You are on page 1of 225

-

mesame

Tbilisi, 2008
`erovnuli mwerloba~

gamocemis redaqtori:

vaJa oTaraSvili

i:

kompiuteruli dizaini:

giorgi qadagiSvili

operatori:

Tamar tyablaZe

naxati titulze (daWrili arwivi) ekuTvnis


vaJas SvilTaSvils (levanis Svilis, lukas qals) eqim
nino razikaSvils.

gamomcemeli: fondi
`Tanamedroveoba da memkvidreoba
Tbilisi,
2008 weli.

- ,
,
,

,
( , ,
) , .
,
, ,
.
iyo -
, ,
-, -
(),
.
vaJa-fSavelas Semoqmedeba nasazrdoebia mTielTa
miTosiTa da zepirsityvierebiT. amitom aris misi poezia zedrouli da amasTan erTad yvelasaTvis gasagebi.
mas Rrma filosofiuri naazrevisa da zogadsakacobrio problemebis xorcSesxmisaTvis gamoyenebuli
aqvs mTielTa yofis amsaxveli epizodebi, adaT-wesebi,
romelTa codnis, TviT vaJas cxovrebis gacnobis gareSe, bevri ram gaugebari rCeba misi Semoqmedebis Seswavlisas.
, ,
,
. :
, .
. , ,
,
.

ISSN 978-9941-0-1004-0


`


..
,
, , .
, ,
. ,
, ;
, ,
.
- .

, . .
. ,
.
? -! -
.

,
,
. -
, . ,
, .
, ,

(34,90).
. -
, .

aragvis xeoba

, ,
,
; ,
.
, .
.
, - ,
, . ,
, ,
(-)
. . , ,
.

,
, ,
.
, ,
- . ,

,
.
- -
-
:
,
. ,
, : ?
? ,
. ,
,
? ,

.
, , ,
. (15,8).
,

,
.


.

, ,
:
,
. (
, ..)
.

. ,

( , ,
, ..),
,
,
, ,
,
, .
. (23,431).
-

.

ww
.
,
, . - :

, , !
-, ,
.
, ,
, !

: : ,
.
, .
, ,
. .
,
.
.

. . , ,
: - , ,
,
: ,
. .

:
, ,
, . (48,1).

,
:
, , ?
, ,
, .

, .
,
. ,

- , :
,
.

.

( , ).

... 1843 -
- .
,

.
.
,
.
.
,
.
-
.

,
.
,
:
-
(1843) , (1849)

.
, -,
,
,
.
, ,
:
, , ,
.

vaJa RaWauras muzaradiT

10

,
- ,
, .
-
, , ,

, .
: ,
, .
,
.
,
, .
. . ,
.
: . .
;
.
: , !

11

, .
- . ,
, ; .

, , .
,
-. :
,
,
. . (46,7)

.
. .
. 1896 . : ,

. . - . , :
... ,
!
:
, ;
, ,

12

, !
, .
, , . , , , ,
, , ,
, . . .
. -
.
- ,
. -. : ,
, .

. , , ( - ..), .
, - .
, . ,
. . . .
...

13

( )
, :
, .
- .
, - ,
. 35 ,
. (4, 4750).
- , -
, , , ,
. - ,
-
.
:
. , .
,
.
-, - , , ,
, .
. . , ,
.

, , .
, (), (),
() . ,
, , , ,
, , , , . . -
.
.
,
. , , - - .
.
, , . :

14

15

: ,
,
, .
,
.
.
, , , , :
.
- - .

, .
.
. ,
. ,
:

,

.
, ,
, . :
,
- ,
,
.
, ,
,
.
,
,
.

, , , ,
. ,
. ,
. -
. -

16

, . ,
.
.
.
.
... , .

. . . , ,
..
. (35,121).
: , , . , , , .
.
XIX ( -) .. , ,
, . :
.
. ,
. , .
, ...
... : , , - 2 ( - ..) .
: ,

17

, , , . (37,385).
, , (, , ) ,
, - .
, , ... . :
, , , , . , .
. , ,
,
90 , : ,
, , . - , . , .
-, ,
, . .
, . . : ,
, , , , -
, . ( , -
: -). :
: ,
, ! ,

. 1750 6 -

, . -
( ) .
()
(10,47).
. ( ) ,
.
, ,
,
.
XIX
, . , 1843
1900- , , .
.
, . , 1843

: ,
, , : . -
.
1850 .
, : , , ...
:
, ,
, , -

18

19

, ,
,
, (41).
, ,
XIX 40-50-
- . 80- .
.
, , .
. , ,
-, . - ... (10,54).
( ),
.
.
. , ,
? ? ,
! ?
, !
- , , . , , .
*.
*
, . ,
, , .
, , -

,
. , (
) , III , . : ,

. , . . ?
, .
(-
), , :
,
. - , .*
-. , , : , ,
, , : ,
, .
- ,
, , -.
, ,
.
, . , .
,
. , , ,
.
- ,

20

21

,
:
, !
, ?
, ?
?
, ,
, ,
, ,
;
, ,
: !
, , ,
,
, !
.
- , , : ,
, ,
. ,
.
, . ,
.
, , . : -
. ,
, .
, , . , , : . , , ,

22

, ...
. ,
, .
, . ,
, ,
. , ,
, ,
,
,
.
. . , ,
. , , -
, -
. , , , ,
- .
, ,
,
. ,
, .
,
.
. , , ,
- . ,
. , , ,
.

23


- - . , . , .
, .
, . , , ,
, .
, ,
. , . ,
. , . ,
. , . , , .
, , , , , . , , ,
. , ,
. .
. , ,
! , . ,
, ,
, . : , , ,
. ,
, ,
. (46,20)
. -

24

. .
... - . , , , . , .
, . . ,
, , .
,
. , - , , .
, ,
. , . , , .
, .
, .
, ,
.
. .
, ,
- , , . , , . : ,
. , -
, !
: !
. :

25

, , ,
. ,
. , ,
. , , , . ,
,
, - ,
- . ,
, , , , - , , , .

, !
,
.
.
, , . : , . ,
, .
, , . , ,
- . .
, ,
, ,
.
, , .

, : , ,
, .
, -
, , ,
. -

. , ,
, . ,
, .
, ,
, - .
, ,
, . ,
, ,
, . - .
, .
. , -
.
.
, .

. .
- . , -
. .
, .
: .
. , , .
;
. ,

26

27

.
,
, .
.
, .
- . ,
- , .

, .
, . , ,
, ,
. . , , , , .
, .
. , .
, ,
, , , , .
.
. ,
, , .
.
, , . .
, -

. , , , .
.
, , , , , , . ,
, ,
, , . ,
.
.
, , , , , .
. ,
,
; - , - .
, ,
, ,
.
, , ,
.
. , - . . -
-
- . , - ,

28

29

.
, . .

, ,
. . , , , ,
, , ,
.
- : .
: . .

. :
, , ,
, ,
.
: , , ,
,
. (37,110).
.
, . , , (
, , - ,
),
. , , .

.
, .
, .
, , . . ,
. .
() , .
, .
. ,
: !
(. 59 . .). ,
, .
: , ! , . ,
,
.
, , , -
. ! ,
1890 22 59
.
-, () ,
, . , ,
.
. - , , .
, , -, ,

30

31

. :
, , ...
, , ,
. ,
... ,
, .
, - , -,
,
, . -. , , -
, - .
: . , - , , , ,
.
.
, , .
-, .
, ,
, ,
. -, .

:
. , , . , : , ,
, .
,

. . .
, , .
.
, : , , , ,
, -
, . , . , , .
, , .
: , , ,
. , , , ,
, : , , ?!
-, .

-. , , . , ,
.
: ( ) ,
.
, ,
...
, .
, .

32

33

,
,
.
: .
, , .
, : , . . ,
, , ,
, , ,
, ,
, ,
.
, , . , .
,
, .

- ( ) . 1861 14 . . , , , . , , .
: - ,
. , ,
: -
, .

,
.
: -,
,
, ,
:
, (
)
( ) . , , ,
, - . ,
. , ,
, ,
() ,
, , .
, ,
, - ...
,
,
. . ,
: , .
, , , , . .
.
1861 : ... -

34

35

Cargali. vaJas saxl-kari

36

.
- ,
, : :
,
,
.
,


.
, . , .
. ,
(-)
. - . -
- (53). ,
.
,
- .
,
.
, -,
, , , , . ,
.

37

.
.
.
: , ?
, , , .
, ,
, .
,
. , ,
,
. ,
, , .
, , , ,
.
.
:
: , ,
, ,
; , .
,
, , . , , . (43, 348).
, , , , ,
, , .

, , ,
, -
. ,
, - , : ,
,
...
, , ,
. - . -
, ,
,
, . , .
, ,
: ,
, , , ; ,
, . , ...
.
, ,
, , .
.
. ,
, .

38

39

:
. . - : ,
. , -, . , ,
.

, , , , , ,
. ,
, . , .
, .
, , ,
.
, , . ,
.
. : .
, , .
...

- ,
...
: ,
. .
,
, .

, ,
?
,
, , ,
. ,

. ,
,
, . , ,
, , ! ,
. -.
,
, . . ,
.
, , , ,

40

41

,
.
, .
- 1906
.
, , ?
, ,
, ?!
, , ,
, !
, ?
, ,
?
..........
, :
, -,
- , ,
, ,
, , .
...........
, ! ,
, .

. ,
:
. ? -, .
, , ... . , , ,
;
. -

42

, . -, , , , , ,
.
..., , : ,
, :
- .
,
, ,
.
. , ,
, , , !
,
-
: , . : , , , .
: , , , -!
, -! - , ; .
.
, , . ,
.
, , : - , !. ,
.
, . , . , , , .
, ,

43

.
.
,
. , : , ...
,
, - - .
, , . , .
, ; .
.
,
. .
, ,
. , , . , ,
. . :
. .
.
. , .
. ,
, . -
, ,
.
, , , -

.
!...
-. , ,
, .
- .
, , . .
. .
-,
. :
. 18- 20 , , ,
: ! !
.
- . - (
- ).
: , , ,
. -, , .
...
... , , . ,
.
. . -

44

45

,
. , , ,
. :
, , !
, : !

: ,
, , , ,
, . (, 1885,1)
, , - . ,
, . , .
, , , . ( ),
,
.
, ,
( . .)
, . . : ,

46

, , . ,
.
. . :
. ,
, , . , ,
: , , , , . , : , , . , . ,
, ,
, , ,
.
, , . .
, , . , , ; , , ,
, , .
. ,
, , .
, . , ,
, .
, , , .
.
, : , ! , ,

47

.
, ,
-. -
, : , , !... ... ...
!
, , 20-25 , ,
- , .
, . .
,
, ,
. , : , , , ,
, ! ,
,
. :
, , , ! , , ,
. ,
.
?! ,
... ...
? .

,,
,,
,,
,,

,,
...
...
...
...
!! .
!
.
, , .
, , ,

, ,
. ! , , !
-.
(46,172)
, , ,
-, .
, , , . . ? ,
-, , ,
, . , -
. , ,
, ,
. , .
, , ? , ,
? .
, , , -,
.
, ,
? .
, , .
, ,
, ...
, ?
... ?
, , , .
,
. ,
. ,

48

49

... (., .) (46,174).


- , ,
.
, , .
. .
.
, . :
, , , ,
, , , , ,
, , ,
, ,
, , . ,

!...

. ,
; .
, ,
,
, .
, .
. , , .
.
, , ,
. ,

50

,
.

, .
... , ,
, .

, .
: ,
, ,
. ,
( ..)
. , , . . , .
, -, -.
() , : ? , . : ,
.
, , . (37, 11)

51



. . 1877
.
. ,
, .
. . 1915 :
. . -
, . .
, ,
: , ...
! , ,
,
. ,
-. , , . ,
-.
, , .
.
. , , . , , , . ,
, , -

52

, , ,
. , ,
, . , , : ,
, , , ,
! , :
, ,
, - .
15-16 . . , : .
, ...
... : , , . , , , . (46,62)
, , . , .
.
, . :
, , ,
, . . : , ,
!
. ,
: j2%, =?! q2! 2 K33!
, . .
. .
, .

53

: .

. , , ,
. , -, . . .
. : ,
( !) !
,
...
(.) (46,62)
,
.
. , . , , .
, ,
,
,
. ,
. , ,
, .
:

- , ,
, ,
.

. , , . -

,
. , , , , ...
. ; , , , ,
,
- . ,
, !
, . , , ,
, , . ,
, .
. ,

.
, ?!
.
,
. , , , ,
-.
: , , , .
. ,
.
. , .

. - . .

54

55

-,
. , :
,
,
- .


, , ,
.
:
-, , , , -
. ,
: ,
: !
, , . - :
, , . .
: . : ,
, , ,
.
, , , ,
.
. , ,
. : .
, , , . , , , ,
, .

56

, , .
,
: , ,
! , -
, , ,
:
. : , , ,
.
, , , , :
, , -. . (. . . 1914 .) (46,65).
,
. , ,
, , , .
, , ,
, ,
. , , ,
, . :
.
, , , .
,
, . 16-17 ( ),
-

57

, .
! ,
. , :
, . , ,
.
, . , .
,
, , ,
, ,
:
, , , , .

() ,
1876 ,
. .
, , , ,
. ,
, .
, .

58

-
. - , -, .
, -
. : ! ,
. ,
, ,
. , . ,
. , , , . , .

. .
. , ! ,
.
.
, ,
.
. :
, -,
.
.

59

, ,
, ,
- .

.
, , . , . , -


,
,
, , , .
, .
,
, , , . ,
, . ,
, , , , , , .
- . :
( ) -.
, , . , : . .
, ,
, ,
. :
.
,
.
. , ,
, ,
.

.
-

60

61

goris samaswavleblo saswavlebeli

. ,
, .
, :
.
, ,
. .

.
,
.
, ,
: !
, . .
, ,
, ,
, , ,
, .
, , ,
, , .
, , .

. . :

,
: ,
.
,
. . ,
, ,
. , -
, .
-: ,

. ;
.
. ,
,
: , , .
.
. .
. ,
, ,
.
, . .
. - . .

. -
,
. - . :

62

63

. .
,


, . - .
. , .
, . .
. , ,
. , -
. .
. , ,
, .
, ,
. . ,
. . -
.
.
,
. : , , , ... , .

.
,
: , ,
, , ,
.
, .
,
, . , , ,
, ,
, . , .
, ,
: . -
, .
,
. , , .
,
. , .
,
; ,
.
, , . . . : , ,
,

64

65

, . , .
- , , , (
) , !
. , . . .
, 1881
18 . , , ... ,
, ,
, .
, .
. , , .
. , . ,
, ,

; ,
, , (, , , , , , , ,
).
, . ,
,
. , . -

, , .
, ,
.
.
, . .

. , -.
, . .
: -
. , , , . , , , , , ,
, ,
, , , , , , .
.
, : .
, , , : .
, ,
. ,
, . :
-

66

67

.
:

, : , ,
! (46, 96).
, . , ,
, . , . ,
; , , , .
,
, .
, ,
, , . , , . - ,
. ,
1879 , , ,
, . . , ,

. , , , -

, .
, ,
,
-. .
: ,
, , ,
. , - . . , .
. , , ,
: , , !
,
. ,
, ,
(. ). (46, 99)
, , , . ,
. .
.
, , .
. . , .

68

69

,
,
,
,
,
.

-,
.
, :
.
,
. (. ) (46, 101).
,
. , ,
. , 1880 ,
-
, 1882 .
,
, ,
. , , .
,
, , .
, ,
.
,
. .
, .

, -.
. ,

.
. !
, , , , , ,
. (. ).
,
. ,
. , .
.
: (-)
, -

70

71

vaJas atestati

. : , , .
, :
.
1882
, - .
, , ,
. - . , -
( ). , 40-50- .
, .

,
. ,
. , .
.
. , ,
.

. .
. ,
...
.


.
,
. . ,
,
.
- . . :
, : ,
, : ... ,
, .
, .
: ,
. . . ,

72

73

, .
1882 .
.
. - .
. :
-

. , , .

, . ,
, ,
. ,
.
, -
,
. , .

. , - .
-, ,
. . ,
,
, .
, , , ,
.
. . . ,
, : , .
. .
, .

.
, .

. . :

74

75

, ,
...

.
, ,
, , ... ...
, .
, .

.
, . . .
...
, :
!
.
, . !
, ; .
? , ,
: , .
...
, .

, , .
... , ...
,
, , . , , ! ,
, ! ,
. ,
, ,
. , , , , ...
, ... . . - :
,
! ,
. , , .
, . (46, 155-157).
, .
,
, , , .
, .
-

. .
, , ,
,
.

76

77

() - , 1882 1 , ,
( ). .
.
,
, VI .
, .
. . .
:

, , ! (. ).
1858 . 1872
.
, ,
, , -

. , , .
, .
- - .
, - ,
. , . , , ,
. ,

, .

. ,
, , ,
, .
,
.
. , , . .
, . 1882

- :

, ,
, .

, -

.
, - .
- . :
. , , , ,
, , , .
,
, - , .
, , , .
. , ,
1882 .
( -). , ,
,
,
- ,
.
:
, - .
:

78

79

S :
.
,
.
. , , ,
?!
, ,
. ( , ) ,
; :
, , , ,
, ... , !
... :
, ; , ,
!
... ( . . .) , - ,
, . . - ,

.
. ,
, - .
... .
, -- .
-, .
-

, ! ,
,
.
! , , . ,
. . , ,
, .
. ,
,
, ,
, .
,
, , . ? ,
. ,
.
, , .
, :
, . .
, . , ,
.
. . . , , ,
, . .

80

81


. , , ,
.
.
, , , , . , ,
. ,
, , . 1883 .
, , . , ,
, . ,
, .

.
. ,
, , . .

, .
. ,
, ,
.
.
, -

,
. ,
,
, .
, .
. , ,
- . ,
, , ,
, . .
- ,
, ,
,
,
. , .
, , .
, ,
. ,
, , !

. ,
.
, .
. , ,
. , ,
,
.

82

83

, -.
, , ,
, .
, ,
:
! , , , , . , ,
.
, ,
, ,
, 1883
-
.
. ,
, .
, .
, : ... , ,
, , .
, . , . ,
. ,
.
,
,
. , , , .

. -
, . .
.
,
1884 .
(1883-84) .
, , . -
. 1884 , , ,
, ?
, , . ,
, , .

84

85

,
?
, , , , . ,
.
. , , XIX ,
. ,
,
.
, , , , ,
. ,

,
, .
. , .
, . ,
- ; ,
:
, ,
- .

,
. - , , , ,
-
:
,
, .

. ,
. ,
, ,
,
.
. -
. . . ,
. (39,286)

. , , . ,
.
, , , ,
, .

, . :
, .
.
, , , , , .
,
1885 .
, -

,
, , , , .
, ,
. . ,
, ,
,
.
, -
pro domo sua: , , -

86

87

, , ,
, , .
, . , ,
, ,
, , , ,
, ; , ; , , . ,
,
.
.

- . :
. -, . -, . ---, . , , . .
1885 -. -
: ,

, : , , .
. ? -, .
, -,
- .
,
- . (24,48).
.

, - . (. , . e, . , . , . , . , . , . )
.
,
: -, . -,
, , ,
, -, , ---, ,
, , , ,
, , . ., , , , ,
, , -, . .
,
, . ( , , , ,
), ,
,
, . .
, .

88

89


1885
.
- , . 1885
- , .
, ,

, , , , .
,
, . .
. . ( , . : , ()
),
, .
.
, .
:
, - .
, , . , - - .
,
: , . -,
...
, , .
, ,
. , . ,
, , ...
, , ,
! -

:
, ...
, ,
. , , ,
, . ,
, .
. ,
, . ,
, . , ,
, ,
. ,
,
, . , , , . , . , . ,
, ,
: ,
,
- , . ,
, , , ,
, . ,
, , , ,
, , , .

90

91

, , ,
, . ,
.
, , . -
:
,
, . , , ,
- ... , .
, ,
,
...
...
...
1885 , ,
.
.. .
. .
,
. . -. , , , .
: ; .

- .
, , ,
...
... , , . ,
, , .
.
, , - ,
.
- .
. . , :
,
- . . , ,
, ,
, .
, ; ,
(!) , :
- , ,
, - ,
.

, . ...

, .
. ...

92

93

,
.
, , ,
,
. , , .
: .
,
, . ,
,
.
, , , , ,
, -

. - . ,
, , . ,
, , , , . -
! , , ...
, , ,
. ?
?! !
-,
.

, ma
.
.
. ,
, . ,
, ,
. , , : ,
, , , ,
. ,
, , , . .
,

94

95

kadri kinofilmidan `vedreba


, .
. , ,
.
,
, , ...
,
!.. ,
,
.
,
,
. ,
.
, , - ,
.
, , , . , , ,
. ,
, , .
. ,
- , , , -

,
.
-
( ).
- : ,
, .
. , .
, - , , . , .
, , ,
, .
.
. , .
.
. ,
, , , . , , .
,
. ,
.

96

97

, , : , ,
,
. ? ,
, , , ... .
. - , , , , , ,
.
,
, .
, , ,
.
: , .

: . .
, , ?
.
,
.
?
. .
.
, , .
: ,
? ,

.

, . :
?
, - . , :
?
, , . . (40,33).

98

99

.
,
, . , ,
, .
.
, .
, . !
,
( )
. .
, , . , , . ,
. ,
. -
. , , .
: , , !

. ,
, .
.
.
, . , . .
. ,
. , , , ,
, -
.
. ,
, .
(1885-86) . , , . .
( ). , , .

. .
,
, , ,

.
, - . , , , .
, , . , ,
, ,

100

101

( ),
. , , ,

.
1886 , ,
,
. ,
, .
, -, .
. ,
, -, , - ,
.
, ,
. , - , - , ,
. . ,
, - . ,
, - ; : , ! : , , , , ! ? ?! .
, .
, ,
: , !
, , , ! .
, ,

.
, (
), , .
. , , , ,
, .

. - . ,
,
. ,
. - , - .
, , , . , , , : ... . ,
,
. . ,
. , . ,
,
. , , ,
, .
, ,
. , , - ,
.
, ,

102

103

. ,
.
.
, . , . ,
. . ,
.
.
, , . , . .

. .
, ,
- .
, - ,
. . , - , .
, ,
-4 .

: ,
, , .

104


. . . . .-
:
-

.

,
16 , 17- .
.
, . , - . 5 ,- 10
., , , , , , . .
. , .

.

, , .
, -, . , ,
.
, .
, . .
- .

105

.

:
, , .
, ,
, , , , , - , , , ,
, , .
, . , , , .
, .
, , , .
, ,
, . ,
. ,
.-. .
1880 .

300 . (..
25 .). ,
, ,
. , ,
.
uyuradRebod .
,
. ,
. , :

,
:
, , , ,
, ,
. ,
. - : !
, ,

. ,
, ,
, ,
.
:
, . . , .
, . , ,
,
-.
,
- .
. , , .
; .

106

107

, ,
, , .
.
, , ,
. , ,
, .
, , ,
, , .
, , .
, , .
, , , , .
, , ,
.
, ,
, , .
, ,
, ,
. , , .
. , , ,
. ,
,
.
. , -

. . , .
. , , , ?!
: , , ,
, . :
, , !
, , ! . : , . ?
,
,
! , , ,
.
, , . , -
, .
, , ,
. , . , , -, , ,
. , .
.
, , .
, , - , .
- ,
, , , .
, , . -

108

109

, ,
.
, ,
, , . , . ,
. . ; ,
...
- .
, . , ; , , , ,
.
- , ,
.
, , .
, .
.
, , . ?
, , , , .

, . (16, 89).
, , .
, ,
.

, , .
, , . , , , . .
, , .
.
, , . .
... .
.
; , - . , , - , : ,
!
. , , :

110

111

, , ?
, ...
, .
, .
, !

.
.
, ,
, .
...

.
, , .
, , , .

. . , , .
. . ,
, .
, , , . ,
,
, , XIX :
, . , ,
, .

, . ,
- , , jaSuSebssasuliero pirni valdebulni iyvnen yoveli aRsareba JandarmeriisaTvis ecnobebina. es daakanona petre I-ma da ase
modioda.
, .
, , .
, -

, . . : ?
, , , .
. . - . , :
, , ,
. , , , , . ,
.
, , .
,
, .

- 5 . .
, , .
,
.
_ , - ; XIX
, , , .
.
: . . . : -

112

113

. ? . .
, ,
; .
.
. -, :
, , ,
,
,
, , ... , , , .
, , , ,


- . .
: , ,
,

, , : , .
, , ,
. , ...
,
, . .
. . , ,
. , 600

,
(
. )
. , . ? ?
...
, :

. , , , , , ; ,
, .
: 600
, - 300 , .
, . .
, : ,
, . , , . ,

. .
, ,
? , ,
, . . ... .
, , . , ,

114

115

,
. ,
.
,
.
,
, , , .
, .
.

: , ? , - .
, . ,
; . .
,
- .
. .
. , . ,
, .
. - -

,
. . . . . . - , . , . 1887 8
. ,

.
, ,
, ,
, . . : , , , , ,
, .
, , , n , . ,

, .
,
, , , . ,
,
, , .
, , , , , . . , ,

116

117

, , .
, , .

.
. . . .
, ,
.
, .
. ,
, . -
-:
, , , ,
; .

, . , .
-, . , .-. . .

. , .
, . , , , . ,
1888 ,
. . ,
.
. ,
, . , ,
. .
:
... ,
.
, 11 , . . , . , .
, , .-. . - ,

, . , -

118

119

vaJa fSavela iveriaSi iliasTan

i.mamisaSvilis naxatis ilustracia

. ,
, .
, , ,
; , ,
, ,
, ,
. ,
, .
, , ,
, ,
, . ,
. : , ,
,
, . - ,
.
,

.
, .
. , . .
.-. , . , ,
,
. , ,
, , .


. , . :
. , .
,
. , - .
, ,
. -
,
, ,
. , , . , - .
, , . ,
, .
, , .
, ,
-
.
, - .
,
, .. , ,
; . (2, 34).
.
, , -

120

121

. ,
. , . :
.
: ,
, ? , ? ,
,
, . , , . ,
(. ) (46, 309).
. 1886
,
,
. ,
,
.
.
: . , , , , .
- ,
, , . ,
. , , ,
. (21,
102).

-. , , . ,
.
,
.
,
. .-.
. :
. , .
, .
.
, , ! .
, . , . , , , :
, , , !
! (46, 308).
.
-, ,
.
. , , ! , .
!
, . ,
, ? -

122

123

. .-. .

. :
, ? , , , ?!
. .
.
, .
,
. , ... ,
: . :
,
.
. .
(31, 107).
. ,
, , .
! ,
, , , .
_ , !
, , , ,

,
.
, .

, .
,
.
, . , ,
. .

124

125

vaJa-fSavela da aleqsandre yazbegi

: , ,
, ,
, , ,
, ,
. , , .
, , , , , ,
, - -
,
- .
,
.
, , ,
, ,
-
, , , -.
:
, , ,
-, .
:
, .
- , ,
, , .
, , , !
.
, , ?
, ?!
( )

?
;
;
, ,
, , .
( , )

, , daTmo a, ,
. da
a, ,
. , , , , , , .
i , ,
, , ,
, . !
, ,
, ,
. ,
.
, ,
.
, ?
. .

:
,
, !

126

127

, .
.
, , .
( )


, .
. ,
,
,
, , , ,
,
, , ,
...
,
,
. : , .
, ,
. : ,
, ...
- .
, . , , ,
- . 1883 11 -
. :
, ,
, ,

. , ,
, ,
... ,
, ,
,
.
, : - , , m, ?
?
, , .
, . , ,
, ,

.
, ,

...
, , .
,
.
.
, .
?
, (16, 171).
.

128

129

, .

. , ,
, , 600 ,
- . .
, ,
,
, -
, .
, ,
.


, , , - -, ,
. ,
, , ,

.
,
. ,
1888 13-14 . ,
, , , ,

130

- . . , : -
, , , (Cans, amas social-demokratebi
Svrebodnen, vis mxaresac ratomRac idga baCana). :
, , , ,
.
, . , , , , .
, , ,
,
, ,
.
, . , . , -, - - ...
. ,
, .
.
, .
! . , , s ! .
- ,
: , , taSi, !
, _ . , -
, ,

131

: , ! , ! , !
1890 , . 1890
. 16
56 , , 22 _ . ,
, - - .


.
1891 ,
, -. -


,
, (
-)
;
, .
. ,
, . ,

, (
):
6. , , , :
: (), (),
( ), ;
: (), () ();
: () ;
: (),
(), () ();
: (), ()
;
: ().

132

133

vaJas oTaxi

, ,
. , -,
i
.
.
, . .
, , . , . ,
,
, ,
.
, ,
,
. , . ,
- :
, ,
,
.
. - , . :
...
, ,
. : , ?
?
,
,
.

,
,
, ... (15,
220).
(30
), .
, ...
1890 , , .
, . . , ,
. ,
.
.
, .
, , ,
.
,
. , . ,
.
,
. , , .
- (. ).
. , .
: . ,
.

.

134

135

, , ,
, : , : .
,
da , .
, , , ,
, : , , , , , , , , . - , .
, ?
- : , .
. , , ,
, , , , , , ,
, .
,
, .
, .
. . ,
, .
.
, .
.
. ,
-

, , ! , ! ,
. .
. . .
:

136

137

,
, .
, .
! (37, 13).
, :
- . - , .
. .
: ?
, . : , .
.
. , , ,
. ,
, .
!
vaJasac iseve, rogorc umetesobas mTielebisas, 5-6
Ziri futkaric hyolia, romelTa mxolod TviTon uvlida, sxvas, arc Sinaurs da arc gareuls, maTTan mikarebis
ufleba ara hqonda. gulqanis gadmocemiT, miujdeboda
Turme `mamai~ romelime xokers safrenTan, saaTobiT adevnebda Tvals maT fusfuss da ebutbuteboda: `me da Tqven
erTnairad Tavdauzogav SromaSi amogvdis suli, erT-

nairad wminda. RmrTis mosawon saqmes vemsaxurebiTo!~.


`futkris gatexva~, Tafl-sanTlis gamodnoba, narCenebis damuSaveba _ sul vaJas saqme iyo, marto gulqans Tu
waaxmarebinebda xels.
`gatexili~ xokridan axali fiWis xilars amoiRebda
jamSi, sanTels aanTebda, iobisad dalocavda: `iobis pelTa-nebasamc iqneba, RmerTma alal uyvas _ futkar imisagan ario~, mere dagvidgamda im Taflian jams saWmelada~
_ igonebda gulqani.
, ,
. . : , , :
, .
: ( ) ,
, , .
, , , , , .

138

, ,
, - , - -; .
, , ,
. ,
, , , . , , . .
. , , , .
,
.
, .
. (36, 41).
, , ,
. , . . :
.
. , ,
.
, : ,

, , -

139

, ,
. :
, ,
, ,
. ,
. , .
,
.
, .
,
,
.

,
. -
,
?
, - .

, .
!
,
,
,
-

, .
, , .
? , : .
: , , . , .
. . , , , , . , ,
. .
. , . .

. ,
; :
, , ?
. ,
.
? , ,
, : , , .
. , , , . , .
, , . : saxelmwifo

,

140

141

, .
, . . , , , . ,
, - . : , ,
, . ,
. (36, 41).
, , .
, ,
, . . , ,
.
, ( )
-, ,
.
, , ,
.
, , .
,
, , 10-12 . - ,
... . -

,
.
:
, . ,
, , ,
? ? ! ? !
, , ... !.. : , , . , , ? , ,
, , ...
. . , , . - ... ... , .
.
, .
, ,
...
,
,


.
. (.
) (46, 231).
, ,
.
? -

142

143

, , - , - - ,
, , .
, -
, ,
.
, , , , , . , , .
, , .

144

, .
. ,
, . , ,
,
. .
, , , , ,
. :
, , , .
, .
,
.
,
. ,
, , . , . ,

, ,
(), ( ).
18 .
: , . .
,
. , , . -

145

. , .
.
abaSiZe .
,
C. , . ul .

. , . ,
. 7 .
, .
. ,
, .
,
.
is abaSiZe boroti kaci yofila. revoluciis dros
cudkacoba ar SeurCeniaT qiziyelebs da misi Tavi margilze CamoucviaT.
, , .
. , .
. _
, . , .
. .
, - . , () ,
. .
- .
. , :

: , ,
!.. . , ,
...
: , ?!
: . , ,
.
, , . (46, 234).
, ,
, .
, . . :
, , ( )
. .
, - ...
, . ,
, ,
. , . ,
: , , ! , ,
, . : , !
.
,
: ! ! , . ?
. ,
.

146

147

. , ,
, ?
, , , , . , , ,
.
. :
. . . , ,
. : , : . , .
, , . ?! .
, .
-. . , , ! .
,
.
. . ,
(46, 234).
,
- .
. .
,
.
, , . , ,
, ()
.

.
1960 ,
, , , :
, ... , , . , .
-: ,
? . .

, .

.
, - , ( )
1909 . , :

148

149


( )
, , ,
, ?
, , ?
, , ,
, , ,
.
,
;
, ;

, ,
;
, .
, - .
- ,
, ,
, , .
, ,
, ,
.
, .
-, .
, .
, .
.
, .
, .
, -, , ;
, .
, .
, .
, - ,
, -,
, .
,
, .
, .
, ,
, .
.
, - .
, , !
, , ;
, ;
, .
, , ;
, ;
, ,
, ,
, , !

150


, , ,
.

-
( : )
, -
-.
-, - ,
, .
, ?
, ?

, _
, _
? , , , , ;
, ,
,
.
, .
:

( )
,
- ,
,
.

151


- .
,
.

()
, ,
, , :
,
,
!
: : ;
, , !
, ?!
, .
, !
: .
, !..
, , !
, .
,
,
.
, ?!
, , , ,
.
, , ?!
!

, , . ,
, . ,
.
, , , , :

152

, -, .
, .
, , .
.
- ;
, .
, ,
,
, , .
? ?
,
, ,
.
, ,
, - .
, , ?
- .
, .
, .

,
, ,
.
( ) .
, , .
, , .
, -, ,
: , , ?!
, , -
?
?
.
.
, , - ,
, .
-, , ,
,

153

, a ,
, ,
!..
, !
, ?!

, , , .
. , , . .
. ,
: , , , , ... ,
, ,
!..
, , ?.. ,
, . , , -, , ,
... ... , ... ,
... , ,
.
- . - .
am tragediam , - . , , ,
, , .

154

1918 , , . 1920
. . 1928
. , - .
. ,
:
`daica, cecxlo, nu medebi,
ver dagiwvivar da verc damwvav!
daica, gulo, nurc Sen mebrZvi,
ver mogiklivar da verc mamklav!
sikvdilo, nurc Sen mogwon Tavi,
sircxvilze meti arc Sena xar!
Tqveni Wirime, Cargalelno debo da Zmebo, biZebo!
gana ro Samifera RmerTma,
ar mapatia, mazRvevina
gadamdegoba Tem soflisa,
gadamdegoba TemT pirisa,
ras uSavebda e balRebi,
aq ar viyava damnaSave?!
rad ar damTxarna orni Tvalni,
rad ar damixmna orni xelni
deda mogikvdeT, manonao,
agaRebine ena-ybada,
wagaRebine qarsa-d wyalsa!~

. .

. . . -

155

,
... .
, ,
. ,
, , .
.
- . , , , , ,
, . ,
. , :
,
, , , ,
, ...
- . , .

... - , , .
. , ... , ,
. , ,
... ,
,
! , .
,
...
,
, , , . . , ,

, ,
. .
. ( , ,
, ,
- . 1880 - . .)

, ... , . (36, 14).
() ,
, . -
. . 1889
,
. , , ,
. , ,

. -
.
-. , , , , , , . ,
, , . -
.
, . ,
, - ,
, ,
. , :

156

157


, , . , , ,
, , . , ,
. - ,
. . , : - , ,
, .
; , , ,
...
, , . ,
. , ,
, , (61 )
, , .
, , , ,
, .
:
-. ,
; , , ,
. , ,
. , , .
, , ,
.

.
,
, .

,

, , .
. ,
, . -
. .
, , - .
.
, ,

. ,
, , ,

.
. .


. ,

,
: - Tedo
. .

158

159

, ,
, -, ... : . (36, 49).
- ,
, .
. :
, ,
, ...
, , ,
, .
, , !
(36, 50).

,
. .
: , , .
,
,
, . , .
, .
, : ,
. , .
. , ( ) , ,
: , , .
, - :
, , -

160

, . -
, .
, .
.

. .
.

. .
. , .
, ,
, . , . : , ,
, . .
, ,
. .

, .
, ,
. , .
- ,
, . (36, 51).
.
. , .
, , , -

161

, , , ,
- ,
,
. , ,
:
-, ,
, !

, (36, 24). .

.
, .
. ,
, :
, , ,
, - ;
, ,
, , .

, , , , ,
, , , , , , , , ,
, , .
, , , ,
, . (36, 19)
, 1909
, .
,
, , -

162

. , , ,
. 1902
. , , , ,
, - , . , , .
- ,
:

( . )
, , , ?
, ,
, .
, .
? , ,
, , !..
, :
,
- ,
, , ...
, .
, ?!
,
- .
.
!..
, , .
... - ,
, ,
, ...
, .

163

1905 , , , ,
. , . , , ,
, .
, ,
, , .
, . , .
. ,
:
? :
, ...
,
: ! ,
, - , ,
! : :
, , ?
?
,
... - , .
1905 .
- (36, 29).
, , . .
, , . ,
. , -

- .
: , .

-, - . , .
,
. ,
- . , .
, ,
, .
, - .
, ! - ,
.
, , , -
, .
:
, , . , .
.
. - . . , ,
.
, . :
, , !
,
. , -

164

165

.
, .
.
, . , . - - , . .
, .
, , .
1909 , - .
, ,
, . ,
, .
1905 ,
.
, . ,
, -, , ... 1913
.
. ,
, , .
, ,
.
, . : , ;
. ,
, , ...

...
:
, ,
.
. 1922 wlis 19 ianvars ,
,
. , .
: ,
! , ,

. , ,
, .
.



.
(11, 74).
sandro
: -

166

167

. ,

.
.
.
,

- .
.
! .
.

() .
, , , , .
, ,

-. ,
.
, .
- : ?
, , ...
, , -
.
, :... -
, .
, , 10 .
(
).
, , . , , :

-.

!
. ,
. . , -


.

sandro da vaJa
, .
, , , :
, ,
...
, -
:
. ,
...
1909

9 ( . ).
.

168

169

,
,
...
:

, ,
,
,
,
.

,
, ,
, . , , . ,

. , : , ,
,
.
,
, , :
, , , , , (- .
.)
...
-, , .
, ,
- . -

170

, .
. (36, 55).

. , . , (
, ). - -,
.
( ) . ,
, . , ,
. . i 1914 , .
1916 , ,
. 1926 . 1946 .
,

.
1909 .
. .
.
,
. . . . ,
.
:

171

, , , !
-? .
. . , ! ? , .
? ,
, ,
. ,
. , , , ,
, , ,
, , , .
. , ,
, , ; ,
. , ,
!

; .
, , ,
sxedan(marcxnidan marjvniv):ir.
evdoSvili,baCana Sio mRvimeli, vaJa
, ,
fSavela,vaJas Svili levani:dganan:
, .
Tedo da sandro razikaSvilebi

.
.
, , ,
. , -

. , ,
. . ( ).
.
, ,
:

172

173

: , ,
.
:
.
: ,
,
,
,
,
-.
: , ,
.

,
.
. : , .
. ,
, -, , .
, .
.
, - - .
.
, , .
: ,

. . . ,
-:
-
... , ,
,
-,
...



.

,
, ,
.

. - .
, :
-
( -. )
, , ,
,
, .
, ,
...
, ?
, - !
, , !
:
, , ?
, , ,
, .

174

;
, .
, .
, , ,
, .
,
, zv.

,
. ,
c ikmarebda .
.
( . - , , )
, , , , :
, , .
, , , ,
, .
, ,
, .
, , ! .
, .
, .
, .
: , .
.
, .
, , , .

, , , .
, ,
.
, , ,
.

175

.
.
. .

. ,
.

.

mixa
-
( -, )
, , , ,
, .
, :
-,
, .
, , , , :
, ,
, ,
, ,

: , ,
, , ?
, .
, ,
, :

176

, , ,
,
, ...
, - .
- , .
, , !
, ,
-, - .
- : .
, , , ?
, ,
, .
;
, .
, , , ,
, ...
II
, , -, ,
, .
, , -, , ,
*,
, ,
,
- , ,
, .
, .
, .
, .
, ,
.
, ,
.
: !
,
, .

177

III
, .
, !
?
.
, ,
** ;
, .
- , ...
,
* , ,
: ,
.
IV
, ,
,
, .
, :
,
!
, .

V
: - ,
** ***.
.
.
, .
, -.

VI
, , :
.
, ;
, .

178

: ?
!
VII
,
.
, ?
, , .
, .
,
, .
, , .
, , , ,
, .
, , , ,
, ,
, , _ ,
, .
, , , , , ...
_ , ,
, .
, .

,
, .
, . , , ,
.


( )
:
, , .

179

- , .
, .
...
... ,
:
, , ...

. . , ,
- . ,
- ! :

, , , .
, , _ ...
, ,
,
,
, ...

. , , , ; . . :
. .

-
, , :
, ,
, , , ?
.
,
,
, .
.
, .
, .
,
-,
, ? .
, .
, .
.
, .
, .
, , , .
.
s, , ...
, , ,

180

: ,
.
: ,
.
: ,
, .
: :
?
: ,
. (54, 9).


, ,
. , , . ,

181

, , . :
, ,
, , - - .
, , .
.
, , ,
: , .
- . , -, ,
.
,
. .
.
- , ,
. . ; :
:
.
. , . , .
, , , . ,
,
,
!
, -

, ,
. ,
. ,
, . , ,
. (. .
1956, 22).
,
.
, - ,
. , , ,
,
. , .
: - .
( ).
. . . , .
, -
, . : , ?! , .
, ...
: , , . . :
. . . ,
, -,
- .
, ,
, .

182

183

, .
, .
, : , , ! ,
, .
, , , .
, , , , . ,
. ,
.
. ,
: , !
, -
.
, , . . , .
.
, .
( ,
), .
, ,
, ,
- -.
, : , , - - ,
, , ,
-. ,
, . : , ,
, .
(37, 35).
, , .

, .
, : , !
,
-
. , , .

, , . ? ? !
? ,
. - , . , , , , : ?!
, ? , - .
,
.
, , , , , .
, , , ; , , ,
, , ,
; , .
, . , .
, .
.
. :

184

185

... , , , . - , .
, , ,
, ,
.
, , .
, ,
. - , . , ,
, , : , . , -
.
. , ?
, .
,
:
! !
. .
, : -, ,
. . (
).
, , , . , ,

,
, . :
.
, --

-. -
-, .
-,
,
. - , .
, , .
. , .
,
,
, . . ,
. . , , , .

, . , . , ,
.
.
. - : .

.

186

187

- , -
;
,
. rogorc pianinosa Tu roialze weren
musikas, ise werda fandurze leqsebs. , ,
.
,
. ...
. ,

... , , , ,
.
...
,
.

... ,
. . . .
:
,
,
,
. (12)

, .
. , , -

188

: , , , ! .
. ,
.
, , .
, . ,
.
ro
domo sua . , , ,
. ,
. , . .
: . ,
, . , , ...
, ,
, . (15, 364).
, , . , , -
. ,
. ,
, ,
,
. , .
, ,

189

.
, ,
, ,
.
... .
, , , , , , .
. , , , ,

, . masac saTauris qveS
`simRera~ uweria.
...
.
. ,
,
.
: . , . . , ,
, ,
. ,
.
. .
.
, , . .
. : , -

, . ? . ? . ?

190

191

? :
, ...
, ,
, ...
!

... -
, ,
, ,
,
.
, ,
, : , , .
, -
, .
-! . ,
:
, . , ,
, , , .
, .
, ,
:
, !
, , -. , :
.
,
,
, .

. , , , , (49, 23-24).
...
,
. , , , , ,
. , :
-!
, ,
. , , - , ,
, , ,
,
.
,
, .
,
, .
, , . , , .
, .

-.
.
, , , , . , ,
, .
,
,

.
: , . ,
. .
, ,
, ,
. , ,
, .
?
, ,
.

. , , , . . ,
: , , , , , , , . ,
, ,
. , ... ,
, . .
.
. -


, ,
.
.

192

193

, .
,
.
(34, 90).
:

, . . , , .
,
, ,
.
,
. .
: - ,

. ,
, :
, ,
.
,
XVIII .
, ,
, . . : , , , ,

,
. , , , , , ;

; ,
, ,
,

.
. , : ,
, . . ,
.
! (27, 233).
. . , . , . .
: , : ,
, .
,
:
, , ,
... , , .
- , ,
, . : (52, 100).
, .

194

195

, ,
: .

, . .
, , , , . , , , . ,
. ,

, .
-
.

. .
,
, , , , ,
. , ,
, , , .
, .

. ,
, ,
: , ... , , - . , .
,
, -

. , :
,
.

, .
, , . .
. , ,
,
, , , , , , , ,
. ,
:
, , , .
.
1885
, .

, ...
, , , -.
, , , .

196

197


-. ,
. ,
-, , , , . , . , ,
, , ,
.
,
. , ( ),
- , , ,
, . , , ,
. , , . ,
. ,
, , ,
.
:
, ,

,
.
, - . --

198


,
.
,
. , ,
, ,
,
-. ,
.

, , .

,
, ,
,
, .

, , .
, ,
, -, , ,
, , , ,
, - , -

199

- ,
, , . (22, 4).
1905 6 .
, . ,
(22, 65).
.
, -
-. .

. , ,
... .
, - ...
, : ...
...
,
, , , ... , ,
, . ,
. - , -

,
. . .
... . , . ,
... ,
-, ... , ,

... , ,
, , :
, , -
, ...
, , ... (22, 69).
. .
. 1905 , ,
. , , , . -
. . ( .
.) ,
, -

200

201

. , 1907 5 , ,
. . .
. , , .
, ,

.
- :
- 1895 , - 100
- -- .
.
.
, : , ...
-
,
- , ,
: , ,
... , . ,
.
. , .
, ,
: , . :

, , , .
. .
.
:
?
-?
, , -... , !
, ,
, ,

202

203

vaJas jalabi

,
... ...

...
- , , 1899 ,
,

: -. , .
,
,
...
, , - . ,
,
- , ,
, , , ,
.
: :
- . , , , -- ,
,
, . ,
, , . , () , , , ,

, , ,
. (46, 274).
, .

.
, -,
, , ,
, ,
, -, , , ... -
, ,
... , , ,
... , .

,
,
. .

, , - .

... , ,
, ...
-

204

205

. ,
, ...
.

, ,
. . . , . , .
, , , ,
... - , , .
,
,
... ,
, . ,
, , , , ,
, ,
, ... ,
...
,
, , , , . , , ,

... : , -

, ... (22, 29-32).

206

207



, , , , ,
, , , . 1894 .

. - , . ,
-, . ,
.
, .
, ,
.

, , !
, , , !
.
1893 -:
. .
. . ;
,
. ,
.

, ,
. ,
, -, ,
. . :
- ,

. , ,
,
, ,
,
, . ,
, , - ...
, . . :
, ,
50 . 1892

, : - :
!
. - , .
.
. , .
. , , ,

.
... . , ,
. .
:
!
,
, , , . ? .
, ; ,
,
, , 50 . , : ,
? , , . , ? -
, -
, .
,
.
,
, . - , , ,
?
-.

208

209

.
,
- -, , . ,

. , -.
. : . .
.
, , .
. , , , (. ),
,
.
:
, - : - , , , ?
, , ,
, . -, , , ,
- .
, ,
. , , .
, .
. , ,
.

210

, ,
, .

- , ,
. ,
.
50 . ,
. , , ,
?...
...
?! ,
, , ,
; ? ,
, . , ...
- ,
...
... , , , ,
,
...
... , ,
, ,
, , -,
, , ...
... , -

211

, , , ,
; ,
, . :
, . ? , -
7 10-15
. ,
- ? ,
, , , ,
, , ?!
,
?..
... ,
, . , ,
, , , ?!
,
-, -, -
, ...
... ... ,
-. , , , , : ! !
, , , ,
, (16, 189).
,

,
, -.
. ,
- , ,
, .
1895 .
,

, ,
1894 :

...

-...
,
. , ,
,
. .
:

212

213

, , ,
,
, , .


-
, , . .
, ,
, . ,
, . . ,
. .
, , -, -, .
. :
,
( ), , -, , .
. . , , .
.
:
, , ,
!

, ,
- . .

.

214

: ,
.
: , -,
, ,
,
.
: ,
,
,
.

, , , , .
. , . , . :
, ...
: , ... , .
, . , , ; .
: , .
: .
, . .
, -
:

,
,
.

215

,
.
, . . ( ) . , ,
. ,
, , , .
, -.
,
. . ,
. :
. .
: , , , - - .
. ,
.
, .
. , - . , . .
, _
.
, , , . , . , , . . .

,
, .
, ,
. ,
.
, , .
. , .
, , , . .
. .

216

217

wamowolilia vaJa, TeTr CoxaSi qaixosro (mixeil)


zandukeli vinc fotoebs uRebda.

.
:
,
.
:
, .
?
,
.
, , , .
(24, 18).
, .
,
,
, , .
.
. . , . :
, , !..
!
.
, ,
. :
, .
! .
, -

, . :
.
?
, , .
,
,
. , , , .
.
:
, ,
, .
? .
, , .
,
..
, , .
- ?
, ?
-.
?
, .

, ,
, :
, ?
, .
?
.
?
. . .
-
.

218

219

, , .
. ,
, ,
, ,
. ,
, , .
,
. (1, 21).
- -
, ,
, , . -
, ,
. ,
.
() : , ,
(. . 1908-09 ),
, . ,
, .
, .
: ,
. .
, _ .
. ,
. ,
, . , . : ,
, , . ,

, : - ,
, .
, , . :

. , ,
.
-
. .
:
.
, !
.
. , . :
, , , , !

,
. :
, !
, ! , :
, .
, , , .
... . .
. : , . ,
. .
, , . ,

220

221

. .

.
, !
.
,
.
.
. . - .
:
, ! ,
: .
(42, 54).
... .
. , . -
: , ... : , , , ...
, ,
- .
,
, ,
.
, ,
, ,
. , : .
, , ,
, , .
, 1890 ,

222

, .


- -
.
()

-
,
,
, ,
, .
.

, ,
,
-
.

,
. -

223

,
. , . . ,
.
,
: , .
.
, ,
.
. .
. ,
, , , , . ; , ,
. ,
,
.
, . , , , .
, , - . : , .
, , .
, .
.
. . . , ,

. . , . .
,
. , , :
! , ,
, . .
( ,
. .), , ,
.
. , , .
... , , , .
.
... , ,
, ...
, . .
. , . ,
, , :
. , . . . (46, 362).
- -,
. -
, .
, , , . , .

: ,
.

224

225

, .
, , . : , , ,
-! . . .
, ,
. .
.
.
. , , ,
.
:
, ( ) . . ( . .)
.
. ,
.
. . , .
( ), -, -
, .
, .
( ) . - .
, . . , . , . . .

, : ! . . : ,
!
. ,
... ()
- .
-.
.
, . ,
. . (37,
54).
,
.
, ,
,
. - ,
. ,
, .
.
.
. . . , . ,
, .

226

227


- .
, . , , ,
. .
: , . , ,
.
:
. .
,
. - ,
,
. , ,
(). , : ,
, , .
, , , ( ) .
, , , .
.
, ,
. ,
. , , . -

228

,
. :
, !
. . , :
, ! : , ; , ! .

:
.
, , .
. , .
. , - , . . , .
, . ,
.
.

, , . . : , ,
!.. , ,
, , .
. : , , ! !
, , ... , ,
!, . : , , , - ,
, ...

229

, , ,
- , .
, , , .
, . , , . , ,
.
. , ,
; .
, , , , , ,
. , ,
. . ,
, , .
, ,
, ,
, , . , ,
.
, .
, , . . , , ,
.
- ,
. .

, ,
. -
,
-,
.
.
, _ ,
. .

, . .
, .

.
, , , !
, , , , , , ! . ,
.
, .
. .
,
. -, .
? .
, .
, - . : , !
, ! ,

230

231

,
, , .
, , , ,
, . . -, , .
, , , , ,
. . . , .
:
, !
- .
, .
, . : ,
, ... , . ...
: , .
, , , , , ,
.
- , , , , .
, , . , ,
-, . . .

, , -, - , , , . , -.
,
, .
, . -, , ,
. , ,
, .
.
, ,
, . , , -
, , , - .
,
, .
, , ( )
.

232

233

, ,
, .
.
, ;
: , !
!

,
(s ) : a ,
, . , ,

, . , .
, ,
, .
- .
, , ,
, .

, - .
... , , , .
, .
: ,
! , .
, !
. ,
!
.
.
-
.
25-30
. -,
,
- . , , , -

234

. :
,
.

.

. - . .
, ,
. , . -,
. ,
. ,
- , .

.
, . : , ,
. , . . ,
, , .
, .

. ,
.
, , (
).

235

giorgi

xornauli

236

, . , :
, , , !

,
, , , ,
,
?!
, . -
,
. , , , .

, - .
, ,
. .
, ,
c ki
. , , ... ,

, , ,
, .

.
, ,
, , -

237

. , , . .
,
, . ,
,
. , , , .
: , , . , ,
. , .
, - . , . . , : ,
, , . , , .
, : .
, , , , .
. -

.
, .
. , , . .
. : , , . ,
:

!
,
. , , . ,-, ,
. . , . .
, ?
.
, . .
, , !
, !
, - - . , , . ,
! , .
. ,
. ,
, , . , , ,
, ,
. :
1914 . 9 .
.
.
. . : ga, , !.. .
. ,
, , -

238

239

. , , .
, , , , .
, , Savi
, ; . ,
: , , !
, , . ,
.
.
, , , ?

.
, , , . , . , . , ,
, .
- , , , , .
, .
. ,
.
: , , .
.
, : , ! .
, ,
, ?
, , , -, , .

,
. ,
, . . , - ,
(
, - , ), , , . ,

.
, ,
.
:
, ...

...
, .
.. , . .
, ,
.
, ,
, . . , ,
, , . . ,
. .
, , , :
, , . . , . ,
, ,

240

241

. , , .
, ,
,
. , , .
, , .
, , . , :
, , ,
.
, , ,
, , : ,
, , , . , , . , , , .
, , ?
, ... ! (. . )
, , !
.
.
,
.
,
.
. .
. :
,
, .

, , .
. ,
: ,
, , ,
. . , . :
,
, , : ,
, !
, , . ,
, . ,
:

, . . , ... . .
, , -
.
. ,
.

(46, 390).
- - - . ,
,
:

242

243

:
,

.
:
,

,
,
,

.

, ,
, , . , , .
, ,
. , -
, ,
. -
, , .
, ,
-. , . , . . .
. , . -
, :
, ,
. .

,
gayaCaRebulebi Saraxeveli xTisika
liqokeli da kevlianeli uqaT mamuka (burduli), barisken
Camosaxlebuli xevsurebi. ,
, ,
. ,
, , ,
. , ,
,
. .
,
.
-
. ,
-. : ,
- , ?..
,
, , , ? ,
, .
, , , . , , .
, 1916 .
.
, . , , .

244

245

, . .
, . . . .

. : , , .
, :
, , ,
- ,
, ?
.

- . - ,
, . , . .
namyofisTvis . Tofs zidavda Turme, , Tumca cocxali
rogorRac gadarCenila da mere miagriaulTaSi gauTxovebiaT.
, ,
.


, - , , , - ,
, . ,
.
, ,
, . 1893 ,
. , 1907
. ,
. , , . ,
, .
.
:
. - :
, ,
-, ,
, !..

- -,
, .
, . ,

246

247


.
1908 7 - - 50 .
, . , .
, , .
, .
,
. ,
. , ,
- ,
- , - . ,
, , . ,
.
, .
. : ,
.
, , ,
, , . ,
... ,
. . . :
... ,
: ,
, .
, . :

, , ! .
, ...
, . ,
, . . , , . .
. , . .
, .
, , .
:
, , , -..
, , ,
, . -.
, ! , .
,
...
; , , .
(46,
327).

, , .
, , , .
. - --
- .
.

248

249

vaJa-fSavela leo da daTiko ciskariSvilebTan


. , .
1899 ,
da.
, -

250

.
, , .
,
, , .
. , .
,
( 1899 ). , ,
() (19, 23).
.
- ,
. , , -
. , , . ,
.
, .
. , . ,
,
, . , , ,
, .
- .

251

, ,
; .
, , , ,
.
. , ,
. : !
, . , !
. , . .

. : - -
, , ,
, , .
, ,
, ,
, , , , , ,

. , , . , -. , - ,
, ,
, ,
: Semohkra
. a ,
.
,

.
, , ...
, , .
1914 , ,
, .
.
: , . , ,
. ,

. ( ), ,
,
. ,
,
?
;
; , . 30 .
: . , ? . ,
, .
, . ,
. , , .
,

252

253

.
.
...
300-400 , , . . , g ?
, 2400 .
800 . ,
, , - .
: , .
,
. (46, 375380).
. ;
.
.

-
, .
, - .
.

,
. 1889 ,
, , -

, . ,

: (
), ( , ).
. , , .
,
. ,
, , IV : - - .
... (44, 486).
.
, . ,
,
, ,
. , , .
.
,
? :
. , , ,
. Selaparakdebian, sacerulebiT
ecemian erTmaneTs da dasisxlianebulebs Semoswrebuli
mamuka gaaSavelebs.
. . , . , :

254

255

! , -
, .
, .
:
, ...
( ) . ,
...
, ,
, , .
:
... ... , , , ...
- ...
, .
- , , . , .
-
.
,
, . , -
.
, .
, .

, ,

,
. .
, ,
. ,
, ( , , .),
, --

.
:
,
, .
, !
.
, , , .
,
, , , .
, , .
. , , . :
, , , .
, , .
, , . , ,
. - , -

256

257

.
: - ,
. ,
, .
, . . .
, , .
.
, , . :
, magram
, . -
,

.
,
, ,
.

: ! ,
.
23 . . .
. . 1904 . VIII. .
.
, .
, , . , . , , .
, , ,
. -

.
, . , , , .
, ,
, ,
, ,
.
, , .
.

258

259

.
, ,

,

, .
,
: ,

-, -.
,
,
, -

vaJas da marTa

. .

: , . -, ,
, .
1902 . , ,
, . ..
: , , . .
, .
. .
. ,
. ,
, , , , , . , ,
. : . .
, , , .
, .
. :
. . . , :
, !
, , ,
.

, , .
:
, .
. :
, ,
_ .
, ?!
, . . .
. ,
. .
, . .
, .
. . , . .
, , . . , . , . .
- . :

260

261

, ?
, , !
, , ,
. : , , , , , , ,
, , -

... ?.. ,
, ;
, . ( () , .
.), . ,
. ,
.
, . , , ,
. . , :
, ...
, ,
, ,
. ,
- ,
, .
, ; . ,
, . .
. ,
, . .
1904 .
.

.
, .
. .
, . ,
. ,
,
. , ,
, - .
-
, , , .
:
.
: , , , , , , . , : , , ; , , ,
, ! : ,
, , ? , !
.
: , ,
, .
. : , , , ! (37, 90).
, , , -

262

263

.

,

. , ,
, ,
,


,
.
-
.
,
, , ?
, , .
? ,
, . :
,
, !
, ,
, , , -

. .
.
, .
, , ,
, .
. . ,
. .
. !
- . ,
, . :
, , !

, : . , ,
_ , ! ,
, .
, , !
, .
. , . . - . ,
. .
. . , , , .
, , ? .
, .

264

265

, vda. :
1904 31 ,
, ,
, ,
,
,
. ,
- ,
,
.
. ,

, - ,
, ,
.
. ,
.
: , .
,
,
,
.
-.
, - .
, , . . :

,
: , ! . :
.
.
: , .
, , : , ,
-. . -, . ,
, - , , , . . .
. . .
aTvis i i miucia.

266

267


, ,
,
.
, . - ,
. , , .
, , , - - .
, ,
, .

, 1935
, .

.
,
. , ,
. .
.
.
- , ( , ), .
.
, , . ,
, , , ,
, ,
.
, . peterburgis ,
( ,
, ,
). Turme ,
. .
. Tianel -. uTxoviaT:
ai, .
, ,


!
.
.

. , -
.
.
,
,
vaJa-fSavelas siZe Salva
,
.
bewukliSvili
,
. , :
, .
, ,
- , .
, , ? .
, , . .
, , , !

268

269

, , - ... , , .
. ?
- ,
1923 .
1961 ,
. , , .

1887 .
. ,
, , , , . 1910 5 , SemdegSi
swerda: . ,
, ,
, ,
, - ,
.
, ,
, , .
,
, .
,
, , , , ,
-

270


,


,
.
,



.
-.

, ,

vaJa da misi meore meuRle

Tamari. dganan: levani da vaxtangi



, , , . . , 17 ,
, .
. , ,

271

, .
.
, .
.
, ,
.
,
-
- .
, . , -
. , , ,
, ...
, . -, . ,
, , .

, , -
, , , , ,
, . - ,
- - .
, ,
. : - , . . -.
.
1915 14 .


.
:
,
.
, , ,


-
. , .
,

.
: .
bubaT gaga (xornauli).
,
( , ,
) .
, .
: , ().
- , ,
. 1920 ,
. , ,
, .
-

272

273

. , . , . ,
.
, , , . .
; , ,
. , , , , -
. - -- ,
.
. .
, ,
da gigia WinWaraulisaTvis. ,
( , )
- . .
, , . , gigiasTvis , , , ,
, .
gigias, .
. , , . , . : !
, -

. .
, . gigias
, , , . , . , , .
. , , .
, , , gigias
SaSxana. , .
-- , .
.
gigias .
gigia .
, hkocnida da Tana tiroda Turme.
, . : , , . , .
, , .
maistis qistebic
.

:

274

275

,
, .
, ,
,
, .
, ,
, ...

, - ,
, :
, .
gigia WinWarauli Zmadnafici yofila mixa xelaSvilisa. misi daRupva mZimed ganucdia da leqsic miuZRvnia.
rogorc am leqsis daTariRebidan Cans, es ambavi 1918 wels
momxdara.

. -
.
,
. , .
. : , , . ,
.
1921
1922 .
. . , .
.
.
, , .
, , , ,
,
-. , ,

, , - . .
, , , . ,
. .
. :
! ( ),
! , !
. ? 1922
.

, : - ,
.
, ,
- .
. , ,

. ,
, , ,
, , . , , ,
. , , .
!

276

277


. ,
. : ... ... . ,
, .
,
. ,
.

: . ( -

).
, ,
. , . ,


-
, .
: , , ,
: -
, , ! .

, ,
. ,
. : , , , !
, , - . 1987 ,
, .
- 47
, . ,
. .
, ,
:
, ,
. , :
- ,
. n,
, . -

278

279

vaJas SviliSvili luka razikaSvili meuRlesTan,


qaliSvilebTan: Tamar, marine da ninosTan; SviliSvilebTan: levan, maia da malxazTan.

: , ! . ,
: , , , .
. ,
:
- , ,
?
, , , , .
, . , , , , . : , ,
,
.
, , . ,
.
. . .
. ( ) .
.
, .
, ,
. , .
, , , .
,
. ,

, .
, , .
,
, . , ,
.
,
, vvarT. , , - ,
. , .
. 1928 , ,
,

.

.
,

,
,
.
levanis qalebi pepela da qeTevani.

qeTevanis Svil-rZalni da
SviliSvilebi
,

280

281

.
, 50
, . - .
, ?
, , ,
. .
,
, , , , , .
,
. : ,
.
, -
. , ,
. ,
, , -, , ,
, .
, , . ,
, ,
. . ,
.
,
.
30- , , , .
, , . .
.

,
-

: , , - !
, ,
. :
,
, . , . -
1961 , ,
. : , ?!
? , . , ?!
, .
. , -,
.
, . , . , . .
,
!
. .
.
. ,
,
. , : , !
vaJas sikvdilis Semdeg.
.
1916 , ( . -

282

283

, , 1905 ).
. . , ,
.
. ? ,
, ,
. ,
.
,
. .
, , , .
-
. , . , ,
,
,
. 1987 95 . , ?
.
, .
, ,
. -
- . .
.
` , ,
. ... , , ,
( ),

, ,
, , , ,
.
, , . , , . :
. ,
- ,
.
.
-, !
, , ?!
. , . , . :
, , . ,
- . : , , , .
, ,
: . , - ... . .
. , . .
, , ! !
, .
, ! , . .
, , , .
, -

284

285

qaquca ColoyaSvili

286

, ,
.
. ~.
( 1985-6-7 ),
- ,
, , , , . , 2000-
,
,
,
. , ,
:
, - 1991-92
- , . , , 2001 , ,
, , - 72-.
, .
- , ( ) .
, , , ( ) .

.
1921
.
.
.

287

,
1922 :
. . ( .
.); : . , . . , . .
(
).
. ( ..) (- ) . .
: .

, . . .
, , ,
.
1922 .
- . . ,

, . :
, . ! ,
, ( . .) ...
1922 . .
. .

.

. ( ) .
( . . )
, , ... -
.
. .
- . .
.
. :
. . . .
,
. .
.
... (19, 11 14).
. , , , (
- ), ,
- . , ,
: , , .
, ( ) ).

288

289


. . , 9 1922 .

7 /. 4052
,
. .
. (?)
. . . . .



,

, . , , .

1922. 19 . .

1922 11- , , ,
. , ,

290

.
,
, -, , . , ,
,
, ,
,
, .

, ,
.
.
1.
2.
3.
4.
5.
6.
7.
8.
9.
10.
11.
12.
13.
14.

291

15.
16.
17.
18.
19.
20. .
21.
22.
23.
24.
25.
26.
27. (?)
28.
29.
30.
31.
32.
33.
34.
35.
36.
37.
38.
39.
40.
41.
42.
43.
44.
45.
46.
47.
48.
49.
50.
51.
52.
53.

54.
55.




. .
3 XI 17756, , . ,

.
, , -. -, , ,
..
- ?
1922 9 .
, , , ,
, .
, .

( 20 1922 . 380 .)
....
-
. 2 . -
,

292

293

. ,
,
-
, .
: . .
: . .

( 1922 31 )
. . 1916 1922
. ,
.
( ) . ( ). .
. , ,
.
( ), , , ,
. , , , -

,
. . , , , ,
. , .
, () , .
. ,
. ,
, ,

, 9-10 , .
, ,
.
: ,
, . , . , . ,
.
, . .
, ,
,
. , . ,
;
. , , : ? ?

294

295

4372 ...
: 35 . . : , 63 , . : , 27 , . , 15 . : , 20 . , , , 7-2-1 . : 1922
30 . : , . .

.

, . ,
,
,
. ,
.
:
1922 . . 20-.
:
. .

, ,
-, , , . . ,
, , , ,
. ,
, , . .

- . :
. ,
, , . ,
25 65- .
, 250
.

296

. , , , , (), , ,
, , , , ,
. ,
. , , ,
- ,
,
,
, . (. 44, 45).
- . . .


(1922 15 .
. ,
, )
... : 26 III 22
.
( , . .) 12
. , , , ,

297

. .
, ,
. .
, ,
, . ,

, .
, ,


,
, .

. .


;
.
,
.
, .
. ,
,
. - (sie!) ,
...
.
: .

3-5 ,
.
, .
: : .
1923 14-15

. .
- XXI (2000
. 8 ) , ( ) .
, . :

298

299

. , . 1887 .
- . , 1922 . 3-5
. 1992 . 25
.
1923 16 .
.
, , . :

-

:
1922 3-5
. 1992 25
.
.
,
,
.



1997 16 1-3-4-6-7 ,
243244 , :

.
mixa xelaSvili
, 1887
, ,

.
:
. .
.
, ,
,
. vis daindobdnen, roca vaJa-fSavelas
Svilic ki ar daindes. - , .
, .
, , .
ukanafSavSi, laSaris goris mopirdapired, tyiani goris Tavze aris erTi ulamazesi sofeli axadi. aq daibada
mixa xelaSvili 1900 wlis 25 ianvars. dawyebiTi ganaTleba,
ufro sored, wera-kiTxva uswavlebia Tamar-Relis saydarSi moRvawe mRvdels, mosanTliSvils. mas gansakuTrebuli niWi SeumCnevia patara mixasaTvis da mamamisisTvis,
zurabisTvis urCevia, saswavleblad waeyvana.
Tbilisis orwliani sadiakvno saswavlebeli miuswavlebia. zurabs xarebi gauyidia swavlis fulisaTvis, rasac
imdrondel fSav-xevsureTSi iSviaTad Tu vinme gaakeTebda, radgan balRis `qaRaldisad Caxedva~ dedaWuaobad miaCndaT.
1915 wels, saswavleblis damTavrebisTanave, mixa xevsureTSi, sofel barisaxoSi gaumwesebiaT diakvnad, sadac
didi siyvaruli daumsaxurebia, rogorc wesier, niWier da
mamac axalgazrdas.
TiTqmis xuTi weli imsaxura xevsureTSi. imTaviTve ki
survili hqonia Tavis mSobliur kuTxeSi samsaxurisa.
1920 wels Carglis eklesiaSi mRvdlad ukurTxebiaT
mixa xelaSvilis dis qmari, sofel afxuSoSi (Carglis fuZe
sofelSi) mcxovrebi Tevdore JamiaSvili da colis Zmac
TavisTan gadmouyvania.

300

301

saqarTvelos gasabWoebis Semdeg aTeisturi mTavrobisagan pirdapiri miTiTeba iyo eklesiebisa da xat-salocavebis Zarcva-ngrevisa. dampyrobi rusisagan zurggamagrebuli `partielebi~ da komkavSirlebi Zalad kreWdnen sasuliero pirebs, awerinebdnen RvTis sagmo werilebs,
xolo vinc SeewinaaRmdegeboda an Tas-ganZs gadamalavda,
Tavisi xeliT aTxrevinebdnen samares. aseT Zaladobasa da
borotebas, cxadia, ver Seegueboda iseTi vaJkaci, rogoric mixa xelaSvili iyo. miT umetes, rom mas davalebulic
hqonia fSav-xevsureTis ganZis meTvalyureoba. amis gamo
`mauzersac~ atarebda Turme.
erT dRes CargalSi asula fSavis, maRaroskaris komisari kola jagneliZe Tavisi milicielebiT. maT cxenebi focxver baCiaSvilis yoruRSi SeuyvaniaT. focxveris qalebs
Cxubi dauwyiaT. mixa gamosarClebia Tavis samoyvroebs.
jagneliZes `mauzeri~ waurTmevia mixasaTvis da dapatimrebac daupirebia, magram mixas tyeSi Seuswria. iqidan
daiwyo misi devna. awiokebdnen, iWerdnen mis mfarvelebs,
xelis Semwyobebs, magram xalxis siyvarulisa da Tavisi simardis wyalobiT yovelTvis mouxelTebeli rCeboda.
swored imxanad daiquxa kaxeTis mxares qaquca ColoyaSvilis saxelma. samSoblos xsnisaTvis SeficulTa mcire
razmma cxvris farasaviT daireka komunistebis jari. gamarjvebis imedi gauRvivda gulSi erovnul Zalebs. mixa xelaSvili maT fSavSi, sofel maRaroskarSi gadaxdili omis
dros SeuerTda.
qaqucas mowodebaze ajanyda mTeli xevsureTi. maT
moTaveobda qaqucas Zmadnafici, menSevikuri mTavrobisa
da Semdeg TeTri gvardiis (Crdilo-kavkasiaSi) oficeri
Toma baliauri. pirvel xanebSi sZlies mters, magram Semdeg ver gaumklavdnen yoveli mxridan Seseul rusTa diviziebs. qaqucas razmi iZulebuli gaxda gascloda. isini
SeumCnevlad gaikrifnen axmetis mxares. TviT qaqucas gadacilebaSi levan razikaSvilma miiRo monawileoba. amaze
Sinaurebma daabezRes `CekaSi~. levans daxvreta miusajes
da ganaCeni maleve sisruleSi moiyvanes. sxvebsac daun-

doblad uswordeboda mTavroba. xelaSvilsac igive bedi


eloda.
qaqucamac aRar icoda, ra eqna. qarTveli xalxi da
mTeli kavkasiis xalxebi ver aiyolia, arc evropis daxmareba Canda. brZola wagebuli iyo. amitom miiRo komunistebis SeTavazebuli winadadeba _ gzas miscemdnen da
mSvidobianad gadasuliyo Tavisi razmiT TurqeTSi. mixa
xelaSvilma, zogierT sxvasTan erTad, uari Sebeda belads, _ mec vici, aq rom sikvdili melis, magram aq sikvdili mirCevniao. darCa mixa tyeSi gasul `yaCaRad~. darCa
sikvdilis pirispir. xvadi mgeliviT utrialebda Cargals, sadac eguleboda Tavisi salocavi deduna da ukve
qveyanas movlenili patara gogona. tyidan Camoscqeroda
WogritiT, ugeriebda Tavis jvardauwerel meuRles irgvliv moboriale Tayvanismcemlebs. erT-erTi maTgani
meqalTaneobiT cnobili vaxtang razikaSvili yofila.
misTvis daubarebia tyidan:

302

303

`egre uTxariT vaxtangsa: xelaSvil dagmdurebia.


Cemgan ra ginda, ras meZeb, raisTvi mimzirdebia!
icode, iq nu gaivli, sadac xelais gzebia!
Tavis gvardaviwyebulo razikaSvili xdebia!~
icoda xelaSvilma, komunistebi rom didxans ar
acocxlebdnen. jer vaJa-fSavelas Svils ar apaties Tavisi gimnazieli megobris, qaqucas fSavidan gacileba.
mas ki aSkara TanamebrZolobas, iaraRiT xelSi brZolas
ras apatiebdnen. iaraRi arc xelaSvils dauyria da arc
saqarTvelodan gadaxvewila, Tumca icoda, rom dReebi
daTvlili hqonda. piriqiT, isev mters utevda da cdilobda vaJkacurad momkvdariyo, mtris javri ar waeyolebina. jagneliZes ubarebda: Cemi `mauzeri~ gamomigzavne da moSordi fSavs, Tu Tavis TavisTvis kargi gindao.
Cans, gulSi hqonda CarCenili iaraRis ayriT miyenebuli
wyena. aseTi ram mTielisaTvis xom sikvdilis tolfasi
iyo.

maRaroskarSi, zemoT, eklesiis siaxloves, dResac


dgas im dros erTaderTi orsarTuliani `mTavrobis saxli~, romelSic ganTavsebuli iyo yvela dawesebuleba _
sabWo, milicia, maRazia, afTiaqi, fosta da sxva. miliciis ufrossac, komisarsac iqve hqonda oTaxi.
erT mzian dilas jagneliZe piris dasabanad rom iyo
maRaroulaze gadasuli, Tavs karabinmomarjvebuli mixa
wamoadga: _ axla Sen aiyare `mauzerio~. mokla sabWoTa
wiTeli droSa Camoglija, moaxata samsaxurSi im dros
misuli aleqsi misriaSvilis, Tavis bavSvobis megobris
cxens, aragvSi gavarda, cxeni iq datova, TviTon ki tyeSi
Sevarda. misriaSvili amis gamo daxvrites. am dros maRaroulas gaRma mdgar, oqromWedel daviT janaSvilis
saxlSi, romelic ukve CamorTmeuli iyo, xelaSvilis Sesapyrobad moyvanili samoci milicieli idga. xelaSvilis
naTqvami xalxma ase `gadaamuSava~:
`maRaroskarSi Sevvardi, rogorc mSiera mgelia,
samoci damxvda yazaxi, samociv kavaleria,
samocsav Tofeb avyare, zurgze vadine mtveria,
avi da Sausminari, maukal kamiseria,
Savjeq da gamovaqcie misriaSvilis cxenia,
Tan mivaZaxe: `xela var _ komunistebis mteria!~
erTxel ukve awiokebuli mixas ojaxi afxuSoSi iyo
gamoxiznuli da-siZesTan. icoda, am ambis Semdeg iqac igive
elodaT. mTa-mTa da tye-tye sirbiliT miaRwia, gaafrTxila, rom damaluliyvnen. meore dRes tyidan ucqerodnen,
rogor arbevda milicia maT saxl-kars. gamoitanes, risi
waRebac SeiZleboda, saqoneli garekes. ramdenxans gaZlebdnen tyeSi? miliciasa da fSavel komkavSirlebs Carglisken mimavali yvela gza hqoniaT Sekruli. xelaSvilis
dedas aukidebia saxedrisaTvis axloblebisaTvis misabareblad SerCeuli nivTebi, tansacmeli. xodasTan axlos
dauWeriaT da wamebaSi SemohkvdomiaT, _ gviTxari, sad

304

aris Seni yaCaRi Svilio.


mixam leqsiT daitira deda:
`sadrara viyav, dedao, roca Sen gagiWirdao,
dagkravdnen, daikvnesebdi, dainatrebdi Svilsao,
xelSiiT gglejdnen sudarsa jagebSi gadaCrilsao.
deda momikles fSavlebma samoc-oTxoci wlisao...
mteric ar Samxvda mtrisferi, var ubeduris
dRisao~.
Zneli warmosadgeni ar aris, Tu ra simkacriT amoqmeddeboda `Ceka~ jagneliZis mokvlis Semdeg. iWerdnen da maRaroskarSive xvretdnen xelaSvilis maspinZlobaSi eWvmitanil naTesavebsa Tu megobrebs. iyo muqara da dapirebebi xelaSvilis saRalatod. daupatimrebiaT da uwamebiaT iakob marwyvalaSvilic (wowkolauri), magram ver
gautexiaT, ris gamoc mTaSi kargi saxeli daumsaxurebia.
vano xornauls vaJi mounaTlavs misTvis da Tavisi saxeli
daunaTlebia. zogma ver gauZlo, verc xelaSvilis Ralati
ikisra da Tavisi xeliT moikla Tavi. magram moRalatesac
ra gamolevs da es Ralati akistebines xelaSvilisTvis
yvelaze misandobel Carglel Zmakacebs _ luka marcvalaSvilsa da levan garsevanaSvils.
erTxanobas lukac mixasTan erTad yofila tyeSi Tavgaridebuli. mere Serigebia mTavrobas, komkavSirSi miuRiaT. is Carglis saTave ubanSi _ xodaSi cxovrobda.
masTan dRisiTac ki SeumCnevlad SeiZleboda Sesvla da
gasvla.
1925 wlis 24 ianvars yinvisagan Sewuxebuli mixa, Cans,
veRar daeloda daRamebas, dRisiTve Seipara Zmobilis saxlSi. lukas da mixas ficvercxli hqoniaT naWami, amitom
lukas metismetad `gaxarebia~ mixas misvla. maSinve xinklis Tadarigs Sesdgomia. lukam Cveulebriv wver-piris
gaparsvac SesTavaza mixas. yba Camoparsa da yelTan rom
mivida samarTebeli, mixam uTxra Turme:
_ lukav, gatyob Cemi mokvla gaqvs davalebuli, barem
gamomisvi eg samarTebeli, Senc moisveneb da mecao!

305

lukas Zalian Seucxadebia, damjdara, tirili dauwyia:


_ magas rogor meubnebi, me gamoviWri yels, Tu Cemi ara
gjerao.
xelaSvils daumSvidebia da mere, xinklis Wamis dros,
etyoba, mainc raRacas amCnevda, Tavisi patrontaSidan
amoRebuli saxeTqiani vazna miuwodebia, roca Cem mokvlas
daapireb, es tyvia damkar, uceb gamaTavebso.
`SemTxveviT~ movida levan garsevanaSvili da imanac
`Zalian gaixara~ mixas naxviT. puris arays aZalabdnen mixas _ Semcivnebuli iqnebio da isic alalad clida miwodebul yanws. iqneb gangebac, rom Ralatisa da sikvdilisa veraferi gaego.
gvian icis gaWra puris arayma, magram roca gaWris,
dabanguliviT daagdebs kacs. damTvrali mixa, viTomcda
meti sifrTxilisaTvis, mWedelaT sabZelSi gadaiyvanes
dasaZineblad. Sin Sebrunebul lukas da levans daxvdnen
is aqtivisti komkavSirlebi, romlebsac xelaSvilis dedis codva edoT da axla TviT xelaSvilis droze moSorebiTac iyvnen dainteresebulni, radgan mixa maT daxocviT
emuqreboda, zogi Sinidanac ki veRar gamodioda.
luka win gauZRva lampiT, ukan levani mihyva fexze
Semdgari TofiT. lukam miunaTa, levanma TavSi dahkra.
zogis TqmiT, levans xeli aukankaldao bolo momentSi
da iqve dazRvevaze myofma, kaciskvlaSi ukve gamocdilma
komkavSirelma dahkrao. mixas mokvlis ambavi im dRes damales. vaxtangi gaiqca maRaroskarSi miliciisaTvis Sesatyobineblad. meore Rames Cumad movidnen, yasidad atexes
Turme srola, viTomda, mixa Cven movkaliTo. gamTeniisas
Camoitanes misi cxedari da safixvnoSi daagdes xalxis
saCveneblad da dasaSineblad, Tan iZaxodnen: _ mokvla ar
gvindoda, magram gaqceuls SemTxveviT mogvixvda tyvia
SublSio. mere cxengamobmul yalze daakres, duSeTSi Caitanes da iq daagdes miliciis ezoSi. iq imden xans egdo,
vidre misma tansacmelma feri ar dakarga da cxedari ar
gaixrwna da naxevrad SeWmuls miliciam sxvagan gadagdeba
ar daupira. Zmaze mlocvelma afxuSoelma dam salomem,

gasaocari simtkiciT
cnobilma qalma, sabZelSi gabneuli tvini da sisxli mokrifa
da dedis saflavTan
daflo. saidumlod
Cavida duSeTSi, mixas barisaxoeli megobris, miliciaSi Camdgari xevsuris daxmarebiT Rame moipara
Zmis cxedari, mTielTa Zveli wesis Tanaxmad daanawevres,
xurjiniT
ahkides
cxens da dRe malviTa
da Rame mgzavrobiT
aitana salomem CargalSi mixas cxedari
da dedis saflavis gverdiT, Tavis
Toma baliauri
tvin-sisxlTan erTad
damarxa. Rame martom
gauTxara saflavi, rom aravis daenaxa.
gasaocari damTxvevaa! mixa xelaSvili 1925 wlis 25 ianvars mokles, ra dResac mas 25 weli Seusrulda.
.
- , , . . ,
. :
, .
, . -

306

307

, , , ,
, ,
.
, ,
. , , ... (. 27).
, , ,
,
, .
, ,
.. ,
. . , , .
, . . ,
. ,
,
. .
. , .
.
1934 .
, , ,
, , . .
(1990- ..), -

.
.

308

309

( ).
: 1896 . . . 1913
. , ,
, ,
.
. .
, .
1914 . ,
. .

,
, .

.
- . . , 1914-15 .. (.
). . . () 6 . ( ),
. . . , , .
, ,
, , , .

, , ,
, . .
.
. , .
.
.
, . . . . . . .
. . .
.
;
.
. . . . ( .
.). . . .
1921 . . .
. .
, . 1924 .
.
. ,
, ...
. . . , .

.
.
. .
. ,
. , . 1930
30-.

,
(
.
.), .
,
, ,
vJas Svili gulqani

.
, , , ..
, , .
.

33
. .

310

311

1970 , , . . , - - .
. , .
- . , .
, , !
.
.
, , , , .
, , , - .
. , ,
.
, , ,
. , , - - ...
... , . , , , .
, .
. -. , -
. , , - .
. ,
, , ! , , !
, , ,
, . ,

. , . :
! : . ( , , , . .). , , .
: , , ! .
. ,
: , ! . , , .
, ,
. , ,
. ,
. .
. ,
. , . , . ,
. ,
, , .
.
, , _ . , ,
, , , , , .
, , . . , ,
: ,
. , , , .
, .
: , , ? -

312

313

. .
: , !
, , ... ,
. . , . .
. . ,
, : ,
! , , ? . , ,
.
: .
... .
. , . , ,
, :
, ! , ! , ! ,
! , ,
: ! .
! , , ,
, !
...
. ; , , ,
.
. , . . .
, .
. , . . , ,
, , . . .
, -

.
, ,
, . ...
, , . ,
.
. . - .

, .
, ,
.
, . , , ,
.
... ?
. , ; : ,
, . , , ,
. , ,
. , .
, ...
.
. , .
, . , , .
, , .
. -

314

315

, -. , , , . .

, , , . ,
,
. .
, . - .
, , ?!
.
. , .
, ,
, . , , . .
-? .
, , , ,
. .
, . , ,
-.
, -
, , , .
,
.
.

. ,
, , . ,
. . , , , , .
. - ,
, , ? . , , , -,
.
, , .
, . , , , .
. , .
, , , , , . , , , , :
_ , , . . , , ,
. , , ,
... , ,
, , , . , .

316

317

, ...
, , ... _ .
. , , , , ...
... .
, , .
, , . : , , !
1989 . .
, ,
, - .
: , ,
.
. ,
. . _ . , . ,
, , -, -. . - , , , . (4).

318

1905

1905 . .
.
,
,

.

,
, 1907
,
1905 ,
.
,

(
- -

319

, ,
).
,
,
:
- (), , . . , , . . ,
, ,

, , , ,
,
, , , . ,
. , , ,

(
. .). 1905 ,
, ,
. , , 1895-1897 , ,
, ,

.
- . -
,
, ,
.
,
- .
, ,
, , .
- - . ,
,
, . -
. , . ? ,
1905 .
1905 , , (
) -.
. .
. , , . .
. . ,
- . . -

320

321

- , ,
.
. ,
, , ,
. , . ,
. : - -. .
?
!..
.
, , . .
,
. . - .
.
, , , :
:
!..
. , . , : . .
!.. ... !..
.
, . . . , .
, ; ,
:
!.. , .

, . ...
,
...

, . ... 8-9 , ,
.
,
, ,
. :
, , ,
, . , . , ,
:

322

323

,
,
,
,
!.
, : ,
, ( -
)) . , .
, , . ,
.
:

,
- ,
,

, , .
,
,
. (. )
1905 . , , .
.
,
, . ,
, , .
, ,
. ,
- , - .
i .
.
, ,
, , , ...
, . . : 1905

, . , ,
. - .

324

,
,
, ... ,
, :
, ,
.
, ( ). ,
, ,
. , ,
...
, : , ,
. .
- - ,
, .
`-
1.. - , . ,
, , . -- .
, .
2. ,
, , , -

325

. ,
, - .
3. ,
, . .
,
. , , , .
4. , . , , .
5. ,
.
,
,
, , ,
.
6. , . , ,
, . .
7. , ,
,
. ,
, .
,
.
8.
, -

.
9. -
, ---,
, - .
10. ,
, . , .
,
, -,
,
, .
, , , - , ,
, ,
.
11. , , , ,
. . ,
.
12. -, ,
, , .
13. ,
.
14. .
15. .
16. , . , ,
.

326

327

17. , , ,
, .
, .
18. , , .
19. ,
.
20.
~.
. .
:

; , , . , -, , , . -, .
.

, , -

,
. , .
. - -. , ,
, , .
, ;
, .
, , , ,
... .

, .

.
,
, .
:
. -- . .
, .
, ,
.
-
, dR , ,
, ;
.
.

328

329

, ,
, .
, .
, ,
, , , ?
-, :
... ... ...
, , !
! , !

. , , ,
, ,
. , , , , ?
,
?
. , , , , . ,
,
, ` ~,
, , , , ,
.
-, .
, , , , , , , , .

, , , : ,
, . ,
:

?
,
- ...

, ,
, , , (
- ) , ,
. -,
. - : , - ,
? ? , -, , . ,
? , ?
, ,
?
1905 ,
, ,
:
. ,
,
. , /
/ . ? ,
, ,
,
,
, : ,
,
; -

330

331

, , , ,
...

, , ,
, . , ,
.
, ,
.
, , ,
.
, ,
. , , , , , .
, ,
, , , . ?
,
, , ? . ,
, , ,
, , , , ...
-

, , . , , ,
, , ,
, , , .
,
, ,
, . , , , . , , , , -, , , .
, . , ,
,
. ,
, , , , , ,
, , , . ,
, ,
.
,
,
, , ? : ,
, ,
! ,
, , : , -

332

333

. , , ,
,
...
, -, .
, ,
, , .
:
, , ,
,
, . , ,
, ,
, .
,
.
. ,

, . -
.
1905 .
, , ,
,
.

: , ,
...
,
, ,
, .
- ,
, ,
. : , , , ,
. . .
, ! ?! ,
? ... ... ,
,
, ? , , -, ?! (16, 116).
,
- ,
, ( )
, . . ,
, . - ,
, , -

334

335


.
, ,
, ;
,
, . , - - , :
, ,
. (3, 143).
, , , :
, , :
, ...
............
?
, , .
, ? , ,
?
, , ?!
............
, !..
, !

, ,
. , , . , . , ,
, .
, - ... ,
, , ,
, ...
- : , !
, ,
, .
1905 , ,
, . .
.
.
, , , ,
- , ;
, ,
, , !

, , , ,
. ,
. ,
. , , , , !
,


, , :
, ().
. , - .
.
, -

336

337

.
, , . : , ,
.
. , .
.
.
,
: .
-. , , 19081909 . , , , .
. , ,
.
:
,
!
. ,
,
, , . ,
, .
,
eb .
. , :
? , , , , . .
,
... ...
!

- . . ,

. (37, 172).
1905 ,
, ,
. ,
, .
. .

. . ,

- 1905 .
, ,
:
... ,
, , ... :
. ,
-.
, ,
...
- , ,

338

339

. 1906 ,
: .
, ,
,
,
. , , ,
, . , ,
, ,
, .
, , ,
,
; ,
, , ,
, ,
. , ,
? , , , ,
?! ,
, ,
. , ...
,
. , , , ... (15,
259).
,
.
. , .
, -

, ,
! ,
,
.
! .
, ,
. -.
,
. . . :
, , ,
, ...
.
, :
,
? , ! (40, 37).
-
, ,
, ,
! , , ,
.
1907 6
.

340

341

!
! .
: , , ? ?
, , ? , , ?
, ,
, .
, , , , , , .
? .
, ,
, !
, ,
... , , .
, , .
: , .
, , ,
, ,
. ,
, , ,
. ,
, , , ? , ,
, ,

:
, , , ... , !
,
? ? ?
? ,
. ,
. ,
? ,
...
,
, , , , , .
? ? ? ? ?
, ? ,
? . , , , , , ,
, ?!
!... , ! , . , ,
, , , ,
, .
, !

342

343

- . ? , . ,
- , , ... ,
, .
, ,
, - ,
, , .
, , !

, .
. , ,

, () () .
,
.
,
. .
, , . 1903
:
30
, ,

... -

, ... (51, 44).


,
, , , :

344

345

, ,
?

?
, ,
,
, ?!
, , ,
, ,
, !
( )

, ,
... ,
.
. ,
, ,
, . , , . ,

, , .
,
.. (50, 147).


,
. ; ninoSvilsac .
, , . , ,
,
, , . -.
.
,
, . , , , .
, ,
.
. , - , , ,
.
, ,
.

.
, , ,
.
,
. -

346

, .
. , ,
. , .
, 1888 . , - : ...
, ,
,
.

, ,
. .

, , .
, , ...
, , , ,
,

, , , , .
, . ...

- , - -
.
, .

347

, , . , ,
,
, , , . ,

.
, ,
.
, .
, , XVIII ,
. ,
. , ,
, , . - , :
,
,
... !..
,
,
,
, , ,
!..
,

;
,
...
!..

348

: . , .
. . , . . .

. .
, , , . .
: - - , ... , , .
, , ?! ,
.
, , .
, .
, ,
, . , , , , ...

, ...
, ,
...
,
, , , ,
? , ,
, ,

349

. , .
,
. ,
. (15, 62).
.
msoflio masStabis, bumberazi enaTmecnieri niko mari,
vinc vaJa-fSavelas `vefxistyaosnis~ originalurobis
sakiTxTan dakavSirebiT (ix. misi `fiqrebi~ `vefxistyaosnis~ Sesaxeb~) karga gvarianad SemoelanZRa, vaJas enas da
TviT vaJas Semoqmedebas umaRles Sefasebas aZlevda. ase
iqcevian moazrovne da didbunebovani adamianebi. (prof.
ioseb megreliZis statiidan `niko mari vaJa-fSavelas Sesaxeb~, wigni `vaJa-fSavelas dabadebidan asi wlisTavisadmi
miZRvnili krebuli, 1861-1961~): `vaJas ena calke kursad
unda ikiTxebodes, qarTuli metyvelebis kulturis instituti rom arsebobdes. rusTvelis, saba orbelianisa
da ilia WavWavaZis Semdeg vaJas yvela sxva qarTvel mweralze ufro maxvili enobrivi alRo aqvs...
...vaJas prozis ena misi Sinagani didi enobrivi kulturisa da intuiciis maCvenebelia. mas gaazrebuli aqvs yoveli
nawilaki, sityva, fraza. mis nawerebSi arc erTi bgera araa
SemTxveviTi, igi SemTxveviT ar sargeblobs arc erTi sityviT...
...igi enaSic ar aris konkretulad fSauri kilos ganmmeorebeli, aqac Semoqmedia...
...am poets Tundac mxolod poema `gvelis mWameli~ rom
daewera da meti araferi, mainc pirvelxarisxovan poetTa
Soris moeqceoda msoflio literaturis istoriaSi~.
, , ,
, . -

, ,
: , .
.
.
ve ; .
: 1917
: -
. : , . .
-?
. : , , ! - . : ,
! . . .
, : . -
. (38, 177).
,

.
(Tumca masac sakmarisada
aqvs `imerizmebi~. Tundac imave `enas giwuneb, fSavelo~Si). , ,
- , .
,
, , .
.

350

351

1894 . 2 .
!
14 ,
. ,
:
.
. .
, ,
, ,
, , . ,
, ,
. ,

. ,
,
? - . ?.. , ? . , :
, .
, , - , , , , . , -
, , . ! ...
, , , , . ? ,
. ,
, . ,
?..
, , :
, . , -

. , ,
, .
-.

352

353

, , , , .
. , -.

, . 1913
:

-!
, , ,
!.. !
, .
-.
,
, .
, , ,
, - .
, .
.

.
. , . :

! . ,
, ! ,
! ! :
, :
, ,
, ,
, , .
:


, ,
,
,
.
,
, ; , .
, :
, , .
, - .
? ,
?!
?
,
, ,
, , !
, , , ?
, , ?
.
, ,
?
, ,

354

, , .
,
, , ?
?!
, , ,
, , .
, , ,
.
, .
.
, , ,
...
, , .
.

, , ,
, ,

. ,
,
,
. ,
:
, .
, ,
- ...
.
, , ...
, -:

, .
, ,
!

355

vaJa maSinve mixvda_enis dawuneba sababi iyo TviT vaJas


dawunebisa, Torem akaki ara xmarobda imerizmebs? ramdenic gnebavT, magram akakisTvis aravis ukadrebia `enas giwunebTo~. amave sababiT ifeTqa vaJas mimarT gulSi didi xnis
natarebma boRmam 1951 wels. es farTomaStabiani brZola
wamoiwyo saqarTvelos centraluri komitetis pirvelma
mdivanma kandid Carkvianma Tavisi saangariSo moxsenebiT
1951 wlis 10 ianvars (gamoqveynda gazeT `literatura da
xelovnebis~ 14 ianvris nomerSi). moviyvan mokle amonaridebs am saSinlad grZeli saangariSo moxsenebidan, rogorebic komunistebs sCveodaT. maTze iyo zedgamoWrili
xalxuri brZnuli naTqvami _ `sityva baraqianio _ saqme
talaxianio.~ maS ase:
`gasul wels Cveni partiis cxovrebaSi, umniSvnelovanesi movlena iyo enaTmecnierebis sakiTxebze amxanag
stalinis naSromis gamoqveyneba~...
`amxanag stalinis Sromebma cxadyo bevri nakli Cveni
muSaobisa mecnierebis, literaturis, xelovnebis saqmisadmi xelmZRvanelobaSi. es pirvel rigSi exeba qarTuli
literaturuli enis ganviTarebisa da srulyofis sakiTxebs~...
`axali qarTuli enis damkvidrebis did erovnul
saqmeSi gadamwyveti roli Seasrules Cveni literaturis
udidesma moRvaweebma da qarTveli xalxis erovnul-ganmaTavisuflebeli moZraobis sulis Camdgmelebma ilia
WavWavaZem da akaki wereTelma~...
`savsebiT sworad moiqca gazeTi `komunisti~, rom gamovida qarTuli literaturuli enis damaxinjebisa da arqaizmebiT danagvianebis winaaRmdeg mweral k. gamsaxurdias mier, romelic TavgamodebiT cdilobs aiZulos sabWoTa adamianebi ilaparakon Suasaukuneobriobis, Tanac
dasavleTevropuli barbarizmebiT Sezavebuli eniT~...
`g. leoniZe umReris Cvens bednier yofas, amxanag stalins da miT ufo samwuxaroa, rom amx. leoniZe zogjer
daudevrad epyroba qarTuli enis siwmindes... amx. leoniZis zogierT nawarmoebSi xSirad SevxvdebiT avtoris

mier gamogonil zedmet kompozitebsa da axal sityvebs.


magaliTad, mas poeziaSi Semoaqvs axali sityva `cxenmxedari~ (sicili)~... (es kompoziti `cxen-mxedari~ xevsurulidan aqvs aRebuli leoniZes da ara mogonili _ g.x.).
`savsebiT kargi mdgomareoba vera gvaqvs warsulis zogierTi didi mwerlis SemoqmedebiTi memkvidreobis kritikuli aTvisebis saqmeSic...
`vaJa-fSavelas Semoqmedebisadmi miZRvnili mTeli vrceli literatura Tavidan bolomde gamsWvalulia poetis
literaturuli memkvidreobis yvela mxarisaTvis xotbis
SesxmiT. amave dros vaJa-fSavelas Semoqmedebisadmi aseTi
arakritikuli midgomis safuZveli ar aris~...
`vaJa-fSavela gancalkevebiT dgas mis ufros TanamedroveTa, progresul mweralTa da sazogado moRvaweTa
_ ilia WavWavaZis, akaki wereTlis da sxvaTa pleadaSi.
igi dajildoebuli iyo didi poeturi niWiT da sakmao
ganaTlebac hqonda, magram mainc ver SesZlo amaRlebuliyo Tavisi drois amocanebis gagebamde. vaJa-fSavela
fSavis viwro xeobaSi Caiketa da Segnebulad SezRuda Tavisi Tematika mTiel qarTvelTa da mezobel mTiel tomTa
sisixlismRvreli omebiTa da miTologiuri siuJetebiT.
igi siyvaruliT agviwers mTielebSi gvarovnuli wyobis
naSTebs~...
`vaJa-fSavelas araswori pozicia ekava literaturuli enis sakiTxSi. igi cdilobda poetur metyvelebad
daemkvidrebina qarTuli enis fSauri kilo, romelsac
literaturuli ganviTareba ar Sexebia da romelic Tanamedroveobas mravali saukuniT CamorCa. es ewinaaRmdegeboda saerTo qarTuli literaturuli enis damkvidrebas,
da qarTuli kulturis mowinave moRvaweebs araerTxel
gamouTqvamT poetis winaSe TavianTi uaryofiTi damokidebuleba mis nawarmoebTa enisadmi~...
`vaJa-fSavela yovel provinciul kilos aniWebda literaturuli enis uflebas, e. i. arsebiTad gamodis imis winaaRmdeg, rom Seiqmnas, erTiani qarTuli ena, uromlisodac ver ganviTardeba xalxis ekonomika da kultura...

356

357

`samagierod sabWoTa literaturaTmcodneni, Tumca es


metad ucnauria, mis mxareze dganan da brali dasdes akaki
wereTels usamarTlo damokidebulebaSi vaJa-fSavelas
enisadmi. ase iqcevian, magaliTad, komunisti kritikosebi
amx. radiani da amx. WeiSvili~...
`erTi unda vkiTxoT amx. WeiSvils: Tu vaJa-fSavelas ena yvelasaTvis ase kargad gasagebia, ratomRaa rom
saWiro xdeba mis TxzulebaTa yvela toms daerTos am TxzulebebSi xmarebuli fSavuri da xevsuruli sityvebisa
da gamoTqmebis asaxsneli vrceli leqsikoni!~
partiis xelmZRvanelis saprogramo gamosvlas yovelTvis mohyveboda xolme sazogadoebis aRfrTovanebuli
gamoxmaureba~. am SemTxvevaSi ki gansakuTrebiT mwerlebi
da enaTmecnierebi unda aRfrTovanebuliyvnen `partiis
brZnuli politikiT~ da, ra Tqma unda, maTac ar daayovnes.
sakuTari tyavis gadarCenis fasad daiwyes Carkvianis qeba
da vaJa-fSavelas lanZRva. aqedan Zalze saZaglad moCans
es yovelive, magram Znelia gaamtyuno mauzriani bolSevikis winaSe SiSisagan acaxcaxebuli `inteligentebi~.
simon Ciqovani: `ra Tqma unda, vaJa-fSavelas am mcdar
enobriv pozicias pirdapiri kavSiri aqvs misi saerTo msoflmxedvelobis mTel rig SezRudulobasa da CamorCenilobasTan; rogorc amxanagma k. Carkvianma aRniSna, vaJafSavela ver amaRlda im didi socialuri movlenebis azris gagebamde, romlebic mis dros boboqrobdnen saqarTveloSi~...
Salva radiani: `vaJa-fSavelam gadauxvia i. WavWavaZis
swor gzas, gverdi auara enis saxalxo-erovnul safuZvels, uaryo gansxvaveba saerTo enasa da dialeqts Soris.
Cveni mkvlevrebi, kerZod me, erTgvar Semwynareblobas viCendi vaJa-fSavelas am Semcdari poziciisadmi. savsebiT
marTebulia amxanag. g. Carkvianis miTiTeba~...
al. WeiSvili: `...Cveni kritikosebisa da literaturaTmcodneebis, kerZod Cemi Secdomaa is, rom ver SevamCnieT vaJa-fSavelas Semoqmedebis susti mxare, romelic
gamomdinareobs iqidan, rom igi acda rusuli progresuli

mxatvruli azrovnebis zegavlenas da Tavisi Semoqmedeba


patriarqaluri Temis niadagze warmoSobili koncefciiT
Semoifargla. vaJa-fSavelas socialuri bazisi bevrad
ufro viwroa, vidre misi drois qarTveli xalxis sazogadoebrivi cxovreba iyo. cxadia amiT aixsneba vaJa-fSavelas enobrivi partikularizmi da CamorCeniloba~...
prokle kekeliZe: `akaki wereTelma adreve auRo alRo
literaturuli enisadmi razikaSvilebisa da, kerZod,
vaJa-fSavelas mier dakavebul araswor pozicias da sastikad gailaSqra maT winaaRmdeg. 1898 wels saTavadaznauro skolebisa, sasuliero da saostato saswavleblebisa,
seminariebisa da saeparqio saqalaqo skolebisaTvis gamoica saxelmZRvanelo wigni `sityvierebis Teoria~ literaturuli nimuSebis darTviT, Sedgenili kirionisa da
gr. yifSiZis mier. am saxelmZRvanelos meore nawilSi 520
gverdis moculobiT warmodgenili iyo literaturuli
nimuSebi da maT Soris vaJa-fSavelas, baCanas da Tedo
razikaSvilis Txzulebebi. akaki wereTelma aRniSnuli
saxelmZRvanelos Sesaxeb Tavis JurnalSi moaTavsa `bibliografiuli SeniSvnebi~. am recenziaSi poetma ZiriTadad dadebiTi Sefaseba misca saxelmZRvanelos, magram
daiwuna Sig CarTuli zogierTi literaturuli nimuSi
da yuradReba gansakuTrebiT gaamaxvila razikaSvilebis
Semoqmedebidan aRebul masalaze. akaki amis gamo werda:
`...didi Secdomaa ganurCevlad razikaSvilebis nawerebis
sanimuSod Semotana saxelmZRvaneloSi... sawyeni is aris,
rom gangeb amaxinjeben TviTve maT nawarmoebs qarTulis
gadajarjv-gadmojarjviT da Sig da Sig iseT rameebs axorcmeteben, rom mSvenierebas sauwmindurod hdaRaven!~
SoTa ZiZiguri: `...amx. k. Carkvianma Tavis moxsenebaSi
samarTlianad gaakritika qarTuli klasikuri mwerlobis
didi warmomadgeneli vaJa-fSavela, romelic ar gahyva
saliteraturo qarTulis magistralur xazs da romelsac
araswori pozicia eWira literaturuli enis sakiTxSi.
fSauri kilo, romelic safuZvelia vaJas poeturi enisa, erT-erTi wevria e.w. `mTis kiloebisa~ _ xevsurulTan,

358

359

moxeurTan, TuSurTan da mTiulurTan erTad. am jgufs


qarTuli kiloebisas didi mniSvneloba eniWeba enaTmecnierebis TvalsazrisiT... magram erTia interesi kilosadmi dialeqtologiis TvalsazrisiT da meore am kilos
Rirebuleba saliteraturo enaSi misi gamoyenebis TvalsazrisiT.
qarTuli poeturi enis safuZvlad ar SeiZleba gamoyenebuli iqnas fSauri dialeqti, radganac, rogorc marTebulad aRniSna amx. k. Carkvianma, mas literaturuli
ganviTareba ar Sexebia da mravali saukuniT CamorCa Tanamedroveobas...
unda iTqvas, rom vaJa-fSavelas enobrivi partikularizmi Sinagan kavSirSia missave msoflmxedvelobriv partikularizmTan. mwerlis poeturi samyaros, literaturuli Tematikis masStabi Tavis Sesatyviss poulobs kuTxuri
metyvelebis samoselSi. es dakavSireba logikuri da bunebrivia vaJasaTvis, xolo miuRebeli da sazianoa, saerTo
erovnuli enis interesebis TvalsazrisiT~...
vinc sabWoTa sistemas kargad icnobs, man icis, rom cekas pirveli mdivani TavisiT verafris Tqmas ver gabedavda. erTi Tavi iyo kremlSi da es iyo yovelgvar azrTampyrobeli, azrTa Camomrigebeli. da sul male, roca aRarc
kandid Carkviani sadme iyo da aRarc kremlis mbrZanebeli, vaJa-fSavela kvlav aRsdga Tavis uflebebSi, gansakuTrebiT 1957 wels grigol kiknaZis SesaniSnavi wignis
`vaJa-fSavelas Semoqmedebis~ gamosvlisa da 1961 wels vaJas iubilis msoflio maStabiT aRniSvnis Semdeg.
1980-90-ian wlebSi erovnuli brZolis aRmavlobis xanaSi gaxda SesaZlebeli gamoaSkaravebuliyo komunistebis mier Cadenil borotebaTa nawili mainc.
1989 wlis 3 Tebervals `literaturul saqarTveloSi~
gamoqveynda kandid Carkvianis `saWiro ganmarteba~ kimi
aliaSvilis werilis (`viciT ra moxda guSin, viciT ra
gvinda xval?!~) pasuxad.
kimi werda: `mere iyo da saqarTvelos centraluri
komitetis mdivanma Zirianad moTxara ilia WavWavaZe da

vaJa-fSavela, saskolo programebidanac amoiRes rogorc


uRirsi mwerlebi, Cven ki mas profesoroba mivaniWeT~.
kandidis pasuxidan: `mainc ratom da ris safuZvelze
gavakritike didi poetis Semoqmedeba am 38 wlis win? dasmul kiTxvaze pasuxis gasacemad mkiTxvels vTavazob nawyvets Cemi mogonebis meore wignidan, romelic gamosacemad mzaddeba~...
`1950 wlis oqtomberSi stalinTan, civwyaroze, laparaki Camovarda qarTuli literaturis Sesaxeb: SevexeT
vaJa-fSavelasac, romlis poeziac me Zalian maRlad Sevafase. stalins Tavisi azri vaJaze maSin ar gamouTqvams. man
mxolod is mTxova, rom misTvis vaJa-fSavelas Txzulebani
gamegzavna. (ratom ar hqonda vaJa-fSavelas wignebi, roca
sxva yvela hqonda? xom ar iyo es gulSi CarCenili boRmis
brali? _ g.x.). sami dRis Semdeg vaJas oTxi Tu xuTi tomi
stalinis magidaze ido. gavida TiTqmis Tvenaxevari da
1950 wlis 30 noembers, gvian RamiT i. stalinma gagridan
damireka. Sedga sakmaod grZeli saubari vaJas poeziisa da
msoflmxedvelobis Sesaxeb. diliT saubris Sinaarsi Caviwere mTeli SesaZlebeli sizustiT. auTentikurobisaTvis mimyavs misi teqsti originalis enaze. (rusulad, me
qarTulad vTargmne _ g.x.):
i.b. stalini: miviRe vaJa-fSavelas wignebi, wavikiTxe
da am dReebSi dagibrunebT. guli unda dagwyvitoT. Tqven
ambobdiT, rom vaJa-fSavela geniosia. is marTlac didi
talantia, magram msoflmxedvelobrivad Zalze CamorCenili. erT did problemasac ki ver ayenebs. fSavisa da
xevsureTis CamorCenil raionebSi Caiketa da xevsurebs,
fSavlebsa da qistebs Soris SuRlisa da kinklaobis mets
verafers xedavs da aRwers. ver amCnevs saqarTvelos
kulturul-ekonomiur ganviTarebas. es sakiTxebi ver imsaxureben mis yuradRebas.
vaJa-fSavelas ena provinciulia, Zveli, gaugebari.
niSandoblivia, rom mis TiToeul toms erTvis vrceli
leqsikoni. sxvagvarad mkiTxveli ver gaigebs mis nawar-

360

361

moebebs. akaki wereTeli, ra Tqma unda, marTali iyo, roca


CamorCenili enis gamo gakicxa:
`enas giwuneb, fSavelo,
mgosano maRal mTisao,
Tumc ki gviTesav margalits,
mkiTxvelic imas mkisao!~
akaki wereTelma da ilia WavWavaZem Seqmnes erTiani
saliteraturo ena, xolo vaJa-fSavela yovelgvar provincializms saliteraturo enis uflebas aniWebs. misTvis sulerTia rogor enaze iwereba poeturi Txzuleba.
amaSia vaJa-fSavelas CamorCenilobis ubedureba.
me maocebs geronti qiqoZis Sesavali. marqsistia eg Tu
ar aris marqsisti? swor Sefasebas ar aZlevs vaJa-fSavelas ideologias. akaki wereTelsa da vaJa-fSavelas Soris
enis sakiTxTan dakavSirebul kamaTSic ki, vaJa-fSavelas
mxares dgeba, roca akaki wereTelia marTali. vaJa-fSavelas enasa da ideologiasTan aseTma damokidebulebam SeiZleba cudi gavlena iqonios axalgazrdobaze.
aq vaJa-fSavelasTan xdeba daaxloebiT igive, rac gamsaxurdiasTan, mxolod im gansxvavebiT, rom gamsaxurdia
cdilobs Seqmnas arqauli, magram erTiani ena saqarTvelosTvis, maSin roca vaJa-fSavela mxars uWers CamorCenil, provinciul kilokavTa Tanasworuflebianobas.
Carkviani: amxanago stalin, vaJa-fSavelas prozaul
TxzulebaTa ena xom sufTa saliteraturoa.
e.b. stalini: prozaSic aqvs bevri arqauli sityva da
gamoTqma, amasTan vaJa-fSavela prozaikosi ki ara, upirveles yovlisa poetia. Tumca misi leqsebi da poemebi ar SeiZleba davayenoT `gandegilis~, `aCrdilis~, `baSi-aCukisa~
da akakisa da ilias sxva nawarmoebebis gverdiT. ilia WavWavaZe da akaki wereTeli vaJa-fSavelaze maRla dganan.
isini Tavis SemoqmedebaSi ayenebdnen Tavisi drois did
prblemebs, maSin roca vaJa-fSavela maT saerTod ar Sexebia~.

362

Canaweri imave dRes biuros sxdomaze gavitane. maTze


am ambavma Tavisi moulodnelobiT sakmaod mZimed imoqmeda. sxvaTaSoris, gamoiTqva arc Tu usafuZvlo azri imis
Sesaxeb, rom vaJas enis kuTxurobisaTvis xazgasmaSi brali miuZRviT literaturaTmcodneebsa da redaqtorebs.
isini vaJa-fSavelas TxzulebaTa yovel toms marTlac
urTaven vrcel leqsikons, Tumca iq Setanili sityvebis
didi umravlesoba qarTveli kacisaTvis, araviTar ganmartebas ar moiTxovs.
i. stalini sityvas banze arasodes ar agdebda, pirdapir davalebasac yovelTvis ar iZleoda _ aseTi iyo misi
xasiaTis erT-erTi niSani. Semdgari msjelobidan daskvna
TviTon unda gamogetana da saWiro RonisZieba gagetarebina. xangrZlivi gamocdilebiT vicodi, rom, Tu amas ar
gaakeTebdi, uxerxul mdgomareobaSi Cavardebodi. adre
Tu gvian stalini gkiTxavda _ ama da am sakiTxze rom
vilaparakeT, ra zomebi miiReTo?
vaJa-fSavelas SemoqmedebiTi memkvidreobis Sefaseba
aucilebeli gaxda da radganac is stalinisagan momdinareobda, sabWoTa sazogadoebis samsjavroze centraluri
komitetis meSveobiT unda yofiliyo gamotanili. amgvari
kritikosis rolSi gamosvla CemTvis sasiamovno ar iyo,
magram movaleobas Tavs ver avaridebdi.
gagridan ganmeorebiTma zarma damarwmuna, rom Cemi
mosazreba swori iyo. amjerad stalins saqarTvelos
olqebad dayofisaTvis mzadebis mimdinareoba ainteresebda. roca am sakiTxs movrCiT, man mkiTxa:
_ ra qeniT, vaJa-fSavelas Sefasebas SeurigdiT?
_ saerTod ki, amxanago stalin, magram misi zogierTi
momenti mainc Zalian mkacrad meCveneba.
_ xom gaxsovT sityvebi, romliTac marqsi `goTas
programis kritikas~ amTavrebs? _ `me vTqvi da vicxone
suli~, Tqven ki rogorc gindaT, ise moiqeciT, _ xmaSi
SesamCnevi wyeniT daamTavra stalinma CemTan saubari vaJafSavelas gamo. amrigad me meZleoda pirdapiri davaleba

363

vaJa-fSavelas Semoqmedebis zogierTi mxaris kritikiT


gamovsuliyavi.
1951 wlis ianvarSi Tbilisis XX saqalaqo partiuli
konferencia unda Semdgariyo. gadavwyvite saangariSo
moxsenebaSi gamomeyo Tavi `samecniero da SemoqmedebiTi organizaciebis muSaobis zogierTi sakiTxi~ da iqve
vaJa-fSavelas literaturuli memkvidreobis zogierTi
sakiTxic gameSuqebina. moxsenebaSi stalinze miTiTeba
ar SemeZlo, radgan amis rwmuneba ara mqonda. iyo meore
mosazrebac, romelic aseT miTiTebas gamoricxavda.
qarTul sazogadoebriobaSi adridanve damkvidrebulia
umarTebuli azri, romlis mixedviTac didi mwerlis,
didi mecnieris Semoqmedebis ama Tu im mxris odnavi kritikac ki lamis mTeli eris Seuracxyofad ganixileba. da
Tu es asea, rogoriRa unda yofiliyo mkiTxvelis reaqcia
vaJas Semoqmedebis am marTlacda usamarTlo Sefasebaze.
me ar SemeZlo aseTi `Seuracxmyoflis~ rolSi stalini
gamomeyvana, Tumca kargad vicodi: amis gamo mis mimarT
sayveduris xmamaRla gamoTqmas veravin gabedavda.
ai, ratom aviRe Cem Tavze vaJa-fSavelas Semoqmedebis
maSindeli kritikis erTpirovnuli avtoroba~.
vaJa-fSavelas mimarT daundobeli boRma ar amodioda
bolSevikebi, igive social-demokratebis gulidan, rakiRa is Tavis droze ewinaaRmdegeboda maT kosmopolitizms, rakiRa ilia WavWavaZis erovnul poziciaze idga
sikvdilamde. rogorc misi Zmebi da sxva axlobelni maSin
uciloblad amtkicebdnen amitom moakvlevines gamosawerad gamzadebuli vaJa eqimebs. mere Svili dauxvrites,
Zma moukles.
amas garda stalins vaJas mimarT piradi wyenac hqonda
gulSi. es ambavi Cawerili, dabeWdili me piradad arsad
Semxvedria, zepirad ki xSirad momismenia, TviT zviad
gamsaxurdiasagan, romelmac pirvel gamocemasTan dakavSirebiT gamoTqmul SeniSvnasTan erTad, amazec miTxra,
meore gamocemaSi aucileblad Seitaneo. meore gamocema-

Si ukve Cemdauneburad gamomrCa. axla, saocrad ganaTlebulma mkurnalma, xuta paWkoriam damaZala _ aucileblad Seitaneo. es epizodi ki aseTia:
sayovelTaod cnobilia, rom `iveriaSi~ ioseb(soso)
juRaSvils gamouqveyna pirveli leqsebi soselos fsevdonimiT. am leqsebma, romelTa Soris iyo `vards gaefurCqna kokori~, saerTo mowoneba daimsaxura. etyoda
ilia, ra Tqma unda, aseTi leqsebi kidevac mogvitaneo.
sosom ki komunisturi ideologiiT gadamlaSebuli
leqsebi miutana. iliam uari uTxra maT dabeWdvaze. soso
daemuqra `CamorCenil nacionalists~ _ xval moval da
Tu dasabeWdad ar geqneba gaSvebuli, Seni gazeTianad
agafeTqebo. ar gauWirdeboda, radgan mowinaaRmdegeebs,
miTumetes Tavadebs, rogorc klasobriv mtrebs, daundoblad uswordebodnen proletariatis diqtaturisaTvis mebrZolni.
meore dRes, sanam es mgznebare revolucioneri gamoCndeboda `iveriis~ redaqciaSi, vaJa-fSavela mivida. iliam cotaxnis saubris Semdeg SesCivla:
_ es ra axalgazrdoba modis, vin arian, es kaSnegadagdebuli revolucioneri mokvliT damemuqrao.
vaJam daamSvida: me ar waval, movides erTi aq da me vaswavli Wkuaso.
movida isic. rogorc ki ilias ukmexad mimarTa, vaJam jer erTi-ori Semohkra, mere daiTria, hkra wixli da
kibeze daagora.
iseTi gulboroti kaci, rogoric stalini iyo, iolad
ver moinelebda aseT Seuracxyofas. mokles, erTxanobas
daasamares kidec misi Semoqmedeba, misi saxeli. sabWoTa
wyobilebis damyarebis Semdeg, magram ar akmares. drodadro kvlav cofi uvlidaT.

364

365


- , .
, . ,
, .
,
,
.
samwuxarod, zogma fSavelma da zogma xdevsurma Tavisi `kompetenturobiT~ uaresad aur-dauria.
1915 1898 :

( )
,
, ,

, , ,
.
, , 285, . . ( ).
, ,
, :
, ,
,

366

,

.
:
...
...

,

.
: . , ?
.
() ()). , . , (
) , , , . , , 5 :
, , , , ,
, . ,
, , . ( . - ..)
, :
, .
, ,
.

367

, . .


-
,

: , .

, ,

,
.
, .
; , .
, . ,
-, -, ,
.
.

, , .
. . ,
. 1896 ,
( , -, ), -

368

,
. , ,
. 1896
-
( ). . , ,
,
: -
. .
,
. ,
.
, , , , -.
, , , .
, . 1913-14
.
- .
.
. ,
. , , ,
.
.
-, ,
, , . . , -

369

, ,
. ,
,
. , -
; ,
, : ,
. .
, :
,
; , ,
, , ,
, , !
. .
,
. .
.
. , ,
- ,
.
1914 : - . . :
- ,
, . -

. ,
: ,
, ,
. ,
, , ,
, , ,
, ,
,
.

. , ,
, , , , ,
,
. ,
, . .
, , ,
, . , ,
.
,
, -
, , , . , ,
, .

370

371

,
, .
, , ,
,
...
, ,
, .
, -
,
.
. ,
. ,
. , . ,
, , , ,
,
, ,
. . . , - -
. ...
, ,
, .
, , , , ,

,
. - ,
...

, . . :
, ,
, ,
. ? ?
? ,
?!..
, , ,
, ,
: , , , , ,
?
, .
,
, , .

, . , -...
, , ? ,
, .
,
, , .
-

372

373

. , .
.
- .
, :
,
, ,
, -19 . . , ,
...
, (, )
( . . ). ,
( ) . . .
,
.
. , , ,
- ( ), ,
- -,
-.

. .
:



,

. , ,
.

,
. ,
,
. -

. ,
,
, .
- ,

. , . , , ,
, .: . ,
, -

374

375

(. ) .
. , ,
,
. (
) ,
. ,
. ,
. , . (53, 133).
. , .
: , , , .
, . , , :
.
:
, .
.
... (24, 23).
- . . ,
, ,
, : , -

, , , .

(24, 177).
, , , ,
, . : .
:
- !
, , , - , , ,
, . ,
,
. (24, 121).
, - . ,
, . .

376

377


. , ,
. -
, , , . . - -
:
-, ,
, .

, , ,
. - :

TeTr CoxaSi mixeil (qaixosro)


zandukeli, joxiT xelSi vaJa

zandukeli. vaJas TiTqmis yvela foto (sami-oTxis gamoklebiT) misi gadaRebulia.


`sof. aranisel TavadTa erTerT Svils moskovis
samedicino instituti daumTavrebia da iqve dautovebiaT
samuSaod. 1918 wels Camosula saqarTveloSi da kurortologiis saqmes Casdgomia saTaveSi. gauxsnia borjomis,
abasTumnis, mogvianebiT (1937 wels) Tbilisis balneologiuri saavadmyofo. maSin berias amouRia dasaxvretTa
siidan _ moamTavros eg saqmec da mere davxvritoT, sad
wagvivao. 1950 wlamde ucocxlia, iyo cnobili fizioTerapevti.
gasabWoebis dros aranisSi, Tavis saxlSi gauxsnia
saqvelmoqmedo skola, sadac gimnaziadamTavrebuli qalebi aswavlidnen. iyo Turme xalxisTvis sayvareli pirovneba.
es gvian. vaJas dros ki moskovidan mivlinebiT Camodioda saqarTvelos mTianeTSi, kavkasiaSi xalxuri samedicino masalebis Sesagroveblad, gadasaRebad. amisaTvis
micemuli hqonda xisyuTiviT didi fotoaparatic. maSin
gaicno Turme vaJa-fSavela CargalSi, gadauRo ramdenime
foto, razec TviT vaJac Cans, daTanxmda, tansacmelic
gamoicvala, iaraRic aisxa. qaixosro ki ar eSveboda, cdilobda bunebriv yofaSic aesaxa vaJa _ eubneboda: Sen Tavad ar ici, ramxela pirovbea xar, STamomavlobisTvis, momavali saqarTvelosTvis Zvirfasi iqneba SenTvis gadaRebuli Cemi fotoebio. vaJa ki buzRunebda Turme _ cocxali aravis vaxsovar, mkvdari viRas gavaxsendebi, vis raSi
daainteresebs an Cemi nawerebi da an fotoebio. momeSvi,
Sen gamarjvebas, Cem beCaobas raRa suraTebze gadaReba
unda, gana umagisod ki ar ician. sircxvilia, momeSvi, Tavi
gamanebeo. qaixosro ki ar anebebda Tavs da amiT, marTlac,
rom fasdaudebeli saqme gaukeTa ers. or fotoze Tavisi
Tavic (TeTr CoxaSi) daufiqsirebia.
aqedan dawyebuli megobroba vaJasa da qaixosros Soris, barSic grZeldeboda. Tbilisisken mimaval-momavali
vaJa Ramis gasaTevad cxens aranisisken Seabrunebda, ezoSi

378

379

, , ,
, ;
, .
, ,
.
.
, , , , .

. :
, .
inteligenciidan ki erT-erTi Semcnobi vaJas sididisa,
yofila im dros sruliad axalgazrda qaixosro (mixeil)

kaklis Ziras Camojdeboda da damxdurT etyoda: qaixosros Tu scalian, gamoixedoso. qaixrosroc maSinve gamovardeboda _ ras hqvia mcalian, vaJa-fSavelas stumroba
CemTvis didi pativiao~. (cnoba mogvawoda qaixosros Camomavalma miki (mixeil) zandukelma).
1961 ,
, : ,
. . , - , : , .
. , .
. ,
.
: ,
, , .
, . , . , , , , .
,
.(37, 112).
, . ,
.
, .
,
.
,
.
. . , , .
...
- .

,
, . :
? , , , ? ,

. ,
, , : . :
, ; ,
, ( ).
:

, .
, , , ,
.
, .
, . ,
, ... . , , ?!
.
, ,
?
,
. , ... (24,
26).
, : ,
. , .
, .
, .
:

380

381

,
: ...
, , ,
, ,
- , - , , ,

.
, .

...
... - , 1905 , : ,
, .
...
, .
.
...
, , ,
.
... - .
...
.
, , , ,
, ,
. , .
... ,

, - , .
,
.
... , .
... , ...
, .
, , , . ,
- .
.
.
,
: . , ,
, , ,
: ?!
.
.
, , .
...
.
... ,
,
.
... , :
!

382

383

. , , ,
.

.
. .
. :
, ! . ,
, , .
, , , , . , i ,

, . , .
, ,
, . , - . 70
:
... . ,
... . , , ia, , . , ,
, i,
is... .
, . , , . : ?
; , , !

, , , ,
, . , a, ... ... . , , ,
.
, , , , .
, ,
. , ,
, .
, . , , , .
,
,
, .
: , , ,
. ? , , . ? !
, , a
, ?
, ,
, , .
: , , ,
- ! ,
,
, ! .
.
,

384

385

, ,
. , ,
, . , , . .
, .
, ?
,
.
.
, . , ,
, .
, - , ,
,
. , ,
, ,
... , -
. ,
. , -
, ,
- , (13, 49).
, , , , -

, , ?

, , ? , ?

, .
, ,
. .
, .
, ,
, ,
, , .
, .
1909 : , ! , , , . :
,
. , , ,
, . , ,
.
: , , .
( ),
- .
, ,
, ,
, ?

386

387

, .
- .
, .
. , , , .
, .
.
.
,
,
, . .
, , , . , : , .
, , ,
, ,
.
, , .
sazogado moRvawe giorgi lasxiSvili igonebs:
`roca `iveriaSi~ vmuSaobdi, akakim ramdenjerme leqsebi mogvitana dasabeWdad, honorars kargs vaZlevdiT.
ar maxsovs ramdens, magram Cveulebrivze bevrad mets.
magaliTad 3-4 jer mets, vidre vaJa-fSavelas~... ilias gankarguleba moexdina _ akakis mieciT, rac moiTxovoso.
miuxedavad amisa, akaki mainc ukmayofilo iyo. me TviTon
gamigonia misgan: `iveriaSi arafers maZleveno~ (`memuarebi~, tfilisi, 1934 w. gv. 260.).

,
.
, 1913 , -

.
,
.
, ,
. . .
. ,
.
, , , . , , : ,
.
, ,
, , . , , , ,
.
. , , , , .
... , : . - ,
, . : !
, , , .
,
.
, ,
.
. . ,

388

389

- , .
,
, . : . ,
.
,
; , , , , , ,
, . , ,
k ...
,
. . , ,
, . , , . , , .
, . :
, . ,
-.
. , , .
, ,
. ,
, ,
, , , , ...

, ,
:

390

,
.
, , , , (,
, ) . ,
,
,
? ?
, , 1991-1992 , ,
,
: ,
. ,
( ) . , .
,
, , , ,
.. ,
, ,
,
, , . ,
, , ,
. , .
, . ,
... -

391

.
, , , .
,
, .
. ,
, .
:

,

, .
.
,
: ( ) , ,
.
, - , .
-
- , 1957 . ( 1945 ).
, ,

.
, , oe,
, . ,
, ,
. , ,
. , , -,
- , -
,
, , -
. , ,
. (25, 58).
,
, , .
, , ,
. , , , , ,
, , .
: , , ,
, .
-. , -

392

393

, , , ,
, .
, ,
!

,
, . ,
,
, .
, :
Pro
ro domo sua
sua
.
-
,
! !
, - .
. , ,
,
.
( ) () , .
(
-),
, .
,
-,
, . :
, ,
, , .
, - , .

394

,
.
.
, . , , .
, .
- , , ,
, , ,
, , , , ,

, :
... , ,
, .


.
, (), . 1913 ,

35 : , ! ,
. - ,
. , . , , , , ,
. -

395

.
. .
. 25-30
, ,
, ...
, , -, ,
.
, -,
, .
-,
, - , , .
, .

, ,
.
.
, , :
, ,
, .

.
. , .

396

,
, .
, , . . 1910 1911 .
. .
, -20 , , , .
. : ,
, , , .
:
... 1909
.
. . - ...
. . , ,
... . , ...
... 1911
(. 1910 ..)

,
.

, . ( ..) , , . (38; 161,
162). -

397


.
, ,
.



. :


ukanaskneli foto gadaRebuli Car galSi 1915 wels.
,

.
:
, ! !
. !
.

, , ... ,
, .
.
-, -, . , .

, . -
. : !, .
. . , -

. 12 .
, -
. (. ).
, , . ,
. , , ,
,
:

398

399

, !
, .
.
- , , !
, ...
, , !

. ,

: , , , !
,
: ,
. , , ,
? , , , , ?
!.
. ,
1913 , ,
, , .
,
. ,
.
,
, ,
, . .
.
:
. 84, (. ),
. . , , , ,
, , ; ,
, , .
!..
, , ,
,
- , ,
, . , -

, ; ,
, -
,
. , , ,
, , , ,
. . !
, ,
, , ,
?.. , ! , , ,
, -
, , .
? ? , , ,
. ,
, , ,
.
: , ,
, ? : , ! , , , ,
;
, , :
!
, , ,
, ,

400

401

, , - .
, ,

, . , ,
... ,
. ,
. ? ? ,
, .
. , ,
, , ,
. .
... , , ? !
, -, ,
, .
, , . , ,
, , , .
, ?.. ,
-, , ,

- : ,
...
, , , ,
, ,
, , . , ,
, . ,

, . , ? -
, , ,
: , ,
; , , , , ...
?
, , .
.
. ?
,
.
? ? ? , ,
,
, . , ,
.
, ,
, ,
,
.

402

403

,

,
. . ,
1909 , -

; ,
, .
; , , , , ,
.

. .
, , ,
, , .
.
1915 ,
, . - , .
, , :
. ,
, . :
.
.

:
, . -
.
,
, , ,
:
.
.

: , .
, ,
. - .
. , , , ...
, , , .
, ! , , , , , -... , ?
, , .
! ! ?! , , , !
, ?! , ! ,
! !
.
, .
.
.
. ,
. : , , , ,
, ... , , ,
. . . , .
, .
, ! , ,
!

404

405

, - ,
,
. . _ . , ?
, .
1915 .
. ,
. . , , .
, , , , . .
, . -, ,

. : ,
? , ? - , . , ,
, , ? ,
, , .
, . .
, , ,
. (. ).
, - , .
: - , , .
.
,
. : 1915 .

,
. ,
.
(37, 177).
, ,

406

407

- .
. , ,
, , ,
, . : - (): ...
, , . , -

, . , , .
. , - 26
. 30 . , 23 ,
.
-
. .
. . ,
. ,
, , .
:
, , . ,
. , .
, . . -
. , . , .
.

.
. ,
, : -

, ,
,
,
. ,

.
. , - , !
,
.
.

, , - . -, , . ? : , , :
.

,
, , , ,
,

. , , !
- .
. , ...
, ... ,
! ...
,
-, -

408

409

. - ,
. . , -
,
.

: . ,
. :
.
, , ,
, :

, .
- -. . - , ,
- . , :
.
, , . ,
. : , . : , ,
, . (

) : .

.
, .
. .
; . - ,
. ;
- .
. , . . , . .

.
-
. , : ! !
! 30
, .
, ,
,
, , , .

410

411

.
.
,
.
,
, -

,
.
,
, !
, ,

!

.
, , . , , . , ,
. ,
.

, ,
. , .
: , , .
.
,
,
.
, , . . ( ) ,
, , -
...
,
, .
, .
. , , . . , , ,
.
, ,
, , . ,
. (37, 184).
, , , . .
. .
, ,
, .
. , 5 . , , ,

412

413

.
, . . , ,
. , .
. , , : , , , ...
- ,
. , ,
.
, .
, ,
, , . :
!
. , ,
. . ,
.
.
- . , . (
,
.. ), ,
-, .
, .* ,
! , .
.
.

414

, :
.
- .
17 , ,
. , . , . , . , . .
, . . . . . 21 .
. ; .
, , .

*1986 wels vaJa-fSavelas saiubileo TariRTan (125-e)


dakavSirebiT daiwyo mi kar-midamoSi im sameurneo nagebobaTa
aRdgena,romlebic iq odesRac idga. imJamindelma vaJas muzeumis
direqtorma irakli gogolaurma am saqmes mSvenivrad gaaRtva
Tavi. man amisaTvis bevri ram moiZia fSavSi Tu sxvagan. magalitad
sof. SaraxevSi tuqsiSvilebTan armoaCina zustad iseTi dolabebi, rogoris namsxvrevebic eyara vaJas nawisqvilarTan da aRadgina wisqvili. aseve aRadgina gomuri, sabZel-kalo, safutkre,
saojaxo wyaro WiWaxevaze. zogierTma memkvidrem uCivla baton
iraklis: vaJas wisqvili ara hqonia da ras akeTebso. samwuxarod
dges ukeTurTa xelSi TiTqmis yvelaferi gapartaxebulia.

: , , , .

415


, . .
, , . , , , , , , ,
,
. , .
, , , . . . - . .
.
,
, ,
, 1913
... , ,
- , . ,
(,
1987, 18 ).
, , .
. -
:
1915 , - ,
. , ,
. , ,
. , -

. ,
. -.
, , . ,
... ,
, -..
(17, 238).
( ), .

. ,
. :
, .
- 13 , . ,
, , . , ,
. ,
. : ,
, ,
.
, , . , ,
, .
. ,
, . ,
,

416

417

. .
, ,
. , , .
, , , ,
.
,
,
. .
.
. ,
.
, , ,
, , , , .
, ,
. - , , .
, , -... , ,
...
,
,
. -.
:
,

. :
.
, , , , , , .
. , ? , , .
mere raRacis CurCuli daiwyo TvaldaxuWulma, miluSulma. damlagebelma, vinme maisuraZis qalma yuri
axlos miutana da gaarCia Zlivs gasarCevi sityvebi. vaJa
ukanasknel amosuTqvasac leqss ayolebda:

418

419

`muxTalo, wuTisofelo,
tanjuli Svili gSordebi,
Tu vinmes vali mimyveba,
iqidan gavuswordebi~.
, , :
. ,
, 7 - .
1915 27 .
. .
:
.
. .
.
.
, . , , , -

.

:
.
.
. ,
. 1950 .
***
, , ,
.

.
, - . . : , ,
, , ,
, ...
, , . .
, .
. . .-. - . , ,
. . .
. ,
. : - . , ,
-. .
, .

.
, , , -
, . a . .oficialurad ki, saxis
niRabi moqandake iakob nikolaZes auRia.
( 1500 .)
- ,
. , , ,
, , . : , ,
.
: , ,
- .
!
, . .
, .
, , ,
,
, .
, , .
, , , . , ,

420

421

.
, .
, : ,
, ...
... ...
.
:
, , ,
, .
? ,

, ( ), , ...
. ,
, 10-15
? ,
, . ?
, , ... ,
, , ,
, , ,
.
-
, : -

. . (
).
, ,
. .
,

: - .
, ,
. , . .
, . .
,
.
, .
: , ,
. .
. . , ,
.
. . , :
, !
.
, .
- . : , ,
, .
. . ,
, . ,
. , , . ,
: , !
.

422

423

! ! , . , ,
. , ,
, ,
. . , -, , .
. , , , , dResac.
,
; , , . , , .
, .,
. . - . . . , -- . , , .
12
( ), .
, , . , ,
.
- . : .
, ,
. . , , .

. .
: , , . , ,
, .
, - , , . . -. .
,
. , ,
, , .

424

425

(
.
. )
`!

!
,
. , , , .

. . , , . , , ,
- .?,
, -,
. ,
.
, . .
. .
, , .



.
?
, !
.
.
,
,
,
,

,

. .

? ? ? ,
! . , ,
, , ;
, , . , - . ,
,
. , , ,
, .
, . -

.
. , ,
, .
.

426

427

,
,
,
.
, ,
.
,

.
, . .
; ; ,
, ,
, ,
- .
, ,
, - .
.
. ,
: ,
, . . . .
? ,

, - . , , .
.
, , . , , : ?-
- .
, ! ! , . , : , , ,
? ,
? ! ! .
, , .
,
,
,
!

, .
, .
, ,
. , ; ,
, .
, . . . , .
,
,

.
, !
, .~

, , ,
, . -

! ,
. , , .
( )
.
: ,
, . , -, .
, , , . : , , , ,
, , ; (, , , ...),
... , ...

428

429

! , , ,
.
,
.
, ,
, ,
,
()

. .
.
,
. .
, ,
, .
.
, . : ,
.
. .
- , .

, -,
, .


.
-.
, . , , . . :
,
,
,
.

430

, , .
:
uu,
ee...
. ,
.
.
,
. , , , , .
, ,
, . ,
. . .
: ,
, .
, ,
, , (
) ,
( ).
, .
. -

431

.
,
, . , ...

.
, ,

.
, ,
.
. , , ,
.
.

.

. , ,
- :

,
?
,
-!
***
-

432

, -
.
-,
; , ; ,
,
, , .
.
, , , .
. , , , - . ,

, . , ,
, .
, .
,
, , . , , .
,
. : , . . , ,
: ... .

433

:
1.
2.
3.
4.
5.
6.
7.
8.
9.
10.
11.
12.
13.
14.
15.
16.
17.
18.
19.
20.
21.
22.
23.

, , ., 1965.
, , ., 1977.
, , ., 1984.
,
, , 1989 . .
, - ., 1989.
( -. .),
, ., 1930.
, ,
, ., 1988.
, -
, ., 1955.
,
, ., 1927.
,
, ., 1977.
, , , 1967.
, -.
. , 1987 12 .
, -, ., 1982.
, ,
, 1989, 4.
-, ,
IX ., 1964.
-, ,
X ., 1964.
- (), ., 1966.
, , ., 1975.
, 1924
, -, 1989.
,
XVII-XX .., ., 1984.
, , ., 1971.
(),
., 1989.
, ,
, 1984.

434

24.
25.
26.
27.
28.
29.
30.
31.
32.

33.
34.
35.
36.
37.
38.
39.
40.
41.

42.

, , , VI,
., 1984.
( -. :
, ), , 1986.
, - , ., 1957.
, , ., 1932.
. . , , .
1957.
, . -
, . , 1981, 105, 5 .
, - , ., 1982.
, , ., 1936.
. .,
, :

. , . V, , 1887.
, , .
, ., 1916.
, - ,
, 1961 7.
,
, ., 1967.
, -,
, 1976.
, -, ., 1961.
, :
(), ., 1996.
, -: , II, .,
1994.
, , ., 1986.

-



(1843) ), 509, 489,
6.
, , ., 1977.

435

43.
44.
45.
46.
47.
48.
49.
50.
51.
52.
53.
54.

, II, ., 1959.
, , IV, .,
1974.
, VIII, 1990.
, - (
), ., 1937.
,
, ., 1985.
, (), I.
., 1931.
, , ., 1957.
, , ., 1978.
, , ., 1980.
, -
, ., 1985.
, - , .
, 1988, 19 .
, , ., 1969.

436

(.) , ; ; .
,
( ), ( ), ( )
.
, , .
.
, , , .
, -.
( )
, , .
(
).
, .
, .
,
.
, .
().
, . , , ,

.
() . , ( 2 ).
, , , .
, . , . , .
,

437

; ; .
(, ) ;
(); (, ).
()
, , , .
; ,
; .
, ; , .
( ). , , , ).
. ,
, .
, .
, ,
, .
, .
: .
, ,
, , .
: , ; , .
, .
, , ();
: , !
, , .
;
, , , . ,
.
() ,
, ( ). , .
: .
.
, ,
;
, ; .

, , .
, ;
.
.
() -, , .
,
, .
, , ,
.
, ; , .
: .
, , ,
, .
, ,
, -13 .
: , - , , ,
- , , .
.
() (), ().
, , 2 -. , 7-8
, .
-. : , ( ) . , , () ,
.
, , .
, , .
.
, ,
.

438

439

.
1.
. 2. .
(. ).
, , .
, .
, .
, .
, ().
, .
.
, , -, , , .
,
.
.
, , .
, , .
, , .
, . .
.
;
, .
, , .
, ,
. : , , .
- .

, ,
. ,
,

. .
, , .
: . .
, -, -.
, .
, , , .
1. ,
( ,
). 2. . 3. ( ) , () , - , -, ,
.
, , , ( );

.
, , , .
(.)
: , , .
, , ( () ), .
, . ,
.
() , , .
() , ,
, .
, , - .
() , . : )

440

441

; ) , )
.
, ,
, ()
; .
, ,
, ; . .
, .
( ) , ; .
() ( ).
, .
, , , .
, , .
.
, , , . .
, .
, , .
, () () .
. .
- , , , .
, , .
(. ).

(?) .
, ,
, .
. (.)
, .
, , ,
.
,
, .
(, ) , . , , -.
, , , , .
, .
.
, () , , , .
. : , , .
- . ,
.
.
(.) . .
,
, .
, , .
, .
.
, ,
. (), .

442

443

, - , , , , ,
, .
(. ).
. , ,
.
.
(, , ) ,
, - .
( ) ,
.
; .
, (,
.)

444

.......................................................................4
........................................................................... 12
...........................................................................24
...................................................................................34
.....................................................................................40
...................................................................................52
.........................................................................................58

........................................................................77
...........................................82
..............................................................89
. ......................................................99
................................................................................104
...................................................... 130

...............................................................................139
)
................................................................................139
)
..................................................................................145
)
...................................................................................155
)
................................................................................168
.............................................................................181
...................................................198
.......................................................207

...........................................................................214
...........................................................223
.........................................228
..........................................................247
?..................................................................254
. ...............................................................259

..........................................................................267
)
.................................................................................268
)
.................................................................................270
)
..............................................................................312
1905 .........................319
.......................................................................346
...............................................366

445

...................................................................368
............................................................................374
, ...............................................................377
...........................................................................395
, ...................................409
............................................434
...............................................................................437

They say, when Walt Disney read Vajha-Pshavela,s (Luka Razikasvili,s)


Singers of Nature, he eried out: Who is this man, who is this genius, why I
haven,t heared anything about him?
Today his name isn,t unknown; Vajha Pshavela is famous almost all over
the world as an incomparable poet and great humanist, the thinker of the world
level.
He lived at the and of the XIX th century and created his original poems in a
most beautiful part of Georgia-Pshavi. His pseudonym is desrived from his native region (Vajha-Pshavela means a man pearen,s from Pshavi). He earned his
living by a peasent,s work and lived in poverty. In Georgia they often compare
his fate to that of the famous Scottish poet Robert Burns.
Vajha-Pshavela,s most national, most originale creative work is nourvished
with mytology and folklore of the highlanders. That,s why his poetry is for eternity and at the same time understandable for everybody.
To embody his philosophyc ideas and ideas common to all mankind, he uses
episodes describing the life of highlanders, customs which were his customs as
well, If you are not aware off all these, his creative work will be inconceivable
for you.
My book is the first ettempt to deseribe Vajha-Pshavela,s life. I think the
narrative of the man (i.e.me), who was brought up among the same mountains,
and in the same corner of Georgia where the poet lived, won,t be uninteresting
for the reader.

--
- : !
!
- ( ),
, ,
, .
- XIX ,
- . -
( ).
.
.
, -
. ,
.

, . ,
-
.
- -.
, - ,
, -.

446

447

Gigi Khornauli
The life of Vajha-Pshavela

daibeWda gamomcemloba erovnuli


mwerlobis stambaSi. mxatvris q. #4
tel.31-70-47
32-73-62
EE.male
E.male
litandart@yahoo.com
vaja.otarashvili@yahoo.com

Tbilisi. 2008

448