In de late Tangdynastie komt deze gewoonte op onder de danseressen van het keizerlijke hof in Chang’an
224 hemels mandaat

en waarschijnlijk ook in de tweede hoofdstad Luoyang. De voorkant van de voet wordt over verloop van jaren onder de voetzool gebogen, daarbij wordt zij soms gebroken om in de gewenste stand weer aan te groeien. Uiteindelijk ontstaan zo heel kleine voetjes, “drie duim grote gouden lotussen”, die worden ervaren als het summum van elegantie (zie afbeelding 61). Er zijn gradaties in de mate van buigen, want met grotere voeten kan men beter lopen. De gebogen voeten worden permanent met windsels samengebonden. Rond deze voetjes ontstaat een hele cultuur van aanbidding en begeerte door de mannen, maar ook van verdriet en bewondering onder de vrouwen.

afbeelding 61 Een paar gebonden voeten, waarvan één zonder schoentje of voetwindsels. De vrouw knipt haar nagels en wast haar voeten. Omdat dit nooit in Chinese afbeeldingen wordt weergegeven is hier een vroegtwintigste-eeuwse foto gebruikt.

In de loop van de elfde en twaalfde eeuw verspreidt het voeten binden zich eerst binnen de elitehuishoudens, zowel bij de elitevrouwen als bij hun vrouwelijke staf. Uit geschreven en archeologische bronnen weten wij dat het voeten binden in de veertiende eeuw wijdverbreid is. Toch is de gewoonte niet algemeen. Interessant genoeg vinden onderzoekers in de eerste helft van de twintigste eeuw dat er een groot verschil is in de mate van verspreiding van deze gewoontes tussen diverse regio’s, waarbij het noorden van China een veel grotere dichtheid
DE SONG-DYNASTIEËN (960 ‑ 1276) 225

heeft dan het Yangzi-gebied of verder zuidwaarts. Waarom dit zo is, is nog niet goed uitgezocht. Een regionale groep als de Hakka bindt de voeten zelfs helemaal niet. De gewoonte wordt in de vroege twintigste eeuw gezien als symptomatisch voor de slechte invloed van het “confucianisme” op het traditionele China. Dit is een verregaande simplificatie. Vrouwelijke afstammelingen van een belangrijke confucianistische filosoof uit de elfde eeuw zullen ook in de vroege dertiende eeuw hun voeten nog steeds niet binden. Bovendien vinden wij in de dertiende eeuw al de eerste tekst tegen het voeten binden en in de negentiende eeuw zullen vooraanstaande leden van de culturele elite zich opnieuw actief verzetten tegen de gewoonte. In de late negentiende eeuw richten zij zelfs clubs op tegen het voeten binden en zonder hun inspanningen was de gewoonte ook niet verdwenen. Zoals ook de enorme nadruk op “kinderlijke piëteit” (xiao) niet het alleenrecht van de classicistische of confucianistische tradities is, maar een algemene Chinese norm, is ook het voeten binden een maatschappelijke praktijk die algemeen wordt gedeeld. Dat in de Song echt iets verandert in de positie van de vrouw kunnen wij zien in de afbeeldingen van publieke ruimtes, waarin bijna geen vrouwen meer voorkomen. In China zal geen sluiercultuur ontstaan, behalve tijdens de huwelijksfestiviteiten wanneer de vrouw een rode sluier draagt tot de feitelijke huwelijksplechtigheid is voltrokken en zij in de slaapkamer moet wachten op haar nieuwe man. Maar nette vrouwen komen niet op straat en als het toch moet, dan bij voorkeur in afgesloten draagkoetsen. Klachten van ambtenaren en ideologisch ingestelde leden van de culturele elite over vrouwen die zich toch op straat begeven, bijvoorbeeld om naar het theater te gaan of deel te nemen aan een plaatselijk festival, suggereren dat segregatie tot op zekere hoogte een ideaal blijft, maar wel een sterk ideaal (zie afbeelding 54, waar onderaan rechts een van de weinige vrouwen in dit schilderij om het gordijntje van een draagkoetsje gluurt).

7.4

Intellectuele en culturele ontwikkelingen

7.4.1 Boeddhisme en daoïsme
Daoïstische tradities De Song-keizers maken net als anderen vóór hen gebruik van daoïstische tradities ter legitimatie van hun macht. In latere eeuwen is het beschermheerschap van daoïstische tradities vaak gepresenteerd als een vorm van naïef bijgeloof, maar dit is een misvatting. De daoïstische rituele tradities hebben zelfs deels dezelfde oorsprong als de classicistische rituele tradities. Zij zijn zeer zeker geen gewoon volksgeloof, want vanaf hun ontstaan in de late tweede eeuw n.Chr. verwerpen zij bloedoffers aan demonen, zoals zij de lokale goden noemen, en de ongecontroleerde bezetenheid van mediums. Bovendien doen de daoïstische tradities in hun complexe theologie niet onder voor de boeddhistische of classicistische tradities. De verwerping van daoïstische tradities door de classicistische tradities is het directe gevolg van de exclusieve claim die op het classicisme wordt gelegd door de nieuwe filosofen van de Song,

226

hemels mandaat

die zichzelf de Studie van de Weg noemen en door ons tegenwoordig als neoconfucianisten worden betiteld. Historisch gesproken is deze claim onjuist. Hoewel de Song-keizers zeker niet tegen het boeddhisme zijn, zijn er voor hen goede redenen om vooral van daoïstische tradities gebruik te maken. Een van de belangrijkste zuidelijke concurrenten tijdens de opkomst van de Song is de rijke staat Wuyue in het benedenYangzi-gebied, die pas in 978 wordt veroverd. Deze staat heeft het boeddhisme ingezet ten behoeve van de eigen legitimatie, zodat deze religieuze traditie in dit gebied tot hoge bloei is gekomen. Wij zien dan ook dat de Song aanvankelijk inzet op het boeddhisme, onder meer door het allereerste drukproject van de boeddhistische canon in 983. Ook de vijandige rijken aan de noordelijke en westelijke grenzen van de Song maken nadrukkelijk gebruik van het boeddhisme om hun eigen aanzien in de regio te vergroten, door de uitgave van boeddhistische teksten en grote bouwprojecten, maar ook door de patronage van geleerden. Als religie van niet-Chinese herkomst staat het boeddhisme nadrukkelijk open voor heersershuizen die zich niet als Chinees identificeren. De Song staat nu voor een moeilijke keuze, namelijk om te concurreren met deze buurstaten in de patronage van het boeddhisme of te kiezen voor een inheemse traditie. Het daoïsme presenteert zichzelf al sinds eeuwen juist bij uitstek als uitdrukking van de Chinese culturele identiteit, waardoor het geschikt is als alternatief in de ideologische en religieuze wedijver met binnen- en buitenlandse concurrenten. De keuze die keizer Zhenzong maakt is om in te zetten op daoïstische legitimatietradities, waarmee hij de Chinese uniciteit van zijn regime kan onderstrepen (zie ook afbeelding 52). Deze uniciteit is in de allereerste plaats cultureel, al kent het daoïsme ook een voorstelling van de apocalyps waarin barbaarse invallen uit het noorden een van de eindtijdrampen zijn en een Chinese heerser de mensen zal redden. Deze specifieke voorstelling speelt bij keizer Zhenzong voor zover wij weten echter geen rol. De oude daoïstische tradities hebben door het verdwijnen van hun beschermheren uit de oude aristocratische families sterk aan kracht ingeboet. De hoge kosten van de oude praktijken in termen van de benodigde ingrediënten voor de externe alchemie en/of de aanzienlijke vrije tijd voor de individuele rituelen, passen niet meer in de nieuwe maatschappelijke context waarin een familie niet meer kan rusten op haar lauweren, maar constant actief moet blijven om de eigen sociale positie te handhaven. In plaats van de oude tradities ontwikkelen zich nu bewegingen die het proces van kosmische transformatie door het maken van een pil in een afgesloten wierookvat (“de pil buiten” of waidan) verplaatsen naar het lichaam zelf (de interne alchemie of neidan), waarbij het lichaam voortaan het reactorvat is. Deze tradities zijn een van de belangrijkste manifestaties van het daoïsme in het late keizerrijk, die grote invloed op de traditionele Chinese geneeskunde, het krijgsambacht (wushu) en de moderne Qigong-beweging zullen uitoefenen. In het zuiden komt een oude beweging opnieuw naar voren, namelijk die der Hemelse Meesters. Een familie van rituele meesters met de familienaam Zhang, woonachtig op en bij de Draak en Tijger Berg (longhushan) in het zuiden van de moderne provincie Jiangxi, beweert af te stammen van de eerste Hemelse Meesters uit de late Han-dynastie. Deze claim klinkt in onze moderne oren misschien niet erg waarschijnlijk, maar wordt toch algemeen geaccepteerd. De laatste Hemelse Meester van de noordelijke Song wordt volgens de overDE SONG-DYNASTIEËN (960 ‑ 1276) 227

levering aan het keizerlijke hof ontvangen en hem wordt een belangrijke rol toegedicht in de herleving van zijn traditie. Zeker is dat de Hemelse Meesters van de Draak en Tijger Berg vanaf de twaalfde tot ver in de negentiende eeuw grote invloed hebben op de religieuze wereld van het keizerlijke China. De Hemelse Meesters en hun gevolg bezoeken regelmatig het keizerlijke hof in Hangzhou en voeren rituelen uit om barbaren te bestrijden, maar ook monsters die overstromingen veroorzaken of nare ziektes (zie afbeelding 62). Hiernaast ontstaan vanaf de elfde eeuw tal van andere exorcistische rituele tradities, waarvan de priesters zich specialiseren in rituelen om de balans in de kosmos te herstellen of met behulp van krijgshaftige generaals allerlei monsters en demonische ziektes te verslaan. Enkele van deze generaals zijn ook de focus van een tempelcultus, zoals Guan Yu, die zal uitgroeien tot de belangrijkste cultus van het keizerlijke China en uiteindelijk de rang krijgt van Keizer Guan (guandi).

afbeelding 62 Enkele pagina’s uit een lang daoïstisch ritueel uit de twaalfde eeuw. Hier worden onder meer de passen voorgeschreven waarmee men een monster kan doden. Door het lopen van deze passen loopt de rituele specialist als het ware de kosmos na.

Boeddhistische tradities Tijdens de late Tang heeft het boeddhisme in Noord-China een stevige klap gekregen. De vervolging van 845 – 846 en vooral de onophoudelijke opstanden en burgeroorlogen van de late negende en tiende eeuw hebben bijgedragen tot dit verval. De stroming van het Reine Land is overal in China aanwezig als de belangrijkste uitdrukkingsvorm van deze religie op lokaal niveau, waardoor het heeft kunnen overleven. De belangrijkste intellectuele stroming in dit type boeddhisme heeft haar centrum op de berg Tiantai in het beneden-Yangzi-gebied
228 hemels mandaat

en overleeft de rampen van de late Tang zonder grote problemen. Vanuit dit gebied vindt een belangrijke herleving van het boeddhisme plaats vanaf de late tiende eeuw, zowel op intellectueel als ritueel niveau. De Chan als tweede belangrijkste vorm van het boeddhisme uit het late keizerrijk overleeft ook, maar dan in de zuidelijke traditie. Zij vindt zichzelf tijdens de noordelijke Song opnieuw uit als kloostertraditie en wordt de belangrijkste institutionele manifestatie van het boeddhisme van het late keizerrijk. In een reeks van omvangrijke boeddhistische geschiedwerken vanaf de elfde eeuw wordt de geschiedenis van de vroege Chan herschreven, zodat zij past bij de nieuwe opvattingen. Als wij in het begin van de twintigste eeuw niet tal van teksten uit de vroege Chan hadden teruggevonden in de kloosterbibliotheek van Dunhuang, hadden wij nooit geweten hoezeer de nieuwe Chan tijdens en na de Song eigenlijk afwijkt van de vroegere vorm. In de nieuwe Chan wordt de meditatie geconcentreerd op één kernachtige slagzin die wordt gepresenteerd in de langere anekdotes die wij kennen als de “publieke zaken” (gongan of kōan). Verder zijn Chan-kloosters opgebouwd rond de constructie van de juiste afstammingslijn van leraren die het recht hebben iemands verlichting te erkennen. Zulke leraren of patriarchen worden vervolgens vereerd als een soort voorouders, analoog aan de voorouderverering van de sociale elite, met portretten, geschreven genealogieën en naamgeving om iemands specifieke generatie en afstamming aan te kunnen geven. In de tiende eeuw komen nog enkele andere karakteristieke elementen van het latere Chinese boeddhisme tot ontwikkeling. Met het boeddhisme is ook het geloof meegekomen in een onderwereld waar de doden worden gestraft of beloond. In de late Tang krijgt dit geloof zijn meest gangbare vorm in de voorstelling van tien bureaucratische hellen met ieder een eigen koning, onder wie de Stadsgod en koning Yama. Men kan rituelen laten uitvoeren, opdat een overledene in de onderwereld zo goed mogelijk wordt behandeld en in een betere incarnatie of zelfs in het Reine Land of Westelijke Paradijs kan worden wedergeboren. Dit soort ritueel is een van de belangrijkste taken van boeddhistische monniken in de volgende eeuwen, die zoveel inkomen oplevert dat lokale daoïstische specialisten vergelijkbare rituelen ontwikkelen. Ongeveer tegelijkertijd ontstaat het geloof in de monnik Mulian die zijn dode moeder terugvindt in de laagste boeddhistische hel, waar zij wordt gestraft voor haar slechte leven. Uit “kinderlijke piëteit” (xiao) wil Mulian haar voeden met offergaven, maar deze veranderen in vlammen. De Boeddha geeft hem vervolgens een speciaal ritueel (shishi, het “doneren van voedsel”) waardoor offergaven voor zulke hongerige geesten niet in vlammen veranderen. Dit verhaal vormt de basis voor het immens populaire feest ter herinnering aan Mulian en zijn piëteit jegens zijn moeder, op de vijftiende dag van de zevende maand, het Geestenfestival (guijie). Men gelooft dat in de nacht van deze dag de poorten van de onderwereld opengaan en de gestorvenen de aarde kunnen bezoeken. Het ritueel van het “doneren van voedsel” wordt meestal voor de overleden voorouders uitgevoerd, en is een belangrijke

DE SONG-DYNASTIEËN (960 ‑ 1276)

229

bron van inkomsten voor boeddhistische monniken. Het Geestenfestival is eeuwenlang een belangrijke communale gebeurtenis met gemeenschappelijke maaltijden, rituelen en theateruitvoeringen gebleven. De angst voor hongerige geesten is niet nieuw, maar maakt deel uit van een oeroude angst voor demonen. Wanneer mensen door omstandigheden tijdens of na hun dood niet met een goed ritueel zijn overgezet naar hun volgende bestaan, worden zij hongerige geesten genoemd. Zij blijven hangen tussen de werelden der levenden en gestorvenen in. Volgens het boeddhisme kunnen zulke geesten echter worden geholpen door op rituele wijze verdiensten voor hen te verzamelen. Dit ritueel heet een Water en Land Ritueel (shuiluhui) en wordt in de late tiende eeuw ontwikkeld door vooraanstaande monniken uit de traditie van het Reine Land in het beneden-Yangzi-gebied. De laatste en wel zeer opmerkelijke ontwikkeling is de geslachtsverandering van een van de belangrijkste figuren uit het boeddhistische pantheon. De bodhisattva* Avalokitesvara of Guanyin is al minstens sinds de zesde eeuw een van de belangrijkste figuren tot wie iemand zich kan richten om hulp in alle vormen van nood. Deze figuur verandert in de loop van de elfde eeuw van een man in een vrouw, om wie daarna een uitgebreide en unieke Chinese mythologie ontstaat. Tijdens de Song ontstaat bij Hangzhou een belangrijke pelgrimage voor haar, die zeer populair is bij de zijdekwekers. Door het massale doden van zijderupsen bouwen zij immers een enorme schuld op van slecht karma, die zonder tegenmaatregelen tot een slechte wedergeboorte zou kunnen leiden. Uit het hele zijdegebied in het benedenYangzi-gebied komen de mensen jaarlijks naar haar tempel in Hangzhou. De boeddhistische en daoïstische kloosters blijven belangrijk als centra van intellectuele en sociaal-economische activiteit, maar zijn niet meer de grootgrondbezitters van voorheen. Belangrijker is echter de enorme bloei van religieuze lekenorganisaties, soms verbonden met kloosters, maar meestal geconcentreerd rond bepaalde typen van vrome werken. Zo zijn er verenigingen voor het vrijlaten van levende wezens zoals vissen en vogels, het lezen van heilige teksten, belangrijke religieuze feesten of het uitvoeren van openbare werken voor het algemene nut. Door goede werken bouwen mensen verdiensten op waarmee zij hun positieve karma kunnen vergroten, ten behoeve van een betere wedergeboorte, een zoon of maatschappelijk succes in het huidige leven. Dankzij de boekdrukkunst worden tijdens de Song-dynastie een aantal edities van de boeddhistische canon uitgegeven, die in Japan en China tot op de dag van vandaag bijna intact bewaard zijn gebleven. De projecten duren vaak meerdere decennia en worden door grote kloosters en/of lekenbewegingen georganiseerd. Een boeddhistische canon is niet één heilige tekst of bundel teksten, zoals de Chinese klassieken of de christelijke Bijbel, maar een grote verzameling geschriften, die duizenden titels uit de meest uiteenlopende scholen en tijdperken omvat. Zij is eigenlijk een soort boeddhistische bibliotheek. De deelname aan zo’n project is een goede daad, omdat men daarmee de leer verspreidt en positief karma

*

De bodhisattva is iemand die Boeddha zou kunnen worden, maar deze laatste stap uitstelt om eerst alle levende wezens te helpen bij het bereiken van de verlichting of het boeddhaschap.

230

hemels mandaat

opbouwt. Naast dergelijke projecten zijn gelovigen ook actief in het vermenigvuldigen van losse teksten. Terwijl daoïstische leraren hun teksten exclusief overleveren in handgeschreven kopieën binnen een kleine kring van persoonlijke leerlingen, worden boeddhistische teksten juist zo veel mogelijk verspreid door handgeschreven kopieën én dankzij de boekdrukkunst.

7.4.2 Classicisme en neoconfucianisme
Eerder in dit overzicht is de term classici (ru) geïntroduceerd als een groep mensen die hun visie op het heden ontlenen aan de historische studie van canonieke teksten. Uit deze traditie komt tijdens de Song een geheel nieuwe stroming voort, waarvoor de grondslag wordt gelegd door diverse denkers in de elfde eeuw. Een eeuw later ontstaat de grote synthese van Zhu Xi (1130 – 1200). Zhu Xi is een van de meest invloedrijke filosofen en leraren van zijn tijd, maar als ambtenaar weinig succesvol. Hij en zijn collega’s beweren de oorspronkelijke leer van Confucius en Mencius te hebben hervonden, ontdaan van wat zij zien als de uitwassen van Han en Tang. Dit is de reden voor de westerse term “neoconfucianisme”. Zhu Xi noemt de beweging de “Studie van de Weg” (daoxue). Volgens hem vormt het cultiveren van juist moreel gedrag door ambtenaren de basis voor goed regeren. Daarom zijn zij tegen Wang Anshi, die een grotere staatsbemoeienis wil en minder vertrouwt op de goede intenties van elites. De nieuwe denkers van de elfde en twaalfde eeuw wijken in nog een ander belangrijk opzicht van Wang Anshi af. Wang baseert zich voor de ideologische onderbouwing van zijn politieke ideeën vooral op de Zhouli of de Riten van de Zhou. Dit boek is volgens de toenmalige opvattingen een beschrijving van de bureaucratie van de vroege Zhou – al zien wij dit boek tegenwoordig meer als een latere geïdealiseerde voorstelling van die tijd. Het idee voor de indeling van het volk in de “bescherming en harnas” of baojia eenheden is bijvoorbeeld in belangrijke mate geïnspireerd door dit boek. Verder baseert Wang Anshi zijn doelstellingen om de inkomsten van het volk te vergroten, de staat te verrijken en het leger te versterken op de Mencius. De nieuwe denkers hechten veel minder belang aan de Riten van de Zhou, maar baseren zich voor hun kosmologische inzichten op het Boek der Veranderingen. Dit begint met de geschriften van Zhou Dunyi (1017 – 1073), die uit het Boek der Veranderingen een stelsel van normen en waarden afleidt, die hij op die manier kan presenteren als een intrinsiek en daarmee natuurlijk onderdeel van de kosmos (zie afbeelding 63). De gebroeders Cheng Yi en Cheng Hao studeren korte tijd bij hem, maar ontwikkelen zich verder vooral zelfstandig als ethische en politieke filosofen. Zij baseren zich op de Gesprekken van Confucius en de Mencius. Zhu Xi voegt deze twee geschriften samen met twee korte traktaten uit de Optekeningen over de Riten, namelijk de Grote Leer en de Doctrine van het Midden. Zij vormen sindsdien de groep van de Vier Boeken (sishu), voorzien van een uitgebreid commentaar door Zhu Xi. Hij presenteert de Vier Boeken als de fundamentele confucianistische teksten. In de volgende eeuwen nemen de Vier Boeken een centrale plaats in de filosofie in, die zich ontwikkelt als interpretatie van deze vier teksten, hoezeer deze interpretatie naar ons huidige inzicht ook afwijkt van wat er eigenlijk staat. Zhu Xi’s interpretatie wordt vanaf 1313 de orthodoxe opvatting voor de ambtelijke examens, die in 1315 voor het eerst op deze basis worden
DE SONG-DYNASTIEËN (960 ‑ 1276) 231

gehouden. Vanaf de Ming worden deze examens dan ook werkelijk de enige manier om ambtenaar te worden. Tot de afschaffing van de examens in 1905 blijft Zhu Xi’s interpretatie de standaardvisie op deze teksten (zie afbeelding 64).

afbeelding 63 In dit diagram vat Zhou Dunyi het ontstaan van de kosmos samen. Het commentaar is van Zhu Xi. Van boven naar beneden een beschrijving van de oerkosmos, de differentiatie in stille Yin en actieve Yang, het ontstaan van de Vijf Fasen, en ten slotte de geboorte van het Kun-trigram dat wordt tot de vrouw (rechts) en van het Qian-trigram dat wordt tot de man (links).

Zhu Xi stelt dat de overlevering van de juiste traditie begint met Confucius en Mencius, om via de late Tang-ambtenaar, dichter en essayist Han Yu direct met zijn voorlopers tijdens de Song verder te gaan. Hij laat vrijwel alle classici uit de tussenliggende periode weg, en zelfs zijn eigen leraren wanneer zij niet meer in zijn visie passen. Hij noemt dit de “juiste overlevering” (zhengtong). Deze fictieve constructie zal eeuwenlang ons beeld van de geschiedenis van het classicisme en neoconfucianisme beïnvloeden, en eigenlijk kunnen wij ons pas sinds enkele decennia hier enigszins van losmaken. Omdat Zhu Xi zich voor zijn leer in tegenstelling tot de classici niet meer op de canonieke boeken baseert, maar op de geschriften toegeschreven aan Confucius en Mencius, is de gangbare term neoconfucianisme bij uitstek geschikt voor deze beweging. Essentieel voor zulke fundamentalistische stromingen zijn altijd twee claims. Allereerst beweren zij dat de nieuwe interpretatie (“nieuw” volgens
232 hemels mandaat

hedendaagse inzichten) eigenlijk de herontdekking is van de oorspronkelijke betekenis van een of meer canonieke teksten. Vervolgens stellen zij dat latere gebruikers van die tekst(en) deze betekenis hebben vergeten of vervormd. De neoconfucianisten zullen zich ook wijden aan de studie van de aloude canonieke boeken, maar niet zozeer om een eigen politieke visie te ontwikkelen, als wel om hun “echte” betekenis te achterhalen. Pas in de negentiende eeuw krijgen sommige canonieke boeken hun oude rol weer terug.

afbeelding 64 Het sociale belang van de Vier Boeken blijkt duidelijk uit dit spiekboekje voor de examens. Het stamt waarschijnlijk uit de negentiende eeuw.

De invloed van boeddhisme en daoïsme op het neoconfucianisme is groot, maar Zhu Xi en zijn medestanders zetten zich juist sterk tegen deze tradities af. Zij nemen iemand als Han Yu in hun genealogie op vanwege diens essays in de Antieke Stijl (guwen), maar zeker ook vanwege zijn beroemde memorie tegen de verering van een Boeddha-reliek uit 819. Volgens hem en zijn medestanders is het boeddhisme verantwoordelijk voor het verval van de juiste confucianistische overlevering. Toch zal de neoconfucianistische strijd tegen deze tradities nooit volledig worden gewonnen, en zullen zij steeds opnieuw als een bron van inspiratie dienen. Aan het daoïsme ontlenen Zhu Xi en de zijnen hun kosmologie, waarbij alles bestaat uit “materiële kracht”, “levensenergie” of “energie” (qi; ook wel “functie”, yong) en de vorm van de dingen wordt bepaald door de “principes” (li; ook wel “substantie”, ti). Men kan door studie en opvoeding zijn oorspronkelijke – goede, maar inmiddels verpeste – natuur herwinnen. Hoewel Mencius ook schrijft over de menselijke natuur die oorspronkelijk goed is, maakt de sterke nadruk op de oorspronkelijke natuur in het neoconfucianisme ook deel uit
DE SONG-DYNASTIEËN (960 ‑ 1276) 233

van een grotere trend in de Song-periode. In deze trend wordt de religieuze of emotionele beleving van buiten naar binnen verplaatst, waarbij het boeddhisme stelt dat het boeddhaschap altijd al in iemand aanwezig is en het daoïsme op zoek is naar de pil voor een langer leven in het eigen lichaam. In de praktijk van het neoconfucianisme voert de ethiek de boventoon, hoewel Zhu Xi nog wel benadrukt dat men de dingen in de wereld buiten zichzelf moet bestuderen, iets wat hij “zich uitstrekken tot de dingen en kennis tot stand brengen” (gewu zhizhi) noemt. De afkorting hiervan (gezhi) zal in de late negentiende eeuw gebruikt worden om te verwijzen naar de westerse natuurwetenschappen, totdat de Japanse term kexue, “de studie der gradaties”, in China wordt overgenomen als het equivalent van onze moderne term voor “wetenschap”. De overgeleverde gesprekken van Zhu Xi staan vol observaties over de natuurlijke wereld om hem heen. Latere neoconfucianistische filosofen hebben weinig belangstelling voor empirische waarnemingen, al willen zij zich aan de hand van het Boek der Veranderingen nog wel verliezen in abstracte kosmologische speculaties. Dit is jammer, omdat juist de combinatie van kosmologische speculaties over de abstracte structuur van het heelal en empirische waarnemingen, zo belangrijk is gebleken voor de ontwikkeling van moderne wetenschap.
De neoconfucianistische beweging Het neoconfucianisme is bepaald niet een puur filosofische stroming. De aanhangers zijn politiek geëngageerd, want het gaat uiteindelijk om de politieke leider als moreel mens. Ook als zij niet een ambtelijke positie bezitten, hebben zij nog steeds standpunten over de juiste lokale culten, voorouderritueel, belastinginning en een veelheid aan andere zaken. Aanhangers engageren zich in lokale sociale voorzieningen. Zij hebben moeite met compromissen in de dagelijkse politiek, waardoor vooraanstaande aanhangers van het neoconfucianisme zelden hoge ambtelijke carrières bekleden en nooit in de concretere gebieden van het bestuur komen te werken, zoals waterwerken, militaire aangelegenheden of financiën. Verder is dit neoconfucianisme net als zijn classicistische voorgangers absoluut niet seculier. Zijn aanhangers zijn grote voorstanders van rituelen voor de voorouderverering en begrafenissen, maar dan zonder wat zij als boeddhistische of daoïstische invloeden zien. Het bestaan en het nut van geesten of demonen (gui) en bepaalde typen goden wordt erkend. In organisatorisch opzicht laten de neoconfucianisten zich sterk inspireren door de grotere boeddhistische kloosters. Zij stichten hun academies bij voorkeur op dezelfde plek als vooraanstaande kloosters, zoals de Witte Hert Grot Academie op de berg Lu in Jiangxi, die al eeuwen bekend staat als een boeddhistisch centrum. Deze academie zal vooral beroemd worden door de betrokkenheid van Zhu Xi, wanneer hij prefect is van het omliggende gebied, en zal nog eeuwenlang actief blijven. De fysieke inrichting van de neoconfucianistische academie is direct op die van een boeddhistisch klooster gebaseerd. Neoconfucianistische filosofen zijn de ideologen achter het nieuwe systeem van afstammingsgroepen (lineages) waarin de elitefamilies zich vanaf de Song in toenemende mate organiseren. Dit systeem is ontstaan binnen een boeddhistische context, maar de neoconfucianistische filosofen strijden er systematisch en met redelijk succes voor om deze con234 hemels mandaat

text te verwijderen. Zij proberen de samenleving van de Song te ontdoen van boeddhistische en daoïstische invloeden, door haar te legitimeren in termen van de oude rituele handboeken. De spanning tussen deze handboeken en de religieuze werkelijkheid is groot, omdat die handboeken dateren van lang voor de opkomst van boeddhisme en daoïsme, maar bovendien omdat juist tijdens de Song ook de tempelculten fundamenteel van vorm veranderen. Zij ontwikkelen zich steeds meer van de klassieke openluchtschrijnen voor de god van de aarde tot overdekte tempels voor mensen die bijna zonder uitzondering een gewelddadige dood zijn gestorven. Dat de neoconfucianistische filosofen ook een totaal nieuwe interpretatie geven aan de oude rituele handboeken en dat die boeken bovendien niet de oude sociale werkelijkheid uit de Zhou-tijd weerspiegelen, zien zij niet. De sociale filosofie van de neoconfucianisten is nauw verbonden met de opkomst van grotere en sterkere afstammingsgroepen, maar ook met de noodzaak mannelijke afstammelingen voort te brengen om de vooroudercultus te continueren en succesvol te zijn in de ambtelijke examens. Deze filosofen zien de vrouw niet als een individu met eigen rechten en belangen, maar als een hoeksteen van de familie als eenheid van rituele én sociale reproductie. Juist als de man vroeger overlijdt, wat vaak het geval is, moet zij zorgen voor het nageslacht. Als zij zou hertrouwen komen de kinderen in een andere familie, waar zij misschien worden verwaarloosd. De bezittingen van de familie moeten naar de zonen gaan, en niet via de vrouw naar de kinderen van een andere man. Toch zijn deze neoconfucianisten tijdens de Song nog niet in staat hun visie aan de samenleving op te leggen. Dit zal pas gebeuren na de verovering van de zuidelijke Song door de Mongolen in 1276, en de introductie van nieuwe opvattingen over huwelijk en bezit door de vrouw, die afkomstig zijn uit de nomadische cultuur.
De classicistische arts Tot de vroege Song is de medische ontwikkeling vooral accumulatief. Er worden steeds nieuwe ziektes gedefinieerd, maar de bestaande theorie wordt niet verder ontwikkeld of aangepast. Gedurende de noordelijke Song is de staat actief betrokken bij de volksgezondheid. Zij laat op grote schaal medische en farmaceutische teksten compileren, becommentariëren en uitbreiden, en daarna door middel van de boekdrukkunst vermenigvuldigen. Wang Anshi laat het medische onderwijs op een hoger peil brengen, onder meer door de instelling van examens. Bij deze examens gaat het om theoretische kennis, want het heersende paradigma sluit lichamelijk onderzoek uit. Alleen de tong en de pols mogen worden geïnspecteerd – overigens in medisch opzicht nuttige observatiepunten. Een medische ambtenaar laat bronzen beelden maken om de acupunctuurpunten te oefenen, maar waarschijnlijk is de boekdrukkunst belangrijker in de standaardisering van de theoretisch geïnspireerde geneeskunde. Na de val van de noordelijke Song raakt de staatsaanpak van Wang Anshi en zijn aanhangers definitief in diskrediet. Intussen is echter het prestige van de geneeskunde als zinvolle activiteit sterk gestegen. De belangstelling voor geneeskunde bloeit verder dankzij de opkomst in de twaalfde eeuw van de classicistische arts (ruyi) en van een brede sociaal-culturele elite die bereid is van diens diensten gebruik te maken. Zij publiceren allerlei nieuwe teksten op uiteenlopende gebieden als (in onze termen) koortsziektes, epidemiologische ziektes, gynaeDE SONG-DYNASTIEËN (960 ‑ 1276) 235

cologie en kindergeneeskunde. Voor hen is het beroep van arts een activiteit die aansluit bij hun classicistische training, wat nog sterker wordt na de opkomst van het neoconfucianisme. Zij zien zichzelf niet meer als ambachtslui en hun empirische interesse is beperkt. Hoewel zij de basisconcepten en theorieën van de oude medische klassieken niet veranderen, leggen zij veel meer nadruk op de rol van de transformatie van materiële kracht of energie (qi)* en een analyse van ziektes in termen van uiterlijke kenmerken. Tegelijkertijd met de toenemende introductie van neoconfucianistische theorie in de medische praktijk groeit de spanning tussen de ervaringskennis in de behandeling van ziektes en de mogelijkheden die in termen van de theorie te beschrijven. Omdat deze zelfde theorie ook de basis is voor het bestuur en het examensysteem, is zij eigenlijk zo goed als onaantastbaar. De impasse die in de volgende eeuwen ontstaat, is goed vergelijkbaar met de spanning in de christelijke landen waar de oude aristotelische filosofie de basis vormt van de theologie, waardoor de bijbehorende wetenschappelijke ideeën ook onaantastbaar worden. De nieuwe “classicistische artsen” hebben meestal gestudeerd voor de examens, maar zonder de hoogste graad te halen. Dit type medische carrière is een maatschappelijk goed geaccepteerd alternatief voor een ambtelijke loopbaan. Zij baseren zich op een tekstuele traditie en hebben een sterk theoretische benadering, vergelijkbaar met onze medische wetenschap. Zij zijn meer dan hun voorgangers verklaarde tegenstanders van sjamanisme en andere vormen van religieuze genezing. Hun terminologie en kosmologie staan dicht bij die van het neoconfucianisme (en daoïsme). Het vak kan van vader op zoon overgaan, maar meestal geven artsen hun kennis door aan gewone leerlingen en in hun boeken. Er wordt, met dank aan de verbreiding van de boekdrukkunst, veel meer op medisch gebied geschreven en gepubliceerd dan ooit tevoren. Er ontstaat zo een publiek medisch discours, zodat de geneeskunde misschien wel het enige vakgebied is, naast de studie van de klassieken, waar vanaf de Song een zekere mate van institutionalisering plaatsvindt. Interessant is dat de belangrijkste artsen van de elfde tot en met de dertiende eeuw niet actief zijn in het Zuid-China van de zuidelijke Song, maar in Noord-China tijdens de Jin en de Yuan. Zij zetten dus niet de neoconfucianistische interpretatie van Zhu Xi voort, die immers vooral in het zuiden wordt ontwikkeld, maar van diens voorlopers. Dit is belangrijk, omdat deze voorlopers veel meer met kosmologische theorieën bezig zijn dan Zhu Xi. Wanneer in de loop van de Yuan het neoconfucianisme van Zhu Xi en zijn leerlingen in heel China dominant wordt, heeft de medische theorie genoeg eigen kracht om zich verder te ontwikkelen, los van de steeds meer moraliserende en politieke interpretaties van Zhu Xi’s intellectuele erfgenamen. De belangrijke late Yuan-arts Zhu Zhenheng (1280 – 1358) staat dan ook direct in de lijn van Zhu Xi en is afkomstig uit het gebied van de moderne provincie Zhejiang. Een van zijn boeken is zelfs genoemd naar het al behandelde concept van Zhu Xi, “zich uitstrekken tot de dingen en kennis tot stand brengen” (gewu zhizhi). Voor hem is het van groot intellectueel belang de opdracht van Zhu Xi in de praktijk te brengen, overigens

*

Dit fundamentele begrip uit het Chinese wereldbeeld is zeer moeilijk te vertalen. In dit boek wordt het begrip tot de Song vertaald als (levens)energie en daarna als materiële kracht.

236

hemels mandaat

zonder de basis van de theorievorming te ondermijnen. Hij pleegt juist een belangrijke reparatie van de medische theorie, door zijn ontdekking dat iedere helende substantie verschillende van de vijf standaardsmaken zoet, zuur, bitter, zout en scherp kan combineren. Iedere smaak hoort weer bij een van de Vijf Fasen, die een fundamenteel bestanddeel zijn van de medische theorie. Door de smaken van een substantie handig te analyseren kan de beschrijving van de verder al bekende farmaceutische substanties, de Basiskruiden (bencao), aangepast worden aan de theorie. De ontwikkeling van medische kennis en van de medische professie houden niet op bij dynastieke wisselingen. De bestaande theorieën worden verfijnd en er wordt steeds meer praktijkkennis verzameld, die maar ten dele kan worden opgenomen in het theoretische corpus. Acupunctuur wordt beoefend met behulp van zilveren naalden, die qua dikte vergelijkbaar zijn met borduurnaalden. Zij worden op verschillende manieren gebruikt, maar het aderlaten en doorprikken van abcessen zijn de belangrijkste functies. Omdat het vooral een chirurgische activiteit is en bloed niet past bij de sensibiliteit van de culturele elite, keren de elites en de classicistische artsen zich vanaf de vroege zeventiende eeuw in toenemende mate af van de acupunctuur. De helers die toch nog de acupunctuur en andere chirurgische ingrepen beoefenen hebben een veel lager prestige dan de classicistische artsen. Pas in de moderne tijd herwint een hervormde acupunctuur een deel van haar oude prestige, omdat zij door de opkomst van fijne metalen naalden op een heel andere manier dan ooit tevoren kan worden beoefend. Over gerechtsmedicijnen wordt in de late zuidelijke Song weliswaar een belangrijk handboek voor forensisch onderzoek gepubliceerd, deels gebaseerd op autopsieën, maar van medisch anatomisch onderzoek is geen sprake. Ook vanuit de schilderkunst komen geen impulsen, omdat er weinig belangstelling is voor de precieze vorm van het lichaam of het gezicht. De meeste mensen wisselen vrij heen en weer tussen diverse benaderingen van ziekte, met de classicistisch georiënteerde geneeskunde aan de ene kant van het spectrum, naast apothekers met hun rijke praktijkervaring en reizende artsen met één wonderrecept voor alle mogelijke kwalen. Boeddhistische of daoïstische monniken en priesters zijn zelden actief als classicistische artsen, maar bezitten wel recepten en veel ervaringskennis. Aan de andere kant van het spectrum vinden wij de strikt religieuze benaderingen waarbij een ziekte in een verhaal wordt getransformeerd. De kwade invloed krijgt een externe vorm, zoals een wraakzuchtige demon die kan worden gepacificeerd of uitgedreven, of een bovennatuurlijke straf voor een moreel vergrijp waarvoor men moet boeten en/of verzoenende rituelen kan laten uitvoeren. Het scheppen van een verhaal is vergelijkbaar met psychotherapeutische tradities uit onze eigen tijd. De demonologische geneeswijze via ritueel en verhaal staat vanaf de Song binnen de sociale en culturele elite sterk onder druk, waardoor zij langzaam naar de marges van de samenleving wordt weggedrukt.

DE SONG-DYNASTIEËN (960 ‑ 1276)

237

7.4.3 Literatuur en geschiedschrijving
De geschreven literatuur is vanouds het domein van de ambtelijke elite. Weliswaar wordt de groep geletterden vanaf de Song groter, maar de meeste auteurs van geschreven literaire werken blijven mensen die via het examensysteem een ambtelijke carrière nastreven. Ook als onderwerp keert het examensysteem steeds in de literatuur terug. Natuurlijk bestaat er hiernaast een uitgebreide orale cultuur, met allerlei soorten theater, vertellers van verhalen en balladen, moppentappers en vertellers van anekdotes. Hoewel mondeling is deze cultuur niet alleen maar volks, want ook de elite neemt er uitgebreid deel aan. Zij is echter voor het grootste deel verloren gegaan. Pas uit de Jin en de late zuidelijke Song zijn de eerste toneelstukken bewaard gebleven. Mensen die alleen de eerste stappen in het examensysteem hebben gezet kunnen wel publiceren, maar behalve de artsen zijn dit vooral uitgevers en compilatoren van teksten die nuttig zijn voor het halen van een ambtelijke graad. Ouyang Xiu, Su Shi (Su Dongbo) en Wang Anshi zijn voorbeelden van bekende ambtenaren die in de politiek actief zijn en ook als schrijver zeer worden gewaardeerd. Zij schrijven gedichten en bepleiten, in navolging van Tang-schrijvers zoals Han Yu, het gebruik van de “antieke stijl” (guwen) in het proza. Deze stilistische beweging valt bepaald niet samen met de opkomst van het neoconfucianisme. In politiek opzicht behoren belangrijke vertegenwoordigers als Su Shi en Wang Anshi bijvoorbeeld tot verschillende opvattingen en geen van beiden zijn aanhangers van het neoconfucianisme. De schrijvers van de “antieke stijl” trachten de manier van schrijven van de pre-Han-filosofen en de Optekeningen van de Historicus na te volgen, met de nadruk op eenvoudig en helder taalgebruik in dienst van de inhoud, die moet voldoen aan de hoogste morele eisen. In de ambtelijke examens wordt stelvaardigheid de belangrijkste meetlat voor iemands morele geschiktheid als bestuurder. Ook wanneer de Vier Boeken in de interpretatie van Zhu Xi verplicht worden gesteld voor de examens, blijft iemands stelvaardigheid een belangrijk criterium. Ook iemands kalligrafie of handschrift weerspiegelt zijn morele gehalte, maar hier wordt water bij de wijn gedaan, omdat de herkenning van iemands handschrift makkelijk leidt tot partijdigheid bij het nakijken van de examens. Tijdens de Song komt een nieuwe dichtvorm op naast het oude lyrische gedicht (shi), namelijk het “woordvulgedicht” of ci. Ook deze vorm van dichten is streng gereguleerd, maar om een heel andere reden dan het lyrische gedicht. Het woordvulgedicht is oorspronkelijk een liedtekst (vandaar de naam ci, wat “tekst, woorden” betekent) die op een vaste melodie wordt gezongen, afkomstig uit het milieu van het stedelijke vermaak. Het dichten bestaat uit het schrijven van nieuwe teksten op de oude melodie, zodat de oude tekst min of meer de structuur van de nieuwe tekst bepaalt. In de late Tang worden zulke gedichten nog gezongen. Tijdens de Song raken de gedichten los van hun melodie, maar het voorschrift om bestaande schema’s te volgen blijft bestaan. Net als het lyrische gedicht wordt ook het woordvulgedicht tot in de twintigste eeuw beoefend. De communistische leider Mao Zedong (1893-1976) schrijft gedurende grote delen van zijn politieke loopbaan graag zulke woordvulgedichten.

238

hemels mandaat

Een bijzondere auteur van woordvulgedichten uit de Song is de dichteres Li Qingzhao (1084 – na 1149). Zij is al vóór haar huwelijk bekend en zal dat ook daarna blijven. Samen met haar man wisselt zij gedichten uit, en zij verzamelen boeken en antieke bronzen, waarover zij vervolgens schrijven. In 1126 vluchten zij los van elkaar naar het zuiden. Onderweg raken zij in de chaos van de enorme stroom vluchtelingen het grootste deel van hun verzameling en overige bezittingen kwijt. Haar geliefde man sterft in 1129, waarna Li Qingzhao zich in Hangzhou vestigt en hertrouwt. Zij scheidt al na enkele maanden, omdat de nieuwe man haar bedriegt en mishandelt. Zij blijft schrijven, waaronder ook woordvulgedichten. Voor haar gaan deze gedichten per definitie over gevoelens, een duidelijke verwijzing naar de historische wortels van het genre. Een belangrijke historiografische prestatie is de Doorlopende Spiegel tot Hulp bij het Bestuur (zizhi tongjian) door Sima Guang. Dit is een chronologische beschrijving van gebeurtenissen uit de periode 405 v.Chr. – 959 n.Chr., waarin de gangbare periode van de dynastie wordt overschreden. Het doel is de geschiedenis als een spiegel voor te houden aan de toenmalige politici. Veel van de gebruikte bronnen zijn sindsdien verloren gegaan. Leerlingen van Zhu Xi vervaardigen een uittreksel, de Hoofdlijnen en Details in de Doorlopende Spiegel (tongjian gangmu), waarin deze morele lessen extra worden benadrukt. Voor latere generaties van literaten is dit uittreksel de basis van hun historische kennis en het wordt in de zeventiende eeuw ook de eerste ingang van westerse schrijvers tot de lange geschiedenis van China. Sima Guangs werk vormt daarmee de basis van de Chinese en de westerse historiografie van China.

7.4.4 Wetenschap en technologie
Wetenschap De Song is een tijdperk van belangrijke wetenschappelijke en technologische ontwikkelingen. Bij de behandeling van het neoconfucianisme is het fenomeen van de “classicistische arts” al aan de orde geweest. Vanuit een modern perspectief hoort de geneeskundige natuurlijk in een paragraaf over wetenschap en techniek, maar in de toenmalige denkwereld werkt dat type arts vanuit hetzelfde paradigma als de neoconfucianistische filosofen en hoort dus ook daar thuis. De arts is het enige voorbeeld van een professional die zich met een kennisgebied bezighoudt dat wij tegenwoordig ook als wetenschap definiëren en tegelijkertijd een aanzienlijke status geniet. Andere kennisgebieden worden wel beoefend, maar als een soort hobby van geïnteresseerde ambtenaren, of door professionals met weinig status, zoals de hofastronomen en anonieme ambachtslieden. De kennisgebieden die wij tegenwoordig vatten onder de etiketten wetenschap en technologie genieten geen prestige en bieden geen mogelijkheden om politieke netwerken op te bouwen of voldoende welvaart voort te brengen voor de grotere verwantschapsgroep waarvan men lid is. Een van de uitzonderingen in dit verhaal zijn we al tegengekomen, namelijk de opmerkelijke figuur van Shen Kuo, een belangrijke medestander van de hervormer Wang Anshi. Nadat hij in 1081 ten offer valt aan politieke zuiveringen, wijdt hij zich gedurende de laatste jaren van zijn leven aan het optekenen van de nieuwste technologische en wetenschappeDE SONG-DYNASTIEËN (960 ‑ 1276) 239

lijke kennis van zijn tijd. Het is de getuigenis van een man die in de voorafgaande decennia daadwerkelijk zijn handen vuil heeft gemaakt aan dat waarover hij schrijft. Zijn verzameling notities gaat over belangrijke uitvindingen, anatomie, wiskunde, cartografie, geologie, meteorologie, astronomie, maar ook over toekomstvoorspelling en voortekenen. Voor Shen is de voorspelling van de persoonlijke toekomst even berekenbaar als de natuur om ons heen. Zijn notities zijn geen systematische uiteenzetting van een wereldbeeld en gaan ook niet expliciet in op zijn methode van precieze waarneming en daaropvolgende theorievorming. Het materiaal is niet systematisch geordend, ook niet vanuit het wereldbeeld van zijn eigen tijd. Shens ambtelijke carrière is duidelijk verbonden met zijn concrete belangstelling, zoals de onderwerpen van zijn wiskundige notities aangeven, die handelen over grondbelasting, muntgeld, bevoorrading van het leger en zo meer. Hoe fascinerend en belangrijk ook als getuigenis, de verzameling notities van Shen Kuo is vooral het hoogtepunt van een eenzame waarnemer met een goede pen, maar niet het begin van moderne wetenschap. Shen compileert zijn notities pas wanneer hij in 1081 uit de dagelijkse politiek wordt verbannen door een politieke tegenstander. Het is tijdverdrijf op hetzelfde niveau als zijn andere bezigheden zoals het bespelen van de vijfsnarige citer, Chinees schaak, kalligrafie en literatuur, en het drinken van thee en alcoholische drank (niet meer alleen een soort bier, maar inmiddels ook gedestilleerde dranken). Shen Kuo is uiteindelijk vooral de uitzondering die de regel bevestigt dat in het traditionele China geen systematische wetenschapsbeoefening plaatsvindt, maar wel nauwgezette observatie en piecemeal technologische vernieuwing op het niveau van anonieme handwerkslui en geïsoleerde literaten. Op individueel niveau vinden wij zo nu en dan leden van de geletterde elite die specifieke vormen van kennis verder ontwikkelen. Dit zijn niet universele geleerden zoals Shen Kuo, maar mensen over wie wij meestal weinig weten en van wie maar een paar boeken bewaard zijn gebleven. Opmerkelijk is dat in de dertiende eeuw in het zuiden onder de Song en in het noorden onder de Jin en Yuan vier wiskundigen tegelijk actief zijn, van wie twee een ambtelijke carrière doorlopen en de twee andere waarschijnlijk als wiskundeleraar hun brood verdienen. Zij brengen de Chinese wiskundige tradities op een hoger plan, maar vormen tevens het eindpunt van deze tradities. Uit hun materiaal blijkt dat zij net als hun voorgangers in eerste instantie worden geïnspireerd door de talloze praktische problemen van het bestuur, zoals astronomie vanwege de noodzaak van een precieze kalender, en oppervlaktemetingen vanwege de noodzaak land in allerlei vormen en formaten goed te meten. Zij nemen kennis van de bestaande literatuur en ontwikkelen deze verder uit liefde voor hun materiaal. Daarbij doen zij wiskundige ontdekkingen die in het Westen pas eeuwen later worden gedaan. Aan de andere kant is er geen sprake van een toepassing van hun wiskundige kennis op waarnemingen in de natuur, de alchemistische kennis die in de voorafgaande eeuwen is opgebouwd, of de ballistiek. Na de Mongoolse periode wordt hun kennis ook grotendeels vergeten, tot hun boeken in de late zeventiende eeuw worden herontdekt. De aanleiding voor deze herontdekking is de introductie van de eerste westerse wiskunde door de jezuïeten.

240

hemels mandaat

Technologie Tijdens de Song-periode is sprake van technologische vooruitgang op een aantal gebieden. De ontwikkeling van de waterklok komt in 1127 weliswaar tot stilstand en heeft geen groot historisch belang. Maar drie andere ontwikkelingen zijn wel van grote invloed op de Chinese en westerse geschiedenis: het kompas, de boekdrukkunst en het buskruit. Voor deze drie geldt dat eigenlijk sprake is van een lang ontwikkelingsproces, met een voorlopig hoogtepunt in de Song. De waterklok wordt tijdens de noordelijke Song tot een uitzonderlijk hoog niveau doorontwikkeld, maar dit niveau kan na de val van Kaifeng in 1127 niet worden vastgehouden. Naast de zonnewijzer om het moment van de dag te bepalen, zijn vanouds waterklokken en het branden van wierook de belangrijkste methodes om tijdsduur te meten. In de vroege zeventiende eeuw introduceren de jezuïeten voor het eerst de mechanische westerse klok. De man achter de waterklok is Su Song (1020 – 1101), net als Shen Kuo een vooraanstaande ambtenaar van zijn tijd. Tijdens zijn succesvolle carrière leidt hij een aantal projecten waar hij naast de handwerkslui en echte specialisten ook zijn eigen inbreng heeft. Deze projecten omvatten de astronomie vanwege het grote politieke belang van een precieze kalender, de Chinese farmacie of bencao, waarbinnen allerlei geneeskundige kennis over mineralen, planten en dieren wordt verzameld, en de horologie of tijdmeetkunde. De onder de leiding van Su Song gebouwde en door hem in een apart boek beschreven waterklok kenmerkt zich door zijn grote precisie. Dit is te danken aan het echappement, een ketting die de hele tijd kan ronddraaien en de dag in 600 gelijke eenheden verdeelt, en verder veel ambachtelijk vakmanschap. Boven op de klok zit een armillarium – een hemelbol voorzien van metalen ringen die de banen van de hemellichamen voorstellen. Su Songs publicatie over deze klok heeft moderne historici in staat gesteld de klok te reconstrueren, maar cruciale elementen zijn onvoldoende duidelijk beschreven en de reconstructie blijft uiteindelijk een hypothese. Ondanks alle bewondering voor de klok en Su Songs beschrijving, is het daarom belangrijk vast te stellen dat de technologische innovaties blijkbaar voor een belangrijk deel eenmalig zijn geweest, opgesloten in de hersenen van de handwerkers en niet op schrift gesteld. In 1126 valt de hoofdstad Kaifeng en gaat zowel de klok als de onderliggende ambachtelijke en theoretische kennis verloren. De waterklok blijft op een lager technologisch niveau wel bestaan. Ergens rond 1300 verschijnt het echappement ook in Europa en zal daar langzaam verder worden ontwikkeld. De uitvinding van het kompas is van groot belang voor de ontwikkeling van de westerse navigatie op zee, omdat men daarmee ook kan varen zonder sterrenhemel en zonder de kustlijn te volgen. Heel eenduidig is dat verband niet, want ook in het Westen dateert de oudste vermelding uit de late twaalfde eeuw, terwijl de grote ontdekkingsreizen pas veel later plaatsvinden. Het magnetische kompas om de richting te vinden is in China nog een volle eeuw ouder, zonder dat Chinese handelaren grote reizen over de open oceaan zijn gaan maken.* In de eerste helft van de elfde eeuw wordt in een militair handboek al melding

*

Nog oudere verwijzingen naar sommige aspecten van het kompas zijn veelal vaag en worden overgeïnterpreteerd.

DE SONG-DYNASTIEËN (960 ‑ 1276)

241

gemaakt van een wagen die naar het zuiden wijst om de richting bij nacht te vinden. De eerste expliciete verwijzing naar een kompas met een magnetische naald dateert uit het werk van Shen Kuo. Hij vertelt ons dat het wordt gebruikt door geomantische specialisten. Geomantie (fengshui) is een technologie om belangrijke gebouwen of graven zo gunstig mogelijk te situeren in het plaatselijke landschap, als samenstelsel van positieve en negatieve krachten. In de vroege twaalfde eeuw wordt voor het eerst melding gemaakt van het gebruik van het kompas om de weg te vinden wanneer het donker is en er geen sterren zijn te zien (zie afbeelding 65).

afbeelding 65 Eenvoudig Ming-kompas, waarbij de naald op een uitsteeksel in het bassin hoort te liggen.

Wij zagen al dat het drukken op papier van in houten blokken gegraveerde teksten en afbeeldingen in de vroege achtste eeuw is uitgevonden in een boeddhistische context. Het gaat meestal om losse vellen die niet worden samengebonden tot een boek of samengeplakt tot een rol. De blokdrukkunst neemt pas vanaf de tweede helft van de tiende eeuw een grote vlucht. Vanaf dat moment worden steeds meer soorten teksten gedrukt, zoals lesboeken, naslagwerken, de canonieke werken die zo belangrijk zijn voor de classici, religieuze teksten en literatuur, maar ook papiergeld en kalenders. Dit alles stimuleert de verbreiding van de geletterdheid en vergroot de beschikbaarheid van de teksten die men voor de examens moet kennen, zodat meer mensen ervoor kunnen studeren. Studenten van alle leeftijden zijn verreweg het belangrijkste afzetgebied van de boekverkopers. De verbreiding van de drukkunst is er een uitvloeisel van en draagt verder bij tot de verbreding van de sociale en culturele elite.

242

hemels mandaat

In het Westen is de volgende stap in de ontwikkeling van de boekdrukkunst het gebruik van een los letterfont in een ijzeren frame, waarmee de naam van Johannes Gutenberg (circa 1400 – 1468) uit Mainz voor altijd verbonden is. Shen Kuo noemt het drukken van losse karakters gemaakt uit hout als een uitvinding uit circa 1050, maar dit procedé vindt niet algemeen ingang. De reden is waarschijnlijk dat de benodigde hoeveelheid losse karakters een te hoge investering vormt. De uitvinding zal in de gebieden rond China, waar meestal een kleiner aantal verschillende karakters tegelijk wordt gebruikt, wel verdere verspreiding vinden. Er is een belangrijke culturele reden waarom juist in China de blokdrukkunst nog eeuwenlang in zwang is gebleven. Blokken lenen zich goed voor de combinatie van tekst en afbeeldingen. Zij zijn makkelijk te bewaren en worden soms eeuwen later nog hergebruikt. Er wordt op een gegeven moment een vast handschrift ontwikkeld waarin de te drukken teksten op moedervellen worden geschreven, die vervolgens op de houtblokken worden geplakt. Dit soort standaardisatie maakt het mogelijk dat laagopgeleide handwerkers de teksten snel en goedkoop in de blokken kunnen kerven. Tegelijkertijd blijft het mogelijk ook iemands hoogst individuele kalligrafie met grote precisie in de blokken te kerven (zie ook de zeer verzorgde uitgave uit circa 1130 van de Optekeningen van de Historicus in afbeelding 2). Dit is wel veel duurder, maar maakt het mogelijk iets van het culturele prestige van de persoonlijke kalligrafie van een vooraanstaande literaat of ambtenaar, of zelfs de keizer, in een boek op te nemen. De uitvinding van het buskruit valt niet precies te dateren, maar de beginselen zijn waarschijnlijk al een eeuw of meer bekend, wanneer rond 1040 de eerste formule wordt opgeschreven. Vermoedelijk is het buskruit ontdekt bij de daoïstisch geïnspireerde zoektocht naar een onsterfelijkheidsmedicijn. Het voornaamste militaire doel is het veroorzaken van lawaai om de paarden van de tegenstander te laten schrikken en het in brand steken van de traditionele houten huizen en het stro van de vijandelijke paarden. De functie van het laten schrikken staat tot op de dag van vandaag ook centraal in de religieuze cultuur, wanneer men rotjes afsteekt of met donderbussen schiet om demonen te verjagen. In de Song wordt zelfs een nieuw exorcistisch daoïstisch ritueel ontwikkeld dat veelbetekenend de Vijf Donderslagen Methode heet. Pas later wordt de explosieve kracht verder ontwikkeld. In de strijd tussen de Song en haar vijanden wordt op grote schaal gebruikgemaakt van vuurwapens, zoals vuurpijlen, bommen, watermijnen en primitieve kanonnen (zie afbeelding 66 voor het gebruik van bommen tegen een belegeraar). Omdat de vijand de nieuwe ontwikkelingen op dit gebied snel overneemt, heeft deze uitvinding geen verstoring van het bestaande machtsevenwicht tot gevolg. Wel betekent de uitvinding van het buskruit, in combinatie met natuurlijke en kunstmatige waterlinies, dat de offensieve kracht van de cavalerie van de noordelijke tegenstanders zoals de Khitan, Tangoet, Jürchen en Mongolen ernstig kan worden afgeremd.

7.4.5 Kunst en materiële cultuur
Vanaf de Song-dynastie bezitten wij steeds vaker voorwerpen uit het leven van de mensen zelf en niet alleen uit hun graven. Soms zijn grafgaven afkomstig uit het gewone leven, maar
DE SONG-DYNASTIEËN (960 ‑ 1276) 243

vaker zijn zij speciaal voor het graf en de begrafenis vervaardigd. Het driekleurig aardewerk dat wordt ervaren als typerend voor de materiële cultuur van de Tang is een goed voorbeeld, want juist dit aardewerk is een grafgave die het gevoel van kostbare metalen voorwerpen moet opwekken zonder de bijbehorende kosten. De verwoestingen van de late Tang hebben op grote schaal de cultuuruitingen van de voorafgaande eeuwen vernietigd. Aan de andere kant worden er door de toegenomen welvaart vanaf de Song meer cultuuruitingen geproduceerd, omdat veel meer mensen het zich kunnen veroorloven om zulke voorwerpen te kopen. De grotere productie en de kleinere afstand in tijd tot ons, vergroten de kans dat iets overblijft. De internationale handel vanaf de Song maakt dat ook buiten China veel voorwerpen bewaard zijn gebleven, in eerste instantie vooral in Korea en Japan, maar vanaf de Yuan ook in islamitische landen en ten slotte vanaf de late Ming ook in het Westen.

afbeelding 66 Vanaf een stadsmuur wordt een ontploffend projectiel op belegeraars gegooid. Boekillustratie uit de vroege zeventiende eeuw.

Kunst en kennerschap Met de ingrijpende sociale en culturele transformaties van de Song-periode veranderen ook cruciale concepties van de aard van kunst. Er ontstaat een dichotomie tussen de zogenaamde
244 hemels mandaat

professionele of ambachtelijke schilderkunst en de amateur- of literatenschilderkunst. Zoals altijd is ook deze dichotomie sterk ideologisch gefundeerd, maar zij vormt de basis voor de appreciatie van China’s eigen artistieke tradities door de culturele en sociale elite tot ver in de twintigste eeuw. Men zou zelfs kunnen zeggen dat kunst als een zelfstandige manifestatie van materiële cultuur nu geboren wordt, zonder dat de oudere tradities van ambachtelijke – en evengoed mooie en technisch knappe – kunst verdwijnen. De ambachtelijke schilder signeert of dateert zijn werk meestal niet, maar de literatenschilder doet dat wel. Hij en zijn publiek voorzien het werk door de tijd heen van hun zegels, gedichten en appreciërende teksten. Een kunstwerk is tegelijkertijd getuigenis van de geschiedenis van zijn appreciatie door latere generaties. Deze kunst is in haar pretenties een integraal onderdeel van het sociaal-culturele leven van de elite, terwijl de ambachtelijke kunst vooral decoratie blijft. Deze tegenstelling wordt sterker vanaf de Yuan-periode, waar zij uitgebreider besproken wordt. Tijdens de Song is de literatenschilderkunst zeker nog niet de enige prominente stijl, ook niet onder de sociale elites. De trend naar landschapschilderkunst, die onder de Tang vooral zichtbaar wordt op kamerschermen, zet in de volgende eeuwen door. Zij is vooral een schilderkunst van het hof, maar nu door bij naam en toenaam bekende schilders en niet meer door anonieme ambachtslui. Tijdens de noordelijke Song worden talloze indrukwekkende landschappen geschilderd, waarin de mens en zijn directe omgeving, zoals een paard, een paviljoen of een bootje, in het niet vallen tegen de achtergrond van hoog oprijzende bergen, bomen en wolkenpartijen. De diepte in de schilderijen wordt aangebracht door een zorgvuldige architectuur van de diverse onderdelen, met ertussen water of wolken, of door gradaties van licht en donker. De sterk kalligrafische penseelstreek blijft zichtbaar en draagt direct bij tot de compositie, zoals bij onze negentiende-eeuwse impressionisten en hun opvolgers. Daarbij staat die natuur niet altijd voor de natuur zelf, maar ook voor menselijke eigenschappen of gemoedstoestanden. Sommige schilderijen zijn lange rolschilderingen, waar men als het ware scène voor scène doorheen kan lopen. Andere schilderijen zijn hangschilderingen, vaak op groot formaat, waar men voor staat en helemaal in op kan gaan. Beide typen schilderijen vereisen dat de oorspronkelijke schildering wordt geplakt op een steviger ondergrond. Het zijn kwetsbare voorwerpen, die zelden permanent worden getoond, maar meestal alleen bij speciale gelegenheden aan een kleine kring van familie en vrienden. In de noordelijke Song komt ook de literatenschildering op, waarbij de schrijver en bestuurder Su Shi een grote rol speelt als theoreticus. Hij verwerpt de directe gelijkenis tussen schildering en werkelijkheid, en stelt daarvoor in de plaats een diepere werkelijkheid, een stemming, die kan worden gevangen in dezelfde soort penseelstreken waarmee men ook karakters schrijft. Het gaat hier om dezelfde ontwikkeling naar een innerlijke waarheid, die ook plaatsvindt in de grote intellectuele en religieuze stromingen van deze tijd. De schilderijen zijn sterk impressionistisch, met een duidelijke penseelstreek in zwarte inkt. Belangrijke schilders zijn meestal ook goede kalligrafen, omdat het nu eenmaal om hetzelfde type penseelbewegingen gaat. Net als ambachtelijke schilderingen worden ook literatenschilderijen binnen netwerken geproduceerd, waar zij een bepaalde waarde vertegenwoordigen. De bewering dat een literaat niet voor geld schildert is een essentieel onderdeel van deze context, want zij verhoogt de waarde van het schilderij als een hogere vorm van belangeloze kunst.
DE SONG-DYNASTIEËN (960 ‑ 1276) 245

Een schilderij of een kalligrafie wordt ingezet als symbolisch kapitaal. Door hangschilderijen of kleinere schilderingen op waaiers en albumbladen cadeau te geven, verwerft men belangrijke relaties die in gunsten met een duidelijke politieke en/of economische waarde kunnen worden omgezet. Bovendien laat de literatenschilder zich misschien niet publiekelijk belonen, maar vanaf de dertiende eeuw leven diverse schilders in de literatenstijl al van hun kunst.
Porselein De ontwikkeling van het moderne porselein in de Song heeft grote invloed op China. Het zal eeuwenlang een van de belangrijkste exportproducten zijn en bijdragen tot een positieve handelsbalans. Voor de uitvinding van porselein zijn de belangrijkste technische voorwaarden de gebruikte klei (kaolin, van de Chinese plaatsnaam gaoling, nabij het porseleincentrum Jingdezhen in de moderne provincie Jiangxi) en de hoge baktemperatuur van 1200 tot 1400 °C, waardoor klei en glazuur één doorschijnende laag worden die geen water doorlaat. Dit is de cruciale stap die porselein van andere typen aardewerk onderscheidt. Deze technische voorwaarden zijn deels al vóór de Song voorhanden, maar van massaproductie van porselein is dan nog geen sprake. Tijdens de Song ontstaat door de toename van de algemene welvaart een grotere behoefte aan porselein, terwijl tegelijkertijd een veel beter distributienetwerk ontstaat dan in de voorafgaande dynastieën. Porselein is nog steeds niet goedkoop, maar veel goedkoper dan de traditionele luxevoorwerpen van brons, koper of zilver. Porselein is mooier en steviger dan het oude aardewerk, terwijl het ook in alle formaten kan worden gemaakt. Zilver en koper zijn alleen geschikt voor kleinere voorwerpen, en alleen het stevige brons kan ook voor grote objecten worden gebruikt. Het gebruik van kostbare metalen staat gelijk aan het onttrekken van geld aan de circulatie, terwijl de grondstof voor porselein veel betaalbaarder is. Omdat de benodigde kaolin-klei niet overal kan worden verkregen, ontstaat tijdens de Song een nationale en internationale industrie en bulkhandel in porselein. Dit betekent dat ook traditioneel aardewerk van lokale aarde nog steeds wordt gemaakt. Daar waar de geschikte kaolin-klei voorhanden is, komt een grote porseleinindustrie op: enorme concentraties van ovens met rokende schoorstenen. Zulke centra zijn alleszins vergelijkbaar met een modern industriegebied, met een analoge milieuvervuiling door de rook en de afbraak van de omringende bossen. Al in de elfde eeuw hoort hier ook Jingdezhen bij, dat vanaf de Yuan definitief het belangrijkste centrum wordt voor de productie van exportporselein naar het Midden-Oosten en later ook het Westen. Dit stimuleert de lokale werkgelegenheid, de handel en het transport naar de havens. De regionale productiecentra hebben ieder hun eigen karakteristieken, waarbij met name het glazuur kan variëren van blauwig wit, ivoorkleur, geel en rood, naar groen, groenblauw en zwart. Deels zijn vorm en decoratie geïnspireerd door de klassieke metalen objecten die door porselein moeten worden vervangen. De ambachtslui brengen versieringen aan door te kerven of door reliëf, en bootsen daarnaast bijvoorbeeld de vorm van een bronzen drievoet of vierkant vat na. Zij spelen verder met het glazuur door te experimenteren met craquelé of door metaal toe te voegen. Afbeeldingen zijn ongebruikelijk, behalve die met reliëf. De klassieke afbeeldingen in kobaltblauw op een witte ondergrond dateren pas uit de veertiende eeuw en worden in deze tijd nog niet gemaakt.
246 hemels mandaat

hoofd s t uk 8

NIEUWE VE R OVE R AA RS D YNASTIEËN
(907 ‑ 1368)

Vanaf de tiende eeuw tot ver in de veertiende eeuw hebben niet-Chinese volkeren grote delen van China en uiteindelijk zelfs het hele gebied in handen. Nieuw is dit verschijnsel niet, want vanaf de val van de Han-dynastie in 220 tot de stichting van de Song-dynastie in 960 spelen Turkse en andere etnische groepen een doorslaggevende rol in het noorden, terwijl de half-Turkse Sui- en Tang-dynastieën zelfs heel China zullen veroveren. In die tijd wijst maar weinig erop dat veel Chinezen deze etnische dimensie als een groot probleem ervaren, al is niemand blij met de zoveelste bloedige oorlog. Het is vooral in het licht van het moderne nationalisme van de late negentiende eeuw en daarna, dat de etnische overheersing van het quasi-pure Chinese ras door andere etnische groepen als problematisch wordt ervaren. Om dezelfde reden worden de Sui- en Tang-dynastieën tegenwoordig bij voorkeur als glorieuze inheemse dynastieën gezien, want anders zou de periode van “vreemde” overheersing tussen de Han en de Song wel heel lang hebben geduurd. Ook in andere delen van het Euraziatische continent worden oude rijken bedreigd door nieuwe etnische groepen. De Karolingers weten in de eerste helft van de achtste eeuw de vanuit het Iberisch Schiereiland oprukkende “Moren” – grotendeels Berbers, dus geen Arabieren – tegen te houden. Op het schiereiland duurt het echter tot 1492 voordat de laatste islamitische heerser wordt verdreven uit Granada. In het rijk der Abbasiden in het Midden-Oosten is al vanaf de vroege negende eeuw een aantal lokale machthebbers opgestaan die wel het formele gezag van de Abbasiden erkennen, maar verder zelfstandig zijn. Zo zijn er de Seltsjoeken van Turkse oorsprong, die vanuit het gebied bij het Aralmeer het gebied van het moderne Turkije, Irak en Perzië veroveren. Hun rijk duurt van 1037 – 1153 en valt daarna in stukken uiteen. In het westen van Europa duren de Middeleeuwen voort, maar een aantal cruciale uitvindingen bereikt Europa, zoals het papier, het buskruit, de boekdrukkunst en het kompas. Zij zullen een belangrijke rol spelen in de transformatie van West-Europa en het ontstaan van de vroegmoderne staten. Economisch en militair is West-Europa een betrekkelijk marginaal gebied, waarbij alleen in het zuiden enkele Italiaanse steden zich aan het einde van onze periode beginnen te ontwikkelen tot belangrijke financiële en commerciële centra.

NIEUWE VEROVERAARSDYNASTIEËN (907 ‑ 1368)

247

8.1

Veroveraarsdynastieën

De veroveraarsdynastieën aan de noordelijke en westelijke grenzen van China zijn van verschillende etnische herkomst. De Tangoet stichten de Xixia-dynastie (1038 – 1227), de Khitan de Liao-dynastie (907 – 1125), de Jürchen de Jin-dynastie (1115 – 1234) en de Mongolen de Yuan-dynastie (1272 – 1368). De Tangoet spreken een Tibeto-Birmaanse taal, terwijl de Khitan en de Jürchen Tungusische talen spreken. De talen van de diverse groepen Mongolen gelden als een aparte groep, maar behoren met de Tungusische talen tot de Altaïsche taalfamilie. Tot deze grotere taalfamilie zouden ook de Turkse talen van veel andere volkeren in de Chinese periferie behoren, waaronder het Oeigoers, maar hierover zijn de onderzoekers het nog niet eens. Lang voor hun verovering van delen van China hebben deze volkeren al intensief contact met het Chinese cultuurgebied. Hierdoor verwerven zij allerlei kennis van oorlogsvoering, bestuur, landbouw, schrift en andere zaken, die hen bij het veroveren, bezetten en regeren van het eigenlijke China zeer van pas zal komen. Al deze volkeren ontwikkelen hun eigen manieren om hun identiteit te bewaren en te regeren over onderdanen van verschillende herkomst, waarvan de Han-Chinezen meestal de grootste groep vormen. Als veroveraarsdynastieën kunnen zij hun macht alleen behouden zolang zij hun militaire superioriteit handhaven en tegelijkertijd een effectief civiel bestuurssysteem ontwikkelen. De periode van veroveraarsdynastieën eindigt met de komst van de Mongolen, die uiteindelijk grote delen van het Euraziatische continent veroveren en daardoor het eerste werkelijk directe cultuurcontact tussen West-Europa en China in beide richtingen mogelijk maken. Het is opvallend dat al genoemde uitvindingen als het buskruit of de boekdrukkunst, met plankjes en daarna met een los font, juist in deze tijd ook in Europa opduiken. Natuurlijk zijn het niet de Chinezen die deze uitvindingen naar het Westen hebben gebracht, maar leden van de Oeigoerse en Perzische volkeren aan China’s grenzen die als krijgsgevangenen in westerse handen vallen. Zij werken al vanaf het begin van de dertiende eeuw in dienst van de Mongolen als experts in de Chinese bestuurlijke en culturele tradities. Daarvoor maken hun culturen al uitgebreid gebruik van deze uitvindingen, inclusief het drukken van boeken met een los font – een uitvinding die in China juist niet heeft doorgezet. Het papier is al veel eerder via het Perzische cultuurgebied uit China naar het Westen gekomen en nu volgen het buskruit, de boekdrukkunst en nog ander Chinees cultuurgoed.

8.2

Liao, Xixia en Jin

8.2.1 Inleiding
De Xixia en de Liao ontstaan op de rand van het Chinese politieke systeem in de chaotische periode na de val van de Tang, maar veroveren ook delen van het eigenlijke China (zie kaarten 8 en 11). Het is gebruikelijk het bestaan van deze twee staten te zien als het gevolg van de zwakte van de Song, die haar grondgebied zou hebben moeten terugveroveren. De foute
248 hemels mandaat

premisse in deze opvatting is dat deze gebieden van nature bij China horen omdat ze ook door de Tang en vooral het moderne China gecontroleerd worden. Het is echter zo, dat deze gebieden niet het vanzelfsprekende bezit zijn van Tang-China, maar dat in deze gebieden vanouds sterk verschillende volkeren wonen met hun eigen politieke en culturele systemen. Deze gebieden binnen te vallen en soms tijdelijk te veroveren zijn politieke en militaire beslissingen, niet natuurlijke gegevenheden. In plaats van de zwakte van de late Tang of de Song te benadrukken, moeten we vaststellen dat zowel de Xixia als de Liao, en later haar opvolger de Jin, veel sterkere politieke systemen bouwen dan hun voorgangers. Niet alleen de Song, maar ook de omliggende politieke systemen worden effectiever in bestuurlijk opzicht en kiezen minstens gedeeltelijk voor een territoriale staat.

kaart 11 De Song, Jin en hun buren. Deze kaart geeft de situatie rond 1208 weer, aan de vooravond van de Mongoolse veroveringen.

De interactie tussen de Song en de omringende politieke systemen wordt anders dan voorheen. Tijdens de Han en Tang is het diplomatieke huwelijk tussen Chinese prinsessen en de leiders van andere volkeren een regelmatig terugkerend verschijnsel, omdat de andere partij nog onvoldoende bedreven is in de Chinese geschreven cultuur. Afgezien van enkele militaire campagnes kiest de Song voor geschreven verdragen waarin tribuutbetalingen en handel worden vastgelegd, begeleid door giften, maar zonder diplomatieke huwelijken. Deze verdragen zouden niet mogelijk zijn geweest zonder een hoge mate van vaardigheid in de
NIEUWE VEROVERAARSDYNASTIEËN (907 ‑ 1368) 249

Chinese schrijftaal bij hun diplomatieke partners – zowel bij de hoogste leiding als bij hun adviseurs. De cultuuroverdracht vanuit de Han-Chinese kerngebieden is niet het monopolie van de plaatselijke Han-Chinezen. Leden van de overheersende niet-Han-culturen ontwikkelen een aanzienlijke kennis van de Han-cultuur, terwijl ook Han-Chinezen vaak goed op de hoogte raken van de niet-Han-cultuur en aspecten ervan overnemen. Zo ontwikkelen mensen van Bohai (Parhae) en Oeigoerse afkomst zich tot heuse experts en bemiddelaars in de cultuuroverdracht. Hoewel in dit boek de nadruk ligt op de niet-Chinese politieke systemen aan de noordelijke en westelijke grenzen, vindt hetzelfde proces ook in het zuiden plaats. Zowel binnen de Chinese grenzen onder de Yao en andere volkeren, als daarbuiten in de staten Dali en Viet – dat wij nu beter kennen als Vietnam – vindt een uitgebreide culturele uitwisseling plaats. Het gevolg hiervan is dat de Yao eeuwenlang een versie van het daoïsme zullen praktiseren in de Chinese schrijftaal, naast hun eigen cultuur in de Yao-taal. Deze cultuur is zo belangrijk voor hen, dat zij deze op al hun migraties, tot in het noorden van Thailand aan toe, mee hebben genomen. Er zijn in deze eeuwen diverse processen aan de gang waarbij cultuur wordt overgenomen, aangepast of verworpen. De traditionele en nog steeds invloedrijke opvatting benadrukt de Chinese cultuuroverdracht die uiteindelijk leidt tot een vorm van etnische assimilatie die wij sinificatie of verchinesing noemen. Voor onze analyse is het van belang te onderkennen dat dit proces twee kanten opgaat, want de Chinese cultuur heeft door de eeuwen heen tal van elementen uit andere culturen overgenomen en Chinezen hebben er ook vaak voor gekozen helemaal lid van een andere cultuur en zelfs een andere etnische groep te worden. Eerder is al het begrip cultural resources geïntroduceerd. Dit begrip houdt in dat het goed mogelijk is gebruik te maken van de verworvenheden van de Chinese culturele tradities zonder Chinees te worden, zoals China ook allerlei cultuurelementen van anderen heeft overgenomen zonder die andere culturen te worden. Japan en Korea hebben bijvoorbeeld om zichzelf vorm te geven eeuwenlang intensief gebruikgemaakt van allerlei aspecten van de Chinese cultuur, zoals recht, schrift, religie en nog veel meer. Deze aspecten zijn eigenlijk gereedschappen (technologieën), die wij hier cultural resources noemen. De betrokken culturen zijn niet Chinees geworden, dus van echte sinificatie is geen sprake. Het begrip cultural resources maakt het ook makkelijker de overdracht van cultuurelementen die door de eeuwen heen door de Chinese cultuur van buiten zijn geïntroduceerd als een tweerichtingsverkeer te behandelen, zoals de strijdwagen, de introductie van de stoel of het “barbaarse bed”, allerlei muziekinstrumenten en het latere blauw-witte porselein (zie afbeelding 67). Uit het intensieve en bewuste gebruik van cultural resources kan wel degelijk ook verdergaande sinificatie volgen, maar die is niet het onafwendbare gevolg. Hoewel wij analytische begrippen als sinificatie en het gebruik van cultural resources vooral gebruiken voor de analyse van de veroveraarsdynastieën, zijn de onderliggende processen veel algemener en veel ouder. Feitelijk is het hele ontstaan van een Chinese cultuur het gevolg van deze veranderingsprocessen, met als enige verschil dat de diverse groepen die wij tegenwoordig als echt Chinees plegen te zien ook met terugwerkende kracht als zodanig worden gepresenteerd – hoewel dit historisch gesproken onjuist is. Het ontstaansproces van
250 hemels mandaat

een Chinese cultuur, zelfs van één Chinese cultuur, is nog steeds aan de gang, want met de opkomst van radio, film, televisie en internet kan een steeds groter publiek deelnemen aan de nationale cultuur. In veel opzichten is er pas zeer recentelijk werkelijk sprake van één Chinese cultuur die door grote groepen wordt gedeeld, althans in de stedelijke gebieden.

afbeelding 67 Ook onder de Jürchen worden in Noord-China buitengewoon fraaie porseleinen voorwerpen gemaakt, zoals deze witte vaas die Guanyin verbeeldt. Het witte porselein is een voortzetting van een Tangtraditie.

In de Xixia, Liao en Jin ontstaan ook stromingen die culturele invloeden juist willen tegengaan. Op centraal niveau maakt de overname van Han-Chinese cultural resources namelijk vaak deel uit van een doelbewust streven van het centrum om de macht van concurrerende adellijke families te verminderen. Het bureaucratische systeem, belastingen en de verbeelding van de keizer als een Zoon des Hemels zijn cultural resources waarvan China zelf al eeuwenlang het succes heeft bewezen. Het aanpassen van het Chinese schrift om zo een
NIEUWE VEROVERAARSDYNASTIEËN (907 ‑ 1368) 251

eigen schrift te ontwikkelen waarmee de eigen taal kan worden geschreven, laat zien dat de overname van een culturele technologie ook altijd een aanpassing betekent (zie afbeelding 68). Door de betere exploitatie van het plaatselijke economische overschot en de symbolische representatie van de keizer als hoogste wezen in de hele kosmos, kan een politieke leider de centrale macht versterken. Het herstel van de stammentradities is dan vaak een reactie op een dergelijke centralisatie en een poging om de oude collegiale deelname aan de macht te herstellen. In de praktijk is zulk “nativisme” in de zin van “terug naar de wortels”, meer een ideologie, of zelfs een wensdroom, dan dat werkelijk alle vormen van het gebruik van Chinese cultural resources of zelfs sinificatie kunnen worden teruggedraaid. Ook het nativisme is selectief in de keuze van elementen uit de oorspronkelijke cultuur.

afbeelding 68 Fragment van een boeddhistische soetra, vertaald in het schrift van de Xixia (links), met daarnaast Chinese en Tibetaanse versies.

Zelfs de introductie van Chinese thee in de omringende culturen kan men het beste interpreteren als een cultural resource. Het gaat zeker niet om een poging Chinees te worden, maar wel om een drank die een belangrijke aanvulling is op het bestaande repertoire van sociale genotmiddelen. Zij versterkt de economische banden tussen China en de omringende politieke systemen, vooral de noordelijke en westelijke staten waar het verbouwen van thee
252 hemels mandaat

klimatologisch onmogelijk is. Thee wordt daar wel op een heel ander manier gedronken dan in China. Omdat het gebruik is overgenomen tijdens de late Tang is ook de toenmalige manier van drinken overgenomen. Zo is thee in deze eeuwen meer een soort groentesoep, waar zelfs zout aan wordt toegevoegd. Ergens in de late Song of Yuan wordt in China geen zout meer toegevoegd, terwijl de omringende politieke systemen dat wel blijven doen, en soms zelfs boter of melk toevoegen. De sociale en rituele functies van thee als substituut voor alcoholische drank blijven echter bewaard. De Song ontwikkelt met de Xixia, Liao en Jin tribuutrelaties waarin zijzelf steeds als militair zwakkere de ondergeschikte plaats inneemt. De Song verplicht zich tot aanzienlijke betalingen in zilver, zijde, thee en andere producten, en het toestaan van grenshandel in ruil voor vrede. De gewone handel en smokkel met de Song – overigens in dezelfde producten – is voor deze drie staten van groot economisch belang. Omdat de handelsbalans op macroeconomisch niveau gunstig is voor de Song, verdient China als geheel het zilver weer terug dat zij eerst kwijt is geraakt aan tribuutbetalingen. Deze handelsinkomsten stromen echter niet terug naar de staat, die de eigenlijke tribuutbetalingen verricht, maar naar particuliere handelaren. Dientengevolge blijven de financiële problemen voor de staat bestaan. De ongelijke verdragen hebben bovendien de pijnlijke rituele consequentie dat de Song haar partners als gelijkwaardig moet accepteren. Zowel uit financiële als uit ideologische overwegingen probeert een deel van de politieke elite van de Song daarom steeds opnieuw door directe oorlogsvoering of diplomatie, en zelfs door samenzwering met een derde partij, de termen van de onderlinge relaties te verbeteren. Wij hebben al gezien dat dit een belangrijke oorzaak is voor de val van de noordelijke Song in 1127.

8.2.2 Liao (907 – 1125)
De Khitan-stammen zijn nomadische veefokkers uit het bovenstroomgebied van de Liao in westelijk Mantsjoerije. Het paard vormt de basis van hun macht, als middel van transport voor soldaten en als bron van voedsel; daarnaast houden ze schapen, koeien en kamelen. Zoals bij alle nomaden dient de jacht ook als middel tot militaire training. Graan, altijd al een bestanddeel van hun dieet, kunnen zij in kleine hoeveelheden in het wild verzamelen. Het wint pas aan belang in hun cultuur ná het veroveren van de landbouwgebieden van de Bohai (Parhae) en plaatselijke Han-gemeenschappen aan China’s noordgrens. Omstreeks het midden van de tiende eeuw strekt hun macht zich uit over Mantsjoerije, oostelijk Mongolië, delen van Noord-Shanxi, en een groot gebied rond het huidige Beijing. De Liao vestigt haar zuidelijke hoofdstad bij Beijing om aan te geven hoe belangrijk dit gebied voor haar is. De Song is te zwak om die situatie te veranderen en in januari 1005 heeft zij na een verloren oorlog geen andere keuze dan een voor haar ongunstig vredesverdrag met de Liao te sluiten. Het Liao-rijk kent twee bestuurssystemen. In het noordelijke deel van het rijk met de nomadische Khitan is het bestuur geënt op het oude stammensysteem met de meeste macht voor de keizerlijke clan, die in het Chinees Yelü heet. In het zuidelijke deel met de sedentaire Bohai (Parhae) en de Han-Chinezen is het bestuur een voortzetting van het Tang-systeem. De hoogste posities aan het keizerlijke hof en in het Khitan-bestuur zijn voor de Khitan zelf.
NIEUWE VEROVERAARSDYNASTIEËN (907 ‑ 1368) 253

In het zuidelijke en deels ook in het noordelijke bestuurssysteem spelen de daar woonachtige Han-Chinezen en sterk gesinificeerde Bohai (Parhae) een steeds grotere rol. Zij worden gerekruteerd door protectie en via een examensysteem. Belangrijk is dat het politieke centrum op ritueel niveau weliswaar het Chinese keizerlijke model volgt met de heerser als Zoon der Hemels (tianzi), maar in de praktijk lang niet zo sterk is geïnstitutionaliseerd en gecentraliseerd als het oorspronkelijke voorbeeld. De diverse eliteclans behouden een sterke mate van autonomie. Veel hangt daarom in de praktijk af van individueel leiderschap, en daaraan schort het nogal aan het einde van de Liao-dynastie. De Khitan vormen in hun eigen rijk een minderheid die haar macht ontleent aan een superieure cavalerie. Het leger bestaat uit keizerlijke elitetroepen te paard, de ordo, waarvan ons woord horde is afgeleid, die worden aangevuld met gewone troepen uit de Khitan-stammen en de onderworpen volkeren. Het eigenlijke China blijft moeilijk te veroveren, omdat de Khitan nog onvoldoende de technieken beheersen voor het langdurig belegeren van steden. Bovendien is de interne macht nooit volledig en heeft het regime constant te maken met etnische conflicten en opstanden. De Song ontwikkelt een succesvolle verdediging tegen de Khitan-cavalerie door gebruik te maken van waterrijke gebieden aan de noordgrens, maar niet door de aanleg van een verdedigingsmuur. Zij zal op haar beurt nooit in staat zijn op eigen houtje de Khitan te verslaan. De ondergang van de Khitan komt uiteindelijk door de gecombineerde kracht van de Song en vooral de Jürchen, op een moment dat het centrum van het Liao-bestuur intern al sterk is verzwakt. Een deel van de Khitan vlucht naar het westen. Een lid van de keizerlijke clan vestigt daar een eigen rijk, de Kara Khitai of westelijke Liao (1124 – 1211), dat na een kleine eeuw door de Mongolen wordt opgeslokt. De inwoners van de Kara Khitai worden na de annexatie van hun rijk door de Mongolen tot een van de belangrijkste steunpilaren van Djengis Khan. De Khitan-keizers verwachten dat Korea en andere hen omringende politieke systemen, behalve China natuurlijk, hen aanspreken als Zoon des Hemels. Dit is opmerkelijk, omdat de Song-keizers geen moment de claim hebben opgegeven de enige echte Zonen des Hemels te zijn. Korea erkent niet alleen de Khitan-keizers van de Liao, maar óók de Songkeizers als zodanig. Khitan is de Chinese transcriptie van Khitay. Vanwege hun dominante regionale rol wordt hun naam in Centraal-Azië tot een alternatieve benaming voor China, wat in Slavische talen nog steeds zo is. De naam is met de Mongoolse expansie in de dertiende eeuw door Arabische en westerse reizigers overgenomen, wat in het Engels Cathay is geworden. Columbus denkt zelfs in Cathay te zijn aangekomen wanneer hij in 1492 Amerika ontdekt. Het duurt tot het begin van de zeventiende eeuw voordat de jezuïet en missionaris Matteo Ricci als een van de eersten beseft dat Cathay en China hetzelfde zijn.

8.2.3 Xixia (1038 – 1227)
In het noordwesten van China bouwen de Tangoet vanaf de late negende eeuw een onafhankelijk rijk op, dat zich uitstrekt van hun basisgebied in de Ordos binnen de grote boog van de Gele Rivier tot in Oost-Turkestan. Hun grondgebied omvat zowel landbouwgronden als steppen die geschikt zijn voor begrazing. De Oeigoeren, die vanouds sterk aanwezig zijn in
254 hemels mandaat

dit gebied, worden door hen onderworpen. De Ordos is in deze tijd nog redelijk vruchtbaar, de huidige woestijnvorming is een veel recenter verschijnsel. De Tangoet beginnen als militaire steunpilaren van de late Tang-keizers en krijgen in ruil daarvoor symbolische erkenning zoals een Chinese familienaam en titels. In 1038 stichten zij een eigen rijk dat zij, naar de vroegste Chinese dynastie, de “Grote Xia” (daxia) noemen. Vanaf dat moment claimen zij ook de titel keizer, maar niet die van Zoon des Hemels (tianzi). Chinese historici noemen deze dynastie de “westelijke Xia” (Xixia), ter onderscheiding van de Xia, de mythologische eerste dynastie uit hun eigen geschiedenis. In hun eigen taal noemen de Tangoet hun rijk heel anders, namelijk de Witte en Verheven Grote Staat. De Tangoet bedreigen de noordwestelijke grens van de Song, die de vrede bewaart door kort na de vestiging van het Xixia-rijk een verdrag te sluiten. De Xixia exporteert aanvankelijk onder meer paarden naar de Song, maar wanneer de Song de paarden van een ander buurland gaat afnemen, verliezen zij een belangrijk exportproduct en wordt hun handelsbalans negatief. In militair en politiek opzicht speelt de Xixia steeds de Song en haar vijanden, eerst de Liao en later de Jin, tegen elkaar uit. Zij weet het bijna twee eeuwen uit te houden, tot de Mongolen de Xixia in 1227 vernietigen. Restanten van de Tangoet als volk en cultuur blijven in de volgende eeuwen bestaan, maar zijn bij gebrek aan bronnen moeilijk te traceren.

8.2.4 Jin (1115 – 1234)
De Jürchen-stammen zijn afkomstig uit oostelijk Mantsjoerije. Zij zijn aanvankelijk tribuutplichtig aan de Khitan. Zij zijn geen nomaden maar wonen in permanente vestigingen en leven van landbouw, jacht, veeteelt en visserij. Zij houden paarden, die zij aan de Khitan en de Song verkopen. De jacht fungeert als militaire training, maar de oorlogsvoering te paard is een innovatie ontleend aan de Khitan en niet een oude Jürchen-traditie. Onder centraal leiderschap neemt hun macht in de vroege jaren van de twaalfde eeuw plotseling sterk toe en in 1115 stichten zij hun eigen Jin-dynastie. Vanaf 1114 tot en met 1125 verslaat de Jin met de steun van de noordelijke Song in korte tijd de intern verdeelde en verzwakte Liao. Meteen daarop verovert de Jin ook Noord-China, omdat de Song verzwakt is en geen betrouwbare diplomatieke partner blijkt te zijn (zie kaart 11). De Jin vormt na de definitieve vernietiging van de noordelijke Song in 1127 nog lange tijd een ernstige militaire dreiging voor het resterende Song-gebied aan de benedenloop van de Yangzi. Voor korte tijd dwingt zij het hof van de zuidelijke Song er zelfs toe bij Hangzhou de zee op te vluchten. Pas in 1141 wordt er een officiële vrede gesloten en keert de rust weer enigszins terug. De militaire macht van de Jürchen is gebaseerd op een goed georganiseerde cavalerie van boogschutters, de overname van Chinese militaire strategieën voor het belegeren van steden, belangrijke technieken zoals machines voor het bestormen van stadsmuren, en de eerste primitieve vuurwapens. Dit alles is tegelijk een mooi voorbeeld van de overname van cultural resources zonder dat dit meteen sinificatie betekent. Bovendien organiseren de Jürchen zich in tegenstelling tot de losser gestructureerde Khitan in strakke en direct op de oorlogsvoering gerichte eenheden. De waterbarrières van de Huai en de Yangzi blijken op de lange termijn echter onoverkomelijk te zijn.
NIEUWE VEROVERAARSDYNASTIEËN (907 ‑ 1368) 255

In 1138 voert de Jin-keizer voor het hele rijk het Chinese bestuurssysteem in. Dit gebeurt uit angst voor de niet-keizerlijke clans, als tegenwicht voor de macht van de generaals en om de feodalisering van het nieuw veroverde gebied te voorkomen. De macht van de keizer wordt zo substantieel versterkt. In 1153 wordt de zuidelijke hoofdstad van de Liao bij het huidige Beijing gemaakt tot de belangrijkste hoofdstad van de Jin. Deze stad ligt dichter bij het landbouwgebied van Noord-China, dat het graan levert waarmee de groeiende bureaucratie moet worden onderhouden. De Jürchen bezitten in de bureaucratie ongeveer de helft van de posten. De invloed van de Han-Chinezen neemt toe, maar vooral ten koste van de andere onderworpen etnische groepen. De Jin maakt vooral gebruik van gesinificeerde Bohai (Parhae) en Han-Chinezen uit het gebied rond Beijing. Dit gebied staat onder de Liao al onder niet-Chinees gezag en men vertrouwt daarom op de loyaliteit van de bevolking. Voor civiele functies speelt het examensysteem een grote rol in het rekruteren van Han-Chinezen en Jürchen, maar in het leger behouden de Jürchen alle macht. De Jin-heersers dwingen zo’n drie miljoen mensen, inclusief het grootste deel van de Jürchen-bevolking (circa 1,5 miljoen mensen), om naar Noord-China te migreren. Hier komen zij in contact met de Chinese beschaving, waarna zij zich enkel nog met de landbouw bezighouden en uiteindelijk opgaan in de Noord-Chinese bevolking. Zij vormen een kleine minderheid tegenover minstens dertig en misschien wel ruim veertig miljoen Han-Chinezen, maar bezitten wel een geprivilegieerde positie. Hun toenemende sinificatie gaat veel verder dan het strategisch inzetten van Chinese cultural resources, mede omdat zij na 1127 allemaal hun stamlanden hebben moeten verlaten. Deze sinificatie wordt begrijpelijkerwijs gezien als een bedreiging voor de eigen identiteit van de Jürchen in de Jin-staat. Een poging om het oorspronkelijke Jürchen-karakter van de Jin te versterken blijft echter oppervlakkig. Het verzet tegen de Chinese culturele invloed heeft ook meer te maken met de angst van niet-keizerlijke elitefamilies voor hun macht dan met een algemene voorkeur voor of afkeer van de Chinese cultuur. Het gebruik van de Jürchen-taal neemt steeds meer af en hun eigen schrift wordt vooral gebruikt voor het vertalen van traditionele Chinese teksten. De bureaucratie naar Chinees model en de centralisatie van het bestuur ten koste van de stammen blijven gehandhaafd. Het stimuleren van de jacht om de militaire vaardigheden te ontwikkelen blijft zonder veel effect. Voor de Jürchen die naar China hebben moeten verhuizen is de sinificatie onafwendbaar, maar de groepen die in het noordoosten zijn achtergebleven zullen zich de volgende eeuwen in etnisch en cultureel opzicht gewoon kunnen handhaven. Hun afstammelingen noemen zich in de vroege zeventiende eeuw Mantsjoes en vallen in 1644 China binnen om het land daarna in korte tijd helemaal te veroveren. In 1214 vlucht het Jin-bestuur met aanhang uit Beijing voor de opdringende Mongolen en vestigt zijn centrale hoofdstad in de oude en jarenlang verwaarloosde Song-hoofdstad Kaifeng. De toplaag van de Jürchen raakt in verval en verwaarloost haar militaire vaardigheden. De restanten van het Jin-rijk zijn niet in staat de grote groepen niet-productieve Jürchen te onderhouden, wat de desintegratie versnelt. Het belangrijkste is echter niet zozeer het militaire verval als wel de politieke verdeeldheid van de Jürchen-toplaag en de enorme kracht van de Mongoolse legers. In 1232 wordt de hoofdstad Kaifeng door de Mongolen belegerd en een fatale epidemie breekt uit. Binnen luttele weken sterft een kleine miljoen
256 hemels mandaat

mensen aan een besmettelijke ziekte, met symptomen als koorts en het ophoesten van slijm. De ernstig gedemoraliseerde Jin komt definitief ten val in 1234 onder de gecombineerde aanvallen van de Mongolen vanuit het noordwesten en de Song vanuit het zuiden. Tijdens de opdeling van China in de zuidelijke Song en de Jin worden in het noorden allerlei ontwikkelingen uit de noordelijke Song voortgezet. Daarbij is de Jin eerder conservatief dan vernieuwend. Zij legitimeert zich net als de Han, de Tang en in mindere mate ook de noordelijke Song via de leer van de Vijf Fasen. Daarbij worden een specifieke kleur en materiaal aan de dynastie toegekend, die bewijzen dat zij de legitieme opvolger van de Song-dynastie is. Er is verder zeker nog geen sprake van sociaal-economisch verval en de sterke economie van de noordelijke Song blijft vooralsnog intact. Deze economie steunt op de productie van steenkolen en ijzer, en een sterke handwerksindustrie. De verovering van de hoofdstad van de Song levert flinke reserves op, die bestaan uit de kostbaarheden van het keizerlijke paleis en de financiële reserves van de Song. De Jin heeft verder inkomsten uit het monopolie op de productie van zout bij het aloude Zoutmeer van Zuid-Shanxi (zie afbeeldingen 3 en 69). Het gebied rondom dit meer komt in deze eeuwen tot grote economische bloei, wat de basis zal vormen van de latere ontwikkeling tot een van de grote herkomstgebieden van regionale kooplui. De bloei van het spreektaaltheater in stedelijke gebieden en de bouw van grote lokale tempels, maar ook de bloei van een nieuw soort geneeskunde door classicistische artsen, wijzen op een behoorlijk welvaartsniveau.

afbeelding 69 Het zoutmeer van Shanxi wordt gevoed met smeltwater dat in de lente uit de naburige heuvels omlaag stroomt. Het zout lost hierin op, waarna het in de zoutpannen wordt ingelaten. Illustratie uit een farmaceutisch werk uit de Song in een Yuan-editie.

NIEUWE VEROVERAARSDYNASTIEËN (907 ‑ 1368)

257

Het onmiskenbare verval van het noorden in de volgende eeuwen is het resultaat van de langdurige oorlogen tussen de Jin en de Mongolen, die worden gevolgd door een brute exploitatie van het gebied vanaf 1234 tot Khubilai Khans troonsbestijging in 1260. Een kleine eeuw later zorgen opstanden en burgeroorlogen die duren van 1351 – 1368 en 1398 – 1402 opnieuw voor langdurig verval. Banditisme wordt in sommige regio’s zelfs endemisch en Noord-China toont pas in de loop van de zestiende eeuw weer een zeker herstel. De Mantsjoes en hun Qing-dynastie brengen dan de vrede en stabiliteit die het noorden weer op de been helpen. Hongersnoden, burgeroorlogen en de Japanse invasie vanaf 1937 werpen grote delen van het noorden in de eerste helft van de twintigste eeuw opnieuw ver terug.

8.3

Yuan (1272 – 1368)

8.3.1 De verovering van China
Op een grote vergadering van Mongoolse stammen in 1206 wordt de Mongoolse leider Temüjin erkend als Djengis Khan, ofwel Universele Heerser. Onder deze titel is hij ook in het Westen bekend geworden. Hij onderscheidt zich als een succesvolle legeraanvoerder. Bovendien voert hij een effectief systeem van militaire organisatie in, gebaseerd op eenheden van 10, 100 en 1000 man, dat dwars door de bestaande stamverbanden heenloopt. Eerst worden lokale Mongoolse en Turkse stammen verenigd, daarna volgen de Centraal-Aziatische rijkjes. In 1209 erkent de Xixia de oppermacht van de Mongolen en in 1227 wordt zij definitief veroverd. Ondertussen wordt ook de Jin aangevallen. In 1215 vallen Mantsjoerije en het gebied rond Beijing al in Mongoolse handen en in 1234 valt de rest van de Jin. Wanneer Djengis Khan in 1227 sterft hebben de Mongolen al razzia’s uitgevoerd tot aan de grenzen van Europa. Zij hebben heel Centraal-Azië in hun macht, al zijn grote delen daarvan in die tijd nog minder bewoond dan tegenwoordig. Hun militaire strategie, doorgevoerd in alle windrichtingen, bestaat uit het systematisch uitmoorden van de veroverde bevolking wanneer die zich verzet. De meeste volkeren kiezen eieren voor hun geld en geven zich over. Deze vorm van oorlogsvoering door het gebruiken van terreur is onderdeel van een goed doordachte en succesvolle strategie om met relatief kleine legers een numeriek superieure vijand te verslaan – vergelijkbaar met het bombarderen van de burgerbevolking tijdens de Tweede Wereldoorlog of meer recent tijdens de Vietnamoorlog. Lange tijd tonen de Mongoolse leiders weinig belangstelling voor de institutionalisering van hun bestuur over de gebieden van verslagen tegenstanders. Zij beperken zich tot de extractie van buit als beloning voor de soldaten en hun leiders. De enige manier om de nieuw gevormde Mongoolse legers bij elkaar te houden is het veroveren van nieuwe buit, dus in dat opzicht is er voor de Mongoolse militaire leiders ook weinig keuze. Het gevolg van decennia van deze vorm van oorlogsvoering is wel een ernstige ontvolking van Noord-China en delen van Centraal-Azië. Pas lang na de dood van Djengis Khan komt hierin met de verovering van China verandering, vooral onder diens kleinzoon Khubilai Khan (1215 – 1294). Om die reden is de verovering van het zuiden van China veel minder ingrijpend en vernietigend geweest.
258 hemels mandaat

Daar is de sociale en economische bloei van de zuidelijke Song-periode grotendeels intact gebleven tot het midden van de veertiende eeuw. Voor de financiële gezondheid van het Mongoolse rijk is dat ook belangrijk, want wil het uitdijende imperium blijven voortbestaan, dan heeft het inkomsten nodig om het groeiende bestuursapparaat te voeden en belonen. De etnische samenstelling van de Mongolen verandert door de veroveringen ingrijpend. De oorspronkelijke groep is eigenlijk heel klein, maar door allianties met andere etnische groepen of zelfs het integraal opslokken van groepen, neemt hun aantal in de loop van de veroveringen sterk in omvang toe. Interessant is hoe zij Turkssprekende groepen absorberen, terwijl allerlei Mongoolssprekende groepen buiten de “Mongolen” als politiek-militaire constructie blijven. Aanvankelijk vertrouwen de Mongolen in militair opzicht vooral op de kwaliteit van hun paarden. Ze richten deze dieren zo af dat hun berijders met een armboog in alle richtingen kunnen schieten. Later zullen zij ook de militaire technologieën van hun tegenstanders overnemen, deels door hele legereenheden te absorberen. Daarnaast schakelen zij lokale experts in, in China onder meer Oeigoeren en Perzen, de laatsten afkomstig uit Khwarazm (of Chorasmië), het voormalige Sogdië ten noordoosten van het klassieke Perzië en gelegen aan het begin van de Zijderoute. De enorme militaire expansie van de Mongolen leidt uiteindelijk tot de vorming van een weinig gestructureerd wereldrijk dat reikt van Zuid-Rusland tot Vietnam. Na de onderwerping van Centraal-Azië maken de Mongoolse legers zich meester van Zuid-Rusland, en van daaruit worden zonder blijvend resultaat veldtochten in Oost-Europa ondernomen, tot aan de Dalmatische kust. Voor het eerst en vooralsnog het laatst in de geschiedenis zijn CentraalAzië en de hele Euraziatische steppegordel aan één macht onderworpen. Terwijl in het Verre Oosten de verovering van China wordt voortgezet, lukt het andere Mongoolse legers een deel van het Midden-Oosten te veroveren. Perzië en Irak worden onder Mongools bestuur gebracht. Natuurlijk is dit enorme wereldrijk niet vanuit één centrum te regeren. Er vormen zich al snel vier grote, in de praktijk onafhankelijke delen, khanaten, geleid door de zonen van Djengis Khan en hun afstammelingen, die de titel khan (heer) dragen (zie kaart 12). (1) De nazaten van Tolui houden tot 1368 de macht over het rijk van de Grote Khan in China en omgeving, waarna zij worden teruggedrongen naar hun oude stamland. (2) De nazaten van Batu krijgen het rijk van de Gouden Horde in Zuid-Rusland en WestSiberië, waar zij tot 1502 aan de macht blijven. (3) De nazaten van Hülegu krijgen het rijk van de Ilkhan in Perzië en Irak, waar zij tot 1335 de macht vasthouden. De nazaten van Chagatai en daarna van Timoer Lenk (1336 – 1405), in het Westen beter (4) bekend als Tamerlane, beheersen Centraal-Azië of Transoxiana. Hun macht duurt tot 1507. Afstammelingen in een zijlijn veroveren als de Moghuls in 1526 India en heersen daar tot 1857.

NIEUWE VEROVERAARSDYNASTIEËN (907 ‑ 1368)

259

kaart 12 De Yuan.

De Grote Khan oefent het directe gezag uit over het stamland Mongolië, Mantsjoerije, de oostelijke oasestaten en de tot dan toe veroverde delen van China. Hij controleert ook de oorspronkelijke Mongoolse elitecavalerie, terwijl de troepen van de andere khans veel heterogener zijn, meestal afkomstig uit pas onderworpen volkeren. Aanvankelijk is de hoofdstad van het Mongoolse rijk gevestigd in Karakorum in het huidige Mongolië. Deze stad bestaat deels uit paleizen, tempels en stadsmuren, met zelfs een kerk voor de Turkse aanhangers van het nestoriaanse christendom. Verder is het vooral een tijdelijke stad van Mongoolse tenten of yurts,* wat duidelijk de nomadische wortels van het rijk aangeeft. Wanneer Khubilai Khan aan de macht komt, zal hij Karakorum meteen verlaten voor een hoofdstad in Binnen-Mongolië, en vanaf 1264 in het huidige Beijing. Hij ziet zichzelf nog als Grote Khan, maar heeft onder zijn verwanten niet meer het internationale gezag van zijn illustere voorgangers. De nieuwe hoofdstad wordt gekozen om dichter bij zijn eigen territoriale rijk te zijn, in plaats van het nu grotendeels fictieve Mongoolse wereldrijk.

*

De yurt bestaat uit een rond houten frame dat wordt afgedekt met viltdoeken. In het Mongools heet dit een ger. Deze tenten kunnen relatief makkelijk worden vervoerd met paarden of kamelen, de traditionele vervoersmiddelen in dit gebied.

260

hemels mandaat

8.3.2 De Mongoolse heerschappij over China
De vestiging van een nieuw territoriaal rijk Twee adviseurs hebben grote invloed gehad op het beleid van de Mongolen in China, namelijk Yelü Chucai en Liu Bingzhong. De verchineesde Khitan Yelü Chucai (1189 – 1243) stamt uit de keizerlijke clan van de Liao en is een ambtenaar van de Jin. Bij de val van Beijing in 1215 wordt hij door de Mongolen gevangengenomen. Hij treedt in dienst van Djengis Khan en heeft vooral grote invloed op diens opvolger tot zijn eigen dood in 1243. Hij is een veelzijdige geleerde, die onder meer de aandacht trekt door zijn kennis van astrologie en astronomie. Hij betoogt met enig succes dat het zinvoller is China op traditionele wijze te regeren, dan alle landbouwgrond om te zetten in weidegrond. Hij inspireert de eerste institutionele hervormingen die van de Mongolen meer maken dan een veroveringsmachine. Liu Bingzhong (1216 – 1274) is afkomstig uit een Chinese familie in Mantsjoerije, die al generaties lang functies heeft bekleed onder de Liao en de Jin. Met de zuidelijke Song voelt hij, net als de meeste Noord-Chinezen, weinig affiniteit. Hij treedt in dienst van een kleinzoon van Djengis Khan, Khubilai, die een leengoed heeft gekregen in NoordChina. Zoals veel Noord-Chinese geleerden van zijn tijd is Liu buitengewoon veelzijdig, met kennis van de klassieke teksten, maar ook van Boeddhisme, astrologie en astronomie. Liu adviseert Khubilai over de noodzaak van een civiele bureaucratie, wetten en belastinghervormingen, kortom de omvorming van het leengoed tot een inkomstenbron voor de lange termijn. Voorts doet hij voorstellen voor de legitimatie van het Mongoolse bewind in de vorm van een Chinese dynastie, die ook worden uitgevoerd. Hij instigeert een belangrijke kalenderhervorming, die in 1280 wordt voltooid door een team van Noord-Chinese deskundigen. De nieuwe kalender is een grote verbetering vergeleken met zijn voorgangers en zal standhouden tot 1644, en in Japan en Korea nog veel langer. Zij is gebaseerd op uitgebreide astronomische waarnemingen, zodat zij zons- en maansverduisteringen, maar ook andere hemelverschijnselen beter dan ooit tevoren kan voorspellen. Het politieke belang van zo’n kalender is groot voor een Mongoolse Khan die het Al-onder-de-Hemel net heeft veroverd en niet alleen Grote Khan, maar ook Zoon des Hemels wil zijn. Lange tijd is gedacht dat er sprake is van islamitische invloed door Perzische adviseurs, maar deze invloed blijkt zeer beperkt. Curieus genoeg zal de stichter van de Ming later veel opener staan voor dergelijke adviseurs en hun een leidende rol in het astronomische bureau geven. Naast Liu Bingzhong schakelt Khubilai ook andere Chinese adviseurs in bij het bestuur van zijn leengoed. De meeste van hen zijn specialisten in praktische wetenschappen zoals wiskunde, waterwerken, astronomie, belastingen of bureaucratie. Aanvankelijk bestuurt Khubilai zijn leengoed op de traditionele, exploitatieve manier, maar dit mislukt doordat de bewoners domweg vluchten. De successen van zijn adviseurs bij een meer Chinees georiënteerde manier van besturen vergroten Khubilai’s vertrouwen in het Chinese bestuurssysteem. In 1260 verwerft Khubilai de titel van Grote Khan, mede dankzij een goed geoliede machtsbasis in Noord-China. Na 1262 verliezen de Chinese adviseurs veel van hun invloed aan Centraal-Aziaten, omdat sommigen van hen zich tegen de Mongolen hebben gekeerd. Dit is één van die voor niet-Chinese veroveraarsdynastieën zo typerende bewegingen terug
NIEUWE VEROVERAARSDYNASTIEËN (907 ‑ 1368) 261

naar de eigen cultuur, namelijk het al genoemde selectieve nativisme. Omdat de CentraalAziaten geen persoonlijke betrokkenheid bij het gebied hebben, gaan zij exploitatiever te werk. Op de langere termijn passen velen van hen zich aan bij de Chinese cultuur, en nadat de Mongoolse heersers uit China worden verjaagd in 1368, blijven hun families vaak achter – zonder dat er een bijltjesdag tegen hen volgt. De keuze voor topbestuurders van Centraal-Aziatische herkomst betekent niet dat het gebruik van Chinese cultural resources voor het Mongoolse bestuur over China nu wordt gestaakt. In 1260 is men overgegaan op de Chinese kalender, inclusief het tellen van jaren in periodes met voorspoedige namen, de jaartitels (nianhao). In 1264 wordt de hoofdstad verplaatst naar het huidige Beijing en een paar jaar later wordt deze stad naar traditionele Chinese kosmologische beginselen herbouwd. Zij heet in de Yuan de Grote Hoofdstad (dadu) en wordt ook Khanbalik (stad van de khan) genoemd. De stad ligt dicht bij de Noord-Chinese machtsbasis van Khubilai, maar heeft als nadeel dat de controle van de steppezone veel moeilijker wordt. In 1272 wordt Yuan gekozen als de naam van de dynastie. Het karakter yuan betekent “begin” en is het eerste karakter van een van China’s meest vereerde canonieke boeken, het Boek der Veranderingen (yijing). Het is de eerste dynastie sinds de Shang en Zhou die een naam kiest die niet naar een specifiek gebied in China verwijst. Ook de volgende twee dynastieën, de Ming en Qing, zullen namen kiezen die niet verwijzen naar een grondgebied. De volledige overname van het klassieke keizerlijke hofritueel duurt veel langer, maar onder Khubilai wordt al begonnen met de traditionele Chinese legitimatie van de dynastie. Ondertussen hebben de Mongolen veel geleerd over het bestuur van een sedentair rijk en is het centrale gezag voldoende versterkt voor een systematische verovering van ZuidChina. Nu de Yuan een territoriale staat is geworden, in plaats van een militair systeem om buit te verzamelen, wordt de benodigde concentratie van militaire middelen om het zuiden te veroveren ook zinvol. De zuidelijke Song mag dan slechts geheerst hebben over een gedeelte van het grondgebied van de noordelijke Song, zij is nog steeds de grootste en meest complexe politieke structuur van de toenmalige wereld. In 1254 heeft een Mongools leger onder Khubilai de staat Dali in zuidelijk China al veroverd, zodat de Song van daaruit door de Mongolen in de tang kan worden genomen. De verovering van het zuiden wordt een jarenlange strijd, in een voor de Mongoolse ruiterlegers moeilijk begaanbaar gebied. Khubilai Khan en zijn generaals zetten daarom grote massa’s Chinezen in voor de belegering van de steden en de strijd op het water van de Huai en de Yangzi. Belangrijke generaals van de Song lopen na 1270 over, en ook de Chinese vloot en een piratenvloot sluiten zich aan bij de Mongolen. In 1276 valt de Song-hoofdstad Hangzhou en in 1279 wordt de laatste Song-vloot verslagen. In 1274 en 1281 proberen de Mongolen met grote vloten, die vooral door Chinezen en Koreanen worden bemand, om Japan binnen te vallen. De eerste keer is aanvankelijk succesvol, maar dankzij een storm wordt een groot deel van de invasievloot op zee vernietigd. De tweede poging mislukt, omdat de Japanners hun kust hebben versterkt en dankzij een verwoestende taifoen, die de invasievloot vernietigt. De Japanners zien deze storm als een vorm van goddelijke bijstand en noemen haar de “goddelijke wind” (kamikaze). De Japanse zelfmoordpiloten of kamikazepiloten aan het einde van de Tweede Wereldoorlog hadden
262 hemels mandaat

eenzelfde goddelijke wind moeten worden, die de dreigende invasie van de geallieerde, en in de ogen van de Japanners barbaarse legers had moeten tegenhouden. Interessant is dat de Mongolen niet proberen Tibet te veroveren, afgezien van kortstondige expedities in 1240 en 1244 om vast te stellen wie daar eigenlijk de baas is. Wel is er voor het eerst sprake van de invloed van boeddhistische Lama’s aan het keizerlijke hof. De begaafde Lama Phags-pa (1235 – 1280) van de Sakya-pa-richting bekeert Khubilai Khan tot zijn religie. Dit betekent niet dat deze laatste nu tegen andere religies uit het rijk is of dat hij niet meer deelneemt aan de inheemse Mongoolse religieuze cultuur. Phags-pa gebruikt Khubilai’s politieke en militaire steun om meer invloed voor zijn specifieke traditie in Tibet te verwerven, zodat wel sprake is van Mongoolse invloed. Na zijn dood in 1280 houdt de nieuwe politieke structuur niet lang stand. Phags-pa breidt het Tibetaanse schrift uit, zodat men er ook Mongools en Chinees mee kan schrijven. Dit phagspa-schrift met 38 tekens vindt echter geen wijdverbreide ingang. Militair en politiek blijft Tibet onafhankelijk van het Mongoolse rijk. Na Khubilai’s dood is het ook al weer snel gedaan met de belangstelling van de Mongolen voor Tibet.
Het bestuur over het nieuwe rijk De Mongolen verdelen hun onderdanen in vier categorieën, op grond van de volgorde waarin zij zijn onderworpen en hun daaruit voortvloeiende betrouwbaarheid. Het statussysteem is niet door hen bedacht, maar gebaseerd op eerdere multi-etnische bestuurssystemen in Noord-China. De eerste categorie is die van de Mongolen, al is deze groep sterk veranderd in de loop van de veroveringen door Djenghis Khan. De volgende categorie is die van de Gemengde Categorieën (semu) en bestaat uit West- en Centraal-Aziaten, zoals Oeigoeren, Turken en Perzen (afkomstig uit Khwarazm of Chorasmië). Velen van hen zijn al in meerdere of mindere mate gesinificeerd en hebben daardoor toegang tot meerdere culturen tegelijk. De Oeigoeren behoren tot de eerste niet-Mongoolse volkeren die al in 1209 de macht van het nieuwe rijk erkennen. Zij wonen al sinds eeuwen in het westelijke gebied van het Tarim-bekken en de Hemelse Bergen (tianshan). Door hun ligging op de Zijderoute en hun lange geschiedenis van omgang met achtereenvolgende politieke systemen in China hebben zij grote ervaring in multi-etnische en multiculturele vormen van bestuur. Zij bezitten daarnaast ook vaak Chinese geletterdheid. Dit zijn cruciale vaardigheden die de Mongolen in toenemende mate bij hun veroveringen nodig blijken te hebben. De volgende twee categorieën zijn buitengewoon interessant, omdat zij een bevolking met sterk verwante culturen toch in tweeën verdeelt. De eerste en hogere categorie is die der Han-Chinezen (han), dat wil zeggen de mensen in Noord-China die de cultuur van de Han bezitten, ook de vaak sterk gesinificeerde Khitan en Jürchen. De term verwijst dus niet zozeer naar één specifieke etnische groep, maar zij hebben wel allemaal een gemeenschappelijke geschiedenis onder de Jin-dynastie. Hun culturele identiteit is verwant aan, maar niet hetzelfde als die van de bewoners van zuidelijk China, al is dat een inzicht dat in de Chineestalige historiografie slecht valt. De laagste categorie is ten slotte die van de Zuiderlingen (nanren), de onderdanen van de voormalige zuidelijke Song-dynastie. Zij worden door

NIEUWE VEROVERAARSDYNASTIEËN (907 ‑ 1368)

263

de Mongolen zelf ook betiteld als “zuidelijke barbaren” (manzi, bij Marco Polo wordt dit Mangi). Cultureel zijn de verschillen tussen de Gemengde Categorieën, Han-Chinezen en Zuiderlingen door de voortschrijdende sinificatie niet extreem groot. Van etnische groepen kan men daarom niet spreken, maar hoogstens van een poging tot een kastenmaatschappij om de eigen identiteit en macht te kunnen behouden. Gedurende de hele Yuan-dynastie zal vooral het onderscheid tussen Mongolen en Gemengde Categorieën aan de ene kant en etnisch Chinezen aan de andere kant vrij strikt worden gehandhaafd. Wanneer de Mongolen in 1368 uiteindelijk worden verjaagd, zullen grote groepen die in cultureel opzicht zijn verchineesd en zelfs delen van het Mongoolse leger in China achterblijven. De etnische classificaties door de Mongoolse legers leiden niet tot een blijvend racisme, iets wat aan het einde van de Mantsjoe-heerschappij in de late negentiende eeuw heel anders zal zijn. Verantwoordelijke posities in het bestuur en het leger zijn voorbehouden aan de eerste twee categorieën, die ook aanzienlijke privileges genieten in het strafrecht en examensysteem dat in 1315 weer is ingevoerd. Op een iets lager niveau bekleden ook Noord-Chinezen belangrijke posten, zoals Yelü Chucai en Liu Bingzhong. Zuid-Chinezen mogen tot de eerste decennia van de veertiende eeuw alleen plaatselijke functies hebben. Via de verchineesde leden van de Gemengde Categorieën vindt op lokaal niveau toch aanzienlijke informele samenwerking en culturele uitwisseling plaats. Op lokaal niveau wordt het bestaande bestuurssysteem intact gelaten, maar daarboven wordt een ander bestuurssysteem geplaatst dat in handen is van de Mongolen en de mensen uit de Gemengde Categorieën. Op elk bestuursniveau worden toezichthouders geplaatst, meestal een Mongool met een erfelijke aanstelling. Er wordt een nieuwe geografische eenheid gecreëerd onder het centrale niveau, de provincie (sheng), die boven de oude eenheden van de route, de prefectuur en het district komt te staan. Een groot deel van de centrale bevoegdheden wordt aan de provincie gedelegeerd. Deze provincies zijn nog niet identiek aan de provincies van de Ming- of Qing-periode, want zij zijn veel groter in omvang en hebben andere namen. De Mongolen proberen in het plaatselijke bestuur klerken te laten regeren als tegenwicht voor de neoconfucianistische ambtenaren, maar de klerken identificeren zich toch met de normen en waarden van deze prestigieuze groep. Langzaam maar zeker neemt de invloed van neoconfucianistische geleerden in het bestuur toe ten koste van de financiële en technische specialisten. Vooral na de verovering van het zuiden wint de neoconfucianistische richting van Zhu Xi snel terrein. Zijn interpretatie van de Vier Boeken wordt verplicht gesteld op de in 1313 heringevoerde en in 1315 voor het eerst echt gehouden examens. Als gevolg van de voortgaande sinificatie en de toenemende invloed van het neoconfucianisme ontstaan steeds meer spanningen tussen de Mongolen uit de steppen en de kleine groep Mongolen en de Gemengde Categorieën met een machtsbasis in China. Uiteindelijk wint de Chinese groep, omdat zij het economische kerngebied van China beheersen en kunnen de Mongolen uit de steppen geen invloed meer uitoefenen op de troonopvolging. Tegelijkertijd verliezen de Mongolen hun militaire voorsprong en blijken uiteindelijk niet in staat de opstanden die vanaf 1351 uitbreken het hoofd te bieden. Toch wordt de strijd om de
264 hemels mandaat

macht in de laatste decennia van de dynastie geen puur etnisch conflict. Zo zijn de generaals en legers die in die laatste jaren de Yuan nog steunen van Noord-Chinese afstamming, dus uit de statuscategorie van de Han-Chinezen. Wij zullen zien dat de geletterde elite ook niet de kant van de opstandelingen kiest, maar zich afzijdig houdt. De strijd tussen voorstanders en tegenstanders van de Yuan is vaak meer een burgeroorlog dan een strijd tussen de Chinezen en hun vreemde overheersers.

8.3.3 De val van de Yuan
In 1340 wordt de Mongool Toghto (Chinees: Tuotuo) de machtigste man aan het hof. Hij heeft een Zuid-Chinese classicist als leraar en staat een activistisch staatsbeleid voor. Andere Mongolen staan juist een neoconfucianistisch beleid voor dat uitgaat van het juiste morele gedrag van de bestuurders. Het politieke debat vindt plaats in typisch Chinese filosofische termen, een indicatie van het succes van het heringevoerde examensysteem en van het neoconfucianisme als ideologie. De mate waarin de dynastie wordt geaccepteerd door de Chinese elite blijkt ook uit het feit dat deze elite ondanks de politieke discriminatie van het systeem van de vier statusgroepen onvoorwaardelijk trouw blijft aan de Yuan-keizer als drager van het Hemels Mandaat. Velen plegen zelfmoord wanneer de dynastie valt. Slechts een klein aantal kiest actief partij voor de opstandelingen. Alleen de latere stichter van de Mingdynastie slaagt erin enkele prominente neoconfucianisten uit het zuiden van de moderne provincie Zhejiang aan zich te binden. De val van de Yuan is zeker niet het gevolg van een massaal Chinees verzet tegen een uitheems, onderdrukkend bewind. Dat neemt niet weg dat enkele opstandelingen anti-Mongoolse propaganda gebruiken om volgelingen te winnen. Vóór 1340 zijn er wel eens opstandjes, maar deze worden steeds zonder moeite onderdrukt. Aan het hof wisselen Mongoolse facties elkaar af, maar de frequente troonwisselingen sinds de dood van Khubilai Khan leiden niet tot een toestand van ontreddering aan de top. De dynastie is dus niet op weg naar een onafwendbare ondergang, zoals in het traditionele beeld van de Yuan wordt gesteld. Integendeel: zij is niet zonder succes op zoek naar nieuwe, aan de Chinese situatie aangepaste methoden voor het bestuur. Die ontwikkeling wordt na 1340 doorbroken, omdat het bewind met grote sociale problemen te maken krijgt. Eén probleem, dat in onderzoek vaak wordt genoemd maar een extreem speculatief karakter heeft, is de mogelijke verspreiding van de builenpest (yersinia pestis) vanuit de huidige provincie Yunnan (in Zuidwest-China) naar de rest van de wereld, met name het middeleeuwse Europa. Zeker is dat de provincie Yunnan door de Mongolen wordt veroverd en dat deze vorm van pest daar tot op heden inheems is bij de plaatselijke knaagdierenbevolking. Toch vertellen de Chinese bronnen niet van een gigantische uitbarsting van besmettelijke ziektes in deze tijd. Tegelijkertijd is het ook vrijwel zeker dat de pest uit de westerse Middeleeuwen niet dezelfde ziekte is als die welke in de late negentiende eeuw uit China komt. Hoewel de grote pestepidemieën van de veertiende eeuw vernietigend zijn in hun omvang, blijkt de resterende Europese bevolking na de eerste uitbraken snel betrekkelijk resistent te zijn geworden. In het Europese geval maken de bronnen ook nauwelijks melding van ratten of andere dragers van de vlo die de besmetting van de pest overdragen. De moderne buiNIEUWE VEROVERAARSDYNASTIEËN (907 ‑ 1368) 265

lenpest uit Yunnan die in de negentiende eeuw uit China komt, is veel dodelijker en is dat ook gebleven. De precieze aard van de middeleeuwse “pest” is daarom nog steeds niet met zekerheid vastgesteld. China heeft in de eerste helft van de veertiende eeuw te lijden onder een koudegolf, waardoor minder graan kan worden geproduceerd. Het transport van graan overzee wordt na 1340 bovendien ontwricht door de opkomst van grootschalige en goed georganiseerde zeeroverij; een piratenleider in Zhejiang wordt zo machtig dat de plaatselijke magistraten in arren moede zijn gezag erkennen. Het Keizerskanaal wordt onbruikbaar voor graantransport tengevolge van grote overstromingen van de Gele Rivier. De voor Noord-China en het hoofdstedelijke gebied in het bijzonder noodzakelijke graantoevoer uit het zuiden valt hierdoor grotendeels weg. Er vinden in heel Noord-China in de jaren veertig van de veertiende eeuw hongersnoden plaats. Er ontstaat grote onrust, en bendes vluchtelingen en bandieten beginnen rond te trekken. De sociale onrust wordt nog versterkt door een grootscheepse poging om het graantransport via het Keizerskanaal weer te herstellen. Na de val van de noordelijke Song en het verlaten van de hoofdstad Kaifeng is deze verbinding tussen het graanproducerende zuiden en het politieke centrum in het noorden lange tijd overbodig geweest. In 1194 heeft de koers van de Gele Rivier zich bovendien naar het zuiden verplaatst, om via het afwateringssysteem van de Huai Rivier in zee uit te monden. Pas in 1324 vindt de rivier een min of meer stabiele bedding, waarin ze de komende eeuwen zal blijven stromen. Dit heeft fatale gevolgen voor de economische infrastructuur van het getroffen gebied. Het oude Keizerskanaal is niet alleen zwaar beschadigd, maar loopt ook deels in de verkeerde richting. Het herstel van het kanaal staat bijna gelijk met een nieuw kanaal. Dit project wordt in 1351 met succes voltooid, maar legt een zware druk op de bevolking in het gebied rond het Keizerskanaal. In dat jaar breekt onverwachts een opstand uit in het gebied van de Huai Rivier, de opstand van de Rode Hoofdbanden (hongjin). Het is een beweging van het messianistische type, geïnspireerd door het geloof in de komst van de verlosser Maitreya (milefo) die zal worden geholpen door een Lichtende Koning (mingwang). Zij zullen de uitverkorenen redden van de rampen van het einde der tijden en de Lichtende Koning zal heersen over een ideaal rijk. De Rode Hoofdbanden zijn aanvankelijk succesvol. Kort daarop komt in hetzelfde gebied een voormalige zoutsmokkelaar in opstand en verovert een belangrijke stad aan het Keizerskanaal. De chaos is compleet. Na aanvankelijke nederlagen kan de Yuan zich dit keer nog herstellen en onder leiding van Toghto worden de opstandelingen stuk voor stuk verslagen. Dan valt de succesvolle minister plotseling in ongenade in 1355. Het tij keert en de Yuan verliest nu het initiatief, waarna de opstandelingen zich kunnen herstellen. Ook elders in het zuiden laaien de opstanden nu op. Uit de opstanden ontstaan in het zuiden diverse politieke systemen, waaronder één aan de benedenloop van de Yangzi. Deze staat stamt af van de legers van de Rode Hoofdbanden en wordt geleid door een ex-monnik van arme boerenafkomst, Zhu Yuanzhang. In 1368 roept hij in Nanjing de Ming-dynastie uit, waarvan de naam waarschijnlijk bewust moet herinneren aan de Lichtende Koning van de Rode Hoofdbanden. Datzelfde jaar verjagen zijn legers de Mongoolse heersers uit China, al zullen hun opvolgers tot ver in de Ming een
266 hemels mandaat

bedreiging vormen. De claim van Djengis Khan af te stammen blijft tot in de zeventiende eeuw een belangrijk onderdeel van de aanspraken van Mongoolse khans op de oppermacht. Een deel van de Mongoolse cavalerie blijft achter en treedt in dienst van de Ming. Nanjing wordt de nieuwe hoofdstad.

8.4

De Yuan-samenleving

8.4.1 Sociaal-economische ontwikkelingen
Het belangrijkste doel van de Mongolen is het uitbaten van de veroverde gebieden. Wanneer de verovering van Noord-China is voltooid, wordt in eerste instantie het bestaande bestuurssysteem opgeheven. De grond met de daarop wonende boeren wordt als leengoed in handen gegeven van de Mongoolse adel. Het innen van belastingen wordt door de leenvorsten verpacht aan kooplui, meestal moslims van Centraal-Aziatische herkomst, die al lang samenwerken met de Mongolen. Het onttrekken van het landbouwoverschot door de kooplui betekent op de korte termijn een stimulans voor de handel. Vanaf 1260 wordt de belastinginning opnieuw gecentraliseerd in handen van de overheid, die de inkomsten verdeelt over de leenvorsten en zichzelf. In het noorden wordt een belastingsysteem ingevoerd dat is gebaseerd op het huishouden als basiseenheid, met betaling in graan, zijde en corveearbeid. In 1260 wordt papiergeld op nationaal niveau zonder beperkingen in geldigheid doorgevoerd. Gedurende de Yuan-dynastie wordt het zelfs oninwisselbaar, wat tot in de veertiende eeuw goed werkt. Op zich maakt papiergeld maar een beperkt deel uit van alle handelstransacties. Wanneer te veel geld wordt gedrukt zonder het oude geld in te nemen ontstaat een hoge inflatie, die het vertrouwen in papiergeld als betaalmiddel uitholt. Pogingen om het onder de Ming weer in te voeren mislukken al kort na het begin van de dynastie. Tot het einde van de keizertijd wordt papiergeld niet meer heringevoerd, onder verwijzing naar de problemen uit deze periode. In plaats daarvan gaat men over op zilver. Het voordeel van zilver is dat men daarmee onafhankelijk is van de kwaliteit van het financieel beleid door de traditionele overheid, die meestal vooral in de eigen inkomsten geïnteresseerd is en niet in een stabiel macro-economisch beleid. De verovering van de zuidelijke Song betekent de aanwinst van een bijzonder rijk gebied. Over het algemeen worden de bestaande bezitsverhoudingen intact gelaten en behouden de grootgrondbezitters hun grond en macht. Zij verzetten zich verder nauwelijks tegen de Mongoolse overheersing, zoals ook blijkt uit het feit dat de zuidelijke elite in de opstanden tegen de Yuan sinds 1351 aanvankelijk geen enkele rol speelt. Het grootgrondbezit in het zuiden blijft onder de Yuan toenemen en de oude Methode van de Tweemalige Belastingheffing wordt voortgezet. Het grootste probleem is dat een toenemend aantal grootgrondbezitters de belasting ontduikt, waardoor de druk op de overblijvende zelfstandige boeren wordt vergroot. Eén methode om belasting te ontduiken is de registratie van grond onder een boeddhistische instelling, zoals de traditie van de Witte Wolken (baiyun

NIEUWE VEROVERAARSDYNASTIEËN (907 ‑ 1368)

267

zong) in het beneden-Yangzi-gebied, iets wat ook in de vorige eeuwen al veel is gebeurd. Het blijkt buitengewoon lastig om deze vorm van ontduiking aan te pakken. Een belangrijke bestuurlijke verandering ten opzichte van de voorafgaande dynastieën is de Mongoolse poging om de status van alle beroepsgroepen vast te leggen. Boer, ambachtsman en soldaat worden erfelijke beroepen. Hier is een duidelijke analogie te zien met de al genoemde indeling van de bevolking in vier categorieën. De uiteindelijke doelstelling van dergelijke indelingen is het voorkomen van te veel sociale en etnische mobiliteit, ongetwijfeld om zo de Mongoolse identiteit en daarmee ook politiek-militaire overheersing te kunnen garanderen. De Ming zal de indeling in beroepsgroepen voortzetten. Door hun noordelijke oriëntatie en de groeiende bevolking van het hoofdstedelijke gebied staat de Yuan opnieuw voor het probleem van het vervoer van belastinggraan naar het noorden. Het oude Keizerskanaal vanaf het beneden-Yangzi-gebied tot Kaifeng is sinds de val van de noordelijke Song verwaarloosd. Het grootste deel van het graantransport vindt eerst plaats door kustvaart over zee. In de jaren veertig van de veertiende eeuw wordt begonnen met de aanleg van een nieuw kanaal dat de Yangzi-delta rechtstreeks zal verbinden met de hoofdstad Beijing. Dit is het definitieve Keizerskanaal, dat de volgende eeuwen zal lopen van Beijing naar Hangzhou, met een verlengstuk naar de havenstad Ningbo. Pas na het midden van de negentiende eeuw wordt het kanaal vervangen door kusttransport overzee. Wij hebben al gezien hoe de graafactiviteiten van het kanaal een grote wissel trekken op de plaatselijke bevolking en direct bijdragen tot de verwoestende opstanden tijdens de late Yuan-dynastie. Naast de belastinginkomsten in graan blijven de inkomsten uit het zoutmonopolie van belang. Al in 1230 brengen de Mongolen de zoutproductie in Noord-China onder staatstoezicht en maken de verkoop van zout tot een staatsmonopolie. Met de inkomsten wordt een groot deel van de uitgaven van de Yuan gefinancierd. Kooplui kopen certificaten van de overheid, waarmee zij een bepaalde hoeveelheid zout mogen afnemen, die zij tegen winst kunnen doorverkopen. In de late zuidelijke Song wordt katoen waarschijnlijk al in China geïntroduceerd via de handelsroute overzee uit India, terwijl het later ook over de landroute binnenkomt. Het is in tropische landen een meerjarige plant die tijdens haar mars noordwaarts in China jaarlijkse variëteiten ontwikkelt, waardoor zij beter kan worden aangepast aan lokale omstandigheden en productiewensen. Gedurende de Yuan begint de productie van katoen in China op grote schaal dankzij een systematisch stimuleringsprogramma van de Mongoolse overheid. Het is een comfortabele en veel beter betaalbare stof voor kleding in zomer en winter dan zijde, omdat zij veel minder arbeidsintensief is. Katoen kan overal worden verbouwd waar genoeg zon en water is. Het centrum van de verwerking van ruwe katoen tot lappen stof ligt de volgende eeuwen voornamelijk in het westelijke deel van het beneden-Yangzi-gebied, maar het kan overal worden verbouwd waar voldoende water is. De concentratie van de verwerking van de oogst tot stoffen in het beneden-Yangzi-gebied heeft te maken met de benodigde luchtvochtigheid, omdat een te droge draad snel knapt, en de hoge graad van commercialisering, zodat men altijd voedsel en andere levensbenodigdheden op de markt kan kopen. Het oosten van het beneden-Yangzi-gebied blijft een zijdegebied, maar het westelijke gebied tot
268 hemels mandaat

en met de regio van het latere Shanghai is eeuwenlang een belangrijk katoengebied. In de loop van de Ming wordt katoen hier zelfs belangrijker dan rijst en levert net als bijvoorbeeld zijde, porselein, thee, suiker en zout een belangrijke bijdrage aan de steeds verder groeiende commercialisering van het late keizerrijk. De introductie van vochtige kelders om katoen te verwerken maakt dat in de loop van de Qing ook in het noorden, waar arbeid goedkoper is, een concurrerende katoenindustrie kan ontstaan.

8.4.2 De verslechterende positie van de vrouw
Terwijl de positie van de vrouw onder de vorige veroveraarsdynastieën zeker niet slechter en de positie van elitevrouwen misschien wel beter is geworden, lijkt onder de Yuan een ernstige verslechtering van hun positie plaats te vinden. De neoconfucianistische filosofen uit de Song willen de onafhankelijkheid van de vrouw van de familie waar zij is ingetrouwd beperken. Zij doen dit om de familie als instrument van rituele en sociale reproductie te versterken, namelijk als rituele eenheid voor de vooroudercultus waarmee de mannelijke lijn in stand wordt gehouden, en als sociale eenheid waarmee voor de zonen een zo hoog mogelijke positie in het examensysteem kan worden verworven (zie afbeelding 70). Classicistische ideologen proberen dit al eeuwenlang zonder hoegenaamd succes en de vraag is dus waarom het nu wel is gelukt. De cruciale externe invloed is het leviraat, de gewoonte dat een vrouw die weduwe wordt niet terugkeert naar haar familie van herkomst of hertrouwt met een buitenstaander, maar een mannelijk lid van de familie van haar overleden man huwt, bij voorkeur diens broer. In de Mongoolse steppecultuur krijgt de vrouw geen bruidsschat mee, maar ontvangt zij na haar huwelijk een deel van het bezit van haar man. Mongoolse vrouwen kunnen worden geschaakt, verkocht of vererfd, maar wanneer zij eenmaal als arbeidskracht in de familie van een man zijn aangekomen, bezitten zij ook aanzienlijke rechten. Centraal staat in deze nomadische cultuur immers niet het landbouwland, maar de fysieke arbeid die een vrouw kan verrichten. Omdat haar bezit afkomstig is van de familie van de man, moet voorkomen worden dat de vrouw dit bezit mee kan nemen wanneer zij weduwe wordt. De Mongolen kondigen dan ook een wet af die het leviraat verplicht maakt, in eerste instantie beperkt tot de Mongolen, maar later ook voor Chinezen. De Chinezen ervaren dit als een vorm van incest, maar sommigen van hen ontdekken al snel ook de economische voordelen. Omdat de vrouw met haar bezittingen in de familie van haar gestorven man moet blijven, kunnen die bezittingen worden gebruikt voor jongere broers van de man of haar kinderen. Sommige Chinezen praktiseren het leviraat daarom al voordat het überhaupt aan hen wordt toegestaan. In de vroege veertiende eeuw wordt een nieuwe wet afgekondigd die voorschrijft dat de bruidsschat van een vrouw moet achterblijven wanneer zij wil hertrouwen. Als haar schoonfamilie toestaat dat zij hertrouwt, krijgt ook niet zij of haar eigen familie, maar de schoonfamilie de bruidsgeschenken uit het nieuwe huwelijk. Tegelijkertijd wordt een verbod afgekondigd dat vrouwen in de rechtbank verschijnen, waardoor zij hun oude rechten niet kunnen verdedigen. De vrouwen en hun eigen families vechten deze nieuwe ontwikkelingen aan, maar uiteindelijk zonder succes.
NIEUWE VEROVERAARSDYNASTIEËN (907 ‑ 1368) 269

Deze ontwikkelingen vinden gelijktijdig plaats met de herinvoering van het examensysteem en de neoconfucianistische canon als basis voor de examenvragen. Terwijl de Song-neoconfucianisten nog accepteren dat een vrouw het bezit over haar bruidsschat behoudt, zolang zij maar niet hertrouwt of naar haar eigen familie terugkeert, schaffen de neoconfucianistische denkers van de Yuan ook haar recht op de bruidsschat af.

afbeelding 70 Vrouwen wassen de pasgeboren Wang Chongyang, die later de traditie van de Complete Perfectie sticht. De scène maakt deel uit van een hagiografische muurschildering uit de vroege veertiende eeuw.

Het leviraat zal in China geen brede ingang vinden, maar ook als een vrouw het leviraatshuwelijk verwerpt, kan zij niet meer met een buitenstaander trouwen, zeker niet als haar man nog overlevende broers heeft. Haar enige optie is om ongetrouwd te blijven, maar haar bezit is zij hoe dan ook kwijt. Intussen is er zelfs een reëel risico dat zij wordt verkracht door de familieleden van haar overleden man, met een beroep op het leviraatshuwelijk. Om deze reden wordt het ideaal van de kuise weduwe steeds populairder, want dit geeft haar tijdens de Yuan een ideologisch wapen tegen de verwanten van haar man. Wanneer tijdens de Mingdynastie het leviraatshuwelijk als “barbaarse” gewoonte wordt afgeschaft, blijven de overige regels intact.
270 hemels mandaat

De economische basis van de vrouw wordt door de afschaffing van haar recht op de bruidsschat nog smaller dan voorheen. Al tijdens de Qin- en Han-dynastieën bestaat er het ideaal van de vrouw als degene in de familie die textiel produceert en/of verwerkt, terwijl de man het land bewerkt. Dit ideaal is niet identiek met de praktische taakverdeling binnen het boerengezin, maar het is daarom nog niet irrelevant. Vrouwen van goeden huize worden geacht minstens te kunnen spinnen en borduren, ook als dat niet economisch noodzakelijk is. Als weduwes geen recht meer hebben op hun bruidsschat, worden zulke vaardigheden plotseling van levensbelang. Maar al te vaak willen de verwanten van haar overleden man niet voor haar zorgen en ook gebeurt het dat er domweg niemand over is die voor haar en haar kinderen zou kunnen zorgen.

8.5

Religieuze en culturele ontwikkelingen

8.5.1 Internationale religies
In religieus opzicht zijn de Mongolen verdraagzaam, zij het niet uit principiële overtuiging, maar uit pragmatische overwegingen. Aan alle religies wordt een zekere mate van effectiviteit toegeschreven en er wordt erkend dat de meeste religies tegelijk de cultuur van specifieke etnische groepen zijn. Wanneer men een multi-etnisch wereldrijk heeft, is een zekere mate van verdraagzaamheid daarom uit bestuurlijke overwegingen onvermijdelijk. Het opleggen van dezelfde religie aan alle inwoners van één rijk, zoals in Europa gebruikelijk, is waarschijnlijk veel uitzonderlijker dan het soort tolerantie dat de Mongolen aan de dag leggen. De Mongolen interesseren zich aanvankelijk sterk voor daoïsme en boeddhisme, maar onder de volkeren die hen steunen zijn er verschillende die tot het nestoriaanse christendom zijn overgegaan. De Mongoolse khans en legers buiten China en Mongolië gaan over tot de islam, wat de sterkste religie is in die delen van het Euraziatische continent die zij veroveren, maar de Mongolen in het kernland behouden hun oorspronkelijke sjamanistische religie. Zij zullen zich pas in de zestiende eeuw ook tot het Tibetaanse boeddhisme bekeren, zonder het sjamanisme geheel te verlaten.
Het christendom Onder de Mongolen is sprake van een beperkte christelijke aanwezigheid in China. Getalsmatig is het nestorianisme de belangrijkste vorm van het christendom in China, omdat diverse Turkse groepen onder de Mongoolse bondgenoten deze religie aanhangen. Zij wonen vooral in het noordwesten en westen, en zijn later opgegaan in de Mongolen of Oeigoeren (zie afbeelding 71). Ook uit Perzië komen nestoriaanse christenen naar China, die zich als handelaar vestigen in de internationale havenstad Quanzhou (het Zayton van Marco Polo). Zij noemen hun geloof de Religie van het Licht en hebben een kruis dat wordt gedragen door een lotus als hun symbool. Na de vroege veertiende eeuw lijkt het nestorianisme onder hen te zijn verdwenen en tegenwoordig zijn grafstenen de belangrijkste getuigen van deze fase in hun geschiedenis. Een fascinerende gebeurtenis is de reis van de in Beijing geboren nestoNIEUWE VEROVERAARSDYNASTIEËN (907 ‑ 1368) 271

riaanse priester Rabban Bar Sauma (circa 1225 – 1294) van Beijing naar Jeruzalem. Hij zal deze laatste stad door allerlei oorlogen nooit bereiken, maar belandt in 1287 als afgezant van de Ilkhans in Irak en Perzië wel in Constantinopel, de hoofdstad van het Byzantijnse Rijk, en in Rome. Daar ontmoet hij in 1288 ook de nieuw gekozen paus en draagt hij een nestoriaanse mis op in het Syrisch. Rabban Sauma zal uiteindelijk terugkeren naar Irak en daar sterven. Zijn reisverslag is in een bewerkte Syrische vertaling in de late negentiende eeuw herontdekt.

afbeelding 71 Keizerlijk edict uit 1316 ten gunste van de nestorianen, gesteld in de omgangstaal en vermengd met Mongoolse termen die zijn getranscribeerd met Chinese karakters.

272

hemels mandaat

Onder de Mongolen zijn er herhaalde contacten tussen China en de rooms-katholieke staten van Europa door franciscaanse monniken en Italiaanse kooplui die naar het hof reizen van de Grote Khan in Karakorum in Mongolië, en later in Beijing. Enkelen van hen laten beschrijvingen achter, die warrig en bevooroordeeld kunnen zijn, maar wel altijd een persoonlijke noot dragen. De belangrijkste van hen is de Vlaamse franciscaan Willem van Rubrouck (circa 1220 – circa 1293), die in 1253 begint aan zijn reis naar de Grote Khan, uiteindelijk de hoofdstad Karakorum bereikt, en in 1254 al weer terug reist. Zijn precieze doel is niet duidelijk, maar hij wordt wel door de koning van Frankrijk en de paus gesteund. Zijn verzoek om het christelijke geloof in Mongolië te verspreiden wordt door de toenmalige Grote Khan afgewezen en deze stuurt hem terug naar huis. Aldaar zit men niet op zijn kennis te wachten en hij mag van zijn orde aanvankelijk Frankrijk zelfs niet meer in. Alleen medebroeders met een vergelijkbare belangstelling verdiepen zich in zijn werk, zoals de middeleeuwse wetenschapper en filosoof Roger Bacon (circa 1215 – circa 1292), en Giovanni Montecorvino (1246 – 1328), als voorbereiding op zijn tocht naar China. Montecorvino zal het land in 1294 bereiken en ook daadwerkelijk Chinees leren – waarvan bij Marco Polo duidelijk geen sprake is geweest. De paus maakt hem uiteindelijk tot aartsbisschop van Khanbalik, de Mongoolse benaming voor de Grote Hoofdstad van Yuan-China. Er worden mensen bekeerd, maar veel van hen zullen hebben behoord tot de Turkse gemeenschap met een nestoriaanse achtergrond. Hoe het ook zij, de bekeringen hebben geen stand gehouden na de val van de dynastie. De beroemdste van al deze reizigers is Marco Polo. Zijn vader en oom zouden volgens zijn wereldbeschrijving Il Milione al eerder aan het Mongoolse hof in het verre noorden van China zijn geweest. Hijzelf vertrekt als jongeman in 1271 samen met hen uit Venetië om in 1275 in Beijing aan te komen. Na zijn terugkeer, twintig jaar later, vertelt Marco Polo in een Genuaanse gevangenis aan de beroepsschrijver Rustichello zijn herinneringen. De aan hem toegeschreven wereldbeschrijving oefent de volgende eeuwen grote invloed uit op de middeleeuwse verbeelding over het verre en rijke Cathay, zoals Marco Polo het land noemt. Van de diverse beschrijvingen van Cathay uit deze periode, is die toegeschreven aan Marco Polo het meest invloedrijk geweest. Het is een buitengewoon positief, maar ook onvolledig beeld van een land met ongekende rijkdommen. Er is al eeuwen discussie over de vraag of Marco Polo wel echt in China is geweest. In zijn wereldbeschrijving is zelden sprake van gebeurtenissen die worden verteld in de ik-persoon en de tekst is vol fouten en leemtes. Hij noemt wel papiergeld, maar nooit het Chinese schrift, de boekdrukkunst, porselein of het over heel Centraal-Azië en China zo gangbare drinken van thee. Het is goed mogelijk dat zijn verslag maar gedeeltelijk berust op eigen ervaringen, terwijl de rest is gebaseerd op de verhalen van anderen, zoals Perzische kooplui die hij op zijn reizen naar het oosten heeft ontmoet of krijgsgevangenen die in het westen terecht zijn gekomen. Zelfs de plaatsnamen in zijn relaas berusten niet op directe kennis van het Chinees, maar zijn ontleend aan Perzische versies. Het is wel zeker dat minstens één Italiaanse koopman in China is geweest, want in Yangzhou zijn twee grafstenen gevonden voor de dochter en zoon van een Italiaanse koopman uit Genua. De stenen hebben franciscaanse motieven en de kinderen zijn gestorven in 1342 en 1344.
NIEUWE VEROVERAARSDYNASTIEËN (907 ‑ 1368) 273

De islam Evenals onder de Song komen ook onder de Yuan Perzische kooplui uit het Midden-Oosten naar China. Zij hebben hun sporen achtergelaten in de vorm van grafstenen en inscripties. Zij zijn aanhangers van het jodendom, manicheïsme, nestorianisme en de islam. Tot in de vroege negentiende eeuw is een Joodse gemeenschap blijven bestaan in de oude Songhoofdstad Kaifeng en tot in de vroege Ming heeft een aantal manicheïstische gemeenschappen overleefd in de havens langs de Zuid-Chinese kust. In Quanzhou is eeuwenlang een islamitische gemeenschap in stand gebleven, die afstamt van dezelfde kooplui. Al deze groepen zijn inmiddels in hun omgeving opgegaan, maar de afstammelingen van de gemeenschap in Quanzhou hebben bijvoorbeeld vastgehouden aan het zo belangrijke voorschrift geen varkensvlees te eten – in China met zijn nadruk op pluimvee en varkens een hele prestatie. Naast hen komen ook nog vele honderdduizenden Perzisch sprekende CentraalAziatische moslims naar China als onderdeel van de Mongoolse legers. Zij zijn afkomstig uit het gebied waar vroeger de Zijderoute-staat Sogdië lag en dat ook bekend is als Transoxiana, gelegen rond het Aralmeer en bekend om de oude handelsstad Samarkand. In die tijd heet het gebied Khwarazm (of Chorasmië), waar na de Arabische verovering van Perzië de oude Perzische cultuur in leven kon blijven. In 1141 wordt dit gebied veroverd door de Kara Khitai, van wie het rijk is gesticht in 1124 door een afstammeling van het keizerlijke huis van de Liao. Tijdens de nadagen van deze dynastie is deze prins met een schare volgelingen naar het oosten getrokken en heeft daar een ander rijk overgenomen met onder meer een substantiële Oeigoerse bevolking. De Kara Khitai, inclusief hun Perzische en Oeigoerse bevolkingsgroepen, worden door de Mongolen in 1218 – 1220 geannexeerd. Zij worden een belangrijke steunpilaar van de Mongolen bij hun verdere veroveringen richting China. Zij worden geclassificeerd als Gemengde Categorieën en genieten dus een relatief hoge status. Wanneer de Yuan-dynastie in 1368 ten val komt en een groot deel van de elite en hun legers weer vertrekken, blijven de Gemengde Categorieën achter. Zij hebben immers geen land waar zij naar terug kunnen keren. Door de komst van deze grote groep Perzisch sprekende bewoners van Khwarazm wordt de islam voor het eerst een belangrijke minderheidsreligie in het eigenlijke China, dus het China van de Han-Chinezen. De afstammelingen van deze soldaten, handwerkslieden en bestuurders sinificeren in de loop der eeuwen, zodat zij in het eigenlijke China vooral als een religieuze groep over zijn, zonder veel etnische kenmerken. Zij worden aanvankelijk Huihui genoemd, naar hun gebied van oorsprong, Khwarazm, dat in een vroege Mongoolse bron als huihuiguo (het land van de Huihui) wordt getranscribeerd. Wij vinden hen in grote delen van China, maar vooral in het noorden. In de late Ming en vroege Qing vindt een religieuze herleving plaats, wanneer geletterde Huihui in het beneden-Yangzi-gebied hun religieuze wortels herontdekken en talloze nieuwe religieuze teksten schrijven in de Chinese schrijftaal. De Huihui worden tegenwoordig meestal Hui genoemd en zijn een van de grotere officieel erkende etnische minderheden in China – dit ondanks hun grote mate van etnische assimilatie.

274

hemels mandaat

8.5.2 Religieuze vernieuwing
Vernieuwing in het daoïsme Aanvankelijk stimuleren de Mongoolse khans debatten aan het hof tussen vooraanstaande boeddhistische, daoïstische en zelfs classicistische of confucianistische figuren. De functie van deze debatten is in de allereerste plaats om de Grote Khan als de hoogste arbiter over religieuze en filosofische stromingen op de kaart te zetten. Na het laatste debat van dit type in 1281 besluit Khubilai Khan dat de daoïstische deelnemers hebben verloren en dat de twee daoïstische canons die op dat moment circuleren, namelijk een uit de Jin-dynastie in 1192 en een meer recente compilatie uit 1244, met drukblokken en al moeten worden vernietigd. Dit is niet helemaal gelukt, maar op grond van de slechte overlevering van daoïstische teksten van voor de Song-tijd wordt vaak toch aangenomen dat dit besluit hiervoor verantwoordelijk is. Zeker is wel dat de nieuwe stromingen die in de twaalfde eeuw in Noord-China zijn ontstaan en de traditie van de Hemelse Meesters die in de vroege twaalfde eeuw opnieuw tot leven is gekomen gewoon zijn blijven functioneren. Hun teksten maken een belangrijk deel uit van de hedendaagse daoïstische canon. Het is daarom onwaarschijnlijk dat de vervolging zich ook tot buiten de Grote Hoofdstad heeft uitgestrekt, want in dat geval zouden veel meer teksten zijn verdwenen. De Hemelse Meesters van de Draak en Tijger Berg in Jiangxi blijven in deze periode actief en genieten de actieve patronage van achtereenvolgende keizers tot ver in de Qingdynastie. De paleizen op hun berg worden steeds verder uitgebreid en hun grondbezittingen zijn zelfs in het midden van de twintigste eeuw nog aanzienlijk. Zij zijn vooral rituele specialisten die samen met hun directe assistenten overal rituelen uitvoeren en een rol spelen in het valideren van de rituele tradities van lokale meesters, die op de Draak en Tijger Berg tegen betaling een diploma van erkenning kunnen verwerven. De Hemelse Meesters vormen echter geen daoïstische school met een centrale leiding. In het noorden van China ontstaat in de twaalfde eeuw de traditie van de Complete Perfectie (quanzhen), die de belangrijkste daoïstische traditie van het late keizerrijk zal worden. Zij verbreidt zich uiteindelijk ook naar de rest van China, maar zal altijd het sterkst blijven in het noorden. De stichter is Wang Zhe (1112/3 – 1170), beter bekend als Wang Chongyang (Wang “Dubbel Yang”), die na zijn falen in de ambtelijke examens kiest voor een religieuze carrière. Hij is afkomstig uit Noord-China en maakt bij de bergen onder het eerdergenoemde Zoutmeer in Zuid-Shanxi zijn thuisbasis. Hij zit daarmee in een marginaal berggebied, maar ook dicht bij de belangrijkste handelsroutes van Noord-China in die tijd. Dit betekent dat de leer gemakkelijk kan worden verbreid. Wang Chongyangs boodschap combineert de lessen van het classicisme, dat in zijn tijd in het noorden nog overheerst, en het Chan-boeddhisme met het daoïstische streven naar een leven “zo lang als Hemel en Aarde”. Dit is in de allereerste plaats een individuele activiteit van innerlijke rijping en verfijning, om één te worden met de kosmos. Wang Chongyang en zijn leerlingen verbreiden de leer in eerste instantie op individuele basis, waarbij zij aanvankelijk door de plaatselijke magistraten worden tegengewerkt, zoals bij nieuwe religieuze groepen maar al te vaak gebruikelijk is. Uiteindelijk geniet de beweging
NIEUWE VEROVERAARSDYNASTIEËN (907 ‑ 1368) 275

ruime patronage van ambtenaren en plaatselijke elites uit de Jin en Yuan. De vroege leider Qiu Chuji (1148 – 1227) (beter bekend als Qiu Changchun of Qiu “Langdurige Jeugd”) krijgt zelfs audiënties bij de Jin-keizers en in 1221 bij Djengis Khan in de westelijke steppen. In Shandong verschijnen de eerste kloosters, naar het model van het zuidelijke Chanboeddhisme. Met de stichting van de Ming door zuidelijke opstandelingen onder leiding van Zhu Yuanzhang is er een sterke teruggang, maar in de laatste jaren van de Ming vindt een succesvolle opleving plaats.
Vernieuwing in het boeddhisme De Xixia, Liao en Jin stellen zich nadrukkelijk op als boeddhistische wereldrijken, omdat het boeddhisme niet met een specifieke etnische groep is verbonden. Terwijl in China het argument van de “barbaarse” herkomst van deze leer als een argument tegen het boeddhisme wordt gehanteerd, is dat voor deze staten juist een positieve dimensie, net als voor de eerdere etnische staten tijdens de Periode van Verdeeldheid. De elites van deze staten zijn ook in meerderheid boeddhistisch en zij stimuleren op grote schaal boeddhistische kloosters en monniken. De Yuan zal zich al met al ook niet tegen het boeddhisme keren, maar evenmin een belangrijke patroon van deze religie worden. Het Chinese boeddhisme kan bloeien als voorheen, vooral in het voormalige territorium van de zuidelijke Song. De werkelijke innovatie vinden wij echter niet uit het boeddhisme in de kloosters, maar in de opkomst van diverse lekenbewegingen. De belangrijkste en best gedocumenteerde lekenbeweging is die van de Witte Lotus (bailian), die begint in de vroege zuidelijke Song en een enorme vlucht neemt in de tweede helft van de dertiende eeuw. Zij verspreidt zich over het hele stroomgebied van de Yangzi en naar de Grote Hoofdstad in het noorden. De aanhangers nemen een religieuze naam aan, die aangeeft dat iedereen in de beweging gelijk is. Zij reciteren de naam van Amitabha, de Boeddha van het Westelijke Paradijs. Verder stichten zij eigen gebedshallen in hun privéwoningen, die in tegenstelling tot kloosters het bezit van de familie blijven. Zoons volgen hun vaders op als leiders van een plaatselijke gebedshal. De aanhangers zetten zich in voor het algemene belang, bijvoorbeeld door publieke rituelen, de bouw van wegen en bruggen, en het gratis schenken van thee en heet water. Het doel van dergelijke charitatieve handelingen is het verzamelen van verdiensten voor de wedergeboorte in het Reine Land of het Westelijke Paradijs, of op zijn minst een betere reïncarnatie na de dood. De naam Witte Lotus is ontleend aan de lotussen waarop de leden hopen te worden wedergeboren in het Westelijke Paradijs. Zij beginnen met de publicatie van een boeddhistische canon, waarbij leden uit verschillende provincies met elkaar samenwerken, maar dit project is onvoltooid gebleven. De Witte Lotus-beweging wordt in de vroege Ming verboden. Tijdens de Song en Yuan is een belangrijke bron van kritiek de consequente keuze door de beweging voor een vegetarische levenswijze, niet op een beperkt aantal dagen van het jaar zoals voor leken gebruikelijk, maar dag in dag uit. Het afwijzen van vlees en alcoholische drank is in het traditionele China een krachtig statement, omdat de meeste maatschappelijke groepen zich definiëren door rituelen waarin het delen van vlees en het samen drinken van alcoholische drank een centrale rol spelen. Boeddhistische monniken en ambtenaren hebben problemen met de
276 hemels mandaat

mate waarin leken uit de Witte Lotus-beweging de rollen van monniken overnemen, zowel in hun radicale vegetarische levenswijze als bij het leidinggeven aan charitatieve en rituele activiteiten. Tijdens de Yuan wordt de beweging tweemaal korte tijd verboden. Dit soort verboden van een religieuze groep of traditie komen door het wisselende politieke evenwicht aan het keizerlijke hof vaker voor tijdens de Yuan. Zij hebben meestal slechts tijdelijke consequenties en zo ook bij de Witte Lotus-beweging. Wel zijn leden van de Witte Lotusbeweging zoals zoveel van hun tijdgenoten betrokken bij een van de late Yuan-opstanden in het midden-Yangzi-gebied, die concurreert met de messianistisch geïnspireerde beweging van Zhu Yuanzhang. Dit zou een mogelijke verklaring kunnen zijn voor het feit dat de beweging in de vroege Ming definitief wordt verboden. Hetzelfde Ming-wetsartikel waarin de Witte Lotus-beweging wordt genoemd, verbiedt een scala aan religieuze activiteiten, van sjamanisme en medium-culten tot en met charitatieve werken. De uitvoering van dit artikel zou bijna alle vormen van religie buiten de boeddhistische of daoïstische kloosters onmogelijk hebben gemaakt. Het wetsartikel vat alle bestaande verboden uit de Yuan samen en is geheel in de geest van de neoconfucianistische adviseurs van de stichter van de Ming. Deze ideologische scherpslijpers negeren daarmee echter de veel tolerantere maatschappelijke praktijk. Deze spanning tussen de religieuze praktijk en de door de ideologen gewenste werkelijkheid zal gedurende de rest van het keizerrijk steeds opnieuw tot tijdelijke vervolgingen leiden, maar tot de komst van communistisch China in 1949 zullen de plaatselijke gemeenschappen steeds opnieuw hun eigen religieuze praktijk weer in ere kunnen herstellen. De consequenties van dit wetsartikel voor de volgende eeuwen zijn desalniettemin enorm, want de Witte Lotus-beweging wordt gedwongen een andere naam aan te nemen en verdwijnt uit het zicht. Haar naam wordt vanaf de zestiende eeuw een etiket dat op allerlei onderling niet-verwante religieuze en nietreligieuze fenomenen kan worden geplakt. Sommige religieuze figuren die met dit etiket worden benoemd zijn inderdaad de inspiratiebron van opstandige gebeurtenissen, maar meestal zijn de geëtiketteerde leraren en groepen vreedzaam en in sociaal opzicht betrekkelijk conventioneel. Het etiket is een vorm van schuld door associatie, want alle geëtiketteerde groepen worden zo als het ware besmet met de eigenschappen van enkelen, zoals opstandig en gewelddadig gedrag.

8.5.3 Literatuur en de opkomst van geschreven spreektaal
De vreemde overheersing van Noord-China door de Jin- en Yuan-dynastieën, voor zover die in die tijd als zodanig wordt ervaren, heeft geen negatieve consequenties op cultureel gebied. Integendeel, er is op een aantal gebieden zelfs sprake van een uitgesproken bloei, zoals het toneel in de spreektaal, de techniek en de wetenschap – vooral geneeskunde, astronomie en wiskunde. De gangbare verklaring hiervoor is dat leden van de sociale laag der literaten geen hogere overheidsbanen meer mogen bekleden onder de veroveraarsdynastieën en daardoor gedwongen worden andere loopbanen te kiezen. Aangezien het aantal overheidsbanen hoe dan ook beperkt is, overtuigt deze verklaring niet. Veel waarschijnlijker is de nieuwe sociale situatie het gevolg van het examensysteem en de groeiende economie, wat heeft geleid tot
NIEUWE VEROVERAARSDYNASTIEËN (907 ‑ 1368) 277

een voortdurende toename van hoger opgeleide mannen die niet allemaal carrière kunnen maken in het bestuur. Zij kiezen voor alternatieve loopbanen, zoals arts of toneelschrijver, maar ongetwijfeld ook voor beroepen als leraar, ritueel specialist of secretaris. De bloei van deze diverse cultuurgebieden is ook geen nieuwe ontwikkeling onder de veroveraarsdynastieën, maar is al onder de noordelijke Song ingezet. Het theater in de spreektaal is niet uit het niets ontstaan. Zijn wortels liggen in de narratieve aspecten van exorcistisch ritueel en sjamanistische uitvoeringen. Dit rituele theater staat in dienst van een religieus doel, waarbij de uitvoering niet alleen een offer voor de goden is, maar ook zelf een expliciete religieuze functie heeft, zoals een exorcisme of een verzoek om voorspoed. Het is de plaatselijke gemeenschap, eventueel onder leiding van rituele specialisten, die dit soort theater gezamenlijk uitvoert, zonder andere betaling dan vrije tijd en/of een bijdrage in de kosten. Tijdens de Jin en Yuan komt nu theater op dat hoogstens nog als offer fungeert, maar qua handeling op zichzelf staat. Dit noemen wij hier seculier theater. De auteurs van de stukken zijn ook regisseurs en staan aan het hoofd van gezelschappen die tegen betaling uitvoeringen geven. Seculier en ritueel theater bestaan beide uit dialogen, gezongen liederen, slapstick en acrobatie. Ook het seculiere theater wordt door kleine rituelen voorafgegaan. Religieuze gelegenheden blijven nog eeuwenlang een belangrijke context voor veel van de uitvoeringen, al heeft de systematische vervolging van religie in de twintigste eeuw wel de meeste van deze plaatselijke tradities kapotgemaakt. Tijdens uitvoeringen op tempelfeesten betaalt de gemeenschap en is de toegang verder vrij (zie afbeelding 72). Daarnaast ontstaat een stedelijke uitvoeringscultuur, met theaters waar men tegen betaling aan de ingang bijna dagelijks toneelstukken en ander vermaak (zoals acrobatie) kan zien. Het commerciële theater drijft op spannende verhalen, maar ook op satire over artsen, studenten voor de ambtelijke examens, en boerenkinkels van het platteland. In eerste instantie worden alleen de “toneelliederen” (qu) opgeschreven, vanwege hun poëtische waarde, terwijl de dialogen mondeling worden overgeleverd. Net als bij vroege woordvulgedichten (ci) staat bij een toneellied de melodie vast, en daarmee ook min of meer de grammatica van de tekst. Er is maar één hoofdrolspeler, die ook alle liederen zingt. Dit past bij de kleine omvang van gezelschappen, maar beperkt tegelijkertijd de ontwikkelingsmogelijkheden van het genre. Een substantiële groep toneelstukken behandelt thema’s uit de mythische geschiedenis van de daoïstische traditie van de Complete Perfectie. De religieuze stichters van deze traditie schrijven zelf ook veel gedichten in de stijl van de toneelliederen. Het toneel uit deze tijd wordt meestal “gemengd theater” (zaju) of “Yuan-toneelliederen” (yuanqu) genoemd, naar de al genoemde cruciale aspecten van dit toneel. Het genre blijft ook in latere eeuwen bestaan, zij het dat het onder invloed van zuidelijke vormen van theater wel wat vrijer wordt. De eerste die de toneelstukken compleet uitschrijft, met liederen en uitgewerkte dialogen, is een prins van de vroege Ming-dynastie, Zhu Youdun (1379 – 1439). Als prins met een eigen leengoed bezit hij de financiële middelen om zijn toneelstukken integraal uit te geven. Aan het keizerlijke hof in Beijing wordt tijdens de Ming nog regelmatig toneel opgevoerd in de Yuan-traditie, zodat veel toneelstukken alleen in keizerlijke edities zijn overgeleverd. De vroege Ming oefent ook grote invloed uit op de thematiek. Vroege toneelstukken
278 hemels mandaat

beelden de boerse Liu Bang, stichter van de Han-dynastie, op een nogal oneerbiedige manier uit. De even boerse stichter van de Ming, Zhu Yuanzhang, ervaart dit als kritiek en daarom worden dergelijke toneelstukken veelal herschreven of domweg niet meer overgeleverd. De toch al populaire verhalende traditie van de Drie Koninkrijken komt hiervoor in de plaats. Juist Zhu Youdun kan het zich niet veroorloven zich niet aan de politieke lijn te houden, want als lid van de keizerlijke familie is hij altijd een potentiële verdachte van usurpatie.

afbeelding 72 Vroegveertiende-eeuwse muurschildering in een Noord-Chinese tempel, die een toneelgezelschap uit de hoofdstad met een vrouwelijke prima donna afbeeldt. Links kijkt iemand om de hoek van het decordoek.

NIEUWE VEROVERAARSDYNASTIEËN (907 ‑ 1368)

279

Een belangrijk toneelstuk uit de Yuan is het Verhaal van de Westvleugel (xixiangji, rond 1300). Het stuk behandelt een liefdesrelatie tussen een examenkandidaat en een jonge vrouw, in een taal vol seksuele insinuaties. Om die reden is het knap geschreven stuk later van tijd tot tijd verboden en mogen vrouwen van stand het niet lezen (zie afbeelding 73). De verhaallijnen van de Yuan-toneelstukken komen in latere literaire vormen steeds terug en hebben een enorme invloed op de Chinese cultuur van het late keizerrijk. Oorspronkelijk zijn deze toneelstukken bedoeld om opgevoerd te worden, en daarom kun je ze nog niet zien als literatuur die bedoeld is om zelf te lezen. De ontwikkeling van een geschreven literatuur in de spreektaal voor een lezerspubliek duurt nog tot de tweede helft van de zestiende eeuw.

afbeelding 73 Pagina uit een editie van het Verhaal van de Westvleugel. In de oorspronkelijke afbeelding betast de jonge student zijn geliefde. Op deze afbeelding uit een verder bijzonder fraaie herdruk uit 1498 zijn de aanstootgevende gebaren gecensureerd, door in de oorspronkelijke houtblokken strepen te zetten.

280

hemels mandaat

Buitengewoon interessant is het gebruik van spreektaal (baihua of de “taal van de dialogen”) in regeringsdocumenten. Dit is gebruikelijk onder de Mongolen en wordt in de vroege Ming nog korte tijd voortgezet. De reden voor deze gewoonte is niet dat het lezen van spreektaal makkelijker is dan het lezen van de premoderne schrijftaal (het prestigieuze wenyan of de “taal in patronen”), want bij gebrek aan een standaardspreektaal is dat zeker niet het geval. Bovendien staan de teksten vol Mongoolse namen en termen, die de teksten voor gewone Chinezen erg moeilijk zullen hebben gemaakt. Iemand die de spreektaal schrijft, heeft altijd eerst een stevige basis verworven in de premoderne schrijftaal, omdat dit tot in de eerste decennia van de twintigste eeuw de gangbare manier is om te leren lezen en schrijven. Niemand in het oude China is alleen maar geletterd in de geschreven spreektaal. De werkelijke reden is dat veel van de Mongoolse en Centraal-Aziatische bestuurders, onder wie Khubilai Khan, de Chinese schrijftaal niet beheersen, maar wel de spreektaal. De teksten in de spreektaal worden daarom hardop voorgelezen, zodat de hoogste machthebbers toch weten wat er aan de hand is. Juist voor hen zijn de talrijke Mongoolse termen geen probleem, want die kennen zij toch al.

8.5.4 Kunst en materiële cultuur
De Mongoolse culturele invloed op China: muziek en porselein Dankzij de hernieuwde internationale contacten komt een nieuw muziekinstrument uit het Perzisch-Arabische cultuurgebied naar China, namelijk de Suona (of Sona), een rietinstrument dat wel wordt vergeleken met de hobo. Het heeft een krachtig geluid, zodat het erg geschikt is voor buitenmuziek en samenspel met andere krachtig klinkende instrumenten. Afbeeldingen vinden wij al in grotten in Xinjiang uit de Periode van Verdeeldheid, maar het instrument komt dan nog niet naar China. Waarschijnlijk komt het voor het eerst mee met de Yuan-legers, zodat het ook niet vreemd is dat het in eerste instantie vooral in die context en daarna in processiemuziek wordt gebruikt. Na hun militaire nederlaag blijven substantiële groepen Mongolen in Noord-China achter. Zij populariseren waarschijnlijk de Suona, waarna het instrument vooral in de noordelijke muziek een grote rol gaat spelen. Een andere en veel bekendere ontwikkeling uit de Mongoolse tijd hangt op haar beurt nauw samen met de internationale handel, namelijk de opkomst van het blauw-witte porselein. Tijdens de Song is er wel sprake van blauwig wit of groenblauw porselein, maar geen van beide lijkt ook maar enigszins op het klassieke blauw-witte porselein dat tijdens de late Yuan zijn intrede doet. De reden hiervoor is simpel: voor dit nieuwe type porselein is niet alleen een wit glazuur nodig dat pas sinds de late Tang wordt gemaakt, maar ook een helder blauw dat wordt gemaakt uit kobalt. Deze cruciale grondstof is in China slecht voorhanden en moet worden geïmporteerd, een handel die wordt gecontroleerd door de Perzische kooplui in Zuidoost-China. Tijdens de Yuan wordt de productie van blauw-wit sterk gestimuleerd door de internationale vraag uit het Midden-Oosten, waar de juiste kwaliteit kobalt ruim voorhanden is en aardewerk in blauw-wit erg populair is. In Jingdezhen in het noorden van de moderne provincie Jiangxi is men al gewend grote hoeveelheden wit porselein te maken, onder meer in opdracht van het keizerlijke hof
NIEUWE VEROVERAARSDYNASTIEËN (907 ‑ 1368) 281

van de Mongolen, dat grote behoefte heeft aan wit porselein voor boeddhistische rituelen. Weliswaar ontbreekt de expertise in het aanbrengen van een onderglazuur waarop een blauwe tekening kan worden aangebracht, maar het hof zorgt ervoor dat van elders pottenbakkers met ervaring in onderglazuur worden overgeplaatst naar Jingdezhen. Vanaf de late jaren twintig van de veertiende eeuw wordt op groeiende schaal blauw-wit porselein geproduceerd, eerst nog voorzien van Chinese thema’s, maar al snel ook van decoratie die beter past bij de internationale clientèle. Dit soort gedecoreerd porselein is een fundamentele breuk met oudere tradities, die werken met monochroom glazuur – eventueel met kleurtoevoegingen – of reliëf, maar niet met echte illustraties. Dit porselein valt zeer in de smaak in het Midden-Oosten en dientengevolge zijn er nu grote verzamelingen in Istanboel, als erfenis van de Ottomaanse sultans, en in Teheran. De vondst van blauw-wit Yuan-porselein in Zuidoost-Azië geeft aan dat het ook daarheen is geëxporteerd. De productie wordt tijdens de vroege Ming gestaakt, totdat de productie in de vroege vijftiende eeuw wordt hervat, opnieuw voor de export naar het buitenland.
Het ideaal van de literatenschilderkunst Terwijl onder de Song de landschapschilderkunst nog voornamelijk wordt beoefend door hofschilders, zij het met een hogere status dan voorheen, gaan literaten zich onder de Yuan ook systematisch met dit genre bezighouden. Het is een technisch genre en deze literaten zijn absoluut geen echte amateurs, ook al maken zij soms een ambtelijke carrière door. Vergeleken met hun voorgangers onder de Song wordt de penseelstreek nog nadrukkelijker aanwezig en wordt minder gebruikgemaakt van kleur en geheel opgevulde vlakken, analoog aan de dan al gevestigde literatenschilderkunst. Ook zetten deze literaten de afkeer van de banale realiteit voort, in ruil voor een dieper gevoelde werkelijkheid. Het is een instelling die goed past in de religieuze ontwikkelingen van de Song- en Yuan-periode, waarin zowel in daoïstische als in boeddhistische stromingen de spirituele vervolmaking steeds meer wordt gezien als een innerlijk proces van ontdekking in jezelf van de Boeddha of het eeuwige kind, de laatste als daoïstisch symbool voor de nog onaangetaste levensenergie of qi die nodig is voor een langer leven. De verwerping van mimesis (de precieze weergave van de realiteit als doel van de schilderkunst) is een fundamenteel verschil met de traditionele westerse kunst. Geheel in lijn met de nieuwe sociale context van deze landschapschilderkunst wordt ook de thematiek van deze schilderijen complexer, bijvoorbeeld door het aanbrengen van visuele citaten uit oudere kunst. Niet duidelijk is in hoeverre de sociaal-politieke analyses van de toenmalige schilderijen projecties zijn van latere kunstcritici, die in de schilders van de Yuan gefrustreerde intellectuelen willen zien die liever ambtenaar in dienst van een Chinese overheid waren geworden dan de beroepsschilders van goeden huize die zij feitelijk zijn. Een grote naam onder de literatenschilders van de Yuan is die van Ni Zan (1301 – 1374), die vaak wordt aangehaald als literatenschilder bij uitstek (zie afbeelding 74). Hoewel hij dat qua stijl en sociale herkomst ook is, geeft hij op het hoogtepunt van zijn carrière bewust zijn bezittingen weg en gaat op een boot rondreizen. Hij leeft daarna van het ruilen van schilderingen tegen ondersteuning door zijn sociale en culturele gelijken.

282

hemels mandaat

De keerzijde van de opkomst van de literatenschilderkunst is de esthetische devaluatie van andere vormen van visuele en materiële expressie, of kunst. Deze devaluatie is overigens niet absoluut, maar beperkt zich tot de culturele elite en dan nog tot bepaalde activiteiten. Ook de elite heeft thuis ambachtelijke kunst, in de vorm van mooie voorwerpen, maar ook schilderingen en gedrukte prenten die dienen als alledaagse wandversiering of functioneren in speciale rituelen zoals de vooroudervering of het weghouden van kwade geesten. Na de Yuan geldt onder de literaten de muurschildering in een tempel of thuis niet meer als kunst en zij zullen er ook niet meer als zodanig over schrijven. Juist in tempels blijft men echter wel degelijk nog muurschilderingen produceren, soms zelfs van hoge kwaliteit door ambachtslui uit de hoofdstad (zie afbeeldingen 52, 70 en 72).

afbeelding 74 Klassieke landschapschildering door Ni Zan.

NIEUWE VEROVERAARSDYNASTIEËN (907 ‑ 1368)

283

284

hemels mandaat

hoofds t uk 9

DE M ING - D YNASTIE
(1368 ‑ 1644)

De Ming-dynastie is in de historische beleving van China vooral het moment dat een inheems heersershuis eindelijk weer de macht overneemt en het land tot grote bloei brengt. De enorme economische groei die mogelijk wordt dankzij de eeuwen van betrekkelijke vrede, vooral in het stroomgebied van de Yangzi Rivier en verder naar het zuiden, maakt Ming-China tot de motor van de toenmalige wereldeconomie. West-Europa verkeert vanaf de late vijftiende eeuw in een opwaartse golf van militaire expansie en economische groei. Zij profiteert van de kracht van de Chinese economie en neemt talloze elementen van de Chinese cultuur over, zoals thee en porselein, terwijl in een eerdere fase en min of meer onbewust al andere uitvindingen zijn overgenomen, zoals papier en buskruit, maar misschien ook de boekdrukkunst. Al met al is ook Ming-China nog steeds een van de belangrijkste en sterkste politieke systemen van zijn tijd, dat grote invloed uitoefent op zijn omgeving. Op het Euraziatische continent blijven na de val van de Yuan diverse Mongoolse opvolgersstaten actief, waarvan er één uiteindelijk grote delen van het Indiase subcontinent verovert. Deze Moghuls stichten een groot rijk dat vanaf de vroege zestiende tot het begin van de achttiende eeuw grote delen van het Indiase subcontinent omvat. Zij heersen als keizers van 1526 tot 1857, maar hun macht is na circa 1700 al sterk afgenomen ten gunste van allerlei lokale heersers. Voor een goed begrip van de Chinese geschiedenis zijn de gebeurtenissen op dit subcontinent niet belangrijk, totdat de Engelsen met hun East India Company in de late zeventiende eeuw sterk aan politieke, militaire en economische kracht gaan winnen. In de late dertiende eeuw ontstaat het Ottomaanse Rijk met een Turkse en islamitische achtergrond, dat de opvolger zal worden van het christelijke Byzantijnse Rijk. Het Ottomaanse Rijk (1300 – 1922) zal op zijn hoogtepunt grote delen van Zuidoost-Europa, het Midden-Oosten en Noord-Afrika omvatten. China heeft niet veel te maken met dit sterke land-georiënteerde rijk, behalve dat het een belangrijke afnemer is van het blauwwitte porselein dat sinds de late Yuan in Jingdezhen wordt geproduceerd. In de negentiende eeuw worden China en het Ottomaanse Rijk samen met tsaristisch Rusland vaak gezien als wereldrijken in verval – althans in West-Europese politieke en economische kringen. Maar zover is het nog lang niet als in 1368 de Ming-dynastie wordt uitgeroepen.

DE MING-DYNASTIE (1368 ‑ 1644)

285

9.1

De vroege Ming (1368 – 1435)

9.1.1 Politieke wederopbouw
De stichter Zhu Yuanzhang De Ming-stichter is van zeer arme boerenafkomst, nog lager dan Liu Bang, de stichter van de Han, die onder de Qin althans nog een plaatselijke functie heeft vervuld. Vrijwel alle andere stichters van dynastieën stammen uit de aristocratische en/of militaire elites van de vorige dynastie. Ook de stichters van kortstondiger tussendynastieën zijn zelden van lage afkomst. De stichters van de Sui, Tang en Song behoren zelfs tot de allerhoogste elites van de voorafgaande dynastieën. Ook de Mongoolse stichters van de Yuan en de Mantsjoe-stichters van de latere Qing zijn afkomstig uit de elite van hun eigen volk. Het is daarom niet vreemd dat de Ming-stichter altijd een grote achterdocht heeft behouden ten aanzien van de geletterde elite, maar ook nadrukkelijk probeert op hun niveau te communiceren. De Ming definieert zich heel duidelijk als een autochtone dynastie die de barbaren heeft verjaagd. Ook al is de claim onjuist, zij is daarom niet minder belangrijk. Wanneer Zhu Yuanzhang aan de macht komt, kondigt hij allerlei maatregelen af om het vermeende “barbaarse” karakter van het toenmalige China te verminderen. Zo verbiedt hij barbaarse kleding en haarstijl (zoals de Mongoolse paardenstaart), en dubbele familienamen, ook al zijn die al sinds eeuwen normaal. Alleen de namen die ook worden gedragen door belangrijke figuren uit China’s culturele verleden mogen nog worden gebruikt, zoals Sima van de grote historicus Sima Qian of Zhuge van de grote generaal Zhuge Liang. Doordat in 1368 het hele gebied rond het huidige Beijing onder de controle van de Ming wordt gebracht komt er definitief een einde aan de door de politieke en culturele elite als vernederend ervaren “barbaarse” controle over dit sinds de late Tang als Chinees ervaren gebied. Toch wordt dit gebied in deze tijd nog bevolkt door Jürchen, Khitan, Mongolen, Parhae (uit het oude Bohai), Koreanen en daarnaast ook Chinezen. Het wordt pas langzaam een Chinees gebied en ironisch genoeg zal juist dit gebied met de Mantsjoe-dynastie vanaf 1644 opnieuw een sterke niet-Han-invloed ondergaan. De twintigste-eeuwse spreektaal van Beijing zit bijvoorbeeld vol Mantsjoe-invloeden. Nadat de oude kerngebieden onder Ming-gezag zijn gebracht, worden ook de nog nauwelijks door Han-Chinezen bewoonde streken in het verre zuiden en zuidwesten, zoals Yunnan en Guizhou, aan de Ming onderworpen. Dit proces is in 1413 min of meer voltooid. Het bestuur in deze etnisch diverse gebieden wordt meestal overgelaten aan plaatselijke leiders, die grote bestuurlijke autonomie krijgen. De beginnende migratie van Chinezen naar deze gebieden onder de Ming en daarna onder de Qing, maar ook het vaak slechte zelfbestuur door de plaatselijke leiders, veroorzaken grote spanningen en zelfs opstanden, maar een onoverkomelijk militair probleem worden deze gebieden nooit. De Ming controleert alle grondgebied dat in die tijd als Chinees wordt ervaren (zie kaart 13), zodat nooit het soort irredentisme ontstaat dat tijdens de Song voor zoveel problemen heeft gezorgd.

286

hemels mandaat

kaart 13 De Ming. De territoria van de Mongolen en van Tibet zijn enigszins fictief. De Mongolen vormen niet een vaste territoriale eenheid en ook Tibet dient niet als een centraal bestuurde staat te worden opgevat. Moderne kaarten uit het perspectief van China tekenen Tibet meestal als integraal onderdeel van het rijk, wat een fictie is.

De noordwestgrens met de Mongoolse khans blijft een probleem. Hoewel de legers van de vroege Ming in afzonderlijke veldslagen soms successen behalen, slagen zij er niet in de khans een definitieve nederlaag toe te brengen. In 1449 doet een achterkleinzoon van de Yongle-keizer een laatste poging hen actief te bedwingen, maar dit loopt uit op een gênante nederlaag. Het gevolg van dit incident is dat tot het einde van de dynastie voor een passieve strategie van pappen en nathouden wordt gekozen. Het gaat daarbij nadrukkelijk om een politiek-militair conflict dat door geen van beide partijen in etnische termen wordt gedefinieerd. Vanaf 1368 tot 1449 migreren nog tienduizenden Mongolen naar Ming-China om daar bij de cavalerie te dienen. Afstammelingen van hen blijven tot aan het einde van de dynastie in dienst van de Ming, met behoud van hun culturele identiteit, al worden er van tijd tot tijd twijfels geuit over hun loyaliteit. Ook vooraanstaande leden van de niet-Chinese statusgroepen, de zogenaamde Gemengde Categorieën uit de Yuan-periode, kunnen hun trouw aan de Mongoolse khans als de oude dragers van het Hemels Mandaat overdragen op de nieuwe heersers, en in China actief blijven als leden van de bestuurlijke klasse.
DE MING-DYNASTIE (1368 ‑ 1644) 287

Zhu Yuanzhang geldt in de Chinese geschiedschrijving als schoolvoorbeeld van een autocratisch en zelfs despotisch heerser, van wie het beleid gericht is op concentratie van de macht in handen van hemzelf en zijn nageslacht. Aangezien hij niet zoals de meeste dynastieke stichters uit de elite afkomstig is, maar uit een arm boerengezin in een onderontwikkeld gebied in de moderne provincie Anhui, ziet hij de gevestigde elite inderdaad eerder als zijn vijand dan als bondgenoot. Zhu Yuanzhang vestigt zijn hoofdstad in Nanjing, aan de westrand van het cruciale beneden-Yangzi-gebied. Ook al roept deze locatie herinneringen op aan de oude hoofdstad van de zuidelijke dynastieën, toch is de stad in deze tijd een gewone prefectuurhoofdstad en niet het werkelijke centrum van het beneden-Yangzi-gebied. Het ligt voor de hand Zhu Yuanzhangs despotische gedrag toe te schrijven aan een ernstig minderwaardigheidscomplex. Helaas ontbreekt het ons aan de benodigde informatie over hem als individu om een psychologisch profiel op te kunnen stellen. Duidelijk is wel dat de nieuwe keizer weinig vertrouwen heeft in bestuur door een civiele bureaucratie zoals ten tijde van de Song. Ambtenaren moeten uitvoerders zijn en mogen niet de politieke lijn bepalen. De werkelijke macht moet in handen blijven van een op militaire verdiensten gebaseerde adel, net als onder de Yuan. Hij maakt zijn zonen tot prinsen met legers onder zich, en zijn generaals worden in de adelstand verheven. Daarnaast wordt een plaatselijk civiel bestuur opgebouwd, ingedeeld in district, prefectuur en provincie, met een centraal bestuursapparaat dat bestaat uit de Zes Departementen en daarboven de Kanselarij. Zhu Yuanzhang heeft een afkeer van het examensysteem en de voornaamste toegang tot de ambtenarij loopt via aanbeveling. Nauwkeurige analyse van deze methode van rekruteren geeft aan dat het niet per se slechtere bestuurders oplevert en dat deze ambtenaren succesvolle bestuurlijke carrières kunnen doormaken. De toenmalige kanselier zou hebben geprobeerd op die manier de ambtenarij te bemannen met zijn volgelingen. In 1380 beschuldigt de steeds achterdochtiger wordende Zhu Yuanzhang hem van hoogverraad en machtsmisbruik. Wat hiervan ook waar moge zijn, het gevolg is een serie zuiveringen waarin tienduizenden mensen worden geëxecuteerd, onder wie de meeste van zijn generaals en officieren, en talloze ambtenaren met hun families. De prinsen worden nu de machtigste regionale bevelhebbers. De sfeer van zijn regering wordt steeds meer gespannen. Hij vernedert ambtenaren in het openbaar en laat hen door eunuchen stokslagen geven. Deze praktijk blijft ook onder de volgende heersers bestaan. Zij wordt door de geletterde elite als smadelijk ervaren, omdat ambtenaren en hun familie bij wet juist vrij zijn van lijfstraffen en folter bij strafprocessen en gerechtelijke ondervragingen. De vrijwaring van fysieke straffen is een van de fundamentele privileges waarmee de elite zich onderscheidt van het gewone volk. Het fenomeen van de fysieke straf zelf staat niet ter discussie. Het is normaal om gebruik te maken van fysieke middelen binnen de hiërarchie van een leraar-leerlingverhouding, binnen een gezin, of tussen de magistraat en zijn onderdanen, om te straffen, iets te onderstrepen zoals een leefregel, of informatie te verkrijgen tijdens een verhoor. Het bestuur wordt na de executie van de kanselier gereorganiseerd. De post van kanselier wordt afgeschaft en de keizer komt aan het hoofd van de bureaucratie te staan. De individuele ministers van de traditionele Zes Departementen worden de hoogste ambtenaren.
288 hemels mandaat

Het bestuurlijke systeem wordt nu afhankelijk van de persoonlijke inzet en kwaliteiten van de individuele Ming-keizers. Zij moeten dagelijks audiënties verlenen aan alle hoofdstedelijke ambtenaren en, belangrijker nog, zij moeten de beslissingen van hun ambtenaren ratificeren en met de leidinggevende ambtenaren regelmatig bijeenkomen om die beslissingen te bespreken. Omdat zij deze werkdruk niet aankunnen, worden zij afhankelijk van een enorme staf van eunuchen in het paleis. Dit leidt tot grote spanningen tussen de eunuchen en het ambtelijke apparaat en tot regelmatige excessen, omdat de eunuchen niet hetzelfde bestuurlijke ethos en al helemaal niet dezelfde culturele achtergrond hebben als de ambtenaren. De wereld van een eunuch is beperkt tot het paleis en de arme Noord-Chinese districten waaruit zij meestal afkomstig zijn. Latere Ming-keizers zullen hun bestuurstaken meer en meer verwaarlozen, waardoor het centrale bestuursniveau steeds slechter gaat functioneren. Het examensysteem wordt heringevoerd, tegelijk met een versterking van de staatscontrole op het onderwijs. Al spoedig na 1368 heeft de keizer voorgeschreven dat alle bestuurlijke eenheden scholen op moeten richten. Studenten op deze scholen krijgen een toelage en mogen deelnemen aan de provinciale examens. Via deze scholen kunnen ook zonen uit armere families deelnemen aan de examens. In latere tijden zal de positie van deze scholen verzwakken en wordt de opleiding thuis weer belangrijker. Pas onder de opvolgers van Zhu Yuanzhang wordt het examensysteem de belangrijkste bron voor het leveren van ambtenaren. Onder Zhu Yuanzhang wordt een naar binnen gekeerde buitenlandse politiek gevoerd. Privéhandel met het buitenland wordt verboden en alle externe handel wordt in het keurslijf van het tribuutsysteem gedwongen. Dit leidt tot grote spanningen met teleurgestelde handelaren in binnen- en buitenland, zoals de Japanners die deze handel ook gebruiken om de status van hun generaalsregime (het shōgunaat) te vergroten. Zij gaan een tijd lang zelfs tot piraterij over, totdat er een modus vivendi wordt gevonden voor hun als tribuut vermomde handel. De inwoners van de kustgebieden, die door de overheid worden gezien als potentiële piraten en kooplui, worden omgeschoold tot soldaten in militaire landbouwkolonies. Op de langere termijn werkt dat echter niet. Het voornaamste gevolg is dat de buitenlandse handel door de Chinezen zich de komende eeuwen grotendeels aan de ogen van de centrale overheid zal onttrekken. In 1398 volgt de zoon van Zhu Yuanzhangs oudste en al overleden zoon hem op. Dit zou een belangrijk breukmoment hebben kunnen zijn, want de nieuwe keizer staat onder grote invloed van neoconfucianistische ambtenaren en heeft een heel ander beeld van bestuur dan zijn grootvader – en, zoals wij zullen zien, zijn oom. Een van zijn leraren is Fang Xiaoru (1357 – 1402), die vervolgens leiding zal geven aan een vorm van bestuur waarin literaten met het juiste morele verantwoordelijkheidsbesef een veel grotere plaats moeten innemen. Fang baseert zich op de Mencius en op de Riten van de Zhou. Interessant is dat ook hervormers met een heel andere politieke agenda, zoals Wang Anshi tijdens de noordelijke Song, zich op deze teksten baseren. Dit geeft eens te meer aan hoe zulke teksten dienen als projectiescherm voor verschillende ideeën – bijna zoals religieuze teksten – in plaats van de bron van één consistente opvatting te zijn.

DE MING-DYNASTIE (1368 ‑ 1644)

289

De usurpator Zhu Di, de Yongle-keizer Zhu Yuanzhangs kleinzoon wordt meteen geconfronteerd met de militaire macht van de prinsen, broers van zijn gestorven vader of hun zonen. De sterkste van hen is de prins van het gebied rond Beijing, Zhu Di. Hij is een van de bekwaamste generaals van dat moment en beschikt over uitstekende troepen en een Mongoolse cavalerie, allemaal gehard in de strijd in het barre steppegebied tegen de legermacht van de voormalige Yuan-dynastie. Wanneer de nieuwe keizer probeert de macht van de prinsen terug te dringen, komt prins Zhu Di met succes in opstand. Hij wint na felle gevechten, dankzij zijn leger en het feit dat op cruciale momenten medestanders van de legitieme keizer naar hem overlopen. Hij verovert in 1402 de hoofdstad Nanjing, waar zijn neef omkomt in de vlammen van het brandende paleis. Zhu Di roept zich in 1402 uit tot keizer en wordt meestal de Yongle-keizer genoemd, naar de naam van zijn regeringsperiode (r. 1402 – 1424).* Een aantal ambtenaren van de omgekomen keizer blijft trouw aan hem, zoals zijn belangrijkste leraar en adviseur, Fang Xiaoru. Zij worden met hun hele families geëxecuteerd. Van een verregaande vervolging van de ambtenarij zoals onder Zhu Yuanzhang in de jaren tachtig van de veertiende eeuw nog plaats heeft gevonden, zal echter geen sprake zijn. Aanvankelijk is het bespreken van deze bloedige usurpatie taboe, maar al in de zestiende eeuw wordt Zhu Di’s usurpatie van de macht in toenemende mate door de literaten geproblematiseerd. De keizers laten dit toe in de hoop de steun van de literaten te kunnen winnen. De Yongle-keizer heeft zijn machtsbasis in Beijing. Omdat hij nog ambities koestert ten opzichte van de Mongolen in het noordwesten en zich in dit gebied thuis is gaan voelen, verplaatst hij de hoofdstad naar het noorden. Hij maakt van Nanjing een tweede en ondergeschikte hoofdstad, want de stad van zijn vader en de stichter van de dynastie kan hij niet zomaar negeren. Dit veroorzaakt echter grote problemen. Beijings ligging dicht bij de noordgrens maakt het militair kwetsbaar en het gebied is niet in staat zichzelf én een enorm centraal bureaucratisch apparaat te voeden. Tegelijkertijd isoleert het keizerlijke hof zich op deze manier van de sociale en culturele elite in het beneden-Yangzi-gebied. De bevoorrading van het hoofdstedelijke gebied en de grensgarnizoenen wordt een van de centrale taken van het keizerlijke bestuur. Na een experiment met transport over zee wordt het graan uiteindelijk alleen nog over het Keizerskanaal naar het noorden vervoerd. Dit kanaal wordt nu de levensader van het rijk. Onrust in het kanaalgebied wordt een constante zorg van de regering. Een kleine plaatselijke opstand, die ergens anders nauwelijks de aandacht zou trekken, kan hier de hele bevoorrading van de hoofdstad in de problemen brengen. De technologische uitdaging om dit kanaal bevaarbaar te houden is enorm. Het kanaal begint op zeeniveau bij Hangzhou om uiteindelijk een hoogte van 42 meter te bereiken bij de kruising met de Gele Rivier. Daarna gaat het omlaag naar 12 meter bij Tianjin aan zee, en weer omhoog naar 36 meter op het laatste stuk naar Beijing. Onderweg kruist het kanaal

*

De keizers worden in de volksmond meestal bij de namen van hun regeringsperiodes genoemd, omdat hun persoonlijke naam taboe is. Deze benamingen voor de Ming en Qing-keizers zijn ook in het Westen zeer gebruikelijk.

290

hemels mandaat

het afwateringssysteem van Noord-China, waaronder een aantal grote rivieren en meren. Tegen de Qing-periode is er een complexe en deels ook succesvolle bestuurlijke organisatie ontstaan, die zich speciaal met het onderhoud van alle voorzieningen bezighoudt, zoals de watervoorziening van het kanaal, het constante uitbaggeren, en het onderhouden van talloze sluizen en trekpaden langs het water, maar ook van de trekschuiten en hun bemanningen (zie afbeelding 75). Het kanaal beïnvloedt de totale afwatering van het gebied, met als gevolg overstromingen en verzilting van de grond. De mensen die op de vloot werken ontwikkelen een sterke onderlinge band die zich uit in collectieve religieuze activiteiten. Velen van hen voegen zich bij een nieuwe religieuze groep, die zich laat inspireren door een van de belangrijkste Noord-Chinese predikers van de vroege zestiende eeuw, Luo Qing. De groep wordt geregeld vervolgd, omdat zij wordt gezien als een bedreiging voor de bestaande religieuze en sociale orde.

afbeelding 75 Scène op het Keizerskanaal iets buiten Tianjin. De schildering is in 1793 gemaakt door een schilder in het gevolg van de Britse gezant George Macartney.

Yongle vermindert systematisch de macht van generaals en prinsen door de beste troepen over te plaatsen naar Beijing, waar zij onder keizerlijk bevel komen te staan. Yongle schakelt veel eunuchen in voor projecten die hij belangrijk vindt. Zijn vader heeft het leger in militaire kolonies ondergebracht met tot taak de plaatselijke controle uit te oefenen en ondertussen door landbouw in het eigen onderhoud te voorzien. De taak van deze kolonies wordt nu gereduceerd tot het leveren van rekruten en graan, zodat zij geen onafhankelijke machtsfactor kunnen worden. Yongle voert een veel expansievere politiek dan zijn vader. Hij onderneemt opnieuw veldtochten tegen de Mongolen en sterft in 1424 bij een van die expedities aan uitputting. In het zuiden wordt in 1407 de Viet-staat, in die tijd bekend als
DE MING-DYNASTIE (1368 ‑ 1644) 291

Annam of Vrede in het Zuiden, veroverd door de Chinese legers. De Ming slaagt erin tot 1428 het gebied bezet te houden, maar haar exploitatieve regime staat in de latere Vietnamese geschiedschrijving niet erg positief bekend. De internationale belangstelling van Yongle blijkt uit het feit dat hij diplomatieke betrekkingen onderhoudt met de voornaamste continentale macht van die tijd, het rijk van Timoer Lenk (of Tamerlane) in Centraal-Azië, dat is ontstaan uit het verzwakte rijk van Chagatai en diens nazaten. Timoer sterft al in 1405 bij een veldtocht tegen de Ming, misschien in een poging te profiteren van de onrust die is veroorzaakt door de usurpatie van Zhu Di. Tijdens zijn leven is het rijk van Timoer vooral verwikkeld in een bruisende militaire expansie, in navolging van de Mongoolse khans. Het is een kwetsbaar politiek systeem dat na de dood van Timoer ook weer snel aan macht inboet. De behoefte in dit rijk aan Chinees porselein is een belangrijke impuls voor het herstel van de productie van blauw-wit porselein in Jingdezhen. Een andere indicatie van de internationale blik van Yongle is de invloed van het Tibetaanse boeddhisme op het hof, die niet beperkt blijft tot zijn regeringsperiode, maar door diverse keizers tot en met de vroege zestiende eeuw wordt voortgezet. Zij leidt niet tot een daadwerkelijke territoriale expansie van het Ming-rijk in de richting van Tibet, maar blijft een religieuze belangstelling op afstand. Aan het hof van de Yongle-keizer is de fascinatie met het Tibetaanse boeddhisme bijzonder groot. Minstens dertien officiële Tibetaanse delegaties bezoeken zijn hof in Nanjing en later in Beijing, met driemaal ook vooraanstaande religieuze leiders onder de deelnemers. Een van hen zal zelfs begrafenisrituelen uitvoeren voor de ouders van de keizer en als onderdeel daarvan Yongle mét zijn gevolg initiëren in de leer. Dit betekent in de toenmalige religieuze constellatie niet de definitieve bekering van de keizer, maar is vanuit het perspectief van het hof vooral een voorspoed brengend ritueel. Boeddhistische en daoïstische religieuzen plegen geregeld zulke rituelen voor de keizer uit te voeren. Talloze kunstschatten uit deze tijd getuigen van de grootschalige en respectvolle ontvangst van de Tibetaanse delegaties aan het hof. Latere keizers zullen dezelfde religieuze belangstelling met een iets mindere intensiteit uitoefenen. Op dezelfde manier zullen Yongle en zijn opvolgers gebruikmaken van inheemse boeddhistische en vooral van daoïstische tradities. De Ming-keizers willen zich met hun patronage van het Tibetaanse boeddhisme presenteren als wereldheersers op gelijk niveau als hun Mongoolse voorgangers, met name Khubilai Khan. Zij presenteren zich tot en met de vroege zestiende eeuw als martiale heersers naar het Mongoolse model, inclusief jachtpartijen en Mongoolse kleding. Zij blijven Khubilai Khan vereren, zeer tegen de zin van hun Chinese ministers. Pas de Jiajing-keizer zal een einde aan dit alles maken in de jaren twintig van de zestiende eeuw. Ironisch genoeg biedt hij daarmee ook ruimte aan zijn belangrijkste concurrent uit die tijd, de Mongoolse Altan Khan, om op zijn beurt het Tibetaanse boeddhisme te gaan patroniseren. Ten slotte blijkt de internationale oriëntatie van Yongle uit zijn patronage van grote maritieme expedities. Vanaf 1405 tot en met 1433 zullen zeven opmerkelijke expedities plaatsvinden, waarvan zes onder het bewind van Yongle met als doel om de legitimiteit van de keizer en usurpator te versterken. De expedities staan onder leiding van de moslim-eunuch
292 hemels mandaat

Zheng He, die stamt uit Khwarazm (Chorasmië). De culturele en religieuze achtergrond van Zheng He zal ongetwijfeld een rol hebben gespeeld in zijn leiderschap, alleen al omdat dit hem toegang verschaft tot het aloude Perzische handelsnetwerk. Wanneer wij kijken naar de routes die zijn vloten volgen, is dat inderdaad het traditionele achterland van de Perzische handelaren, dat zich uitstrekt vanaf het toenmalige Zuidoost-Azië en de Indische archipel, langs India en Ceylon (Sri Lanka), tot aan de Arabische en Afrikaanse kust. Na het opruimen van degenen die loyaal waren aan zijn verdreven voorganger schept de Yongle-keizer rust in de bureaucratie, die zich nu weer kan concentreren op het bestuur. Onder Yongle krijgen hoge functionarissen, belast met het opstellen van documenten voor de keizer, steeds meer macht. Zij vormen het Groot-Secretariaat en worden de hoogste ambtelijke instantie, als een soort alternatief voor het ontbreken van een kanselier. Er dienen altijd minstens twee ambtenaren als grootsecretaris, die niet noodzakelijkerwijs elkaars bondgenoten zijn. Leden van de ambtelijke top blijven onder Yongle en zijn opvolgers zeer lang dezelfde posities bekleden en kunnen zo aanzienlijke macht verwerven, maar ook grote bestuurlijke ervaring opbouwen. Onderdeel van de strategie van de keizer om de sociale en religieuze elites voor zich te winnen, zijn diverse grootschalige compilatieprojecten, waarvan de ­ Grote Canon van Yongle (yongle dadian) het meest ambitieuze is. Het omvat zo’n 23.000 hoofdstukken, waarvoor uit ruim 7.000 boeken informatie is gehaald en op onderwerp geordend. De totale omvang is naar schatting ruim vijftig miljoen karakters. Het werk is in 1860 tijdens de plundering van het oude zomerpaleis in Beijing door Britse en Franse troepen grotendeels verbrand. In opdracht van de Yongle-keizer beginnen boeddhistische geleerden ook aan de compilatie van een boeddhistische canon, die wordt voltooid in 1440. Ook in opdracht van de Yongle-keizer beginnen daoïstische geleerden onder leiding van de Hemelse Meester van die tijd aan de compilatie van een daoïstische canon, die wordt voltooid in 1445. Deze is – met een uitbreiding uit de late Ming – de versie van de canon die wij vandaag de dag nog steeds gebruiken. Alle oudere versies zijn grotendeels verloren gegaan. Alle drie de compilatieprojecten staan in dienst van de culturele legitimatie van het usurpatieregime van de Yongle-keizer, analoog aan de maritieme expedities van de eunuch Zheng He. Dit neemt niet weg dat voor Yongle en zijn familie boeddhistische en daoïstische religieuze tradities naast politieke ook grote persoonlijke waarde hebben. De coöptatie van de plaatselijke elites wordt ook bevorderd door het sinds 1404 weer volop werkende examensysteem. Er wordt in drie stappen gerekruteerd, te beginnen op prefecturaal (bij succes wordt men “bloeiend talent” of xiucai genoemd) en provinciaal (bij succes wordt men “verheven heer” of juren genoemd) niveau. Daarna volgt het landelijke examen in de hoofdstad, met een afsluiting aan het keizerlijke hof, dat iedere drie jaar enkele honderden “gepresenteerde geleerden” (jinshi) oplevert. Tijdens de examens wordt getoetst of men de interpretatie van de Vier Boeken door de Song-neoconfucianist Zhu Xi beheerst en in staat is om onder grote druk essays in de juiste prozastijl te schrijven. Vanaf 1435 wordt dit de enige reguliere route naar de ambtenarij. Behalve ter rekrutering van ambtenaren dient het examensysteem nog meer dan in de vorige eeuwen om de plaatselijke elites aan het keiDE MING-DYNASTIE (1368 ‑ 1644) 293

zerlijke systeem te binden. Onder de Song, en helemaal daarvoor, kan men nog op grond van erfelijke privileges een ambtelijke graad halen, zodat men niet helemaal afhankelijk is van de gunst van de keizer. Onder de Ming en Qing is het systeem gebaseerd op verdienste. Alleen de keizer kan als de uiteindelijke arbiter in individuele gevallen ingrijpen, wat hij van tijd tot tijd ook doet. Tijdens de studie en de examens betuigt men de keizer herhaaldelijk steun. Het is geen toeval dat juist de “gepresenteerde geleerden” vaak een enorme trouw aan een dynastie ontwikkelen. Omdat deze geleerden veelal afkomstig zijn uit de plaatselijke elite, is het examensysteem daardoor een belangrijke factor in de stabiliteit van het traditionele Chinese politieke en sociale systeem. Zo heeft bij de dood van Yongle in 1424 de meer neoconfucianistische wijze van besturen het pleit gewonnen. In bepaalde opzichten, zoals overheidsmaatregelen ter leniging van de nood van de bevolking bij misoogst en andere rampen, is dit een positieve ontwikkeling. Of dit in militair opzicht tot een verzwakking leidt is niet gezegd. Civiele ambtenaren krijgen vanaf 1427 steeds meer gezag over het leger, gedeeld met de eunuchen, terwijl de kwaliteit van het leger afneemt door de erfelijkheid van de posities en de combinatie van de taken van boer en soldaat. Toch zijn de Ming-legers van tijd tot tijd in staat tot uitstekende militaire prestaties. Zelfs de Mantsjoe-verovering van China vindt uiteindelijk plaats met behulp van naar hen overgelopen Chinese generaals, die meestal beroepssoldaten zijn en niet civiele ambtenaren. Het grote probleem is niet de civiele controle over het leger, maar de gewoonte generaals die fouten maken te straffen of zelfs te executeren. Dit maakt dat sommige generaals op cruciale momenten liever overlopen dan terug te keren naar de hoofdstad. De keuze voor het ver naar het noorden gelegen Beijing als centrum van de keizerlijke en ambtelijke macht heeft consequenties die nog veel verder gaan dan de bevoorradingsproblemen die al zijn besproken. Noord-China is te arm om het sociale of culturele centrum van het rijk te worden, zoals het dat eeuwen daarvoor wel is geweest. Tijdens de Ming en om voor de hand liggende redenen ook tijdens de Qing zal de stad echter wel een centrum van politieke en militaire macht worden. Alle ambtenaren beginnen hun carrière in Beijing, wanneer zij het paleisexamen afleggen en “gepresenteerde geleerde” (jinshi) worden. Veel ambtenaren zijn op een gegeven moment in dienst van de hoofdstedelijke bureaucratie, en iedereen komt op gezette tijden voor de reguliere beoordelingen naar de hoofdstad. Alle postroutes leiden naar Beijing en laterale communicatie tussen provincies, prefecturen of districten is moeizaam. Vooral als twee naburige districten niet deel uitmaken van dezelfde prefectuur of provincie, is samenwerking tussen hen extreem lastig. Zelfs de Hemelse Meester die op de Draak en Tijger Berg woont in het zuiden van Zhejiang moet eens in de zoveel jaar een bezoek brengen aan het keizerlijke hof en het Departement van Riten. Toch zijn de economische en sociale functies van de hoofdstad grotendeels een afgeleide van haar politiek belang. Net als tegenwoordig is er daarom ook in het verleden een permanente spanning tussen Beijing als de politieke hoofdstad en de diverse sociale, economische en culturele centra elders in het land, vooral in het beneden-Yangzi-gebied en in sommige provinciale hoofdsteden.

294

hemels mandaat

De continuïteit met de Yuan Aan het einde van de Qing en tijdens de vroege republiek kijken nationalistische historici terug naar de Ming als een eigen Chinese dynastie die op een of andere manier dichterbij zou staan dan de Qing van die “barbaarse” Mantsjoes. Zij benadrukken daarom de discontinuïteit tussen de Yuan en de Ming. Toch is er in werkelijkheid zelfs sprake van grote continuïteit. Geen enkel politiek systeem is in staat zichzelf in één keer opnieuw en totaal verschillend uit te vinden. Juist Zhu Di, de Yongle-keizer, staat heel duidelijk onder Mongoolse invloed, zowel militair als religieus. Voor Chinese historici uit de twintigste eeuw is er wél een belangrijke ideologische reden om eventuele continuïteit te negeren, namelijk de invloed van hun sterk racistisch getinte nationalisme. Wij hoeven hen daarin niet te volgen. Een duidelijke continuïteit vormt de sterk militaire oriëntering van het vroege Mingbestuur. Het vroege Ming-keizerschap is nog expansief in territoriaal opzicht, niet alleen onder de Yongle-keizer, maar qua ambities ook onder zijn opvolgers. De stichter van de dynastie beoogt een Ming-adel van militaire verdienste, met de belening van generaals en prinsen, die de hoogste bestuurders hadden moeten worden. Bovendien wordt de Mongoolse cavalerie behouden als de kern van het leger, iets wat niet alleen de militaire ambities van het regime onderstreept, maar ook benadrukt dat het gaat om territoriale en politieke macht, in plaats van om een nationalistisch en exclusief etnisch geïnspireerde machtswisseling. Het keizerschap van Zhu Yuanzhang en zijn opvolgers is veel autocratischer dan gebruikelijk onder de Song-dynastie. De keizers worden nadrukkelijk geen deel van de literatenelite en met behulp van lijfstraffen houden zij hun ambtenaren letterlijk op afstand. Zij zetten de instelling van de provincie voort, en hechten net als de Mongolen aan een duidelijke fixatie van de maatschappelijke verhoudingen. Een punt dat verderop uitgebreider behandeld zal worden. Hun artistieke belangstelling sluit vooral aan bij de ambachtelijke en religieuze schilderkunst, veel meer dan bij de literatenschilderkunst van de culturele en sociale elite. Tot slot worden ook de oude regels om de maatschappelijke orde te fixeren voortgezet, zoals de wetten ter controle van allerlei vormen van religieuze cultuur en de beperking van de zeggenschap van vrouwen over bezittingen die zij in het huwelijk inbrengen. Deze wetten zijn een verdere formalisering van jurisprudentie uit de Yuan. Ook de neoconfucianistische heroriëntatie van het Yuan-bestuur wordt uiteindelijk door de Ming voortgezet. De adviseurs van Zhu Yuanzhang komen direct voort uit deze herleving, maar zij zullen er niet in slagen permanente invloed op het Ming-keizerschap uit te oefenen.

9.1.2 Sociaal-economische wederopbouw
China is in 1368 ontredderd door decennia van burgeroorlogen, epidemieën, overstromingen en hongersnoden. Vooral Noord-China en het stroomgebied van de Huai Rivier hebben zwaar geleden. De burgeroorlog tussen de kleinzoon van Zhu Yuanzhang en de latere Yongle-keizer treffen opnieuw hetzelfde gebied. In het beneden-Yangzi-gebied vindt wel een aantal veldslagen plaats, maar die dienen om het gebied te veroveren en er is geen sprake van een onophoudelijke burgeroorlog. Deze ontvolking betekent een verkleining van de
DE MING-DYNASTIE (1368 ‑ 1644) 295

belastingbasis en wordt daarom systematisch aangepakt. Boeren uit overbevolkte gebieden worden systematisch verhuisd naar ontvolkte gebieden, bijvoorbeeld vanuit arme gebieden in de provincies Shanxi en Shaanxi naar de veel vruchtbaardere – maar door oorlogsgeweld ontvolkte – provincies Shandong en Hebei. Na de voltooiing van de verovering van heel China is het demobiliseren van het leger een eerste prioriteit. Dit is altijd een grote uitdaging voor politieke systemen die lang oorlog hebben gevoerd, en de Ming is geen uitzondering. Het probleem wordt opgelost door juist in ontvolkte gebieden militaire landbouwkolonies op te richten. De soldaten zijn afwisselend werkzaam op het land en als militair, met als langetermijngevolg dat de kwaliteit van de legers – maar ook hun dreiging – langzaam afneemt. De verplaatsing van de hoofdstad naar Beijing en het stationeren van alle ervaren troepen van de Ming in en om de nieuwe hoofdstad betekenen ook weer migraties van honderdduizenden mensen. Naast pogingen ontvolkte gebieden weer productief te maken, doet de vroege Ming ook een systematische poging het tot dan toe relatief ongeschonden en economisch zo belangrijke beneden-Yangzi-gebied klein te houden. Dit gebied steunt tijdens de opstanden en burgeroorlogen van de late Yuan een van de belangrijkste tegenstanders van Zhu Yuanzhang en is paradigmatisch voor de beweeglijke, gemonetariseerde economie waar de nieuwe keizer en de zijnen zo’n afkeer van hebben. Door extra hoge belastingtarieven en de onderdrukking van lokale vormen van religieuze organisatie wordt de bevolking onder controle gebracht. De onderdrukking van het beneden-Yangzi-gebied leidt tot een langdurige stagnatie van de tot dan toe goed draaiende economie, met alle gevolgen van dien voor de nationale economie als geheel. De verplaatsing van de hoofdstad van Nanjing naar Beijing vormt een belangrijke economische kans voor Suzhou en omgeving, want hiermee is de afstand tussen het repressieve centrum en de regio aangenaam veel groter. In de late vijftiende eeuw treedt het herstel in en wordt het gebied opnieuw tot de binnenlandse motor van de Chinese economie, als knooppunt in de verbindingen tussen de hoofdstad en het beneden-Yangzi-gebied. Kooplui uit Suzhou spelen een sleutelrol in de nationale economie. Ambtenaren uit Suzhou bekleden sleutelfuncties in het keizerrijk en dragen het culturele en intellectuele leven van het rijk. Veel energie wordt door het nieuwe regime besteed aan de opbouw van de landbouw, want de nieuwe dynastie maakt de belastinginkomsten uit de landbouw tot de basis van haar macht. De totale bevolking en alle land worden geregistreerd. De registratie is noodzakelijk om de landbouw te versterken en de maatschappelijke orde zo veel mogelijk te fixeren. Iedereen krijgt een erfelijke status van boer, soldaat of ambachtsman. Handel is een bedreiging, omdat kooplui rondreizen en hun rijkdom moeilijk te controleren is. Deze ideologisch gemotiveerde angst voor handel is een enorme stap achteruit vergeleken met de veel opener Song-dynastieën. Zij miskent het belang van de commercialisering en de differentiatie van de landbouw voor de inkomsten van de staat en voor het mogelijk maken van bevolkingsgroei. Bezien vanuit het oogpunt van de persoonlijke ervaringen van Zhu Yuanzhang is de nadruk op de landbouw als verschaffer van voedsel wel begrijpelijk, want hij heeft al jong zijn ouders verloren tijdens een hongersnood.

296

hemels mandaat

De vroege Ming-bestuurders willen de bevolking in de meest letterlijke zin op haar plaats houden en de belastingdruk zo goed mogelijk verdelen over de bevolking. Zij hebben daarom een nauwkeurig beeld nodig van de omvang van de bevolking en het beschikbare land. In 1380, 1390 en 1393 wordt de bevolking dan ook precies geteld. Deze census zal de komende eeuwen de basis vormen van de belastinginning. Deze is tevens de eerste door onderzoekers als redelijk betrouwbaar beschouwde census sinds die van de late westelijke Han. De bevolkingscijfers uit andere periodes zijn meestal op belastinggegevens gebaseerd, maar deze stut stevig op een feitelijk onderzoek van de huishoudens, dat deels van deur tot deur heeft plaatsgevonden. Recent onderzoek dat is gebaseerd op een grondige herwaardering van de beschikbare bronnen geeft het volgende beeld van de bevolkingstoename vanaf de vroege Ming.

Tabel 1 De bevolkingsgroei van de Ming in miljoenen inwoners.

1393 85

1500 155

1600 231

1650 268

Deze schatting wijkt fundamenteel af van de opvatting van de oude generatie historici, volgens wie in 1650 ongeveer 150 miljoen mensen in het toenmalige China wonen. Zij heeft daarom verregaande implicaties voor onze interpretatie van de Ming, Qing en zelfs het hedendaagse China. Het beleid van de stichter van de Ming-dynastie is gericht op het scheppen van een stabiele maatschappij. De indeling van de bevolking in erfelijke beroepsgroepen, namelijk militairen, ambachtslui en boeren, is in de eerste plaats een directe voortzetting van de Yuanbevolkingspolitiek. Zij valt echter ook goed in classicistische termen uit te leggen, namelijk als het herstel van de klassieke hiërarchie van mensen van stand (shi), boeren (nong), handwerkslui (gong) en kooplui (shang). Tegelijk met de poging de beroepen van de mensen vast te leggen, worden regels afgekondigd om de verschillen in status van de diverse groepen door middel van hun kleding zichtbaar te houden. Kooplui mogen in tegenstelling tot de geletterde elite of de boeren alleen een eenvoudig soort zijde en katoen dragen. De regels schrijven ook voor wie welke andere soorten zijde, kleuren en ontwerpen mag dragen. Nadat de Ming zich van alle oorlogen en opstanden heeft hersteld, leidt het economische herstel in combinatie met een onevenwichtige belastingpolitiek tot grotere inkomensverschillen tussen de boeren onderling en een groeiende sociale differentiatie. Deze maken het onmogelijk vast te houden aan de erfelijkheid van beroepen. Iedereen die zich dat kan veroorloven – dus juist de kooplui – gaat uiteindelijk toch de duurdere soorten zijde met de verboden kleuren en ontwerpen dragen. Dat bevalt de staat en sommige literaten helemaal niet, maar zij kunnen er weinig tegen doen. Na het midden van de zestiende eeuw valt het oude statussysteem daarom definitief uit elkaar onder druk van de economische groei en de daarmee gepaard gaande sociale differentiatie.
DE MING-DYNASTIE (1368 ‑ 1644) 297

De boeren worden verder ingedeeld in zogenaamde “kantons en borstharnassen” of lijiaeenheden. Dit zijn eenheden (een “kanton” of li) van 110 families (bestaande uit elf “borstharnassen” of jia van tien families), met collectieve verantwoordelijkheid voor het betalen van belastingen, corveediensten onder het toezicht van plaatselijke notabelen, en handhaving van de orde. Het systeem doet denken aan het baojia-systeem dat wordt gepropageerd door Wang Anshi tijdens de noordelijke Song, maar de militaire functie ontbreekt. Leden van de plaatselijke rijke en machtige families krijgen tot taak toezicht te houden op de belastinginning. Zij buiten hun positie uit om via het lijia-systeem hun eigen rijkdom te vergroten. Bovendien wordt de rol van die plaatselijke elite nog versterkt door het feit dat het aantal centrale en plaatselijke ambtenaren tijdens de Ming slechts verdubbelt tot circa 30.000, terwijl de bevolking minstens verdrievoudigt en de samenleving veel complexer wordt. Zonder de hulp van de plaatselijke elite in te schakelen kunnen magistraten niet besturen. De staat is niet bij machte de veranderingen binnen de lijia-eenheden te volgen, zodat het systeem al snel iedere relatie met de sociale, economische en politieke werkelijkheid verliest. Het doel van de stichter van de dynastie en zijn adviseurs is om met al deze maatregelen een zo efficiënt mogelijke exploitatie van de landbouwgrond te krijgen, nadat een groot deel door de troebelen van de late Yuan braak is komen te liggen. Hierdoor moet een basis van kleine belastingbetalers ontstaan, waardoor de financiële stabiliteit van het regime kan worden gegarandeerd. Dankzij de vrede die na 1402 in de kerngebieden van China heerst én dankzij het uitblijven van grote epidemieën of natuurrampen groeit de bevolking gestaag. Deze groei wordt niet in de belastingregisters verwerkt en leidt dus niet automatisch tot meer inkomsten voor de centrale staat. Wel houden plaatselijke ambtenaren er vaak een schaduwboekhouding op na, zodat zij de meeropbrengst toch kunnen gebruiken ten gunste van het lokale bestuur. De economie herstelt zich gestaag in de loop van de vijftiende eeuw. De inkomsten uit de Methode van de Tweemalige Belastingheffing groeien in de vroege Ming dankzij de oplevende landbouw, terwijl het leger zo goed als zelfvoorzienend is door de militaire kolonies. Omdat de inkomsten de uitgaven overtreffen, is er een overschot aan graan voorhanden als noodgraan, dat gebruikt kan worden als aanvulling in gebieden met graantekorten, of voor militaire expedities en grote bouwprojecten. Met het overschot worden de grote militaire en maritieme expedities gefinancierd van de vroege veertiende eeuw, wordt de nieuwe hoofdstad in Beijing gebouwd en worden de eerste grote keizerlijke graven aangelegd. Het Ming-beleid is gebaseerd op het aloude confucianistische principe van de landbouw als fundament van de staat. De staat wil niet meer zoals onder de Song en de Yuan voor een groot deel afhankelijk zijn van inkomsten uit handelsbelastingen. Dit geeft ongetwijfeld een aangenaam onderbuikgevoel aan de neoconfucianisten die nu aan de macht zijn, maar uit oogpunt van goed bestuur doet de staat zich zo financieel tekort. Die is niet sterk genoeg om de bevolkingsgroei en het groeiende landbouwareaal zodanig te controleren dat hij voldoende belastinginkomsten uit de landbouw kan doen ontstaan, en haalt evenmin inkomsten uit de groeiende omvang van de handwerksindustrie en de handel. Aangezien de verplichtingen van de staat wel groeien, schept dit allerlei bestuurlijke spanningen.

298

hemels mandaat

9.1.3 Zheng He: vroege Columbus of anomalie
Sinds de twintigste eeuw genieten de zeven maritieme expedities van Zheng He grote belangstelling bij westerse en Chinese historici, omdat hij de oude stereotypie ontkracht van de Chinezen als een landgerichte natie. De verschijning van de vloot van Zheng He voor de kust maakt steeds opnieuw grote indruk op de plaatselijke bevolking en haar politieke leiding. De technische superioriteit van de vloot staat buiten kijf. Ook al wordt de omvang van de jonken* en andere schepen in de literatuur vaak overdreven, toch is zeker dat ze een aanzienlijke waterverplaatsing hebben gehad. Dit blijkt overduidelijk uit de vondst van een gezonken Song-schip van kort na 1272 met een waterverplaatsing van circa 375 ton. Dit kan men vergelijken met het grootste schip waarmee Columbus in 1492 Amerika “ontdekt”, dat een waterverplaatsing van circa 280 ton heeft. De Chinezen vinden in de Song als eersten het moderne roer uit, in plaats van de tot dan gebruikelijke roeispa(a)n(en) langs het achterschip. Dit roer hangt aan de achtersteven van het schip en steekt uit onder de romp (zie afbeeldingen 58 en 75). Omdat een jonk geen kiel heeft, dient dit roer ook als stabilisator, waardoor men veel scherper aan de wind kan varen. Zheng He’s vloot kan gebruikmaken van deze en andere vernieuwingen, zoals het kompas en waterdichte compartimenten (zie afbeelding 65 voor een vroeg Chinees kompas). Toch is de navigatie van de Chinezen (en Arabieren) in deze tijd nog steeds sterk aan de kustlijnen en moessonwinden gebonden. De navigatiekaarten van Zheng He’s expedities zijn deels nog over en geven ook uitvoerige kompaskoersen en astronomische locaties (zie afbeeldingen 76 en 77). De grote vraag is waarom Zheng He deze expedities heeft ondernomen. Vanuit het westerse perspectief van de vijftiende eeuw als de eeuw der ontdekkingsreizen is de schijnbare belangeloosheid van Zheng He en de Ming-dynastie merkwaardig. Het gaat sowieso niet om ontdekkingsreizen, want Zheng He volgt in grote lijnen de routes die al eeuwenlang door Perzische handelaren worden bevaren van Oost-Afrika, het Arabische schiereiland, Perzië, India, Sri Lanka, via de Indische archipel en continentaal Zuidoost-Azië tot aan China. Hij vaart niet naar Korea of Japan, iets wat de Perzische handelaren curieus genoeg ook nooit zullen doen. Zheng He legt ook geen permanente claims op het bezochte gebied, het gaat hem niet om systematische kennisverwerving, en de reizen vormen niet het begin van handelsrelaties. Vanuit een Chinees perspectief zijn de reizen echter veel zinvoller dan wij zouden denken. De Yongle-keizer is door een bloedige burgeroorlog aan de macht gekomen en is ook nog eens de zoon van een Koreaanse bijvrouw van zijn vader, dus hij heeft een enorme behoefte aan legitimatie. Door de ontdekkingsreizen wordt het aantal tribuutrelaties van zijn regering enorm uitgebreid, wat zijn prestige en daarmee legitimiteit ten goede komt. Wanneer de diverse heersers niet worden geïntimideerd door de imposante verschijning van Zheng He’s vloot, wordt wel degelijk gebruikgemaakt van geweld om hetzelfde effect alsnog te bereiken. Enkele heersers worden zelfs onder dwang mee teruggenomen naar China. De

*

Van het Javaanse djong “schip”.

DE MING-DYNASTIE (1368 ‑ 1644)

299

tribuutgiften die Zheng He terugbrengt, waaronder bijzondere dieren zoals de giraffe, zijn vanuit het perspectief van de schenkers ongetwijfeld als cadeaus bedoeld en niet om een formele tribuutrelatie te vestigen. De giraffe wordt door het Ming-hof geïdentificeerd als een van de belangrijkste dieren uit de Chinese politieke geschiedenis – in ons moderne wereldbeeld mythologie –, namelijk de qilin. Dit beest wordt geacht politiek geluk te brengen en zijn verschijning wordt vanouds met Confucius in verband gebracht, vergelijkbaar met onze even mythische eenhoorn als puur en heilig dier. Als politieke onderneming zijn de expedities geen anomalie, maar zij zullen toch niet worden voortgezet. Recent is beweerd dat Zheng He Amerika zou hebben ontdekt. Zelfs als hij dat zou hebben gedaan, is het een gebeurtenis zonder enige consequenties geweest. Zij is dan een interessante voetnoot, van hetzelfde geringe belang als de overigens historisch en archeologisch goed geattesteerde ontdekking van de Amerikaanse noordoostkust door de Vikingen. Zheng He’s vloot rot na 1433 in de havens weg. Later worden belangrijke archieven over de expedities vernietigd, al is er nog verrassend veel historische documentatie bewaard gebleven, waaronder inscripties, reisverslagen en latere kopieën van de navigatiekaarten. Terwijl er zelfs een roman in de omgangstaal wordt gewijd aan zijn ondernemingen, is er geen enkele betrouwbare verwijzing naar de ontdekking van een nieuw continent. Hoewel China als politiek systeem niet meer geïnteresseerd is in maritieme expedities, gaat de particuliere handel vanaf de Zuid-Chinese kust ondanks alle verboden gedurende de volgende eeuwen gewoon door. Deze handel zal echter nooit verder westwaarts reiken dan het moderne Singapore of verder oostwaarts dan Japan.

afbeelding 76 De kaarten van Zheng He’s expedities waren de basis voor deze kaarten in een militaire encyclopedie uit de late Ming. Dit boek is vele malen herdrukt, waaronder in de late zeventiende eeuw in Japan. Dit fragment geeft de route weer tussen China en Oost-Afrika vanaf Sri Lanka (vroeger Ceylon genoemd, rechts), via diverse plaatsen op de Indiase kust, naar Aden (Jemen, links).

300

hemels mandaat

afbeelding 77 Dezelfde bron als van afbeelding 76 geeft ook enkele kaarten weer met de route terug vanuit het Midden-Oosten naar Sri Lanka (de linkerkaart) en vanaf daar naar Sumatra (de rechterkaart). Hier staat expliciet dat men de oceaan met behulp van de sterrenbeelden rechtstreeks kan oversteken en dus niet langs de kust hoeft te navigeren.

9.2

China keert in zichzelf (1435 – 1567)

9.2.1 Militair onvermogen
Tot 1435 zijn de Ming-keizers in staat tot militair effectief ingrijpen aan de noordgrens, maar een gênant incident in 1449 maakt daar definitief een einde aan. De achterkleinzoon van de Yongle keizer probeert op advies van zijn belangrijkste adviseur, de eunuch Wang Zhen (fl. 1442 – 1449), de Mongolen actief te onderwerpen, om te bewijzen dat hij uit hetzelfde hout is gesneden als zijn voorvaderen. In een fatale expeditie in 1449 wordt de keizer gevangengenomen bij het plaatsje Tumu, op de terugweg van zijn mislukte expeditie. Het grootste deel van zijn leger wordt afgeslacht, inclusief Wang Zhen. De eunuch wordt later gezien als een van de archetypische slechte eunuchen van de Ming, maar de jonge keizer is minstens even schuldig. Hij wil de glorie van zijn voorouders doen herleven en dit wordt hem bijna fataal. Hij wordt gegijzeld in de hoop op een losgeld, maar wanneer dit niets oplevert voor de Mongolen sturen zij hem een jaar later terug. Tekenend voor de interne stabiliteit van de dynastie is dat het centrale bestuur in de hoofdstad erin slaagt een verdediging te organiseren en meteen een nieuwe keizer op de troon te zetten. Wanneer de keizer terugkomt, wordt hij door zijn broer en opvolger onder huisarrest geplaatst. Jaren later wint hij de macht weer terug door een paleiscoup. Zijn broer sterft onder onduidelijke omstandigheden. De minister die de dynastie in 1449 heeft gered wordt vervolgens geëxecuteerd. Net als de loyale ministers die ooit door Yongle werden geëxecuteerd, wordt ook deze ambtenaar tijdens de late Ming in ere hersteld.

DE MING-DYNASTIE (1368 ‑ 1644)

301

Na 1449 wordt ten opzichte van de Mongolen voor een passieve strategie gekozen. Deel van de strategie is het toestaan van beperkte internationale handel binnen het tribuutstelsel. Dit neemt inderdaad veel spanning weg, maar wordt om ideologische redenen toch door een deel van de politieke elite verworpen. Wanneer zij de kans krijgen stoppen zij deze grenshandel, waarna het geweld weer escaleert. Het andere deel van de strategie bestaat uit grootschalige bouwprojecten die over het verloop van bijna twee eeuwen leiden tot het gigantische verdedigingscomplex dat wij tegenwoordig kennen als de Grote Muur (changcheng of de Lange Muur). Ironisch genoeg zal dit complex de Mongolen en later de Mantsjoes nooit definitief buiten weten te houden. De muur wordt wel gepresenteerd als de opvolger van de eerste grote muur van de Qin, maar dit is onjuist. De vroege muren van de periode der Strijdende Staten, de Qin en de Han dienen om het recent veroverde grondgebied te beschermen en zijn dus een offensieve strategie. Het nieuwe verdedigingscomplex is onderdeel van een defensieve strategie en wordt op andere locaties aangelegd. De eunuch Wang Zhen geldt als de eerste van een lange reeks slechte eunuchen van de Ming, al zijn er ook goede, zoals de al genoemde Zheng He. De macht der eunuchen gaat tijdens de Ming veel verder dan onder enige andere dynastie. Omdat de keizer de spil van het regeringssysteem is, heeft hij behoefte aan assistentie die dicht bij hem mag komen. Dit kunnen alleen eunuchen zijn, want alleen deze castraten mogen ook in de dagelijkse leefomgeving van de keizer komen. Zij zorgen samen met de lagere en/of oudere concubines voor de harem en dienen als klerken, maar ook als keizerlijke bespieders (spionnen) van de ambtenaren en manusjes-van-alles wanneer de keizer iets persoonlijk belangrijk vindt. Tegelijkertijd zijn zij een belangrijke groep in het religieuze leven van de hoofdstad, als patronen van tempels en kloosters, als aanhangers van de nieuwe religies van de late Ming- en Qingperiode, en in de late keizertijd als fervente aanhangers van de daoïstische stroming van de Complete Perfectie. Zij zijn gehaat bij de ambtenaren, en omdat die de historische bronnen controleren, is de beeldvorming over de eunuchen in die bronnen extreem negatief. Voor de hoofdstedelijke economie, maar zeker voor de plaatselijke economie van de arme districten waar zij vandaan komen, zijn de eunuchen juist een belangrijke positieve factor. Het totaal aantal eunuchen is vermoedelijk even groot als de reguliere bureaucratie. Rond 1500 is sprake van ongeveer 12.000 eunuchen en hetzelfde aantal centraal benoemde ambtenaren. Aan het einde van de dynastie is het aantal eunuchen waarschijnlijk verzesvoudigd, terwijl het aantal ambtenaren slechts is verdubbeld.

9.2.2 De Jiajing-heerser
In 1521 bestijgt de Jiajing-keizer de troon. Hij is een neef van zijn kinderloos gebleven voorganger, met wie hij alleen diens grootvader gemeen heeft. Een spraakmakende en sterk classicistisch geïnspireerde groep ambtenaren is van mening dat hij voortaan alleen nog maar zijn rituele vader als voorouder mag vereren. Hierdoor zal in ritueel opzicht geen breuk ontstaan in de troonopvolging. De keizer, gesteund door andere ambtenaren, beroept zich op het belang van kinderlijke piëteit (xiao). Hij wil zowel de vader van zijn voorganger (en broer van zijn eigen vader) als zijn natuurlijke en tot kort voor de troonsbestijging óók rituele vader
302 hemels mandaat

blijven vereren in de keizerlijke vooroudercultus. Dit leidt tot enorme conflicten aan het hof. Daarbij moeten wij niet vergeten dat de echte moeder van de Jiajing-keizer op dit moment nog leeft – zij sterft pas in 1539 – en dat hijzelf pas een jongetje van ongeveer veertien is. Uit menselijk opzicht is het helemaal niet vreemd dat de jonge keizer, die is opgegroeid in de provincie en nu opeens in een totaal vreemde omgeving wordt geplaatst, in een cultuurschok verkeert en houvast zoekt bij zijn bestaande emotionele relaties. Dat de ambtenaren in het centrum daarvoor geen enkele belangstelling tonen, zal verstrekkende gevolgen hebben voor de verdere regeringsperiode van de Jiajing-keizer. Tussen de keizer en grote delen van de bureaucratie ontstaat een conflict, dat bekend is geworden als het Grote Conflict over het Ritueel. De felle discussies lopen uit de hand en de vernederende openbare bestraffingen met stokslagen leiden tot de dood van zeventien ambtenaren, terwijl anderen voor de rest van hun leven kreupel zijn. Velen worden ontslagen en verbannen, wat ook vier decennia later nog steeds in het geheugen van vele literaten staat gegrift. Voor een ambtenaar is niets vernederender dan zulke publieke lijfstraffen. Na de dood van de keizer in 1567 vindt vrijwel meteen eerherstel plaats van de getroffen ambtenaren en hun families. De traditionele Chinese historici kiezen zonder uitzondering partij voor de classicistische ambtenaren, zodat deze keizer een zeer slechte historiografische pers heeft gekregen. Vanuit een westers perspectief moeten wij de beeldvorming wel enigszins relativeren. Het ideaal van kinderlijke piëteit maakt dat de Jiajing-keizer hopeloos verstrikt raakt in twee sets van normen en waarden, namelijk zijn persoonlijke plicht van de kinderlijke piëteit en zijn institutionele plicht van de voorouderverering. Bovendien profileert hij zich door het inzetten van daoïstische priesters in de verdediging tegen barbaren en monsters. Toch past dit heel goed in de religieuze praktijk van het keizerlijke hof. Ook andere Ming keizers en prinsen staan bekend om hun steun van diverse soorten daoïstische goden en tradities. Daoïstische priesters voeren belangrijke rituelen uit voor de keizer als individu en als personificatie van de Chinese staat. Verder hoopt de Jiajing-keizer op steun van zulke specialisten bij het krijgen van een mannelijke troonopvolger, wat aanvankelijk namelijk op zich laat wachten. Een van deze daoïstische adviseurs van Jiajing voert rituelen uit om de staat tegen de acute Mongoolse dreiging van die tijd te beschermen. Een andere adviseur komt in de gunst van de keizer, omdat hij hem en de zijnen met exorcistische rituelen kan beschermen tegen een monster met scherpe klauwen waarvan de geruchten vertellen dat het rondwaart in het paleis. De bijna wanhopige strijd van de ambtenaren voor hun visie op correct ritueel en tegen de invloed van daoïstische priesters zegt ook iets over de opmerkelijke kracht van de idealen van de geletterde elite. Een publieke ruimte voor vrije discussies (public sphere) zal pas ontstaan in de late negentiende eeuw, wanneer een vrije pers kan ontstaan in door het buitenland gecontroleerde gebieden in Hongkong en Shanghai. Toch is er ook in de zestiende eeuw wel degelijk een open debat dat niet automatisch volgens de lijnen van de keizerlijke macht verloopt. Ambtenaren zijn geregeld bereid de marges van dit debat op te zoeken en gaan er soms zelfs overheen – met alle risico’s van dien voor hun carrière en zelfs hun leven. In ruil voor zulk verzet krijgen zij de erkenning van hun gelijken, bij hun leven of na hun
DE MING-DYNASTIE (1368 ‑ 1644) 303

dood. Met een beetje geluk straalt die erkenning dan ook weer af op hun afstammelingen. Een voorbeeld hiervan zijn de discussies die leiden tot het eerherstel voor loyale ambtenaren die in 1402 de eigenlijke opvolger van Zhu Yuanzhang trouw blijven en door Yongle zijn omgebracht. Een ander voorbeeld is het eerherstel voor de trouwe minister die na het incident in 1449 bij Tumu de dynastie redt door een andere keizer op de troon te plaatsen, maar enkele jaren later wordt geëxecuteerd wanneer de vorige keizer de troon terugverovert. Dat in de loop van de zestiende eeuw dergelijke historiografische herzieningen mogelijk zijn zegt iets over de mogelijkheid van intellectuele discussie, want beide betrokken keizers zijn de voorouders van de Jiajing-keizer en zijn opvolgers. De Jiajing-keizer krijgt in zijn strijd voor de verering van zijn eigen vader als voorouder de steun van een minderheid van de ambtenaren, die door latere Chinese historici sterk worden veroordeeld. Voor het eerst treden ambtenaren uit het verre zuiden, zoals de provincie Guangdong, hierbij op de voorgrond. In dezelfde tijd vinden twee andere belangrijke rituele veranderingen plaats, met steun van dezelfde ambtenaren. De grootste rituele verandering vindt plaats in de verbreding van het recht op voorouderverering, waarbij wordt toegestaan aan families zonder leden met een ambtelijke rang om de voorouderverering uit te breiden tot meer dan drie generaties. Deze cruciale rituele verandering heeft vooral in zuidelijke provincies als Guangdong verstrekkende gevolgen. Plaatselijke families die juist in deze tijd het gebied economisch ontsluiten, maken gebruik van het nieuwe model door afstammingsgroepen (lineages) te stichten rond een voorouder van meer dan drie generaties terug. Deze groepen zijn vele malen groter dan een familie die alleen rond een gestorven grootvader is opgebouwd. Deze groepsvorming maakt het mogelijk de noodzakelijke middelen bijeen te brengen om kostbare landwinningsprojecten en/of de studie van enkele zonen voor de keizerlijke examens te bekostigen. Succes in de examens levert uiteindelijk familieleden met een ambtelijke rang op, en daarmee bescherming tegen belastingen en lokale bestuurders. Succesvolle afstammingsgroepen bouwen prachtige voorouderhallen, stellen genealogische overzichten samen, en verzamelen bezittingen in naam van de afstammingsgroep (zie afbeelding 78). Dergelijke sterke verwantschapsgroepen zijn kenmerkend voor Zuid-China. Een heel ander soort verandering vindt plaats in de cultus van Confucius, wat voor de geletterde elite van het oude China enorm belangrijk is. In lijn met oude canonieke teksten maar tegen eeuwen van traditie in, worden de beelden van Confucius en zijn leerlingen voortaan vervangen door tabletten. In heel China worden in een ware beeldenstorm de beelden van Confucius vernietigd. Dezelfde rituele verandering wordt vervolgens ook in de voorouderverering in het algemeen doorgevoerd, maar niet overal in hetzelfde tempo. Sommige etnische groepen zoals de Yao in zuidelijk China vereren hun voorouders nog steeds met beelden en ook onder de Han-Chinezen vinden wij nog geschilderde portretten en stambomen met portretten. De portretten zijn vanzelfsprekend niet precieze gelijkenissen, maar geïdealiseerde voorstellingen. Hoewel de verering van beelden ooit is ontstaan onder boeddhistische invloed, betekent dat niet dat de verering van goddelijke wezens uit de Han en daarvoor abstract was. Voorouders en goden kunnen allebei afdalen in mensen, die met de levenden kunnen communiceren en offers in ontvangst kunnen nemen. In plaats van beelden
304 hemels mandaat

worden stenen en bomen vereerd, waarin men zich kleine mensachtige wezens voorstelt. De terugkeer naar de verering van tabletten is als zo vaak een selectieve heruitvinding van traditie, dus een vernieuwing en zeker geen herstel van een oudere en verloren gegane praktijk.

afbeelding 78 De afstammingsgroep kan onder meer dienen voor het verlenen van wederzijdse steun. Illustratie uit een negentiende-eeuwse uitgave van het Heilige Edict, een extreem moraliserend edict van de Kangxi-keizer.

De Mongoolse dreiging ontwikkelt zich tijdens het Jiajing-keizerschap tot een absolute crisis, maar aan het einde van de regeringsperiode stort de Mongoolse macht opeens in, zonDE MING-DYNASTIE (1368 ‑ 1644) 305

der dat wij de achtergronden goed begrijpen. Het wordt wel verklaard uit de opkomst van het Tibetaanse boeddhisme, maar ook door het uitbreken van pokkenepidemieën. Vanaf het midden van de zestiende eeuw steunt de Mongoolse leider Altan Khan (1507 – 1582) een incarnatie van Guanyin of Avalokitesvara binnen het Tibetaanse boeddhisme die tot dan toe niet zo belangrijk is. Hij verleent deze incarnatie de titel van Dalai Lama, formeel de derde, maar eigenlijk de eerste incarnatie met deze titel.* De Dalai Lama staat aan het hoofd van de zogenaamde Gelug-pa of de Gele Hoed-richting. De volgende Dalai Lama is de kleinzoon van Altan Khan, wat veel zegt over de relatie tussen deze stroming en de Mongolen. De Mongolen versterken de positie van de Dalai Lama om politieke redenen tot hij een vooraanstaande en machtige leider is geworden. De invloed van het Tibetaanse boeddhisme wordt op verschillende manieren uitgelegd. Het is zeker zo dat deze boeddhistische traditie – evenals andere boeddhistische tradities – geen positieve waarde toekent aan oorlogsvoering, maar belangrijker is dat diverse groepen Mongolen verbonden raken met specifieke kloosters. Daardoor worden zij steeds meer aan vaste plaatsen gebonden en verliezen zij een deel van hun mobiliteit. Ook de rol van de pokken (variola major en minor) bij de verzwakking van de Mongolen moet niet onderschat worden. In China zijn de pokken endemisch, waardoor de bevolking in de loop der eeuwen een zekere resistentie heeft opgebouwd. Voor de Mongolen geldt dit niet en ook voor de Mantsjoes zullen de pokken een grote bedreiging vormen. Deze laatsten zullen zelfs zo ver gaan dat, nadat de eerste keizer van de Qing als jonge man aan de pokken is gestorven, bij voorkeur een kind dat de pokken heeft overleefd als opvolger wordt gekozen. In hun strijd tegen de pokken nemen de Mantsjoes daarna de Chinese vorm van inenting over, die gebruikmaakt van dode mensenpokken – gevaarlijker dan inenting met dode koepokken, die Edward Jenner in 1794 in Groot-Brittannië ontdekt. Pacifisten worden de Mongolen zeker niet en tot in de achttiende eeuw blijven sommige groepen Mongolen een grote militaire bedreiging. In het kustgebied leidt het verbod op de buitenlandse handel in het midden van de zestiende eeuw tot een piratenplaag. Gedurende het bewind van de Jiajing-keizer neemt de economische groei toe en wordt de overzeese handel te omvangrijk voor het korset van het tribuutstelsel. Deze grootschalige handel wordt door de overheid gezien als smokkel buiten het tribuutstelsel, en zij probeert deze te onderdrukken. Dit leidt vervolgens tot een uitbarsting van piraterij. De piraten worden aangeduid als de wokou (Japans: wakō), een pejoratieve term die “dwergbandieten” betekent en vóór die tijd altijd naar Japanse piratenhandelaren verwijst. Dit keer zijn de wokou echter meestal van Chinese of gemengde etnische afkomst. Veel van hen drijven handel op Japan en andere gebieden in Azië en worden tot de piraterij gedwongen door de criminalisering van de handel door de Chinese staat. Nadat de leiders

*

Waarschijnlijk is deze titel de vertaling van de Mongoolse aanspreekvorm van de derde Dalai Lama. Deze heette Sonama Gyatso, waarbij Gyatso “oceaan” betekent, een afkorting voor “Oceaan van Wijsheid”, wat met “dalai” in het Mongools wordt vertaald. “Lama” is het Tibetaanse woord voor “leraar”. Oorspronkelijk betekent de titel Dalai Lama kortom “leraar oceaan”, dus een eigennaam die daarna tot titel is verheven.

306

hemels mandaat

zijn geëxecuteerd én de buitenlandse handel in 1567 wordt gelegaliseerd, houdt het probleem van de wokou meteen op. De buitenlandse handel zal in de enorme economische groei vanaf de late zestiende eeuw een cruciale rol spelen.

9.2.3 De Grote Muur als mythe en historische werkelijkheid
Sinds de late negentiende eeuw vormt de Grote Muur ten noorden van Beijing een belangrijke toeristische trekpleister. Zij geldt als een van de grote prestaties van het oude China. Zoals zo vaak is de werkelijkheid genuanceerder. De huidige muur is een bouwproject uit de tweede helft van de Ming-dynastie, waarmee is begonnen na de vernederende nederlaag bij Tumu in 1449 en waaraan bijna twee eeuwen lang is gewerkt. Na 1644 heeft de muur alle nut weer verloren, want het nieuwe Qing-rijk is nu eenmaal vele malen groter. De muur raakt ernstig in verval en het zijn ironisch genoeg westerse toeristen zoals diplomaten en zakenlui die in de late negentiende eeuw de muur herontdekken als een van hun lievelingsuitjes (zie afbeelding 79). Vergelijkbare Grote Muren uit het verleden hebben steeds een andere route en zijn meestal veel eenvoudiger gebouwd. De eerste Grote Muur wordt meestal gedateerd op de regeringsperiode van de Eerste Keizer van de Qin. Schriftelijk bewijs hiervoor is er niet, behalve een vage verwijzing in de Optekeningen van de Historicus van Sima Qian over het bouwen van “lange muren (changcheng)” rond 215 v.Chr. om de Xiongnu tegen te houden. Ook wordt in vroege bronnen melding gemaakt van werken aan een stadsmuur als taakstraf. Al voor de Qin het rijk heeft verenigd is er een eeuwenoud verhaal over een man die als taakstraf moet werken aan een stadsmuur (cheng, het woord voor stad en muur is overigens hetzelfde), maar daarbij omkomt. Zijn vrouw komt hem opzoeken en haar tranen doen de muur instorten. Veel later wordt dit verhaal pas geprojecteerd op de Qin-muur en in die versie wordt de vrouw bekend onder de naam Meng Jiangnü. Het wordt een standaardverhaal over de echtelijke trouw, dat is naverteld in ongeveer elke literaire vorm die het oude China kent en met allerlei nuances in de plot. Aan het begin van de huidige Grote Muur staat nog steeds een aan haar gewijde tempel – ironisch genoeg, gezien de negatieve connotaties van het verhaal voor dit type bouwwerk. Toch wil de korte vermelding door Sima Qian niet zeggen dat toen al een Grote Muur is gebouwd. Op zich is in deze tijd het bouwen van lange muren om de strijdwagens of cavalerie van de vijand te vertragen gebruikelijk onder de noordelijke staten. Er zijn ook diverse muren teruggevonden, maar de resten van een Qin-muur uit circa 215 v.Chr. zijn nog steeds niet door opgravingen aangetoond. Een recente tentoonstellingscatalogus beeldt daarom in arren moede vondsten uit het graf van de Eerste Keizer af en voegt de muur van de Qin samen met die van de Han. Deze laatste is echter wel archeologisch geattesteerd met voorwerpen uit de Han-periode. Als de Qin-generaals muren hebben gebouwd, dan hebben zij bestaande muren samengevoegd en/of met plaatselijke materialen een wal opgebouwd. Het feit dat na de Han juist de niet-Chinese dynastieën zoals de half-Turkse Sui en de Jin met hun Jürchen-achtergrond lange grensmuren bouwen, geeft duidelijk aan dat de muur niet wordt gedacht als een grens tussen China en de buitenwereld. Grensmuren dienen om vijandige legers te paard voldoende af te remmen zodat het eigen leger kan worden gemobiDE MING-DYNASTIE (1368 ‑ 1644) 307

liseerd. Belangrijke dynastieën als de Tang en de Song bouwen geen muur, maar vertrouwen op andere militaire technieken en strategieën. Tijdens de Qing speelt de Grote Muur van de Ming geen enkele rol. De lokale bevolking gebruikt de verdedigingsmuren als steengroeve om woningen en stallen te bouwen. In het verhaal van de Grote Muur zoals hij nu staat, zijn niet de werkelijke muren belangrijk, maar het eeuwenoude verhaal van Meng Jiangnü en het westerse toerisme sinds de late negentiende eeuw.

afbeelding 79 Wanneer een Duitse fotograaf in circa 1926 deze foto maakt, is de Grote Muur al eeuwenlang in verval. Dit traject bij Beijing is redelijk goed bewaard gebleven, maar elders is het verval veel groter.

308

hemels mandaat

9.3

De transformatie naar het premoderne China (1567 – 1644)

9.3.1 De politieke geschiedenis van de late Ming
Ook de politieke geschiedenis onder Jiajings opvolgers wordt gemarkeerd door incidenten en soms bloedige factiestrijd. Zijn kleinzoon, de Wanli-keizer (r. 1572 – 1620), komt als klein kind op de troon en staat volledig onder de invloed van de hoogste ambtenaar Zhang Juzheng. Deze is al een hoge ambtenaar onder de vader van de keizer, maar wordt tijdens de machtswisseling de Groot-Secretaris van de Kanselarij tot hij in 1582 sterft. Hij ontleent zijn macht aan zijn rol als leraar van de jonge keizer, maar is ook een daadkrachtige bestuurder, die met zijn persoonlijke inzet en organisatorisch inzicht de institutionele zwaktes van het bureaucratische systeem tijdelijk kan compenseren. Hij benoemt sterke ambtenaren aan China’s grenzen, die daadwerkelijk de problemen kunnen aanpakken, en laat een belangrijke rationalisatie van het oude belastingsysteem van de Methode van de Tweemalige Belastingheffing uitvoeren. Verder laat hij vanaf 1578 door alle magistraten in hun district een kadastraal onderzoek uitvoeren naar niet-geregistreerde grond, dat bij zijn dood wordt afgebroken en toch nog ruim 7 miljoen qing of 466.700 hectare verborgen land oplevert. Met al deze daadkracht gaat Zhang Juzheng in tegen de gangbare praktijk van ambtelijke compromissen en gezamenlijke beslissingen, die tijdens tijdrovende onderhandelingen worden uitgewerkt. Hij durft zelfs de Qin-dynastie expliciet als voorbeeld voor zijn bestuur te nemen, waarmee hij tegen de gangbare politieke en historiografische normen van zijn tijd ingaat. Net als de grote Song-hervormer Wang Anshi stoort hij zich aan het luidruchtige verzet tegen zijn maatregelen door meer ideologisch getinte ambtenaren en hij verbiedt bijvoorbeeld hun academies. Ook schrijft hij net als Wang Anshi een commentaar op een canonieke tekst, in zijn geval de Vier Boeken. Het commentaar is tijdens de late Ming zeer invloedrijk en wordt onder meer gebruikt door de eerste in China aanwezige jezuïeten. Zhang Juzheng valt na zijn overlijden vrijwel meteen in diskrediet. Er wordt ontdekt dat hij tot de keizer zuinigheid predikte, maar zichzelf intussen verrijkte. Verder wordt hem al tijdens zijn leven verweten dat hij de gebruikelijke rouwperiode voor de dood van zijn vader, een belangrijke uiting van kinderlijke piëteit (xiao), niet in acht neemt. Het is namelijk gebruik dat ambtenaren drie jaar ontslag nemen om zich in hun thuisstreek terug te trekken. Ook al zijn deze drie jaar eigenlijk drie vieringen van het Chinese Nieuwjaar, toch is het een periode van ruim 26 maanden waarin een politicus zich moet terugtrekken en anderen kunnen proberen allerlei maatregelen terug te draaien. Het is daarom alleszins begrijpelijk dat Zhang Juzheng dit niet doet, al slagen zijn critici er zo wel in hem in een kwaad daglicht te stellen. Met hem raakt ook zijn pragmatische politiek in diskrediet, vergelijkbaar met het lot van Wang Anshi’s politiek door de associatie ervan met Cai Jing, die als de slechte laatste minister van de Song-keizer Huizong verantwoordelijk wordt gemaakt voor de val van de noordelijke Song in 1127. Er treden tot het einde van de dynastie geen nieuwe sterke ambtenaren meer naar voren die zijn dominante politieke rol over kunnen en durven nemen. De teleurgestelde
DE MING-DYNASTIE (1368 ‑ 1644) 309

Wanli-keizer vervalt in een vrijwel totale politieke inertie, omdat zijn ambtenaren het niet eens zijn met zijn beslissingen op persoonlijk-keizerlijk vlak. In tegenstelling tot de Jiajingkeizer tijdens het Grote Conflict over het Ritueel winnen de ambtenaren nu wel, maar het is een pyrrusoverwinning, want zij leidt tot een verzwakking van het bestuur. De keizer trekt zich volledig terug uit de besluitvorming, zelfs wanneer het de formele bekrachtiging van beslissingen betreft of het uitvoeren van de belangrijkste staatsrituelen. Omdat het bestuurlijke systeem van de Ming is opgebouwd rond een sterke rol voor de keizers, zijn de implicaties hiervan op centraal niveau verregaand. Op plaatselijk niveau wordt er nog wel degelijk bestuurd, ook omdat daar toch al sprake is van een gedwongen coalitie tussen de centraal benoemde magistraten en de lokale elites. Ook wordt door de afwezigheid van de keizer binnen het centrale bestuur de rol van de eunuchen steeds belangrijker, als vertrouwelingen van de keizer en als uitvoerders van diens politieke wensen. Aanhangers van Zhu Xi, en dus tegenstanders van de belangrijkste late Ming-filosoof Wang Yangming (1472 – 1529), stichten in 1604 de Academie van het Oostelijke Bos of de Donglin Academie (donglin shuyuan), die voortkomt uit al bestaande netwerken van ideologisch gemotiveerde literaten uit het beneden-Yangzi-gebied. Zij voeren felle discussies over de toekomst van het land, en stellen zich op als de tegenstanders van de eunuchen en het alleen maar op winst gerichte bestuur waarvoor die verantwoordelijk worden gesteld. Behalve de leiders is niet altijd duidelijk in hoeverre iemand echt lid is van de academie, maar als factie is de Donglin toch een begrip in de Chinese politieke geschiedenis. De deelname aan discussies binnen deze en andere groepen intellectuele academies vormt een alternatieve bron van prestige voor diegenen die binnen het ambtelijke systeem geen carrière kunnen maken. Latere historici in de vroege Qing delen hun moralistische gezichtspunt over de problemen van de late Ming, zodat de Donglin-visie op de late Ming invloedrijk is geworden. Omdat de leden van de Donglin, evenals overigens hun tegenstanders, weinig oog hebben voor de maatschappelijke en economische veranderingen van hun tijd, is hun historische analyse eerder een hinderpaal geworden voor een evenwichtig begrip van de late Ming dan een echte bijdrage. Het is ook de tragiek van het traditionele China dat het er nooit in is geslaagd goede mechanismen te ontwikkelen waarbinnen een vruchtbaar politiek debat kan plaatsvinden, dat ook nog leidt tot effectief bestuur. De zoon en directe opvolger van de Wanli-keizer regeert amper een maand en sterft dan. Onder diens opvolger wordt de bestuurlijke chaos alleen maar groter. Deze Tianqikeizer regeert van eind 1620 tot 1627. Hij lijdt aan een onduidelijke geestelijke handicap en houdt zich vooral bezig met timmeren. De eunuch Wei Zhongxian (1568 – 1627) kan met de hulp van de voormalige zoogmoeder van deze zwakke keizer zijn wil volledig doorzetten tegen de ambtelijke top in. Wei Zhongxian en zijn medestanders wijden zich actief aan de vervolging van hun politieke tegenstanders, onder wie de leden van de al genoemde Donglin Academie. Met de vroege dood van hun keizer en beschermheer verliezen zij vrijwel meteen de macht. Wei wordt weggewerkt en ziet zich gedwongen zelfmoord te plegen. De ambtenaren die Wei hebben gesteund en dankzij hem carrière hebben gemaakt verdwijnen echter niet uit de politiek, zodat de laatste decennia van de Ming gespannen blijven. De gebeurtenissen onder de Wanli- en Tianqi-keizers zijn zo traumatiserend dat latere Chinese
310 hemels mandaat

historici hier zelfs de belangrijkste redenen voor de val van de dynastie in zien. Toch wordt het bestuur onder de jongere broer van de Tianqi-keizer, de Chongzhen-keizer (r. eind 1627 – 1644), weer min of meer genormaliseerd en de vraag waarom de dynastie dan toch ten val komt in 1644 is niet eenvoudig te beantwoorden.

9.3.2 Economische expansie
Naar een zilver-economie De Ming heeft grote moeite om haar bestuur en de manier van extractie van het economische overschot aan te passen bij de veranderende tijden. Een belangrijke reden hiervoor is dat de twee stichters, Zhu Yuanzhang (Hongwu) en Zhu Di (Yongle), de bureaucratische instituties van het begin nadrukkelijk als hun onveranderbare erfenis hebben benoemd. Latere keizers zijn niet sterk genoeg om dit te durven veranderen. Het autocratische bestuurssysteem maakt het voor de ambtenaren onmogelijk op eigen houtje veranderingen door te voeren – de al genoemde Zhang Juzheng is een uitzondering. Dit heeft tot gevolg dat wat betreft de handel en ambachtsindustrie bijna sprake is van een politiek van laisser faire, die ruimte biedt voor economische ontwikkeling. De Ming-regering kan immers niet goed sturen, maar daardoor ook niet extreem tegenwerken. Met het vorderen van de dynastie kan de samenleving van het beneden-Yangzi-gebied zich losmaken van de strenge controles die in de regeringsperiode van Zhu Yuanzhang zijn ingesteld. De vijftiende en vroege zestiende eeuw zijn in de allereerste plaats een periode van economische en sociale stabilisatie na decennia van opstanden en oorlog. Het starre systeem van beroepsgroepenregistratie komt steeds meer onder druk te staan, maar is ook in de zestiende eeuw zeker nog niet verdwenen. De formele status van iemand blijft zelfs tot in de late Ming geregistreerd. Een van de grote religieuze vernieuwers uit de vroege zestiende eeuw, de boeddhistische leraar Luo Qing, heeft een registratie als militair en is gedurende een groot deel van zijn leven ook in een lage militaire rang actief. De militaire landbouwkolonies blijken echter zo inefficiënt dat de regering in de praktijk steeds meer overschakelt op legers van betaalde beroepssoldaten. Hetzelfde geldt voor de erfelijke groepen van ambachtslui met hun plicht tot corveedienst in staatswerkplaatsen. Dit is een omslachtig en weinig productief systeem, dat in deze periode steeds meer vervangen wordt door een gewone belasting. De ambachtslui zijn vrij om verder zelfstandig voor de markt te produceren of een andere loopbaan te kiezen. Ook het lijia-systeem waar alle boeren en de meeste grondbezittende families onder vallen, is tegen het eind van de vijftiende eeuw vooral een papieren systeem geworden. Soms zijn veel meer families bij een lijia-eenheid ingedeeld, terwijl andere families juist helemaal buiten het systeem vallen. Toch kunnen mensen nog steeds worden aangesproken op taken die ooit aan hun voorouders zijn opgelegd. De vrije verhandelbaarheid van grond en de daarmee gepaard gaande concentratie van het grondbezit in een veel kleiner aantal handen dan voorheen hebben de grondslag van het systeem vooral in het zuiden ontwricht. Daar is de corveearbeid omstreeks 1500 al grotendeels vervangen door een aanslag in geld. De plaatselijke uitwerking van dergelijke aanpassingen verschilt sterk per gebied. Wanneer het
DE MING-DYNASTIE (1368 ‑ 1644) 311

om grotere bedragen gaat, moeten deze belastingen bij voorkeur in zilver betaald worden, want het papiergeld is al in de vroege vijftiende eeuw afgeschaft. Hierdoor ontstaat vooral in Zuid-China een enorme vraag naar zilver, waaraan door de binnenlandse zilverproductie eigenlijk niet kan worden voldaan. Door dit soort lokale aanpassingen en de toenemende overgang naar betalingen in plaats van corvee, wordt het belastingsysteem onoverzichtelijk. Men gebruikt in arren moede nog steeds de informatie uit het oude lijia-systeem, ook al is men zich er goed van bewust dat het absoluut niet meer klopt met de werkelijkheid. Daarom wordt het belastingsysteem in de tweede helft van de zestiende eeuw drastisch vereenvoudigd. De bestaande aanpassingen van het systeem op plaatselijk niveau worden door Zhang Juzheng op centraal niveau doorgevoerd. Zijn hervormingen zijn bekend geworden als de Eén Zweep Hervormingen (yitiao bianfa). De naam verwijst naar het principe van vereenvoudiging en rationalisatie, waarbij alle belastingen en corveeverplichtingen moeten worden voldaan in zilver.* Een cruciale factor in het mogelijk maken van de Eén Zweep Hervormingen is de groeiende import van zilver uit het buitenland, dankzij de illegale buitenlandse handel die pas in 1567 is gelegaliseerd. De hervormingen voeren de behoefte aan zilver alleen nog maar verder op. Aanvankelijk wordt zilver geïmporteerd in de vorm van schuitjes van één ons (liang), die steeds moeten worden afgewogen of opgesplitst. Het metaal komt eerst vooral uit Japan en na de komst van de Spanjaarden in de Filipijnen ook in grote hoeveelheden uit Midden- en Zuid-Amerika. Het Japanse zilver komt niet altijd direct naar China. Eerst komt het via de Portugezen uit Japan naar Macao, totdat in de vroege zeventiende eeuw het christendom, inclusief de Portugese commerciële aanwezigheid, in Japan op dramatische wijze wordt verboden. De rol van de Portugezen wordt overgenomen door de Verenigde OostIndische Compagnie (de VOC) uit de Zeven Provinciën, het latere Nederland. Zij hebben een handelspost in het zuiden van Japan, eerst in het plaatsje Hirado en later op het kunstmatige eilandje Deshima voor de kust van Nagasaki. In de eerste helft van de zeventiende eeuw vestigt de VOC ook een handelspost, Fort Zeelandia, bij het moderne Tainan in het zuiden van het moderne Taiwan. In Japan neemt zij de rol van de Portugezen over, omdat zij bereid is handel te drijven zonder het christelijke geloof te willen verbreiden. Via Taiwan komt een deel van dit Japanse zilver in Zuid-China terecht, terwijl een ander deel wordt gebruikt om de expansie van de VOC te financieren. Het Spaanse zilver wordt door Chinezen in de Filipijnen verdiend met allerlei commerciële activiteiten voor de Spanjaarden en de plaatselijke bevolking, en naar China gebracht. Omdat zoveel zilver uiteindelijk van de Spanjaarden afkomstig is, wordt onder de Qing de Mexicaanse dollar de meest gebruikelijke vorm van het zilvergeld. China raakt door de belastinghervormingen van Zhang Juzheng alleen nog maar meer verbonden met de internationale economie, al is het de vraag of dit de bedoeling is geweest van deze sterke bestuurder.

*

Het woord is een typisch Chinees woordgrapje, want het woord voor “zweep” klinkt hetzelfde als dat voor “hervormingen”. Letterlijk betekent de term “de Methode van de Enkele Zweep”.

312

hemels mandaat

Intussen vinden wij in de late Ming wel een curieuze paradox. Weliswaar slaagt het bestuur onder Zhang Juzheng erin de basis voor de belastinginning te verbeteren, maar deze blijft beperkt tot de landbouw. De grotere grondbezitters slagen erin om in samenwerking met plaatselijke klerken minstens een deel van hun grond buiten de registers voor de belastinginning te houden. De economische groei die plaatsvindt buiten de landbouw wordt nauwelijks belast, wat fijn is voor de handelaren, kooplui en handwerkslui, maar slecht voor de staat en voor de boeren. Dit levert de paradoxale situatie op waarin de staat en de boerenstand in financiële problemen raken, terwijl er sprake is van een toenemende economische welvaart onder bepaalde sociale groepen en in een beperkt aantal gebieden van het Ming-rijk. De staat kan hierdoor niet optreden als herverdeler van het economische overschot en kan de armere gebieden niet tegemoetkomen, waar dan ook uiteindelijk de opstanden uitbreken die het regime ten val brengen. Tegelijkertijd is zeker in het beneden-Yangzi-gebied de belasting op landbouw al zo hoog dat het niet meer voordelig is in de landbouw te investeren behalve uit overwegingen van sociaal prestige. In plaats daarvan kan men beter investeren in politieke netwerken en cultureel prestige, en verder in kredietverlening en pandjeshuizen, naast opslag, vervoer en stedelijke werkplaatsen.
De Song versus de Ming De economische groei vanaf de vroege Song-periode heeft in het noorden voortgeduurd tot de invallen van de Mongolen in de vroege dertiende eeuw, en in het beneden-Yangzi-gebied tot het midden van de veertiende eeuw. Tijdens de daaropvolgende periode van klimaatverslechtering, overstromingen, epidemieën en een zwakke dynastie, stort de economie ineen. Na de vrede die wordt gebracht door de Ming kan in de loop van de vijftiende eeuw economisch herstel optreden, dat in de late vijftiende en de zestiende eeuw in een verdere versnelling komt dankzij de internationale handel. Een belangrijk onderwerp van discussie is de vraag wanneer cruciale landbouwkundige vernieuwingen uit de Song werkelijk in de regio zijn doorgedrongen. Recenter onderzoek heeft laten zien dat allerlei vernieuwingen pas vanaf de vijftiende en zestiende eeuw werkelijk overal doordringen. Productievere rijstvarianten worden steeds verder verspreid. In het beneden-Yangzi-gebied krijgen de boeren langzaam maar zeker de technische aspecten onder de knie van het verbouwen van twee oogsten binnen één jaar op hetzelfde stuk land. Nog verder naar het zuiden vindt in het kustgebied bij Guangzhou een enorme uitbreiding plaats van het landbouwareaal door het gestage inpolderen van kwelders langs de zee. Doordat in de oude vakliteratuur de landbouwkundige revolutie wordt geplaatst in de elfde en twaalfde eeuw, was er altijd een verklaringsprobleem, omdat de bevolking in die tijd veel minder toeneemt dan tijdens de Ming en Qing. Wanneer wij de doorwerking van de landbouwkundige revolutie echter plaatsen in de Ming, is de beperkte toename van de bevolking in de eerdere periode geen probleem meer en hebben wij tegelijk een goede verklaring voor de al eerder behandelde bevolkingstoename tijdens de Ming. De verschillen tussen de toename van de handel tijdens de Song-periode en vanaf de late Ming zijn groot, maar moeilijk in getallen te vangen. Ten eerste is er een einde gekomen aan het Song-probleem van het wegstromen van een deel van het handelsoverschot via de
DE MING-DYNASTIE (1368 ‑ 1644) 313

ongelijke verdragen met de Xixia, Liao en Jin. Het tribuutsysteem van de Ming kost wel geld, maar dit is niet te vergelijken met de kosten van de eerdere ongelijke verdragen uit de Song. Een tweede verschil is dat de Ming opereert in een wereldeconomie die vele malen groter is dan ooit tevoren. Bij de oude handel met de volkeren aan de west- en noordgrens, Korea en Japan, is een substantiële handel met Zuidoost-Azië gekomen die na het staken van de expedities van Zheng He op plaatselijk niveau gewoon is voortgezet. De komst van de Portugese, Spaanse en even later ook de Nederlandse handelsnetwerken maakt dat nu één grote wereldeconomie ontstaat, waarvan China een cruciaal onderdeel is. De Engelsen komen hier tijdens de Qing-dynastie ook nog bij en nemen een belangrijk deel van de handel over. Tegen het midden van de zestiende eeuw is deze handel al zo groot dat het vasthouden aan het verbod op internationale handel leidt tot het al genoemde wokou-probleem in de jaren vijftig van de zestiende eeuw, waarna de opheffing van het verbod in 1567 onvermijdelijk wordt.
De nieuwe economie De economische bedrijvigheid leidt tot schaalvergroting in de organisatie van de handel en het geldwezen. Sommige grote firma’s opereren in verschillende regio’s en hebben hun agentschappen in diverse grote steden. Het is vooral een tijd van de perfectionering van bestaande technieken, en de uitbreiding en systematisering van kennis. Het enorme bevolkingsoverschot, afgezet tegen de beschikbare hoeveelheid werk in de landbouw en handwerksindustrie, vormt een sterke rem op de inzet van arbeidsbesparende ontwikkelingen. Onderzoekers hebben vastgesteld dat diverse technische mogelijkheden geen ingang vinden, omdat zij duurder zijn dan de inzet van meer arbeid. Een goed voorbeeld is een complexer en efficiënter weefgetouw dat al in de Yuan bestaat, maar nu een te grote aanschaf wordt binnen een handwerksindustrie die is gebaseerd op het huishouden. Kooplui investeren niet direct in de productie, maar kunnen het zich veroorloven de producenten via voorschotten onder controle te houden. Hoewel het nog steeds gangbaar is China als een gesloten land te zien van conservatieve boeren en confucianistische ambtenaren, is dat beeld niet juist. De steeds verdere verbetering van de rijstlandbouw is een goed voorbeeld, maar ook de snelle overname van nieuwe gewassen uit de Nieuwe Wereld geeft aan dat Chinese boeren wel degelijk flexibel genoeg zijn om gebruik te maken van nieuwe kansen. Een ander gewas is afkomstig van het Indiase subcontinent en bereikt al tijdens de Yuan ook China, en wel het tegenwoordig alom bekende katoen. De Yuan-staat stimuleert de verbouw van katoen, en tijdens de vroege Ming zet dit gewas nationaal door als materiaal voor kleding. De economische consequenties zijn groot, omdat katoen in plaats van graan of een ander voedingsgewas wordt verbouwd, terwijl de moerbeibomen deels naast een voedingsgewas worden gekweekt en zijderupsen worden geteeld in simpele schuurtjes. Katoen draagt echter een stuk comfortabeler dan het traditionele hennep en is minder arbeidsintensief dan zijde. Wel is voldoende water een noodzakelijke voorwaarde, maar dat is in het beneden-Yangzi-gebied geen probleem. De economische structuur van een katoen verbouwend gebied is complex. Zij vergt een goed ontwikkelde marktstructuur voor de import van voedsel, maar ook voor de aankoop of verkoop van ruwe katoen, en vervolgens de handel in halffabricaten. Vanaf de vijftiende eeuw neemt in het
314 hemels mandaat

beneden-Yangzi-gebied de katoenverbouw en -industrie een enorme vlucht, dankzij de al bestaande marktstructuur, waarvoor zij ook weer een verdere stimulans is. Dankzij de grotere opbrengsten van de landbouw is een groeiende plaatselijke specialisatie mogelijk, want men kan meestal voedselgraan kopen op de markt. Allerlei handwerksindustrieën nemen nu een grote vlucht, en hun producten worden afgezet via het steeds verder uitdijende binnenlandse handelsnetwerk. De internationale afzetmarkten worden sterk uitgebreid, waarbij de Chinezen zich beperken tot de handel op Oost- en ZuidoostAzië, terwijl de handel op Europa en Amerika wordt overgelaten aan de westerlingen. De buitenlandse handel draait zoals in de overige eeuwen overigens nog steeds rond klassieke exportproducten zoals thee, porselein en zijde, maar afhankelijk van de handelspartner ook rond andere producten zoals voorwerpen van gietijzer en later ook rabarber. Katoen speelt in de export geen rol. De economische groei van de late Ming en de verbeteringen in de productieprocessen, met een verregaande specialisatie van de arbeidskracht, zijn door Chinese geleerden lange tijd gepresenteerd als voorbeeld van de “spruiten van het kapitalisme”. Hun conclusie is dat China gelijkwaardig is aan Groot-Brittannië in zijn historische ontwikkelingsgang, zodat het negentiende-eeuwse imperialisme van het Westen verantwoordelijk wordt gemaakt voor China’s ontwikkelingsachterstand vanaf de late negentiende eeuw. Feitelijk passen de ontwikkelingen echter in een eeuwenoude traditie van goed georganiseerde werkplaatsen, waar beschikbare arbeidskracht en individuele vaardigheden optimaal worden georganiseerd. Van grote technische doorbraken is geen sprake en de economische expansie staat in dienst van de bevolkingsgroei, zonder uitzicht op industrialisatie. Het is een geleidelijke groei binnen een gewone markteconomie, zonder fundamentele veranderingen in het productieproces of het transport. De nationale en internationale handel van de Ming beperken zich niet meer tot vooral luxegoederen met een klein volume en een grote opbrengst, zoals, afgezien van een beperkte regionale handel in hout en rijst, tijdens de Song. De nieuwe handel vindt plaats in bulkgoederen zoals zijde, katoen, thee, porselein en rijst in het binnenland, met daarnaast vooral zijde, thee en porselein naar het buitenland. Cruciaal hierin is het gebruik van watertransport. Noord-China neemt slechts beperkt deel aan deze handel, omdat afgezien van het Keizerskanaal nauwelijks watertransport naar het noorden mogelijk is. De voornaamste uitzondering is de bevoorrading van de noordelijke grensgarnizoenen door kooplui, die in ruil daarvoor certificaten voor zout en thee krijgen waarmee zij deze goederen elders in China kunnen inkopen en verhandelen. Voor normale handel in bulkgoederen zijn de transportkosten in het noorden eenvoudigweg te groot. De staat is niet in staat de bevoorrading goed te organiseren uit haar directe belastinginkomsten en lost dit probleem dus op indirecte wijze op. De certificaten zijn verhandelbaar, maar omdat zij in 1617 eenzijdig en zonder aflossen door de staat worden afgeschaft kan hieruit niet een alternatief soort papiergeld ontstaan. In het beneden-Yangzi-gebied staan de productie en verwerking van textiel (katoen en zijde) centraal. Het gebied wordt voor zijn graan afhankelijk van import uit het middenYangzi-gebied, die kan worden betaald uit de opbrengsten van de handwerksindustrie en de verkoop van katoen en zijde. In Jingdezhen in de provincie Jiangxi legt men zich toe op porDE MING-DYNASTIE (1368 ‑ 1644) 315

selein voor de nationale en later zelfs de internationale markt, hoewel overal regionale centra van aardewerk- en porseleinproductie voor de lokale markt blijven bestaan. Dit betekent niet alleen een omvangrijke handwerksindustrie, maar ook het transport van de producten van deze industrie naar de rest van China of naar de exporthavens. Langs de transportroutes is dus altijd werk voor mannen met sterke armen en ruggen. Wanneer in de negentiende eeuw de handelsroutes worden verlegd en stoomtransport ook op de rivieren wordt geïntroduceerd heeft dat verregaande en ontwrichtende consequenties voor plaatselijke economieën in het binnenland. Ook belangrijk is gietijzer voor wokken, met een belangrijk productie- en handelscentrum in Foshan bij Guangzhou. Door de expansie van de Chinezen overzee is er ook in het buitenland een stijgende behoefte aan wokken. Op diverse plaatsen in het land wordt papier geproduceerd van uiteenlopende grondstoffen en kwaliteit voor de zich sterk uitbreidende boekdrukkunst. De lijst van producten uit specifieke regio’s is veel langer, zoals suiker, allerlei soorten fruit, thee en dergelijke. Zijde behoudt nog lange tijd haar functie als medium voor het vastleggen van rijkdom over langere periodes in tijd – een soort spaarfunctie. Verder wordt zilver in de groeiende economie van de late Ming het belangrijkste betaalmiddel bij grote bedragen. De internationale handel met zilver als betaalmiddel is veel eenvoudiger dan tijdens de Song of de Yuan, omdat het overal beschikbaar is en buitenlandse kooplui niet eerst eigen producten aan China hoeven te verkopen om aan voldoende papiergeld te komen. Sterker nog, zilver is buiten China in ruimere mate voorhanden dan binnenlands. De Chinese overheid kan niet zomaar geld bijdrukken, zoals in het verleden is gebeurd, zodat het economische systeem minder kwetsbaar is voor monetair wanbeleid. Het nadeel is de directe afhankelijkheid van de beschikbaarheid van zilver, omdat de internationale handel ook om politieke of militaire redenen kan instorten. China zuigt steeds meer zilver aan in ruil voor goederen, dus door export en door diensten die Chinezen als kooplui, apothekers en geldschieters in Zuidoost-Azië verrichten. Hierdoor is de handelsbalans meestal positief. De instroom van zilver gaat buiten de staat om, en de enige invloed die zij kan uitoefenen is door het gieten van meer muntgeld of het opheffen en instellen van handelsbeperkingen aan de grens. Omdat de staat nu eenmaal vooral is geïnteresseerd in belastinginkomsten uit de landbouw en niet veel begrijpt van andere aspecten van de economie, heeft dit al met al een positieve invloed op de economie, maar een nadelig effect op de staatsinkomsten. Vanwege de groeiende handel op Zuidoost-Azië migreren groter wordende hoeveelheden Chinezen naar de Filipijnen en andere gebieden in Zuidoost-Azië. Eerdere migraties zijn klein van schaal en hebben weinig sporen nagelaten, zodat er sprake is van een wezenlijk nieuw verschijnsel. Uit inscripties en ander bronnen blijkt dat deze migratie tijdens de tweede helft van de zestiende eeuw goed op gang komt. Zij heeft tot ver in de twintigste eeuw voortgeduurd. De mensen migreren in eerste instantie vooral uit Fujian, wat de bevolkingsdruk verlicht en de mogelijkheden voor internationale handel vergroot. Pas in de negentiende eeuw migreert men uit de verder naar het zuiden gelegen provincie Guangdong, waar de bevolkingsdruk inmiddels ook te groot is geworden. Terwijl binnenlands grote hoeveelheden
316 hemels mandaat

Chinezen verhuizen om zich ergens anders aan de landbouw te wijden, worden de Chinezen die naar het buitenland vertrekken meestal actief in de handel of dienstensector. Pas in de negentiende eeuw migreren zij ook naar Nederlands-Indië, Amerika en andere delen van de wereld als arbeidskrachten in de beruchte koeliehandel*. De Nederlandse bevolking van Overzeese Chinezen bestaat gedeeltelijk uit afstammelingen van deze groepen die in de twintigste eeuw door zijn gemigreerd naar Nederland.
Handel, boekhouden en rekenen Staatsvorming en grootgrondbezit leiden altijd tot de ontwikkeling van expertise in diverse vormen van rekenkunde en landmeting. Zonder een precies idee van de omvang van iemands grondbezit kan ook niet worden vastgesteld hoeveel die persoon aan belasting moet afdragen. Belasting betalen, voorschotten en leningen vereisen allemaal een bepaalde vaardigheid in optellen, aftrekken, delen en vermenigvuldigen. Tot in de zestiende eeuw is het dominante notatiesysteem dat van de telstokjes. Deze kunnen in diverse combinaties en posities neergelegd worden of als streepjes worden getekend. In de twaalfde en dertiende eeuw wordt de nul geïntroduceerd, wat de notatie van grotere getallen makkelijker maakt. Een belangrijke ontwikkeling in de zestiende eeuw is de abacus, het telraam dat tot ver in de twintigste eeuw het dominante – en zeer snelle – hulpmiddel bij rekenen zal blijven. De abacus heeft het grote praktische voordeel dat de telkralen aan staven in een houten raamwerk zitten, zodat kooplui hem kunnen meenemen op reis. De abacus kan half in de lucht worden gehouden en heen en weer worden geschud, terwijl de voorheen gebruikte telstokjes altijd op een stabiel oppervlak moeten worden neergelegd. Hoewel Chinese specialisten in de loop der eeuwen allerlei wiskundige hoogstandjes hebben bereikt, is voor het grotere verhaal vooral van belang hoeveel mensen kunnen rekenen op basaal niveau. Vermoedelijk bestaat er een subgroep van rekenspecialisten die in de handel, handwerksindustrie en het bestuur actief zijn (zie afbeelding 80). Dit soort expertise verleent geen prestige en de leidinggevende posities blijven gaan naar mensen die via het examensysteem de juiste culturele en ideologische bagage hebben verworven. Daaronder zijn echter ook mensen die wel op hoog niveau kunnen rekenen, en een carrière doorlopen waarbij dit van pas komt. Een mooi voorbeeld hiervan is Li Zhizao (1565 – 1630), een van de weinige christelijke bekeerlingen die ook de hoogste examengraad heeft behaald. Hij voelt zich aangetrokken tot het christendom, omdat hij geïnteresseerd is in praktische kennis dankzij een lange carrière in de waterbouwkunde in de buurt van het Keizerskanaal en op het ministerie van Openbare Werken. Hij zal met de jezuïet Matteo Ricci onder meer een westers rekenkundig handboek vertalen. Volgens Ricci is hij een van de weinige literaten in zijn kennissenkring die ook begrijpt waar dat boek over gaat.

*

Etymologisch is het woord koelie (Engels: coolie) waarschijnlijk afgeleid van de term kuli die in diverse talen in India voorkomt. Het woord betekent oorspronkelijk dagarbeider of slaaf en geldt als beledigend. De Chinese versie is een fraaie klanknabootsing en vertaling tegelijk: kuli of “bittere arbeid”.

DE MING-DYNASTIE (1368 ‑ 1644)

317

afbeelding 80 Een plaatselijke ambtenaar int op rechtvaardige wijze de belastingen en legt tegelijk voorraden aan voor magere jaren. Rechts zijn twee cruciale hulpmiddelen afgebeeld: de abacus en de weegschaal – gezien het geringe formaat waarschijnlijk voor zilver. Illustratie uit een negentiende-eeuwse uitgave van het Heilige Edict, een extreem moraliserend edict van de Kangxi-keizer.

In de traditionele Chinese handel is het van groot belang dat duidelijk is wat iemands verplichtingen en rechten zijn ten aanzien van zijn partners en van derden. Investeringen blijven meestal nadrukkelijk aan sociale relaties gebonden, leningen aan onderpanden of ook weer aan sociale relaties. Geld wordt kortom niet anoniem geleend, en geschreven contracten zijn nooit genoeg. Familiebetrekkingen blijven essentieel, maar dankzij het uitgebreide Chinese verwantschapssysteem kunnen zulke samenwerkingsverbanden zich over grote groepen mensen uitstrekken. Wij zien daarom dat succesvolle kooplui over heel China uiteindelijk toch uit hetzelfde geografische gebied plegen te komen. De facto is dan wel sprake van vor318 hemels mandaat

men van collectief investeren, maar nog steeds niet anoniem. Omdat die groepen zo groot zijn, is het wel steeds noodzakelijk een boekhouding te voeren waarin informatie kan worden opgenomen over uitgaven, inkomsten, verplichtingen en zo meer. Vanaf de zestiende eeuw zien wij inderdaad steeds meer bewijs van redelijk verfijnde boekhoudingen door pandjeshuizen, banken, grootgrondbezitters en apotheken, maar ook door de overheid. Wat ontbreekt, is de integratie van losse rekeningen of een totaaloverzicht van winst en verlies.

9.3.3 Sociale transformatie
Een belangrijk gevolg van de snelle expansie van handel en ambachtsindustrie, zoals de groeiende katoenindustrie, is de enorme toename van het aantal stadjes in het westelijke deel van het beneden-Yangzi-gebied, Fujian en voor het eerst ook rond Guangzhou. Bestaande periodieke markten worden echte stadjes met duizenden, soms tienduizenden inwoners. Zij ontwikkelen geen stadsrechten, want dit West-Europese fenomeen hangt samen met de overgang daar van een feodaal naar een centralistisch (autocratisch) staatssysteem, waarbij de steden rechten krijgen van de koning als tegenhanger van de lokale feodale heren. Chinese handwerksgilden en georganiseerde kooplui krijgen daarom ook niet de sterke positie van hun Europese tegenhangers. Toch ontwikkelen deze handelssteden wel degelijk een eigen cultuur, inclusief eigen beroepsgroepen en religieuze instellingen. Door jaarlijkse processies en tribuutrelaties met andere lokale culten ontstaat in het beneden-Yangzi-gebied en andere gecommercialiseerde gebieden een vaste symbolische structuur die de steden en het omringende platteland in één netwerk integreert. Centraal staat daarin vaak de plaatselijke tempel voor de Keizer van de Oostelijke Markberg, de officiële naam voor de onderwereldgodheid van de berg Tai in de provincie Shandong. De doorzettende commercialisering van de landbouw en de opkomst van een uitgebreide handwerksindustrie betekenen niet alleen meer economische winnaars, maar ook meer economische verliezers. Dit is het geval op het niveau van de diverse regio’s en uiteindelijk ook op plaatselijk niveau. Een cruciaal verschil tussen de economische en sociale ontwikkelingen in noordelijk West-Europa na de grote epidemieën van de veertiende eeuw en China vanaf de Song, is dat er in Europa eerder een arbeidstekort is, terwijl er in China altijd een arbeidsoverschot is. De economische groei betekent daarom zowel de stijging van het aantal mensen met een zekere welvaart, als de toename van het veel grotere aantal mensen dat op (of net onder) de marges van het bestaansminimum leeft. De bevolkingsdruk is een belangrijke stimulans voor de proto-industrialisatie in de zin van mechanisatie zonder inzet van niet-menselijke energie, zoals kolen of olie. Met landbouw kunnen de mensen niet meer voldoende inkomen genereren en alleen door grootschalige handwerksindustrie kan het gezinsinkomen worden aangevuld. Dankzij de economische vooruitgang ontstaat er een grote groep die wij als lokale elite mogen kenmerken, met families die al langer zo’n status hebben en families die pas recent zijn opgeklommen. Door huwelijksnetwerken en samenwerking met andere delen van de eigen familie (via afstammingsgroepen) proberen zij hun status op de lange termijn vast te houden. Daarnaast zijn de beoefening en/of de patronage van culturele activiteiten
DE MING-DYNASTIE (1368 ‑ 1644) 319

als kunst, literatuur, tuinen en dergelijke, maar ook de samenwerking in charitatieve activiteiten of religieuze instellingen een manier om relevante netwerken te bouwen en de eigen status te tonen en te legitimeren. Dit alles draagt ertoe bij dat men het bezit aan grond, winkels, pandjeshuizen of eventueel handels- of handwerksactiviteiten kan omzetten in cultureel kapitaal en een goede omgang met de plaatselijke ambtenaren. Dat laatste is nodig om met belastingvoordelen de eigen inkomsten en andere privileges te beschermen. Vooral vanaf de late Ming gebruiken wij voor deze lokale elite, die meestal grondbezit combineert met het bezit van een examengraad, de Engelse term gentry. Net als in het achttiende-eeuwse Groot-Brittannië gaat het niet om echte adel, maar om een klasse die zich bewust baseert op grondbezit en een gedeelde elitecultuur. Het is tegen deze maatschappelijke achtergrond dat in de late Ming particuliere charitatieve bewegingen beginnen, waarbij men mensen helpt die men niet kent, in plaats van buren of familieleden, en zonder een tegenprestatie te verwachten. Boeddhistische leken en monniken praktiseren vanouds charitatieve werken als onderdeel van hun religieuze roeping, maar nu stichten zij en hun volgelingen aparte verenigingen voor specifieke charitatieve doelen. Bovendien wijken de doelen ook enigszins af van de oude vorm van charitatief handelen, die bestaan uit openbare werken zoals wegen en bruggen of het uitdelen van heet water en thee. De nieuwe Verenigingen voor het Goede (shanhui) en de Hallen voor het Goede (shantang) zijn de voortzetting van de vroegere Bijeenkomsten om Levende Wezens te Bevrijden (fangshenghui), maar dan meer op de lange termijn georganiseerd. De Bijeenkomsten om Levende Wezens te Bevrijden zijn minstens zo oud als de noordelijke Song-dynastie, maar dan vooral gericht op dierlijk leven zoals vogels en vissen en het vasthouden aan een vegetarische levensstijl. De nieuwe verenigingen worden gemotiveerd door de noodzaak van bewust moreel handelen en de sterke interesse in menselijk leven van de neoconfucianisten. Zij zijn niet gericht tegen de boeddhistische ethiek, die veel van de schenkers inspireert, maar de nadruk ligt toch op het menselijke bestaan. Bovendien zijn de nieuwe verenigingen zelfstandig, en staan zij institutioneel los van boeddhistische voorlieden of instellingen. Het “Goede” betekent het begraven van lijken die langs de straat achterblijven, de zorg voor vondelingen (meestal meisjes, net als tegenwoordig), het oprichten van gaarkeukens tijdens hongersnood en opvanghuizen voor weduwes, de verstrekking van medicijnen en zo meer. In de loop van de tijd ontwikkelen deze charitatieve verenigingen altijd een expliciete neoconfucianistische legitimatie, wat ongetwijfeld voortkomt uit de noodzaak van maatschappelijke erkenning door de sociale en culturele elites. Dit is niet het einde van de religieuze charitatieve traditie, want boeddhistische en daoïstische gelovigen blijven ook actief. Een belangrijke reden voor deze bloei is niet alleen de charitatieve impuls, maar ook het Qing-verbod aan literaten om zich zoals tijdens de Ming in academies of clubs te organiseren. De reden voor dit verbod is de angst van de nieuwe heersers voor politieke debatten en de kwalijke factiestrijd die daarvan het gevolg kan zijn, maar via de verenigingen kunnen de literaten het verbod althans gedeeltelijk omzeilen. De charitatieve hallen worden daarmee een belangrijke vorm van organisatie voor de plaatselijke literaten, waarin zij zich kunnen manifesteren op hun eigen sociale en culturele niveau. Zeer waarschijnlijk blijven zij ook actief in de meer klassieke tempelorganisaties, maar daar zijn zij onderdeel van een sociaal
320 hemels mandaat

veel diffusere groep die de collectieve lokale identiteit benadrukt en sociale en economische verschillen juist probeert te verzachten.

9.3.4 Liturgische groepen
De plaatselijke bevolking organiseert zich vanouds via de verering van goden. Wij vinden in onze bronnen dan ook overvloedige informatie over deze culten, maar veel minder over de onderliggende netwerken. Toch is uit recent veldwerk en historisch onderzoek gebleken dat netwerken rond tempelculten van groot belang zijn in de structurering van de plaatselijke samenleving. Omdat zulke groepen worden georganiseerd rond een liturgie, maar tegelijk sociale en economische taken hebben, spreken wij wel van liturgische groepen. Het woord liturgie wordt hier gebruikt in de oorspronkelijke betekenis van “activiteit voor het gemeenschappelijke doel”, maar ook in de zin van een vast verloop van religieuze handelingen. Zij zijn het cement van de traditionele Chinese samenleving en hun kracht neemt vanaf de late Ming sterk toe. Op lokaal niveau zijn de bewoners van een dorp met rechten op de plaatselijke grond rond een tempelcultus georganiseerd, terwijl buitenstaanders vaak hun eigen culten hebben. Zo vereren kooplui meestal een godheid uit hun gebied van herkomst. De kooplui uit Fujian bijvoorbeeld de godheid Mazu (tianhou of de Keizerin van de Hemel) en de kooplui uit zuidelijk Shanxi en Shaanxi de godheid Keizer Guan. Wanneer groepen mensen migreren naar een ander gebied in China of daarbuiten nemen zij vaak dezelfde regionale goden mee, zodat wij hun goden over grote delen van Zuidoost-Azië en de rest van de wereld terugvinden. Tijdens de late Ming ontstaan in zuidelijk China, met name in de provincie Guangdong, dankzij de rituele hervormingen door de Jiajing-keizer buitengewoon sterke liturgische groepen rond de verering van voorouders. Zij spelen een belangrijke rol in de economische ontwikkeling van dat gebied vanaf de tweede helft van de zestiende eeuw. De tempels van deze groepen worden eigenaar van de grond en andere bezittingen, en de drager van alle onderlinge verplichtingen. Terwijl de mensen sterven, blijft de tempel intact. Tegelijkertijd hoeft een tempel geen belasting te betalen, want zij is geen natuurlijke persoon en staat niet geregistreerd in het lijia-systeem van de vroege Ming. Met de traditionele Chinese boekhoudkundige methodes is het niet mogelijk investeringen en uitgaven binnen een bedrijf over verloop van tijd te volgen, en zo te weten wat de verplichtingen van de betrokkenen zijn. Binnen een liturgische groep is dit ook niet noodzakelijk. Men is hier geen partner, maar lid op de lange termijn. De godheid is de uiteindelijke verschaffer van sancties en beloningen. Een groep mensen die een gemeenschappelijke voorouder vereren is ook een liturgische groep, maar dan een waar de gemeenschappelijke afstamming verder bijdraagt aan de onderlinge band.

9.3.5 Vrouw, man en kind
Er is vanouds een spanning tussen het gewoonterecht dat de vrouw een zekere mate van controle over een bruidsschat of erfenis verleent, en het gecodificeerde recht dat onder invloed
DE MING-DYNASTIE (1368 ‑ 1644) 321

van de klassieke rituele teksten de patrilineaire lijn centraal stelt. Vanaf de Yuan wordt het gecodificeerde recht echter zo sterk, dat de bruidsschat voortaan bij de familie van de man blijft bij een scheiding, zelfs als deze al is overleden. De familie van de vrouw is na het huwelijk de bruidsschat hoe dan ook kwijt, wat betekent dat een familie met veel dochters en beperkte middelen een groot financieel probleem heeft. Eén oplossing is het aantal dochters zo veel mogelijk te beperken, door pasgeboren meisjes te doden. Dit wordt wel gezien als een mogelijke verklaring voor de toenemende infanticide van meisjes in het late keizerrijk. Een andere strategie is met een klein aantal families in de omgeving vaste huwelijksrelaties in beide richtingen op te bouwen. Hierdoor wordt het verlies van de bruidsschat in de ene richting gecompenseerd door het verwerven van een bruidsschat in de andere richting. Het lot van weduwes verslechtert extreem in deze tijd. Vanaf de late Ming neemt het aantal weduwes dat niet hertrouwt sterk toe, want dan hebben zij de beste kans om via hun zonen nog enige controle te houden over hun bruidsschat en de andere bezittingen van hun overleden man. De mannelijke familieleden van haar man proberen een weduwe juist wel te laten hertrouwen en zo de definitieve controle over de bruidsschat en de rest van haar mans bezittingen te verwerven, omdat vooral jongere zonen niet in staat zijn hun erfenis te verdedigen. In sommige gebieden worden weduwes zelfs op grote schaal gedwongen tot zelfmoord. Dit is de treurige achtergrond waartegen neoconfucianistisch geïnspireerde ambtenaren en literaten opvanghuizen voor weduwes stichten. Andere opties voor weduwes zijn om tempelbewaker te worden of non in een boeddhistische of daoïstische instelling. De vrouw van stand heeft het niet makkelijk, want haar bewegingsvrijheid staat onder grote druk. Het is al eeuwen normaal voor mannen uit de elite om zich publiekelijk uit te spreken tegen de deelname van vrouwen aan publieke religieuze of culturele activiteiten. Toch lijkt het erop alsof dergelijke opmerkingen in de late Ming steeds vaker voorkomen. Nog meer dan voorheen wordt een vrouw van stand geacht thuis te blijven, waar zij ook productief werk mag verrichten, zoals borduren en zijde of katoen verwerken. Daarnaast mag zij binnenshuis het huishouden leiden. De sociale werkelijkheid zal weerbarstiger geweest zijn en ook in deze tijd zullen vrouwen wegen hebben gevonden om binnen hun werkelijkheid toch ruimte tot handelen te vinden. De frequente klachten in geschriften uit die tijd over bezoeken door religieuze vrouwen of genezeressen aan elitevrouwen zijn hiervan een voorbeeld, want als men niet meer naar zulke figuren toe mag, komen zij naar de afgesloten boudoirs van de elitevrouwen, waar hun vaders, echtgenoten en zonen niet veel te vertellen hebben. Dezelfde mannen klagen ook over vroedvrouwen die hun echtgenotes en concubines helpen bij zwangerschap en bevalling, maar tegelijk deel uitmaken van een vrouwenwereld waaraan zij geen deel hebben—en die zij ook niet kunnen controleren. Een nieuwe manier waarop sommige vrouwen een eigen wereld creëren is door het schrijven van poëzie. Onder vrouwen uit het beneden-Yangzi-gebied, vooral uit Hangzhou en Suzhou, ontstaat tijdens de late Ming een rijke poëziecultuur. De toename van geletterdheid en de grotere beschikbaarheid van modellen in de vorm van gedrukte bloemlezingen maakt dat steeds meer vrouwen kunnen en willen schrijven. Tegelijkertijd toont dit verschijnsel aan hoe sterk geletterdheid is gerelateerd aan de klassieke schrijftaal, want deze vrouwen gaan niet schrijven in de omgangstaal, maar in de taal waarin zij leren lezen en
322 hemels mandaat

schrijven, de klassieke schrijftaal. Het scala aan dichtende vrouwen varieert van courtisanes – meer gezelschapsdames dan gewone prostituees – tot vrouwen van stand. Courtisanes met een literaire gave zullen ook uit betere kringen zijn gekomen, als hun vader jong is gestorven of aan lager wal is geraakt. Het schrijven en reciteren van gedichten is een belangrijke sociale activiteit tussen geletterde vrouwen onderling, maar nauwelijks tussen man en vrouw. Alleen de courtisanes kunnen gedichten met mannen uitwisselen, maar dit bevestigt meteen hun vermeende immorele karakter. Nette vrouwen laten hun collecties met gedichten dan ook geregeld vernietigen, zodat niemand in het openbaar kan twijfelen aan hun onbesproken gedrag. Hun mannelijke verwanten stellen daar weer bloemlezingen van samen, waarvan er in de late Ming tientallen uitkomen, op grond van hun ideeën over wat passend is voor een vrouw van stand en vanuit mannelijke idealen over het belang van cultuur en literatuur (wen). De gewoonte gedichten te schrijven blijft ook in de volgende dynastie bestaan, zij het niet zo publiek zichtbaar als tijdens de late Ming.

9.4

Religie, filosofie en cultuur

9.4.1 Het neoconfucianisme
Binnen het neoconfucianisme ontstaan tijdens de late Ming diverse nieuwe stromingen. Zij keren zich tegen de orthodoxe interpretatie van de klassieken door Zhu Xi en de zijnen, die overigens tot het einde van het examensysteem in 1905 toch nog de verplichte interpretatie blijft. De nieuwe ideeën zijn dikwijls beïnvloed door het Chan-boeddhisme en in mindere mate het daoïsme, zoals de intuïtie als bron van kennis over deugd of de zelfverwerkelijking door meditatie. Opmerkelijk is het grote aantal intellectuelen dat zich filosofisch engageert en de hoeveelheid teksten die zij aan het nageslacht hebben nagelaten. De toename aan tekstproductie vergeleken met eerdere eeuwen is enorm en kan zeker niet worden afgedaan als het gevolg van de geringere afstand in tijd tussen de late Ming en het heden. De belangrijkste filosoof van de Ming-dynastie is ongetwijfeld Wang Shouren, die het beste bekend is onder een van zijn andere namen, zoals Wang Yangming. Zijn invloed tijdens de volgende eeuwen evenaart die van de Song-filosoof Zhu Xi en strekt zich uit tot Korea en Japan. Hij is, anders dan Zhu Xi, naast filosoof en leraar ook een belangrijke en succesvolle ambtenaar. Vormend voor hem zijn een tijd van politieke ballingschap en een jaren durende ziekte. Tijdens zijn ziekte houdt hij zich bezig met daoïstische therapieën, die waarschijnlijk bestaan uit de uitwisseling van energie of Materiële Kracht (qi) tussen het eigen lichaam en de kosmos om tot een beter evenwicht te komen. In deze benadering staat de notie centraal dat je het evenwicht met de kosmos intuïtief moet na- en aanvoelen, en niet intellectueel kunt begrijpen. Ook het Chan-boeddhisme denkt in deze richting, maar bij Wang Yangming lijkt deze specifieke stroming nog niet zo belangrijk. Hij concludeert uiteindelijk dat men de werkelijke waarheid, dus ook de ethische waarheid, alleen intuïtief kan kennen. Dit staat in tegenstelling tot de centrale notie bij Zhu Xi dat men de waarheid alleen kan leren kennen door de studie der dingen.
DE MING-DYNASTIE (1368 ‑ 1644) 323

Wang Yangming is geen studeerkamergeleerde. Hij zal zijn carrière afsluiten als de leider van succesvolle militaire acties tegen minderheden in het verre zuiden en degene die bliksemsnel een opstand door een Ming-prins weet te onderdrukken. Hij leidt namelijk uit zijn concept van intuïtieve kennis van de ethische waarheid (liangzhi of de Kennis van het Goede) af dat je op grond van die kennis, dus zonder tussenkomst van jarenlange studie, meteen kunt en moet handelen. Terwijl de Song-neoconfucianisten inzetten op de keizer als moreel ijkpunt, zet Wang Yangming in op de plaatselijke elite die op grond van haar morele intuïtie moet handelen. Zijn leer is een aansporing tot actie van onderaf en wij zullen zien hoe in de volgende decennia leden van de sociale elite, maar ook mensen uit de iets lagere sociale klassen dit signaal oppikken. De neoconfucianisten van de Song zetten zich bewust af tegen boeddhisme en daoïsme, om de ware invloed van deze tradities op hun ideeën zo te kunnen verbergen. Omdat het neoconfucianisme zich presenteert als de heruitvinding van het oorspronkelijke confucianisme, is deze polemische insteek begrijpelijk. In de praktijk blijven deze twee grote religieuze tradities echter belangrijke rituele, emotionele en intellectuele inspiratiebronnen voor tal van neoconfucianistische filosofen van de late Ming en daarna. Zo is er zelfs een richting die een neoconfucianistische manier van meditatie ontwikkelt, geïnspireerd door de meditatietradities van het Chan-boeddhisme. Tijdens de late Ming gaan de intellectuelen bewust met boeddhisme en daoïsme om. Sommige blijven fel tegen, maar andere nemen als uitgangspunt dat de Drie Leren van neoconfucianisme, boeddhisme en daoïsme in wezen één zijn en elkaar ondersteunen. De slagzin hiervoor is “de drie leren lopen uit op één principe” (sanjiao guiyi). Variaties op deze slagzin zijn al eeuwenlang in gebruik, vooral onder boeddhistische apologeten (verdedigers van de leer), maar de slagzin wordt in deze periode ook gehanteerd door neoconfucianisten om te legitimeren dat zij zich ook door andere religieuze tradities laten inspireren. Een andere ontwikkeling is de opkomst van zogenaamde “concrete studies” (shixue). Vanouds houden leden van de ontwikkelde bovenlaag zich bezig met het compileren van werken over farmacie en medicijnen. Zij doen dit aanvankelijk vanuit een daoïstische belangstelling voor materiële middelen om het leven te verlengen en vanaf de elfde eeuw als onderdeel van een professionele carrière als arts of apotheker. Daarnaast houden gewone literaten zich soms als onderdeel van hun ambtelijke loopbaan of gewoon als vrijetijdsbesteding bezig met plantenkunde, landbouwtechnieken, geografie en militaire aangelegenheden. Toch zijn deze literaten de uitzondering die de regel bevestigen. Want weliswaar spoort Zhu Xi al aan tot de studie der dingen, met de beroemde zinsnede “zich uitstrekken tot de dingen en kennis tot stand brengen” (gewu zhizhi), maar hij en zijn leerlingen houden zich verder vooral met ethiek bezig. Van de studie van de omringende wereld is onder de neoconfucianisten na Zhu Xi eigenlijk nauwelijks sprake. Zelfs de classicistische artsen (ruyi) die concreet de botsing tussen theorie en empirische werkelijkheid meemaken en soms ook beschrijven, blijven letterlijk steken aan de oppervlakte van het lichaam. De leer van Wang Yangming brengt hierin niet erg veel verandering. Hij spoort vooral aan tot handelen en niet tot abstracte studie. Zijn volgelingen zullen zich dan ook niet of nauwelijks met de concrete studies bezighouden. De beoefenaren van de concrete studies doen dit uit pragmatische overwegingen
324 hemels mandaat

die vooral met hun ambtelijke werkkring te maken hebben. Zij zijn beter te vergelijken met Song-voorgangers als Shen Kuo of Su Song, dan met de volgelingen van Zhu Xi en Wang Yangming.

9.4.2 De herleving van het boeddhisme
Tijdens de Ming vindt een belangrijke herleving plaats van het geïnstitutionaliseerde boeddhisme, mede in reactie op het gevoel van moreel verval in de kloosters en de gelijktijdige opkomst van allerlei vormen van lekenboeddhisme. Van alle ontwikkelingen onder gelovige leken – of wij die nu als boeddhistisch, daoïstisch of anderszins moeten kwalificeren – is de belangrijkste het ontstaan van nieuwe religieuze groepen in de late zestiende eeuw. De boeddhistische vernieuwers gaan fel tegen deze groepen te keer en het lijkt erop dat hun activiteiten mede door deze ontwikkelingen worden gestimuleerd. Iets later vindt ook een daoïstische herleving plaats, die echter grotendeels in de eerste decennia van de Qing valt en daarom daar pas zal worden besproken. Een groot probleem bij de historische studie van de grote religieuze tradities van het boeddhisme en daoïsme is de neiging tot normatieve oordelen. Het oude beeld van het vermeende verval van het boeddhisme vanaf de Song berust bijvoorbeeld op het letterlijk nemen van allerlei normatieve oordelen van Song-schrijvers die met een fictief en sterk geïdealiseerd verleden van de Tang proberen hun eigen tijd te beïnvloeden en te veranderen. Iets vergelijkbaars is ook aan de hand tijdens de late Ming en Qing. Boeddhistische monniken uit de late Ming in het bijzonder schrijven extreem fel over het morele verval van de monnikengemeenschap en het klooster als religieuze institutie. Zij klagen over de invloed van lokale elites op de benoeming van monniken, over het monnikschap als beroep in plaats van roeping, over religieus incompetente leiding, over de verkoop van rituelen, en talloze andere aspecten. In hun ogen moet het in de monnikengemeenschap (de sangha) gaan om zelfcultivatie met als doel de Boeddha in zichzelf te ontdekken en te ontsnappen aan de eindeloze cyclus van leven en dood. Deze kritiek geeft echter ook aan dat het boeddhisme als sociaal-religieuze instelling nog volop levend is – ook al beantwoordt het niet aan de idealen van deze monniken. Geen van de problemen die hier zijn genoemd zal ooit verdwijnen en goed beschouwd is ook geen van deze problemen werkelijk nieuw. Wat wel verandert tijdens de late Ming is de ambitie van een grote groep vooraanstaande monniken om meer religieuze inhoud te geven aan de kloostergemeenschap. Op grond van hun roeping slagen zij erin literaten van een aanzienlijke intellectuele en maatschappelijke status rond zich te verzamelen. Het centrum van deze activiteiten is het beneden-Yangzi-gebied, dat ook in de volgende eeuwen min of meer het kerngebied van het Chinese boeddhisme zal zijn. In mindere mate vinden dezelfde ontwikkelingen ook plaats in Fujian, waar de boeddhistische leiders tevens vooraan zullen staan in de polemiek tegen het christendom. Uit de Fujianese groep vertrekken in de vroege Qing enkele vooraanstaande monniken naar Japan en stichten daar een nieuwe Chan-traditie – de Ōbaku Zen-traditie die nog steeds bestaat en haar hoofdkwartier niet ver buiten Kyoto heeft. Het succes in het aantrekken van een gevolg van eliteliteraten duurt tot in de vroege Qing
DE MING-DYNASTIE (1368 ‑ 1644) 325

en lijkt dan tot stilstand te komen. Vooraanstaande Qing-ambtenaren en -literaten zijn na 1700 op een enkele uitzondering na zelden publieke aanhangers van boeddhisme of daoïsme. In het beneden-Yangzi-gebied is Zhuhong (1535 – 1615) een van de meest invloedrijke boeddhistische monniken. Hij is aanvankelijk getrouwd en heeft een zoon, terwijl hij studeert voor de examens. Het lukt hem niet hoger te komen dan de laagste graad, terwijl achtereenvolgens zijn vrouw en zoon sterven. Hij hertrouwt met een boeddhistische leek, maar wanneer zijn moeder sterft, voelt hij zich niet meer verplicht om uit kinderlijke piëteit door te gaan met de deelname aan de examens. In 1566 gaat hij in een klooster en zijn tweede vrouw wordt later non. Wij zien ditzelfde patroon bij veel vooraanstaande monniken in het late keizerrijk. Iemand met de hoogste examengraad wordt zelden monnik, al kan hij wel een actieve en gelovige leek zijn. De lagere twee graden zijn echter geen belemmering om tot het klooster toe te treden en talloze voormalige studenten voor de examens worden toch nog een boeddhistische of daoïstische monnik of priester. Net als Zhuhong, worden zulke late roepingen wel vaak de belangrijkste voormannen van deze twee tradities. Vanaf 1577 tot zijn dood woont Zhuhong in een eigen klooster bij het Westmeer in Hangzhou, beroemd om zijn mooie landschap en uitstekende thee. Aangezien Hangzhou midden in het beneden-Yangzigebied ligt, aan het einde van het Keizerskanaal, is het voor literaten en monniken uit het hele gebied eenvoudig te bereiken. Zhuhong praktiseert als leek een eenvoudig Puur Land-boeddhisme rond de recitatie van de naam van Amitabha en van soetra’s, en een strikte vegetarische levensstijl. Nadat hij monnik is geworden bereikt hij ook de “verlichting” in de geest van de Chan-traditie. Toch blijft hij vooral een hervormer van het lekenboeddhisme van de plaatselijke elites. Verder is hij een vernieuwer op ritueel gebied. Zo stelt hij een dagelijkse liturgie samen die nog steeds veel wordt gebruikt en stimuleert hij Bijeenkomsten om Levende Wezens te Bevrijden (fangshenghui). Verder komt hij geregeld met vooraanstaande leken bijeen om soetra’s te lezen en te bespreken. Een fascinerende vernieuwing die onder meer door Zhuhong wordt gestimuleerd is de opkomst van een doe-het-zelftraditie om zichzelf ethisch te vormen en daarna te evalueren. Hoewel juist het boeddhisme tijdens de late Ming een belangrijke stimulans in deze beweging vormt, zijn de twee belangrijkste teksten van daoïstische oorsprong, die teruggaan tot de twaalfde eeuw. De ene tekst, waarschijnlijk ontstaan in Noord-China in de late twaalfde eeuw, drukt goede en slechte daden in punten uit, het zogenaamde Register van Verdienste en Overtreding (gongguoge). De andere tekst, waarschijnlijk ontstaan in Zuid-China tijdens de zuidelijke Song, vertelt in eenvoudige schrijftaal over beloningen en straffen voor goede en slechte daden, het zogenaamde Hoofdstuk van de Allerhoogste over Stimulans en Respons (taishang ganying pian). Het genre wordt Boeken over het Goede (shanshu) genoemd. De invloed van deze teksten buiten het daoïsme is vooralsnog zeer beperkt, maar tijdens de laatste vijftig jaar van de Ming neemt hun invloed spectaculair toe. Een centrale rol wordt gespeeld door Zhuhong, die de tekst van het Register van Verdienste en Overtreding ontdoet van zijn nadrukkelijke daoïstische lading en aan zijn volgelingen aanbeveelt. Een van die volgelingen schrijft het feit dat hij op late leeftijd toch een zoon heeft gekregen toe aan zijn

326

hemels mandaat

trouwe reciteren van deze tekst. Hij geeft een eigen editie uit, die de volgende eeuwen keer op keer wordt herdrukt en nu nog in tal van Taiwanese tempels valt te vinden. De Boeken over het Goede zijn altijd geschreven in de klassieke schrijftaal. Van tijd tot tijd verschijnen variaties van beide teksten. Kenmerkend is een mengelmoes van boeddhistische, daoïstische en neoconfucianistische waarden. De ontwikkelde elite van de late Ming en de Qing gebruikt deze teksten om hun leven in ethisch opzicht te ordenen. De vroege teksten zijn vaak primair boeddhistisch en/of daoïstisch georiënteerd, maar net als bij de charitatieve verenigingen wordt de neoconfucianistische oriëntatie van zulke teksten allengs sterker. Dit laatste betekent niet dat zij daarmee niet meer religieus zijn. Veel van de teksten worden geschreven door de goden van de literaten, die “afdalen” in een houten pen of penseel en worden geacht zonder menselijke tussenkomst deze teksten in zand of op papier te componeren. Deze manier van goddelijke communicatie wordt in het late keizerrijk steeds belangrijker, omdat zij het voor literaten mogelijk maakt op een cultureel aanvaardbare manier te blijven communiceren met de godenwereld. De voordelen die de literaten toeschrijven aan het praktiseren of publiceren van de Boeken over het Goede zijn de vervulling van een kinderwens – vooral de geboorte van een zoon –, genezing of gewoon een goede gezondheid. Het zijn precies dezelfde voordelen die traditioneel ook worden toegeschreven aan het praktiseren of publiceren van boeddhistische of daoïstische teksten.

9.4.3 Nieuwe religieuze groepen
In de loop van de zestiende en vroege zeventiende eeuw komt een aantal nieuwe religieuze stromingen (“sekten”) op met hun eigen geschriften, uitgebreide kosmologische systemen en heel eigen accenten in de ethiek en religieuze praxis. Hun stichters zijn goed gedocumenteerd en hun netwerken blijven soms eeuwenlang bestaan. Zij worden, grotendeels onterecht, geassocieerd met messianistisch geïnspireerde opstanden en gezien als de veroorzakers van maatschappelijke wanorde. Ondanks de steeds terugkerende en vaak extreem bloedige repressie tijdens de achttiende en vroege negentiende eeuw, overleven deze groeperingen tot ver in de negentiende eeuw en in een enkel geval zelfs tot op heden. De eerdergenoemde Luo Qing (1442 – 1527) is een religieuze vernieuwer met een minstens even grote impact als die van Wang Yangming binnen de neoconfucianistische tradities. Hij heeft als religieuze leraar niet alleen directe invloed uitgeoefend op diverse nieuwe religieuze tradities van de late Ming, maar is ook als mythische figuur van groot belang in de volgende eeuwen. Hij geeft in zijn geschriften een zeer iconoclastische interpretatie van de boeddhistische leer, zeker voor een leek zonder het prestige van een leraar uit de Chantraditie. Hij zegt dat de routinematige verering van Amitabha en het automatische reciteren van diens naam allemaal geen zin hebben. In plaats daarvan wil hij dat men de Boeddha in zichzelf zoekt. Zijn naaste volgelingen in Zuid-China stichten in de late zestiende eeuw een traditie die nog steeds bestaat, illegaal op het vasteland en legaal op Taiwan. Zij leidt uit de boodschap van Luo Qing af dat voorouderverering en het verbranden van papiergeld voor de overledenen zinloos zijn. In een land waar iedereen voorouders vereert – want zonder de verering van een gemeenschappelijke voorouder heeft men nu eenmaal geen verwanten – en
DE MING-DYNASTIE (1368 ‑ 1644) 327

waar bijna iedereen regelmatig papiergeld verbrandt, zijn dit radicale uitspraken. De aanhangers van deze beweging zijn intense gelovigen, die bereid zijn vervolgd te worden en hun vegetarische levensstijl radicaal in de praktijk brengen. Zij zijn het late Ming-equivalent van de lekengelovigen van de Witte Lotus-beweging uit de dertiende en veertiende eeuw. De nieuwe religieuze groepen produceren hun eigen teksten, waarvan de verslagen van de persoonlijke Werdegang of ontwikkelingsgeschiedenis van de stichters het meest interessant zijn. De teksten behoren tot het genre van de Kostbare Rol (baojuan), dat vanaf de zestiende eeuw steeds populairder wordt en waarin uiteindelijk honderden titels worden geproduceerd. Soms zijn het puur religieuze teksten die in een afwisseling van proza en poëzie vertellen van de verlichting van een religieuze leraar, maar vaak zijn het meer verhalende teksten met een mythologische of literaire plot. Naast de Kostbare Rol produceren de nieuwe religieuze groepen verder rituele teksten, wonderverhalen en soms zelfs polemieken. De grote beschikbaarheid van geschreven teksten van dergelijke groepen is niet alleen het gevolg van de continuïteit van hun tradities vanaf de zestiende eeuw, maar ook van de toegenomen geletterdheid. Een vergelijkbare groep als de Witte Lotus-beweging produceert nog vrijwel geen eigen teksten, op enkele geschriften van hun leiders na. Hetzelfde geldt voor andere nieuwe religieuze bewegingen uit de Song- en Yuan-dynastie. Naast nieuwe religieuze groepen die zich laten leiden door inheemse tradities, zijn er ook groepen die worden geïnspireerd door de rooms-katholieke missie uit West-Europa. Dit nieuwe geloof ontplooit zich op dezelfde manier als de religieuze cultuur van de late Ming in het algemeen. Sommige aanhangers, vooral op eliteniveau, worden aangetrokken door de interessante wetenschappelijke en technologische kennis die door de jezuïeten in hun vertalingen en bewerkingen van westerse werken wordt geïntroduceerd. De meeste aanhangers worden echter aangetrokken tot het christendom om vergelijkbare redenen als anderen tot de diverse nieuwe religieuze groepen. Het gaat dan vooral om een intense vorm van religieuze beleving en rituele handelingen. In de negatieve zin wordt het rooms-katholicisme veelal gelijkgeschakeld met allerlei groepen en individuen die sinds de zestiende eeuw worden geëtiketteerd als de zogenaamde Witte Lotus-leer. Dit leidt tot polemieken en soms tot vervolgingen. Ook de bekeerlingen produceren een rijke oogst aan teksten, die variëren van vertalingen van allerlei westerse wetenschappelijke teksten, tot devotionele teksten zoals het verslag van de discussies tussen een missionaris en plaatselijke literaten, of een verzameling wonderen. Katholicisme en inheemse tradities vormen een belangrijk cultuurcontact, dat verderop uitgebreider wordt behandeld.

9.4.4 Literatuur
Allerlei literaire praktijken uit de vroegere periode houden tijdens de Ming gewoon stand, zoals het componeren van lyrische gedichten (shi), woordvulgedichten (ci) of toneelliederen (qu). Ook verzamelen literaten nog steeds anekdotes, componeren inscripties en biografieën, stellen geschiedwerken samen over hun plaats van herkomst of over een bijzondere locatie, en schrijven bijvoorbeeld filosofische commentaren en essays. Dit zijn allemaal ideologisch correcte genres, die passen binnen de verscherpte ideologische controle onder de stichter
328 hemels mandaat

van de dynastie en diens eerste opvolgers. Deze controle wordt vormgegeven via tal van instituties, waaronder het examensysteem dat de nieuwe neoconfucianistische orthodoxie voortaan jaar in jaar uit reproduceert. Het lijkt er sterk op dat deze ideologische orthodoxie andere ontwikkelingen uit de Yuan-dynastie tijdelijk een halt toeroept, zoals de opkomst van een geschreven literatuur in de omgangstaal. Ondanks de evidente populariteit van het auteurstheater tot en met de vroege vijftiende eeuw en de eerste aanzetten tot een in de omgangstaal geschreven, verhalende literatuur, wordt deze trend tijdens de vijftiende en zestiende eeuw aanvankelijk niet voortgezet. Lokale theatertradities in een religieuze context vinden wel gewoon doorgang. In de loop van de zestiende eeuw maken de groei van de economie en de toenemende sociale differentiatie definitief een einde aan de ideologische controle en zien wij dat allerlei soorten geschreven literatuur in de omgangstaal weer sterk aan aandacht winnen. Een van de grote culturele ontwikkelingen van de late Ming is de opkomst van een nieuw literair medium, namelijk van de geschreven roman in de omgangstaal. De mondelinge cultuur van verhalen en theater in de omgangstaal wordt tijdens de Song, Jin en Yuan soms ook op schrift gesteld, maar zelden echt als schriftelijke tekst genoten. Uit deze mondelinge en schriftelijke voorgangers worden in de zestiende eeuw bewerkte versies samengesteld die wij tegenwoordig zien als de eerste romans. De vroege romans worden een belangrijk medium voor de sociale en culturele elite om op hun eigen, vaak ironiserende wijze met oudere verhaaltradities om te gaan, door het schrijven van commentaren of het uitbrengen van hun eigen versies. Oorspronkelijke verhalende romans zonder een sterke basis in de oude verhalende tradities komen pas in de late zestiende eeuw op. Tegelijkertijd zien wij in de zestiende eeuw een eerste begin van het korte verhaal in de omgangstaal. Wij weten dit alleen door een gelukkig toeval, omdat in de vroege twintigste eeuw één bundel met zulke verhalen uit de late zestiende eeuw is herontdekt. Hoewel wordt aangenomen dat dit genre een langere geschiedenis heeft, wordt het korte verhaal pas in de vroege zeventiende eeuw enkele decennia lang een volwaardig genre. Naast korte verhalen over allerlei aspecten van het maatschappelijke, economische en religieuze leven van de late Ming vinden wij ook andere thema’s zoals speurdersverhalen (met de magistraat in de rol van detective en rechter) en vertellingen over verdorven monniken en nonnen. Toch zal het genre nooit werkelijk aanslaan. Na een korte bloeitijd wint de verhalende roman en die blijft tot het einde van de keizertijd de belangrijkste vorm van in de omgangstaal geschreven verhalen. De reden dat omgangstaal wordt gebruikt is niet dat zij makkelijker is voor de gewone man of vrouw, en de nieuwe literatuur is nadrukkelijk geen populaire literatuur – gewone mensen die willen schrijven doen dat in een eenvoudige schrijftaal. De keuze voor de omgangstaal wordt in de allereerste plaats ingegeven door de grotere vrijheid van het genre, omdat zij veel minder wordt beperkt door de politiek-morele conventies van de oude schrijftaal. Deze nieuwe literatuur geeft het dagelijkse leven weer door handeling, dialogen en karakterbeschrijving. Dialogen in de schrijftaal zijn wel mogelijk en worden op zich al eeuwen geschreven, maar zij blijven altijd houterig en weinig overtuigend. Zowel de roman als het korte verhaal bootst de stijl van de beroepsvertellers na, maar zij zijn in hun huidige
DE MING-DYNASTIE (1368 ‑ 1644) 329

vorm bewust geschreven composities. De belangrijkste romans hebben een lengte van 100 tot 120 hoofdstukken, maar andere romans kunnen ook 20 of 40 hoofdstukken hebben. De korte verhalen zijn ongeveer even lang als een hoofdstuk uit een roman. Het gebruik van de omgangstaal betekent niet dat zulke teksten geen citaten in de schrijftaal bevatten. Integendeel, de romans en de korte verhalen zitten vol gedichten en andere soorten teksten in de klassieke schrijftaal. De woordenschat van deze literatuur in de omgangstaal is bijzonder uitgebreid. Zij maakt bovendien gebruik van allerlei elitair cultuurgoed, zoals anekdotes en spreekwoorden die alleen in de schrijftaal worden overgeleverd. Bovendien is deze omgangstaal onafhankelijk van de dan gesproken taalvarianten (of dialecten) en daarmee voor de meeste mensen nog steeds een vreemde taal. Wel worden in deze romans echte spreektaalwendingen gebruikt en dialectelementen geïntroduceerd om iets van de sfeer van een locatie en een persoon weer te kunnen geven. Geletterdheid in die tijd begint met het lezen van teksten in de klassieke schrijftaal, en het is al met al onwaarschijnlijk dat de gewone man zulke teksten zomaar zou hebben kunnen begrijpen. Alleen voor mensen die vanwege hun beroepsuitoefening de bestuurlijke omgangstaal, het Mandarijn (guanhua), hebben geleerd is deze literatuur makkelijk toegankelijk. Dit zijn de ambtenaren en hun klerken die in het bestuur werken, maar ook regionale kooplui, artsen en apothekers, of boeddhistische en daoïstische monniken en priesters beheersen vaak deze bestuurlijke omgangstaal. Verder zal de familie van deze mensen ook dikwijls deze omgangstaal hebben geleerd, zodat men elkaar kan voorlezen. Voor de rest van de bevolking blijven plaatselijke mondelinge tradities de volgende eeuwen nog het hoofdbestanddeel van hun cultuurbeleving. De vroege grote romans van de late Ming gaan niet over de werkelijkheid in de traditionele zin des woords. De Vertelling van de Drie Koninkrijken (sanguo yanyi, toegeschreven aan Luo Guanzhong) handelt over de strijd tussen de drie koninkrijken van de late Hanperiode. De belangrijkste helden zijn de drie gezworen vrienden Liu Bei, Guan Yu en Zhang Fei, en de strateeg Zhuge Liang. Deze roman is nog geschreven in een eenvoudige schrijftaal, in tegenstelling tot de latere romans. De Biografieën van de Oevers van het Water (shuihuzhuan, toegeschreven aan Shi Naian) gaat over een groep rovers en bandieten. Zij hebben hun basis in de meren en moerassen bij de berg Liang in de moderne provincie Shandong onder Keizer Huizong in de late noordelijke Song. Deze twee romans gaan over trouw, vriendschap en loyaliteit, maar ook over sluwheid en het goede (of slechte) in de mens. Het Verslag van de Reis naar het Westen (xiyouji, sinds de twintigste eeuw toegeschreven aan Wu Cheng’en) beschrijft de reis van de Tang-monnik Xuanzang. Het is geen historisch verslag, want hij wordt bijgestaan door een aap, een varken en een paard. De reis is een avontuur van magische aard, maar tevens een verhaal over de overwinning op haast, begeerte, overmoed en andere slechte eigenschappen. Het Verslag van de Reis naar het Westen is in de volgende eeuwen ook in daoïstische kringen zeer populair. Met de historische gebeurtenissen heeft de roman weinig te maken, afgezien van de bron van inspiratie. De bovengenoemde drie romans bouwen sterk voort op orale en soms ook op oudere geschreven tradities. Hoewel auteurs en redacteuren wel degelijk hun stempel op deze romans hebben gedrukt, zijn de teksten nog niet echt de individuele teksten die wij tegenwoordig onder een roman verstaan.
330 hemels mandaat

De volgende roman zet de plot van de Biografieën van de Oevers van het Water (shuihuzhuan) voort, maar is qua inhoud geheel nieuw en origineel. Deze roman heet Vertelling van de Pruimebloesem in de Gouden Vaas (jinpingmei cihua), waarbij de eerste drie karakters van de Chinese titel verwijzen naar de namen van drie van de wedijverende vrouwen van de hoofdfiguur. De auteur is niet bekend, al wordt er wel over gespeculeerd. Het boek is een roman des moeurs (zedenroman) over een leven vol haat en nijd, veel seks en weinig liefde in het huishouden van een rijke apotheker en zijn vrouwen, zijn liefjes en zijn vrienden. Hoewel de plot is gesitueerd in de provincie Shandong en de auteur deze illusie met allerlei dialectelementen probeert te versterken, zit het verhaal vol sociale, culturele en religieuze situaties uit het veel rijkere beneden-Yangzi-gebied. De vroegste bezitters van het manuscript komen ook allemaal uit dat gebied. Vanaf de late zestiende eeuw worden steeds meer romans geschreven, al blijven de plots vaak vol bovennatuurlijke dimensies (als realiteit of metafoor). Dit laatste zegt niets over de sociale herkomst van de romans, want de traditionele roman blijft een relatief elitair genre. Minstens even belangrijk als de ontwikkeling van de roman in de omgangstaal is de ontwikkeling van het korte verhaal en zijn kortstondige bloei. Na een eerste aanzet in de tweede helft van de zestiende eeuw komt het korte verhaal in de omgangstaal pas echt goed op in de vroege zeventiende eeuw. De belangrijkste representant van dit genre is Feng Menglong (1574 – 1645). Hij is niet bijzonder succesvol in de examens, al wordt hij uiteindelijk nog wel magistraat van een arm district in het noorden van Fujian. Over dat gebied compileert hij vervolgens een liefdevolle lokale geschiedenis. Feng Menglong maakt vooral carrière als auteur en redacteur van een groot aantal werken, waaronder de bewerking van een bovennatuurlijke roman en drie beroemde collecties korte verhalen, allemaal in de omgangstaal. Hij is ook degene die de bovengenoemde vier romans voor het eerst als de Vier Opmerkelijke Romans betitelt. Dit betekent niet dat hij tegen literatuur in de oude schrijftaal is, want hij schrijft hierin behalve de al genoemde lokale geschiedenis ook diverse anekdotische collecties en een belangrijke verzameling moppen. Het gaat bij hem niet om een normatieve keuze voor het ene of het ander medium, maar om een creatief scheppingsproces waarbij beide talen hun eigen nut hebben. Vreemd genoeg zal de ontwikkeling van het korte verhaal in de omgangstaal na de late Ming ook weer ophouden, terwijl de roman in de omgangstaal wel blijft. Ook de toneelliteratuur bereikt in de late Ming en vroege Qing een nieuw hoogtepunt. Uit het grotendeels verloren gegane Zuidelijke Toneel (nanxi) ontwikkelt zich vanaf de veertiende eeuw een nieuw genre, dat bekend staat als Overlevering van het Opmerkelijke (chuanqi, een term die meestal onvertaald wordt gelaten). Vergeleken met het oude noordelijke theater (zaju) is de zuidelijke Overlevering van het Opmerkelijke veel vrijer, want alle rollen mogen zingen, rijm en toonaard kunnen afwisselen, en de muziek is spannender. De stukken zijn veel langer, al hoeven zij niet integraal te worden opgevoerd. Centraal in de plot staat vaak een liefdesverhaal, al is het eigenlijke thema politiek of satire. In de late zestiende en zeventiende eeuw kiest een aantal opmerkelijke schrijvers voor dit genre, ongetwijfeld mede dankzij de patronage van vooraanstaande gezelschappen door rijke literaten uit die tijd. Uit hun dagboeken weten wij dat deze literaten bij belangrijke gelegenheden scènes uit deze
DE MING-DYNASTIE (1368 ‑ 1644) 331

toneelstukken thuis laten opvoeren. De uitgeschreven teksten worden niet alleen gespeeld, maar ook gelezen. Daarmee is deze theatervorm meer dan andere vormen van theater een volledig seculier genre geworden. Een vroege vooraanstaande auteur is Gao Ming (1305 – circa 1370) met zijn Verhaal van de Luit (pipaji) over het klassieke thema van de literaat die in een spagaat verzeild raakt tussen zijn eerste huwelijk – uit de tijd vóór zijn succes in de ambtelijke examens – en een opgedrongen huwelijk met de dochter van een vooraanstaande ambtenaar. Het genre zal vervolgens tijdens de late Ming en vroege Qing een grote bloeiperiode beleven. Tang Xianzu (1550 – 1617) schrijft onder meer zijn meesterwerk Het Pioenenpaviljoen (mudanting), over de gepassioneerde liefde van een jonge vrouw voor een examenkandidaat, met haar vader als voornaamste sta-in-de-weg. Hong Sheng (fl. 1688) is de auteur van Het Paleis van het Lange Leven (changshengdian), dat de fatale liefde tussen de Tang-keizer Xuanzong en diens concubine Yang Guifei beschrijft als middel om indirect commentaar te leveren op de recente val van de Ming-dynastie. Deze toneelstukken hebben een grote impact op hun tijd. Ook geletterde vrouwen lezen deze stukken met graagte, om daarna bijvoorbeeld met curieuze rituelen voor de protagonisten of eigen teksten (waaronder enkele toneelstukken) commentaar op de verhalen te leveren. Gezien deze intellectuele en culturele bloei is het weinig verbazingwekkend dat de boekproductie enorm toeneemt. De oplagen zijn veel groter dan voorheen, er worden veel meer boeken met praktische doeleinden geschreven en er worden meer goedkope, althans minder dure boeken over een veel breder scala aan onderwerpen dan voorheen uitgegeven. Het sterk gestegen aantal geletterden met enig kapitaal betekent ook meer nichemarkten, al is er nog geen sprake van een alternatieve schriftelijke cultuur voor het gewone volk. Daarvoor blijven boeken nog te duur. De meeste werken veronderstellen als hun voornaamste lezerspubliek nog steeds een elite met als uiteindelijk ideaal het slagen voor de ambtelijke examens, al komen er met name in de steden ook andere soorten afnemers bij. Het aantal mensen dat een beetje kan lezen en schrijven neemt vanaf de late Ming zeker toe, maar niet iedereen met een minimale leesvaardigheid is ook in staat of geïnteresseerd alle bovenstaande werken te lezen. De schriftelijke cultuur is en blijft een elitecultuur, ook die in de omgangstaal. Alleen wordt de elite vanaf de late Ming steeds groter en diverser. Vanaf de late zestiende eeuw worden veel meer boeken gedrukt dan ooit tevoren en dankzij de toegenomen internationale handel vinden wij boeken uit die tijd ook in steeds grotere aantallen buiten China. In Japan zijn vele duizenden zeldzame boeken uit die tijd overgeleverd, die in China na 1644 verloren zijn gegaan. Maar ook in Europa zijn allerlei boeken bewaard gebleven, die soms nog zeldzamer zijn dan Ming-boeken in China of Japan. De reden hiervoor is niet dat de Europeanen uit die tijd zo’n verstand van China hebben en zo graag Chinese boeken lezen, maar juist dat zij geen idee hebben van wat zij kopen. Het gaat hen om exotische producten van dat wonderbaarlijke land, net als porselein, thee en andere producten. Als gevolg daarvan plegen zulke verzamelaars juist geen selectie, maar bewaren zij wat zij toevallig in handen krijgen. Wanneer de boeken worden geveild, worden zij vaak in stukken verdeeld en raken zij over heel Europa verspreid.

332

hemels mandaat

9.5

Kunst en materiële cultuur

9.5.1 Het Chinese literatenideaal
In de tweede helft van de vijftiende en in de zestiende eeuw zien wij de rijping van het belangrijke sociaal-culturele ideaal van de Chinese literaat (wenren). De literaat manifesteert zich met een eigen repertoire aan culturele activiteiten, waarvan sommige al heel oud zijn, zoals kalligrafie, poëzie, het go-spel en intense sociale interactie rond alcoholische drank en/ of thee. In vroegere tijden was een gedeelde belangstelling voor aspecten van boeddhisme en/of daoïsme normaal, maar vanaf de Song wordt dit langzaam minder. Een belangrijk middel om de sociale interactie op de langere termijn te bestendigen is het uitwisselen van geschenken, wat kan variëren van thee of een eenvoudige lekkernij tot schilderijen en kalligrafieën. Bij het literatenideaal hoort de esthetische appreciatie van schilderijen en kalligrafieën, maar ook van oude bronzen, boeken en manuscripten, of ambachtelijke voorwerpen. Wij zien hier de ontwikkeling van kunst als seculiere activiteit, maar altijd in het kader van een sociale omgang. Tuinen zijn een onderdeel van het ideale literatenleven, maar vergen een aanzienlijke welvaart. In plaats daarvan kan men ook representaties van tuinen of werelden van onsterfelijken kopen, zoals de miniatuurlandschappen in potten (penjing of “potlandschappen” – vergelijk de hiervan afgeleide Japanse versie, de bonsai) of landschapschilderijen. Het verschil met vroegere tijden zit in de veel bredere groep mensen met aanspraak op het lidmaatschap en de benodigde financiële armslag dan in de tijd van de veel kleinere aristocratische elite uit de Tang en eerder. Tot en met de Song behoren eigenlijk alleen mensen met een ambtelijke carrière tot de groep der literaten, maar vanaf de Yuan zien wij steeds meer literaten die geen ambtelijke loopbaan doormaken. Helemaal vrijwillig is dat niet, want voor de meesten van hen is de ambtelijke carrière en minstens succes in het examensysteem nog altijd het hoogst haalbare. Het literatenideaal staat daarom steeds meer los van de ambtelijke carrière, waarbij een ambtenaar nog wel tot op zekere hoogte probeert een literaat te zijn, maar een literaat op zijn beurt niet per se een ambtenaar. De literaat kan ook een welvarende privépersoon zijn en veel ambtenaren zijn na een korte carrière vooral literaat en manager van hun bezittingen. Zelfs iemand met een commerciële achtergrond, een boeddhistische of daoïstische priester, en de keizer kunnen zichzelf representeren als literaat. Met andere woorden, het ideaal van de literaat is cultureel dominant op een manier als nooit tevoren. Kennis van allerlei kunstuitingen is daarmee belangrijk sociaal kapitaal, misschien wel meer dan geld en andere vormen van bezit. De ware literaat pretendeert tot een belangeloos connaisseurschap, zelfs wanneer hij als kenner of kunstbeoefenaar wel degelijk geld met zijn vaardigheden verdient en zijn netwerk aan sociale contacten hiermee uitbreidt. Hij kijkt neer op mensen die expliciet voor hun beroep kunst beoefenen, wat overigens helemaal niet betekent dat zij niet toch geld voor hun kunstproducten krijgen. Het verschil zit hem, net als bij onze eigen kunstenaars, vooral in de relatie tussen het geld en eventuele concessies aan de kunst: de literaat beoefent een kunst die niet letterlijk de werkelijkheid afbeeldt, maar een dieper (en daarmee echter) gevoel over die werkelijkheid. Geld maakt geen onderdeel uit van die diepere werkelijkheid.
DE MING-DYNASTIE (1368 ‑ 1644) 333

afbeelding 81 Een bamboeplant. Eenvoudige schildering op papier door Wen Zhengming.

Vanaf de vijftiende eeuw zijn er talloze voorbeelden van zulke literaten, zoals de dichter, schilder en kalligraaf Wen Zhengming (1470 – 1559). Hij wordt geboren in een familie in Suzhou die pas sinds enkele generaties succesvol is in het ambtelijke systeem. De familie heeft verbindingen naar andere plaatselijke families met een ambtelijke en een handelsachtergrond. Hijzelf is niet succesvol in de examens en maakt geen bestuurlijke carrière. Omdat hij van jongs af aan al een groot talent toont in de schilderkunst en kalligrafie, wordt hij daarin door vooraanstaande literaten in de kennissenkring van zijn vader verder opgeleid. Met behulp van zijn schilderijen en kalligrafieën weet hij een groot netwerk op te bouwen
334 hemels mandaat

en aanzienlijke welvaart te bereiken (zie afbeelding 81). Daarnaast verleent hij echte of vermeende kunstwerken van anderen een hogere status door die op een of andere manier te erkennen, meestal door het schrijven van een colofon op het kunstwerk. Dit is tevens een bron van inkomsten, waarmee hij niet alleen het levensonderhoud van zichzelf en de familie kan betalen, maar ook een kunstverzameling kan opbouwen. Toch is zijn ambitie wel degelijk een bestuurlijke loopbaan, en pas na een korte tijd als historicus in Beijing aan het begin van de regeringsperiode van de Jiajing-keizer zal hij dit streven werkelijk opgeven. Hoewel wij hem tegenwoordig vooral waarderen als een grandioze kalligraaf en schilder, ziet hij zichzelf minstens evenzeer als een dichter.

9.5.2 Kunst en materiële cultuur
Literatenschilderkunst De tegenstelling tussen ambachtelijke en literatenschilderkunst, die vaak als professionele versus amateurschilderkunst is gepresenteerd, wordt tijdens de late Ming tot een definitief ideaal verheven door de schilder-kalligraaf en topambtenaar Dong Qichang (1555 – 1636). Deze dichotomie heeft in de volgende eeuwen ons beeld op de traditionele schilderkunst sterk beïnvloed, en naar het inzicht van recentere onderzoekers ook vervormd. Wij kunnen de impact van dit ideaal goed vergelijken met onze moderne ideeën over kunst, waarin wij ook graag benadrukken dat ware kunst belangeloos en intrinsiek gemotiveerd is. Dong is veelzijdig, want behalve schilder en kunsttheoreticus is hij een redelijk succesvolle ambtenaar, een vooraanstaande lekenboeddhist, en historicus. In 1619 wordt zijn residentie door een woedende menigte in brand gestoken, vanwege de woekerleningen die zijn familie heft om aan voldoende geld te komen voor zijn verzamelwoede. Dong heeft de dichotomie sterk op zijn eigen activiteiten afgestemd, als de ideologische schaamlap waarachter hij zijn gebruik van kunst voor zijn grondbezit en politieke loopbaan kan verbergen. Hij wil de ultieme belichaming zijn van het literatenideaal dat hij formuleert, maar is dat niet. Ook hij heeft een studio met assistenten die hem helpen een grotere productie te draaien en voldoende te verdienen om zijn welvaart en zijn kunstcollectie in stand te houden (zie afbeelding 82). Maar hij is zeker niet behoudend, want aan de ene kant streeft hij naar de weergave van een van binnen gevoelde werkelijkheid, en aan de andere kant experimenteert hij aantoonbaar met nieuwe effecten uit de westerse visuele traditie. Zo heeft hij kennisgenomen van schaduwwerking en perspectief dankzij een boek met etsen dat is meegebracht door de jezuïeten in Nanjing (zie voor de invloed van deze etsen ook afbeelding 87).

DE MING-DYNASTIE (1368 ‑ 1644)

335

afbeelding 82 Landschapschildering door Dong Qichang, met bomen in de voor hem zo karakteristieke stijl.

Een heel andere carrière is die van Chen Hongshou (1598 – 1652). Hij is niet succesvol in de examens, maar onderscheidt zich al jong door zijn schildertalent. Hij komt uit een familie met grond en een ambtelijke traditie, maar na een ruzie met zijn oudere broer over de erfe336 hemels mandaat

nis verlaat hij het ouderlijk huis en bouwt een carrière op als schilder. Voor hem zijn de twee benaderingen uit de dichotomie van Dong Qichang vooral rollen die elkaar niet wederzijds uitsluiten. Zo schildert hij literatenschilderingen, maar ook duidelijk ambachtelijke kunst. Wel houdt hij zich daarbij aan de stilistische conventies, zodat ambachtelijke kunst nauwelijks tekst draagt, en de literatenschilderingen wel. Anderzijds schildert hij ook portretten van zichzelf en anderen. Hij is zeer succesvol en bezit uiteindelijk ook een atelier met assistenten, waar hij naast schilderijen illustraties vervaardigt, schilderingen die vooral als decoratie dienen, en speelkaarten.
Ambachtelijke kunst Het onderscheid tussen ambachtelijke en literatenkunst heeft vooral te maken met de relatie tussen het kunstwerk en de werkelijkheid. In de literatentraditie is het schilderij en/of kalligrafie geen weergave van de banale werkelijkheid buiten ons, maar van een hogere werkelijkheid in onszelf. Literaten koppelen deze benadering graag aan een manier van leven waarin niet het levensonderhoud, maar de zoektocht naar die innerlijke werkelijkheid centraal staat. Esthetisch genot wordt gevonden in de mate waarin een kunstwerk succesvol is in deze zoektocht. Ambachtelijke kunst verwijst juist nadrukkelijk naar de werkelijkheid, maar dan niet naar de werkelijkheid die men met eigen ogen ziet, maar de werkelijkheid als sociale en culturele representatie. De afbeeldingen op deze kunst kunnen technisch en esthetisch van hoog niveau zijn, maar zij verwijzen altijd naar concrete gebeurtenissen uit de werkelijkheid en vooral naar verhalen over die werkelijkheid. Op alle voorwerpen in iemands huishouden vinden wij verwijzingen naar verhalen, want met het blauw-witte porselein is ook het porselein nu drager van afbeeldingen geworden, net als lakwerk, textiel of boeken met illustraties. Portretten zijn heel normaal, niet alleen in de vooroudercultus, maar ook als illustraties in het verzamelde werk van een literaat of als onderdeel van de cultus van herinnering binnen een familie. Zij weerspiegelen iemands sociale positie, dat wil zeggen iemands plaats in de gewenste werkelijkheid op een moment dat hij of zij het hoogste in zijn leven heeft bereikt. Dankzij het gedrukte boek kan een veel grotere groep mensen dan voorheen kennisnemen van typische literatenschilderingen. Voor die tijd is men voor modellen en inspiratie afhankelijk van zijn leraren, want er is geen publieke collectie of brede schildersopleiding waar men een stijl of thema kan raadplegen. De enorme opbloei van de boekdrukkunst vanaf de late zestiende eeuw brengt hierin voorgoed verandering. Door de uitgave van geïllustreerde handboeken kan een veel bredere groep ambachtslui en gewone literaten dan ooit tevoren kennisnemen van het repertoire en daarmee van de culturele aannames van de elitekunst. Vóór die tijd circuleren binnen een werkplaats modellenboeken. Individuele kunstenaars en ambachtslui bouwen na verloop van tijd een soort archief op, mentaal of in geschreven vorm, van steeds terugkerende visuele elementen. Verder kan men proberen toegang te krijgen tot de persoonlijke collectie van een ander, maar dat is pas mogelijk nadat men al een zekere status heeft verworven. Dankzij de boekdrukkunst kan men voortaan zonder ver te reizen of toegang te hebben tot een grote collectie, toch kennisnemen van reproducties van klassieke kunstwerken. Wij zien nu literatenmotieven terugkeren op typisch ambachtelijke

DE MING-DYNASTIE (1368 ‑ 1644)

337

kunst als borduurwerk, inktstenen of lakwerk (zie afbeelding 83). Tegelijkertijd zijn belangrijke scheppers van zulke kunst steeds vaker bij naam bekend.

afbeelding 83 Een typerende literatenschildering, afgebeeld op een inktsteen. Uit een handboek voor inktsteenillustraties uit circa 1606.

In de literatentraditie is geen behoefte aan portretten die iemands uiterlijk precies weergeven, wat in de westerse schilderkunst zo’n belangrijk onderdeel van de traditie wordt vanaf de Renaissance en tegelijkertijd een sterke impuls is om het lichaam tot het kleinste ana338 hemels mandaat

tomische detail te leren kennen. Het is deze verinnerlijkte kunst die de literaten onderling het meest zullen waarderen, wanneer zij bij elkaar op bezoek gaan of feesten in kleine kring organiseren. Dit is de kunst waarover zij schrijven in hun gedichten, essays en dagboeken, en waarop zij korte colofons of gedichten schrijven zodat een kunstwerk tegelijk een verslag van de eigen appreciatie wordt. In allerlei andere contexten hebben de leden van de sociale en culturele elite net als iedereen ook ambachtelijke kunstvoorwerpen nodig, of beter gezegd dragers van een expliciete betekenis. Tijdens de voorouderrituelen heeft men portretten van de gestorven voorouders nodig, waarbij er een tegenstelling is tussen de noodzaak van een zekere gelijkenis zodat niet de verkeerde persoon de offers in ontvangst zal gaan nemen, maar een te grote nadruk op gelijkenis als onbetamelijk geldt. Omdat een afbeelding potentieel een bron van macht over het afgebeelde is, is er toch altijd een zekere angst voor een te waarheidsgetrouwe afbeelding van mensen. De voorkeur blijft om mensen af te beelden als leden van een groep van literaten, keizers, bedelaars of anderszins. Bij verjaardagen, feesten, succes in de examens, huwelijken of geboortes moeten geschenken worden gegeven. Deze zijn zelf soms kostbare voorwerpen of worden in kostbare voorwerpen aangeboden, waarna die voorwerpen worden teruggestuurd. Op lakwerk, textiel of porselein wordt vaak verwezen naar sociaal relevante verhalen over de literaat die als eerste is geslaagd, de ideale echtgenote en de geboorte van een zoon. Verder vindt men in overvloed verwijzingen naar dieren en voorwerpen die op een of andere manier staan voor voorspoed en overvloed. Ten slotte zijn er rituele schilderingen en beeldhouwwerken van goddelijke wezens die beschermen tegen allerlei vormen van het kwaad. De diverse visuele elementen zijn eigenlijk een taal die men kan lezen wanneer men voldoende culturele bagage bezit. Door deze taal te manipuleren kan de geletterde elite haar sociale en culturele hegemonie in stand houden.
Porselein In de late Yongle-periode wordt in Jingdezhen de productie hervat van het beroemde blauwwitte porselein, niet alleen in typisch Chinese vormen, maar ook in een islamitische vormentaal ontleend aan voorwerpen van metaal en glas uit het Midden-Oosten en Centraal-Azië. Deze afzetmarkt is het gevolg van de enge contacten in de Yongle-periode tussen China en het Turks-Mongoolse rijk van Timoer Lenk en zijn nazaten. Vooralsnog is het blauw-witte porselein vooral een exportproduct, en pas na de dood van de Yongle-keizer zal het ook binnenlands steeds meer in de smaak gaan vallen. Het voert hier te ver de goed gedocumenteerde geschiedenis van dit porselein samen te vatten, behalve dat het van tijd tot tijd aan het hof grote populariteit geniet. Als gevolg hiervan komt een substantieel deel van de productie onder toezicht van eunuchen van het keizerlijke hof. De thematiek van de decoratie varieert afhankelijk van de keizerlijke smaak. Onder het keizerlijke porselein mag tijdens de Ming voor het eerst de naam van de regeringsperiode staan, waardoor wij dit porselein redelijk kunnen dateren, al wordt zulk porselein helaas met datering en al in latere eeuwen graag nagemaakt. Na het midden van de zestiende eeuw ontstaat, naast het hof en het buitenland (waaronder in toenemende mate Europese landen), een derde grote groep klanten. De nieuwe
DE MING-DYNASTIE (1368 ‑ 1644) 339

elite van zuidelijk China profiteert van de economische opbloei van de zestiende eeuw en wil hetzelfde soort blauw-witte porselein uit Jingdezhen hebben als het hof en de ambtelijke top daar omheen (zie afbeeldingen 84 en 85). Een gevolg hiervan is de bredere familiariteit met de keizerlijke smaak die zo ontstaat. Dit betekent een enorme uitbreiding van de productie, maar uiteindelijk ook veranderingen in de decoratie om tegemoet te komen aan de smaak van het nieuwe publiek. Met de toenemende productie raakt de plaatselijke kaolin-klei uitgeput, terwijl men bovendien niet meer aan voldoende kobalt uit de islamitische wereld kan komen. Tegelijkertijd verslapt de controle vanuit het centrum over de keizerlijke ovens, zoals blijkt uit de geringe officiële productie vanaf 1620. De gangbare verklaring is dat dit komt door het verval van het politieke centrum, een standaardverklaring voor allerlei veranderingen in deze decennia die dit keer zowaar kan kloppen. Juist vanaf 1620 is er een felle factiestrijd waarin de eunuchen een centrale rol spelen aan de gang, zodat het goed mogelijk is dat dit zijn weerslag heeft gehad op hun controle over de productie in Jingdezhen.

afbeelding 84 en 85 Twee taferelen uit de vroege twintigste eeuw. Links brengt iemand het befaamde rijstkorrelpatroon aan waarover later het glazuur zal komen. Rechts de uitstalling van een volle porseleinwinkel.

De particuliere ovens in Jingdezhen slagen er ondertussen in de productie van blauw-wit porselein in stand te houden met inheems kobalt van veel mindere kwaliteit, onder meer voor de export naar Japan en het Westen. Wanneer de Qing-dynastie in de vroege jaren
340 hemels mandaat

tachtig van de zeventiende eeuw haar gezag definitief heeft gevestigd, komt de porseleinproductie voor keizerlijke doeleinden weer op gang. Gezien de geringere beschikbaarheid van kobalt, is het niet vreemd dat het Qing-hof naast blauw-wit porselein uit Jingdezhen ook andere soorten porselein gaat afnemen. Een van de taken van de ovens in Jingdezhen is het vervaardigen van kopieën van de beroemdste soorten Ming-porselein, iets wat westerlingen ervaren als vervalsingen. In de Chinese sensibiliteit is de grens tussen origineel en kopie echter veel minder scherp, omdat er zeker in ambachtelijk werk geen notie van auteurschap zit. De periode van vervaardiging geldt in de allereerste plaats als een stijlkenmerk, waardoor de feitelijke ouderdom en daarmee de echtheid sterk aan belang inboeten (zie afbeelding 86).

afbeelding 86 Een ongedateerde imitatie van een bronzen voorwerp in blauw-wit porselein. Op de deksel een leeuw in Chinese stijl.

DE MING-DYNASTIE (1368 ‑ 1644)

341

9.6

Het Westen bereikt China

9.6.1 Het tribuutsysteem: rigiditeit en flexibiliteit
Tot de zestiende eeuw zijn ontmoetingen tussen West-Europa en Oost-Azië incidenteel, zoals de komst van Rabban Sauma naar het Westen of die van franciscaanse monniken en Italiaanse handelaren naar het Oosten. De meeste contacten blijven ongedocumenteerd en hebben weinig consequenties op de lange termijn. Met de ontdekkingsreizen in de late vijftiende eeuw komt hierin verandering. Twee grote politieke, sociale, economische, culturele en religieuze systemen raken vanaf de zestiende eeuw steeds meer met elkaar verweven, met grote implicaties voor beide kanten. De wisseling van de Ming naar de Qing rond 1644 is slechts een tijdelijk verstorend element. Daarom wordt de Chinees-westerse interactie van de zestiende tot en met de achttiende eeuw hier in één doorlopend relaas besproken. Tijdens de Ming-dynastie zijn de buitenlandse betrekkingen zo veel mogelijk georganiseerd in de vorm van het zogenaamde tribuutstelsel. Dit systeem is gebaseerd op de eeuwenoude aanname dat de Chinese keizers als dragers van het Hemels Mandaat een centrale rituele positie in het Al-onder-de-Hemel innemen. Tijdens de Song-dynastie is de internationale positie van de Chinese keizers te zwak om dit af te dwingen, maar de Ming-keizers zijn wel sterk genoeg. Wanneer buitenlanders handel willen drijven in China, moeten zij dat doen door een diplomatieke relatie waarbij tribuut wordt gebracht aan de Chinese keizers van wie zo het rituele oppergezag wordt erkend, terwijl aan de andere kant een bepaalde hoeveelheid reguliere handel gedurende zo’n bezoek wordt toegestaan. Dit systeem wordt gebruikt om de handel met de Mongolen te structureren, maar ook de handel met Korea, Japan, de Liuqiu- of Ryūkyū-eilanden, en later het Westen. De Ryūkyū-eilanden komen in 1609 definitief onder invloed van het belangrijke zuidelijke hertogdom Satsuma in Japan, dat via deze eilandengroep handel kan blijven drijven met Zuidoost-Azië, terwijl directe buitenlandse handel buiten Nagasaki eigenlijk verboden is. De behoefte om alle buitenlandse handel door de staat te laten controleren past helemaal in het beleid van de vroege Mingkeizers. De strenge controle en beperkende bepalingen zorgen echter steeds opnieuw voor spanningen. Omdat handelaren als gasten worden ontvangen is het een kostbaar systeem, wat leidt tot pogingen de officiële tribuuthandel in te perken. Na 1550 gaat het stelsel definitief ten onder aan de hoge kosten en de economische groei. Ook de Qing handhaaft de eis dat alle buitenlandse relaties via het tribuutstelsel moeten lopen, maar in de praktijk is zij realistischer dan de Ming en blijft het systeem beperkt tot een algemeen ritueel kader voor de buitenlandse handelaren die naar China komen. De Qing-overheid staat de grote particuliere handel door Chinezen zonder beperkingen toe. De zuidoostelijke kustgebieden van China zijn onderdeel van een gigantisch netwerk van particuliere handel en migratie dat Japan en heel Zuidoost-Azië omvat. Deze handelaren hebben echter geen enkele formele relatie tot het Chinese politieke systeem, waardoor de Ming- en daarna de Qing-dynastieën nooit zullen kunnen profiteren van de enorme commerciële ervaring en interculturele kennis die door deze bevolkingsgroep wordt opgebouwd. Tot de laatste decennia van het keizerlijke systeem zullen vrijwel alle ambtenaren groot
342 hemels mandaat

dedain koesteren voor het economische proces, hoewel dat door de internationale handel fundamenteel van structuur verandert. Gebrek aan inzicht in de internationale handel betekent nog niet dat het bestuur niet in staat is flexibel op de buurlanden te reageren. Ondanks hun enorme militaire kracht zullen de Mantsjoes niet proberen hun buurland Korea te veroveren. Zij zijn goed geïnformeerd over de Russische expansie in Siberië. De Qing is dan ook bereid om in 1689 een formeel grensverdrag met de Russische regering te sluiten. De Russen hebben hun eigen ambassade in Beijing lang voor de West-Europese naties. Het beeld van de Qing als een geïsoleerd rijk met geringe belangstelling voor relaties met de buitenwereld is dus te eenzijdig. Haar gebrek aan interesse in de Europeanen, die kort na 1500 in de Chinese wateren verschijnen, kan beter verklaard worden uit de veel grotere militaire relevantie van de Russische expansie over land, de territoriale oriëntatie van de Qing als continentale macht, en ten slotte de geringe tastbaarheid van de westerse macht met haar kleine schepen. Met andere woorden, de geringe belangstelling voor het Westen is vanuit het Chinese perspectief plausibeler dan wij als de genegeerde partij traditioneel gewend zijn toe te geven. Vanuit het perspectief van het isolationistische tribuutstelsel ziet de toenemende betekenis van China in de internationale economische betrekkingen van de late zestiende en zeventiende eeuw eruit als de integratie van China in de toenmalige wereldeconomie door het Westen. Uit recente historische debatten is naar voren gekomen dat dit een te eurocentrische benadering is. Tot de vijftiende eeuw is er sprake van diverse min of meer onafhankelijke economische systemen die samen grote delen van de toenmalige wereld omspannen, zoals binnen West-Europa en het Midden-Oosten, tussen het Midden-Oosten en Azië (later vooral Zuidoost-Azië), en binnen Oost-Azië. Kooplui uit het Midden-Oosten zorgen voor de verbinding tussen de verschillende systemen, maar de meeste handel blijft beperkt tot luxegoederen en porselein of aardewerk. Westerse schepen bereiken in de vijftiende eeuw Azië en zij nemen een belangrijk deel van deze internationale handel over. De economische gevolgen hiervan voor het Midden-Oosten moeten in dit bestek buiten beschouwing worden gelaten. Wat nu gebeurt, is niet de integratie van China in de wereldeconomie, maar juist het voor het eerst ontstaan van één wereldeconomie. Daarbij is China met zijn positieve handelsbalans een van de grote profiteurs, in ieder geval tot de vroege negentiende eeuw. Dat de leiding van de Ming en Qing zich hier niet van bewust is en vasthoudt aan de aloude ideologie van het tribuutsysteem, doet aan deze economische realiteit niets af. Een tweede analytisch probleem is de neiging internationale handel te definiëren als een westerse aangelegenheid. Voor zover het de handel op Europa of Amerika betreft is dit ongetwijfeld het geval. Tot de vroege zeventiende eeuw doen echter binnen Azië kooplui met verschillende achtergronden aan de handel mee. Nadat ooit de Arabieren en Perzen de handel beheersten, zijn dat sinds de vijftiende eeuw de Chinezen, maar ook Japanners en de inwoners van de al genoemde Ryūkyū-eilanden. De oude handel binnen Azië wordt voor een deel overgenomen door de Nederlanders en Engelsen, maar de Chinezen blijven daarnaast even actief als voorheen. Zij zijn een belangrijke handelspartner van TokugawaJapan (1600 – 1868) en varen op continentaal Zuidoost-Azië en de Indische archipel. Al in de vroege zeventiende eeuw laten Chinese kooplui hun jonken bouwen in Siam (tot de Tweede
DE MING-DYNASTIE (1368 ‑ 1644) 343

Wereldoorlog de gangbare benaming voor Thailand), omdat hout daar veel goedkoper is. De handel op Siam is niet alleen handel in luxegoederen, maar ook in bulkproducten, en vanaf de Qing is de Siamese rijst van levensbelang als voedsel voor de zuidelijke provincie Guangdong. In tegenstelling tot hun westerse concurrenten, kunnen de Chinezen daarbij gebruikmaken van verscheidene kusthavens in eigen land, zoals Amoy (Xiamen) en Ningbo.

9.6.2 De Portugezen en de Spanjaarden
In 1498 bereikt Vasco da Gama de Indiase westkust. In de jaren daarop weten de Portugezen versterkte handelsvestigingen in Zuid- en Zuidoost-Azië te verwerven, met als centrum Goa. Door de verovering van Malakka (in het huidige Maleisië) in 1511 verkrijgen ze een strategische positie, van waaruit ze de winstgevende specerijhandel uit de Indische Archipel kunnen beheersen, tot ze door de Hollanders met militair geweld uit Malakka worden verdreven. In 1514 landen de eerste Portugese schepen op de Zuid-Chinese kust, waar zij al spoedig in conflict komen met de Chinese autoriteiten. Na enige tientallen jaren van illegale handel langs de kust verwerven de Portugezen in 1554 een vergunning om een handelsnederzetting te vestigen op het schiereilandje Macao, ten zuiden van de grote handelshaven Guangzhou.* Door dat unieke privilege hebben de Portugezen in deze periode een belangrijk aandeel in de Oost-Aziatische handel. Tot het midden van de zeventiende eeuw kan Macao bovendien fungeren als kanaal voor indirecte handel tussen China en Japan – want de directe handel is onder de Ming verboden en wordt pas onder de Qing weer toegestaan, vanuit Ningbo en noordelijk Fujian. Naast de directe relaties tussen China en de Portugezen lijkt de aanwezigheid van de Spanjaarden in de naburige Filipijnen voor China ogenschijnlijk van veel minder belang. Gedurende het grootste deel van de zestiende eeuw concentreren de Spanjaarden zich eerst op hun veroverde gebieden in Amerika, en pas in de laatste decennia van die eeuw onderwerpen zij de Filipijnen. Vanuit de havens van Fujian vindt veel Chinese handel plaats op Manilla, waar talloze Chinezen zich permanent vestigen. Dit heeft belangrijke culturele en economische consequenties, want het is langs die weg dat in de late zestiende en vroege zeventiende eeuw belangrijke nieuwe gewassen uit de Nieuwe Wereld naar China komen, zoals tabak en de aardappel. Ook vloeit langs dit kanaal zo’n grote hoeveelheid Mexicaans zilver naar China dat de Mexicaanse dollar ten slotte een erkend betaalmiddel wordt langs de hele Zuid-Chinese kust.

*

Macao zou zijn naam danken aan de lokale tempel voor Mazu, een godheid uit Fujian die vooral langs de kust van Zuid-China en in Chinese gemeenschappen in Zuidoost-Azië, de Ryūkyū-eilanden en Japan wordt vereerd.

344

hemels mandaat

9.6.3 De Verenigde Oost-Indische Compagnie
De handelaren uit de jonge Republiek der Zeven Provinciën hebben in 1602 de Verenigde Oost-Indische Compagnie (VOC) opgericht. Wij zullen naar deze handelaren verwijzen als de Hollanders, want in China worden zij onder deze naam bekend – in de vorm helan. Batavia, het huidige Jakarta, gesticht in 1619 in een moerassig malariagebied, wordt het coördinatiepunt van de VOC in Azië. Daar komen de Hollanders veel in contact met plaatselijke Chinese handelaren en Chinese producten. Dat stimuleert de behoefte om directe handel op China te kunnen drijven en een steunpunt op de Chinese kust te verwerven. Uiteindelijk vestigen de Hollanders zich in 1623 op het eiland Formosa (Taiwan) voor de Chinese kust. In 1634 bouwen zij daar Fort Zeelandia (bij het huidige Tainan), dat weldra uitgroeit tot een flinke nederzetting met een grote Chinese bevolking. De Hollanders stimuleren de verbouw van rijst en suikerriet door de Han-Chinezen. De oorspronkelijke Austronesische bevolking wordt gestimuleerd hertenhuiden te leveren, die aan Japan worden verkocht. De herten worden zo intensief bejaagd dat zij min of meer uitsterven. De handel op de Chinese kust en Japan is winstgevend. Een Chinees eiland is Taiwan hiermee overigens nog lang niet, want de oorspronkelijke bevolking blijft dominant op grote delen van het eiland en de Chinese migratie komt in de achttiende eeuw pas goed op gang. De oorspronkelijke bevolking w