You are on page 1of 60

ADRIAAN VAN DIS gambia Julius mwelu Kenia

louis aoKo ntone edJabe


Kaapstad farid esacK bram Vermeulen zuid-afriKa helen epstein
oeganda chiKa unigwe antwerpen marlene dumas isaac carlos
heidi lobato amsterdam tinariwen mali william m. gumede prudence
mbewu Victor
eKpuK nigeriaMONDO KOTO BOLOFO
Inhoud

36
Koto Bolofo
meesterfotograaf

colofon
ZAM Africa Magazine
kunst, cultuur, politiek, fotografie,
journalistiek in en uit Afrika
Abonnementen
Een abonnement op ZAM kost € 25,-
per jaar (€ 35,- voor het buitenland)
Redactie
Bart Luirink (hoofdredacteur)
Nicole Segers (art director)
Hemelrijk Kippa Jos Lammers Kris
Pannecoucke Hollandse Hoogte Mike
Lane Julius Mwelu Duncan Ogweno
abonnement tot wederopzegging Annemieke van Twuijver Geert Snoeijer
jaargang 12 / nummer 1 betaling via automatische incasso of (eindredacteur) Tekst Kim van Arendonk Ingeborg
per acceptgiro redactie@zam-magazine.nl van Beekum Janhuib Blans Farid
€ 6,95 abonnementen@zam-magazine.nl Esack Evelien Groenink William M.
www.zam-magazine.nl Grafisch ontwerp Gumede Richard Hengeveld Heidi
Voorjaar 2008 Patrick Hoogenberg, Lobato Prudence Mbewu Bram
Abonneeservice Curve BNO Posthumus Chika Unigwe
ZAM Africa Magazine is een uitgave (voor vragen en adreswijzigingen) Bram Vermeulen Fred de Vries
van Stichting ZAM-net en verschijnt Postbus 364 Aan dit nummer werkten mee:
vier keer per jaar 3500 AJ Utrecht Beeld ANP Koto Bolofo Maarten Drukwerk
030 230 69 01 Brouwer Marlene Dumas Ellen Thieme MediaCenter Nijmegen
ISSN: 1876-1127 abonnementen@zam-magazine.nl Elmendorp Brecht Goris Marcel

2 zam africa magazine 01/2008


editorial
This is Africa?
‘Gewone mensen besluiten ’s morgens na het opstaan niet
opeens: kom, ik ga de buren eens de hersens inslaan,’ aldus
de Keniaanse schrijver Ngugi wa Tjiong’o in een reactie op
10 46 de recente onlusten in zijn land. De opmerking lijkt een open
16 56 deur, maar sprak toch niet vanzelf in de vele beschouwingen
die aan de Keniaanse crisis werden gewijd. Daarin regende het
aanvankelijk weer stammentwisten en duurde het even voor-
dat de diepere achtergronden doordrongen.
Nog zo’n open deur, zelf bedacht: ‘Afrikaanse mannen geloven
heus niet dat je door een baby te neuken van je hiv-besmet-
ting afkomt.’ Deze klinkt als een koeienwaarheid, maar toch
hoor je vaak het tegenovergestelde. Terecht sprak de
Volkskrant onlangs van een ‘onuitroeibare mythe’, mede op
10 Mathare, Kenia 46 Pan-Afrikanisme nieuwe stijl grond van het onderzoek dat de Amerikaanse biologe-journa-
Woon- en werkplaats van Interview met cult-icoon liste Helen Epstein deed naar een veelbesproken incident. In
fotograaf Julius Mwelu Ntone Edjabe de Zuid-Afrikaanse Noordkaap zou een groep van zes mannen
zich aan een baby hebben vergrepen, met het doel zich van
16 ‘Wat zoeken die mensen daar?’ 50 ‘From Bini, hey?’ het virus te bevrijden. Epstein stelde vast dat het om één man
Adriaan van Dis over Afrika Chika Unigwe ontmoet ging die wraak nam op zijn ex. Niet minder gruwelijk, maar
Nigeriaanse vrouwen in de toch een ander verhaal.
22 Twaalf stellingen voor being cool hoerenbuurt van Antwerpen Stammentwisten en babyverkrachting, het is niet zo dat
Politiek statement van het Hip dergelijke zaken niet voorkomen. Maar de achtergronden zijn
Hop Parlement in Nairobi 56 CV: Victor ekpuk minder exotisch en mystiek dan de koloniaal ons wil laten
Kunstenaar Victor Ekpuk in geloven. Die zegt ‘this is Africa’ en neemt nog een slok van zijn
27 S
TeMMen retrospectief scotch.
Het opiniekatern van ZAM De makers van het nieuwe ZAM Africa Magazine slikken niets
■ Correspondent Bram 60 en nog steeds sexy voor zoete koek. Zij bieden u een onbevangen blik op de meer
Vermeulen over de visie van Marlene Dumas portretteert dan 700 miljoen verschillende mensen in de 55 verschillende
Joris Luyendijk Nelson Mandela landen van Afrika. Ze delen een fascinatie met deze broed-
■ Journalist en wetenschapper plaats van ontelbare culturen, van de mens zelf, van heden-
William M. Gumede over en verder daagse kunstenaars, fotografen, journalisten, denkers en
democratie in Afrika 5 De kaart van Afrika schrijvers. Een strijdtoneel van contradicties, arm omdat het
■ Columnist Farid Esack over 14 Woorden: Helen Epstein zo rijk is. Een jungle én een innovatief laboratorium
moderne slavernij 21 Columns: Heidi Lobato en tegelijkertijd. Een puzzel, jazeker, maar ook een mère a boire
Prudence Mbewu voor verhalenvertellers en beeldenmakers.
fOTO: KOTO BOLOfO

36 Koto Bolofo en Sibusiso Mbhele 24 Beelden: Isaac Carlos Met gepaste trots presenteren wij u dit driemaandelijkse
De meesterfotograaf en het 26 Word abonnee platform voor Afrikaans talent, het product van
kunstenaarsgenie 35 Aanbiedingen interactie tussen journalisten, fotografen en kunstenaars uit
44 Geluiden: Tinariwen Afrika en Europa.

Bart Luirink, hoofdredacteur


JohannesBurg

met dank aan advertentiereserveringen


René de Ree Marco Legemaate Tanneke adverteren@zam-magazine.nl
Vriend Maud Kortbeek Ingeborg van
Beekum José Oostveen Maarten ZAM Africa Magazine wordt mogelijk
Stoopendaal Theo Hesen Ton Bervoets gemaakt dankzij steun van:
Fons Geerlings Aggie Langedijk Stichting Democratie en Media
Hivos
adres Allen & Overy
Postbus 16711 Africaserver
1001 RE Amsterdam Giftkikker
Tussen de Bogen 66
1013 JB Amsterdam
020 531 84 97
www.zam-magazine.nl Coverfoto: Koto Bolofo

zam africa magazine 01/2008 3


(advertentie)

Hedendaagse Afrikaanse Kunst


Presenteert
vanaf zondag
30 maart

Foto: Rob Moorees


Four Riders of the Apocalypse Helden op Stokken
Een installatie van Kofi Setordji (gehandicapt in Afrika)
(tot en met 17 april) Fototentoonstelling met werk van onder meer Galerie 23 Hedendaagse
Petterik Wiggers, Sven Torfinn, Anna Gevers en Afrikaanse Kunst
Kunstenaar Kofi Setordji (1957, Ghana) reflecteert met Sybilla Claus KNSM-Laan 307-309
zijn werk op de politieke en economische realiteit in (tot en met 29 april) 1019 LE Amsterdam
Afrika. De installatie Four Riders of the Apocalypse Open maandag tot en met
(2008) geeft een visie op de crisis in Darfur. Daar In het nieuwe boek Helden op Stokken (Uitgeverij vrijdag van 9 tot 17.00 uur,
zaaien de Janjaweed – door de regering van Soedan KIT Publishers) onderzoeken Trouw-journaliste zaterdag en zondag van
bewapende Arabische milities – dood en verderf. Sybilla Claus (1959, Nederland) en publiciste Petra 11.00 tot 17.00 uur
Jorissen (1950, Nederland) het dagelijks leven van 020 620 13 21
gehandicapten in Ethiopië, Kenia, Ghana, Zimbabwe, www.de40eurogalerie.
Tsjaad, Soedan, Marokko, Mozambique en Zuid-Afrika. nl/galerie23
Met foto’s van onder meer Petterik Wiggers, Sven
Torfinn, Anna Gevers, Sybilla Claus, Gerbert van de Aa,
Bernice Siewe, Jorgen Caris en Ellen Elmendorp.
De kaart
van
Afrika
Onder redactie van Annemieke van Twuijver

Katoucha
(1960-2008)
Supermodel Katoucha uit Guinee, voor lange tijd de
muze van Yves Saint Laurent, overleed afgelopen
januari, vermoedelijk na een onfortuinlijke val van
haar woonboot. Haar lichaam werd eind februari
gevonden in de Seine. Katoucha Niane (1960-2008)
was de eerste Afrikaanse vrouw die als mannequin
furore maakte in de haute couture. Haar leven was
letterlijk getekend door haar besnijdenis, die haar
een activiste maakte en, naar eigen zeggen, ‘de
belichaming van de meest arrogante en bewon-
derde vorm van vrouwelijkheid’. Ze richtte KPLCE op
FOTO: PIERRE GUILLAUD/AFP PHOTO

(Katoucha pour la lutte contre l’excision), een orga-


nisatie die ijvert tegen genitale verminking. Naar
schatting worden jaarlijks zo’n 130 miljoen vrouwen
daar slachtoffer van, van wie zes miljoen in Afrika.
De organisatie geeft onder andere voorlichting in
Senegal. In 2007 tekende Katoucha haar levensver-
haal op in Dans ma chair (ISBN 978-2-7499-0666).

zam africa magazine 01/2008 5


Mensen
• De Zilveren Camera 2007, categorie Zuid-Afrika die doorbrak in Europa, is licht
buitenland documentair, is gewonnen verbolgen (‘maar niet bitter’) over het feit
door Dirk-Jan Visser voor zijn reportage dat hij door de SAFA (de Zuid-Afrikaanse
over borderjumpers bij de grens Zim- voetbalbond) niet wordt betrokken bij de
babwe/Zuid-Afrika. Visser is tevens uitge- voorbereidingen van de WK 2010. Mokone
roepen tot Nieuwspoort Fotojournalist van is de ‘Pele’ van het Afrikaanse continent
het jaar: www.zilverencamera.nl. en werd in 2003 onderscheiden met de
• Het eerste Afrikaanse kunstwerk dat Orde van Ikhamanga, het hoogste Zuid-
een vaste plek heeft gekregen in de Afrikaanse eerbetoon. Afgelopen januari
Belgische openbare ruimte is van de hand onderging de 75-jarige een zware operatie.
van Freddy Tsimba (1967, DRC). Tsimba Tom Egbers schreef over hem de roman De
gebruikt oud ijzer en kogelhulzen uit (voor- zwarte meteoor. In Almelo werd een straat

De kaart
malige) oorlogsgebieden (Kisangani, Bas- naar hem vernoemd, de Steve Mokone-
Congo, Haïti en Soweto) voor het maken laan, wat bijzonder is omdat hij nog leeft.
van volumineuze sculpturen. Het beeld is • Blogger Ayo Adene uit Nigeria

van
aangekocht door Africalia, een organisatie verbaast zich erover dat de cliëntèle van de
voor culturele ontwikkelingssamenwer- Amsterdamse rosse buurt geen condooms

Afrika
king, en geplaatst in de gemeente Elsene gebruikt. En hij verbaast zich over veel
bij Brussel. meer. Leuke observaties van een jonge
• Steve ‘Kalamoozoo’ Mokone (1932, Zuid- kosmopoliet: http://web.mac.com/
Afrika), de eerste zwarte voetballer uit ayoadene/iWeb.
FOTO: BRECHT GORIS

Freddy Tsimba

6 ZAM africa magazine 01/2008


So schrecken wir der
AP OIM 32,5X22 11/09/07 11:57 Page 2

Afrikaner ab
EVERY YEAR, ILLEGAL MIGRATION De Internationale Organisatie voor Migratie
CAUSES THOUSANDS OF DEATHS (IOM) maakte, gefinancierd door de Zwitserse
overheid en de Europese Commissie, een
televisiecommercial die is bedoeld om
Afrikaanse gelukszoekers in spe op andere
gedachten te brengen. De blijf-weg-commer-
cial wordt uitgezonden in Kameroen en toont
het hachelijke bestaan van een Afrikaanse
illegaal in een niet nader gespecificeerd land in
Europa. Kom naar Europa en je bent dakloos,
inkomenloos en op de vlucht voor de autoritei-
ten, is de strekking. IOM-woordvoerder Jean-
Philippe Chauzy uit Genève ontkent dat de
commercial Kameroenezen moet ontmoedi-
gen om naar Zwitserland te komen. ‘We raden
deze mensen slechts af om de levensgevaar-
WE CAN MAKE IT IN CAMEROON
lijke reis door de woestijn en op overbeladen
boten te ondernemen.’

De Friesland-Kenia-
Amerika-lijn
Verslaggever Koen Verhoeven van Het Nieuwste Schavot van De
Volkskrant legde een verbluffende genealogische connectie tus-
sen Friesland, Kenia en de Verenigde Staten. De rode draad is de
bloedlijn van de Amerikaanse senator Barack Obama, die volgens
Verhoeven de achterneef moet zijn van Elfstedenkampioen Lieuwe
Obbema en kaatser Siebe ‘Boppeslach’ Obbema. Deze Obbema’s
zijn familie van Jelle Obbema, die in 1870 naar Afrika vertrok om

FOTO: MICHAEL HALL


fortuin te maken. Jelle Obbema deed in Kenia goede zaken in de
pepermuntolie en noemde zijn talrijke inheemse nazaten Obama.
Een geslaagde grap: http://www.volkskrantblog.nl/blog/5818.

Kunstresidenties
in Zuid-Afrika
Het Spier Africa Centre, het hedendaagse kunstcentrum geves-
tigd in Stellenbosch, Zuid-Afrika, heeft een ambitieuze mission
statement: het bevorderen van het produceren, collecteren,
conserveren, cureren, exposeren en beschouwen van Afrikaanse
hedendaagse kunst. Het Africa Centre beoogt de Afrikaanse
hedendaagse culturele sector te bevorderen in geheel Afrika, te
beginnen met het opzetten van deugdelijke residenties. Hoog
op de prioriteitenlijst staat het bouwen van Southbank, een
artist’s community voor ongeveer 3000 residenten op het terrein
van Spier. Voor het ontwerp van het Southbank-project werd de
grootste Afrikaanse architectuurcompetitie uitgeschreven ooit. De
winnende inzending kwam uit de Verenigde Staten, van architec-
FOTO: HO NEW/REUTERS

tenbureau Thread Collective, gespecialiseerd in duurzame bouw.


Afgelopen december plaatste het bureau het eerste (tijdelijke)
gebouw op het terrein. Lees meer op www.africacentre.net, www.
Barack Obama southbank-competition.org en www.threadcollective.com.

zam africa magazine 01/2008 7


Joburg Art Fair 2008
Kunstcritica en curator Susan Vogel merkte in 2005
al op dat de wereld steeds meer belangstelling krijgt
voor eigentijdse kunst uit Afrika. Waarvan akte:
Documenta 12 en praktisch alle Europese biënnales
gaven Afrikaanse kunstenaars een prominente plek.
Hierdoor verwierven mensen als Bill Kouelany,
Et Anatsui, David Goldblatt en Meshac Gaba wereld-
faam, om er een paar te noemen. Deze namen maak-
ten opnieuw hun opwachting op de eerste Joburg Art
Fair, gehouden van 13 tot en met 16 maart in Zuid-
Afrika. De Joburg Art Fair is een vanaf nu jaarlijks
terugkerende beurs, geafficheerd als The World’s First

De kaart
Contemporary African Art Fair
Fair,, waar professionals en
particuliere liefhebbers cutting edge hedendaagse
kunst uit heel Afrika kunnen kopen. Nou ja, heel

van
Afrika... De eerste editie was, uitzonderingen daarge-
laten, een ons-kent-ons-feest voor de regio zuidelijk

afrika
Afrika. De door stercurator Simon Njami samenge-
stelde expositie As you like it,, met de crème de la
crème en de ‘very now’’ van de zuidelijk Afrikaanse
kunstscene, kende mede daarom wat controverse.
Verder was de beurs een oefening in mondiale kruis-
bestuiving. 22 belangrijke Afrikaanse galeries hadden
een stand, naast galeries uit Berlijn, Londen en New
York. Voor wie de beurs heeft moeten missen: de
website www.joburgartfair.co.za geeft een opsom-
FOTO: KEVIN MAZUR/WIREIMAGE.COM

ming van alle ‘must-visit’ kunstplekken in Zuid-Afrika.

CAMERON PLATTER T.H.U.G THe yakUza


Uza penGUin
U in (2006),
), ACRYLIC
ACRYLIC ON CARVED JACARANDA WOOD

Kunstveiling
voor Afrika
Bono en Damien Hirst organiseerden 14 februari
jl. een benefietveiling in Sotheby’s, New York. De
actie, gehouden onder de vlag van Product RED,
Bono’s ‘consumptieve liefdadigheidsorganisatie
voor Afrika’, bracht meer dan 42 miljoen dollar
op. Het geld komt ten goede aan het aids-bestrij-
dingprogramma van de VN. Topstukken uit de
hedendaagse kunst gingen onder de hamer,
waaronder zeven werken van Hirst zelf en vijf
van kunstenaars uit Afrika (Chéri Samba, Georges
Lilanga di Nayama, Ghada Amer, Malick Sidibe en
Seydou Keîta). Hirst zei na afloop ‘voorlopig niet
meer cynisch’ te zijn – hoewel zijn filantropie aan-
leiding geeft tot cynisme van een geheel andere
10 jaar Africaserver.nl
orde. Zo vindt Brendan O’Neil van het Britse opi- Al meer dan tien jaar is Africaserver de virtuele toegangspoort tot Afrika. In 1997 zag dit
nieblad Sp!ked het ‘welletjes’ met de ‘mythoma- culturele platform het levenslicht met als doel ‘het leuke’ van Afrika te bundelen. Met
nie’ van beroemdheden die zichzelf ongevraagd virtuele exposities en zelfs een virtueel museum geeft Africaserver een overzichtelijk beeld
uitroepen tot weldoeners van Afrika. Meer lezen: van hedendaagse kunst uit Afrika. In 2006 kreeg de site een online magazine met een
www.joinred.com en www.spiked-online.com. actuele agenda vol festivals, tentoonstellingen, lezingen en andere activiteiten uit en over
Afrika, plus een uitgebreide database. Kijk op www.africaserver.nl.

8 zam africa magazine 01/2008


soundbite
‘Als ik genoeg weet van de Gregoriaanse zang,
weet ik ook waar ik sta als Afrikaan. En als ik Verkiezingen
dan de leeftijd van vijftig heb bereikt, de leeftijd
Zimbabwe
Op 28 maart werden in

waarop ik een volgroeid multiculturalist ben en Zimbabwe verkiezingen


gehouden. Volg het laatste
genoeg ervaring heb om weer een echte Afrikaan nieuws op:

te worden, maak ik in Mozambique dat ene lied


www.zimbabwewatch.org
www.zwnews.com
dat iedereen zal kennen en dan de wereld zal www.sokwanele.com
www.crisiszimbabwe.org
overgaan.’ www.solidaritypeacetrust.org
www.africanews.com
muzikant necO nOvellas (1975, mOzambique) in de Volkskrant Over zijn www.zesn.org.zw
inspiratiebrOnnen en ambities

FOTO: MANDELA FOUNDATION

Kick-off Mandela 90 Jaar


Dit jaar wordt Mandela 90 jaar (namelijk op grote 46664-concerten in Londen en Rio Interessant zijn de zes exclusieve interviews
18 juli) en dat zal hij (en de rest van de wereld) de Janeiro. De mondiale ‘gefeliciteerd- die de Foundation aankondigt en de ‘feitjes
weten ook. De Nelson Mandela Foundation campagne’, die elke wereldburger in staat en weetjes’ die ze op haar website zet. Zo zien
heeft begin maart het jubileumjaar officieel stelt om Mandela een persoonlijke bood- we bijvoorbeeld een kopie van Mandela’s
geopend. Het jaar wordt een celebrations of schap te sturen via sms, mms en e-mail, zal valse paspoort uit de jaren zestig.
ideas en kent een vol programma, inclusief binnen afzienbare tijd worden gelanceerd. Info: www.nelsonmandela.org.

zam africa magazine 01/2008 9


mathare, Kenia: woon- en in januari nam mwelu de wijk.
werkplaats van fotograaf inmiddels is hij terug. Vrouw
Julius mwelu (1984, Kenia). en kind heeft hij bij familie
achtergelaten, ver weg van
‘nee, geen stammentwisten,’ mathare. Het werken wordt
werpt Julius mwelu tegen in hem nagenoeg onmogelijk
het telefoongesprek. mwelu gemaakt. ‘mensen kennen
spreekt over het recente de regels van de journalistiek
geweld in mathare Valley, niet. Vlak voordat ik vluchtte
de krottenwijk van nairobi. werd er op me geschoten. ze
De reden dan wel? ‘zeven- misten me op een haar na.’
honderdduizend mensen op Vijf jaar geleden brak mwelu
een kluitje. geen stromend in nederland door met het
water. geen speelruimte voor fotoboek Julius! actualiteiten-
de kinderen. niks. Houd er programma Netwerk filmde
een lucifer bij en het fikt.’ Dat hem verschillende keren op
deden de leiders na de oneer- locatie. mwelu kijkt zonder
lijke verkiezingen in december. moralistische ondertonen. zo
‘Door kleine zwaarbewapende leerden we zijn wereld kennen,
bendes werd ik opeens voor één waar verdriet en geluk,
Luyo uitgemaakt. ik hoorde schoonheid en treurnis over
niet thuis in mathare, waar de elkaar heen schuiven. met
meeste mensen Kikuyu zijn. gevaar voor eigen leven heeft
maar hier voelen de meeste hij in de afgelopen maanden
mensen zich juist Keniaan,’ een troosteloos hoofdstuk aan
zegt mwelu. zo werd het zijn oeuvre toegevoegd.
oorlog. ‘No rules. zelfs de
Julius! Foto’s uit de sloppenwiJk in
politie vindt het hier te gevaar- nairobi werd in 2003 uitgegeven
lijk en mijdt het oord.’ door Stichting SaSa in MaaStricht.

fOTO’S: JULiUS mWeLU. TeKST: BarT LUirinK.


meT DanK aan JaSPer grOen.

10 zam africa magazine 01/2008


Mathare

zam africa magazine 01/2008 11


zam africa magazine 01/2008
zam africa magazine 01/2008 13
Woorden
Onder redactie van ingebOrg van beekum

Your laughter
FOTO: INGO WOLBERN/WIKIMEDIA COMMONS

is all over

Dunne aids,
me.

the phenotypes

dikke aids
of love
linger
in the open
spaces
of embrace
Door Janhuib Blans – ’De relaties met de farmaceutische industrie, elkaar
i hear certainty grootste fout was dat dwarszittende baantjesjagers en slordig met
in the coma of my doubt we over het hoofd zagen geld rondstrooiende westerse ngo’s, die wel
dat de bevolking zelf snelle graaiers helpen, maar niet de minder in
het beste weet hoe ze managementtechnieken thuis zijnde integere
i know your laughter
haar problemen moet leden van de bevolking. ‘Er is slim aids (de ziekte)
it is all over me! oplossen,’ concludeert en fat aids (voor profijttrekkers),’ zegt een
moleculair-biologe en ervaren arts tegen Epstein op een feestje.
Sandile Dikeni journaliste Helen Epstein Waarom heeft aids in Afrika heviger om zich
in haar boek The Invisible heen gegrepen dan in het Westen? Herken uw
Cure. Zou ze het bij dit soort algemeenheden vooronderstellingen in het standaard rijtje:
Poëzie | Twee jaar na hebben gelaten, dan zou ik haar artikelen – hier Afrikanen hebben exotische seksgewoonten,
een bijna fataal ongeluk in boekvorm – afdoen als een ernstig geval van Afrikanen komen vaker in contact met wilde
en langdurige amnesie going native. Ik bedrijf sinds 1985 wetenschaps- apen, in Afrika kent aids een extra agressieve
is een van Zuid-Afrika’s journalistiek over aids en de meeste boeken virusstam, het immuunsysteem van veel
meest begaafde dichters over aids in Afrika gaan me te veel mank aan Afrikanen is zwakker door ondervoeding, seks
terug. Planting Water een zucht naar polemiek, complottheorieën, (inclusief verkrachting) doorkruist – meer dan
is een bloemlezing uit zelfverheerlijking of slachtofferschap. Maar in het Westen – sociale scheidingen (arm/rijk,
eerder gepubliceerd Epstein heeft een leesbaar en informatief (zij stad/platteland). Op sommige van deze hypo-
werk en gedichten die Dikeni in het eerste het wat selectief) boek geschreven, voor leken theses weet Epstein een overtuigende, andere
stadium van zijn herstel schreef. én ingewijden, over de verspreiding en bestrij- visie te ontwikkelen, in het bijzonder op die
Sandile Dikeni, Planting Water ding van aids in Afrika, met goed oog voor de over het aantal gelijktijdige sekspartners. Ze
(University of KwaZulu-Natal Press, achterliggende drijfveren van roemruchte deba- gebruikt hiervoor als illustratie het succes van
ISBN 987 1 86914 122 6), € 11,-. cles, bijvoorbeeld die van het Zuid-Afrikaanse zero grazing, een grassroots preventiecampagne
Online bestellen: www.kalahari.net. aidsbeleid onder Thabo Mbeki. Verder lezen we in Oeganda.
over droevig stemmende corruptie, dubieuze Na het schrikbewind van Idi Amin komt in 1986

14 zam africa magazine 01/2008


leesladder
Biografie | Langverwachte, onge-
autoriseerde biografie over de Zuid-
Afrikaanse president Thabo Mbeki.
Gevisser neemt de lezer mee langs
de weg die de leider zover bracht
Het dorp in Oeganda waar Helen Epstein haar
tijdschriften en biedt tegelijkertijd inzicht in de

onderzoek deed. geschiedenis en de transformatie


van post-apartheid en post-Mandela
Yoweri Museveni in Oeganda aan de macht. Hij Zuid-Afrika.
en zijn vrouw steunen de gedachte achter zero Mark Gevisser, Thabo Mbeki: The
grazing, ofwel ‘houd het bij een partner tegelijk’. Dream Deferred (Uitgeverij
Zero grazing wordt de inzet van een nationale Jonathan Ball, ISBN 978 1 86842 101
anti-aidscampagne. Aan het einde van de jaren 5), € 33,-. Online bestellen: www.
negentig laten epidemiologische cijfers van kalahari.net.
UNAIDS zien dat het aantal nieuwe hiv-
besmettingen in Oeganda sterk is gedaald. roman | Een meeslepend verhaal
Enige tijd later ontdekt Epstein – letterlijk – in over de tocht van een westerse
de onderste lade van een bibliotheek een fotograaf en de Afrikaanse migrant
rapport van wetenschapster Maxine Ankrah. Seydoe door het West-Afrika van nu.
Ze besluit haar te bezoeken in een dorp in de Over hoop, verlangen en de aanloop
bush. Daar verneemt ze dat Ankrah gedetail- naar de oversteek van Seydoe naar
leerd onderzoek heeft gedaan naar het seksuele het gedroomde Europa. Leuk: lezers
gedrag in Oeganda tijdens de zero grazing- wordt gevraagd het boek zuid-
campagne. Inderdaad hebben de Oegandezen Words etc. South African Literary waarts te sturen met eindbestem-
gedurende deze periode op grote schaal het Journal Nieuw Zuid-Afrikaans ming Afrika. Via een uniek track- en
aantal gelijktijdige sekspartners (polygamie) literair kwartaalblad dat een trace-nummer kunnen zij de reis van
drastisch verlaagd. Dit nieuwe gedrag lijkt op platform biedt aan debutanten hun boek volgen.
seriële monogamie onder heteroseksuelen in en oude meesters. ISSN: 1995 Bas Vlucht, Transit (Uitgeverij 521,
het Westen, al hebben die vaak tijdens hun 7821, www.wordsetc.co.za. ISBN 987 90 499 7056), € 16,90.
leven meer sekspartners dan Afrikanen.
Volgens Epstein zijn Ankrahs bevindingen door Whodunit | Mma Ramotswe’s
een epidemioloog van de opdrachtgevende onvolprezen assistente neemt ont-
instantie verkeerd geïnterpreteerd. Deze slag. Met enige tegenzin schakelt
persoon schrijft de daling in nieuwe hiv- de enige vrouwelijke detective van
besmettingen uitsluitend toe aan intensiever Botswana haar eigen echtgenoot
condoomgebruik. De condooms zijn door de in voor een delicate klus. Nieuw
betreffende ngo gesubsidieerd. De ngo ziet der- leesvoer voor alle fans van Het Beste
halve geen reden tot bijsturing van het beleid of Dames Detectivebureau.
het in twijfel trekken van hun gelijk. Alexander McCall Smith, De goede
Epstein geeft een groot lezerspubliek een echtgenoot van de Zebra Drive
begrijpelijke les in epidemiologie en trekt aan de (Uitgeverij Sijthoff, ISBN 987 90 245
bel met het wereldkundig maken van Ankrah’s 6139 1), € 14,50.
studie. Ze geeft hiermee aan dat een aantal
deskundigen heeft zitten slapen en er de portee rePortage | Worsteling van de
niet van snapt, ten koste van de broodnodige Senegalese hoofdpersoon Amadou
innovatie in preventiemethoden voor hiv-aids. met twee werelden. Na een
Ter verdediging moet ik aanvoeren dat deskun- succesvolle overtocht naar Neder-
digen als Stoneburner, Halperin (en Laumann African Writing Tweemaande- DE land komt hij als illegaal in de
GELUKZOEKER
als het over relaties in westerse groepen gaat) lijkse uitgave over literatuur en Hoe een illegaal rijk werd
MARCEL VAN ENGELEN
zelfkant terecht. Als hij ten slotte
wel degelijk, en vóór het in de la belanden van Afrikaanse schrijvers. Zoals de een baan vindt en rijk wordt, blijkt
DE BEZIGE BIJ

Ankrahs rapport, oog hadden voor het verwoes- ondertitel Many literatures, one hij vervreemd van het geboorte-
tende effect van het gelijktijdig hebben van voice doet vermoeden, brengt het land. Goed geschreven, waarheid-
meerdere seksuele relaties. blad bijdragen van schrijvers uit getrouw verhaal van de winnaar van
Afrika – waar dan ook verblijvend het Gouden Pennetje, 2001.
Helen Epstein, The Invisible Cure, Africa, – die hun ervaringen en gedach- Marcel van Engelen, De gelukzoeker
the West and the Fight against Aids ten vanuit Afrikaans perspectief (De Bezige Bij, ISBN 978 90234 2551
(Uitgeverij Farrar, Straus and Giroux, beschrijven. ISSN: 1754 6664, 9), € 17,90.
ISBN 978 0 37428 152 6), $ 26,-. www.african-writing.com.

zam AFRICA MAGAzINE 01/2008 15


interview

wit
16 ZAM africa magazine 01/2008
ZAM africa magazine 01/2008 17
Wat heeft
hij toch met het
Afrikaanse continent? James ngugi, die zichzelf toen nog niet ngugi wa

Adriaan van Dis (1946,


Tjiong’o noemde. Okkot P’Bitek. er ging een wereld
voor me open.’ De journalist Van Dis trok naar

Nederland) over zijn


Kenia en Senegal. Hij interviewde er auteurs voor
NRC Handelsblad en KrO-radio, literaire groot-
heden waar toen in nederland niemand van had

VPRO-serie, esthetiek
gehoord.

en het ongemak van


Half maart 2008. We ontmoeten elkaar in zijn

H
gelderse pied-à-terre, waar de schrijver uitziekt.
Het nieuws is inmiddels ‘uitgelekt’. Wegens een

zandvlooien.
afgezegde lezing op een lokale school staat op
de voorpagina van de Zutphense Courant: ‘Van
Dis is ziek en niet zo’n beetje ook.’ Het weekje
gambia was om meerdere redenen geen succes.
TeKST: BarT LUirinK. ‘ik schaamde me daar vooral voor onze westerse
fOTO’S: marceL HemeLriJK/KiPPa. decadentie. Vroeger ging ik er regelmatig heen
om onder een boom te zitten, maar tegenwoordig
Hij somt op: ‘een tweedegraads amoebedysenterie waarvoor ik negen trekken de stunttarieven een heel ander volk aan: tatoeage verplicht.
weken in een ziekenhuis heb gelegen. Uiteindelijk werd de kwaal bezwo- Britten en Scandinaviërs die zich voor vijfhonderd euro all inclusive
ren met een antibiotica die alleen nog in gebruik was in het vreemde- kunnen volvreten en bezuipen. en dan hoor je een man aan de rand van
lingenlegioen. Dat leidde tot een leverpunctie; de helft van dat orgaan het zwembad in zijn telefoon schreeuwen: ‘Ik was gisteravond so dronke,
bleek opgegeten. er kwam een liter tomatensap uit. eerder liep ik in ik kon de weg naar me hotel helemaal niet finde.’ als ik dan de muezzin
mauritius de australische schapenziekte op. een halfjaar ziek geweest. tot het gebed hoor oproepen, dan kan ik me heel goed voorstellen dat
ik heb natuurlijk ook een zandvlo gehad. Die leggen eitjes onder je voet- je je verheven voelt boven die vetzakken op het strand. zelf krijg ik de
zool, die dan zo groot wordt als een bloemkool. Vervolgens nog de koude neiging om een burka aan te trekken, zodra ik daar een dikke blanke
rillingen gekregen, een malaria-achtige kwaal waarvoor ik opnieuw het vrouw in d’r blote tieten op het strand zie zitten.’
ziekenhuis in moest. en onlangs heb ik dan een tweede longontsteking
opgelopen in gambia. Dat komt doordat ik meestal geen patat eet als ik De succesvolle televisieserie Van Dis in Afrika, onder regie van Hans Pool
in afrika ben, maar het liefst in karterolie gefrituurde bakbanaan. ik ben – hoge kijkcijfers, juichende recensies en nu al in de herhaling – toont
onzorgvuldig geweest.’ Hij hoest, langdurig. Van Dis’ getroebleerde relatie met blanken in afrika. Hij zegt grote
zo is het altijd wat met afrika. Waarom gaat hij toch steeds terug? bewondering te hebben voor de blanke die er blijft wonen en zich inzet
‘Vermoedelijk heeft dat met esthetiek te maken. ik heb een vreemde voor zijn land. Ook is hij gefascineerd door de gestrande blanke. ‘Je hebt
band met zwarte mensen. als kind al. Op mijn elfde nam mijn moeder in maun, in Botswana, een gemeenschap van allemaal hippies die langs
me mee naar het Tropenmuseum want daar trad Otto Sterman op. een de rivier zijn blijven kleven. aan lager wal geraakte Peace Corps-werkers
grote neger in lotushouding. Die vertelde verhalen en dat was mach- en alcoholisten die daar wonen als Doctor Livingstone. zoals je heimelijk
tig. Toen kocht ik het boek Meesters der Neger Vertelkunst en heb ik een droomt van afrika: alleen oppassen dat je kind niet door een krokodil
van de verhalen uit mijn hoofd geleerd. Daarmee won ik de voordracht- wordt verslonden, maar verder is alles heerlijk. Wat zoeken die mensen
wedstrijd van de Vrijzinnig christelijke Jeugd centrale, Sectie noord- daar? Waarom onttrekken ze zich aan alles?’
Holland. en in de eersteklas van de mulo ben ik als neger naar het bal Waarop hij het verhaal vertelt van een amerikaanse hulpverlener met
masqué gegaan. De foto waarop ik te zien ben, met raffiarok en masker, wie hij ooit weken door de Kalahari reed. ‘Die man bleek een sadist. Hij
kan ik niet meer vinden. Daar staat ook een Surinaams meisje op, ver- heeft me de hele reis getreiterd, tot huilens toe. Hij had er lol in honden
kleed als pierrot. met een wit gezicht. We zitten treurig te lurken aan dood te rijden. ik was zijn gevangene, want we zaten ver van de moderne
een flesje Joy.’ wereld. Uiteindelijk bereikten we een kleine gemeenschap, de Kung!. ze
Tijdens zijn studie nederlands maakte hij kennis met het afrikaans. Het dansten voor ons. ik zag daar mensen letterlijk in dieren veranderen. ze
was in de eerste plaats de schoonheid van de taal die hem aantrok, maar deden in trance giraffes na, bokken, zebra’s. en ze werden die dieren ook
na de esthetiek kwam de ethiek. Toch besloot hij, als enige in de jaren zelf. Dat trekt me in afrika, die surreële kant van het leven, het geloof in
zeventig, afrikaans te gaan studeren. ‘met een klein beetje moeite liet het onmogelijke… net als in de kunst. zowel de schrijver als de hulpver-
een aan het nederlands verwante taal je toe tot een andere continent. lener waren diep geraakt. ‘maar ik zou nooit in afrika kunnen wonen.
Om aan de apartheid te ontkomen, zocht ik vooral de kleur op. ik ging ik word er veel te wit, zeker in zuidelijk afrika. Óf je wordt wit gemaakt
lezen over de Khoisan en dook ook de zwarte literatuur van andere lan- door zwart: de meneer met de zak vol geld. Óf je wordt door blanken bij
den in: chinua achebe, cyprien
c akwenzi, allebei uit nigeria, de Keniaan een wereld betrokken waar je niks mee te maken wilt hebben.’

18 ZAM africa magazine 01/2008


interview Adriaan van Dis

Bijvoorbeeld in Zuid-Afrika. Hij was tijdens zijn reis geschokt door de ze niet willen omkijken, zodra het henzelf of hun kindskinderen beter
wijze waarop veel blanken zich nog steeds verzetten tegen de nieuwe gaat, zullen ze tijd vinden voor het koesteren van hun pijn en vernede-
realiteit. ‘Omdat we voor het programma low budget reisden, verbleven ring. Herkauwen van het aangedane onrecht is de enige manier voor een
we vaak in eenvoudige logementen. Wanneer je dan met de blanke eige- land om zichzelf te hervinden. Cultuur speelt daarin een belangrijke rol.
naren even Afrikaans sprak, opende zich met regelmaat een wereld die Natuurlijk is die verwerking onaangenaam voor de blanken die blijven.
niet in de krant komt. Veel geklaag en ja, alles is anders en veel verval van Die worden over één kam geschoren en als groep schuldig verklaard. Er
waardes. En dan aan onze zwarte chauffeur vragen: ‘Slaap jy nie bij jou zullen de vreemdste anti-westerse sentimenten opborrelen, nu al hoor
mense nie?’ En bij het ontbijt: ‘Wil jy nie pap he nie? Julle eet mos pap.’ je stemmen: geen Shakespeare meer op school, die is te wit. Kennis en
Allemaal vriendelijke antropologische flauwekul: een neger eet pap en tradities gaan op de schop, dat hoort erbij. Soms helaas, soms niet. In
slaapt bij zijn eigen volk. Om gek van te worden. En dan die kloof tussen Frankrijk is tijdens de revolutie de halve adel uitgeroeid, tientallen
rijk en arm. Ik reisde met een Nederlandse equipe die de helft jonger was kloostergemeenschappen zijn uitgemoord en verbrand. Lees Chateau-
dan ik. Wisten zij veel. Maar: nieuwsgierig, veel vragen stellen. Na een briand, je was je leven als landeigenaar niet veilig. Deed me erg aan
paar dagen zei iemand al: “Wat doen die blanken hier eigenlijk? Moet Mugabe denken. Zo zit de geschiedenis in elkaar, vrees ik. De toekomst is
je ze zien in die dikke auto’s, in hun villa’s achter schaamteloos hoge aan Afrika, de tijd van westerse bevoogding is voorgoed voorbij. Nieuwe
muren. De zee in!” En ik maar uitleggen over Jan van Riebeeck en op teke- heersers, andere waarden. Tot die weer verstenen en overhoop worden
ningen aangeven hoe de Bantu-sprekende volken oorspronkelijk uit het gegooid.’
hart van Afrika naar het dunbevolkte zuiden trokken. Zuid-Afrika is van Ondertussen proberen massa’s, vaak hoogopgeleide Afrikanen te ontko-
alle volken, hoe je het ook wendt of keert. Het is aan de Afrikaner om bij men naar andere delen van de wereld. ‘Je kunt wel zeggen “kom allemaal
het continent Afrika te horen. En nu brokkelt die uitstekende infrastruc- hierheen”, maar wat lost dat op? Neem West-Afrika. Voor een opgeleid
tuur af, maar die was in de eerste plaats wel alleen voor het Eigen Volk.’ iemand valt daar weinig te beleven. Gemuilkorfde pers, beroerde boek-
(Hij spreekt de hoofdletters hoorbaar uit.) ‘En later om alles wat zwart handels, waardeloze televisie. Een beetje academicus zorgt ervoor dat hij
en opstandig was in de gaten te houden. De beste wegen leiden naar zo snel mogelijk naar Europa vertrekt. Je moet helpen om een infrastruc-
Angola, waar de Zuid-Afrikanen meevochten tegen de onafhankelijk- tuur te bouwen die een elite vasthoudt. Wij hebben het hier altijd over
heidsbewegingen. Nu zijn de zwarten verantwoordelijk voor diezelfde waterputten slaan, maar misschien moeten we wel onze kennis op het
wegen. Men moet de controle afstaan. Waarden veranderen.’ gebied van bibliotheken exporteren. En dan niet zeggen dat daar alleen
maar literatuur in mag staan. Ook Bouquet Reeks, de market literature,
‘Alles is veel voor wie niet veel verwacht,’ citeert Van Dis de dichter Bloem kan op de boekenplanken. Mensen die lezen worden in Afrika veelal
wanneer hij terugkijkt op de opnames voor Van Dis in Afrika. ‘Ik kneep ‘m nog als zich aan de gemeenschap onttrekkende solisten gezien, maar
een beetje, omdat ik de serie somberder vond dan ik had gehoopt. Met studenten op de universiteiten hongeren naar kennis en willen ook na
Francis, de oude huishoudster van goede vrienden, begonnen we ons hun opleiding een intellectuele vorm van vermaak.’
verhaal in de Oostkaap. Dat is het armste deel van Zuid-Afrika. Dat zette En houd je die mensen dan vast met een bibliotheek? ‘Misschien drie.
de toon. We hadden kunnen zeggen: ‘We willen laten zien wat werkt in De fluistering met het effect van een megafoon. Ja, ik ben naïef en hoop
Zuid-Afrika.’ Dan ontmoet je jonge, zwarte ondernemers die de baas het nog lang te blijven. Wat wil je dan? Iedereen die wat kan laten ver-
zijn, maar kom je uiteindelijk toch terecht bij de vervreemding. Iemand trekken? Mensenstromen zijn verschrikkelijk moeilijk te sturen. In Afrika
is wel de baas, maar woont tegelijkertijd in een land waarvan hij het vragen jonge mensen me keer op keer om mijn adres. Dan zeg ik: “Ga
gevoel heeft dat het nog steeds niet van hem is. Dat wringt. Net als het niet naar Europa. Hier ben je een eersteklas burger. In Europa verdien
verleden, dat altijd weer opspeelt. Tutu is fantas-
tisch, Mandela is groter geworden dan hij was. Dat
‘Ik krijg de neiging om een
burka aan te trekken, als ik zo’n
heeft ongetwijfeld geholpen om een volksopstand
te voorkomen, maar de onderliggende woede was

dikke blanke vrouw in d’r blote


daarmee nog niet weggenomen. Ja, er is een eerste
stap gezet naar ‘verzoenen’, naar vergeten. Maar
‘de waarheid’ is pijnlijker – langduriger, ook. En de
grote boeven zijn niet naar voren getreden. Wat dit tieten op het strand zie zitten’
betreft is het een verademing om na Zuid-Afrika
in Mozambique aan te komen. Daar zijn nauwe-
lijks blanken achtergebleven. Daar kunnen ze
niemand anders de schuld geven dan zichzelf.’
Hij denkt dat het verleden nog lang een onderwerp
zal zijn in de literatuur, in toneelstukken en films.
‘Dat hoort bij het schoonmaken, het uitwassen.
Dat duurt generaties. Ook al zeggen jongeren dat

ZAM africa magazine 01/2008 19


interview Adriaan van Dis

je misschien honderd keer meer, maar ben je vierderangs. Bovendien is ling. De prins vertrouwde ons eens toe dat hij er begrip voor had, maar
het leven er zo duur, dat je er uiteindelijk net zo slecht uit bent als hier.” dat hij het ‘oude Afrika’ nu eenmaal in zijn hart had gesloten. Als jongen
Dan denken ze waarschijnlijk: lul jij maar lekker. Maar ik ben liever één was hij opgegroeid in Duits Oost-Afrika – dat was zijn paradijs – en toen
keer hard, dan dat ik later al die aandoenlijke brieven krijg. Je bent voor hij daar weg moest en in Duitsland naar een internaat werd gestuurd,
hen de reïncarnatie van de dollar of de euro. Maar hun toekomst ligt toch had hij jaren last van heimwee. ’s Morgens in de slaapzaal hield hij
echt in Afrika, hoe hard Europa ze misschien ook nodig heeft.’ zijn ogen heel lang dicht en dan hoopte hij dat hij, als hij ze opendeed,
in Afrika wakker werd. Maar hij zat telkens weer tussen die Duitse
Uiteindelijk is hij pessimistischer over Europa dan over Afrika. ‘Al die rotjongens.’
leuke bakfietsmoeders in Amsterdam-Zuid die hun kinderen naar witte De schrijver deelt de nostalgie van de overleden prins wel een beetje.
scholen brengen. Natuurlijk zijn ze voor integratie, maar niet waar het ‘Ja, ik hou meer van het rood bestoven land dan van de uitdijende stad.
de school van hun kind betreft. Of dan hoor je weer een malle minister Maar het nieuwe Afrika biedt ook hoop. Ik ben onder de indruk van het
zeggen dat we op straat allemaal Nederlands moeten praten. En we isla- enorme intellectuele reservoir. Het is hoogst opmerkelijk dat je in Afrika
miseren elk probleem! Racistische onzin waar we ooit Zuid-Afrika voor aan de lopende band personen tegenkomt die vier of vijf talen spreken.
verketterden. In Parijs zijn hele buurten waar ze Arabisch of Wolof spre- In Dakar citeren ze zonder probleem Voltaire. Al is het vreemd dat je daar
ken. We zitten nu eenmaal midden in een volksverhuizing. Na het kolo- met moeite een Senegalees vindt die bereid is een overall aan te trekken
niseren en de verstoring van vreemde culturen, komen de gekoloniseer- om eens een schroefje aan te draaien.’
den hetzelfde bij ons doen. Arm trekt naar rijk. Daarbij dienen China en Is hij tegelijkertijd optimist en pessimist? ‘Ik noem mijzelf een wanho-
India zich aan, economieën die de onze doen beven. De grondstoffenprij- pige optimist. Ik weiger bij de pakken neer te zitten. Ik ben ook een bange
zen stijgen spectaculair. Culturen en ambities botsen. Door de huidige man. Ik heb een grote angst voor conflicten omdat ik ben opgegroeid in
technologie weten de minder fortuinlijken precies hoe wij baden in het een getraumatiseerd gezin waar de oorlog nooit voorbij was. Vervolgens
licht en de jongeren zeggen: ‘Wij willen ook airconditioning, een auto heb ik het conflict altijd opgezocht. Ik ben nergens zo bang geweest als in
en evenveel megabytes als jullie.’ En dan zeggen wij, grootverbruikers de oorlog van Mozambique in de jaren tachtig. Tegelijkertijd heb ik ner-
en grootvervuilers: ‘Waak over je regenwoud. Hoed je olifanten en wees gens mensen zo heftig zien leven en feest zien vieren. Contradicties.’
zuinig op de groene longen van de wereld.’ Hij leest ze terug in het boek van de Belgische wetenschapper Filip de
‘We leven in een hoogst ingewikkelde revolutionaire tijd. En hoe reage- Boeck over Kinshasa, dat naast zijn werktafel ligt. ‘Als je dat leest: één
ren we daarop in Europa? We keren ons naar binnen en vragen ons ang- diepe ellende. Iedereen gaat dood aan aids. Maar wat mensen tot stand
stig af wie we eigenlijk zijn. In Nederland komt dat neer op: alle boeren- brengen... Ze bouwen als het ware een café van op elkaar gestapelde
karren in een kring en kissebissen over burka en canon. doodskisten, tot ze er letterlijk bij neervallen. Voor mij raakt dat de kern
De optimist in hem zegt echter iets anders: ‘Afrika is veel rijker dan het van Afrika.’
zelf beseft, op een gegeven moment zal het andere eisen stellen, aan
zichzelf en aan de zogenaamde eerste wereld. Voor mensen die het oude In de zoveelste week van de reis voor het televisieprogramma bezocht
Afrika hebben gekend, zal die veranderende houding niet eenvoudig de schrijver een Afrikaner kapper in Johannesburg. ‘Zo’n ouwe nicht. Ik
zijn.’ Hij vertelt over zijn ervaringen in het Prins Clausfonds, waarbij hij spreek Afrikaans met hem en hij vertelt dat hij Anna Neethling Pohl nog
de eerste jaren met onder meer Lolle Nauta en Anil Ramdas betrokken heeft gekend, de Ank van der Moer van Zuid-Afrika. Ik ook, dat schept
was. ‘Ook toen deden we zaken met een zeer bewust Afrika. Soms moes- een band. En dan volgt er een klaagzang want niks deugt en ja, verval
ten we op eieren lopen. Hoe lastig ook, ik vind dat een goede ontwikke- van normen en waarden. Hij heeft er eigenlijk geen toekomst, maar hij
kan nergens anders naar toe. Dan reken je af en
‘Jonge Afrikanen vragen loop je naar buiten. Sta je oog in oog met een Zim-

allemaal mijn adres. Dan


babwaan die sleutelhangers verkoopt en die heeft
weer een heel ander verhaal. Die mensen delen

zeg ik: ga niet naar Europa’


dezelfde straat. Ze groeten elkaar, snijden elkaar
de strot niet af. Het zou best nog eens goed kun-
nen aflopen.’
Hij staat op en pakt een Afrikaans hoofdkrukje.
Het staat ingeklemd tussen een aanzienlijke reeks
Afrikaboeken. Hij reikt het aan: ‘Af en toe snuif ik
eraan. Houtvuurtjes, olie, zweet. Een geur die me
telkens weer naar Afrika doet trekken.’

Vanaf het volgende nummer verzorgt Adriaan van Dis een


vaste column in ZAM Africa Magazine. Tijdens de AfrikaDag
van de Evert Vermeer Stichting op 19 april woont hij een
literaire workshop bij: www.afrikadag.nl. De dvd van de
VPRO-serie Van Dis in Afrika verschijnt eind april.

20 ZAM africa magazine 01/2008


Prudence mbewu Heidi Lobato
Gevoel van eigenwaarde Europeaan in Afrika
Vier afrikaner studenten van de Universiteit van ‘...van africa in the Picture filmfestival,’ stel ik me voor
free State maakten een filmpje uit protest tegen de aan het gezelschap. achter
chter mij roept een man: ‘‘afrika?
rassenintegratie in het onderwijs. Daarin kregen ze Daar ben ik geweest.’ ‘Waar?’ vraag ik. Hij kijkt me
vier zwarte schoonmakers, onder wie drie oudere spottend aan. ‘‘afrika, dat zeg ik toch. Hardwerkende
vrouwen, zover dat zij zich op een lachwekkende mensen, heel anders dan onze allochtonen.’ ik aarzel
manier lieten filmen – rondrennend, van voedsel of ik zal zeggen dat afrika een continent is en dat
etend waarover de studenten hadden geplast. De die mensen geen allochtonen maar de inwoners zijn.
video belandde op YouTube en de wereld sprak er Onwetende europeaan.
schande van. zie je wel: er is nog steeds apartheid. in 1987 ervaar ik na de landing in abidjan een merk-
ik ging door de grond van plaatsvervangende waardig gevoel van thuiskomen. Jaren later ontdek ik
schaamte. We hebben tegenwoordig een hele dat mijn overgrootmoeder een West-afrikaanse slavin

column
zwarte regering, maar deze respectabele grootmoe- was. zou ik genetisch hebben aangevoeld...? confuse
ders uit Bloemfontein vonden het blijkbaar best europeaan.
om de clown uit te hangen voor een stel gesjeesde een tijd daarna reis ik voor een jongerenseminar naar
studenten. zo laat je je toch niet behandelen? maar Oeganda. in het nationale park staan bij het loket
goed, velen van ons zijn door de apartheidsjaren verschillende entreeprijzen; 1 shilling voor Oegande-
gehersenspoeld en het is niet gemakkelijk om te zen, 5 shilling voor overige afrikanen en 15 shilling
veranderen. ik vermoed dat deze vier gogo’s vonden voor niet-afrikanen. ik sta er met een congolees en
dat ze maar boften met deze speciale aandacht van een rwandees die wonen en werken in Oeganda – en
de kleinbaas. ze hadden er een einde aan kunnen mijn overgrootmoeder is West-afrikaans, telt dat ook?
maken door duidelijk te zeggen: ‘nee, tot hier en De man aan het loket smijt zijn raampje dicht met de
niet verder.’ als volwassenen mogen we achttien- woorden ‘dit betalen’. Bemoeizuchtige europeaan.

Mee mogen jarige snotapen best tot de orde roepen. maar deze
gedachte kwam niet in de oma’s op: de jongens
Bij het begin van de nijl wijst de gids ons het stand-
beeld van de eerste europese ontdekker. Verwonderd

naar madam’s
waren immers blank. zwart ziet wit nog steeds als vraag ik wie de eerste afrikaan was. De Oegandese
god naar wie je braaf luistert. gids kijkt me niet-begrijpend aan; wat doet dát er

huis: alsof
Bij ons in de buurt woont ook zo’n idioot. ze is een nou toe? Hij draait zich om en zegt: ‘en hier is dan het
tea lady, zo iemand die met een karretje echte begin, val niet in het water want de draaikolkjes

het een luxe


versnaperingen rondgaat op een kantoor. Haar zuigen je naar beneden.’ nieuwsgierige europeaan.
baas wil haar de kans geven om zijn PA te worden. Bij de watervallen staan busladingen kinderen: op

vakantiereis
Dit zou onder andere een flinke loonsverhoging schoolreisje. ze willen allemaal met me op de foto. ze
betekenen. maar ze weigert. ze zegt dat ze zich de hebben nog nooit een blanke gezien, verklaart m’n

betreft
koning te rijk voelt in ‘haar’ keuken, waar ze zoveel congolese vriend. Blank? ik? ze halen hun neus op
suiker en thee kan stelen als ze wil. ze laat zich want ik stink inmiddels van al het kanovaren als... een
graag door de mlungus (blanken) uitsturen voor de blanke. mijn afrikaanse vrienden liggen slap van het
lunchbroodjes, want dan mag zij de restjes opeten. lachen. Stinkende europeaan.
Verder krijgt ze al hun oude kleren en krijgt ze op na een zoveelste werkbezoek aan fespaco (het groot-
vrijdagmiddag altijd iets extra’s van de madam ste pan-afrikaanse filmfestival), besluiten we er een
die haar mee naar huis neemt voor wat strijkwerk. reisje naar de Dogon, mali, aan vast te plakken. in een
‘mee mogen naar madam’s huis’: alsof het een luxe van de dorpjes had men de exotische gewoonte om
vakantiereis betreft. We hebben getracht haar te argeloze reizigers te kidnappen en te offeren. na veel
overtuigen, ‘word PA!’, maar de loons- gezeur van ons mogen we naar de offerplaats, hoewel
verhoging en gratis training interesseren haar die niet voor toeristen is. ik krijg er de kriebels van.
geen biet. ze is liever een schoothondje dan een ik zou zweren dat ik bloed ruik. Huh. goedgelovige
zelfstandig mens met een goed salaris. europeaan.
als je zo met jezelf laat omgaan, wiens schuld is het een vriend heeft sinds de aankomst niet meer kunnen
dan wanneer er op dergelijke wijze met je wordt stoppen met praten. in de stilte van de woestijn galmt
omgegaan? ik wil zo ver gaan om te zeggen dat de aan een stuk door zijn geratel, waar overigens geen
dames in Bloemfontein, die puberale jongens aan- touw aan vast te knopen valt. Daarbij fotografeert
moedigen met hun onderdanige gedrag, ook straf hij er lustig op los. We trekken onze petjes en sjaals
verdienen. Veel mensen hebben hun leven gegeven dieper over ons hoofd. Terug in europa beseft hij zijn
in de strijd tegen apartheid. als sommigen van ons zogeheten culture shock en ontdekt dat er niets op de
zich blijven gedragen alsof er niks is veranderd, lijkt fotorolletjes staat. geshockte europeaan.
dat offer voor niets geweest.
Heidi Lobato is directeur van het Africa in the Picture
Prudence Mbewu is onderwijzeres in Centurion, Filmfestival, Nederland
Zuid-Afrika

zam africa magazine 01/2008 21


Wij, het Hip Hop
Jonge Kenianen in reactie
op de gewelddadigheden

Nairobi, 12 februari 2008

Wij, het Hip Hop Parlement, gebruiken ons Wij, het Hip Hop Parlement, houden ons aan
artistieke talent en onze microfoons om ons de wet om onze doelen zuiver te houden.
land een positieve boodschap te geven. Zo
willen we bijdragen aan een oplossing voor de Wij, het Hip Hop Parlement, verschillen in
huidige problemen. Samen staan wij sterk. achtergrond, stam en taal. Taal is een
communicatiemiddel. Wij accepteren niet dat
Wij, het Hip Hop Parlement, staan voor deze wordt misbruikt voor discriminatie.
gelijkheid der seksen. 
Wij, het Hip Hop Parlement, veroordelen het
Wij, het Hip Hop Parlement, schuwen ieder stamdenken en stimuleren het gemeenschap-
gebruik van geweld tegen personen. Vóór alles pelijk gebruik van Sheng als officiële vierde
respecteren wij het menselijk leven, in woord taal van Kenia. Het Hip Hop Parlement waar-
en daad. deert en vertegenwoordigt de rijkdom van de
bestaande diversiteit in Kenia. In het Swahili:
Wij, het Hip Hop Parlement, zullen in elke kama wasanii sisi ni kioo cha jamii.
buurt van ons geliefde land alle mogelijke
activiteiten ondersteunen en ondernemen Wij, het Hip Hop Parlement, vinden dat onze
om op basis van de hiphopcultuur te wer- kracht ligt in het vormen van één cultuur,
ken aan verzoening tussen verschillende de HIP HOP, met alle uitdrukkingsmiddelen
groeperingen. Hiphop overkoepelt alle die deze biedt. Wij moedigen de jeugd en de
subculturen. Onder auspiciën van het Hip Hop samenleving aan zich bij ons aan te sluiten.
Parlement zullen kunstenaars van alle tribale Het Hip Hop Parlement werkt graag samen
achtergronden samenwerken in een met organisaties die werken in het belang van
gemeenschappelijke beweging. een beter bestaan voor alle Kenianen.

Wij, het Hip Hop Parlement, veroordelen het Wij, het Hip Hop Parlement, streven ernaar
moedwillig vernielen van bezittingen in een onze achterban, die voornamelijk bestaat uit Wij, het Hip Hop Parlement, vormen een
economie en een samenleving waarvoor wij jonge Kenianen, aan te moedigen om op collectief zonder grenzen, dat open staat voor
hebben geleden en gestreden. allerlei manieren een bestaan op te bouwen deelnemers uit de hele wereld.
en economische activiteiten te ontwikkelen.
Wij, de parlementariërs/rappers van het Hip Wij vragen de Keniaanse overheid om ons Cool kunnen we alleen zijn als ons land vrede
Hop Parlement, zijn goed in rap en gebruiken programma een bestuurlijke invulling te kent. Wij vinden dat onze leiders verzoening
dit talent om invloed uit te oefenen op onze geven. Met de steun van jongeren die zich en rechtvaardigheid als basis moeten nemen
leeftijdsgenoten. Daarmee beogen wij de een economische positie hebben weten te voor hun leiderschap, willen zij in ons land
ongunstige effecten van het stamdenken te verwerven, en door bewegingen en blijvende vrede kunnen stichten. Goede
verminderen. We benadrukken en prijzen wat lobbygroepen in het leven te roepen die zich leiders dienen de grootst mogelijke veiligheid
er aan positieve dingen gebeurt binnen onze inzetten voor vrede, rechtvaardigheid en te garanderen aan de staat en haar inwoners.
verschillende bevolkingsgroepen. Onze slogan verzoening, zal de situatie in Kenia Ze moeten staan voor een functionerend
voor deze campagne luidt daarom Ukabila ni verbeteren. Daar kan vervolgens iedereen rechtssysteem, een stabiele omgeving voor
taifa killer. van profiteren. economische ontwikkeling, goed onderwijs,

22 Zam africa magazine 01/2008


Parlement

betaalbare huisvesting en bovenal voor een


zorgsysteem dat toegankelijk is voor alle
burgers, ongeacht hun economische
omstandigheden.

Was getekend,
Louis ‘Muki Garang’ Aoko, voorzitter van
het Hip Hop Parlement
Angel Wainaina, senior verslaggever
vrouwenzaken bij Ghetto Radio
Maarten Brouwer, internationaal Vertaling: Richard Hengeveld.
coördinator van het Hip Hop Parlement Foto’s: Duncan Ogweno.
Stills: Maarten Brouwer.
Kijk op: www.ghettoradio.nl.

Zam africa magazine 01/2008 23


Still uit lAgoS wide & cloSe. Foto: ok-centruM, linz
b e e l de n
Onder redactie van
annemieke van twuijver

Placa de sonido: Isaac Carlos geboren in Angola, verhuisde op jonge leeftijd


naar Congo en vervolgens naar Portugal, en
woont dan nu in Amsterdam. Hij weet hoe het
Kunstenaar Isaac Carlos (1972, Angola) vertelt: Iemand denkt: “dit
dit is de wereld van de sport, is om ergens ‘wel en niet’ te zijn, om ergens ‘wel
‘We hebben de neiging om dingen te simpli- dit is de wereld van de muziek, dit is de wereld en niet’ thuis te horen. ‘Het was niet gemak-
ficeren, om de wereld in te delen in heldere van de kunst, dit is mijn wereld, dit is jouw kelijk om mezelf een plek te geven. Maar uit-
categorieên en overzichtelijke kaders. Je kunt wereld”, ga maar door, en gelooft vervolgens eindelijk ervaar ik het tussengebied als prettig.’
dat zwart-witdenken noemen. Maar het is voor dat die werelden enorm van elkaar verschillen Een nomade, zowel geografisch als mentaal.
mensen een natuurlijk gegeven om te kijken – gescheiden zijn, zelfs. Op het eerste gezicht is Of iemand die uitersten probeert te verenigen,
langs lijnen van algemeenheid, om de meeste dat misschien zo. Ik ben geïnteresseerd in wat een intermediair? Het gegeven van ‘verbinding’
informatie weg te poetsen. Deden we dat niet, er gebeurt wanneer je die diverse werelden gebruikt hij in zijn werk: in conceptuele en
dan zouden we gek worden van alle indrukken. samenbrengt in een ontmoeting, wanneer het performatieve werken zoekt hij crossovers
Dit gezegd hebbende: door onze selectieve tussengebied wordt betreden.’ tussen verschillende media, bijvoorbeeld tussen
manier van kijken, creëren we aparte gebieden. Isaac Carlos leeft zelf in een tussengebied. Hij is sculptuur en muziek, tussen performance en
virtual reality
reality, tussen video en theater. ‘Ik kies
het medium bij het onderwerp, niet andersom.
Het is daarom niet makkelijk om in mijn werk
“de hand van de maker” te herkennen, ik heb in
dit opzicht geen herkenbaar trademark.’
Moving Sky (2007) is een ‘windcompositie’ van
kinetische sculpturen, geluidssensoren en ICT.
De video Forgetfulness (2008) slaat een brug
tussen een intens persoonlijke ervaring en een
opgelegde, vreemde omgeving. Momenteel
ontwikkelt Carlos het werk Parasite Urban Tunes,
opnieuw een geluidssculptuur die zal worden
Foto: AkAdeMie SchloSS Solitude

gemaakt met stadsbussen tijdens hun gewone


ritten door de stad.
Carlos was resident artist bij de Rijksakademie,
Amsterdam, en Akademie Schloss Solitude,
Stuttgart. Hij rondde onlangs de internationale
postdoc-opleiding DasArts af. Forgetfulness
Moving Sky (2007) (2008) is tot 31 mei te zien in CASM (Centro de
Arte Santa Monica) in Barcelona.

24 zam africa magazine 01/2008


check out fotografie
■ Het toonaangevende OK-
Centrum in Linz, Oostenrijk,
laat in de expositie Biënnale
Cuvée (tot 27 april) de beste
werken zien van recente
biënnales. Let op de instal-
latie Sweetness van Meshac
Gaba (1961, Benin) en de
video Lagos Wide & Close van
Bregtje van der Haak (1966,
Nederland).

Foto: Brent Stirton


■ Renzo Martens (1973,
Nederland) woont en werkt
afwisselend in Amsterdam,
Brussel en Kinshasa. De video
Episode 3, over beeldvorming
van Afrika, is tot 6 april te zien
in De Appel, Amsterdam, en
later dit jaar in het Stedelijk
Museum Bureau Amsterdam.

agenda
africaserver
Waar kun je Afrikaanse kunst
en cultuur bekijken in
Nederland en Vlaanderen?
www.africaserver.nl.

dak’art
biënnale 2008
De grootste hedendaagse
kunstbiënnale van het
Afrikaanse continent, Dak’art,
wordt dit jaar gehouden van
9 mei tot 9 juni in Senegal.
Blijf op de hoogte met de
digitale newsletter: www.
biennaledakar.org.

Foto: Pieter Hugo


100% gratis
documentaires Abdullahi Mohammed with Mainasara, Lagos, 110 x 112 cm, 2007
Op HollandDoc.nl zijn meer
dan 600 documentaires ■ Naast ‘de’ World Press Photo of the Year worden rechter aan het hooggerechtshof en schrijfster uit
gratis te bekijken, waaronder er jaarlijks zestig subprijzen weggegeven. In 2008 Botswana. www.pieterhugo.com.
een aantal goede reportages gingen er 7 naar Afrikaanse onderwerpen, waaronder ■ Het fotoboek Congo Eza. Fotografen van de DRC
over Afrika. Docs on Demand een eerste prijs in de categorie Contemporary issues (Uitgeverij Roularta Books, Africalia Editions) toont
2006-2007 bevat onder voor Brent Stirton. Hij fotografeerde de berging van het werk van 25 Congolese fotografen. Een mooi
andere Mijn zwarte moeder dode gorilla’s in Congo. www.worldpressphoto.org. document over ‘houden van’, ‘communiceren’ en
van Fred van Dijk, The West ■ Fotograaf Pieter Hugo (1976, Zuid-Afrika) won in ‘jezelf blootgeven’, ISBN 978 90 5466 623 3.
Lusaka Man van Walter maart jl. de jaarlijkse KLM Paul Huf Award van het ■ Jos van Beurden, Arjan van Dijk en George Terberg
Stokman en Mijn kaart van FOAM Fotografiemuseum Amsterdam. Aanstaande maakten Ethiopië: kracht en kwetsbaarheid, een
Afrika ligt in Europa van Hans september exposeert hij in FOAM. Eerder portret- koffietafelboek over het ‘andere’ Ethiopië,
Keller. www.hollanddoc.nl. teerde Hugo voor ZAM Africa Magazine Unity Dow, ISBN 978 90 812187 1 9.

zam africamagazine 01/2008 25


Word nu abonnee van
ZAM Africa Magazine

En ontvang gratis het


recept voor in karterolie
gefrituurde bakbanaan
Een jaar lang ZAM
voor maar € 25,–
Bel 030 230 69 01
(werkdagen, kantooruren)

Of e-mail uw adresgegevens naar


abonnementen@zam-magazine.nl

Blijf op de hoogte van hedendaagse kunst, cultuur, politiek,


economie, fotografie en journalistiek in en uit Afrika. Neem nu
een jaarabonnement op ZAM Africa Magazine. ZAM verschijnt vier
keer per jaar. Kijk ook op www.zam-magazine.nl. Als u nu abonnee
wordt, krijgt u gratis het recept voor in karterolie gefrituurde
bakbanaan. Ook krijgt u gratis de maandelijkse nieuwsbrief met
Afrika-agenda. Nieuwe lezers van ZAM krijgen bovendien korting
op de boeken van Lieve Joris, Conny Braam en Adriaan van Dis.

26 africa magazine 04/2008


Stemmen het OpiNiek aterN VaN ZaM
afrika-correspondent Bram Vermeulen verdedigt zijn professie 27
afrikaanse kritiek op afrikaanse politiek: William m. Gumede over despotisme 31
Farid Esack vecht (opnieuw) tegen slavernij 34

Het ongelijk van Joris Luyendijk


Joris Luyendijk verklaarde de buitenlandjournalistiek
failliet. ‘Omdat we het niet kunnen weten’. Maar
iets niet weten is juist wat de correspondent
bestaansrecht geeft, aldus Bram Vermeulen (1974,
Nederland). Over onwetendheid als drijfveer.

H
et eerste contact met de plek waar het een land waar eigenlijk geen grenzen bestaan. moeten we er veertig jaar wonen om iets over
moet gebeuren. De hete lucht die als Buiten wacht de taxicentrale: jongens op een Oost-congo te mogen schrijven? meneer Van
een plastic zak om het gezicht slaat zo brommer die de rugzak op de ene en jou op de Ven ziet buiten zijn pastorie een congo dat
gauw de deuren van het vliegtuig openklappen. de andere ‘moto’ zetten. ze rijden langs een ik onmogelijk kan zien. iedere kuil in het hobbe-
De eerste geuren, van rode aarde, van een zee kamp waar tienduizenden vluchtelingen al lige zandweggetje tussen zijn huis en het vlieg-
of van een tropenlucht zwaar van de verbrande jaren bivakkeren. ze rijden langs wachtposten veld heeft voor hem een verhaal. Over die weg
kerosine. Het lawaai van de ontvangst, het gemaakt van zandzakken en prikkeldraad met zag hij de Belgen vertrekken, Lumumba komen,
getrek aan de kleren, het geduw bij de bagage- daarachter soldaten met blauwe helmen uit en toen mobutu, papa Kabila, zoon Kabila. in
band. De mannen in witte jassen die schreeu- nepal, india of Uruguay. ze rijden langs een 1964 ontsnapte Van de Ven ternauwernood
wen om het bewijs van inentingen in het gele groene legertruck van het congolese leger, die aan een vuurpeloton, dat drie andere missiona-
paspoort, het ongeduld van de bagagekruiers, wordt aangeduwd door dronken soldaten die rissen doodschoot maar door de munitie heen
de barse blik in de ogen van de grensbeambten. sigaretten willen. ze rijden en ze rijden en het was toen hij aan de beurt was. met mijn half-
aankomst in een land dat in een paar dagen, hoofd vult zich met onbekende beelden en de uur congo-ervaring kan ik inderdaad onmoge-
twee weken hooguit, moet worden begrepen. vraag ‘hoeveel verder van huis kun je zijn?’ lijk uitleggen hoe het zit, tussen die tientallen
Daar gaan alle poriën van openstaan. Hier en dan stoppen ze voor de stalen poort van een milities die in dit gebied de dienst uitmaken, de
begint het gevecht tegen de onwetendheid. De pastorie. en dan loopt de poortwachter naar sluimerende vetes, de onbegrijpelijke etnische
juist aangekomen correspondent is nu op zijn een terreinwagen met een open motorkap. een politiek. maar ik kan wel met pastor Van de Ven
kwetsbaarst. Hij weet niets, behalve wat hij gestalte heeft zich over de motor gebogen en op stap.
in zijn boeken en rapporten heeft gelezen. Hij de poortwachter introduceert hem als pater NRC Handelsblad opent twee dagen later met
begrijpt niets of in elk geval te weinig. Hij kent Van de Ven. ‘meneer Van de Ven, er is hier een deze alinea’s.
niemand, alleen de namen op het blaadje met nederlandse journalist die u zou willen spre- Hoe God terugkeerde in Sedzabo
telefoonnummers dat hij van collega’s heeft ken.’’ en dan kijkt pastor Harry van de Ven, 72 Door onze correspondent Bram Vermeulen
gekregen. De wereld waarin hij aankomt is jaar oud, zijn gezicht besmeurd met autovet, SEDZABO, 26 APRIL.
onscherp. Het landschap heeft geen diepte. De even op en zegt: ‘zo, dus u bent journalist? U Een Nederlandse pastor keert na drie jaar terug
mensen die hij tegenkomt, zijn niet meer dan heeft een interessant beroep. Journalisten zie naar het verwoeste dorp Sedzabo in Oost-Congo.
passanten, elk met een verhaal en een context je hier komen en gaan. ze zijn hier meestal ‘Alleen vragen heb ik, geen antwoorden.’
die hij niet kent. De verslaggever is eenzaam en een dag of vier. en dan schrijven ze vervolgens Het pad naar Sedzabo bestaat niet. Een paar
verdwaald. zulke verhalen.’ Hij spreidt zijn armen alsof hij honderd meter na de afslag staat het olifants-
zojuist een dikke karper heeft gevangen. ‘in gras metershoog, dik als volwassen vingers. Hier
De aankomst in Bunia, Oost-Congo. een rus- Oost-congo zit het zus en zo, lees ik dan. en is al maanden geen voertuig meer geweest.
sische antonov landt op het enige stuk asfalt in dan krab ik me wel eens achter de oren. Want ‘Laten we deze weg de Boulevard 24 Avril noe-
de wijde omtrek. een witte container met Vn ik woon hier al veertig jaar en ik snap er nog men,’ zegt pastor Harry van de Ven (72) als zijn
erop geschilderd doet dienst als grenspost in altijd niets van.’ terreinwagen er stapvoets overheen bonkt.

zam africa magazine 01/2008 27


stemmen

Genoemd naar de zondag waarop hij durft zeggen? En als we dat niet kunnen, dan zoeken moment van dit schrijven ontwikkelt zich in
terug te keren naar het dorp dat zijn katholieke we naar andere vertalers, naar andere brug- Oost-Congo een vluchtelingencrisis waarbij die
missie drie jaar geleden moest ontvluchten, genbouwers, naar pastor Van de Ven. in Darfur verbleekt. De verkiezingen in Congo
samen met de rest van de bevolking. zijn een sterk staaltje spindoctoring van de zit-
Van de Ven, geboren Brabander en sinds 1961 in Er is toch niks mooiers dan de onzekerheid tende machthebbers op zoek naar legitimatie
Oost-Congo, weet niet wat hij kan verwachten van onwetendheid? Van puzzels oplossen en van de Verenigde Naties als brengers van de
in Sedzabo. Sinds 2002 zijn de berichten uit dit met beperkte mogelijkheden? Een buitenland- vrede.
gebied verstomd. Hulporganisaties durven hier correspondent hoeft niet te veinzen dat hij Op de dag van de verkiezingen zit ik in zo’n wer-
niet te komen. De vredesmacht van de Verenigde wetenschapper is. Hij grossiert niet in cijfers, velende spin. Een VN-helicopter hevelt het con-
Naties in Congo (MONUC) vooralsnog ook niet. onderzoeken, kansvariabelen of betrouwbaar- tingent journalisten in de oostelijke stad Goma
Het oerwoud is hier te dicht en te verraderlijk heidsintervallen. Hij zegt niet: de waarheid in van stembureau naar stembureau. Zo gauw
voor zware pantserwagens. dit verhaal heeft een kansdichtheid van zoveel het gevaarte aan de grond staat, gaat het jour-
De blik van de missionaris verstart als hij langs procent. Dat wordt ook niet van hem verwacht. naille in eendenpas op onderzoek uit. Dezelfde
de berm van de weg plotseling twee donkere Hij verzamelt in de eerste plaats beelden, obligate vragen, rij voor rij. ‘Bent u blij voor het
gestalten ontwaart. Kleine jongens met grote meningen en, waar hij kan, feiten. In Afrika eerst te mogen stemmen in veertig jaar? Span-
machinegeweren. Eén mist zijn linkeroog. Met zijn die feiten net zo moeilijk te staven als in nend? Onlangs nog iemand vermoord in uw
het andere staart hij de predikant roerloos aan. het Midden-Oosten. De meeste media hebben familie? Omgekomen van de honger, verkracht
‘Milities,’ sist de pastor. Hij laat zich een god- één correspondent voor de 53 landen van dit door de milities? Alle broers en zussen nog in
deloze vloek ontvallen. Machinegeweren boe- continent. Sommige hebben er niet een. We leven? Merci beaucoup.’
zemen hem allang geen angst meer in. In 1964 worden gevraagd te berichten over plekken Gênant wordt het pas echt wanneer het corps
ontsnapte hij ternauwernood aan een executie waar we niet zijn, te praten over mensen die journalistique op een VN-basis oog in oog komt
die drie andere missionarissen het leven kostte. we niet gesproken hebben. We worden opge- te staan met twee mannen op een bankje. De
Voor kinderen die de wapens bedienen VN-commandant heeft iets gemom-
is hij het meest beducht. peld over arrestaties. Van een afstand
Als de auto Sedzabo binnenrijdt, blijkt kijk ik toe hoe de collega’s zich als een
zijn bezorgdheid terecht. De hutten die In eendenpas loopt roedel hongerige wolven op hun prooi
hier ooit rond de felgroene heuvelrug werpen: camera’s aan, microfoons
lagen zijn niet alleen platgebrand; ze het journaille door het onder hun kin. De twee mannen op het
zijn verdwenen, onder het gras en het
gebladerte. De school is spoorloos, net
stembureau in Congo, bankje laten het met ogen zo groot als
schoteltjes over zich heen komen. Ze
als het winkeltje voor kleine waar. De op zoek naar het quoteje zeggen geen woord, niemand spreekt
kerk, steen voor steen gefinancierd door hun taal. Niemand kent hun verhaal.
de missie, is een ruïne. Zo’n honderd Maar who cares: we hebben een quote
parochianen die zich voor de ingang nodig! Draaien maar.
hebben verzameld, meest vrouwen en
kinderen, kijken de pastor verontschuldigend jaagd door persbureaus en internationale tele- Wie het moet aanzien, krijgt dezelfde nei-
aan. Hij huilt. visienetwerken. Een collega moest eens verslag ging tot fatalisme als Luyendijk. De journalis-
Het verslag over de kerkdienst die Van de Ven doen van Darfur, Oost-Congo en Zimbabwe in tiek is op sterven na dood, zegt hij. De journa-
hield in de vernielde kerk in Sedzabo was geen hetzelfde Radio 1-uur. Dat zijn slechte dagen, listiek is een brandend huis en niemand weet
halfje wit op de loopband van de broodfabriek voor het vak en voor de waarheid. De slechtste waar de kraan voor het bluswater zit. Als ik via
van Joris Luyendijk. Correspondenten staan dagen zijn als we speelbal worden van ander- BVN op het journaal de horde pers in Den Haag
niet altijd achteraan die loopband en doen niet mans belangen. zie, die wachtende meute, hengelend naar een
altijd alsof ze het brood hebben gebakken waar quotje over het zoveelste schandaaltje, ben
ze in feite alleen de verpakking om hebben Verkiezingen in de Democratische Republiek ik het bijna met die stelling eens. Ze doen me
gedaan, zoals Luyendijk schrijft. Soms doen ze Congo, juli 2006. ‘De eerste vrije verkiezin- denken aan de waanzin van de verkiezingsdag
gewoon verslag van een gebeurtenis die ont- gen in meer dan veertig jaar,’ schrijf ik dag in in Congo. Wanneer iedereen hetzelfde doet,
roert, meesleept en verbaast. Daar hebben ze dag uit, samen met de honderden collegae die maakt niemand meer verschil.
geen cijfers voor nodig die worden gestaafd worden ingevlogen. De verkiezingen zijn de Maar Afrikajournalisten, in elk geval zij, heb-
door wetenschappelijke bureaus. Geen statis- ‘nieuwsaanleiding’ om Congo onder de aan- ben ook het beste laten zien wat de professie
tieken en geen opiniepeilingen, en ook geen dacht te brengen, maar ze zijn een Joris Luy- te bieden heeft. Niet ondanks de beperkingen
betrouwbare kranten. Er verschijnen in Oost- endijkje in de maak. ‘Verkiezingen’ klinkt als: van de informatievoorziening in dictaturen
Congo niet eens kranten. verandering aan de horizon, wisseling van de en het ontbreken van democratische voor-
macht, een oefening in democratie of ten min- waarden, maar dankzij. Er zijn genoeg col-
Op pad in die vreemde landen spelen we voor ste het begin van vrede. Een jaar later weet lega’s die, om Luyendijks metafoor voor een
tolk/vertaler. We bouwen bruggen tussen iedereen dat de verkiezingen geen verande- dictatuur maar even te gebruiken, ‘het paard
daar en hier. En we leggen uit. Waarom doen ring, geen machtswisseling, geen democratie met een schroevendraaier en een soldeer-
die mensen zo raar? Waarom zeggen ze wat ze en al helemaal geen vrede brachten; op het bout’ hebben weten te temmen. Lees Ryszard

28 zam africa magazine 01/2008


stemmen

Kapuscinski, de Poolse wereldreiziger en jour- Pool de belangrijkste verantwoordelijkheid prikken die er over verre landen bestaan, afre-
nalist die in 2006 overleed. Hij verzamelde zijn voor de media. Ze moeten het publiek laten kenen met vooroordelen. In september 2007
verhalen zonder te kunnen leunen op betrouw- voelen wat hun onderwerp dag in dag uit reis ik met een cameraman naar Zimbabwe.
bare kranten of opiniepeilingen. Hij had vaak doorstaat. Dat kán, zonder de woordvoerders Dat is een land dat op Bush’ As van het kwaad
geen telefoonlijn om zijn verhaal door te bel- van regeringen aan het woord te hoeven laten gebroederlijk langs Syrië en Iran ligt. Dat is een
len. Hij had geen geld voor een huurauto, laat – zonder mensenrechtenactivisten en zonder land waar sinds 2002 Westerse journalisten,
staan voor een vliegtuig. Hij overnachtte niet persvrijheid. Dat kan door stil te staan. Dat kan een paar uitzonderingen daargelaten, officieel
in dure hotels en internet bestond niet toen door op de hurken te zakken en het onderwerp niet meer worden toegelaten. Dat anti-media-
hij zijn reizen maakte. Juist deze beperkingen recht in de ogen te kijken. offensief leidt vaak tot potsierlijke reportages.
stelde Kapuscinski in staat dicht op de huid NRC Handelsblad-redacteur Dick Wittenberg Journalisten maken van zichzelf het nieuws en
van zijn onderwerp te kruipen. Je kunt bijna de deed het. Hij bracht een maand door in een doen alleen op fluistertoon en met verborgen
kakkerlakken horen trappelen rond zijn dorp van veertig gezinnen in Malawi om het camera’s verslag van dit oh zo gevaarlijke land.
matras in zijn Nigeriaanse onderkomen. Je gezicht van armoede te beschrijven. ‘Niet een Anderen gaan op de grens tussen Zuid-Afrika
kunt bijna het zweet proeven van de Angolese beetje, maar heel precies,’ zoals hij schreef. en Zimbabwe staan, en wijzen af en toe naar
soldaten die hun machinegeweren leeg schie- Fotograaf Kadir van Lohuizen deed het, het land achter hun rug. ‘Dáár is het verschrik-
ten in de lucht, terwijl ze in gevecht zijn met onder meer met zijn foto’s over de diamant- kelijk.’ Als de Zimbabwaanse politie in maart
hun eigen doodsangst. industrie. Hij stond in de modder in de mijnen 2007 oppositieleider Morgan Tsvangirai in
van Angola, toch ook bepaald geen democra- elkaar slaat, rapporteert de correspondent van
Dicht op de huid. Zo versloeg Kapuscinski de tie. En hij volgde de route van de stenen, van CNN dagenlang live vanaf de grenspost. ‘Tien-
ondergang van het Sovjetrijk, de onafhan- de smokkelaars tot aan de modeshow in de duizenden vluchtelingen komen hier dagelijks
kelijkheidsgolf in Afrika, de grensoorlogen juwelierszaak in New York. Het onzichtbare de grens over,’ herhaalt hij uur na uur, terwijl
in Zuid-Amerika. ‘Technologie,’ schrijft hij in zichtbaar gemaakt. de Zimbabwanen achter zijn rug Zuid-Afrika
Lapidarium, het laatste boek voor zijn binnenwandelden. Alsof ze het sinds
dood, ‘is een vooruitgang én achter- het handgemeen tussen de politie en
uitgang. We verkrijgen informatie de oppositie ineens op een rennen heb-
gemakkelijker maar zijn ook gedwon-
gen dichter bij de centrale te blijven,
E-mail, internet en ben gezet. Gaat de verslaggever aan de
andere kant van de grens staan, dan
in plaats van de vreemde plaats en de mobiele telefoon kan hij misschien niet zo veel, maar

zijn onze vloek, vond


cultuur die we bezoeken.’ Kapuscinski toch nog busladingen migranten laten
verbaast zich over de buitenlandse zien die dagelijks van Zuid-Afrika naar
correspondenten die direct na aan-
komst contact zoeken met hun redac-
Ryszard Kapuscinski Zimbabwe reizen. Dat zijn Zimbabwa-
nen die in Zuid-Afrika boodschappen
ties en hun achtergebleven families. doen en de waren voor een veelvoud in
E-mail, internet en mobiele telefoon het vaderland verkopen. Dat zijn Zuid-
zijn onze vloek. Afrikaanse zakenlieden die dankzij de
We kunnen de antwoorden op vragen die ons ingestorte economie gouden tijden beleven.
als buitenlandcorrespondenten worden gesteld De buitenlandjournalistiek is alleen te Dezelfde CNN-correspondent filmt eerder dat
niet weten, schrijft Luyendijk. We hebben redden als we vertragen. De Vlaamse schrijf- jaar, undercover, een reportage over Zimbab-
de middelen niet om te staven of de mening ster Lieve Joris zei het treffend tijdens een wanen die zo uitgehongerd zouden zijn dat ze
van een enkeling representatief is voor een debat over het boek van Luyendijk. Stilstaan, ratten eten. Later blijkt dat hij een dorp had
heel land. We kunnen het niet weten. Maar de ademhalen, kijken, ruiken, proeven. De bezocht waar het eten van muizen een jaar-
beste journalistieke reportages werden buitenlandcorrespondent laat zich drijven lijks terugkerend ritueel is. Vind je het gek dat
geschreven in tijden waarin verslaggevers het door de nieuwsgierigheid voor een nieuwe en Mugabe Westerse journalisten wantrouwt? Ja,
zonder enig middel moest stellen. Denk aan onbekende wereld, niet door de haast van de er zijn voedseltekorten in Zimbabwe. Maar van
Charles Dickens’ reportages over de armoede redactie. Buitenlandcorrespondenten moe- hongersnood is geen sprake.
in het achttiende-eeuwse Groot-Brittan- ten durven de persbureaus te negeren. Als het Als een journalist een beetje zijn best doet,
nië. Denk aan Mark Twain. En John Steinbeck. inderdaad zo is dat de redactie het nieuws kan hij in Zimbabwe prima werken. In Zim-
Onwetendheid was niet hun makke, maar hun eerder weet dan de correspondent ter plekke, babwe worden oppositieleden in elkaar gesla-
drijfveer. dan zou de redactie de nieuwsberichten moe- gen, onafhankelijke kranten gesloten, men-
ten voorlezen. De correspondent is de man in senrechtengroeperingen het land uitgezet.
De nieuwe media, zo betoogt Kapuscinski, het veld, niet de vertaler van drie telexen die In Zimbabwe verschijnt alleen nog een krant
zijn een groot gevaar voor het geweten. Ze hem door de redactie worden toegestuurd. die, net als in Egypte, de president iedere
maken ons vertrouwd met lijden, misdaad en Die redacties hebben behoefte aan eigenwijze dag op de voorpagina zet en spreekt over een
massamoord. ‘Door van het geweld een toneel- berichtgeving, verhalen met een eigen smoel. Brits complot tegen Zimbabwe. Maar wie de
stuk te maken, beroven ze ons van een con- Herald leest, leest tussen de regels door bruik-
text van dreiging, verschrikking en schuld. Ze De buitenlandcorrespondent zet de wereld op bare feiten. Als de krant meldt dat door het
sussen het geweten in slaap.’ Hier doceert de zijn kop. Hij moet twijfel zaaien, clichés door- Britse complot de bakkerijen geen brood meer

zam africa magazine 01/2008 29


stemmen

kunnen bakken, weet ik tenminste dat door hun kinderen, ongewoon in een samenleving afgelopen vijf jaar zag ik de ene na de andere
economisch wanbeleid nu ook de bloem is opge- die in normale tijden de ouders verzorgt tot krant zijn correspondenten uit Afrika terug-
raakt. Als de Herald een foto afdrukt waarop de dood erop volgt. ’s Avonds laat bekijken we trekken. Migratie, islamisering, terrorisme. Al
266 dorpshoofden een terreinwagen krijgen de beelden in de hotelkamer en de camera- die agendapunten in Den Haag vinden hier
van de president, uit dank voor hun patriot- man mompelt iets over cliché. Niet dat we het hun wortels. Maar who cares. Nederland heeft
tistische inzet, weet ik dat de voorbereidingen niet moeten laten zien, maar kijken we uit het het druk met zichzelf.
voor de verkiezingen zijn begonnen. Als ik later hotelraam, dan is Zimbabwe anno 2007 zo veel Deze terugtrekkende beweging heeft een
door Radio 1, hijghijg, wordt gevraagd waarom meer dan een crisis. De volgende dag staan we nieuw fenomeen veroorzaakt. Omdat redac-
er op het platteland toch zo trouw op Mugabe bij het rode stoplicht naast een gele Hummer. ties niet langer bereid zijn geld vrij te maken
wordt gestemd, kan ik dit beeld gebruiken. Een Hummer, in Zimbabwe! Waar zou hij dat voor dure reportagereizen, bieden hulporga-
Dat is mijn soldeerbout om het paard van de van betalen en waar haalt hij zijn benzine, als nisaties hun eigen ‘journalistieke’ werk aan. In
dictatuur te temmen. er in het hele land geen druppel meer te krijgen het internetcafé in Goma zit ik tijdens de Con-
is. Als we de eigenaar nu eens kunnen vragen golese verkiezingen elke dag naast een mede-
Het grote verschil tussen Afrikaanse dictatu- hoe hij dat voor elkaar krijgt. Dan zaaien we werker van het Rode Kruis. Op dezelfde com-
ren en die in het Midden-Oosten is hun effec- pas twijfel. Dan maken we verschil. De repor- puters tikt hij zijn verslag van de dag. Daarna
tiviteit. In het Midden-Oosten zijn woede-uit- tage wordt uiteindelijk gefilmd in een Bentley monteert hij een radioreportage. De videobeel-
barstingen georkestreerd en beheerst de alom met open dak, een ander speledingetje van de den van de dag bied hij aan in alle vormen die
tegenwoordige geheime dienst de publieke opi- eigenaar die het heerlijk vindt zijn verworven- in de televisiewereld gangbaar zijn, digitaal of
nie. Afrikaanse staten zijn, het cliché is waar, heden aan de rest van Zimbabwe te laten zien. analoog, u vraagt, wij draaien. Redacties zijn
meestal falende staten. Met falende geheime De Hummer is die dag voor onderhoud naar de er blij mee. Beelden van vluchtelingen zijn
diensten. Zimbabwe is een goed voorbeeld. De garage. beelden van vluchtelingen. En hulporganisa-
Zimbabwaanse regering kan eenvoudig een ties bedoelen altijd goed. Dat ze af en toe de
computer op het vliegveld van Harare cijfers wat overdrijven om meer geld
zetten met daarin alle namen van bui- binnen te krijgen, soit. Beter iets dan
tenlandse correspondenten die volgens
Google wel eens over Zimbabwe schrij-
Afrika kent migratie, niets. Toch?
Zonder buitenlandcorrespondenten
ven. Het toeval wil dat juist de balie islamisering en komt de beeldvorming van landen ver

terrorisme. Maar who


waar buitenlanders hun visa moeten van ons vandaan in handen van hulpor-
kopen, geen computer heeft. Zo komen ganisaties, regeringen en persbureaus.
jaarlijks tientallen correspondenten cares? Nederland heeft Zonder buitenlandcorrespondenten
als toeristen het land binnen. zouden we zomaar geloven dat ver-
In Oost-Congo bestaat de staat niet het druk met zichzelf kiezingen in Afrika het begin zijn van
eens. De veiligheid wordt louter democratie. Zonder buitenlandcorres-
bewaakt door VN-vredessoldaten. De pondenten denken we dat iedereen op
grenzen zijn poreus. De staat is voor de sterven ligt in Zimbabwe. Zonder bui-
bewoners van Oost-Congo, een ander land. De De verdienste van Joris Luyendijk is dat hij tenlandcorrespondenten zamelen we geld in
staat woont in Kinshasa, de hoofdstad, meer ongenadig twijfel zaait. Is wat we zien op voor Afrikaanse drama’s die we niet begrijpen.
dan duizend kilometer verderop. Dus wie een televisie werkelijkheid, zijn de feiten de fei- Onze man in Verweggistan verdient, met name
Congolees om zijn mening vraagt, krijgt een ten? Hoe weten we eigenlijk wat we denken nu, zijn voortbestaan. Zolang redacties accep-
antwoord dat niet gehinderd wordt door angst te weten? Luyendijk vervult zijn journalistieke teren dat buitenlandcorrespondenten niet met
voor de oren van de staat, net als in Nigeria. plicht. Hij zet de wereld even op zijn kop. Ik persbureaus kunnen concurreren. En dat ze op
Een beeld dat me bijstaat uit Port Harcourt, heb in zijn boek veel herkend en gegniffeld om pad moeten om stil te kunnen staan, om die
het hart van de Nigeriaanse kidnapindustrie: vreemde routines, kuddegedrag, taalgebruik, andere wereld te kunnen ontcijferen. Corres-
op een kruising scheldt een oude grijze dame percepties. Mijn bezwaar tegen het boek is niet pondenten doen dan dat met alle beperkingen
de huid vol van een politieagent in een kogel- zozeer tegen wat hij heeft geschreven, maar en tekortkomingen die ze ondervinden. Het
vrij vest met een machinegeweer om zijn vooral tegen de stemming die na publicatie zijn, tenslotte, net mensen.
schouders. Ook in autocratische samenle- ontstond. ‘Nu geloof ik helemaal niets meer,’
Bram Vermeulen is correspondent in Zuid-Afrika
vingen komen mensen uit voor hun mening. zeiden Bekende Nederlanders ineens. Er is een voor NRC Handelsblad en de NOS. Dit essay is een
Uitleggen waarom ze zeggen wat ze zeggen, vreemde alliantie gesmeed tussen dit boek voorpublicatie uit het boek Het maakbare nieuws van
Uitgeverij Balans. Dit boek verschijnt in april 2008.
dat is de kunde van de buitenlandcorrespon- over buitenlandberichtgeving en mensen die
dent. dezer dagen weinig hebben met buitenland,
Op reportage in Zimbabwe in september 2007 laat staan met journalistiek.
maken we eerst het verhaal dat alle bekende Buitenlandcorrespondenten proberen, met
beelden van Zimbabwe bevestigt. We reizen alle beperkingen die ze hebben, de poorten
naar het oosten van het land en filmen een van Nederland op een kier te zetten in een tijd
opvangkamp voor oude bejaarden, vel over van grote zelfobsessie. De navelstaarderij valt
been. De oudjes zijn er achtergelaten door samen met grote bezuinigingsoperaties. In de

30 zam africa magazine 01/2008


stemmen

God gaat niet met pensioen


Afrikaanse pogingen om democratie op te bouwen
zijn tot mislukken gedoemd. Het autocratische
karakter van (voormalige) bevrijdingsbewegingen
vormt het struikelblok, beargumenteert William M.
Gumede (1970, Zuid-Afrika). Vertaling: Richard Hengeveld.

K
oloniaal erfgoed Toen het kolonia- Congo-Zaïre, de gehate Zaïrese leider Mobutu storten ineen. Afrikaanse pogingen om demo-
lisme voorbij was, deden de Afrikaanse Sese Seko ten val bracht. Hij bleek geen haar cratie op te bouwen zijn een in het oog lopende
onafhankelijkheids- en bevrijdingsbe- beter te zijn: hij verbood oppositiepartijen, mislukking. In de kern ligt dit aan het onvermo-
wegingen allerlei beloften in naam van vrij- sloot de ogen voor corruptie en ging zich te gen van bevrijdingsbewegingen om, eenmaal
heid en democratie. In de afgelopen vijftig buiten aan schaamteloos nepotisme. In Ethio- aan de macht, een democratische cultuur te
jaar toont het uitgesproken ondemocratische pië kwam premier Meles Zenawi als voormalig vestigen. Het begint er al mee dat de meeste
en dictatoriale gedrag van de meeste onafhankelijkheids- en bevrijdingsbe-
uit die bewegingen voortgekomen wegingen in hun leuzen wel democra-
regeringen dat men daaraan wei- tie propageren, maar er geen prioriteit
nig gelegen laat liggen. Overal het-
zelfde deprimerende verhaal: Algerije,
Veel elites zijn niet aan geven. Veel elites die uit de bevrij-
dingsstrijd zijn voortgekomen, of zijn
Nigeria, Kenia, Oeganda, Ethio- overtuigd van opgekomen na de onafhankelijkheid,
pië, Angola, Zimbabwe, Namibië – democratie als zijn namelijk niet overtuigd van demo-
met Zimbabwe misschien als het beste
voorbeeld. Dat dit land politiek en
levensvatbaar politiek cratie als levensvatbaar politiek model
voor Afrika. Anderen geloven dat de
sociaal-economisch op instorten staat, model voor Afrika landen van Afrika er niet rijp voor zijn.
is te wijten aan het spectaculaire wan- Een combinatie van deze twee opvat-
beheer van de kleptocratische rege- tingen komt ook voor. Zulke leiders
ringspartij Zanu-PF, de voormalige nemen ten onrechte aan dat democra-
bevrijdingsbeweging. Ook in Zuid-Afrika zorgt oppositieleider aan de macht; hij stond aan tie niet ‘Afrikaans’ is, maar ‘wezensvreemd’ en
het regerende Afrikaans Nationaal Congres het hoofd van het Ethiopische Revolutionaire ‘Westers’. Dit wordt goed geïllustreerd door
(ANC), allerwegen bewonderd om de manier Democratische Volksfront en leidde in mei een redactioneel commentaar uit het Volks-
waarop het een modelovergang van apartheid 1991 de omverwerping van de militaire junta, dagblad, de officiële krant van de regerende
naar democratie tot stand bracht, voor decep- de Derg. Ook hij stelt zwaar teleur. De Zambi- communistische partij in China: ‘Het overplan-
tie. Veel aanhangers voelen een sterk onbeha- aanse Beweging voor Meerpartijendemocratie ten van de westerse “democratie” naar Afrika
gen. Wellicht is dit de reden waarom het ANC (MMD) onder voormalig vakbondsleider Fre- sluit niet aan bij de plaatselijke omstandighe-
het naar Afrikaanse maatstaven niet al te bont derick Chiluba, in 1991 aan de macht gekomen den – het zaait rampen’ (januari 2008).
maakt: afgelopen december werd president uit ontgoocheling over de leiding van Kenneth
Thabo Mbeki afgezet als ANC-voorzitter omdat Kaunda, de grondlegger van het land, liep op Verkiezingsdrama’s Er zijn mensen die demo-
de leden van deze oudste bevrijdingsbeweging vergelijkbare wijze spaak. In buurland Malawi cratie zeer nauw definiëren en ten onrechte
van het continent stellig van mening waren namen Bakili Muluzi en zijn Verenigd Demo- volhouden dat er in hun land democratie
dat hij de democratie ondermijnt en niets doet cratisch Front (UDF) in 1994 de macht over van heerst als er maar verkiezingen zijn geweest.
voor de armen. Hastings Banda, de autocratische leider van de Dit standpunt wordt door Afrikaanse leiders
onafhankelijkheidsstrijd; opnieuw hetzelfde, in ruime mate aangehangen. Dit is een van
Teleurstelling Als in Afrika een oppositiepartij ontmoedigende verhaal. de redenen waarom overduidelijk gebrekkig
de macht overneemt van een corrupt en auto- verlopen verkiezingen vaak een goedkeurend
ritair regime, brengt zij het er zelden beter van Despotisme Politieke bewegingen van Afrika stempel krijgen van de Afrikaanse Unie en van
af dan haar voorgangers. In de Democratische vervallen in oude patronen en gewone burgers regionale verkiezingswaarnemers. Zelfs naar
Republiek Congo werd Laurent Kabila als bevrij- betalen het gelag. Tallozen komen om, het ver- de slechtste Afrikaanse maatstaven waren
der begroet toen hij in 1997, aan het hoofd van lies aan menselijk potentieel is onthutsend, de verkiezingen in Nigeria in april 2007 een
zijn Alliantie van Democratische Krachten van van ontwikkeling komt niets en samenlevingen lachertje. Maar aftredend president Olusegun

zam africa magazine 01/2008 31


stemmen

Obasanjo stond erop dat de resultaten werden exclusief westers: het wordt in Afrika of Azië gesteld voor een moeilijke taak. De koloniale
aanvaard, middels het geforceerde argument even sterk als elders verdedigd. mogendheden lieten bij vertrek zwakke of
dat deze ramp nog gunstig afstak bij eerdere nauwelijks bestaande staten en economieën
verkiezingsdrama’s in Nigeria. Terreur Dit gezegd hebbende: in de organisa- achter, vaak zonder (inheemse) middenklasse.
tiestructuur, de ideologie en het historische In weinig landen was bij de onafhankelijkheid
Universele waarden Er zijn er ook die vinden cv van veel Afrikaanse bevrijdingsbewegingen sprake van een staat die de naam waardig was.
dat er een autoritair trekje besloten ligt in de schuilen intrinsieke factoren die anti-demo- Hierdoor ontbrak het centrale instrument voor
Afrikaanse traditionele waarden; respect voor cratische tendensen versterken of in stand het opbouwen van democratie. Was er wél
vrijheid, onafhankelijk denken en verdraag- houden, zowel binnen de eigen beweging als een staat nagelaten, dan kende die vaak geen
zaamheid zouden uitsluitend zijn geworteld in de regeringen die sinds de onafhankelijk- democratische traditie, instituten of middelen.
in de westerse liberale cultuur. Deze denkwijze heid door deze bewegingen worden geleid. De De meeste koloniale systemen waren immers
strookt niet met de feiten. Traditionele Afri- reden: bevrijdingsbewegingen kennen vaak afgestemd op onderdrukking, niet op het
kaanse bestuursstelsels kenden wel degelijk niets anders dan geweld. Vroegere bewegin- bevorderen van democratie.
democratische elementen. De Ghanese oud- gen drukten, eenmaal aan de macht, met even
president Jerry Rawlings zegt: ‘Traditionele harde hand hun zwaar bevochten gezag door. Ons kent ons Van de regeringen die na de
samenlevingen schreven hun leiders voor te Zie Zimbabwe, waar midden jaren tachtig bevrijding aan de macht zijn gekomen, heb-
luisteren naar individuen en naar vertegen- Zanu-PF terreur zaaide onder haar tegenstan- ben maar weinige geprobeerd een stap verder
woordigers van groepen, zoals vrouwen, jonge- ders in Matabeleland. te gaan, bijvoorbeeld door overgeërfde instel-
ren en zelfs vreemdelingen. Tijdens langdurige Toen de bevrijdingsbewegingen tegen hun lingen aan te passen of nieuwe regelgeving te
discussies werd consensus bereikt en de weg koloniale overheersers vochten, werd niet toe- ontwerpen. Een goed voorbeeld zijn de smaad-
geëffend naar eensgezindheid. Gedurende de gestaan dat mensen afwijkende meningen wetten uit de koloniale tijd, die het bekritise-
koloniale tijd werden deze bestuursstelsels of kritiek uitdroegen, uit vrees dat dit tot ver- ren van een president strafbaar stelden en die
aangetast. De problemen waar het democra- deeldheid zou leiden; iets wat het koloniale door veel Afrikaanse leiders stilzwijgend wer-
tisch bestuur vandaag de dag tegenaan loopt, leger op brute wijze kon uitbuiten. Helaas werd den gehandhaafd. Een ander voorbeeld: veel
wortelen in de koloniale tijd.’ De grote Indiase deze sfeer van geen kritiek mogen hebben in landen, waaronder Nigeria, Ghana, Oeganda
econoom Amartya Sen voerde overtuigend aan de eerste, cruciale jaren na de onafhankelijk- en Kenia, kozen voor het systeem van winner-
dat bepaalde waarden universeel zijn. Het plei- heid niet weggenomen. takes-all bij verkiezingen. Dit is echter niet
dooi voor vrijheid en politieke rechten is niet Nu zagen deze bevrijders zich ontegenzeglijk toegerust op een etnisch heel divers samen-
gestelde maatschappij. De uitzonderingen
bevestigen de regel: Mauritius, relatief gespro-
ken een succesverhaal, zette een kiesstelsel in
elkaar waarin de verliezende partij ook een
stem in het kapittel heeft. Botswana wist – met
succes – lokale vormen van democratie in het
politieke systeem te verwerken.
In tegenstelling tot deze twee landen waren de
meeste nieuwe regeringen er niet op gebrand
om een rem te zetten op hun bevoegdheden.
De scheiding der machten, een onafhankelijk
rechtssysteem en een stelsel van checks and
balances tussen de verschillende afdelingen
van de overheid: deze wezenlijke zaken hingen
er maar zo’n beetje bij. Het idee – fundamen-
teel voor democratie (als je die tenminste wilt
versterken) – dat er beperkingen zijn aan de
macht, past namelijk niet in de denkwereld van
een voormalige bevrijdingsbeweging. In Kenia,
2007 Mike Lane and PoliticalCartoons.com

bijvoorbeeld, benoemde president Mwai Kibaki


de kiescommissieleden en rechters die zich
buigen over geschillen rond een verkiezings-
ronde. Deze personen zitten vanzelfsprekend
allemaal in zijn kamp. Alleen Samuel Kivuitu,
de voorzitter van de Keniaanse kiescommissie,
gaf na afloop van de laatste verkiezingen voor-
zichtig toe: ‘Ik weet niet of Kibaki de verkiezing
wel heeft gewonnen.’

32 zam africa magazine 01/2008


stemmen

Ontwikkeling Er zijn ook nog Afrikaanse lei- verheven retoriek over pan-Afrikanisme ten De fixatie op ‘sterke leiders’ betekent dat bevrij-
ders die vinden dat het streven naar demo- spijt. Hun verwijt aan de koloniale mogend- dingsbewegingen worstelen met de opvolging,
cratie, gezien de ontstellende ontwikkelings- heden dat zij de landen van Afrika bewust ver- met het vinden van nieuw bloed. De leiding
achterstand van hun landen, een onbetaal- deeld hielden langs tribale lijnen, is een sterk raakt verstard. De cultuur van eerbied voor de
bare luxe is. Zij beweren dat er eerst gewerkt staaltje van ‘de pot verwijt de ketel’. In slechts leider betekent dat deze zichzelf vaak ziet als
moet worden aan economische ontwikkeling, enkele landen, waaronder Mauritius en Zuid- God, als onmisbaar – en de ja-knikkende hof-
voordat er aandacht kan zijn voor het opbou- Afrika, zijn bewust grondwettelijke mechanis- houding versterkt hen in die mening. Daarom
wen van democratie. Julius Nyerere, de leider men in het leven geroepen ter bescherming treden zo weinig leiders van een bevrijdings-
van Tanzania na de onafhankelijkheid, zei van minderheden. In Zimbabwe is daar geen beweging vrijwillig terug: God gaat niet met
het zo: ‘Tot het moment dat we onze oorlog sprake van: president Robert Mugabe en de pensioen.
tegen armoede, onwetendheid en ziekte heb- regeringspartij Zanu-PF, die hun wortels heb-
ben gewonnen, mogen we onze eenheid niet ben in de Shona-gemeenschap, sluiten de Nde- Is er hoop? Niet zolang Afrikaanse oppositie-
tenietdoen door ons te willen houden aan een bele-minderheid ijskoud uit. partijen zichzelf blijven organiseren op basis
stel regels van iemand anders.’ De feiten vel- van een oppositie tegen de zittende macht.
len een vernietigend oordeel: de Afrikaanse God in Afrika Tot slot vormt persoonsverheer- Beter zou zijn wanneer ze, in plaats van verzet,
leiders die zich voor deze aanpak uitspreken, lijking een groot obstakel voor het bouwen een alternatieve politieke visie zouden bieden
weten ontwikkeling noch democratie tot stand aan democratie. In de ogen van sommige Afri- met bijbehorende beleidsplannen. Oppositie-
te brengen. Daartegenover staan weer de twee kaanse leiders bezitten zij en hun bewegingen partijen, van Angola tot Botswana, van Nami-
eerdergenoemde landen die vastbesloten het het goddelijke recht om voor altijd aan het bië tot de Democratische Republiek Congo,
dubbele doel nastreven van democratie én bewind te blijven; aan hen is immers de bevrij- adverteren echter geen duidelijk of geloof-
ontwikkeling, Botswana en Mauritius: die boe- ding te danken. Daarmee strijken zij niet alleen waardig beleidsalternatief. Ze inspireren ook
ken daar redelijk succes mee. De politicoloog/ hun slechte prestaties als machthebbers glad, nauwelijks. Eigenlijk verschillen ze in niets van
econoom Dani Rodrik heeft met zijn de regeringspartijen, afgezien dan
baanbrekende onderzoek in ontwikke- Tussen alle van de poppetjes. Bij de laatste ver-
lingslanden laten zien dat democratie kiezingen in Kenia waren de politieke
niet alleen kan samengaan met groei verkiezingen door verschillen tussen de regeringspartij
en met vermindering van armoede,
maar daar misschien wel een wezen-
leiden oppositie- en de voornaamste oppositiepartij
miniem. Ook in Oeganda bestonden er
lijke voorwaarde voor is. partijen een slapend nauwelijks politieke verschillen tussen

bestaan. Maar juist


Kizza Besigye, de leider van het Forum
Tribale lijnen Het actief spreiden van voor Democratische Verandering, die
de macht is ongekend in regeringen dan zouden ze actief de strijd aanbond in de verkiezin-
die zijn voortgekomen uit een bevrij- gen van 2007, en zijn rivaal president
dingsbeweging. Land, banen en over- moeten zijn Yoweri Museveni. Verkiezingen ont-
heidscontracten worden toebedeeld aarden, vanwege de overeenkomsten,
aan ofwel de bevolkingsgroep die in de partij maar veronachtzamen ze eveneens het gege- in een stammenoorlog om voor de kiezers
de dienst uitmaakt, ofwel aan de leiders van ven dat zij hun machtspositie allereerst aan maar ergens een verschil te kunnen aangeven.
de bevrijdingsbeweging (wat in hoofdzaak op het vertrouwen van het volk te danken hebben. Tussen de verkiezingen door leiden oppositie-
hetzelfde neerkomt). Zie Zimbabwe, waar het Jacob Zuma, de nieuwe leider van het Zuid-Afri- partijen een slapend bestaan. Terwijl ze, juist
meeste land in handen kwam van Zanu-PF- kaanse ANC, schijnt eens te hebben gezegd dat in tijden dat er geen verkiezingen zijn, in elk
leden. In Kenia werden de vruchtbare delen het ANC ‘blijft regeren tot de Tweede Komst.’ dorp en elke stad van het land afdelingen zou-
van de witte hooglanden na het vertrek van In een ware democratie richt loyaliteit zich den moeten opbouwen. Dan bouw je pas aan
de koloniale boeren gegeven aan Kikuyu’s, de natuurlijk niet op de machthebber, maar op de democratie. Maar dat zie je pas in, wanneer je
aan de regeringspartij gelieerde dominante democratie als instituut en op het democra- hebt geleerd van het falen en de fouten uit het
bevolkingsgroep, en niet aan de Masaï, histo- tisch proces als gegeven. verleden.
risch gesproken de eigenaars van het gebied. Democratische leidersverkiezingen komen
De bitterheid daarover is blijvend; zij speelde nauwelijks voor; eerder zien we een zekere
Journalist/wetenschapper William M. Gumede is
opnieuw een rol tijdens de omstreden laatste variatie op het stalinisme. Het Afrikaanse lei- verbonden aan de universiteiten van Oxford (GB) en
verkiezingen. derssysteem heeft werkelijk iets weg van een Witwatersrand (ZA). Hij schrijft voor gerenommeerde
media als The Washington Post en The Guardian. De
De koloniale mogendheden trokken de huidige tsarenrijk, met de leider in het midden en daar- internationale editie van zijn controversiële boek
Thabo Mbeki and the Battle for the Soul of the ANC
Afrikaanse grenzen willekeurig, dwars door omheen een hielenlikkende hofhouding. De is zojuist verschenen (Uitgeverij Zed Books Ltd.).
taal- en etnische groepen heen. Divers samen- leider deelt bescherming uit aan meegaande Binnenkort verschijnt, ook bij Uitgeverij Zed Books, zijn
nieuwe boek The Democracy Gap. Africa’s Wasted Years.
gestelde etnische groepen maken het opbou- paladijnen. Angola is een overduidelijk voor-
wen van een democratie des te lastiger (hoewel beeld. Eduardo dos Santos, leider van de rege-
niet onmogelijk). Maar helaas: sinds zij zelf aan rende Volksbeweging voor de Bevrijding van
de macht zijn, buiten veel Afrikaanse leiders Angola (MPLA), runt de nationale economie
op hun beurt de stammenverschillen uit – elke alsof het een familiebedrijf betreft.

zam africa magazine 01/2008 33


farid esack

bij. Alle feestjes hebben met elkaar gemeen ten straks wellicht Guantánamo Bay; maar dat
dat ze niet méér zijn dan een evenement dat zal slechts betekenen dat de beulen voldoende
het dagelijkse leven onderbreekt. Ze geven je, zelfvertrouwen hebben ontwikkeld om het
na de kater, weer energie om door te gaan met martelen te delegeren naar collega-beulen
dat heel gewone leven. Af en toe ontsteek je in elders ter wereld. En terwijl de menigte druk
woede en af en toe in vreugde. Alleen zij die bezig zal zijn met het vieren van de overwin-
elke dag werken aan een serieuze verandering ning op Guantánamo, zullen hardnekkige acti-

Column in de samenleving weten dat dit proces geen


kwestie is van feestjes maar van lang zwoegen:
visten hun aandacht alweer verplaatsen naar
de nieuwe marteloorden en folterstrategieën

Slavernij sociaal-maatschappelijke transformatie is een

afgeschaft? Hou
reis vol obstakels waarin geen tijd is voor een We willen allemaal geloven dat we slechte
voldane glimlach. situaties, voor altijd, aan het verbeteren zijn.

toch op Het racisme dat werd vertoond in de video van


Maar in Nederland gaat de mythe van de ‘tole-
rante samenleving’ in rook op. In de VS en in

E
de vier studenten uit Free State, die drie zwarte Europa verdedigen mensen die we voor nor-
indelijk is het uit met de Zuid-Afrikaanse schoonmaaksters en een zwarte schoonmaker maal en verstandig hielden zaken als marteling
leugen. Racisme bestaat, mensen zijn vernederden, was niet meer dan het topje van en illegale gevangenschap. Zuid-Afrika is ook
arm, vrouwen zijn gevangenen in hun de ijsberg. We gruwen ervan, niet omdat we zo’n heel gewoon land, waar altijd buitenge-
huizen, terwijl gevangenissen onveilig zijn en niet weten dat de ijsberg bestaat, maar omdat wone mensen zullen zijn die vechten voor een
blijven. Het feest is voorbij en de laatste gast we zo wanhopig willen geloven dat alles in betere wereld. We worden soms boos en soms
heeft letterlijk het licht uitgedaan. Het ANC orde is en dat niemand, vooral mogelijke inves- blij; steeds voorbijgaande ogenblikken in de
heeft een grijnzende homofoob met een gat in teerders niet, zich zorgen hoeft te maken. Voor langdurige strijd tegen onrecht, waarin we
zijn hand gekozen als leider, in plaats een besef krijgen van de tactieken die
van de autist die iedereen van zich machthebbers gebruiken om zich de
had vervreemd. Een nationale meer- Taal van de Dag toe te eigenen. Zodra
derheid lijkt het gehad te hebben met we termen horen als ‘Oorlog voor Men-
‘westerse’ waarden als feminisme, senrechten en Vrijheid’ en zodra we
homorechten en afschaffing van de merken dat aardige medestanders en
doodstraf. bekenden ineens ook zo gaan praten,
De heldhaftige namen uit de anti-
Zuid-Afrika moeten we er weer volop tegenaan.
FOTO: GEERT SNOEIJER

apartheidsstrijd zijn inmiddels niet


meer dan gewone namen. Bij som- is geen We voeren de strijd tegen racisme,

wonderland
mige van die namen horen nog steeds slavernij en onrecht niet omdat we tij-
buitengewone mensen, bij andere dens ons leven, ergens op aarde, ooit,
gewone schurken en bij weer andere op een mooie dag, de strijd Voorgoed
buitengewone schurken. We zijn een gewoon onze buitenlandse vrienden in de solidariteits- Gewonnen zullen hebben (al zou dat natuurlijk
en een buitengewoon land. beweging is het verschrikkelijk: hoe moet het leuk zijn), maar omdat de poging ertoe ons tot
nu verder met hun behoefte aan het verwezen- mensen maakt.
Het is in zekere zin een opluchting dat ze voor- lijken van idealen in een ver dromenland?
bij is, die leugen van de wonderbaarlijke natie, Vertaling: Evelien Groenink.
de mythe van Mandela en Tutu en het ‘O kom Hou toch op. De leugen heeft genoeg aange-
Farid Esack (1959, Zuid-Afrika) is moslimtheoloog en
toch alstublieft bij ons spreken over het proces richt. Slavernij afgeschaft? Maak dat de slaven genderdeskundige. Hij is verbonden aan de Harvard
van Waarheid en Verzoening in jouw land! Het in Mauritius en Soedan wijs, of de verhandelde Divinity School (VS) en de Treatment Action Campaign
(ZA). In 1997 schreef hij het baanbrekende en nog steeds
is zo geweldig wat jullie daar tot stand hebben prostituees in India (of die in Amsterdam), of actuele boek Qur’an, Liberation and Pluralism. An
Islamic Perspective of Interreligious Solidarity Against
gebracht!’ (Nou goed dan, maar mag ik dan, de Srilankaanse dienstmeid in Koeweit, of de Oppression (Uitgeverij Element Books). Momenteel doet
voordat ik Wonderland dood verklaar, in mijn textielwerkers in Bangladesh en Californië. hij onderzoek naar de progressieve islam.

laatste speech asjeblieft nog even om geld vra- Slavernij heeft andere, meer verhulde vormen
gen voor mijn organisatie? Ja, voor jou leeft aangenomen; het is moeilijker te herkennen en
Mandela nog. Natuurlijk, zeg gerust ‘Madiba’ daarmee moeilijker te bestrijden. Maar natuur-
als je je daardoor nader tot ons voelt. Hij is zelfs lijk is slavernij een hedendaagse realiteit.
nog steeds bereid om met je op de foto te gaan. Wordt er minder gemarteld? Helaas pindakaas.
Mocht hij dat onverhoopt niet redden, dan kun We protesteren tegen Abu Ghraib vanwege uit-
je altijd op de foto met zijn standbeeld in ons gelekte foto’s van gemartelde en vernederde
kolossale consumptieparadijs Sandton City.) gevangen; de beulen vertellen ons dat we hier
te maken hebben met de spreekwoordelijke
De verzetsstrijd was groots en de solidariteits- ‘rotte appels’ en dat fatsoenlijke Amerikaanse
beweging was geweldig, maar nu is het voor- soldaten zich nooit zo zullen gedragen. Ze slui-

34 zam africa magazine 01/2008


Aanbiedingen BoekenBonnen
van ZAM Als lezer van ZAM Africa Magazine krijgt u korting op
de beste boeken uit en over Afrika. Dit keer: de beste
Afrika-titels van uitgeverij Augustus. Tegen inlevering
van de bonnen op deze pagina krijgt u bij de erkende
boekhandel € 2,50 kassakorting op werken van Adriaan
van Dis, Conny Braam en Lieve Joris. De actie loopt van
17 februari t/m 17 mei 2008.

Adriaan van Dis


Het beloofde Land/ In Afrika
Heruitgave van Van Dis’ mee-
slepende reizen door Zuid-Afrika
en Mozambique in de jaren tachtig
ISBN: 9789045701431
Normale prijs: € 20,-
ZAM-prijs: € 17,50
Actienummer: 901-48798

€ 2,50 korting van


ZaM africa MagaZine

Adriaan van Dis


Leeftocht
Gebundelde essays en reportages
met omvangrijke Afrika-sectie
ISBN: 9789045700670
Normale prijs: € 20,-
ZAM-prijs: € 17,50
Actienummer: 901-48798

€ 2,50 korting van


Gratis concert in het ZaM africa MagaZine

Tropentheater Conny Braam


Operatie Vula
Persoonlijke reconstructie van
Naar aanleiding van het theater, Toumani Diabaté, ondergrondse verzetacties tegen de
vijftienjarig bestaan van het met aansluitend een Mali- apartheid
platenlabel Putumayo, brengt afterparty met dj Soul en dj ISBN: 9789045700465
de specialist in wereldmuziek Sarr. Voor de gelegenheid Normale prijs: € 15,-
twee nieuwe Afrikaanse cd’s geeft ZAM Africa Magazine ZAM-prijs: € 12,50
uit: African Party en African 2 x 2 vrijkaartjes en 2 x 2 de Actienummer: 901-48828
Dreamland. Het platenlabel allernieuwste Afrika-cd’s
€ 2,50 korting van
is groot geworden met het weg. E-mail uw naam, adres
ZaM africa MagaZine
ondefinieerbare genre wereld- en telefoonnummer(s) naar
muziek. Dit betekent veel redactie@zam-magazine en
Latijns-Amerika en Afrika, maak kans op de vrijkaartjes Lieve Joris
maar ook Turkije, de Balkan, voor het Putumayo-feest en Het uur van de rebellen
India en Ierland. Met een het cd-pakket. Bent u een van Spraakmakende roman over een
speciale kinderreeks krijgen de winnaars, dan krijgt u rond rebellenleider in Congo
ook de allerkleinsten de beste 1 mei bericht. ISBN: 9789045700588
muziek van all over the world. Normale prijs: € 18,90
Ter gelegenheid van de vijf- ZAM-prijs: € 16,40
tiende verjaardag organiseert Actienummer: 901-48804
het label een Mali-feest. Op
€ 2,50 korting van
zondag 18 mei 2008 staat ’s
ZaM africa MagaZine
werelds beste koraspeler in
het Amsterdamse Tropen-

ZAM AfrIcA MAgAZINE 01/2008 35


Bigfish
volgens Koto Bolofo

Z
ijn wereldfaam dankt hij aan krachtige moeder veranderde in een hangar met kleine
composities en een opvallend warm licht. en grote sculpturen, met als pièce de réstistance
Koto Bolofo (1959, Zuid-Afrika) fotogra- de levensgrote fish helicopter, waar de kunste-
feert reclames voor wereldmerken, produceert naar zelf in woonde.
commercials voor parfumhuizen en ontwerpt Na de publicatie van Sibusiso Mbhele and his
covers voor internationale modebladen. Daar- Fish Helicopter in 2002 moest Mbhele het dorp
naast maakt hij films, documentaires, boeken ontvluchten. Ineens was hij rijk, beroemd,
en exposities. In al zijn werk zit een verhalend, exposeerde hij in New York en werd hij bezocht
bijna journalistiek element. Zo ook in het boek door kunstcritici en galeriehouders. Jaloerse
Sibusiso Mbhele and his Fish Helicopter. buren vernietigden zijn werk en zijn huis. Hij
werd gearresteerd op last van diefstal (van
Bolofo’s vader was een politieke persona non oud-ijzerwaren) en zocht na vrijlating zijn
grata tijdens de apartheidsjaren. Na 24 jaar heil in Johannesburg. ‘Daar kon ik niet blij-
ballingschap in Groot-Brittannië keerden vader ven,’ zei hij later in een interview met Property,
en zoon in 1991 terug naar Zuid-Afrika. Tijdens het Zuid-Afrikaanse blad voor eigenwoning-
deze reis, vastgelegd in de documentaire The bezitters, ‘de stad was niet open, niet goed.’
Land is White, The Seed is Black, ontdekte Bolofo Inmiddels woont Mbhele weer in zijn oude
de kunstenaar Sibusiso Mbhele. dorp. In een nieuwe helikopterwoning. Nog
steeds tracht hij zijn tegenstrijdige wensen te
Foto’s: Koto Bolofo. Sibusiso Mbhele (1969, Zuid-Afrika) zag als realiseren: om een eigen wereld te bouwen en
Tekst: Annemieke van Twuijver. kind vliegtuigen cirkelen boven de bergen van om te worden geaccepteerd door de dorpsge-
Sibusiso Mbhele and his Fish Helicopter door Koto Bolofo Kwazulu Natal. Hij besloot daarop vliegtuigen noten. Koto Bolofo portretteert Mbhele als het
is een uitgave van Powerhouse Books en te bestellen bij en helikopters te bouwen van draad, ijzer en onbegrepen genie dat zoekt naar erkenning
Bol en Amazone. Meer werk van Koto Bolofo is te zien op
de website van Jed Root Inc., www.jedroot.com. gebruikte olievaten. De achtertuin van zijn van zijn gemeenschap.

36 ZAM africa magazine 01/2008


ZAM africa magazine 01/2008 37
38 ZAM africa magazine 01/2008
ZAM africa magazine 01/2008 39
40 ZAM africa magazine 01/2008
ZAM africa magazine 01/2008 41
42 ZAM africa magazine 01/2008
ZAM africa magazine 01/2008 43
festivals
Senegal In St. Louis vindt
van 8 tot 11 mei het jaarlijkse
jazzfestival plaats. Het
programma en aankondigin-

ge lu i de n
gen zijn te vinden op www.
saintlouisjazz.com.

Marokko Van 6 tot 14 juni


is er religieuze muziek in Fez;
Onder redacTie van Bram POsThumus nog geen twee weken later
(26 tot 29 juni) Gnaawa-
muziek in kuststad Essaouira.
Kijk op www.fesfestival.com
en daarna op www.festival-
gnaoua.net.

nederland Het Dunya


in concert Festival is gepland op 25 mei
in Rotterdam. Het programma
wordt eind april bekend
gemaakt, hebben ze beloofd.

Tinari
radio
Hun verschijning op het jaarlijkse Festival au
Désert (Essakane, Mali) is indrukwekkend. Het
Radio Nederland Wereld- bescheiden festivaltoneel staat in zuurstokkleu-
omroep begint met een rig licht. De band komt op: zeven wijde gewaden
nieuw programma, Bridges verspreiden zich over de bühne en dan is daar
With Africa, waarin Afrika- Het Geluid: een muur van elektrische gitaren
FOTO: JOKE SCHOT

nen in de diaspora in discus- (vier op een rij), de messcherpe stem van zange-
sie gaan met hun familie op res Mina, de bluesy mannenvocalen, handgeklap
het continent. Eerste uitzen- en percussie. Geen elektronische turbodans
ding is op 4 april, in Neder- maar een gestaag tempo, net als – voor de
Tito Paris, het Kaapverdische multitalent, land te beluisteren via www. eerste en laatste keer het cliché – de gang van
speelt in april zijn prachtige composities radionetherlands.nl/africa. hun vervoermiddel, de dromedaris.
dwars door Nederland en een beetje Van een afstand mogen ze dan betoverend
België: 3 april in Rasa, Utrecht; 4 april in De Concertzender zendt op ogen, maar Tinariwen is geboren in ongenadige
het Zuiderpershuis, Antwerpen; 5 april de kabel (elke zaterdag om realiteit. De bandleden zijn Tamasheq (of Toea-
in de Doelen, Rotterdam; 6 april in het 11.00 uur) en via internet het reg, maar die naam vermijden ze zelf liever), het
Tropentheater, Amsterdam; 8 april in de programma Mariama uit. nomadenvolk dat al eeuwenlang de woestijn
Oosterpoort, Groningen en 9 april in de Mariama gaat geheel over bereist, van Marokko tot Niger. Ze leven van hun
muziekzaal Frits Philips, Eindhoven. muziek uit Afrika: www. vee en de handel (of smokkel) in zout, edelme-
concertzender.nl. taal, wapens en mensen. De Franse kolonialen

44 zam africamagazine 01/2008


cd

The Very Best of Ethiopiques |


(uitgebracht door Buda)
23 cd’s telt de catalogus van Ethiopiques
inmiddels. De serie is het liefdeswerk van de
Fransman Francis Falceto, die de korte peri-
ode terughaalt toen de Ethiopische hoofd-
stad bekend stond als Swinging Addis. Het
begon rond 1960 met de blaasorkesten voor
het hof van keizer Haile Selassie; het ging
door met de ontdekking van de Amerikaanse
jazz, soul en funk; en het eindigde in 1974 met
de staatsgreep van Mengistu Haile Mariam
die in één klap aan de muziekscene een eind
maakte. Het einde van de serie is nog lang
niet in zicht. Er is wel een samenvatting
gemaakt, ofwel: the very best of ethiopiques.

iwen
Neco Novellas | (uitgebracht door World
Connection)
Op 28 maart presenteert de Mozambikaanse
familieband Neco Novellas (twee zussen, drie
broers) hun tweede cd Ku Khata (New Dawn),
een avontuurlijke verzameling songs die de
muzikale reis van bandleider Neco weerspie-
gelt: van de Zulu-koormuziek die zijn buren
in Mozambique altijd speelden via de vele
lieten hen grotendeels met rust, maar met de (en een regelmatige gast op het Festival au stijlen van de Portugeestalige wereld en een
dekolonisatie van 1960 ontstonden er ineens Désert), net als Carlos Santana. Drie albums studie klassiek (in Lissabon) naar Rotterdam
landen. Dat betekende: grenzen, fysieke heeft de band tot nu gemaakt. De eerste, The en de jazz. De presentatie begint om 21:00
beperkingen en smeulende conflicten met de Radio Tisdas Sessions, viel op vanwege een ori- uur in de Amsterdamse Sugar Factory (Lijn-
nieuwe Afrikaanse regeringen. gineel, rauw en korrelig geluid. Alsof het zand baansgracht 238).
Droogte in de jaren zeventig joeg duizenden tussen de snaren kraakte. Op de latere twee,
van hen naar vluchtelingenkampen in Algerije Amassakoul en Aman Iman, zijn de nummers
en Libië. Daar ontstonden de plannen voor de korter geworden en de productie iets gepolijs-
gewapende opstand van de jaren negentig. ter. Maar in intensiteit doen ze niet voor elkaar
Daar ontstond ook Tinariwen. Maar Tinariwen onder.
is even diep geworteld in de traditie als in de De verleiding is groot om van de groep de
grieven van de Tamasheq tegen de regeringen zoveelste representant van de ‘nobele wilde’ te
in Bamako en Niamey. Ze zingen over hun maken. Gelukkig hebben de marketingmensen
marginalisering, de helden uit het verleden, die valkuil tot nu toe weten te vermijden en
de rebellie (die in 2007 opnieuw is opgelaaid) dat heeft zeker te maken met het beheerste
maar ook over het leven in de woestijn en gedrag van de bandleden zelf. Extravagant
natuurlijk over verloren liefdes. rockstergedrag is hen vreemd. Thee en siga-
Vervormde Fender Stratocasters met echo retten daarentegen zijn dat niet.
geven Tinariwen rock appeal. En zie: oerroc- 6 mei: Ancienne Belgique, Brussel
ker Robert Plant van Led Zeppelin is een fan 14 en 15 mei: Jazz Cafe, Londen

zam africa magazine 01/2008 45


Edjab
Nton

INTERVIEW

KAAPSTAD ALS PROVOCATIE


Chimurenga eist het recht
om Afrikaan te zijn zonder
apendansje. Ntone Edjabe
(1970, Kameroen) is het brein
achter de cultbeweging.
Tekst: Fred de Vries. Fotografie: Ellen Elmendorp.
46 africa magazine 01/2008
ZAM africa magazine 01/2008 47
anaf het terras van de Pan- inclusief vreemdelingenhaat als een van de
African Market kijk je uit over naarste uitwassen.
Long Streets bonte verzameling Het grootste deel van de Pan-African Market
bars, restaurants en modezaken. staat vol met handel en snuisterijen uit alle
Een Europese versie van Afrika, delen van het continent. Een eclatant succes,
totdat er rond zes uur ’s avonds dat verderop in de straat en de zijstraten navol-
stampvolle taxibusjes af en aan rij- ging kreeg. Belangrijker is het hoofdkwartier
den om zwarte en gekleurde werkers van Chimurenga, op de derde verdieping. Daar
naar de townships kilometers ver- worden het grensverleggende blad en de web-
derop te vervoeren. House, hiphop en site gemaakt, daar brainstormen Edjabe en zijn
kwaito, bezwete chauffeurs en schreeu- kameraden over evenementen die zij onder
wende bijrijders. De Afrikaanse versie de Chimurenga-vlag organiseren – of dit nou
van Afrika. ‘Kaapstad…’ zucht Ntone discussies zijn over Afrikaans postmodernisme,
Edjabe. ‘Geen enkele andere stad ter wereld hectische dichtavonden of een Afro-muziek-
slaagt erin barrières zo in stand te houden.’ festival. Alles, zolang het maar een ander beeld
Welbeschouwd, vindt Edjabe, bestaat Kaap- geeft dan dat van de professionele toeristen-
stad niet. De stad is een verzameling kantoren, neger die gehuld in Westafrikaans gewaad op
winkelcentra, villa’s, huizen en krotten – met de hoek van de straat op een djembé slaat. ‘Het
een hevig betwiste identiteit, eigenijk geen apendansje,’ sneert Edjabe.
identiteit. ‘Maar weet je waar het om gaat?
Een plek kan nog zo onderdrukkend en buiten- Pan-Afrikanisme is de terugkerende term.
sluitend zijn, er zijn altijd tegenkrachten.’ Hij Edjabe’s interpretatie hiervan is vooral gericht
wijst op een trendy café aan de overkant en op op verbanden tussen Afrikanen onderling en in
wat haveloze figuren die buiten rondscharrelen. diaspora. Weg, dus, van Afrika als louter geo-
‘Kijk, vlakbij die dure tent heb je die heel andere grafische eenheid. Weg, ook, van het elitisme.
scene. En het werkt, ook al doen de mensen in ‘Als journalist merkte ik dat Zuid-Afrikanen
de bar alsof dat andere niet bestaat.’ menen dat zij een uniek pad bewandelen,’ zegt
Edjabe. ‘Natuurlijk zijn er aspecten die de Zuid-
Tegenkrachten, daar gaat het om in het leven Afrikaanse ervaring uitzonderlijk maken. Maar
van de in Kameroen geboren Ntone Edjabe, die er zijn talloze raakvlakken met andere postko-
behalve redacteur en uitgever van het pan- loniale situaties. Mijn opvattingen over pan-
Afrikaanse literaire tijdschrift Chimurenga ook Afrikanisme hebben te maken met een nieuw
schrijver is. En dj en journalist en curator en soort internationalisme. Veel van de Zuid-
charmeur. O ja, en underground-inspirator. Afrikaanse opvattingen over de rest van Afrika
Op Long Street heeft hij in de loop der jaren zijn gebaseerd op stereotypen en clichés. Ze
voor belangrijke veranderingen gezorgd. In de hebben weinig te maken met ideeën en hoe
eerste plaats heeft hij met de drie verdiepingen die zich bijvoorbeeld manifesteren in muziek,
tellende Pan-African Market, die hij in 1999 met literatuur en filosofie.’
een aantal bevriende activisten, journalisten Zelf is Edjabe een pan-Afrikaanse drifter. Hij
en kunstenaars overnam, het hart van Kaap- werd in 1970 geboren in Douala, het econo-
stad ontegenzeglijk verzwart. mische centrum van Kameroen. Hij vond de
‘Het werd belangrijk dat er een ruimte kwam Franse invloed te beknellend en verhuisde naar
waar wij vrij en ongedwongen konden functi- Nigeria om aan de Universiteit van Lagos te
oneren. Veel (zwarte) mensen, binnen- en bui- studeren. Als gevolg van de politieke onrust
tenlanders, voelden zich vervreemd in de stad’, was de universiteit vaker gesloten dan niet,
vertelt hij over de late jaren negentig, toen de en kreeg Edjabe zijn werkelijke onderricht
bijna anarchistische energie van ‘het nieuwe aan de Kalakuta Republic, het semi-autonome
Zuid-Afrika’ was uitgeloeid en het land zich hoofdkwartier van de militante Nigeriaanse
in conservatieve richting begon te bewegen, muzikant/superster Fela Kuti. Fela werd zijn

48 ZAM africa magazine 01/2008


multiculturalisme’ en de basis leggen voor iets
wat hybride en in beweging is. De Pan-African
Market is het Paard van Troje. Het wapen is het
tijdschrift Chimurenga, vernoemd naar de Zim-
babwaanse vrijheidsstrijd en rebellenmuziek.
‘Die naam maakt meteen duidelijk dat het hier
niet om iets Zuid-Afrikaans gaat, maar om iets
wat de confrontatie zoekt. Amandla, maar dan
op een andere manier.’ Het eerste nummer ver-
scheen in 2002 en ging over muziek als wapen.
Daarna heeft Chimurenga edities gepubliceerd
over Nigeria, strips, Frantz Fanon, thuis, Bessie
absolute held. ‘Ik dronk bij wijze van spreken uit Head, voetbal, stilte, Steve Biko, homoseksuali- Zuid-Afrika, Kenia, Nigeria en met een klein
Fela’s borst,’ vertelt Edjabe. ‘Iedereen die daar teit, Kaapstad en Afrikaanse science-fiction. beetje geluk bij Atheneum Nieuwscentrum in
rondhing… Jezus… Alleen al om in de schaduw Edjabe is meer dan de hoofdredacteur; hij is een Amsterdam. Het tijdschrift is koppig, onafhanke-
van de man te mogen vertoeven, die zijn hele curator, iemand die teksten en beeld zoekt, ver- lijk en avant-gardistisch. Geen ‘ach kijk, wat leuk,
carrière politiek en tegendraads was, begrijp je zamelt en rangschikt zodat er een idiosyncrati- Afrika’. Liever Frantz Fanon dan Youssou N’Dour.
hoe dat voelt? Kun je je voorstellen hoe waar- sche compositie ontstaat, veel meer dan blad- Edjabe: ‘Ik heb niks tegen ontwikkelingswerkers
devol dat was?’ zijden met woorden en begeleidende plaatjes. of Afrika-adepten. Maar het gevaar bestaat dat je
Die eigenzinnige aanpak is noodzakelijk in in die wereld verstrikt raakt en je in Amsterdam
Toen de Kalakuta Republic in 1993 steeds meer een tijd waarin iedereen alles van het inter- de lokale held wordt voor een Afrika-platform.
op een toeristenattractie ging lijken, vond hij net kan plukken en steeds minder bereid lijkt Wij eisen het recht om ongrijpbaar, gecompli-
het tijd om zijn boeltje te pakken. Zuid-Afrika om voor dingen te betalen. ‘Mensen lezen een ceerd en gelaagd te zijn.’
was de volgende halte. ‘Ik wilde een radicale tijdschrift allang niet meer om te weten wat Naarmate de populariteit van Chimurenga
stap maken. En destijds was Zuid-Afrika waar er speelt. Daarmee is de rol van een redacteur groeide, liet de gevestigde orde het afweten. ‘In
het gebeurde. Iedere Nigeriaan was op de veranderd. Ik ga selectief en conceptueel te eerste instantie waren al die progressieve men-
hoogte van de Zuid-Afrikaanse strijd. En ook de werk. Als je iets over Afro-futurisme wilt weten, sen enthousiast. Zij vonden het leuk, zo’n project
muziek, van Brenda (Fassi) tot Hugh Masekela, vind je dat op het internet. Daarna lees je ons van die zwartjes. Maar als je volhoudt dat alles
was overal. Maar bovenal was ik nieuwsgierig.’ blad, voor de volgende laag.’ wat je doet volgens jouw voorwaarden gebeurt,
Hij landde, zette zijn koffers in het hotel, liep dan wordt het ineens een stuk ingewikkelder.
de straat op om koffie te drinken, zag Winnie Een belangrijk bestanddeel van de Chimurenga- Nu weigeren sommige boekhandels ons blad te
Mandela lopen, omringd door bodyguards, formule is de onconventionele opmaak. Voor verkopen.’
kwam terug in zijn hotel en ontdekte dat al nummer 11 besloot de redactie om alle teksten Chimurenga heeft een tegendraadsheid die hip
zijn spullen waren gestolen: paspoort, geld, af te drukken met het handgeschreven com- en aanstekelijk was toen Zuid-Afrika ook hip en
vliegticket, alles. ‘Daar was ik, net een uurtje in mentaar van de redacteuren erbij. Daarom vind aanstekelijk was. Inmiddels is het land steeds
het land, zonder papieren, zonder contacten en je zinnen onderstreept en potloodbijschriften meer in zichzelf verstrikt geraakt, hetgeen zich
slechts matig Engels sprekend.’ als ‘bullshit’. Edjabe grinnikt. ‘Ja, dat heilige onder meer uit in een felle machtsstrijd binnen
Maar hij overleefde. ‘Hoe? Dat ga ik niet voor de van het woord, dat alles puur moet blijven, dat het ANC. In zo’n gespannen context is een bru-
microfoon zeggen. Ik hosselde, deed van alles, is onzin. We respecteren het woord, maar wij taal blad als Chimurenga een stuk minder geliefd.
ook dingen waar ik niet zo trots op ben.’ interveniëren ook. De uiteindelijke tekst is daar ‘Mooi zo,’ zegt Edjabe. ‘Zodra verzet mainstream
Een paar maanden later werd communistenlei- het resultaat van. We wilden tonen dat wij er wordt, creëert Chimurenga ruimte waarin zich
der Chris Hani vermoord en kreeg Edjabe dat ook waren.’ nieuw verzet kan wortelen.’
waar hij naar hunkerde: spanning en drama- Chimurenga is inmiddels twaalf keer versche-
tiek. Hier werd geschiedenis gemaakt. ‘Ik kreeg nen, in een oplage van 2500, en te koop in www.chimurenga.co.za
een idee van wat postkolonialisme in werkelijk-
heid behelsde, in plaats van al dat theoretische
geneuzel.’
Later dat jaar verhuisde hij naar Kaapstad, niet
omdat hem dat zo leuk leek, maar omdat hij
daar iemand kende. Voelde hij zich er thuis?

‘De Pan-African
‘Natuurlijk niet,’ schatert hij. ‘Gezien mijn
verleden zou Johannesburg beter bij me pas-
sen. Maar waar het om ging is dat ik hierheen
kwam om me een buitenstaander te voelen.

Market is ons
Ik had een totaal onbekende omgeving nodig,
zodat ik daarmee aan de slag kon.’

Paard van Troje’


Ook al zal hij het zelf niet snel toegeven: Edjabe
is een man met een missie. Hij wil Kaapstad
veranderen. Hij wil de identiteitsloze stad los-
scheuren van ‘het gortdroge dogma van instant

ZAM africa magazine 01/2008 49


25 minuten
Naomi Campbell
voor 55 euro
Raamprostituees in het
Antwerpse Schipperskwartier
komen veelal uit West-Afrika.
Chika Unigwe (1974, Nigeria)
sprak met hen tijdens de
research voor haar
roman Fata Morgana.
tekst: chika unigwe. Vertaling: Richard Hengeveld.

50 zam africa magazine 01/2008


51
FOTO: JOS LAMMERS/HOLLANDSE HOOGTE
1
In het donker spat de naam in verlichte letters arrogant van de gevel, ‘En hoeveel rekent u?’ Dit lijkt de logische volgende vraag.
met bovenop de laatste letter het silhouet van een dame met lange ‘Vijfenvijftig euro.’
benen, hoge hakken en een pronte derrière. Villa Tinto. Dit is het chic- ‘Per nacht?’
ste bordeel hier. Het Schipperskwartier is de onder overheidstoezicht Ze kijkt me aan of ik ze niet helemaal op een rij heb.‘Nee, per 25
staande rosse buurt van Antwerpen. Villa Tinto opende zijn deuren minuten.’
in januari 2005 en werd ontworpen door de wereldberoemde ont- Vijfenvijftig euro is het starttarief, meestal voor pijpen. De prijs gaat
werper Arno Quinze. Naar verluidt is dit hét high-techbordeel van omhoog afhankelijk van wat de klant wil – en hoe. Op alles zonder
Europa, met 51 kamers, een kluis voor het bewaren van contanten, condoom komt een toeslag. Net als op tongzoenen. Een hoeren-
een biometrische scanner voor het identificeren van de werknemers, loper die het complete pakket wil, mag erop rekenen dat hij aan het
een politiepost in huis, een alarmknop onder ieder bed voor de vei- eind van zijn 25 minuten meer dan honderd euro kwijt is. Ik begrijp
ligheid van de meisjes en een controlekamer bemand door een col- later van een informant dat Nigeriaanse prostituees erom bekend
lega-prostituee. Het is de trots van de wijk. staan dat zij proberen meer geld af te troggelen dan is afgesproken.
Naast de villa en ertegenover staan bescheidener panden, die zich ‘Ze zeuren net zo lang tot je ’t opgeeft!’ Gedurende een kalme nacht
Assepoester moeten voelen, stiefzusters van de geperfectioneerde heeft een meisje misschien twee klanten. Gedurende een drukke
Villa Tinto. De huizen hebben enorme ramen, omzoomd met blauw zeventien.
en rood licht. Midden in elk raam staat een hoge kruk. Het is nog ‘Woont u hier?’ vraag ik, me afvragend hoeveel ruimte er is achter
vroeg in de nacht en de zaken lopen klaarblijkelijk nog niet zo hard, het raam.
want de meeste krukken zijn bezet door meisjes gekleed in lingerie. ‘Nee,’ zegt ze. Ze woont in een van de buitenwijken van Antwer-
De paar vrouwen op straat klampen zich bezitterig aan hun mannen pen. Ze werkt in het Schipperskwartier van middernacht tot zes uur
vast, pakken ze bij de hand en sleuren ze dicht tegen zich aan mee. ’s morgens. Haar buurvrouw, een mediterraan ogend meisje met
Alleenlopende mannen blijven staan, staren naar de ramen, lonken mooie lange benen, komt naar haar toe en klaagt over de kou. ‘Sorry,’
naar de prostituees; af en toe lopen ze naar een raam, praten wat, zegt Naomi Campbell tegen mij. ‘Het is koud. Ik moet het raam dicht-
steggelen over de prijs. Als de meisjes iemand zien talmen, tikken ze doen.’ Ik zeg dat ik het leuk vond om met haar te praten. Ik vraag naar
met hun ring tegen het raam en proberen hem naar binnen te lok- haar telefoonnummer om later nog wat verder te kletsen, waarvoor
ken. Ik tuur bij de ramen naar binnen, op zoek naar een vriendelijk ik haar graag wil betalen.
gezicht, naar iemand die met mij wil praten. Ik zie een vrouw op haar ‘Nee,’ zegt ze. ‘Nee, ik geef niemand mijn telefoonnummer.’ Ze trekt
kruk zitten, druk pratend in een mobiele telefoon. Zou ze naar huis het raam dicht.
bellen om te vertellen: ‘Ja, het gaat goed met me. Ja, het is koud hier
in het buitenland. Ja, ik stuur morgen geld via Western Union.’ In het 2
raam naast het hare, slechts afgescheiden door een kamerscherm, Ik loop met Jan langs de ramen. We slaan af bij de Oude Maas. Daar
zit een ander zwart meisje. Onze blikken kruisen elkaar, maar ze kijkt is café ’t Keteltje. Het etablissement is in het nieuws geweest omdat
weg als ze me ziet. Ik loop verder langs een paar ramen en probeer het onderdak bood aan illegale Nigeriaanse prostituees. In 2004 is
moed te verzamelen. Ik ben zenuwachtig. Maar sterker dan mijn er een inval gedaan; er zijn toen meer dan dertig vrouwen opge-
zenuwen is de noodzaak om iemand te vinden. Zodra ik een vrouw pakt en teruggestuurd. Bij de deur houdt een man die pakweg even
in het oog krijg die mij blijft aankijken, loop ik af op haar raam. Ze lang is als Jan – ruim twee meter – informeel de wacht. Hij heeft een
wordt omkranst door een grote hoeveelheid rode en blauwe lampen. donkere huidskleur, maar niet als een Nigeriaan. Zijn teint heeft iets
Haar huid heeft de kleur van mijn teakhouten salontafel als die net grijzigs, als een schoolbord dat niet goed is schoongewist. Ik houd
gewreven is. Ze is lang, knap en een van de mooiste vrouwen die het op een Senegalees. Hij begroet ons en stapt opzij om ons binnen
hier te kijk zit. Op het oog is ze midden twintig. Ze draagt naaldhak- te laten. Hij zal wel denken dat ik een nieuw meisje ben en mijn man
ken – zilverkleurig, denk ik – en bruine onderkleding. Haar zwarte een klant die op zoek is.
haarextensies hebben aan de voorkant een duidelijke rand, tot over Het café is duister en ziet er over het geheel genomen nogal louche
de wenkbrauwen, maar op haar rug zijn ze lang, tot ver onder haar uit. Een samenspel van gekleurde vierkantjes, die in elkaar passen
schouders. Ze doet me denken aan Naomi Campbell. Als ze mij ziet als een matriosjka, zorgt voor flauwe verlichting. Muren en plafond
doet ze haar raam iets open. ‘Hallo,’ zeg ik. ‘Spreekt u Engels?’ zijn met een donkere lambrisering betimmerd. Langs een van de
‘Ja.’ Het klinkt als een vraag; natuurlijk vraagt zij zich af wat ik wil. muren zitten mannen op hoge krukken. Tegenover deze muur is de
‘Waar komt u vandaan?’ vraag ik. bar, waar een onbestemd aantal mannen bier zit te drinken uit lange
‘Nigeria,’ zegt ze. Ik vraag me af of ik mijn Engels moet aanpas- glazen. Hier en daar tussen hen in zit een vrouw, meestal tussen de
sen. Ergens zit in mijn hoofd dat als ze prostituee is, haar Engels benen van een man. Achter de bar staat de eigenaar die ons glimla-
wel slecht zal zijn. Als ik probeer iets anders dan correct Engels te chend verwelkomt. We bestellen wat te drinken. In het midden van
spreken, klinkt dat nergens naar. Ik besluit het maar te houden bij het café staan wat tafels, waaraan mannen zitten te drinken en te
mijn normale uitspraak. ‘Ik ben schrijfster en ik vraag me af of ik u roken, met vrouwen om hun nek. Een te dikke jonge vrouw met een
wat vragen mag stellen.’ indrukwekkende borstomvang, in een klein T-shirt dat haar buik
‘Ga uw gang,’ zegt ze. Ze klinkt hoog opgeleid. Ik ben verbaasd. bloot laat en een strakke spijkerbroek, haalt de lege flessen van een
Veel later zal ik van een andere bron vernemen dat een flink aantal van de tafels.
Nigeriaanse prostituees een universitaire studie hebben gedaan. De contrasten zijn een studie waard. Alle mannen zijn blank. Alle
‘Hoeveel betaalt u voor een raam?’ Dat heb ik altijd al willen weten. vrouwen zijn zwart. Alle mannen hebben hun eigen haar. Alle vrou-
‘Vijfhonderdvijftig euro.’ wen hebben haarextensies van verschillende lengte en kleur. De
‘Per maand?’ meeste mannen lijken boven de veertig. De meeste vrouwen onder
‘Per week.’ Ze zegt het vlak. Mijn mond valt open. Vijfhonderdvijftig de vijfentwintig. Achterin de ruimte zit een vrouw in haar eentje
is veel geld voor een week huur. aan een tafel. Ze heeft een piepklein mobieltje in haar hand en tikt

52 zam africa magazine 01/2008


zam africa magazine 01/2008 53
FOTO: JOS LAMMERS/HOLLANDSE HOOGTE
FOTO: KRIS PANNECOUCKE/HOLLANDSE HOOGTE

54 zam africa magazine 01/2008


zelfverzekerd met haar voet op de boem boem boem van de muziek Vijfentwintig minuten rijden als het meezit.’
die boven de herrie van de verschillende gesprekken in de ruimte uit ‘getrouwd?’
klinkt. ik loop op haar af. ik antwoord bevestigend.
‘hallo, ik ben chika. ik ben schrijfster. werkt u hier?’ ik hoop dat ik ‘en uw man, is hij blank?’
vriendelijk en innemend klink. ik ga zitten op een lange bank tegen- ‘klopt,’ zeg ik.
over haar stoel en zet mijn glas op tafel. ‘waar is hij?’
‘Ja, ik werk hier.’ haar engels klinkt aarzelend. misschien, denk ik, ik geef Jan, die aan de bar zit, het teken zich bij ons te voegen. hij
had ik meteen in straat-engels moeten beginnen. komt naar ons toe. Jan gaat naast me zitten, nipt aan zijn cola,
‘waar komt u vandaan?’ blèr ik boven de muziek uit. moet ik haar zijn ogen strak gericht op de tv aan de overkant. ze kijkt naar me
misschien een drankje aanbieden? frustrerend dat ik de café-eti- en zegt ietwat samenzweerderig: ‘uw man knap. tien jaar geleden
quette niet ken. getrouwd?’
‘nigeria,’ schreeuwt ze terug. ik knik.
‘waar ergens?’ haar ogen stralen triomfantelijk. ‘en u zegt nooit eerder hier
‘Pardon?’ geweest? tien jaar geleden was het hier beter.’
‘waar komt u vandaan in nigeria?’ ik vertel maar gauw dat ik mijn man in nigeria heb ontmoet. ze
‘Bini, hè.’ ze glimlacht me minzaam toe, alsof ik een domme vraag glimlacht ongelovig naar me. ik besluit dat het tijd wordt voor mijn
heb gesteld. eigen vragen. ik vraag haar waar de meisjes die in het café werken
een blanke man zal me later vertellen dat veel nigeriaanse meisjes in wonen. ze vertelt dat ze wonen in hotels in de wijk. ik vraag of zij
het schipperskwartier inderdaad uit Benin city komen, en vragen of goedkoper zijn dan de meisjes achter de ramen. nee, meldt ze. ‘de
ik daar de reden van weet. geen idee, is mijn antwoord. meisjes hier zijn duurder, poeh.’ er klinkt trots in haar stem. ik vraag
‘en u, uit welk land?’ vraagt zij me, terwijl ze haar telefoon van de waarom alle mannen blank zijn. ze zegt dat zwarte mannen hen te
ene hand naar de andere laat gaan. haar nagels glanzen. ik vertel duur vinden. ‘ramenmeisjes zijn goedkoper. zwarte mannen zeggen
haar dat ik nigeriaanse ben; onderwijl vraag ik me af of ze bij dit dat we te veel kosten. ze klagen.’ tijdens een ander bezoek ontdek ik
licht de deplorabele staat van mijn nagels kan zien. ik denk van niet. dat de meisjes liever geen zwarte mannen hebben, omdat ‘die niet
toch vouw ik mijn nagels in mijn handpalmen. snel genoeg klaarkomen.’
ze vraagt het nog eens. het moet het kabaal zijn, dus ik schreeuw een oude man loopt langs ons heen naar de wc. hij loopt voorover
nog harder dat ik nigeriaanse ben. ‘Ja, maar welk land in nigeria?’ gebogen en zijn langzame tempo verraadt zijn leeftijd: geen dag
vraagt ze, en het dringt tot me door dat ze bedoelt te vragen in welke jonger dan zeventig. ik vraag me liefdeloos af of hij op weekendver-
streek ik thuishoor. lof is uit het bejaardentehuis. ik vraag haar of hij hier komt voor de
ik vertel dat ik igbo ben. ze glimlacht weer en vraagt hoe lang ik al in meisjes. ze lacht: ‘Jazeker.’ ik vraag haar waarom veel van de man-
België woon. ‘Bijna tien jaar,’ zeg ik. nen ouder zijn. weer zo’n rauwe schaterlach: ‘Oude mannen zijn het
‘‘And you say dis is your fest time here ?’ alles in onmiskenbaar gebro- best. die betalen. Jonge mannen willen alleen maar een minnaar
ken engels op zijn afrikaans. zijn. wie wil nou hun minnares zijn voor niks?’
‘Ja.’
‘geloof ik niet,’ zegt ze. ze lacht weer en staat op. heupwiegend beweegt ze zich naar de bar,
ik zeg dat ze niet verplicht is mij te geloven. ze doet alsof ze me niet waar ze bij een graatmagere man met een baard op schoot gaat zit-
hoort. ik weet niet of ze me begrijpt. dan vraagt ze: ‘en u zegt, u wilt ten. ze slaat een arm om zijn nek en fluistert in zijn oor. ik vat het op
een boek schrijven?’ ik knik. dat gaat makkelijker dan schreeuwen. als teken dat ons gesprek voorbij is. ik wil nog veel meer vragen. ik
‘Over ons? met foto’s?’ ze kijkt bedenkelijk. ik probeer haar uit te leg- wil haar verhaal weten. hoe ze in antwerpen terecht is gekomen. ik
gen dat ik aan een roman werk, dat ik materiaal verzamel voor mijn wil vragen of zij weet van de veilinghuizen in Brussel, waar nigeri-
personages. ze luistert beleefd en als ik klaar ben, vraagt ze: ‘met aanse meisjes aan pooiers worden verkocht. ik heb gehoord dat deze
onze namen?’ meisjes naar europa komen, zogenaamd als leden van popbands
nee, verzeker ik. geen namen. geen foto’s. die een van de vele muziekfestivals aandoen. zijn ze eenmaal in het
‘waarom een boek schrijven over ons?’ ik vertel dat het niet per se land, dan houdt de ‘manager’ een veiling in een particulier huis. de
over hen gaat, maar over mensen zoals zij. ‘mijn hoofdpersoon werkt meisjes worden naakt in het rond geparadeerd, hun maten worden
in dit café en ik wil dat alles klopt.’ ze kijkt geamuseerd. Volgens mij vastgesteld, hun bereidheid om te plezieren geprezen, hun geschikt-
ontglipt ze me. ik probeer het nog eens: ‘ik wil een verhaal vertellen,’ heid voor de functie verkondigd. en de hele tijd glimlachen de meis-
zeg ik, onbeholpen. jes en wervelen en draaien rond als balletdanseressen.
‘is dat nodig?’
ik zeg haar dat elk verhaal een noodzaak heeft.

de muziek staat hard, en ik word schor van het schreeuwen. een


meisje maakt zich los van de schoot van een man en begint te dan- Over Chika Unigwe korte verhalen, romans en
sen. ze beweegt vloeiend; ik ben jaloers op zo veel soepelheid. ik kan Chika Unigwe is geboren in literaire kritieken. Haar laatste
niet dansen, al hing mijn leven ervan af. we kijken naar haar en we Enugu, Nigeria. Ze woont in boek Fata Morgana (Uitgeverij
zwijgen een tijdje. het Bini-meisje dat ik niet naar haar naam vraag, Turnhout, België, met haar man Meulenhoff/Manteau) gaat over
zegt dan: ‘u zegt, nooit eerder hier geweest?’ en vier kinderen. Ze studeerde vier Nigeriaanse gelukzoekers die
ik verzeker haar: nog nooit. Engelse taal en literatuur aan de om verschillende redenen naar
‘en waar uw huis?’ vraagt ze verder. University of Nigeria, Nsukka, en Europa gaan en uiteindelijk in de
‘turnhout.’
t
turnhout.’ promoveerde aan de Universiteit prostitutie belanden.
dat kent ze niet. ik vertel dat het niet ver van antwerpen ligt.‘ van Leiden, Nederland. Ze schrijft

zam africa magazine 01/2008 55


56 zam africa magazine 01/2008
q Market Day
152 X 114 cm (2007)
zam africa magazine 01/2008 57
w T he Poet q Eternal Dreamer wK
 iss And Tell q F ortune Teller 1
Acryl op doek, 88 x 115 cm (2007) Acryl op doek (2007) Diverse media, 114 x 127 cm (2006) Diverse media, 45 x 60 cm (2007)

58 zam africa magazine 01/2008


CV
Naam Victor Ekpuk
Geboren 1964, Nigeria
Opleiding University of Ife, Fine Arts
Specialiteit Tekenen
Gebruikt Het Nsibidi, een eeuwenoud
Afrikaans schrift, als beeldend en
conceptueel uitgangspunt
Stijl Ekpuk creëert een dichtmazig
lijnenspel, waarbij hij de oude
hiërogliefen gebruikt naast moderne
emoticon-achtige varianten. Zo
maakt Sinterklaas herkenbaar zijn
opwachting als ‘leesteken’ in werk dat
Ekpuk produceerde tijdens zijn recente
residentie in Amsterdam
Geestverwant De Bulgaar Nedko
w F ish Pond qY
 ou Be Me, I Be You Solakov, wiens werk te zien was op
Acryl op hout (1993) Acryl op hout (tweeluik), 242 x 182 cm (2007) Documenta 12
Waarom Ekpuk? Literatuur in beelden,
poëzie in penstreken: Victor Ekpuk
vertelt verhalen in tekens. Soms een
anekdote, soms een complete graphic
novel op een enkel vel.
Solo-exposities Drawing from Within
(NL, 2006), Storylines (VS, 2005)
Groep-exposities Inscribe Meanings
(VS, 2007), Black President: the Art and
Legacy of Fela Anikulapo Kuti (VS, GB,
2003-2005)
Residenties Thami Mnyele Foundation
(NL, 2007), Brandeis University (VS,
2004)
Binnenkort te zien Fare Well Holland
(Gallery Art Korner, Den Haag, NL, 2 tot
en met 28 maart 2008), Drawing Life
(Werts Contemporary, Atlanta, VS, 25
april tot en met 17 mei 2008)
Website www.victorekpuk.com

w Dis Amsterdam Life


Pastel op papier, 127 x 127 cm (2007)

ZAM africa magazine 01/2008 59


‘Mandela wordt geprezen als een heilige, maar
hij was en is ook een heel aantrekkelijke man’

Vanaf
Marlene Dumas
Amsterdam, 2008
mei in de
winkel Nelson Mandela wordt 90 jaar. Ter gelegenheid verschijnt bij Uitgeverij Mets & Schilt Mandela 90. Verhalen en voetnoten,
een verzameling persoonlijke herinneringen aan en (al dan niet kritische) visies op één van de meest vooraanstaande
€ 15,– politici van de 20ste eeuw.

Samenstelling Bart Luirink. Met bijdragen van onder anderen Lieve Joris, Coen Stork, Carl Niehaus, Darius Dhlomo, Hella de
Jonge, Peter Kooijmans, Conny Braam, Laetitia van den Assum, Peter ter Horst, Ed. van Thijn, Ineke van Kessel, antoine de
kom, Marnix de Bruyne, Adriaan van Dis, Peter Hermes, Jan van Benthem, Evelien Groenink, Gitte Postel, Theo Brinkel, Maxime
60 africa magazine 04/2008 Verhagen, Bart de Graaff, Albert van den Heuvel, Erik van den Bergh, Caroline van Dullemen en Marlene Dumas