gambia Julius mwelu Kenia louis aoKo ntone edJabe Kaapstad farid esacK bram Vermeulen zuid-afriKa

helen epstein oeganda chiKa unigwe antwerpen marlene dumas isaac carlos heidi lobato amsterdam tinariwen mali william m. gumede prudence mbewu Victor eKpuK nigeria

ADRIAAN VAN DIS

MONDO KOTO BOLOFO

Inhoud

36
Koto Bolofo
meesterfotograaf

colofon

zam africa magazine kunst, cultuur, politiek, fotografie, journalistiek in en uit Afrika jaargang 12 / nummer 1 € 6,95 Voorjaar 2008

abonnementen Een abonnement op ZAM kost € 25,per jaar (€ 35,- voor het buitenland) abonnement tot wederopzegging betaling via automatische incasso of per acceptgiro abonnementen@zam-magazine.nl www.zam-magazine.nl abonneeservice (voor vragen en adreswijzigingen) Postbus 364 3500 AJ Utrecht 030 230 69 01 abonnementen@zam-magazine.nl

Redactie Bart Luirink (hoofdredacteur) Nicole Segers (art director) Annemieke van Twuijver (eindredacteur) redactie@zam-magazine.nl Grafisch ontwerp Patrick Hoogenberg, Curve BNO aan dit nummer werkten mee: Beeld ANP Koto Bolofo Maarten Brouwer Marlene Dumas Ellen Elmendorp Brecht Goris Marcel

ZAM Africa Magazine is een uitgave van Stichting ZAM-net en verschijnt vier keer per jaar ISSN: 1876-1127

Hemelrijk Kippa Jos Lammers Kris Pannecoucke Hollandse Hoogte Mike Lane Julius Mwelu Duncan Ogweno Geert Snoeijer Tekst Kim van Arendonk Ingeborg van Beekum Janhuib Blans Farid Esack Evelien Groenink William M. Gumede Richard Hengeveld Heidi Lobato Prudence Mbewu Bram Posthumus Chika Unigwe Bram Vermeulen Fred de Vries Drukwerk Thieme MediaCenter Nijmegen

2 zam africa magazine 01/2008

editorial

This is Africa?
10 16 46 56 ‘Gewone mensen besluiten ’s morgens na het opstaan niet opeens: kom, ik ga de buren eens de hersens inslaan,’ aldus de Keniaanse schrijver Ngugi wa Tjiong’o in een reactie op de recente onlusten in zijn land. De opmerking lijkt een open deur, maar sprak toch niet vanzelf in de vele beschouwingen die aan de Keniaanse crisis werden gewijd. Daarin regende het aanvankelijk weer stammentwisten en duurde het even voordat de diepere achtergronden doordrongen. Nog zo’n open deur, zelf bedacht: ‘Afrikaanse mannen geloven heus niet dat je door een baby te neuken van je hiv-besmetting afkomt.’ Deze klinkt als een koeienwaarheid, maar toch hoor je vaak het tegenovergestelde. Terecht sprak de Volkskrant onlangs van een ‘onuitroeibare mythe’, mede op grond van het onderzoek dat de Amerikaanse biologe-journaliste Helen Epstein deed naar een veelbesproken incident. In de Zuid-Afrikaanse Noordkaap zou een groep van zes mannen zich aan een baby hebben vergrepen, met het doel zich van het virus te bevrijden. Epstein stelde vast dat het om één man ging die wraak nam op zijn ex. Niet minder gruwelijk, maar toch een ander verhaal. Stammentwisten en babyverkrachting, het is niet zo dat dergelijke zaken niet voorkomen. Maar de achtergronden zijn minder exotisch en mystiek dan de koloniaal ons wil laten geloven. Die zegt ‘this is Africa’ en neemt nog een slok van zijn scotch. De makers van het nieuwe ZAM Africa Magazine slikken niets voor zoete koek. Zij bieden u een onbevangen blik op de meer dan 700 miljoen verschillende mensen in de 55 verschillende landen van Afrika. Ze delen een fascinatie met deze broedplaats van ontelbare culturen, van de mens zelf, van hedendaagse kunstenaars, fotografen, journalisten, denkers en schrijvers. Een strijdtoneel van contradicties, arm omdat het zo rijk is. Een jungle én een innovatief laboratorium tegelijkertijd. Een puzzel, jazeker, maar ook een mère a boire voor verhalenvertellers en beeldenmakers. Met gepaste trots presenteren wij u dit driemaandelijkse platform voor Afrikaans talent, het product van interactie tussen journalisten, fotografen en kunstenaars uit Afrika en Europa.

10 Mathare, Kenia Woon- en werkplaats van fotograaf Julius Mwelu 16 ‘Wat zoeken die mensen daar?’ Adriaan van Dis over Afrika 22 Twaalf stellingen voor being cool Politiek statement van het Hip Hop Parlement in Nairobi 27 TeMMen S Het opiniekatern van ZAM ■ Correspondent Bram Vermeulen over de visie van Joris Luyendijk ■ Journalist en wetenschapper William M. Gumede over democratie in Afrika ■ Columnist Farid Esack over moderne slavernij
fOTO: KOTO BOLOfO

46 Pan-Afrikanisme nieuwe stijl Interview met cult-icoon Ntone Edjabe 50 ‘From Bini, hey?’ Chika Unigwe ontmoet Nigeriaanse vrouwen in de hoerenbuurt van Antwerpen 56 CV: Victor ekpuk Kunstenaar Victor Ekpuk in retrospectief 60 en nog steeds sexy Marlene Dumas portretteert Nelson Mandela en verder 5 De kaart van Afrika 14 Woorden: Helen Epstein 21 Columns: Heidi Lobato en Prudence Mbewu 24 Beelden: Isaac Carlos 26 Word abonnee 35 Aanbiedingen 44 Geluiden: Tinariwen

36 Koto Bolofo en Sibusiso Mbhele De meesterfotograaf en het kunstenaarsgenie

Bart Luirink, hoofdredacteur JohannesBurg
met dank aan René de Ree Marco Legemaate Tanneke Vriend Maud Kortbeek Ingeborg van Beekum José Oostveen Maarten Stoopendaal Theo Hesen Ton Bervoets Fons Geerlings Aggie Langedijk adres Postbus 16711 1001 RE Amsterdam Tussen de Bogen 66 1013 JB Amsterdam 020 531 84 97 www.zam-magazine.nl advertentiereserveringen adverteren@zam-magazine.nl ZAM Africa Magazine wordt mogelijk gemaakt dankzij steun van: Stichting Democratie en Media Hivos Allen & Overy Africaserver Giftkikker

Coverfoto: Koto Bolofo

zam africa magazine 01/2008 3

(advertentie)

Hedendaagse afrikaanse kunst

Presenteert vanaf zondag 30 maart

Four Riders of the Apocalypse
Een installatie van Kofi Setordji (tot en met 17 april)

Helden op Stokken (gehandicapt in Afrika)

Kunstenaar Kofi Setordji (1957, Ghana) reflecteert met zijn werk op de politieke en economische realiteit in Afrika. De installatie Four Riders of the Apocalypse (2008) geeft een visie op de crisis in Darfur. Daar zaaien de Janjaweed – door de regering van Soedan bewapende Arabische milities – dood en verderf.

Fototentoonstelling met werk van onder meer Petterik Wiggers, Sven Torfinn, Anna Gevers en Sybilla Claus (tot en met 29 april) In het nieuwe boek Helden op Stokken (Uitgeverij KIT Publishers) onderzoeken Trouw-journaliste Sybilla Claus (1959, Nederland) en publiciste Petra Jorissen (1950, Nederland) het dagelijks leven van gehandicapten in Ethiopië, Kenia, Ghana, Zimbabwe, Tsjaad, Soedan, Marokko, Mozambique en Zuid-Afrika. Met foto’s van onder meer Petterik Wiggers, Sven Torfinn, Anna Gevers, Sybilla Claus, Gerbert van de Aa, Bernice Siewe, Jorgen Caris en Ellen Elmendorp.

Galerie 23 Hedendaagse Afrikaanse Kunst KNSM-Laan 307-309 1019 LE Amsterdam Open maandag tot en met vrijdag van 9 tot 17.00 uur, zaterdag en zondag van 11.00 tot 17.00 uur 020 620 13 21 www.de40eurogalerie. nl/galerie23

FOTO: ROB MOOREES

De kaart van afrika

Onder redactie van annemieke van twuijver

Katoucha
(1960-2008)
Supermodel Katoucha uit Guinee, voor lange tijd de muze van Yves Saint Laurent, overleed afgelopen januari, vermoedelijk na een onfortuinlijke val van haar woonboot. Haar lichaam werd eind februari gevonden in de Seine. Katoucha Niane (1960-2008) was de eerste Afrikaanse vrouw die als mannequin furore maakte in de haute couture. Haar leven was letterlijk getekend door haar besnijdenis, die haar een activiste maakte en, naar eigen zeggen, ‘de belichaming van de meest arrogante en bewonderde vorm van vrouwelijkheid’. Ze richtte KPLCE op (Katoucha pour la lutte contre l’excision), een organisatie die ijvert tegen genitale verminking. Naar schatting worden jaarlijks zo’n 130 miljoen vrouwen daar slachtoffer van, van wie zes miljoen in Afrika. De organisatie geeft onder andere voorlichting in Senegal. In 2007 tekende Katoucha haar levensverhaal op in Dans ma chair (ISBN 978-2-7499-0666).

FOTO: PIERRE GUILLAUD/AFP PHOTO

zam africa magazine 01/2008 5

De kaart van afrika

De Zilveren Camera 2007, categorie buitenland documentair, is gewonnen door Dirk-Jan Visser voor zijn reportage over borderjumpers bij de grens Zimbabwe/Zuid-Afrika. Visser is tevens uitgeroepen tot Nieuwspoort Fotojournalist van het jaar: www.zilverencamera.nl. Het eerste Afrikaanse kunstwerk dat een vaste plek heeft gekregen in de Belgische openbare ruimte is van de hand van Freddy Tsimba (1967, DRC). Tsimba gebruikt oud ijzer en kogelhulzen uit (voormalige) oorlogsgebieden (Kisangani, BasCongo, Haïti en Soweto) voor het maken van volumineuze sculpturen. Het beeld is aangekocht door Africalia, een organisatie voor culturele ontwikkelingssamenwerking, en geplaatst in de gemeente Elsene bij Brussel. Steve ‘Kalamoozoo’ Mokone (1932, ZuidAfrika), de eerste zwarte voetballer uit

Mensen
Zuid-Afrika die doorbrak in Europa, is licht verbolgen (‘maar niet bitter’) over het feit dat hij door de SAFA (de Zuid-Afrikaanse voetbalbond) niet wordt betrokken bij de voorbereidingen van de WK 2010. Mokone is de ‘Pele’ van het Afrikaanse continent en werd in 2003 onderscheiden met de Orde van Ikhamanga, het hoogste ZuidAfrikaanse eerbetoon. Afgelopen januari onderging de 75-jarige een zware operatie. Tom Egbers schreef over hem de roman De zwarte meteoor. In Almelo werd een straat naar hem vernoemd, de Steve Mokonelaan, wat bijzonder is omdat hij nog leeft. Blogger Ayo Adene uit Nigeria verbaast zich erover dat de cliëntèle van de Amsterdamse rosse buurt geen condooms gebruikt. En hij verbaast zich over veel meer. Leuke observaties van een jonge kosmopoliet: http://web.mac.com/ ayoadene/iWeb.

FOTO: BRECHT GORIS

Freddy Tsimba

6 zam africa magazine 01/2008

AP OIM 32,5X22

11/09/07

11:57

Page 2

EVERY YEAR, ILLEGAL MIGRATION CAUSES THOUSANDS OF DEATHS

So schrecken wir der Afrikaner ab

WE CAN MAKE IT IN CAMEROON

De Internationale Organisatie voor Migratie (IOM) maakte, gefinancierd door de Zwitserse overheid en de Europese Commissie, een televisiecommercial die is bedoeld om Afrikaanse gelukszoekers in spe op andere gedachten te brengen. De blijf-weg-commercial wordt uitgezonden in Kameroen en toont het hachelijke bestaan van een Afrikaanse illegaal in een niet nader gespecificeerd land in Europa. Kom naar Europa en je bent dakloos, inkomenloos en op de vlucht voor de autoriteiten, is de strekking. IOM-woordvoerder JeanPhilippe Chauzy uit Genève ontkent dat de commercial Kameroenezen moet ontmoedigen om naar Zwitserland te komen. ‘We raden deze mensen slechts af om de levensgevaarlijke reis door de woestijn en op overbeladen boten te ondernemen.’

De Friesland-KeniaAmerika-lijn

Kunstresidenties in Zuid-Afrika

Barack Obama

FOTO: HO NEW/REUTERS

Het Spier Africa Centre, het hedendaagse kunstcentrum gevestigd in Stellenbosch, Zuid-Afrika, heeft een ambitieuze mission statement: het bevorderen van het produceren, collecteren, conserveren, cureren, exposeren en beschouwen van Afrikaanse hedendaagse kunst. Het Africa Centre beoogt de Afrikaanse hedendaagse culturele sector te bevorderen in geheel Afrika, te beginnen met het opzetten van deugdelijke residenties. Hoog op de prioriteitenlijst staat het bouwen van Southbank, een artist’s community voor ongeveer 3000 residenten op het terrein van Spier. Voor het ontwerp van het Southbank-project werd de grootste Afrikaanse architectuurcompetitie uitgeschreven ooit. De winnende inzending kwam uit de Verenigde Staten, van architectenbureau Thread Collective, gespecialiseerd in duurzame bouw. Afgelopen december plaatste het bureau het eerste (tijdelijke) gebouw op het terrein. Lees meer op www.africacentre.net, www. southbank-competition.org en www.threadcollective.com.

zam africa magazine 01/2008 7

FOTO: MICHAEL HALL

Verslaggever Koen Verhoeven van Het Nieuwste Schavot van De Volkskrant legde een verbluffende genealogische connectie tussen Friesland, Kenia en de Verenigde Staten. De rode draad is de bloedlijn van de Amerikaanse senator Barack Obama, die volgens Verhoeven de achterneef moet zijn van Elfstedenkampioen Lieuwe Obbema en kaatser Siebe ‘Boppeslach’ Obbema. Deze Obbema’s zijn familie van Jelle Obbema, die in 1870 naar Afrika vertrok om fortuin te maken. Jelle Obbema deed in Kenia goede zaken in de pepermuntolie en noemde zijn talrijke inheemse nazaten Obama. Een geslaagde grap: http://www.volkskrantblog.nl/blog/5818.

De kaart van afrika
FOTO: KEVIN MAZUR/WIREIMAGE.COM

Kunstcritica en curator Susan Vogel merkte in 2005 al op dat de wereld steeds meer belangstelling krijgt voor eigentijdse kunst uit Afrika. Waarvan akte: Documenta 12 en praktisch alle Europese biënnales gaven Afrikaanse kunstenaars een prominente plek. Hierdoor verwierven mensen als Bill Kouelany, Et Anatsui, David Goldblatt en Meshac Gaba wereldfaam, om er een paar te noemen. Deze namen maakten opnieuw hun opwachting op de eerste Joburg Art Fair, gehouden van 13 tot en met 16 maart in ZuidAfrika. De Joburg Art Fair is een vanaf nu jaarlijks terugkerende beurs, geafficheerd als The World’s First Contemporary African Art Fair, waar professionals en Fair, particuliere liefhebbers cutting edge hedendaagse kunst uit heel Afrika kunnen kopen. Nou ja, heel Afrika... De eerste editie was, uitzonderingen daargelaten, een ons-kent-ons-feest voor de regio zuidelijk Afrika. De door stercurator Simon Njami samengestelde expositie As you like it, met de crème de la , crème en de ‘very now’ van de zuidelijk Afrikaanse ’ kunstscene, kende mede daarom wat controverse. Verder was de beurs een oefening in mondiale kruisbestuiving. 22 belangrijke Afrikaanse galeries hadden een stand, naast galeries uit Berlijn, Londen en New York. Voor wie de beurs heeft moeten missen: de website www.joburgartfair.co.za geeft een opsomming van alle ‘must-visit’ kunstplekken in Zuid-Afrika.

Joburg Art Fair 2008

CAMERON PLATTER T.H.U.G THe yakUza penGUin (2006), ACRYLIC ON CARVED JACARANDA WOOD U Uza in ), ACRYLIC

Kunstveiling voor Afrika

Bono en Damien Hirst organiseerden 14 februari jl. een benefietveiling in Sotheby’s, New York. De actie, gehouden onder de vlag van Product RED, Bono’s ‘consumptieve liefdadigheidsorganisatie voor Afrika’, bracht meer dan 42 miljoen dollar op. Het geld komt ten goede aan het aids-bestrijdingprogramma van de VN. Topstukken uit de hedendaagse kunst gingen onder de hamer, waaronder zeven werken van Hirst zelf en vijf van kunstenaars uit Afrika (Chéri Samba, Georges Lilanga di Nayama, Ghada Amer, Malick Sidibe en Seydou Keîta). Hirst zei na afloop ‘voorlopig niet meer cynisch’ te zijn – hoewel zijn filantropie aanleiding geeft tot cynisme van een geheel andere orde. Zo vindt Brendan O’Neil van het Britse opinieblad Sp!ked het ‘welletjes’ met de ‘mythomanie’ van beroemdheden die zichzelf ongevraagd uitroepen tot weldoeners van Afrika. Meer lezen: www.joinred.com en www.spiked-online.com.

10 jaar Africaserver.nl

Al meer dan tien jaar is Africaserver de virtuele toegangspoort tot Afrika. In 1997 zag dit culturele platform het levenslicht met als doel ‘het leuke’ van Afrika te bundelen. Met virtuele exposities en zelfs een virtueel museum geeft Africaserver een overzichtelijk beeld van hedendaagse kunst uit Afrika. In 2006 kreeg de site een online magazine met een actuele agenda vol festivals, tentoonstellingen, lezingen en andere activiteiten uit en over Afrika, plus een uitgebreide database. Kijk op www.africaserver.nl.

8 zam africa magazine 01/2008

soundbite

‘Als ik genoeg weet van de Gregoriaanse zang, weet ik ook waar ik sta als Afrikaan. En als ik dan de leeftijd van vijftig heb bereikt, de leeftijd waarop ik een volgroeid multiculturalist ben en genoeg ervaring heb om weer een echte Afrikaan te worden, maak ik in Mozambique dat ene lied dat iedereen zal kennen en dan de wereld zal overgaan.’
muzikant necO nOvellas (1975, mOzambique) in de Volkskrant Over zijn inspiratiebrOnnen en ambities

Verkiezingen Zimbabwe

Op 28 maart werden in Zimbabwe verkiezingen gehouden. Volg het laatste nieuws op: www.zimbabwewatch.org www.zwnews.com www.sokwanele.com www.crisiszimbabwe.org www.solidaritypeacetrust.org www.africanews.com www.zesn.org.zw

Kick-off Mandela 90 Jaar
Dit jaar wordt Mandela 90 jaar (namelijk op 18 juli) en dat zal hij (en de rest van de wereld) weten ook. De Nelson Mandela Foundation heeft begin maart het jubileumjaar officieel geopend. Het jaar wordt een celebrations of ideas en kent een vol programma, inclusief grote 46664-concerten in Londen en Rio de Janeiro. De mondiale ‘gefeliciteerdcampagne’, die elke wereldburger in staat stelt om Mandela een persoonlijke boodschap te sturen via sms, mms en e-mail, zal binnen afzienbare tijd worden gelanceerd.

Interessant zijn de zes exclusieve interviews die de Foundation aankondigt en de ‘feitjes en weetjes’ die ze op haar website zet. Zo zien we bijvoorbeeld een kopie van Mandela’s valse paspoort uit de jaren zestig. Info: www.nelsonmandela.org.

zam africa magazine 01/2008 9

FOTO: MANDELA FOUNDATION

mathare, Kenia: woon- en werkplaats van fotograaf Julius mwelu (1984, Kenia). ‘nee, geen stammentwisten,’ werpt Julius mwelu tegen in het telefoongesprek. mwelu spreekt over het recente geweld in mathare Valley, de krottenwijk van nairobi. De reden dan wel? ‘zevenhonderdduizend mensen op een kluitje. geen stromend water. geen speelruimte voor de kinderen. niks. Houd er een lucifer bij en het fikt.’ Dat deden de leiders na de oneerlijke verkiezingen in december. ‘Door kleine zwaarbewapende bendes werd ik opeens voor Luyo uitgemaakt. ik hoorde niet thuis in mathare, waar de meeste mensen Kikuyu zijn. maar hier voelen de meeste mensen zich juist Keniaan,’ zegt mwelu. zo werd het oorlog. ‘No rules. zelfs de politie vindt het hier te gevaarlijk en mijdt het oord.’

in januari nam mwelu de wijk. inmiddels is hij terug. Vrouw en kind heeft hij bij familie achtergelaten, ver weg van mathare. Het werken wordt hem nagenoeg onmogelijk gemaakt. ‘mensen kennen de regels van de journalistiek niet. Vlak voordat ik vluchtte werd er op me geschoten. ze misten me op een haar na.’ Vijf jaar geleden brak mwelu in nederland door met het fotoboek Julius! actualiteitenprogramma Netwerk filmde hem verschillende keren op locatie. mwelu kijkt zonder moralistische ondertonen. zo leerden we zijn wereld kennen, één waar verdriet en geluk, schoonheid en treurnis over elkaar heen schuiven. met gevaar voor eigen leven heeft hij in de afgelopen maanden een troosteloos hoofdstuk aan zijn oeuvre toegevoegd.
Julius! Foto’s uit de sloppenwiJk in nairobi werd in 2003 uitgegeven door Stichting SaSa in MaaStricht.

fOTO’S: JULiUS mWeLU. TeKST: BarT LUirinK. meT DanK aan JaSPer grOen.

10 zam africa magazine 01/2008

Mathare

zam africa magazine 01/2008 11

zam africa magazine 01/2008

zam africa magazine 01/2008 13

Woorden
Onder redactie van ingebOrg van beekum

is all over me. the phenotypes of love linger in the open spaces of embrace i hear certainty in the coma of my doubt i know your laughter it is all over me!
Sandile Dikeni

FOTO: INGO WOLBERN/WIKIMEDIA COMMONS

Your laughter

Dunne aids, dikke aids
relaties met de farmaceutische industrie, elkaar dwarszittende baantjesjagers en slordig met geld rondstrooiende westerse ngo’s, die wel snelle graaiers helpen, maar niet de minder in managementtechnieken thuis zijnde integere leden van de bevolking. ‘Er is slim aids (de ziekte) en fat aids (voor profijttrekkers),’ zegt een ervaren arts tegen Epstein op een feestje. Waarom heeft aids in Afrika heviger om zich heen gegrepen dan in het Westen? Herken uw vooronderstellingen in het standaard rijtje: Afrikanen hebben exotische seksgewoonten, Afrikanen komen vaker in contact met wilde apen, in Afrika kent aids een extra agressieve virusstam, het immuunsysteem van veel Afrikanen is zwakker door ondervoeding, seks (inclusief verkrachting) doorkruist – meer dan in het Westen – sociale scheidingen (arm/rijk, stad/platteland). Op sommige van deze hypotheses weet Epstein een overtuigende, andere visie te ontwikkelen, in het bijzonder op die over het aantal gelijktijdige sekspartners. Ze gebruikt hiervoor als illustratie het succes van zero grazing, een grassroots preventiecampagne in Oeganda. Na het schrikbewind van Idi Amin komt in 1986

Poëzie | Twee jaar na een bijna fataal ongeluk en langdurige amnesie is een van Zuid-Afrika’s meest begaafde dichters terug. Planting Water is een bloemlezing uit eerder gepubliceerd werk en gedichten die Dikeni in het eerste stadium van zijn herstel schreef. Sandile Dikeni, Planting Water (University of KwaZulu-Natal Press, ISBN 987 1 86914 122 6), € 11,-. Online bestellen: www.kalahari.net.

Door Janhuib Blans – ’De grootste fout was dat we over het hoofd zagen dat de bevolking zelf het beste weet hoe ze haar problemen moet oplossen,’ concludeert moleculair-biologe en journaliste Helen Epstein in haar boek The Invisible Cure. Zou ze het bij dit soort algemeenheden hebben gelaten, dan zou ik haar artikelen – hier in boekvorm – afdoen als een ernstig geval van going native. Ik bedrijf sinds 1985 wetenschapsjournalistiek over aids en de meeste boeken over aids in Afrika gaan me te veel mank aan een zucht naar polemiek, complottheorieën, zelfverheerlijking of slachtofferschap. Maar Epstein heeft een leesbaar en informatief (zij het wat selectief) boek geschreven, voor leken én ingewijden, over de verspreiding en bestrijding van aids in Afrika, met goed oog voor de achterliggende drijfveren van roemruchte debacles, bijvoorbeeld die van het Zuid-Afrikaanse aidsbeleid onder Thabo Mbeki. Verder lezen we over droevig stemmende corruptie, dubieuze

14 zam africa magazine 01/2008

leesladder
Biografie | Langverwachte, ongeautoriseerde biografie over de ZuidAfrikaanse president Thabo Mbeki. Gevisser neemt de lezer mee langs de weg die de leider zover bracht en biedt tegelijkertijd inzicht in de geschiedenis en de transformatie van post-apartheid en post-Mandela Zuid-Afrika. Mark Gevisser, Thabo Mbeki: The Dream Deferred (Uitgeverij Jonathan Ball, ISBN 978 1 86842 101 5), € 33,-. Online bestellen: www. kalahari.net. roman | Een meeslepend verhaal over de tocht van een westerse fotograaf en de Afrikaanse migrant Seydoe door het West-Afrika van nu. Over hoop, verlangen en de aanloop naar de oversteek van Seydoe naar het gedroomde Europa. Leuk: lezers wordt gevraagd het boek zuidwaarts te sturen met eindbestemming Afrika. Via een uniek track- en trace-nummer kunnen zij de reis van hun boek volgen. Bas Vlucht, Transit (Uitgeverij 521, ISBN 987 90 499 7056), € 16,90. Whodunit | Mma Ramotswe’s onvolprezen assistente neemt ontslag. Met enige tegenzin schakelt de enige vrouwelijke detective van Botswana haar eigen echtgenoot in voor een delicate klus. Nieuw leesvoer voor alle fans van Het Beste Dames Detectivebureau. Alexander McCall Smith, De goede echtgenoot van de Zebra Drive (Uitgeverij Sijthoff, ISBN 987 90 245 6139 1), € 14,50. rePortage | Worsteling van de Senegalese hoofdpersoon Amadou met twee werelden. Na een succesvolle overtocht naar Nederland komt hij als illegaal in de zelfkant terecht. Als hij ten slotte een baan vindt en rijk wordt, blijkt hij vervreemd van het geboorteland. Goed geschreven, waarheidgetrouw verhaal van de winnaar van het Gouden Pennetje, 2001. Marcel van Engelen, De gelukzoeker (De Bezige Bij, ISBN 978 90234 2551 9), € 17,90.

Het dorp in Oeganda waar Helen Epstein haar onderzoek deed. Yoweri Museveni in Oeganda aan de macht. Hij en zijn vrouw steunen de gedachte achter zero grazing, ofwel ‘houd het bij een partner tegelijk’. Zero grazing wordt de inzet van een nationale anti-aidscampagne. Aan het einde van de jaren negentig laten epidemiologische cijfers van UNAIDS zien dat het aantal nieuwe hivbesmettingen in Oeganda sterk is gedaald. Enige tijd later ontdekt Epstein – letterlijk – in de onderste lade van een bibliotheek een rapport van wetenschapster Maxine Ankrah. Ze besluit haar te bezoeken in een dorp in de bush. Daar verneemt ze dat Ankrah gedetailleerd onderzoek heeft gedaan naar het seksuele gedrag in Oeganda tijdens de zero grazingcampagne. Inderdaad hebben de Oegandezen gedurende deze periode op grote schaal het aantal gelijktijdige sekspartners (polygamie) drastisch verlaagd. Dit nieuwe gedrag lijkt op seriële monogamie onder heteroseksuelen in het Westen, al hebben die vaak tijdens hun leven meer sekspartners dan Afrikanen. Volgens Epstein zijn Ankrahs bevindingen door een epidemioloog van de opdrachtgevende instantie verkeerd geïnterpreteerd. Deze persoon schrijft de daling in nieuwe hivbesmettingen uitsluitend toe aan intensiever condoomgebruik. De condooms zijn door de betreffende ngo gesubsidieerd. De ngo ziet derhalve geen reden tot bijsturing van het beleid of het in twijfel trekken van hun gelijk. Epstein geeft een groot lezerspubliek een begrijpelijke les in epidemiologie en trekt aan de bel met het wereldkundig maken van Ankrah’s studie. Ze geeft hiermee aan dat een aantal deskundigen heeft zitten slapen en er de portee niet van snapt, ten koste van de broodnodige innovatie in preventiemethoden voor hiv-aids. Ter verdediging moet ik aanvoeren dat deskundigen als Stoneburner, Halperin (en Laumann als het over relaties in westerse groepen gaat) wel degelijk, en vóór het in de la belanden van Ankrahs rapport, oog hadden voor het verwoestende effect van het gelijktijdig hebben van meerdere seksuele relaties. Helen Epstein, The Invisible Cure, Africa, the West and the Fight against Aids (Uitgeverij Farrar, Straus and Giroux, ISBN 978 0 37428 152 6), $ 26,-.

tijdschriften

Words etc. South African Literary Journal Nieuw Zuid-Afrikaans literair kwartaalblad dat een platform biedt aan debutanten en oude meesters. ISSN: 1995 7821, www.wordsetc.co.za.

African Writing Tweemaandelijkse uitgave over literatuur en Afrikaanse schrijvers. Zoals de ondertitel Many literatures, one voice doet vermoeden, brengt het blad bijdragen van schrijvers uit Afrika – waar dan ook verblijvend – die hun ervaringen en gedachten vanuit Afrikaans perspectief beschrijven. ISSN: 1754 6664, www.african-writing.com.

DE GELUKZOEKER
Hoe een illegaal rijk werd

MARCEL VAN ENGELEN
DE BEZIGE BIJ

zam AFRICA MAGAzINE 01/2008 15

interview

wit
16 ZAM africa magazine 01/2008

ZAM africa magazine 01/2008 17

H

Half maart 2008. We ontmoeten elkaar in zijn gelderse pied-à-terre, waar de schrijver uitziekt. Het nieuws is inmiddels ‘uitgelekt’. Wegens een afgezegde lezing op een lokale school staat op de voorpagina van de Zutphense Courant: ‘Van Dis is ziek en niet zo’n beetje ook.’ Het weekje gambia was om meerdere redenen geen succes. TeKST: BarT LUirinK. ‘ik schaamde me daar vooral voor onze westerse fOTO’S: marceL HemeLriJK/KiPPa. decadentie. Vroeger ging ik er regelmatig heen om onder een boom te zitten, maar tegenwoordig Hij somt op: ‘een tweedegraads amoebedysenterie waarvoor ik negen trekken de stunttarieven een heel ander volk aan: tatoeage verplicht. weken in een ziekenhuis heb gelegen. Uiteindelijk werd de kwaal bezwo- Britten en Scandinaviërs die zich voor vijfhonderd euro all inclusive ren met een antibiotica die alleen nog in gebruik was in het vreemde- kunnen volvreten en bezuipen. en dan hoor je een man aan de rand van lingenlegioen. Dat leidde tot een leverpunctie; de helft van dat orgaan het zwembad in zijn telefoon schreeuwen: ‘Ik was gisteravond so dronke, bleek opgegeten. er kwam een liter tomatensap uit. eerder liep ik in ik kon de weg naar me hotel helemaal niet finde.’ als ik dan de muezzin mauritius de australische schapenziekte op. een halfjaar ziek geweest. tot het gebed hoor oproepen, dan kan ik me heel goed voorstellen dat ik heb natuurlijk ook een zandvlo gehad. Die leggen eitjes onder je voet- je je verheven voelt boven die vetzakken op het strand. zelf krijg ik de zool, die dan zo groot wordt als een bloemkool. Vervolgens nog de koude neiging om een burka aan te trekken, zodra ik daar een dikke blanke rillingen gekregen, een malaria-achtige kwaal waarvoor ik opnieuw het vrouw in d’r blote tieten op het strand zie zitten.’ ziekenhuis in moest. en onlangs heb ik dan een tweede longontsteking opgelopen in gambia. Dat komt doordat ik meestal geen patat eet als ik De succesvolle televisieserie Van Dis in Afrika, onder regie van Hans Pool in afrika ben, maar het liefst in karterolie gefrituurde bakbanaan. ik ben – hoge kijkcijfers, juichende recensies en nu al in de herhaling – toont onzorgvuldig geweest.’ Hij hoest, langdurig. Van Dis’ getroebleerde relatie met blanken in afrika. Hij zegt grote zo is het altijd wat met afrika. Waarom gaat hij toch steeds terug? bewondering te hebben voor de blanke die er blijft wonen en zich inzet ‘Vermoedelijk heeft dat met esthetiek te maken. ik heb een vreemde voor zijn land. Ook is hij gefascineerd door de gestrande blanke. ‘Je hebt band met zwarte mensen. als kind al. Op mijn elfde nam mijn moeder in maun, in Botswana, een gemeenschap van allemaal hippies die langs me mee naar het Tropenmuseum want daar trad Otto Sterman op. een de rivier zijn blijven kleven. aan lager wal geraakte Peace Corps-werkers grote neger in lotushouding. Die vertelde verhalen en dat was mach- en alcoholisten die daar wonen als Doctor Livingstone. zoals je heimelijk tig. Toen kocht ik het boek Meesters der Neger Vertelkunst en heb ik een droomt van afrika: alleen oppassen dat je kind niet door een krokodil van de verhalen uit mijn hoofd geleerd. Daarmee won ik de voordracht- wordt verslonden, maar verder is alles heerlijk. Wat zoeken die mensen wedstrijd van de Vrijzinnig christelijke Jeugd centrale, Sectie noord- daar? Waarom onttrekken ze zich aan alles?’ Holland. en in de eersteklas van de mulo ben ik als neger naar het bal Waarop hij het verhaal vertelt van een amerikaanse hulpverlener met masqué gegaan. De foto waarop ik te zien ben, met raffiarok en masker, wie hij ooit weken door de Kalahari reed. ‘Die man bleek een sadist. Hij kan ik niet meer vinden. Daar staat ook een Surinaams meisje op, ver- heeft me de hele reis getreiterd, tot huilens toe. Hij had er lol in honden kleed als pierrot. met een wit gezicht. We zitten treurig te lurken aan dood te rijden. ik was zijn gevangene, want we zaten ver van de moderne een flesje Joy.’ wereld. Uiteindelijk bereikten we een kleine gemeenschap, de Kung!. ze Tijdens zijn studie nederlands maakte hij kennis met het afrikaans. Het dansten voor ons. ik zag daar mensen letterlijk in dieren veranderen. ze was in de eerste plaats de schoonheid van de taal die hem aantrok, maar deden in trance giraffes na, bokken, zebra’s. en ze werden die dieren ook na de esthetiek kwam de ethiek. Toch besloot hij, als enige in de jaren zelf. Dat trekt me in afrika, die surreële kant van het leven, het geloof in zeventig, afrikaans te gaan studeren. ‘met een klein beetje moeite liet het onmogelijke… net als in de kunst. zowel de schrijver als de hulpvereen aan het nederlands verwante taal je toe tot een andere continent. lener waren diep geraakt. ‘maar ik zou nooit in afrika kunnen wonen. Om aan de apartheid te ontkomen, zocht ik vooral de kleur op. ik ging ik word er veel te wit, zeker in zuidelijk afrika. Óf je wordt wit gemaakt lezen over de Khoisan en dook ook de zwarte literatuur van andere lan- door zwart: de meneer met de zak vol geld. Óf je wordt door blanken bij den in: chinua achebe, cyprien akwenzi, allebei uit nigeria, de Keniaan een wereld betrokken waar je niks mee te maken wilt hebben.’ c

Wat heeft hij toch met het Afrikaanse continent? Adriaan van Dis (1946, Nederland) over zijn VPRO-serie, esthetiek en het ongemak van zandvlooien.

James ngugi, die zichzelf toen nog niet ngugi wa Tjiong’o noemde. Okkot P’Bitek. er ging een wereld voor me open.’ De journalist Van Dis trok naar Kenia en Senegal. Hij interviewde er auteurs voor NRC Handelsblad en KrO-radio, literaire grootheden waar toen in nederland niemand van had gehoord.

18 ZAM africa magazine 01/2008

interview Adriaan van Dis
Bijvoorbeeld in zuid-afrika. Hij was tijdens zijn reis geschokt door de wijze waarop veel blanken zich nog steeds verzetten tegen de nieuwe realiteit. ‘Omdat we voor het programma low budget reisden, verbleven we vaak in eenvoudige logementen. Wanneer je dan met de blanke eigenaren even afrikaans sprak, opende zich met regelmaat een wereld die niet in de krant komt. Veel geklaag en ja, alles is anders en veel verval van waardes. en dan aan onze zwarte chauffeur vragen: ‘Slaap jy nie bij jou mense nie?’ en bij het ontbijt: ‘Wil jy nie pap he nie? Julle eet mos pap.’ allemaal vriendelijke antropologische flauwekul: een neger eet pap en slaapt bij zijn eigen volk. Om gek van te worden. en dan die kloof tussen rijk en arm. ik reisde met een nederlandse equipe die de helft jonger was dan ik. Wisten zij veel. maar: nieuwsgierig, veel vragen stellen. na een paar dagen zei iemand al: “Wat doen die blanken hier eigenlijk? moet je ze zien in die dikke auto’s, in hun villa’s achter schaamteloos hoge muren. De zee in!” en ik maar uitleggen over Jan van riebeeck en op tekeningen aangeven hoe de Bantu-sprekende volken oorspronkelijk uit het hart van afrika naar het dunbevolkte zuiden trokken. zuid-afrika is van alle volken, hoe je het ook wendt of keert. Het is aan de afrikaner om bij het continent afrika te horen. en nu brokkelt die uitstekende infrastructuur af, maar die was in de eerste plaats wel alleen voor het eigen Volk.’ (Hij spreekt de hoofdletters hoorbaar uit.) ‘en later om alles wat zwart en opstandig was in de gaten te houden. De beste wegen leiden naar angola, waar de zuid-afrikanen meevochten tegen de onafhankelijkheidsbewegingen. nu zijn de zwarten verantwoordelijk voor diezelfde wegen. men moet de controle afstaan. Waarden veranderen.’ ‘alles is veel voor wie niet veel verwacht,’ citeert Van Dis de dichter Bloem wanneer hij terugkijkt op de opnames voor Van Dis in Afrika. ‘ik kneep ‘m een beetje, omdat ik de serie somberder vond dan ik had gehoopt. met francis, de oude huishoudster van goede vrienden, begonnen we ons verhaal in de Oostkaap. Dat is het armste deel van zuid-afrika. Dat zette de toon. We hadden kunnen zeggen: ‘We willen laten zien wat werkt in zuid-afrika.’ Dan ontmoet je jonge, zwarte ondernemers die de baas zijn, maar kom je uiteindelijk toch terecht bij de vervreemding. iemand is wel de baas, maar woont tegelijkertijd in een land waarvan hij het gevoel heeft dat het nog steeds niet van hem is. Dat wringt. net als het verleden, dat altijd weer opspeelt. Tutu is fantastisch, mandela is groter geworden dan hij was. Dat heeft ongetwijfeld geholpen om een volksopstand te voorkomen, maar de onderliggende woede was daarmee nog niet weggenomen. Ja, er is een eerste stap gezet naar ‘verzoenen’, naar vergeten. maar ‘de waarheid’ is pijnlijker – langduriger, ook. en de grote boeven zijn niet naar voren getreden. Wat dit betreft is het een verademing om na zuid-afrika in mozambique aan te komen. Daar zijn nauwelijks blanken achtergebleven. Daar kunnen ze niemand anders de schuld geven dan zichzelf.’ Hij denkt dat het verleden nog lang een onderwerp zal zijn in de literatuur, in toneelstukken en films. ‘Dat hoort bij het schoonmaken, het uitwassen. Dat duurt generaties. Ook al zeggen jongeren dat ze niet willen omkijken, zodra het henzelf of hun kindskinderen beter gaat, zullen ze tijd vinden voor het koesteren van hun pijn en vernedering. Herkauwen van het aangedane onrecht is de enige manier voor een land om zichzelf te hervinden. cultuur speelt daarin een belangrijke rol. natuurlijk is die verwerking onaangenaam voor de blanken die blijven. Die worden over één kam geschoren en als groep schuldig verklaard. er zullen de vreemdste anti-westerse sentimenten opborrelen, nu al hoor je stemmen: geen Shakespeare meer op school, die is te wit. Kennis en tradities gaan op de schop, dat hoort erbij. Soms helaas, soms niet. in frankrijk is tijdens de revolutie de halve adel uitgeroeid, tientallen kloostergemeenschappen zijn uitgemoord en verbrand. Lees chateaubriand, je was je leven als landeigenaar niet veilig. Deed me erg aan mugabe denken. zo zit de geschiedenis in elkaar, vrees ik. De toekomst is aan afrika, de tijd van westerse bevoogding is voorgoed voorbij. nieuwe heersers, andere waarden. Tot die weer verstenen en overhoop worden gegooid.’ Ondertussen proberen massa’s, vaak hoogopgeleide afrikanen te ontkomen naar andere delen van de wereld. ‘Je kunt wel zeggen “kom allemaal hierheen”, maar wat lost dat op? neem West-afrika. Voor een opgeleid iemand valt daar weinig te beleven. gemuilkorfde pers, beroerde boekhandels, waardeloze televisie. een beetje academicus zorgt ervoor dat hij zo snel mogelijk naar europa vertrekt. Je moet helpen om een infrastructuur te bouwen die een elite vasthoudt. Wij hebben het hier altijd over waterputten slaan, maar misschien moeten we wel onze kennis op het gebied van bibliotheken exporteren. en dan niet zeggen dat daar alleen maar literatuur in mag staan. Ook Bouquet reeks, de market literature, kan op de boekenplanken. mensen die lezen worden in afrika veelal nog als zich aan de gemeenschap onttrekkende solisten gezien, maar studenten op de universiteiten hongeren naar kennis en willen ook na hun opleiding een intellectuele vorm van vermaak.’ en houd je die mensen dan vast met een bibliotheek? ‘misschien drie. De fluistering met het effect van een megafoon. Ja, ik ben naïef en hoop het nog lang te blijven. Wat wil je dan? iedereen die wat kan laten vertrekken? mensenstromen zijn verschrikkelijk moeilijk te sturen. in afrika vragen jonge mensen me keer op keer om mijn adres. Dan zeg ik: “ga niet naar europa. Hier ben je een eersteklas burger. in europa verdien

‘kkrijgdeneigingomeen I burkaaantetrekken,alsikzo’n dikkeblankevrouwind’rblote tietenophetstrandziezitten’

ZAM africa magazine 01/2008 19

interview Adriaan van Dis
je misschien honderd keer meer, maar ben je vierderangs. Bovendien is het leven er zo duur, dat je er uiteindelijk net zo slecht uit bent als hier.” Dan denken ze waarschijnlijk: lul jij maar lekker. maar ik ben liever één keer hard, dan dat ik later al die aandoenlijke brieven krijg. Je bent voor hen de reïncarnatie van de dollar of de euro. maar hun toekomst ligt toch echt in afrika, hoe hard europa ze misschien ook nodig heeft.’ Uiteindelijk is hij pessimistischer over europa dan over afrika. ‘al die leuke bakfietsmoeders in amsterdam-zuid die hun kinderen naar witte scholen brengen. natuurlijk zijn ze voor integratie, maar niet waar het de school van hun kind betreft. Of dan hoor je weer een malle minister zeggen dat we op straat allemaal nederlands moeten praten. en we islamiseren elk probleem! racistische onzin waar we ooit zuid-afrika voor verketterden. in Parijs zijn hele buurten waar ze arabisch of Wolof spreken. We zitten nu eenmaal midden in een volksverhuizing. na het koloniseren en de verstoring van vreemde culturen, komen de gekoloniseerden hetzelfde bij ons doen. arm trekt naar rijk. Daarbij dienen china en india zich aan, economieën die de onze doen beven. De grondstoffenprijzen stijgen spectaculair. culturen en ambities botsen. Door de huidige technologie weten de minder fortuinlijken precies hoe wij baden in het licht en de jongeren zeggen: ‘Wij willen ook airconditioning, een auto en evenveel megabytes als jullie.’ en dan zeggen wij, grootverbruikers en grootvervuilers: ‘Waak over je regenwoud. Hoed je olifanten en wees zuinig op de groene longen van de wereld.’ ‘We leven in een hoogst ingewikkelde revolutionaire tijd. en hoe reageren we daarop in europa? We keren ons naar binnen en vragen ons angstig af wie we eigenlijk zijn. in nederland komt dat neer op: alle boerenkarren in een kring en kissebissen over burka en canon. De optimist in hem zegt echter iets anders: ‘afrika is veel rijker dan het zelf beseft, op een gegeven moment zal het andere eisen stellen, aan zichzelf en aan de zogenaamde eerste wereld. Voor mensen die het oude afrika hebben gekend, zal die veranderende houding niet eenvoudig zijn.’ Hij vertelt over zijn ervaringen in het Prins clausfonds, waarbij hij de eerste jaren met onder meer Lolle nauta en anil ramdas betrokken was. ‘Ook toen deden we zaken met een zeer bewust afrika. Soms moesten we op eieren lopen. Hoe lastig ook, ik vind dat een goede ontwikkeling. De prins vertrouwde ons eens toe dat hij er begrip voor had, maar dat hij het ‘oude afrika’ nu eenmaal in zijn hart had gesloten. als jongen was hij opgegroeid in Duits Oost-afrika – dat was zijn paradijs – en toen hij daar weg moest en in Duitsland naar een internaat werd gestuurd, had hij jaren last van heimwee. ’s morgens in de slaapzaal hield hij zijn ogen heel lang dicht en dan hoopte hij dat hij, als hij ze opendeed, in afrika wakker werd. maar hij zat telkens weer tussen die Duitse rotjongens.’ De schrijver deelt de nostalgie van de overleden prins wel een beetje. ‘Ja, ik hou meer van het rood bestoven land dan van de uitdijende stad. maar het nieuwe afrika biedt ook hoop. ik ben onder de indruk van het enorme intellectuele reservoir. Het is hoogst opmerkelijk dat je in afrika aan de lopende band personen tegenkomt die vier of vijf talen spreken. in Dakar citeren ze zonder probleem Voltaire. al is het vreemd dat je daar met moeite een Senegalees vindt die bereid is een overall aan te trekken om eens een schroefje aan te draaien.’ is hij tegelijkertijd optimist en pessimist? ‘ik noem mijzelf een wanhopige optimist. ik weiger bij de pakken neer te zitten. ik ben ook een bange man. ik heb een grote angst voor conflicten omdat ik ben opgegroeid in een getraumatiseerd gezin waar de oorlog nooit voorbij was. Vervolgens heb ik het conflict altijd opgezocht. ik ben nergens zo bang geweest als in de oorlog van mozambique in de jaren tachtig. Tegelijkertijd heb ik nergens mensen zo heftig zien leven en feest zien vieren. contradicties.’ Hij leest ze terug in het boek van de Belgische wetenschapper filip de Boeck over Kinshasa, dat naast zijn werktafel ligt. ‘als je dat leest: één diepe ellende. iedereen gaat dood aan aids. maar wat mensen tot stand brengen... ze bouwen als het ware een café van op elkaar gestapelde doodskisten, tot ze er letterlijk bij neervallen. Voor mij raakt dat de kern van afrika.’ in de zoveelste week van de reis voor het televisieprogramma bezocht de schrijver een afrikaner kapper in Johannesburg. ‘zo’n ouwe nicht. ik spreek afrikaans met hem en hij vertelt dat hij anna neethling Pohl nog heeft gekend, de ank van der moer van zuid-afrika. ik ook, dat schept een band. en dan volgt er een klaagzang want niks deugt en ja, verval van normen en waarden. Hij heeft er eigenlijk geen toekomst, maar hij kan nergens anders naar toe. Dan reken je af en loop je naar buiten. Sta je oog in oog met een zimbabwaan die sleutelhangers verkoopt en die heeft weer een heel ander verhaal. Die mensen delen dezelfde straat. ze groeten elkaar, snijden elkaar de strot niet af. Het zou best nog eens goed kunnen aflopen.’ Hij staat op en pakt een afrikaans hoofdkrukje. Het staat ingeklemd tussen een aanzienlijke reeks afrikaboeken. Hij reikt het aan: ‘af en toe snuif ik eraan. Houtvuurtjes, olie, zweet. een geur die me telkens weer naar afrika doet trekken.’
Vanaf het Volgende nummer Verzorgt adriaan Van dis een Vaste column in zam africa magazine. tijdens de afrikadag Van de eVert Vermeer stichting op 19 april woont hij een literaire workshop bij: www.afrikadag.nl. de dVd Van de Vpro-serie Van Dis in AfrikA Verschijnt eind april.

‘JongeAfrikanenvragen allemaalmijnadres.Dan zegik:ganietnaarEuropa’

20 ZAM africa magazine 01/2008

Prudence mbewu Gevoel van eigenwaarde
Vier afrikaner studenten van de Universiteit van free State maakten een filmpje uit protest tegen de rassenintegratie in het onderwijs. Daarin kregen ze vier zwarte schoonmakers, onder wie drie oudere vrouwen, zover dat zij zich op een lachwekkende manier lieten filmen – rondrennend, van voedsel etend waarover de studenten hadden geplast. De video belandde op YouTube en de wereld sprak er schande van. zie je wel: er is nog steeds apartheid. ik ging door de grond van plaatsvervangende schaamte. We hebben tegenwoordig een hele zwarte regering, maar deze respectabele grootmoeders uit Bloemfontein vonden het blijkbaar best om de clown uit te hangen voor een stel gesjeesde studenten. zo laat je je toch niet behandelen? maar goed, velen van ons zijn door de apartheidsjaren gehersenspoeld en het is niet gemakkelijk om te veranderen. ik vermoed dat deze vier gogo’s vonden dat ze maar boften met deze speciale aandacht van de kleinbaas. ze hadden er een einde aan kunnen maken door duidelijk te zeggen: ‘nee, tot hier en niet verder.’ als volwassenen mogen we achttienjarige snotapen best tot de orde roepen. maar deze gedachte kwam niet in de oma’s op: de jongens waren immers blank. zwart ziet wit nog steeds als god naar wie je braaf luistert. Bij ons in de buurt woont ook zo’n idioot. ze is een tea lady, zo iemand die met een karretje versnaperingen rondgaat op een kantoor. Haar baas wil haar de kans geven om zijn PA te worden. Dit zou onder andere een flinke loonsverhoging betekenen. maar ze weigert. ze zegt dat ze zich de koning te rijk voelt in ‘haar’ keuken, waar ze zoveel suiker en thee kan stelen als ze wil. ze laat zich graag door de mlungus (blanken) uitsturen voor de lunchbroodjes, want dan mag zij de restjes opeten. Verder krijgt ze al hun oude kleren en krijgt ze op vrijdagmiddag altijd iets extra’s van de madam die haar mee naar huis neemt voor wat strijkwerk. ‘mee mogen naar madam’s huis’: alsof het een luxe vakantiereis betreft. We hebben getracht haar te overtuigen, ‘word PA!’, maar de loonsverhoging en gratis training interesseren haar geen biet. ze is liever een schoothondje dan een zelfstandig mens met een goed salaris. als je zo met jezelf laat omgaan, wiens schuld is het dan wanneer er op dergelijke wijze met je wordt omgegaan? ik wil zo ver gaan om te zeggen dat de dames in Bloemfontein, die puberale jongens aanmoedigen met hun onderdanige gedrag, ook straf verdienen. Veel mensen hebben hun leven gegeven in de strijd tegen apartheid. als sommigen van ons zich blijven gedragen alsof er niks is veranderd, lijkt dat offer voor niets geweest. Prudence Mbewu is onderwijzeres in Centurion, Zuid-Afrika

Heidi Lobato Europeaan in Afrika
‘...van africa in the Picture filmfestival,’ stel ik me voor aan het gezelschap. achter mij roept een man: ‘afrika? chter ‘ Daar ben ik geweest.’ ‘Waar?’ vraag ik. Hij kijkt me spottend aan. ‘afrika, dat zeg ik toch. Hardwerkende ‘ mensen, heel anders dan onze allochtonen.’ ik aarzel of ik zal zeggen dat afrika een continent is en dat die mensen geen allochtonen maar de inwoners zijn. Onwetende europeaan. in 1987 ervaar ik na de landing in abidjan een merkwaardig gevoel van thuiskomen. Jaren later ontdek ik dat mijn overgrootmoeder een West-afrikaanse slavin was. zou ik genetisch hebben aangevoeld...? confuse europeaan. een tijd daarna reis ik voor een jongerenseminar naar Oeganda. in het nationale park staan bij het loket verschillende entreeprijzen; 1 shilling voor Oegandezen, 5 shilling voor overige afrikanen en 15 shilling voor niet-afrikanen. ik sta er met een congolees en een rwandees die wonen en werken in Oeganda – en mijn overgrootmoeder is West-afrikaans, telt dat ook? De man aan het loket smijt zijn raampje dicht met de woorden ‘dit betalen’. Bemoeizuchtige europeaan. Bij het begin van de nijl wijst de gids ons het standbeeld van de eerste europese ontdekker. Verwonderd vraag ik wie de eerste afrikaan was. De Oegandese gids kijkt me niet-begrijpend aan; wat doet dát er nou toe? Hij draait zich om en zegt: ‘en hier is dan het echte begin, val niet in het water want de draaikolkjes zuigen je naar beneden.’ nieuwsgierige europeaan. Bij de watervallen staan busladingen kinderen: op schoolreisje. ze willen allemaal met me op de foto. ze hebben nog nooit een blanke gezien, verklaart m’n congolese vriend. Blank? ik? ze halen hun neus op want ik stink inmiddels van al het kanovaren als... een blanke. mijn afrikaanse vrienden liggen slap van het lachen. Stinkende europeaan. na een zoveelste werkbezoek aan fespaco (het grootste pan-afrikaanse filmfestival), besluiten we er een reisje naar de Dogon, mali, aan vast te plakken. in een van de dorpjes had men de exotische gewoonte om argeloze reizigers te kidnappen en te offeren. na veel gezeur van ons mogen we naar de offerplaats, hoewel die niet voor toeristen is. ik krijg er de kriebels van. ik zou zweren dat ik bloed ruik. Huh. goedgelovige europeaan. een vriend heeft sinds de aankomst niet meer kunnen stoppen met praten. in de stilte van de woestijn galmt aan een stuk door zijn geratel, waar overigens geen touw aan vast te knopen valt. Daarbij fotografeert hij er lustig op los. We trekken onze petjes en sjaals dieper over ons hoofd. Terug in europa beseft hij zijn zogeheten culture shock en ontdekt dat er niets op de fotorolletjes staat. geshockte europeaan. Heidi Lobato is directeur van het Africa in the Picture Filmfestival, Nederland

column
Mee mogen naar madam’s huis: alsof het een luxe vakantiereis betreft

zam africa magazine 01/2008 21

Wij, het Hip Hop
Jonge Kenianen in reactie op de gewelddadigheden
Nairobi, 12 februari 2008 Wij, het Hip Hop Parlement, gebruiken ons artistieke talent en onze microfoons om ons land een positieve boodschap te geven. zo willen we bijdragen aan een oplossing voor de huidige problemen. Samen staan wij sterk. Wij, het Hip Hop Parlement, staan voor gelijkheid der seksen. Wij, het Hip Hop Parlement, schuwen ieder gebruik van geweld tegen personen. Vóór alles respecteren wij het menselijk leven, in woord en daad. Wij, het Hip Hop Parlement, zullen in elke buurt van ons geliefde land alle mogelijke activiteiten ondersteunen en ondernemen om op basis van de hiphopcultuur te werken aan verzoening tussen verschillende groeperingen. Hiphop overkoepelt alle subculturen. Onder auspiciën van het Hip Hop Parlement zullen kunstenaars van alle tribale achtergronden samenwerken in een gemeenschappelijke beweging. Wij, het Hip Hop Parlement, veroordelen het moedwillig vernielen van bezittingen in een economie en een samenleving waarvoor wij hebben geleden en gestreden. Wij, de parlementariërs/rappers van het Hip Hop Parlement, zijn goed in rap en gebruiken dit talent om invloed uit te oefenen op onze leeftijdsgenoten. Daarmee beogen wij de ongunstige effecten van het stamdenken te verminderen. We benadrukken en prijzen wat er aan positieve dingen gebeurt binnen onze verschillende bevolkingsgroepen. Onze slogan voor deze campagne luidt daarom Ukabila ni taifa killer. Wij, het Hip Hop Parlement, houden ons aan de wet om onze doelen zuiver te houden. Wij, het Hip Hop Parlement, verschillen in achtergrond, stam en taal. Taal is een communicatiemiddel. Wij accepteren niet dat deze wordt misbruikt voor discriminatie. Wij, het Hip Hop Parlement, veroordelen het stamdenken en stimuleren het gemeenschappelijk gebruik van Sheng als officiële vierde taal van Kenia. Het Hip Hop Parlement waardeert en vertegenwoordigt de rijkdom van de bestaande diversiteit in Kenia. in het Swahili: kama wasanii sisi ni kioo cha jamii. Wij, het Hip Hop Parlement, vinden dat onze kracht ligt in het vormen van één cultuur, de HiP HOP, met alle uitdrukkingsmiddelen die deze biedt. Wij moedigen de jeugd en de samenleving aan zich bij ons aan te sluiten. Het Hip Hop Parlement werkt graag samen met organisaties die werken in het belang van een beter bestaan voor alle Kenianen. Wij, het Hip Hop Parlement, streven ernaar onze achterban, die voornamelijk bestaat uit jonge Kenianen, aan te moedigen om op allerlei manieren een bestaan op te bouwen en economische activiteiten te ontwikkelen. Wij vragen de Keniaanse overheid om ons programma een bestuurlijke invulling te geven. met de steun van jongeren die zich een economische positie hebben weten te verwerven, en door bewegingen en lobbygroepen in het leven te roepen die zich inzetten voor vrede, rechtvaardigheid en verzoening, zal de situatie in Kenia verbeteren. Daar kan vervolgens iedereen van profiteren.

Wij, het Hip Hop Parlement, vormen een collectief zonder grenzen, dat open staat voor deelnemers uit de hele wereld. Cool kunnen we alleen zijn als ons land vrede kent. Wij vinden dat onze leiders verzoening en rechtvaardigheid als basis moeten nemen voor hun leiderschap, willen zij in ons land blijvende vrede kunnen stichten. goede leiders dienen de grootst mogelijke veiligheid te garanderen aan de staat en haar inwoners. ze moeten staan voor een functionerend rechtssysteem, een stabiele omgeving voor economische ontwikkeling, goed onderwijs,

22 Zam africa magazine 01/2008

Parlement

betaalbare huisvesting en bovenal voor een zorgsysteem dat toegankelijk is voor alle burgers, ongeacht hun economische omstandigheden. Was getekend, Louis ‘Muki Garang’ Aoko, voorzitter van het Hip Hop Parlement Angel Wainaina, senior verslaggever vrouwenzaken bij Ghetto Radio Maarten Brouwer, internationaal coördinator van het Hip Hop Parlement

VerTaling: ricHarD HengeVelD. fOTO’S: Duncan OgWenO. STillS: maarTen BrOuWer. KijK OP: WWW.gHeTTOraDiO.nl.

Zam africa magazine 01/2008 23

b e e l de n
Onder redactie van annemieke van twuijver

Placa de sonido: Isaac Carlos
Kunstenaar Isaac Carlos (1972, Angola) vertelt: ‘We hebben de neiging om dingen te simplificeren, om de wereld in te delen in heldere categorieên en overzichtelijke kaders. Je kunt dat zwart-witdenken noemen. Maar het is voor mensen een natuurlijk gegeven om te kijken langs lijnen van algemeenheid, om de meeste informatie weg te poetsen. Deden we dat niet, dan zouden we gek worden van alle indrukken. Dit gezegd hebbende: door onze selectieve manier van kijken, creëren we aparte gebieden. Iemand denkt: “dit is de wereld van de sport, dit dit is de wereld van de muziek, dit is de wereld van de kunst, dit is mijn wereld, dit is jouw wereld”, ga maar door, en gelooft vervolgens dat die werelden enorm van elkaar verschillen – gescheiden zijn, zelfs. Op het eerste gezicht is dat misschien zo. Ik ben geïnteresseerd in wat er gebeurt wanneer je die diverse werelden samenbrengt in een ontmoeting, wanneer het tussengebied wordt betreden.’ Isaac Carlos leeft zelf in een tussengebied. Hij is

Still uit lAgoS wide & cloSe. Foto: ok-centruM, linz

Moving Sky (2007)

geboren in Angola, verhuisde op jonge leeftijd naar Congo en vervolgens naar Portugal, en woont dan nu in Amsterdam. Hij weet hoe het is om ergens ‘wel en niet’ te zijn, om ergens ‘wel en niet’ thuis te horen. ‘Het was niet gemakkelijk om mezelf een plek te geven. Maar uiteindelijk ervaar ik het tussengebied als prettig.’ Een nomade, zowel geografisch als mentaal. Of iemand die uitersten probeert te verenigen, een intermediair? Het gegeven van ‘verbinding’ gebruikt hij in zijn werk: in conceptuele en performatieve werken zoekt hij crossovers tussen verschillende media, bijvoorbeeld tussen sculptuur en muziek, tussen performance en virtual reality, tussen video en theater. ‘Ik kies reality het medium bij het onderwerp, niet andersom. Het is daarom niet makkelijk om in mijn werk “de hand van de maker” te herkennen, ik heb in dit opzicht geen herkenbaar trademark.’ Moving Sky (2007) is een ‘windcompositie’ van kinetische sculpturen, geluidssensoren en ICT. De video Forgetfulness (2008) slaat een brug tussen een intens persoonlijke ervaring en een opgelegde, vreemde omgeving. Momenteel ontwikkelt Carlos het werk Parasite Urban Tunes, opnieuw een geluidssculptuur die zal worden gemaakt met stadsbussen tijdens hun gewone ritten door de stad. Carlos was resident artist bij de Rijksakademie, Amsterdam, en Akademie Schloss Solitude, Stuttgart. Hij rondde onlangs de internationale postdoc-opleiding DasArts af. Forgetfulness (2008) is tot 31 mei te zien in CASM (Centro de Arte Santa Monica) in Barcelona.

24 zam africa magazine 01/2008

Foto: AkAdeMie SchloSS Solitude

■ Renzo Martens (1973, Nederland) woont en werkt afwisselend in Amsterdam, Brussel en Kinshasa. De video Episode 3, over beeldvorming van Afrika, is tot 6 april te zien in De Appel, Amsterdam, en later dit jaar in het Stedelijk Museum Bureau Amsterdam.

agenda africaserver

Waar kun je Afrikaanse kunst en cultuur bekijken in Nederland en Vlaanderen? www.africaserver.nl.

dak’art biënnale 2008

De grootste hedendaagse kunstbiënnale van het Afrikaanse continent, Dak’art, wordt dit jaar gehouden van 9 mei tot 9 juni in Senegal. Blijf op de hoogte met de digitale newsletter: www. biennaledakar.org.

100% gratis documentaires
Op HollandDoc.nl zijn meer dan 600 documentaires gratis te bekijken, waaronder een aantal goede reportages over Afrika. Docs on Demand 2006-2007 bevat onder andere Mijn zwarte moeder van Fred van Dijk, The West Lusaka Man van Walter Stokman en Mijn kaart van Afrika ligt in Europa van Hans Keller. www.hollanddoc.nl.

Abdullahi Mohammed with Mainasara, lagos, 110 x 112 cm, 2007 ■ Naast ‘de’ World Press Photo of the Year worden er jaarlijks zestig subprijzen weggegeven. In 2008 gingen er 7 naar Afrikaanse onderwerpen, waaronder een eerste prijs in de categorie Contemporary issues voor Brent Stirton. Hij fotografeerde de berging van dode gorilla’s in Congo. www.worldpressphoto.org. ■ Fotograaf Pieter Hugo (1976, Zuid-Afrika) won in maart jl. de jaarlijkse KLM Paul Huf Award van het FOAM Fotografiemuseum Amsterdam. Aanstaande september exposeert hij in FOAM. Eerder portretteerde Hugo voor ZAM Africa Magazine Unity Dow, rechter aan het hooggerechtshof en schrijfster uit Botswana. www.pieterhugo.com. ■ Het fotoboek Congo Eza. Fotografen van de DRC (Uitgeverij Roularta Books, Africalia Editions) toont het werk van 25 Congolese fotografen. Een mooi document over ‘houden van’, ‘communiceren’ en ‘jezelf blootgeven’, ISBN 978 90 5466 623 3. ■ Jos van Beurden, Arjan van Dijk en George Terberg maakten Ethiopië: kracht en kwetsbaarheid, een koffietafelboek over het ‘andere’ Ethiopië, ISBN 978 90 812187 1 9.

zam AFricA MAgAzine 01/2008 25

Foto: Pieter hugo

Foto: Brent Stirton

■ Het toonaangevende OKCentrum in Linz, Oostenrijk, laat in de expositie Biënnale Cuvée (tot 27 april) de beste werken zien van recente biënnales. Let op de installatie Sweetness van Meshac Gaba (1961, Benin) en de video Lagos Wide & Close van Bregtje van der Haak (1966, Nederland).

check out

fotografie

En ontvang gratis het recept voor in karterolie gefrituurde bakbanaan
Een jaar lang ZAM voor maar € 25,– Bel 030 230 69 01

Word nu abonnee van ZAM Africa Magazine

(werkdagen, kantooruren)

Of e-mail uw adresgegevens naar abonnementen@zam-magazine.nl
Blijf op de hoogte van hedendaagse kunst, cultuur, politiek, economie, fotografie en journalistiek in en uit afrika. neem nu een jaarabonnement op zam africa magazine. zam verschijnt vier keer per jaar. Kijk ook op www.zam-magazine.nl. als u nu abonnee wordt, krijgt u gratis het recept voor in karterolie gefrituurde bakbanaan. Ook krijgt u gratis de maandelijkse nieuwsbrief met afrika-agenda. nieuwe lezers van zam krijgen bovendien korting op de boeken van Lieve Joris, conny Braam en adriaan van Dis.

26 africa magazine 04/2008

Stemmen
het OpiNiek aterN VaN ZaM
afrika-correspondent Bram Vermeulen verdedigt zijn professie afrikaanse kritiek op afrikaanse politiek: William m. Gumede over despotisme Farid Esack vecht (opnieuw) tegen slavernij 27 31 34

Het ongelijk van Joris Luyendijk

Joris Luyendijk verklaarde de buitenlandjournalistiek failliet. ‘Omdat we het niet kunnen weten’. Maar iets niet weten is juist wat de correspondent bestaansrecht geeft, aldus Bram Vermeulen (1974, Nederland). Over onwetendheid als drijfveer.

H

et eerste contact met de plek waar het moet gebeuren. De hete lucht die als een plastic zak om het gezicht slaat zo gauw de deuren van het vliegtuig openklappen. De eerste geuren, van rode aarde, van een zee of van een tropenlucht zwaar van de verbrande kerosine. Het lawaai van de ontvangst, het getrek aan de kleren, het geduw bij de bagageband. De mannen in witte jassen die schreeuwen om het bewijs van inentingen in het gele paspoort, het ongeduld van de bagagekruiers, de barse blik in de ogen van de grensbeambten. aankomst in een land dat in een paar dagen, twee weken hooguit, moet worden begrepen. Daar gaan alle poriën van openstaan. Hier begint het gevecht tegen de onwetendheid. De juist aangekomen correspondent is nu op zijn kwetsbaarst. Hij weet niets, behalve wat hij in zijn boeken en rapporten heeft gelezen. Hij begrijpt niets of in elk geval te weinig. Hij kent niemand, alleen de namen op het blaadje met telefoonnummers dat hij van collega’s heeft gekregen. De wereld waarin hij aankomt is onscherp. Het landschap heeft geen diepte. De mensen die hij tegenkomt, zijn niet meer dan passanten, elk met een verhaal en een context die hij niet kent. De verslaggever is eenzaam en verdwaald. De aankomst in Bunia, Oost-Congo. een russische antonov landt op het enige stuk asfalt in de wijde omtrek. een witte container met Vn erop geschilderd doet dienst als grenspost in

een land waar eigenlijk geen grenzen bestaan. Buiten wacht de taxicentrale: jongens op een brommer die de rugzak op de ene en jou op de andere ‘moto’ zetten. ze rijden langs een kamp waar tienduizenden vluchtelingen al jaren bivakkeren. ze rijden langs wachtposten gemaakt van zandzakken en prikkeldraad met daarachter soldaten met blauwe helmen uit nepal, india of Uruguay. ze rijden langs een groene legertruck van het congolese leger, die wordt aangeduwd door dronken soldaten die sigaretten willen. ze rijden en ze rijden en het hoofd vult zich met onbekende beelden en de vraag ‘hoeveel verder van huis kun je zijn?’ en dan stoppen ze voor de stalen poort van een pastorie. en dan loopt de poortwachter naar een terreinwagen met een open motorkap. een gestalte heeft zich over de motor gebogen en de poortwachter introduceert hem als pater Van de Ven. ‘meneer Van de Ven, er is hier een nederlandse journalist die u zou willen spreken.’’ en dan kijkt pastor Harry van de Ven, 72 jaar oud, zijn gezicht besmeurd met autovet, even op en zegt: ‘zo, dus u bent journalist? U heeft een interessant beroep. Journalisten zie je hier komen en gaan. ze zijn hier meestal een dag of vier. en dan schrijven ze vervolgens zulke verhalen.’ Hij spreidt zijn armen alsof hij zojuist een dikke karper heeft gevangen. ‘in Oost-congo zit het zus en zo, lees ik dan. en dan krab ik me wel eens achter de oren. Want ik woon hier al veertig jaar en ik snap er nog altijd niets van.’

moeten we er veertig jaar wonen om iets over Oost-congo te mogen schrijven? meneer Van de Ven ziet buiten zijn pastorie een congo dat ik onmogelijk kan zien. iedere kuil in het hobbelige zandweggetje tussen zijn huis en het vliegveld heeft voor hem een verhaal. Over die weg zag hij de Belgen vertrekken, Lumumba komen, en toen mobutu, papa Kabila, zoon Kabila. in 1964 ontsnapte Van de Ven ternauwernood aan een vuurpeloton, dat drie andere missionarissen doodschoot maar door de munitie heen was toen hij aan de beurt was. met mijn halfuur congo-ervaring kan ik inderdaad onmogelijk uitleggen hoe het zit, tussen die tientallen milities die in dit gebied de dienst uitmaken, de sluimerende vetes, de onbegrijpelijke etnische politiek. maar ik kan wel met pastor Van de Ven op stap. NRC Handelsblad opent twee dagen later met deze alinea’s. Hoe God terugkeerde in Sedzabo Door onze correspondent Bram Vermeulen SEDZABO, 26 APRIL. Een Nederlandse pastor keert na drie jaar terug naar het verwoeste dorp Sedzabo in Oost-Congo. ‘Alleen vragen heb ik, geen antwoorden.’ Het pad naar Sedzabo bestaat niet. Een paar honderd meter na de afslag staat het olifantsgras metershoog, dik als volwassen vingers. Hier is al maanden geen voertuig meer geweest. ‘Laten we deze weg de Boulevard 24 Avril noemen,’ zegt pastor Harry van de Ven (72) als zijn terreinwagen er stapvoets overheen bonkt. zam africa magazine 01/2008 27

Stemmen
Genoemd naar de zondag waarop hij durft terug te keren naar het dorp dat zijn katholieke missie drie jaar geleden moest ontvluchten, samen met de rest van de bevolking. Van de Ven, geboren Brabander en sinds 1961 in Oost-Congo, weet niet wat hij kan verwachten in Sedzabo. Sinds 2002 zijn de berichten uit dit gebied verstomd. Hulporganisaties durven hier niet te komen. De vredesmacht van de Verenigde Naties in Congo (MONUC) vooralsnog ook niet. Het oerwoud is hier te dicht en te verraderlijk voor zware pantserwagens. De blik van de missionaris verstart als hij langs de berm van de weg plotseling twee donkere gestalten ontwaart. Kleine jongens met grote machinegeweren. Eén mist zijn linkeroog. Met het andere staart hij de predikant roerloos aan. ‘Milities,’ sist de pastor. Hij laat zich een goddeloze vloek ontvallen. Machinegeweren boezemen hem allang geen angst meer in. In 1964 ontsnapte hij ternauwernood aan een executie die drie andere missionarissen het leven kostte. Voor kinderen die de wapens bedienen is hij het meest beducht. Als de auto Sedzabo binnenrijdt, blijkt zijn bezorgdheid terecht. De hutten die hier ooit rond de felgroene heuvelrug lagen zijn niet alleen platgebrand; ze zijn verdwenen, onder het gras en het gebladerte. De school is spoorloos, net als het winkeltje voor kleine waar. De kerk, steen voor steen gefinancierd door de missie, is een ruïne. Zo’n honderd parochianen die zich voor de ingang hebben verzameld, meest vrouwen en kinderen, kijken de pastor verontschuldigend aan. Hij huilt. Het verslag over de kerkdienst die Van de Ven hield in de vernielde kerk in Sedzabo was geen halfje wit op de loopband van de broodfabriek van Joris Luyendijk. correspondenten staan niet altijd achteraan die loopband en doen niet altijd alsof ze het brood hebben gebakken waar ze in feite alleen de verpakking om hebben gedaan, zoals Luyendijk schrijft. Soms doen ze gewoon verslag van een gebeurtenis die ontroert, meesleept en verbaast. Daar hebben ze geen cijfers voor nodig die worden gestaafd door wetenschappelijke bureaus. geen statistieken en geen opiniepeilingen, en ook geen betrouwbare kranten. er verschijnen in Oostcongo niet eens kranten. Op pad in die vreemde landen spelen we voor tolk/vertaler. We bouwen bruggen tussen daar en hier. en we leggen uit. Waarom doen die mensen zo raar? Waarom zeggen ze wat ze 28 zam africa magazine 01/2008 zeggen? en als we dat niet kunnen, dan zoeken we naar andere vertalers, naar andere bruggenbouwers, naar pastor Van de Ven. Er is toch niks mooiers dan de onzekerheid van onwetendheid? Van puzzels oplossen met beperkte mogelijkheden? een buitenlandcorrespondent hoeft niet te veinzen dat hij wetenschapper is. Hij grossiert niet in cijfers, onderzoeken, kansvariabelen of betrouwbaarheidsintervallen. Hij zegt niet: de waarheid in dit verhaal heeft een kansdichtheid van zoveel procent. Dat wordt ook niet van hem verwacht. Hij verzamelt in de eerste plaats beelden, meningen en, waar hij kan, feiten. in afrika zijn die feiten net zo moeilijk te staven als in het midden-Oosten. De meeste media hebben één correspondent voor de 53 landen van dit continent. Sommige hebben er niet een. We worden gevraagd te berichten over plekken waar we niet zijn, te praten over mensen die we niet gesproken hebben. We worden opgemoment van dit schrijven ontwikkelt zich in Oost-congo een vluchtelingencrisis waarbij die in Darfur verbleekt. De verkiezingen in congo zijn een sterk staaltje spindoctoring van de zittende machthebbers op zoek naar legitimatie en van de Verenigde naties als brengers van de vrede. Op de dag van de verkiezingen zit ik in zo’n wervelende spin. een Vn-helicopter hevelt het contingent journalisten in de oostelijke stad goma van stembureau naar stembureau. zo gauw het gevaarte aan de grond staat, gaat het journaille in eendenpas op onderzoek uit. Dezelfde obligate vragen, rij voor rij. ‘Bent u blij voor het eerst te mogen stemmen in veertig jaar? Spannend? Onlangs nog iemand vermoord in uw familie? Omgekomen van de honger, verkracht door de milities? alle broers en zussen nog in leven? Merci beaucoup.’ gênant wordt het pas echt wanneer het corps journalistique op een Vn-basis oog in oog komt te staan met twee mannen op een bankje. De Vn-commandant heeft iets gemompeld over arrestaties. Van een afstand kijk ik toe hoe de collega’s zich als een roedel hongerige wolven op hun prooi werpen: camera’s aan, microfoons onder hun kin. De twee mannen op het bankje laten het met ogen zo groot als schoteltjes over zich heen komen. ze zeggen geen woord, niemand spreekt hun taal. niemand kent hun verhaal. maar who cares: we hebben een quote nodig! Draaien maar. Wie het moet aanzien, krijgt dezelfde neiging tot fatalisme als Luyendijk. De journalistiek is op sterven na dood, zegt hij. De journalistiek is een brandend huis en niemand weet waar de kraan voor het bluswater zit. als ik via BVn op het journaal de horde pers in Den Haag zie, die wachtende meute, hengelend naar een quotje over het zoveelste schandaaltje, ben ik het bijna met die stelling eens. ze doen me denken aan de waanzin van de verkiezingsdag in congo. Wanneer iedereen hetzelfde doet, maakt niemand meer verschil. maar afrikajournalisten, in elk geval zij, hebben ook het beste laten zien wat de professie te bieden heeft. niet ondanks de beperkingen van de informatievoorziening in dictaturen en het ontbreken van democratische voorwaarden, maar dankzij. er zijn genoeg collega’s die, om Luyendijks metafoor voor een dictatuur maar even te gebruiken, ‘het paard met een schroevendraaier en een soldeerbout’ hebben weten te temmen. Lees ryszard

In eendenpas loopt het journaille door het stembureau in Congo, op zoek naar het quoteje

jaagd door persbureaus en internationale televisienetwerken. een collega moest eens verslag doen van Darfur, Oost-congo en zimbabwe in hetzelfde radio 1-uur. Dat zijn slechte dagen, voor het vak en voor de waarheid. De slechtste dagen zijn als we speelbal worden van andermans belangen. Verkiezingen in de Democratische Republiek Congo, juli 2006. ‘De eerste vrije verkiezingen in meer dan veertig jaar,’ schrijf ik dag in dag uit, samen met de honderden collegae die worden ingevlogen. De verkiezingen zijn de ‘nieuwsaanleiding’ om congo onder de aandacht te brengen, maar ze zijn een Joris Luyendijkje in de maak. ‘Verkiezingen’ klinkt als: verandering aan de horizon, wisseling van de macht, een oefening in democratie of ten minste het begin van vrede. een jaar later weet iedereen dat de verkiezingen geen verandering, geen machtswisseling, geen democratie en al helemaal geen vrede brachten; op het

Stemmen
Kapuscinski, de Poolse wereldreiziger en journalist die in 2006 overleed. Hij verzamelde zijn verhalen zonder te kunnen leunen op betrouwbare kranten of opiniepeilingen. Hij had vaak geen telefoonlijn om zijn verhaal door te bellen. Hij had geen geld voor een huurauto, laat staan voor een vliegtuig. Hij overnachtte niet in dure hotels en internet bestond niet toen hij zijn reizen maakte. Juist deze beperkingen stelde Kapuscinski in staat dicht op de huid van zijn onderwerp te kruipen. Je kunt bijna de kakkerlakken horen trappelen rond zijn matras in zijn nigeriaanse onderkomen. Je kunt bijna het zweet proeven van de angolese soldaten die hun machinegeweren leeg schieten in de lucht, terwijl ze in gevecht zijn met hun eigen doodsangst. Dicht op de huid. zo versloeg Kapuscinski de ondergang van het Sovjetrijk, de onafhankelijkheidsgolf in afrika, de grensoorlogen in zuid-amerika. ‘Technologie,’ schrijft hij in Lapidarium, het laatste boek voor zijn dood, ‘is een vooruitgang én achteruitgang. We verkrijgen informatie gemakkelijker maar zijn ook gedwongen dichter bij de centrale te blijven, in plaats van de vreemde plaats en de cultuur die we bezoeken.’ Kapuscinski verbaast zich over de buitenlandse correspondenten die direct na aankomst contact zoeken met hun redacties en hun achtergebleven families. e-mail, internet en mobiele telefoon zijn onze vloek. We kunnen de antwoorden op vragen die ons als buitenlandcorrespondenten worden gesteld niet weten, schrijft Luyendijk. We hebben de middelen niet om te staven of de mening van een enkeling representatief is voor een heel land. We kunnen het niet weten. maar de beste journalistieke reportages werden geschreven in tijden waarin verslaggevers het zonder enig middel moest stellen. Denk aan charles Dickens’ reportages over de armoede in het achttiende-eeuwse groot-Brittannië. Denk aan mark Twain. en John Steinbeck. Onwetendheid was niet hun makke, maar hun drijfveer. De nieuwe media, zo betoogt Kapuscinski, zijn een groot gevaar voor het geweten. ze maken ons vertrouwd met lijden, misdaad en massamoord. ‘Door van het geweld een toneelstuk te maken, beroven ze ons van een context van dreiging, verschrikking en schuld. ze sussen het geweten in slaap.’ Hier doceert de Pool de belangrijkste verantwoordelijkheid voor de media. ze moeten het publiek laten voelen wat hun onderwerp dag in dag uit doorstaat. Dat kán, zonder de woordvoerders van regeringen aan het woord te hoeven laten – zonder mensenrechtenactivisten en zonder persvrijheid. Dat kan door stil te staan. Dat kan door op de hurken te zakken en het onderwerp recht in de ogen te kijken. NRC Handelsblad-redacteur Dick Wittenberg deed het. Hij bracht een maand door in een dorp van veertig gezinnen in malawi om het gezicht van armoede te beschrijven. ‘niet een beetje, maar heel precies,’ zoals hij schreef. fotograaf Kadir van Lohuizen deed het, onder meer met zijn foto’s over de diamantindustrie. Hij stond in de modder in de mijnen van angola, toch ook bepaald geen democratie. en hij volgde de route van de stenen, van de smokkelaars tot aan de modeshow in de juwelierszaak in new York. Het onzichtbare zichtbaar gemaakt. prikken die er over verre landen bestaan, afrekenen met vooroordelen. in september 2007 reis ik met een cameraman naar zimbabwe. Dat is een land dat op Bush’ as van het kwaad gebroederlijk langs Syrië en iran ligt. Dat is een land waar sinds 2002 Westerse journalisten, een paar uitzonderingen daargelaten, officieel niet meer worden toegelaten. Dat anti-mediaoffensief leidt vaak tot potsierlijke reportages. Journalisten maken van zichzelf het nieuws en doen alleen op fluistertoon en met verborgen camera’s verslag van dit oh zo gevaarlijke land. anderen gaan op de grens tussen zuid-afrika en zimbabwe staan, en wijzen af en toe naar het land achter hun rug. ‘Dáár is het verschrikkelijk.’ als de zimbabwaanse politie in maart 2007 oppositieleider morgan Tsvangirai in elkaar slaat, rapporteert de correspondent van cnn dagenlang live vanaf de grenspost. ‘Tienduizenden vluchtelingen komen hier dagelijks de grens over,’ herhaalt hij uur na uur, terwijl de zimbabwanen achter zijn rug zuid-afrika binnenwandelden. alsof ze het sinds het handgemeen tussen de politie en de oppositie ineens op een rennen hebben gezet. gaat de verslaggever aan de andere kant van de grens staan, dan kan hij misschien niet zo veel, maar toch nog busladingen migranten laten zien die dagelijks van zuid-afrika naar zimbabwe reizen. Dat zijn zimbabwanen die in zuid-afrika boodschappen doen en de waren voor een veelvoud in het vaderland verkopen. Dat zijn zuidafrikaanse zakenlieden die dankzij de ingestorte economie gouden tijden beleven. Dezelfde cnn-correspondent filmt eerder dat jaar, undercover, een reportage over zimbabwanen die zo uitgehongerd zouden zijn dat ze ratten eten. Later blijkt dat hij een dorp had bezocht waar het eten van muizen een jaarlijks terugkerend ritueel is. Vind je het gek dat mugabe Westerse journalisten wantrouwt? Ja, er zijn voedseltekorten in zimbabwe. maar van hongersnood is geen sprake. als een journalist een beetje zijn best doet, kan hij in zimbabwe prima werken. in zimbabwe worden oppositieleden in elkaar geslagen, onafhankelijke kranten gesloten, mensenrechtengroeperingen het land uitgezet. in zimbabwe verschijnt alleen nog een krant die, net als in egypte, de president iedere dag op de voorpagina zet en spreekt over een Brits complot tegen zimbabwe. maar wie de Herald leest, leest tussen de regels door bruikbare feiten. als de krant meldt dat door het Britse complot de bakkerijen geen brood meer zam africa magazine 01/2008 29

E-mail, internet en mobiele telefoon zijn onze vloek, vond Ryszard Kapuscinski

De buitenlandjournalistiek is alleen te redden als we vertragen. De Vlaamse schrijfster Lieve Joris zei het treffend tijdens een debat over het boek van Luyendijk. Stilstaan, ademhalen, kijken, ruiken, proeven. De buitenlandcorrespondent laat zich drijven door de nieuwsgierigheid voor een nieuwe en onbekende wereld, niet door de haast van de redactie. Buitenlandcorrespondenten moeten durven de persbureaus te negeren. als het inderdaad zo is dat de redactie het nieuws eerder weet dan de correspondent ter plekke, dan zou de redactie de nieuwsberichten moeten voorlezen. De correspondent is de man in het veld, niet de vertaler van drie telexen die hem door de redactie worden toegestuurd. Die redacties hebben behoefte aan eigenwijze berichtgeving, verhalen met een eigen smoel. De buitenlandcorrespondent zet de wereld op zijn kop. Hij moet twijfel zaaien, clichés door-

Stemmen
kunnen bakken, weet ik tenminste dat door economisch wanbeleid nu ook de bloem is opgeraakt. als de Herald een foto afdrukt waarop 266 dorpshoofden een terreinwagen krijgen van de president, uit dank voor hun patriottistische inzet, weet ik dat de voorbereidingen voor de verkiezingen zijn begonnen. als ik later door radio 1, hijghijg, wordt gevraagd waarom er op het platteland toch zo trouw op mugabe wordt gestemd, kan ik dit beeld gebruiken. Dat is mijn soldeerbout om het paard van de dictatuur te temmen. Het grote verschil tussen Afrikaanse dictaturen en die in het Midden-Oosten is hun effectiviteit. in het midden-Oosten zijn woede-uitbarstingen georkestreerd en beheerst de alom tegenwoordige geheime dienst de publieke opinie. afrikaanse staten zijn, het cliché is waar, meestal falende staten. met falende geheime diensten. zimbabwe is een goed voorbeeld. De zimbabwaanse regering kan eenvoudig een computer op het vliegveld van Harare zetten met daarin alle namen van buitenlandse correspondenten die volgens google wel eens over zimbabwe schrijven. Het toeval wil dat juist de balie waar buitenlanders hun visa moeten kopen, geen computer heeft. zo komen jaarlijks tientallen correspondenten als toeristen het land binnen. in Oost-congo bestaat de staat niet eens. De veiligheid wordt louter bewaakt door Vn-vredessoldaten. De grenzen zijn poreus. De staat is voor de bewoners van Oost-congo, een ander land. De staat woont in Kinshasa, de hoofdstad, meer dan duizend kilometer verderop. Dus wie een congolees om zijn mening vraagt, krijgt een antwoord dat niet gehinderd wordt door angst voor de oren van de staat, net als in nigeria. een beeld dat me bijstaat uit Port Harcourt, het hart van de nigeriaanse kidnapindustrie: op een kruising scheldt een oude grijze dame de huid vol van een politieagent in een kogelvrij vest met een machinegeweer om zijn schouders. Ook in autocratische samenlevingen komen mensen uit voor hun mening. Uitleggen waarom ze zeggen wat ze zeggen, dat is de kunde van de buitenlandcorrespondent. Op reportage in zimbabwe in september 2007 maken we eerst het verhaal dat alle bekende beelden van zimbabwe bevestigt. We reizen naar het oosten van het land en filmen een opvangkamp voor oude bejaarden, vel over been. De oudjes zijn er achtergelaten door 30 zam africa magazine 01/2008 hun kinderen, ongewoon in een samenleving die in normale tijden de ouders verzorgt tot de dood erop volgt. ’s avonds laat bekijken we de beelden in de hotelkamer en de cameraman mompelt iets over cliché. niet dat we het niet moeten laten zien, maar kijken we uit het hotelraam, dan is zimbabwe anno 2007 zo veel meer dan een crisis. De volgende dag staan we bij het rode stoplicht naast een gele Hummer. een Hummer, in zimbabwe! Waar zou hij dat van betalen en waar haalt hij zijn benzine, als er in het hele land geen druppel meer te krijgen is. als we de eigenaar nu eens kunnen vragen hoe hij dat voor elkaar krijgt. Dan zaaien we pas twijfel. Dan maken we verschil. De reportage wordt uiteindelijk gefilmd in een Bentley met open dak, een ander speledingetje van de eigenaar die het heerlijk vindt zijn verworvenheden aan de rest van zimbabwe te laten zien. De Hummer is die dag voor onderhoud naar de garage. afgelopen vijf jaar zag ik de ene na de andere krant zijn correspondenten uit afrika terugtrekken. migratie, islamisering, terrorisme. al die agendapunten in Den Haag vinden hier hun wortels. maar who cares. nederland heeft het druk met zichzelf. Deze terugtrekkende beweging heeft een nieuw fenomeen veroorzaakt. Omdat redacties niet langer bereid zijn geld vrij te maken voor dure reportagereizen, bieden hulporganisaties hun eigen ‘journalistieke’ werk aan. in het internetcafé in goma zit ik tijdens de congolese verkiezingen elke dag naast een medewerker van het rode Kruis. Op dezelfde computers tikt hij zijn verslag van de dag. Daarna monteert hij een radioreportage. De videobeelden van de dag bied hij aan in alle vormen die in de televisiewereld gangbaar zijn, digitaal of analoog, u vraagt, wij draaien. redacties zijn er blij mee. Beelden van vluchtelingen zijn beelden van vluchtelingen. en hulporganisaties bedoelen altijd goed. Dat ze af en toe de cijfers wat overdrijven om meer geld binnen te krijgen, soit. Beter iets dan niets. Toch? zonder buitenlandcorrespondenten komt de beeldvorming van landen ver van ons vandaan in handen van hulporganisaties, regeringen en persbureaus. zonder buitenlandcorrespondenten zouden we zomaar geloven dat verkiezingen in afrika het begin zijn van democratie. zonder buitenlandcorrespondenten denken we dat iedereen op sterven ligt in zimbabwe. zonder buitenlandcorrespondenten zamelen we geld in voor afrikaanse drama’s die we niet begrijpen. Onze man in Verweggistan verdient, met name nu, zijn voortbestaan. zolang redacties accepteren dat buitenlandcorrespondenten niet met persbureaus kunnen concurreren. en dat ze op pad moeten om stil te kunnen staan, om die andere wereld te kunnen ontcijferen. correspondenten doen dan dat met alle beperkingen en tekortkomingen die ze ondervinden. Het zijn, tenslotte, net mensen.
Bram Vermeulen is correspondent in Zuid-AfrikA voor NRC HaNdelsblad en de NOs. dit essAy is een voorpublicAtie uit het boek Het maakbaRe Nieuws vAn uitgeverij bAlAns. dit boek verschijnt in April 2008.

Afrika kent migratie, islamisering en terrorisme. Maar who cares? Nederland heeft het druk met zichzelf
De verdienste van Joris Luyendijk is dat hij ongenadig twijfel zaait. is wat we zien op televisie werkelijkheid, zijn de feiten de feiten? Hoe weten we eigenlijk wat we denken te weten? Luyendijk vervult zijn journalistieke plicht. Hij zet de wereld even op zijn kop. ik heb in zijn boek veel herkend en gegniffeld om vreemde routines, kuddegedrag, taalgebruik, percepties. mijn bezwaar tegen het boek is niet zozeer tegen wat hij heeft geschreven, maar vooral tegen de stemming die na publicatie ontstond. ‘nu geloof ik helemaal niets meer,’ zeiden Bekende nederlanders ineens. er is een vreemde alliantie gesmeed tussen dit boek over buitenlandberichtgeving en mensen die dezer dagen weinig hebben met buitenland, laat staan met journalistiek. Buitenlandcorrespondenten proberen, met alle beperkingen die ze hebben, de poorten van nederland op een kier te zetten in een tijd van grote zelfobsessie. De navelstaarderij valt samen met grote bezuinigingsoperaties. in de

Stemmen

God gaat niet met pensioen

afrikaanse pogingen om democratie op te bouwen zijn tot mislukken gedoemd. het autocratische karakter van (voormalige) bevrijdingsbewegingen vormt het struikelblok, beargumenteert William M. Gumede (1970, Zuid-afrika). VerTaLing: ricHarD HengeVeLD.

K

oloniaal erfgoed Toen het kolonialisme voorbij was, deden de afrikaanse onafhankelijkheids- en bevrijdingsbewegingen allerlei beloften in naam van vrijheid en democratie. in de afgelopen vijftig jaar toont het uitgesproken ondemocratische en dictatoriale gedrag van de meeste uit die bewegingen voortgekomen regeringen dat men daaraan weinig gelegen laat liggen. Overal hetzelfde deprimerende verhaal: algerije, nigeria, Kenia, Oeganda, ethiopië, angola, zimbabwe, namibië – met zimbabwe misschien als het beste voorbeeld. Dat dit land politiek en sociaal-economisch op instorten staat, is te wijten aan het spectaculaire wanbeheer van de kleptocratische regeringspartij zanu-Pf, de voormalige bevrijdingsbeweging. Ook in zuid-afrika zorgt het regerende afrikaans nationaal congres (anc), allerwegen bewonderd om de manier waarop het een modelovergang van apartheid naar democratie tot stand bracht, voor deceptie. Veel aanhangers voelen een sterk onbehagen. Wellicht is dit de reden waarom het anc het naar afrikaanse maatstaven niet al te bont maakt: afgelopen december werd president Thabo mbeki afgezet als anc-voorzitter omdat de leden van deze oudste bevrijdingsbeweging van het continent stellig van mening waren dat hij de democratie ondermijnt en niets doet voor de armen. Teleurstelling als in afrika een oppositiepartij de macht overneemt van een corrupt en autoritair regime, brengt zij het er zelden beter van af dan haar voorgangers. in de Democratische republiek congo werd Laurent Kabila als bevrijder begroet toen hij in 1997, aan het hoofd van zijn alliantie van Democratische Krachten van

congo-zaïre, de gehate zaïrese leider mobutu Sese Seko ten val bracht. Hij bleek geen haar beter te zijn: hij verbood oppositiepartijen, sloot de ogen voor corruptie en ging zich te buiten aan schaamteloos nepotisme. in ethiopië kwam premier meles zenawi als voormalig

Veel elites zijn niet overtuigd van democratie als levensvatbaar politiek model voor Afrika
oppositieleider aan de macht; hij stond aan het hoofd van het ethiopische revolutionaire Democratische Volksfront en leidde in mei 1991 de omverwerping van de militaire junta, de Derg. Ook hij stelt zwaar teleur. De zambiaanse Beweging voor meerpartijendemocratie (mmD) onder voormalig vakbondsleider frederick chiluba, in 1991 aan de macht gekomen uit ontgoocheling over de leiding van Kenneth Kaunda, de grondlegger van het land, liep op vergelijkbare wijze spaak. in buurland malawi namen Bakili muluzi en zijn Verenigd Democratisch front (UDf) in 1994 de macht over van Hastings Banda, de autocratische leider van de onafhankelijkheidsstrijd; opnieuw hetzelfde, ontmoedigende verhaal. Despotisme Politieke bewegingen van afrika vervallen in oude patronen en gewone burgers betalen het gelag. Tallozen komen om, het verlies aan menselijk potentieel is onthutsend, van ontwikkeling komt niets en samenlevingen

storten ineen. afrikaanse pogingen om democratie op te bouwen zijn een in het oog lopende mislukking. in de kern ligt dit aan het onvermogen van bevrijdingsbewegingen om, eenmaal aan de macht, een democratische cultuur te vestigen. Het begint er al mee dat de meeste onafhankelijkheids- en bevrijdingsbewegingen in hun leuzen wel democratie propageren, maar er geen prioriteit aan geven. Veel elites die uit de bevrijdingsstrijd zijn voortgekomen, of zijn opgekomen na de onafhankelijkheid, zijn namelijk niet overtuigd van democratie als levensvatbaar politiek model voor afrika. anderen geloven dat de landen van afrika er niet rijp voor zijn. een combinatie van deze twee opvattingen komt ook voor. zulke leiders nemen ten onrechte aan dat democratie niet ‘afrikaans’ is, maar ‘wezensvreemd’ en ‘Westers’. Dit wordt goed geïllustreerd door een redactioneel commentaar uit het Volksdagblad, de officiële krant van de regerende communistische partij in china: ‘Het overplanten van de westerse “democratie” naar afrika sluit niet aan bij de plaatselijke omstandigheden – het zaait rampen’ (januari 2008). Verkiezingsdrama’s er zijn mensen die democratie zeer nauw definiëren en ten onrechte volhouden dat er in hun land democratie heerst als er maar verkiezingen zijn geweest. Dit standpunt wordt door afrikaanse leiders in ruime mate aangehangen. Dit is een van de redenen waarom overduidelijk gebrekkig verlopen verkiezingen vaak een goedkeurend stempel krijgen van de afrikaanse Unie en van regionale verkiezingswaarnemers. zelfs naar de slechtste afrikaanse maatstaven waren de verkiezingen in nigeria in april 2007 een lachertje. maar aftredend president Olusegun zam africa magazine 01/2008 31

Stemmen
Obasanjo stond erop dat de resultaten werden aanvaard, middels het geforceerde argument dat deze ramp nog gunstig afstak bij eerdere verkiezingsdrama’s in nigeria. Universele waarden er zijn er ook die vinden dat er een autoritair trekje besloten ligt in de afrikaanse traditionele waarden; respect voor vrijheid, onafhankelijk denken en verdraagzaamheid zouden uitsluitend zijn geworteld in de westerse liberale cultuur. Deze denkwijze strookt niet met de feiten. Traditionele afrikaanse bestuursstelsels kenden wel degelijk democratische elementen. De ghanese oudpresident Jerry rawlings zegt: ‘Traditionele samenlevingen schreven hun leiders voor te luisteren naar individuen en naar vertegenwoordigers van groepen, zoals vrouwen, jongeren en zelfs vreemdelingen. Tijdens langdurige discussies werd consensus bereikt en de weg geëffend naar eensgezindheid. gedurende de koloniale tijd werden deze bestuursstelsels aangetast. De problemen waar het democratisch bestuur vandaag de dag tegenaan loopt, wortelen in de koloniale tijd.’ De grote indiase econoom amartya Sen voerde overtuigend aan dat bepaalde waarden universeel zijn. Het pleidooi voor vrijheid en politieke rechten is niet exclusief westers: het wordt in afrika of azië even sterk als elders verdedigd. Terreur Dit gezegd hebbende: in de organisatiestructuur, de ideologie en het historische cv van veel afrikaanse bevrijdingsbewegingen schuilen intrinsieke factoren die anti-democratische tendensen versterken of in stand houden, zowel binnen de eigen beweging als in de regeringen die sinds de onafhankelijkheid door deze bewegingen worden geleid. De reden: bevrijdingsbewegingen kennen vaak niets anders dan geweld. Vroegere bewegingen drukten, eenmaal aan de macht, met even harde hand hun zwaar bevochten gezag door. zie zimbabwe, waar midden jaren tachtig zanu-Pf terreur zaaide onder haar tegenstanders in matabeleland. Toen de bevrijdingsbewegingen tegen hun koloniale overheersers vochten, werd niet toegestaan dat mensen afwijkende meningen of kritiek uitdroegen, uit vrees dat dit tot verdeeldheid zou leiden; iets wat het koloniale leger op brute wijze kon uitbuiten. Helaas werd deze sfeer van geen kritiek mogen hebben in de eerste, cruciale jaren na de onafhankelijkheid niet weggenomen. nu zagen deze bevrijders zich ontegenzeglijk gesteld voor een moeilijke taak. De koloniale mogendheden lieten bij vertrek zwakke of nauwelijks bestaande staten en economieën achter, vaak zonder (inheemse) middenklasse. in weinig landen was bij de onafhankelijkheid sprake van een staat die de naam waardig was. Hierdoor ontbrak het centrale instrument voor het opbouwen van democratie. Was er wél een staat nagelaten, dan kende die vaak geen democratische traditie, instituten of middelen. De meeste koloniale systemen waren immers afgestemd op onderdrukking, niet op het bevorderen van democratie. Ons kent ons Van de regeringen die na de bevrijding aan de macht zijn gekomen, hebben maar weinige geprobeerd een stap verder te gaan, bijvoorbeeld door overgeërfde instellingen aan te passen of nieuwe regelgeving te ontwerpen. een goed voorbeeld zijn de smaadwetten uit de koloniale tijd, die het bekritiseren van een president strafbaar stelden en die door veel afrikaanse leiders stilzwijgend werden gehandhaafd. een ander voorbeeld: veel landen, waaronder nigeria, ghana, Oeganda en Kenia, kozen voor het systeem van winnertakes-all bij verkiezingen. Dit is echter niet toegerust op een etnisch heel divers samengestelde maatschappij. De uitzonderingen bevestigen de regel: mauritius, relatief gesproken een succesverhaal, zette een kiesstelsel in elkaar waarin de verliezende partij ook een stem in het kapittel heeft. Botswana wist – met succes – lokale vormen van democratie in het politieke systeem te verwerken. in tegenstelling tot deze twee landen waren de meeste nieuwe regeringen er niet op gebrand om een rem te zetten op hun bevoegdheden. De scheiding der machten, een onafhankelijk rechtssysteem en een stelsel van checks and balances tussen de verschillende afdelingen van de overheid: deze wezenlijke zaken hingen er maar zo’n beetje bij. Het idee – fundamenteel voor democratie (als je die tenminste wilt versterken) – dat er beperkingen zijn aan de macht, past namelijk niet in de denkwereld van een voormalige bevrijdingsbeweging. in Kenia, bijvoorbeeld, benoemde president mwai Kibaki de kiescommissieleden en rechters die zich buigen over geschillen rond een verkiezingsronde. Deze personen zitten vanzelfsprekend allemaal in zijn kamp. alleen Samuel Kivuitu, de voorzitter van de Keniaanse kiescommissie, gaf na afloop van de laatste verkiezingen voorzichtig toe: ‘ik weet niet of Kibaki de verkiezing wel heeft gewonnen.’

32 zam africa magazine 01/2008

2007 Mike lAne And politicAlcArtoons.coM

Stemmen
Ontwikkeling er zijn ook nog afrikaanse leiders die vinden dat het streven naar democratie, gezien de ontstellende ontwikkelingsachterstand van hun landen, een onbetaalbare luxe is. zij beweren dat er eerst gewerkt moet worden aan economische ontwikkeling, voordat er aandacht kan zijn voor het opbouwen van democratie. Julius nyerere, de leider van Tanzania na de onafhankelijkheid, zei het zo: ‘Tot het moment dat we onze oorlog tegen armoede, onwetendheid en ziekte hebben gewonnen, mogen we onze eenheid niet tenietdoen door ons te willen houden aan een stel regels van iemand anders.’ De feiten vellen een vernietigend oordeel: de afrikaanse leiders die zich voor deze aanpak uitspreken, weten ontwikkeling noch democratie tot stand te brengen. Daartegenover staan weer de twee eerdergenoemde landen die vastbesloten het dubbele doel nastreven van democratie én ontwikkeling, Botswana en mauritius: die boeken daar redelijk succes mee. De politicoloog/ econoom Dani rodrik heeft met zijn baanbrekende onderzoek in ontwikkelingslanden laten zien dat democratie niet alleen kan samengaan met groei en met vermindering van armoede, maar daar misschien wel een wezenlijke voorwaarde voor is. Tribale lijnen Het actief spreiden van de macht is ongekend in regeringen die zijn voortgekomen uit een bevrijdingsbeweging. Land, banen en overheidscontracten worden toebedeeld aan ofwel de bevolkingsgroep die in de partij de dienst uitmaakt, ofwel aan de leiders van de bevrijdingsbeweging (wat in hoofdzaak op hetzelfde neerkomt). zie zimbabwe, waar het meeste land in handen kwam van zanu-Pfleden. in Kenia werden de vruchtbare delen van de witte hooglanden na het vertrek van de koloniale boeren gegeven aan Kikuyu’s, de aan de regeringspartij gelieerde dominante bevolkingsgroep, en niet aan de masaï, historisch gesproken de eigenaars van het gebied. De bitterheid daarover is blijvend; zij speelde opnieuw een rol tijdens de omstreden laatste verkiezingen. De koloniale mogendheden trokken de huidige afrikaanse grenzen willekeurig, dwars door taal- en etnische groepen heen. Divers samengestelde etnische groepen maken het opbouwen van een democratie des te lastiger (hoewel niet onmogelijk). maar helaas: sinds zij zelf aan de macht zijn, buiten veel afrikaanse leiders op hun beurt de stammenverschillen uit – elke verheven retoriek over pan-afrikanisme ten spijt. Hun verwijt aan de koloniale mogendheden dat zij de landen van afrika bewust verdeeld hielden langs tribale lijnen, is een sterk staaltje van ‘de pot verwijt de ketel’. in slechts enkele landen, waaronder mauritius en zuidafrika, zijn bewust grondwettelijke mechanismen in het leven geroepen ter bescherming van minderheden. in zimbabwe is daar geen sprake van: president robert mugabe en de regeringspartij zanu-Pf, die hun wortels hebben in de Shona-gemeenschap, sluiten de ndebele-minderheid ijskoud uit. God in Afrika Tot slot vormt persoonsverheerlijking een groot obstakel voor het bouwen aan democratie. in de ogen van sommige afrikaanse leiders bezitten zij en hun bewegingen het goddelijke recht om voor altijd aan het bewind te blijven; aan hen is immers de bevrijding te danken. Daarmee strijken zij niet alleen hun slechte prestaties als machthebbers glad, De fixatie op ‘sterke leiders’ betekent dat bevrijdingsbewegingen worstelen met de opvolging, met het vinden van nieuw bloed. De leiding raakt verstard. De cultuur van eerbied voor de leider betekent dat deze zichzelf vaak ziet als god, als onmisbaar – en de ja-knikkende hofhouding versterkt hen in die mening. Daarom treden zo weinig leiders van een bevrijdingsbeweging vrijwillig terug: god gaat niet met pensioen. Is er hoop? niet zolang afrikaanse oppositiepartijen zichzelf blijven organiseren op basis van een oppositie tegen de zittende macht. Beter zou zijn wanneer ze, in plaats van verzet, een alternatieve politieke visie zouden bieden met bijbehorende beleidsplannen. Oppositiepartijen, van angola tot Botswana, van namibië tot de Democratische republiek congo, adverteren echter geen duidelijk of geloofwaardig beleidsalternatief. ze inspireren ook nauwelijks. eigenlijk verschillen ze in niets van de regeringspartijen, afgezien dan van de poppetjes. Bij de laatste verkiezingen in Kenia waren de politieke verschillen tussen de regeringspartij en de voornaamste oppositiepartij miniem. Ook in Oeganda bestonden er nauwelijks politieke verschillen tussen Kizza Besigye, de leider van het forum voor Democratische Verandering, die de strijd aanbond in de verkiezingen van 2007, en zijn rivaal president Yoweri museveni. Verkiezingen ontaarden, vanwege de overeenkomsten, in een stammenoorlog om voor de kiezers maar ergens een verschil te kunnen aangeven. Tussen de verkiezingen door leiden oppositiepartijen een slapend bestaan. Terwijl ze, juist in tijden dat er geen verkiezingen zijn, in elk dorp en elke stad van het land afdelingen zouden moeten opbouwen. Dan bouw je pas aan democratie. maar dat zie je pas in, wanneer je hebt geleerd van het falen en de fouten uit het verleden.
journAlist/wetenschApper William m. Gumede is verbonden AAn de universiteiten vAn oxford (gb) en witwAtersrAnd (ZA). hij schrijft voor gerenoMMeerde MediA Als tHe wasHiNgtON POst en tHe guaRdiaN. de internAtionAle editie vAn Zijn controversiële boek tHabO mbeki aNd tHe battle fOR tHe sOul Of tHe aNC is Zojuist verschenen (uitgeverij Zed books ltd.). binnenkort verschijnt, ook bij uitgeverij Zed books, Zijn nieuwe boek tHe demOCRaCy gaP. afRiCa’s wasted yeaRs.

Tussen alle verkiezingen door leiden oppositiepartijen een slapend bestaan. Maar juist dan zouden ze actief moeten zijn
maar veronachtzamen ze eveneens het gegeven dat zij hun machtspositie allereerst aan het vertrouwen van het volk te danken hebben. Jacob zuma, de nieuwe leider van het zuid-afrikaanse anc, schijnt eens te hebben gezegd dat het anc ‘blijft regeren tot de Tweede Komst.’ in een ware democratie richt loyaliteit zich natuurlijk niet op de machthebber, maar op de democratie als instituut en op het democratisch proces als gegeven. Democratische leidersverkiezingen komen nauwelijks voor; eerder zien we een zekere variatie op het stalinisme. Het afrikaanse leiderssysteem heeft werkelijk iets weg van een tsarenrijk, met de leider in het midden en daaromheen een hielenlikkende hofhouding. De leider deelt bescherming uit aan meegaande paladijnen. angola is een overduidelijk voorbeeld. eduardo dos Santos, leider van de regerende Volksbeweging voor de Bevrijding van angola (mPLa), runt de nationale economie alsof het een familiebedrijf betreft.

zam africa magazine 01/2008 33

farid eSack
bij. alle feestjes hebben met elkaar gemeen dat ze niet méér zijn dan een evenement dat het dagelijkse leven onderbreekt. ze geven je, na de kater, weer energie om door te gaan met dat heel gewone leven. af en toe ontsteek je in woede en af en toe in vreugde. alleen zij die elke dag werken aan een serieuze verandering in de samenleving weten dat dit proces geen kwestie is van feestjes maar van lang zwoegen: sociaal-maatschappelijke transformatie is een reis vol obstakels waarin geen tijd is voor een voldane glimlach. Het racisme dat werd vertoond in de video van de vier studenten uit free State, die drie zwarte schoonmaaksters en een zwarte schoonmaker vernederden, was niet meer dan het topje van de ijsberg. We gruwen ervan, niet omdat we niet weten dat de ijsberg bestaat, maar omdat we zo wanhopig willen geloven dat alles in orde is en dat niemand, vooral mogelijke investeerders niet, zich zorgen hoeft te maken. Voor ten straks wellicht guantánamo Bay; maar dat zal slechts betekenen dat de beulen voldoende zelfvertrouwen hebben ontwikkeld om het martelen te delegeren naar collega-beulen elders ter wereld. en terwijl de menigte druk bezig zal zijn met het vieren van de overwinning op guantánamo, zullen hardnekkige activisten hun aandacht alweer verplaatsen naar de nieuwe marteloorden en folterstrategieën We willen allemaal geloven dat we slechte situaties, voor altijd, aan het verbeteren zijn. maar in nederland gaat de mythe van de ‘tolerante samenleving’ in rook op. in de VS en in europa verdedigen mensen die we voor normaal en verstandig hielden zaken als marteling en illegale gevangenschap. zuid-afrika is ook zo’n heel gewoon land, waar altijd buitengewone mensen zullen zijn die vechten voor een betere wereld. We worden soms boos en soms blij; steeds voorbijgaande ogenblikken in de langdurige strijd tegen onrecht, waarin we een besef krijgen van de tactieken die machthebbers gebruiken om zich de Taal van de Dag toe te eigenen. zodra we termen horen als ‘Oorlog voor mensenrechten en Vrijheid’ en zodra we merken dat aardige medestanders en bekenden ineens ook zo gaan praten, moeten we er weer volop tegenaan. We voeren de strijd tegen racisme, slavernij en onrecht niet omdat we tijdens ons leven, ergens op aarde, ooit, op een mooie dag, de strijd Voorgoed gewonnen zullen hebben (al zou dat natuurlijk leuk zijn), maar omdat de poging ertoe ons tot mensen maakt.

Column Slavernij afgeschaft? Hou toch op
indelijk is het uit met de zuid-afrikaanse leugen. racisme bestaat, mensen zijn arm, vrouwen zijn gevangenen in hun huizen, terwijl gevangenissen onveilig zijn en blijven. Het feest is voorbij en de laatste gast heeft letterlijk het licht uitgedaan. Het anc heeft een grijnzende homofoob met een gat in zijn hand gekozen als leider, in plaats van de autist die iedereen van zich had vervreemd. een nationale meerderheid lijkt het gehad te hebben met ‘westerse’ waarden als feminisme, homorechten en afschaffing van de doodstraf. De heldhaftige namen uit de antiapartheidsstrijd zijn inmiddels niet meer dan gewone namen. Bij sommige van die namen horen nog steeds buitengewone mensen, bij andere gewone schurken en bij weer andere buitengewone schurken. We zijn een gewoon en een buitengewoon land.
foto: geert snoeijer

E

Zuid-Afrika is geen wonderland
onze buitenlandse vrienden in de solidariteitsbeweging is het verschrikkelijk: hoe moet het nu verder met hun behoefte aan het verwezenlijken van idealen in een ver dromenland? Hou toch op. De leugen heeft genoeg aangericht. Slavernij afgeschaft? maak dat de slaven in mauritius en Soedan wijs, of de verhandelde prostituees in india (of die in amsterdam), of de Srilankaanse dienstmeid in Koeweit, of de textielwerkers in Bangladesh en californië. Slavernij heeft andere, meer verhulde vormen aangenomen; het is moeilijker te herkennen en daarmee moeilijker te bestrijden. maar natuurlijk is slavernij een hedendaagse realiteit. Wordt er minder gemarteld? Helaas pindakaas. We protesteren tegen abu ghraib vanwege uitgelekte foto’s van gemartelde en vernederde gevangen; de beulen vertellen ons dat we hier te maken hebben met de spreekwoordelijke ‘rotte appels’ en dat fatsoenlijke amerikaanse soldaten zich nooit zo zullen gedragen. ze slui-

Het is in zekere zin een opluchting dat ze voorbij is, die leugen van de wonderbaarlijke natie, de mythe van mandela en Tutu en het ‘O kom toch alstublieft bij ons spreken over het proces van Waarheid en Verzoening in jouw land! Het is zo geweldig wat jullie daar tot stand hebben gebracht!’ (nou goed dan, maar mag ik dan, voordat ik Wonderland dood verklaar, in mijn laatste speech asjeblieft nog even om geld vragen voor mijn organisatie? Ja, voor jou leeft mandela nog. natuurlijk, zeg gerust ‘madiba’ als je je daardoor nader tot ons voelt. Hij is zelfs nog steeds bereid om met je op de foto te gaan. mocht hij dat onverhoopt niet redden, dan kun je altijd op de foto met zijn standbeeld in ons kolossale consumptieparadijs Sandton city.) De verzetsstrijd was groots en de solidariteitsbeweging was geweldig, maar nu is het voor34 zam africa magazine 01/2008

VerTaLing: eVeLien grOeninK.
Farid esack (1959, Zuid-AfrikA) is moslimtheoloog en genderdeskundige. hij is verbonden AAn de Harvard divinity ScHool (vs) en de treatment action campaign (ZA). in 1997 schreef hij het bAAnbrekende en nog steeds Actuele boek Qur’an, liberation and pluraliSm. an iSlamic perSpective of interreligiouS Solidarity againSt oppreSSion (uitgeverij element books). momenteel doet hij onderZoek nAAr de progressieve islAm.

Aanbiedingen van ZAM

BoekenBonnen

Als lezer van ZAM Africa Magazine krijgt u korting op de beste boeken uit en over Afrika. Dit keer: de beste Afrika-titels van uitgeverij Augustus. Tegen inlevering van de bonnen op deze pagina krijgt u bij de erkende boekhandel € 2,50 kassakorting op werken van Adriaan van Dis, Conny Braam en Lieve Joris. De actie loopt van 17 februari t/m 17 mei 2008.

Adriaan van Dis

Het beloofde Land/ In Afrika Heruitgave van Van Dis’ meeslepende reizen door Zuid-Afrika en Mozambique in de jaren tachtig ISBN: 9789045701431 Normale prijs: € 20,ZAM-prijs: € 17,50 Actienummer: 901-48798

€ 2,50 korting van ZaM africa MagaZine

Adriaan van Dis

Leeftocht Gebundelde essays en reportages met omvangrijke Afrika-sectie ISBN: 9789045700670 Normale prijs: € 20,ZAM-prijs: € 17,50 Actienummer: 901-48798

Gratis concert in het Tropentheater
Naar aanleiding van het vijftienjarig bestaan van het platenlabel Putumayo, brengt de specialist in wereldmuziek twee nieuwe Afrikaanse cd’s uit: African Party en African Dreamland. Het platenlabel is groot geworden met het ondefinieerbare genre wereldmuziek. Dit betekent veel Latijns-Amerika en Afrika, maar ook Turkije, de Balkan, India en Ierland. Met een speciale kinderreeks krijgen ook de allerkleinsten de beste muziek van all over the world. Ter gelegenheid van de vijftiende verjaardag organiseert het label een Mali-feest. Op zondag 18 mei 2008 staat ’s werelds beste koraspeler in het Amsterdamse Tropentheater, Toumani Diabaté, met aansluitend een Maliafterparty met dj Soul en dj Sarr. Voor de gelegenheid geeft ZAM Africa Magazine 2 x 2 vrijkaartjes en 2 x 2 de allernieuwste Afrika-cd’s weg. E-mail uw naam, adres en telefoonnummer(s) naar redactie@zam-magazine en maak kans op de vrijkaartjes voor het Putumayo-feest en het cd-pakket. Bent u een van de winnaars, dan krijgt u rond 1 mei bericht.

€ 2,50 korting van ZaM africa MagaZine

Conny Braam

Operatie Vula Persoonlijke reconstructie van ondergrondse verzetacties tegen de apartheid ISBN: 9789045700465 Normale prijs: € 15,ZAM-prijs: € 12,50 Actienummer: 901-48828

€ 2,50 korting van ZaM africa MagaZine

Lieve Joris

Het uur van de rebellen Spraakmakende roman over een rebellenleider in Congo ISBN: 9789045700588 Normale prijs: € 18,90 ZAM-prijs: € 16,40 Actienummer: 901-48804

€ 2,50 korting van ZaM africa MagaZine

ZAM AfrIcA MAgAZINE 01/2008 35

Bigfish

volgens Koto Bolofo

Z

ijn wereldfaam dankt hij aan krachtige composities en een opvallend warm licht. Koto Bolofo (1959, zuid-afrika) fotografeert reclames voor wereldmerken, produceert commercials voor parfumhuizen en ontwerpt covers voor internationale modebladen. Daarnaast maakt hij films, documentaires, boeken en exposities. in al zijn werk zit een verhalend, bijna journalistiek element. zo ook in het boek Sibusiso Mbhele and his Fish Helicopter. Bolofo’s vader was een politieke persona non grata tijdens de apartheidsjaren. na 24 jaar ballingschap in groot-Brittannië keerden vader en zoon in 1991 terug naar zuid-afrika. tijdens deze reis, vastgelegd in de documentaire The Land is White, The Seed is Black, ontdekte Bolofo de kunstenaar sibusiso mbhele.

foto’s: Koto Bolofo. teKst: annemieKe van twuijver.
SibuSiSo Mbhele and hiS FiSh helicopter door Koto Bolofo is een uitgave van Powerhouse BooKs en te Bestellen Bij Bol en amazone. meer werK van Koto Bolofo is te zien oP de weBsite van jed root inc., www.jedroot.com.

sibusiso mbhele (1969, zuid-afrika) zag als kind vliegtuigen cirkelen boven de bergen van Kwazulu natal. Hij besloot daarop vliegtuigen en helikopters te bouwen van draad, ijzer en gebruikte olievaten. De achtertuin van zijn

moeder veranderde in een hangar met kleine en grote sculpturen, met als pièce de réstistance de levensgrote fish helicopter, waar de kunstenaar zelf in woonde. na de publicatie van Sibusiso Mbhele and his Fish Helicopter in 2002 moest mbhele het dorp ontvluchten. ineens was hij rijk, beroemd, exposeerde hij in new York en werd hij bezocht door kunstcritici en galeriehouders. jaloerse buren vernietigden zijn werk en zijn huis. Hij werd gearresteerd op last van diefstal (van oud-ijzerwaren) en zocht na vrijlating zijn heil in johannesburg. ‘Daar kon ik niet blijven,’ zei hij later in een interview met Property, het zuid-afrikaanse blad voor eigenwoningbezitters, ‘de stad was niet open, niet goed.’ inmiddels woont mbhele weer in zijn oude dorp. in een nieuwe helikopterwoning. nog steeds tracht hij zijn tegenstrijdige wensen te realiseren: om een eigen wereld te bouwen en om te worden geaccepteerd door de dorpsgenoten. Koto Bolofo portretteert mbhele als het onbegrepen genie dat zoekt naar erkenning van zijn gemeenschap.

36 ZAM africa magazine 01/2008

ZAM africa magazine 01/2008 37

38 ZAM africa magazine 01/2008

ZAM africa magazine 01/2008 39

40 ZAM africa magazine 01/2008

ZAM africa magazine 01/2008 41

42 ZAM africa magazine 01/2008

ZAM africa magazine 01/2008 43

festivals

ge lu i de n
Onder redacTie van Bram POsThumus

Senegal In St. Louis vindt van 8 tot 11 mei het jaarlijkse jazzfestival plaats. Het programma en aankondigingen zijn te vinden op www. saintlouisjazz.com. Marokko Van 6 tot 14 juni is er religieuze muziek in Fez; nog geen twee weken later (26 tot 29 juni) Gnaawamuziek in kuststad Essaouira. Kijk op www.fesfestival.com en daarna op www.festivalgnaoua.net. nederland Het Dunya Festival is gepland op 25 mei in Rotterdam. Het programma wordt eind april bekend gemaakt, hebben ze beloofd.

in concert

Tito Paris, het Kaapverdische multitalent, speelt in april zijn prachtige composities dwars door Nederland en een beetje België: 3 april in Rasa, Utrecht; 4 april in het Zuiderpershuis, Antwerpen; 5 april in de Doelen, Rotterdam; 6 april in het Tropentheater, Amsterdam; 8 april in de Oosterpoort, Groningen en 9 april in de muziekzaal Frits Philips, Eindhoven.

Radio Nederland Wereldomroep begint met een nieuw programma, Bridges With Africa, waarin Afrikanen in de diaspora in discussie gaan met hun familie op het continent. Eerste uitzending is op 4 april, in Nederland te beluisteren via www. radionetherlands.nl/africa. De Concertzender zendt op de kabel (elke zaterdag om 11.00 uur) en via internet het programma Mariama uit. Mariama gaat geheel over muziek uit Afrika: www. concertzender.nl.

radio

Hun verschijning op het jaarlijkse Festival au Désert (Essakane, Mali) is indrukwekkend. Het bescheiden festivaltoneel staat in zuurstokkleurig licht. De band komt op: zeven wijde gewaden verspreiden zich over de bühne en dan is daar Het Geluid: een muur van elektrische gitaren (vier op een rij), de messcherpe stem van zangeres Mina, de bluesy mannenvocalen, handgeklap en percussie. Geen elektronische turbodans maar een gestaag tempo, net als – voor de eerste en laatste keer het cliché – de gang van hun vervoermiddel, de dromedaris. Van een afstand mogen ze dan betoverend ogen, maar Tinariwen is geboren in ongenadige realiteit. De bandleden zijn Tamasheq (of Toeareg, maar die naam vermijden ze zelf liever), het nomadenvolk dat al eeuwenlang de woestijn bereist, van Marokko tot Niger. Ze leven van hun vee en de handel (of smokkel) in zout, edelmetaal, wapens en mensen. De Franse kolonialen

Tinari

44 zam africamagazine 01/2008

FOTO: JOKE SCHOT

cd

The very BeST of eThiopiqueS | (uitgebracht door Buda) 23 cd’s telt de catalogus van Ethiopiques inmiddels. De serie is het liefdeswerk van de Fransman Francis Falceto, die de korte periode terughaalt toen de Ethiopische hoofdstad bekend stond als Swinging Addis. Het begon rond 1960 met de blaasorkesten voor het hof van keizer Haile Selassie; het ging door met de ontdekking van de Amerikaanse jazz, soul en funk; en het eindigde in 1974 met de staatsgreep van Mengistu Haile Mariam die in één klap aan de muziekscene een eind maakte. Het einde van de serie is nog lang niet in zicht. Er is wel een samenvatting gemaakt, ofwel: the very best of ethiopiques.

iwen

lieten hen grotendeels met rust, maar met de dekolonisatie van 1960 ontstonden er ineens landen. Dat betekende: grenzen, fysieke beperkingen en smeulende conflicten met de nieuwe Afrikaanse regeringen. Droogte in de jaren zeventig joeg duizenden van hen naar vluchtelingenkampen in Algerije en Libië. Daar ontstonden de plannen voor de gewapende opstand van de jaren negentig. Daar ontstond ook Tinariwen. Maar Tinariwen is even diep geworteld in de traditie als in de grieven van de Tamasheq tegen de regeringen in Bamako en Niamey. Ze zingen over hun marginalisering, de helden uit het verleden, de rebellie (die in 2007 opnieuw is opgelaaid) maar ook over het leven in de woestijn en natuurlijk over verloren liefdes. Vervormde Fender Stratocasters met echo geven Tinariwen rock appeal. En zie: oerrocker Robert Plant van Led Zeppelin is een fan

(en een regelmatige gast op het Festival au Désert), net als Carlos Santana. Drie albums heeft de band tot nu gemaakt. De eerste, The Radio Tisdas Sessions, viel op vanwege een origineel, rauw en korrelig geluid. Alsof het zand tussen de snaren kraakte. Op de latere twee, Amassakoul en Aman Iman, zijn de nummers korter geworden en de productie iets gepolijster. Maar in intensiteit doen ze niet voor elkaar onder. De verleiding is groot om van de groep de zoveelste representant van de ‘nobele wilde’ te maken. Gelukkig hebben de marketingmensen die valkuil tot nu toe weten te vermijden en dat heeft zeker te maken met het beheerste gedrag van de bandleden zelf. Extravagant rockstergedrag is hen vreemd. Thee en sigaretten daarentegen zijn dat niet. 6 mei: Ancienne Belgique, Brussel 14 en 15 mei: Jazz Cafe, Londen

neco novellaS | (uitgebracht door World Connection) Op 28 maart presenteert de Mozambikaanse familieband Neco Novellas (twee zussen, drie broers) hun tweede cd Ku Khata (New Dawn), een avontuurlijke verzameling songs die de muzikale reis van bandleider Neco weerspiegelt: van de Zulu-koormuziek die zijn buren in Mozambique altijd speelden via de vele stijlen van de Portugeestalige wereld en een studie klassiek (in Lissabon) naar Rotterdam en de jazz. De presentatie begint om 21:00 uur in de Amsterdamse Sugar Factory (Lijnbaansgracht 238).

zam aFriCa magazinE 01/2008 45

NtoN edjab
46 aFrica magazine 01/2008

KAAPSTAD ALS PROVOCATIE

INTERVIEW

Chimurenga eist het recht om Afrikaan te zijn zonder apendansje. Ntone Edjabe (1970, Kameroen) is het brein achter de cultbeweging.
TeksT: Fred de Vries. FoTograFie: ellen elmendorp.

ZAM aFrica magazine 01/2008 47

anaf het terras van de panafrican market kijk je uit over long streets bonte verzameling bars, restaurants en modezaken. een europese versie van afrika, totdat er rond zes uur ’s avonds stampvolle taxibusjes af en aan rijden om zwarte en gekleurde werkers naar de townships kilometers verderop te vervoeren. House, hiphop en kwaito, bezwete chauffeurs en schreeuwende bijrijders. de afrikaanse versie van afrika. ‘kaapstad…’ zucht ntone edjabe. ‘geen enkele andere stad ter wereld slaagt erin barrières zo in stand te houden.’ Welbeschouwd, vindt edjabe, bestaat kaapstad niet. de stad is een verzameling kantoren, winkelcentra, villa’s, huizen en krotten – met een hevig betwiste identiteit, eigenijk geen identiteit. ‘maar weet je waar het om gaat? een plek kan nog zo onderdrukkend en buitensluitend zijn, er zijn altijd tegenkrachten.’ Hij wijst op een trendy café aan de overkant en op wat haveloze figuren die buiten rondscharrelen. ‘kijk, vlakbij die dure tent heb je die heel andere scene. en het werkt, ook al doen de mensen in de bar alsof dat andere niet bestaat.’ Tegenkrachten, daar gaat het om in het leven van de in kameroen geboren ntone edjabe, die behalve redacteur en uitgever van het panafrikaanse literaire tijdschrift Chimurenga ook schrijver is. en dj en journalist en curator en charmeur. o ja, en underground-inspirator. op long street heeft hij in de loop der jaren voor belangrijke veranderingen gezorgd. in de eerste plaats heeft hij met de drie verdiepingen tellende pan-african market, die hij in 1999 met een aantal bevriende activisten, journalisten en kunstenaars overnam, het hart van kaapstad ontegenzeglijk verzwart. ‘Het werd belangrijk dat er een ruimte kwam waar wij vrij en ongedwongen konden functioneren. Veel (zwarte) mensen, binnen- en buitenlanders, voelden zich vervreemd in de stad’, vertelt hij over de late jaren negentig, toen de bijna anarchistische energie van ‘het nieuwe zuid-afrika’ was uitgeloeid en het land zich in conservatieve richting begon te bewegen, 48 ZAM aFrica magazine 01/2008

inclusief vreemdelingenhaat als een van de naarste uitwassen. Het grootste deel van de pan-african market staat vol met handel en snuisterijen uit alle delen van het continent. een eclatant succes, dat verderop in de straat en de zijstraten navolging kreeg. Belangrijker is het hoofdkwartier van Chimurenga, op de derde verdieping. daar worden het grensverleggende blad en de website gemaakt, daar brainstormen edjabe en zijn kameraden over evenementen die zij onder de Chimurenga-vlag organiseren – of dit nou discussies zijn over afrikaans postmodernisme, hectische dichtavonden of een afro-muziekfestival. alles, zolang het maar een ander beeld geeft dan dat van de professionele toeristenneger die gehuld in Westafrikaans gewaad op de hoek van de straat op een djembé slaat. ‘Het apendansje,’ sneert edjabe. pan-afrikanisme is de terugkerende term. edjabe’s interpretatie hiervan is vooral gericht op verbanden tussen afrikanen onderling en in diaspora. Weg, dus, van afrika als louter geografische eenheid. Weg, ook, van het elitisme. ‘als journalist merkte ik dat zuid-afrikanen menen dat zij een uniek pad bewandelen,’ zegt edjabe. ‘natuurlijk zijn er aspecten die de zuidafrikaanse ervaring uitzonderlijk maken. maar er zijn talloze raakvlakken met andere postkoloniale situaties. mijn opvattingen over panafrikanisme hebben te maken met een nieuw soort internationalisme. Veel van de zuidafrikaanse opvattingen over de rest van afrika zijn gebaseerd op stereotypen en clichés. ze hebben weinig te maken met ideeën en hoe die zich bijvoorbeeld manifesteren in muziek, literatuur en filosofie.’ zelf is edjabe een pan-afrikaanse drifter. Hij werd in 1970 geboren in douala, het economische centrum van kameroen. Hij vond de Franse invloed te beknellend en verhuisde naar nigeria om aan de Universiteit van lagos te studeren. als gevolg van de politieke onrust was de universiteit vaker gesloten dan niet, en kreeg edjabe zijn werkelijke onderricht aan de Kalakuta Republic, het semi-autonome hoofdkwartier van de militante nigeriaanse muzikant/superster Fela kuti. Fela werd zijn

absolute held. ‘ik dronk bij wijze van spreken uit Fela’s borst,’ vertelt edjabe. ‘iedereen die daar rondhing… Jezus… alleen al om in de schaduw van de man te mogen vertoeven, die zijn hele carrière politiek en tegendraads was, begrijp je hoe dat voelt? kun je je voorstellen hoe waardevol dat was?’ Toen de Kalakuta Republic in 1993 steeds meer op een toeristenattractie ging lijken, vond hij het tijd om zijn boeltje te pakken. zuid-afrika was de volgende halte. ‘ik wilde een radicale stap maken. en destijds was zuid-afrika waar het gebeurde. iedere nigeriaan was op de hoogte van de zuid-afrikaanse strijd. en ook de muziek, van Brenda (Fassi) tot Hugh masekela, was overal. maar bovenal was ik nieuwsgierig.’ Hij landde, zette zijn koffers in het hotel, liep de straat op om koffie te drinken, zag Winnie mandela lopen, omringd door bodyguards, kwam terug in zijn hotel en ontdekte dat al zijn spullen waren gestolen: paspoort, geld, vliegticket, alles. ‘daar was ik, net een uurtje in het land, zonder papieren, zonder contacten en slechts matig engels sprekend.’ maar hij overleefde. ‘Hoe? dat ga ik niet voor de microfoon zeggen. ik hosselde, deed van alles, ook dingen waar ik niet zo trots op ben.’ een paar maanden later werd communistenleider chris Hani vermoord en kreeg edjabe dat waar hij naar hunkerde: spanning en dramatiek. Hier werd geschiedenis gemaakt. ‘ik kreeg een idee van wat postkolonialisme in werkelijkheid behelsde, in plaats van al dat theoretische geneuzel.’ later dat jaar verhuisde hij naar kaapstad, niet omdat hem dat zo leuk leek, maar omdat hij daar iemand kende. Voelde hij zich er thuis? ‘natuurlijk niet,’ schatert hij. ‘gezien mijn verleden zou Johannesburg beter bij me passen. maar waar het om ging is dat ik hierheen kwam om me een buitenstaander te voelen. ik had een totaal onbekende omgeving nodig, zodat ik daarmee aan de slag kon.’ ook al zal hij het zelf niet snel toegeven: edjabe is een man met een missie. Hij wil kaapstad veranderen. Hij wil de identiteitsloze stad losscheuren van ‘het gortdroge dogma van instant

multiculturalisme’ en de basis leggen voor iets wat hybride en in beweging is. de pan-african market is het paard van Troje. Het wapen is het tijdschrift Chimurenga, vernoemd naar de zimbabwaanse vrijheidsstrijd en rebellenmuziek. ‘die naam maakt meteen duidelijk dat het hier niet om iets zuid-afrikaans gaat, maar om iets wat de confrontatie zoekt. Amandla, maar dan op een andere manier.’ Het eerste nummer verscheen in 2002 en ging over muziek als wapen. daarna heeft Chimurenga edities gepubliceerd over nigeria, strips, Frantz Fanon, thuis, Bessie Head, voetbal, stilte, steve Biko, homoseksualiteit, kaapstad en afrikaanse science-fiction. edjabe is meer dan de hoofdredacteur; hij is een curator, iemand die teksten en beeld zoekt, verzamelt en rangschikt zodat er een idiosyncratische compositie ontstaat, veel meer dan bladzijden met woorden en begeleidende plaatjes. die eigenzinnige aanpak is noodzakelijk in een tijd waarin iedereen alles van het internet kan plukken en steeds minder bereid lijkt om voor dingen te betalen. ‘mensen lezen een tijdschrift allang niet meer om te weten wat er speelt. daarmee is de rol van een redacteur veranderd. ik ga selectief en conceptueel te werk. als je iets over afro-futurisme wilt weten, vind je dat op het internet. daarna lees je ons blad, voor de volgende laag.’ een belangrijk bestanddeel van de Chimurengaformule is de onconventionele opmaak. Voor nummer 11 besloot de redactie om alle teksten af te drukken met het handgeschreven commentaar van de redacteuren erbij. daarom vind je zinnen onderstreept en potloodbijschriften als ‘bullshit’. edjabe grinnikt. ‘Ja, dat heilige van het woord, dat alles puur moet blijven, dat is onzin. We respecteren het woord, maar wij interveniëren ook. de uiteindelijke tekst is daar het resultaat van. We wilden tonen dat wij er ook waren.’ Chimurenga is inmiddels twaalf keer verschenen, in een oplage van 2500, en te koop in

zuid-afrika, kenia, nigeria en met een klein beetje geluk bij atheneum nieuwscentrum in amsterdam. Het tijdschrift is koppig, onafhankelijk en avant-gardistisch. geen ‘ach kijk, wat leuk, afrika’. liever Frantz Fanon dan Youssou n’dour. edjabe: ‘ik heb niks tegen ontwikkelingswerkers of afrika-adepten. maar het gevaar bestaat dat je in die wereld verstrikt raakt en je in amsterdam de lokale held wordt voor een afrika-platform. Wij eisen het recht om ongrijpbaar, gecompliceerd en gelaagd te zijn.’ naarmate de populariteit van Chimurenga groeide, liet de gevestigde orde het afweten. ‘in eerste instantie waren al die progressieve mensen enthousiast. zij vonden het leuk, zo’n project van die zwartjes. maar als je volhoudt dat alles wat je doet volgens jouw voorwaarden gebeurt, dan wordt het ineens een stuk ingewikkelder. nu weigeren sommige boekhandels ons blad te verkopen.’ Chimurenga heeft een tegendraadsheid die hip en aanstekelijk was toen zuid-afrika ook hip en aanstekelijk was. inmiddels is het land steeds meer in zichzelf verstrikt geraakt, hetgeen zich onder meer uit in een felle machtsstrijd binnen het anc. in zo’n gespannen context is een brutaal blad als Chimurenga een stuk minder geliefd. ‘mooi zo,’ zegt edjabe. ‘zodra verzet mainstream wordt, creëert Chimurenga ruimte waarin zich nieuw verzet kan wortelen.’ WWW.cHimUrenga.co.za

‘DE PAn-AfRICAn MARKET IS OnS PAARD VAn TROjE’
ZAM aFrica magazine 01/2008 49

25 minuten Naomi Campbell voor 55 euro Raamprostituees in het Antwerpse Schipperskwartier komen veelal uit West-Afrika. Chika Unigwe (1974, Nigeria) sprak met hen tijdens de research voor haar roman Fata Morgana.
tekst: chika unigwe. Vertaling: richard hengeVeld.
50 zam africa magazine 01/2008

51

FOTO: JOS LAMMERS/HOLLANDSE HOOGTE

1

in het donker spat de naam in verlichte letters arrogant van de gevel, met bovenop de laatste letter het silhouet van een dame met lange benen, hoge hakken en een pronte derrière. Villa tinto. dit is het chicste bordeel hier. het schipperskwartier is de onder overheidstoezicht staande rosse buurt van antwerpen. Villa tinto opende zijn deuren in januari 2005 en werd ontworpen door de wereldberoemde ontwerper arno Quinze. naar verluidt is dit hét high-techbordeel van europa, met 51 kamers, een kluis voor het bewaren van contanten, een biometrische scanner voor het identificeren van de werknemers, een politiepost in huis, een alarmknop onder ieder bed voor de veiligheid van de meisjes en een controlekamer bemand door een collega-prostituee. het is de trots van de wijk. naast de villa en ertegenover staan bescheidener panden, die zich assepoester moeten voelen, stiefzusters van de geperfectioneerde Villa tinto. de huizen hebben enorme ramen, omzoomd met blauw en rood licht. midden in elk raam staat een hoge kruk. het is nog vroeg in de nacht en de zaken lopen klaarblijkelijk nog niet zo hard, want de meeste krukken zijn bezet door meisjes gekleed in lingerie. de paar vrouwen op straat klampen zich bezitterig aan hun mannen vast, pakken ze bij de hand en sleuren ze dicht tegen zich aan mee. alleenlopende mannen blijven staan, staren naar de ramen, lonken naar de prostituees; af en toe lopen ze naar een raam, praten wat, steggelen over de prijs. als de meisjes iemand zien talmen, tikken ze met hun ring tegen het raam en proberen hem naar binnen te lokken. ik tuur bij de ramen naar binnen, op zoek naar een vriendelijk gezicht, naar iemand die met mij wil praten. ik zie een vrouw op haar kruk zitten, druk pratend in een mobiele telefoon. zou ze naar huis bellen om te vertellen: ‘Ja, het gaat goed met me. Ja, het is koud hier in het buitenland. Ja, ik stuur morgen geld via western union.’ in het raam naast het hare, slechts afgescheiden door een kamerscherm, zit een ander zwart meisje. Onze blikken kruisen elkaar, maar ze kijkt weg als ze me ziet. ik loop verder langs een paar ramen en probeer moed te verzamelen. ik ben zenuwachtig. maar sterker dan mijn zenuwen is de noodzaak om iemand te vinden. zodra ik een vrouw in het oog krijg die mij blijft aankijken, loop ik af op haar raam. ze wordt omkranst door een grote hoeveelheid rode en blauwe lampen. haar huid heeft de kleur van mijn teakhouten salontafel als die net gewreven is. ze is lang, knap en een van de mooiste vrouwen die hier te kijk zit. Op het oog is ze midden twintig. ze draagt naaldhakken – zilverkleurig, denk ik – en bruine onderkleding. haar zwarte haarextensies hebben aan de voorkant een duidelijke rand, tot over de wenkbrauwen, maar op haar rug zijn ze lang, tot ver onder haar schouders. ze doet me denken aan naomi campbell. als ze mij ziet doet ze haar raam iets open. ‘hallo,’ zeg ik. ‘spreekt u engels?’ ‘Ja.’ het klinkt als een vraag; natuurlijk vraagt zij zich af wat ik wil. ‘waar komt u vandaan?’ vraag ik. ‘nigeria,’ zegt ze. ik vraag me af of ik mijn engels moet aanpassen. ergens zit in mijn hoofd dat als ze prostituee is, haar engels wel slecht zal zijn. als ik probeer iets anders dan correct engels te spreken, klinkt dat nergens naar. ik besluit het maar te houden bij mijn normale uitspraak. ‘ik ben schrijfster en ik vraag me af of ik u wat vragen mag stellen.’ ‘ga uw gang,’ zegt ze. ze klinkt hoog opgeleid. ik ben verbaasd. Veel later zal ik van een andere bron vernemen dat een flink aantal nigeriaanse prostituees een universitaire studie hebben gedaan. ‘hoeveel betaalt u voor een raam?’ dat heb ik altijd al willen weten. ‘Vijfhonderdvijftig euro.’ ‘Per maand?’ ‘Per week.’ ze zegt het vlak. mijn mond valt open. Vijfhonderdvijftig is veel geld voor een week huur. 52 zam africa magazine 01/2008

‘en hoeveel rekent u?’ dit lijkt de logische volgende vraag. ‘Vijfenvijftig euro.’ ‘Per nacht?’ ze kijkt me aan of ik ze niet helemaal op een rij heb.‘nee, per 25 minuten.’ Vijfenvijftig euro is het starttarief, meestal voor pijpen. de prijs gaat omhoog afhankelijk van wat de klant wil – en hoe. Op alles zonder condoom komt een toeslag. net als op tongzoenen. een hoerenloper die het complete pakket wil, mag erop rekenen dat hij aan het eind van zijn 25 minuten meer dan honderd euro kwijt is. ik begrijp later van een informant dat nigeriaanse prostituees erom bekend staan dat zij proberen meer geld af te troggelen dan is afgesproken. ‘ze zeuren net zo lang tot je ’t opgeeft!’ gedurende een kalme nacht heeft een meisje misschien twee klanten. gedurende een drukke zeventien. ‘woont u hier?’ vraag ik, me afvragend hoeveel ruimte er is achter het raam. ‘nee,’ zegt ze. ze woont in een van de buitenwijken van antwerpen. ze werkt in het schipperskwartier van middernacht tot zes uur ’s morgens. haar buurvrouw, een mediterraan ogend meisje met mooie lange benen, komt naar haar toe en klaagt over de kou. ‘sorry,’ zegt naomi campbell tegen mij. ‘het is koud. ik moet het raam dichtdoen.’ ik zeg dat ik het leuk vond om met haar te praten. ik vraag naar haar telefoonnummer om later nog wat verder te kletsen, waarvoor ik haar graag wil betalen. ‘nee,’ zegt ze. ‘nee, ik geef niemand mijn telefoonnummer.’ ze trekt het raam dicht.

ik loop met Jan langs de ramen. we slaan af bij de Oude maas. daar is café ’t keteltje. het etablissement is in het nieuws geweest omdat het onderdak bood aan illegale nigeriaanse prostituees. in 2004 is er een inval gedaan; er zijn toen meer dan dertig vrouwen opgepakt en teruggestuurd. Bij de deur houdt een man die pakweg even lang is als Jan – ruim twee meter – informeel de wacht. hij heeft een donkere huidskleur, maar niet als een nigeriaan. zijn teint heeft iets grijzigs, als een schoolbord dat niet goed is schoongewist. ik houd het op een senegalees. hij begroet ons en stapt opzij om ons binnen te laten. hij zal wel denken dat ik een nieuw meisje ben en mijn man een klant die op zoek is. het café is duister en ziet er over het geheel genomen nogal louche uit. een samenspel van gekleurde vierkantjes, die in elkaar passen als een matriosjka, zorgt voor flauwe verlichting. muren en plafond zijn met een donkere lambrisering betimmerd. langs een van de muren zitten mannen op hoge krukken. tegenover deze muur is de bar, waar een onbestemd aantal mannen bier zit te drinken uit lange glazen. hier en daar tussen hen in zit een vrouw, meestal tussen de benen van een man. achter de bar staat de eigenaar die ons glimlachend verwelkomt. we bestellen wat te drinken. in het midden van het café staan wat tafels, waaraan mannen zitten te drinken en te roken, met vrouwen om hun nek. een te dikke jonge vrouw met een indrukwekkende borstomvang, in een klein t-shirt dat haar buik bloot laat en een strakke spijkerbroek, haalt de lege flessen van een van de tafels. de contrasten zijn een studie waard. alle mannen zijn blank. alle vrouwen zijn zwart. alle mannen hebben hun eigen haar. alle vrouwen hebben haarextensies van verschillende lengte en kleur. de meeste mannen lijken boven de veertig. de meeste vrouwen onder de vijfentwintig. achterin de ruimte zit een vrouw in haar eentje aan een tafel. ze heeft een piepklein mobieltje in haar hand en tikt

2

zam africa magazine 01/2008 53

FOTO: JOS LAMMERS/HOLLANDSE HOOGTE

FOTO: KRIS PANNECOUCKE/HOLLANDSE HOOGTE

54 zam africa magazine 01/2008

zelfverzekerd met haar voet op de boem boem boem van de muziek die boven de herrie van de verschillende gesprekken in de ruimte uit klinkt. ik loop op haar af. ‘hallo, ik ben chika. ik ben schrijfster. werkt u hier?’ ik hoop dat ik vriendelijk en innemend klink. ik ga zitten op een lange bank tegenover haar stoel en zet mijn glas op tafel. ‘Ja, ik werk hier.’ haar engels klinkt aarzelend. misschien, denk ik, had ik meteen in straat-engels moeten beginnen. ‘waar komt u vandaan?’ blèr ik boven de muziek uit. moet ik haar misschien een drankje aanbieden? frustrerend dat ik de café-etiquette niet ken. ‘nigeria,’ schreeuwt ze terug. ‘waar ergens?’ ‘Pardon?’ ‘waar komt u vandaan in nigeria?’ ‘Bini, hè.’ ze glimlacht me minzaam toe, alsof ik een domme vraag heb gesteld. een blanke man zal me later vertellen dat veel nigeriaanse meisjes in het schipperskwartier inderdaad uit Benin city komen, en vragen of ik daar de reden van weet. geen idee, is mijn antwoord. ‘en u, uit welk land?’ vraagt zij me, terwijl ze haar telefoon van de ene hand naar de andere laat gaan. haar nagels glanzen. ik vertel haar dat ik nigeriaanse ben; onderwijl vraag ik me af of ze bij dit licht de deplorabele staat van mijn nagels kan zien. ik denk van niet. toch vouw ik mijn nagels in mijn handpalmen. ze vraagt het nog eens. het moet het kabaal zijn, dus ik schreeuw nog harder dat ik nigeriaanse ben. ‘Ja, maar welk land in nigeria?’ vraagt ze, en het dringt tot me door dat ze bedoelt te vragen in welke streek ik thuishoor. ik vertel dat ik igbo ben. ze glimlacht weer en vraagt hoe lang ik al in België woon. ‘Bijna tien jaar,’ zeg ik. ‘ ‘And you say dis is your fest time here ?’ alles in onmiskenbaar gebroken engels op zijn afrikaans. ‘Ja.’ ‘geloof ik niet,’ zegt ze. ik zeg dat ze niet verplicht is mij te geloven. ze doet alsof ze me niet hoort. ik weet niet of ze me begrijpt. dan vraagt ze: ‘en u zegt, u wilt een boek schrijven?’ ik knik. dat gaat makkelijker dan schreeuwen. ‘Over ons? met foto’s?’ ze kijkt bedenkelijk. ik probeer haar uit te leggen dat ik aan een roman werk, dat ik materiaal verzamel voor mijn personages. ze luistert beleefd en als ik klaar ben, vraagt ze: ‘met onze namen?’ nee, verzeker ik. geen namen. geen foto’s. ‘waarom een boek schrijven over ons?’ ik vertel dat het niet per se over hen gaat, maar over mensen zoals zij. ‘mijn hoofdpersoon werkt in dit café en ik wil dat alles klopt.’ ze kijkt geamuseerd. Volgens mij ontglipt ze me. ik probeer het nog eens: ‘ik wil een verhaal vertellen,’ zeg ik, onbeholpen. ‘is dat nodig?’ ik zeg haar dat elk verhaal een noodzaak heeft. de muziek staat hard, en ik word schor van het schreeuwen. een meisje maakt zich los van de schoot van een man en begint te dansen. ze beweegt vloeiend; ik ben jaloers op zo veel soepelheid. ik kan niet dansen, al hing mijn leven ervan af. we kijken naar haar en we zwijgen een tijdje. het Bini-meisje dat ik niet naar haar naam vraag, zegt dan: ‘u zegt, nooit eerder hier geweest?’ ik verzeker haar: nog nooit. ‘en waar uw huis?’ vraagt ze verder. ‘turnhout.’ t turnhout.’ dat kent ze niet. ik vertel dat het niet ver van antwerpen ligt.‘

Vijfentwintig minuten rijden als het meezit.’ ‘getrouwd?’ ik antwoord bevestigend. ‘en uw man, is hij blank?’ ‘klopt,’ zeg ik. ‘waar is hij?’ ik geef Jan, die aan de bar zit, het teken zich bij ons te voegen. hij komt naar ons toe. Jan gaat naast me zitten, nipt aan zijn cola, zijn ogen strak gericht op de tv aan de overkant. ze kijkt naar me en zegt ietwat samenzweerderig: ‘uw man knap. tien jaar geleden getrouwd?’ ik knik. haar ogen stralen triomfantelijk. ‘en u zegt nooit eerder hier geweest? tien jaar geleden was het hier beter.’ ik vertel maar gauw dat ik mijn man in nigeria heb ontmoet. ze glimlacht ongelovig naar me. ik besluit dat het tijd wordt voor mijn eigen vragen. ik vraag haar waar de meisjes die in het café werken wonen. ze vertelt dat ze wonen in hotels in de wijk. ik vraag of zij goedkoper zijn dan de meisjes achter de ramen. nee, meldt ze. ‘de meisjes hier zijn duurder, poeh.’ er klinkt trots in haar stem. ik vraag waarom alle mannen blank zijn. ze zegt dat zwarte mannen hen te duur vinden. ‘ramenmeisjes zijn goedkoper. zwarte mannen zeggen dat we te veel kosten. ze klagen.’ tijdens een ander bezoek ontdek ik dat de meisjes liever geen zwarte mannen hebben, omdat ‘die niet snel genoeg klaarkomen.’ een oude man loopt langs ons heen naar de wc. hij loopt voorover gebogen en zijn langzame tempo verraadt zijn leeftijd: geen dag jonger dan zeventig. ik vraag me liefdeloos af of hij op weekendverlof is uit het bejaardentehuis. ik vraag haar of hij hier komt voor de meisjes. ze lacht: ‘Jazeker.’ ik vraag haar waarom veel van de mannen ouder zijn. weer zo’n rauwe schaterlach: ‘Oude mannen zijn het best. die betalen. Jonge mannen willen alleen maar een minnaar zijn. wie wil nou hun minnares zijn voor niks?’ ze lacht weer en staat op. heupwiegend beweegt ze zich naar de bar, waar ze bij een graatmagere man met een baard op schoot gaat zitten. ze slaat een arm om zijn nek en fluistert in zijn oor. ik vat het op als teken dat ons gesprek voorbij is. ik wil nog veel meer vragen. ik wil haar verhaal weten. hoe ze in antwerpen terecht is gekomen. ik wil vragen of zij weet van de veilinghuizen in Brussel, waar nigeriaanse meisjes aan pooiers worden verkocht. ik heb gehoord dat deze meisjes naar europa komen, zogenaamd als leden van popbands die een van de vele muziekfestivals aandoen. zijn ze eenmaal in het land, dan houdt de ‘manager’ een veiling in een particulier huis. de meisjes worden naakt in het rond geparadeerd, hun maten worden vastgesteld, hun bereidheid om te plezieren geprezen, hun geschiktheid voor de functie verkondigd. en de hele tijd glimlachen de meisjes en wervelen en draaien rond als balletdanseressen.

Over Chika Unigwe

Chika Unigwe is geboren in Enugu, Nigeria. Ze woont in Turnhout, België, met haar man en vier kinderen. Ze studeerde Engelse taal en literatuur aan de University of Nigeria, Nsukka, en promoveerde aan de Universiteit van Leiden, Nederland. Ze schrijft

korte verhalen, romans en literaire kritieken. Haar laatste boek Fata Morgana (Uitgeverij Meulenhoff/Manteau) gaat over vier Nigeriaanse gelukzoekers die om verschillende redenen naar Europa gaan en uiteindelijk in de prostitutie belanden.

zam africa magazine 01/2008 55

56 zam africa magazine 01/2008

q Market Day 152 X 114 cm (2007)

zam africa magazine 01/2008 57

w The Poet Acryl op doek, 88 x 115 cm (2007)

q Eternal Dreamer Acryl op doek (2007)

w Kiss And Tell Diverse media, 114 x 127 cm (2006)

q Fortune Teller 1 Diverse media, 45 x 60 cm (2007)

58 zam africa magazine 01/2008

cV

w Fish Pond Acryl op hout (1993)

q You Be Me, I Be You Acryl op hout (tweeluik), 242 x 182 cm (2007)

Naam Victor ekpuk Geboren 1964, nigeria Opleiding University of ife, fine arts Specialiteit Tekenen Gebruikt Het Nsibidi, een eeuwenoud afrikaans schrift, als beeldend en conceptueel uitgangspunt Stijl ekpuk creëert een dichtmazig lijnenspel, waarbij hij de oude hiërogliefen gebruikt naast moderne emoticon-achtige varianten. zo maakt Sinterklaas herkenbaar zijn opwachting als ‘leesteken’ in werk dat ekpuk produceerde tijdens zijn recente residentie in amsterdam Geestverwant De Bulgaar nedko Solakov, wiens werk te zien was op Documenta 12 Waarom Ekpuk? Literatuur in beelden, poëzie in penstreken: Victor ekpuk vertelt verhalen in tekens. Soms een anekdote, soms een complete graphic novel op een enkel vel. Solo-exposities Drawing from Within (nL, 2006), Storylines (VS, 2005) Groep-exposities Inscribe Meanings (VS, 2007), Black President: the Art and Legacy of Fela Anikulapo Kuti (VS, gB, 2003-2005) Residenties Thami Mnyele Foundation (nL, 2007), Brandeis University (VS, 2004) Binnenkort te zien Fare Well Holland (gallery art Korner, Den Haag, nL, 2 tot en met 28 maart 2008), Drawing Life (Werts contemporary, atlanta, VS, 25 april tot en met 17 mei 2008) Website www.victorekpuk.com w Dis Amsterdam Life Pastel op papier, 127 x 127 cm (2007)

zam africa magazine 01/2008 59

‘mandela wordt geprezen als een heilige, maar hij was en is ook een heel aantrekkelijke man’ Vanaf mei in de winkel € 15,–
60 africa magazine 04/2008

Marlene2008 DuMas amsterdam,

nelson Mandela wordt 90 jaar. Ter gelegenheid verschijnt bij uitgeverij Mets & schilt Mandela 90. Verhalen en voetnoten, een verzameling persoonlijke herinneringen aan en (al dan niet kritische) visies op één van de meest vooraanstaande politici van de 20ste eeuw.

samenstelling Bart luirink. met bijdragen van onder anderen lieve joris, Coen stork, Carl niehaus, darius dhlomo, hella de jonge, peter kooijmans, Conny Braam, laetitia van den assum, peter ter horst, ed. van thijn, ineke van kessel, antoine de kom, marnix de Bruyne, adriaan van dis, peter hermes, jan van Benthem, evelien groenink, gitte postel, theo Brinkel, maxime Verhagen, Bart de graaff, albert van den heuvel, erik van den Bergh, Caroline van dullemen en marlene dumas