BOM

w

ffiLEN
@N

NfuflorosVrettahs

i

FA

s610 .87
isb
5"

983

iilil|uillil[illluu|uilriili

BORANIA GTLTN
NikifbrosVrettakos

€ro$

?

QAGDA$ KLASIKLER

Dizisi

BORAI\IA
GTLtrN
I{ikiforosVettakos
ROMAN

Yunanca ashndan qeviren:

PANAYOT ABACI

Bu kitap, tgBB yrlmda Istanbul'da OZAL Basrmevi,Dde dizilmig ve basrlmrgtrr. (Tel: 5206058)

CAN YAYINLARI LTD. STi. Ankara Caddesi 40. kat z, Ca$alo$lu, Istanbul Telefon: 528 61 13

s\r.lrlfdl

,

$"l"dt)

,

Ozgun lttlt

To Agrirni ko i Ktttr'litrl;t

Yazann birkac siizLi
Bu kitabm ilk
baskls?, 1945'te Uapr.L&.

Kitap,

1942-

1943 Alman tggali srastnd,a tutulan notlara dngantlarak

gazildt. Kitapta anlatilan tilrn olal1lar gergektir, ga$anm6tr. ittc ttrgimi.tlle Eaptt, btr giikiig dbnemufi gansfian kimr. notlarut kd,gda ddktilmesinden ilerige gidemedi. Bu tzotl.arut bir giirz geniden ele alnt,tp i$Ienmesi
EerekiEordu.

rnizde, dodru

olaglada duEgulanmalar, zamanl,o' igibir bigr.mde bdliimlentr ue scrnat igfu gararh, eloerigli duruma gelir. Metnin ieerdidi anilartn
Ya^Sanmtg

l/\

etki,sinden bugiineciek kurtulnma&inndan, ortu geniden ele almak zorunds, kaldtm. $unu da beli'rtmek 'isterim kt, Alman t"Sgali srastndnki bir gandan korku, bir tr1andan aiditlik ortarnutda geglrmtg olduium ruhsal buna'

Inn sanata ddnilEemezdi. Ve Euna suptacltm: Oladaniistii biiEiik ue det'inden etki,IeEici cogkular, sanatscl Earahcth,it olumsuz'yiln' de etkilemektedir. 0 korkung sctoagln bitiminden yirmi Utl gegti. Bw ara.da" Astam De sa.ndt iizerine dii7iiniilmesi, gereken konu ue sorazlar kugkusuz biilliik dlQiide eo'
galdt.

[}1115?S

NiKiFOROS VRETTAKOS
{r96s
}

Vrettakos'Bu kitabrn Ttirkiye'de yayrn haklarr' Nikiforos(1983) satrn atmmrgtr' tan Can Yaylnlan'nca

sinilrci ndiliu

Uzun bir mutsuzluk dijnemi sezinler gibiyim. En soylu Avrupa ulusiannrn, yiizyrllar boyu giizyaqr diikecekleri bir tarihle agryorum bu parantezi.
1941

Yazilarrmla, bugiin, kendimi iine siirmekten utang duyuyorum. Ne ki bu elyazrlannrn ayrl bir tinemi yoktur; agrklayacaklanm drgrnda. Bu davranrgrm -tiim yazdrklarrm- a{layarak yastrirnr rslatan bir gocuSun dawanrgmdan farksrz. Samyorum, tiim insanlarln ve iizellikle diinya adaletine yiirekten inanan gocuklarla ozanlann hakkrdrr bu. Atina, Komninon sokair, 27 Araltk. Ortahk daha aydrnlanmadr. Kalkryor, elimle karanh$r yokluyorum.
<<Yurdumun mutsuz da$larr!>

Geriye diintip yatafrmrn kenarrna oturuyorum. Yiiztlmii avuglarlmln igine ahyor, her yiinti agft bir giikyiiziinde, eringle soluk alan bu gtizel ve gtirkemli da[lan dtigltiyorum. Ve sonra, onlara rgrk veren gtinegi, onlarr tepeden trnafa yrkayrp tasasrzhk ve yalmzhklarr iginde prnl prrl eden ya$muru dtisiini.iyorum. Ancak, gok klsa stirtiyor bu diigler. Zaman darh$r, gerqekler, onlan da uzaklaqtrrryor. Siliniyor daElarrn giiriiniimii. Gergek, kara bir gergi gibi giriyor aramrza. Yeniden kalkryor, rsrEr yakryorum. Gtikyiizii bulutlarla kaph, karanhk erken bastr bu akgam. Duvar-

da asih tiniformama bakryorum rsrarla; bir de$igiklik olmamasrna kargrn. iki adrm atryorum. Odanrn ortasrnda, ayakta duruyorum. Bagrmr e$iyor, yere bali:ryorum. Bir geyler sezmek, bir $eyler duymak gabasrndayrm. Yurdumun kilisesinden sesler geliyor kulaStma.

Ve bir kuzu gibi knEtm'a gtitiirdiiler

seni'...

Arnavutluk cephesinden getirdiSim biitiin notlanmr yaktrm bu sabah. Bilinmesinde yarar var; ben de, kendimi savaqrn iginde buldum, bunu yadrrglyorum oysa; savagtan iirktii$timden deSil, gocuklu[umdan beri ondan iSrendi$imden ve igimde, kalbime gewilmig korkung bir silah duydufumdan: Sorumluluk. Bugi.in, notlarrmr yakmamrn rredeni, son savaqtan iince buna benzer konulan igeren yaprtlarr okumam, Romain Rolland, Barbusse, Dorzales, Remarque gibi yazarlarrn kimi olaSaniisti.i sayfalarrnl. Bunun drgrnda, akhn silahlarrm daha da giiglendirmek gereSi i.izerinde iinemle durmaya baqladrm; bir olanak bulunmasr, nasrl olur bilemem, bu silahlarrn daha verimli, daha etkili duruma getirilmesi, gergeK, iizentisiz, giir bir sesin, kiginin tizerine do$ru gelip igine saplanmasr gibi iirnegin. Algrlamak istediSim nedir, neyin derinligine ermektir amacrm, bilemiyorum. Gegen gi.in bir arkadagrm: <<,Sen oynatmtsstn,> dedi. <<Bak,>> dedim, <<uzun si.ire iince, kendi kendime siiylediklerimi agrklarsam, anlar-. srn: Savaglarm stirdiiSi.i bir diinyada do$dum. Nasrl baga grkanm?>> Kiitiiliik riizgAnmn, yiizyrllar boyunca, esmeye ba;lar baqlamaz ahp giitiirdtipti incilleri, kitaplan, tiSretmenler:i, iirgiitleri algrlama qabasr, oynatmak olmasa gerek... Anlamakta gtigltik gekti$im bir gey de, kanmrn, ccakta yarr yannuq buldu$u birkag notumu saklamasr. Bu ktigiiciik amyl ya gocuklar iqin
l0
11

ya da kendisi igin saklamrg olabilir. <<Biiemem,> dedim ona, <<tiim yazdrklanm, okuduklartm, iinem tagrmaktan gok uzak geyler. Belki de sagma hepsi.> Ve giildtim. Yadrganacak, acr bir gtiliis. <KiSinin ieine dek i$leyen o giir sesin, gaSrmudaki iilqtisi.iz kiitiili.iklere karqr ytikselmesi olasr mr, Anna?'. Seslerin yiikselmesi olasr mr bugiin? Olasr mr?.. Qocuksun deme bana Anna. Hayrr, Anna, sesler bugiin
yiikselemez.>>

$u tig not var qimdi iiniimde. Nedenini bilemivorum, yarl yanmrq tiimceleri okurken, karmaglk kimi duygular dofuyor iqime. Notlarda tarih yok. Onulmaz acr do-

lu yaztlar. Yaralanmr siirekli agrk tutmak, kendi
ian.

ya-

krnmalanmla beslenmek, duygularrmr okguyor anlagr-

bir

ki

ka(n)sryla ilgili vardr. Karda siiriinerekten, d0gman (ate)Si =seyler altrnda yok olmasrnr tinlemeye (gahsryorum). (Dedi)
<<D.M.'nin torbasrm aldrm, iginde
bana...>>

ilk

yazryr okuyorum:

Bu de$il, olay bundan sonraki sayfada: <Otti iki kez biiztiiiip kasrldrktan sonra, kendiliSinden saS yanlna diindi.i kaldr. Boynu gerilmiq, baqrnr arkaya dofru atmrqtr. Yanrna oturdum, bir direnme

rtizgArrn buyrufuna brakryorum. Riizgir kdfrt pargalannr karanirprn iginde da$rtryor. Savagr yeren kitaplar insanlarm biiytik sugunu vurguluyor; kiitiilti$ti, qamuru. Bilmek, duymak istiyorum... <Neyin var?>> <<Brgaktan iSreniyorum, brgalr seviyorum...>> <Ne dedin?>> <<Drgardan,'Yetigin! Kurtarrn!' sesleri geliyor.>> Evet, neden savagrrlar? Savaqan tiim insanlar, bangtan yanadrr oysa. Do$aldrr ki, savagr da benimsemezler. Daha do$rusu, kimse, savaqa atrlarak kendisini iginden grkrlmaz durumlara diisi.irmek istemez. Hiq kimse savagl, yagamaya ye$ tutmaz. Ne ki... Gergekte, kimlerdir savaganlar? Kugku yok, savaganlar ve iilenler, bir buyruEu yerine getirmek zorunda kalanlardrr. Oynadrklarr oyun, kendi oyunlarr de$il. Demek, biitiin notlarrmr yakrgrm, doEru bir davramgtr. DeEiqik bir qey yapmamda yarar olabilirdi. Bir kitap? Evet bir kitap, ama ola$anrn drgrnda bir gey... Diig mii giiriiyorsun, diyorum kendi kendime ve bagrmr geriye geviriyor aynaya bakryorum. <<Rengin sararmls,>> diyor Anna ve yandaki odaya
gegiyor.

iqtepisi doldu yiire$ime; ondan ayrrlmamak. Kendi kendime konuguyor, nerede bulurum bu denli iyi bir dost, diyordum. Beni hosgtjrii iie dinleyen, yantmda giivenle yatan, kimsesi olmayan (...) akrl almaz (...) bilinmedik nedenlerle (yaratrlmr$) bir gezegende...>> Ategin bozduSu birkag siizciik dpha heceliyor, sonra kendimden gegiyor, tiimiiyle karla kaph o giirkemli da$larr di.igiiniiyorum. Bu karlann altrnda kalan tiliiyii kamtlayan bir noktacrk... Giizlerimi yurnuyor, anllarrmr silinmez krknak istiyorum. Notlanmr ahyor, parqa parga ediyorum ve sonra pencereyi aqrp, onlan
t2

Kalktrm, kapryr kapattrm, a$lamakh. Elim tokma$rn iizerinde kaldr. Yiiriimeye baqladrm odanrn iginde, iki adrm attrm, Anna kapryr agtr, bagrm uzattt. <cAnna, hava nasrl?>> <<Ilulutlu, qok bulutlu...>>
<cSaat kag?>>
<<Geceyarrsr.>>

<Geceyarrsr,>>

diye yineliyorum.

<iyi

geceler.>

<<iyi geceler.>>

Kapr yeniden kapamyor, ilerleyip pencerenin dniine geliyorum. Drqarrsr karanhk, sanki evimizi kara
13

bir yas duvanyla gevirmigler. Uzaktan kuru silah ses' leri geliyor. Renkli di.isler gtiri.iyor gibiyim. insanlarrn
barig giinleri, evrenin iizgiirliiSii...

<iyi

geceler.>>

bir ara kalktrm, kasabadaki arkadagrm Dimitri M.'ye uzun bir mektup yazSabaha dek uyuyamadrm. Gece drm:

<Yagamnnla ilgili. ileriye diiniik t;ilm girigimlerimi kesmig bulunugorum. Haoaga balcryorum, hangi gdne gidecefiimi kestiremigorum. Kryamet giiniiniin gelxp Qataeafu duggusu uar igimde. Eoimtn iizerinde dolngtp duragor. Koparacafrt korkung giiriiltiigii sezinler gibi.girn. iteri mi gitmek, geri mi diinmek dafiru olur, biLemi.gorum. Ktgamet, insannt tepesinde sanki.. lstk! Beklenen 6tk, nerden gelecek dersin? D6artst gdz gdzii gdremegecek kadar karanltk. Son zamantlarda igicene stkmtglar Prometeu,s'un ba.jlnrznt. Yazt Uazarlaen kuglar gcbi solugontm. Ve ktsa siirelerle, birilerini beklercesine, biitiin gece, battaniEeme sarth, pencereden pencerege kogullorum. Arnatrutluk cephesznde, gajmil,run alhnda, geceleri tepeden tepege hagaletl,er gibi, kogugurken sarrh oldufiurn o eski gamuflu battanige'me. Yajmurun alkndn arkada7lartmnz hagaletleriyle karSr,lagrdtm, Yanrnu aldtm o battantgegi, erasxro iizerim,i 6rtiip, bu hakstzltfu unutm.atnak igin. O geoe ben ancalc bir saat ndb'et tuttum. Okur gazar ol.dujumdan, sojuktan donarnn dtEe, astefrmen geldi, beni, igeri aldr.. Yerim,e gelen nsker, giizgtllar boau bekleAecek. Don, bir kiltg gibi kalbini delmi.s. Sab,ah, ailcaiistii Aatar t4
15

bulmuSlar onu. Ne imemi oar sanki' bwrun... Yazmak isted.t'dr.m bu dedil. Ned:ir bizi bekleu'm, biz ne belcli'' aoruz, bi,lemiltrorum, Dtmttri. Yagmmmda' bu d'enli. uAq. ntk kalmadtnt,. Dimd.ik diktli'Uorum, ba'ymt kaldttgo' rum. Vakit gi.tirmemetigim. Yeni' bagtan baslamak isteji aar lgimde. Eursne bagka gdzle balcttfirn noktaga d.onmek. t|Uu$mak istigorum. Ne ki lc"ary durrnak is' tedi de aar igimde. Her giin, her saat, her an benlidimr Uiti.riUorum. Bilmediiim, bektemedidinx, anla ger' gekleSecedindew rle kugkw dugmaCtitm bu oladaniistii otaElar kargtsmda kiigiiliigorum. Vurulmug gibtgim: Og' sa geuremdekilere tnantcun tamdz. IEzlik dolu znsana, giizellide, uaga.ma... Ve aimdt tiim i.nanglartm, riizgd" rm, bo1tukta saaurdurtu afiag dallarmt andttgor. Bir Eabanrl gibiaim. Sodukkanlfuitmt' gitirmemek igin tiim giiciimii harctEoru'm. Btr gabanil gr'br. kaqmak gerine, gzlgtn dantrantglart \nlemek oe gergeklefle giiz giize gelmek ces;aretini. gdsterebi'lmek. Boale mi dersin? BdE' te mi? Yoksa buna neden olan benim gilkiimliili)klerim mt? Sen ne dersut? Bdul.e rni? Qeuremizdleki. tiim olaglarm bu denh, 6neml.i olmadtfrr'm Eazabilsen bona, her gegi,n basit, bana korku aeren hsr geqi'n d[i€ oldttfiutzu sijllteAebilsen... Ama bdEle bir Segi Eazabilmen olanalcstzmtg gi.bime gel,i'yor. Okudttklartmtz, duEdukIartmzz, gordiikLerimiz, hep aEnt Seyler eiinkii. Qeure' mtzd,ekiler, hep agnr. gegler, Dimitri! Bezden saman dolu kuktatarrnx$ gibi gtttyor insanlart kthQlar, Attru' pa katakombt dol,u, katakomblar martir2 dolu. Boiaz lannn hagoanut kunt iqin degil dnadudum tiksi'rzti, ru' hun barbarca. aEaklar altma altnmast,, hngdutlarm kutsal her yere yapttkl,art basktndt beni tedirgin eden.
1. Katahomb: Yeraltr gomtitltiBti. 2. Martir: Kurban, gehit.
16

Daglanamryorum! Dagonam,ryorum! Ve trmntgorum ki benimle birlikte eorendeki, tiim giizelLikler de utang duguEor bu ngajzlamalardrnz... Kdr dajadan defri.l de, bugiinedek insan dige bildigilz, lru tnsa,n giiriiniim,iind,e-

aarah.klardan kagnaklatnn bu karanhklarda... $u anda, giiniin ilk tgtjr camlartma auruqar, ama kiitii bir diig gi)rdiidiim, penceregi a,Qa,r agTnaz d.t1arda gergek bir giinle karpr,la$acadtm inancuta hapilm.am olanalcstz.
.
.>>

'la

fi

Giinden giine gevremdekiler iqin akrlalmaz bir g0riiniime giriyorum. Gerekli tinlemleri alarak ve silr srk arkama bakarak, yiiriiye yi.iri.iye kentin dr$rna q*trm trugiin, azrcrk olsun iizgiir hava solumak igin' Afaeh bir yamactn etefinde durdum. Samrrm iizgtir hava bulrnanrn olanaAl yok. Sorun, insanlardan kurtulmak deEil. Sorun, insanla birlikte, bu ktitti yazgrdan kurtuimak. Oysa, yazgrdan sdz ederken gofu zaman kendirni driqiiniiyorum, acl qeken salt benmigim gibi. Bu yazgrdan bir kurtulsam, diyorum. T,iim hasaklar biiyle mi baqlarlar eylemlerine? Bilemiyorum. Kargr yamaqtaki a$aqlarr izlerken barrqtan yana olan her geyin benim gibi bilinqli olduEu kamsrna kapihp giihytizi.iyle biit{inlegiverecekmigim gibi geliyor igirnden. Evrende olageien bu tiksindirici seyleri anlamalanm, duymalarmr sa$layacak acr tohumu onlar da iglerinde taqryor sanki. Ne ki evren tek. Hig kimse evrenin drgrnda kalamaz" Qevreme son olarak htiziinle baktrm, sonra da arkamr dtindiim, hLrzh adrmlarla uzaklastrm, evrenin tutsak kamprna diinmek fizere.

<iyi
1B

Bu gece giiziime uyku girmedi. Ola$andrgr, bitmez ti.ikenmez karanhk bir giirtiltii, srk srk pencereleri, kaprlan sarstr durdu. Bir kalp atrSr gibi... Bulutlarla geien riizgAr de$ildi kugkusuz, pencereleri, kaprlan sarsan... Anna bir seyler sezinledi. Kalktr. Yanrma geldi, kula$rma eEildi: <<Diisi.indtiklerin dofru... Ulkenir-r temelinde atan gey, halkrn yiire$idir,>> decii. Ortahk a$arrnca zorlu bir kasrrga, afaglan. damlarl tiim kenti sarsmaya ba;ladi. Anna pencereyi ttimiiyle agtr, drgarrya sarktr, bana diindii. <Prom,eteus diye adlandrrdrSrn,> dedi. Ve sonra pencereyi hrzla kapadr. <<Onlarla birlikte gidelim! Onlarla birlikte gidelim!> Giizyaglarrnr tutmak igin gaba harcryor. Merdivenleri yuvarlanrcaslna inerken, omuzlarrmn iizerinde ugusuyor saglari. Ozgtirliik igin yiiriiyen tutsaklar. Kocaman, kara bir bayrak riizgdrda ilerliyor. Kenar mahallelerden inen ag insanlar yr$rnlar halinde kentin merkezini karartryor. Giirkemli bir akarsu gibi... Sel sel yollara taqan, kabaran, yiikselen. durgr"rnlaqan... iri iri agrlmrg giizler, so$ui<ta rqrl rqrl parrldayan diqler... Alan sanki buza kesmig. YoSun bir karanhk. Giikyiizti kapkar;r. Ne ki alan hrncahrnq dolu. Uzun boylu bir geng, kalabahktan ayrrhyor, bir taburenin
iizerine grkryor, gii$e bakryor, iisttimiizdeki kurguni bu19

geceler...>>

lutlara qiiyle bir goz atryor, <tinemli degil,> der gibi kollarrnr salhyor. Kalabahfrn cogkun giisterileri, buluttan kimsenin korkmadr$r. anlamrnda. Genq adamrn
sesi, havayr yrrtair ategten krh.giar gibi:

<,Kardellerim, isa'nm Eetfiden diingaga geligint miijd"eligorum si.zlere! Dqha ot1. r,ki Ua$ud.s,. Amo bilge' ti,fii,gLe gaskma, geuiri.Eor zorbaLarx. Dihrya dzgiirliik
C ephe sinr,tt' NI ar an'tg o zlat Hii, cr e s t' nd.e s ekr eter . Bu hiic' rede" i5gal altndaki tiim iilkelerin mmrangoz temsilcileri uar; 1zgiir 'garxn'xn isketetini haztrlagatt rnsrflii' gozlnrm".. Yeni isa'ntn dedi$ine bakilrsa, kdtiirilm insan ola.maz! Ancak kdtiiriirn earen olur..- Bu isa'nm ciippe giUfurilxp b.snknlars" odan olarak Eerlegtirilen 6biir isa ite bir rlgisi uok. Ka.rdeslerim!.. Bu isa'nm da ii.stii bay bizim gibi peri$a'n... O cla bizim gibi tutsalc! Bizim. sibi. aS!.. <<SS. ler onun da barakasun basrnt$lar, ;imdi eosiz barkstz ortaltkta dola7tgor. Giittdiizleri' hapishanede Ea' ttgor, geceleri kimi, zarurn Dortu cephesinde, kimi zaman Batr. cephesinde si.perler kaa.gor. Bize dfirettr'kleri' bizim insqntmtz. istekleri, btzim isteklerimiz. Zegtin dafitna grkm6, actlarrntnt dile getirt'Uor, <<ilk Htri'sti' ganlar sizsiniz,>> digor oe $unlart eklzEor: <<Katakomb'Iarda kollarnntzt testereule kesebili.rler, hapistnnelerde stnirlerr,mizi. kiitiiriim edebilirler. Gerek sogdaglar, ge' rekse zorbalw, kardegleriniz bile si.zleri. tahgi hagoan' Iann iiniine atabilirler. Frmlarda gakabitirl.er!.. Arna' inanctmzzt gitirirsek, tepemizde parddagan 9u giineg

resiz, kapatryor. I(urgunlanmrg saS gakaSrndan krpkral iki kan seli siiziili.iyor agaSrya. Ayakta durmak igin direniyor, hild a$zrm agmaya gabahyor. Diiqecek gibi oluyor. Son bir qabayla aSzr aralamyor. Tam di.igmek iizereyken, halk birden atrhyor. Kendine do[ru uzanan ellerin iisttine iistiine yrkrhp kahy61. <Giile giile kutsal iincii,>> diye mrrldamyor Anna, giizyaglanm giBnejzerek. Korkung rqrklar altrnda bir kryamettir kopuyor. Ugiincti Reich'in ;,skerleri biitiin grkrg noktalarrnr tutmuglar. Ne ki halk, korku engelini agmrq dzgiirce yiiriiyor iistlerine. Makineli tiifeklerin takrtilan zavalh bir kiipefin gecede ulumasrm andrrryor. Sanki insan seli, kapkara dalgalar halinde sokaklara akryor. Geri gekiliyor sanntnl uyandrnyor belki, oysa gekilmiyor' ilerliyor! ilerliyor! Kutsal iiltiyii, biitiin iiltileri, varalilan, kara bayra[r ve gtizelliSini kendi gtizelliEinin iginde yitiren kutsal iinciini.in siizlerini de birlikte tagryarak. Ozgtirltrk savaglarrnr geride buakrp binlerce yrl iince yola qftmrg gibi trpkr. Bugi.inkii durak Sintagma alanl.

bizim. olamaz asla!..>>

Susuveriyor birden. Halk dehqet iginde, gagkm bakryor agrhp kapanan azgrna. Ne ki sesi qrkmryor bir daha. Son bir gabayla zarzor aqryor aflztnt, ama ga20
ZL

Bugiiir evime beklenmedik bir anda Dimitri geldi. Elimi srktr, yanaSrmdan iiPtii, <<Her qey yolunda,>> dedi. <<Drgarrsr bir ugurum gibi. Riizgir iiniine geleni siiriikliiyor, uquruma itiyor, yok ediyor.>> <<Yok oluyoruz cliyorsun, oysa evren kahyor. Demek yok olmamrz boguna de$il.> ki Dimitri gtiliimsiiyor' Sona erecefi kuqkusuz savagrn bitiminden birkag yrl ilerisini yaqlyormus gibi giiniil rahatligr iginde. <<lflurtseverler kayna5ryor,>> diyor. <<Bi.ittin halklar bayrak aqm6. tsai;... Yiiz yi.izeyiz, gimdi, konuguyoruzNe mutlu bize. l\Iilyonlarca insan birbirini giiremiyor artrk. Biz, $u ana dek, qansh sayllrnz.>> <<Iligbir geyden kugkulanmak istemem ama, Dimitri, bu karanhk nerden kaynaklamyor? Nedir iilei.isii bu karanhirn? Yeryiiztinde, yapaca$r kittiiltik nereye dek varabitir? iste bu ytizden zaman zaman insamn kiittiriim olduEu kugkustt diiriiyor ieime" Tiim beynimdekilerin yarlm oldugu ku5kusu. Bir an geliyor, her geyi krrrp gegiren bu giiqleri biittin diinyanrn iizerine gerilmiq ategten bir iirtii grbi giirtiyorum. Ozgtiitiik. Adalet, Barrg? Yoktur bu ,lenii sulanan bagka a[ag. Nerede gigekleri'l Nerede uriinleri?>> <<Bu stiylediklerine gerqekten inamyor musun Bak, ben seni €iitiirmelze geldim, senin de beni giitiirrnen koquluyla.>>
22

<Elilemiyorum Dimitri'.. Nedir inandrklarrm, nedir inanmadrklarrm, bilemiyorum. Salt acrmr dile getirmeye gahgryorum. Sana yazmamr$ mrydrm bunlan? $imain n"tt ve iibiir adam, arkadagrn, bir zamanlar yakrmn olan. arkadagrn, iibiir adam, iiteki ben"' Aramrzdaki iizdeSlik yok oldu gitti. Sevgi dolu' inanq dolu arkadagrn... DeBigik kisi.liEi olan bir insandrm'>> <<Yiizyrllar boyunca sava$rn gergek anlamrnr kavrayamadtk. Kiginin mutsuziuSu yapaydrr' Haksrzhk kur,,ordrr, ama korkaktrr da. IIak, iginde' ya$amln ruhunu tagr, bir vurugmada yenik d0Smesi, savagt yitirdi$i anlamrna gelmez. Bu biiyiik savagta da yengi, hig kuqkusuz" onun olacak ve bu yakrn gelecekte gergeklegecektir. Bu savagta yagamlarrm yitiren milyonlarca kipahahya Ei, gelece$in temelini olugturmakta. Bu gok da olafaniistii derepathyor biliyorum, ancak kargrhpr cede de[erli.>> <<lBuna kargr grkmak istemem. Sinirlerime egemen oluyorum, inanmak igin gaba giisteriyorum' Ama, bA o"i rru" igimde. YiireSimden yaralanmrg gibiyim' biri beni oyuna getirdi sanki.> <<Milyonlarca insan Su anda iiltim kahm savasl veriyor. Nisrl yitirirsin onlara olan inancrm? Kan seileri iginde yiizen bu insanlardan kugkulanmak ne biiytik giinah. Bunlar seni aldatmrg olamazlar. Senin gibi savaggrlardr onlar. $u anda tiimiimiiz, onlar da, biz de, ne tiicearrz, ne giftgiyiz, ne de diiSiiniir... Bir gegit askeriz, bir gegit havari. Bu ulus...>> <<Ategler iginde yanan bir diinyada benim dramrm ne dnem tagr bilemem. Ama insanrmrn - ulusumun dratmdrr. Nasrl severim onu bilirsin...>> <<Kugkusuz seversin. Ama, kurtulu;a olan inanctnl yitirdifini siiyiemekten de geri kalmryorsun, g0zya5r dcikmekle yetiniyorsun. O1'sa onun verdiAi savag, tii23

miimiiztin savaqrdr. Gereksinmesi olmayan tek gey' giizyaglanmrzdrr. Yazrk ki biz ona higbir qey veremiyoruz; bunun drqrnda.>> <Ne yapabilirim, Dimitri? Nasrl yardrmcr olabilirim? Oltim korkutmuyor beni' Biliyorsun, ytizyrllardan beri siiregelen bu eylemi, sonsuz yengi de$il' sonsuz
yenilgi giizlemekte.>> <<Korkunu anhyorum. Bana yazdrklarln apagrk' Ama qevrendeki insanlara, drneSin bana' giivenle bakman
gerek.>>

<Eilirsin, Dimitri, severim seni. Ama, iizerine gimqek diigmtiq bir a$ag gibiyim $u an. O korkung rqrk patlamasurrn etkisi altrndayrm hAli, giizlerim kiir. Bana biraz zaman tant, ola ki kendime gelirinn. Ama bugiiru inandramazstn beni, ben de kimseyi inandrramam. Biittin bunlarrn yiizythmtzda olu;tu$u gergefini yok saymak olasr rm? Bu canavarlartn, Goethe'nin yurdundan yola erktrklannr? Kim daha giiglii? Hitler mi Beethoven mi? Bu dtiqiinceleri agrklamama kimse engel olarnaz. KiqiliSim iizerinde kugkuya diiSmek olanaksrz" Ben, benim. Kendime iizgii bir savaq stirdtirtiyorum' Descartes'in gijriiqiin0 tersine qevirirsem derim ki: 'Diigiiniiyorum, dyleyse sava$an kiqiyim.' Ama iyilifin egemenliiiine inanmamak da oianaksrz. Bir kiir ki'sinin' kendisini elinden tutup gtitilrene inanmasrna benzer bir inang var bende. Budur yitirdi$im biiyiik mutluluk. Yiizyilrmrz insanlarrn, sonsuza dek varolacak insamn iilqtisli oldu$u gtirligiinti benimseyemiyorum. Ve daha da tasah diiqi.inceler var hafamrn iginde. Nedir dilsiince, din, qiir, miizik? Ve bu karanhk?>> deki saate giiz atryor. Gecikti$ini siiylemeden, kaprya do$ru yiiriiyor. <<Gidiyor musun Dimitri?>
24

Elimi srli:ryor. Tath giiliimsemesi birden bana da gegiyor. Kiigeden ayak sesleri geliyor kulaSrma, sonra odama dtiniiyor, kapryr kapatryorum. YataSrmrn kenarrna oturuyorum, ellerim dizlerimin i.isti.inde keneElenmig. Yabamllar yaprcr olamaz, inceieyici, aragtrncr olamazlar. Boran bagladr mr, kryamet koptu mu ma$aralarrna kogarlar, aSag kovuklartna gizlenirier diye di.igiiniiyorum. Ormandrr bende eksik olan. Dimitri beni giitiirmeye geldi, ben de onu giiti.irecektim. Silah kullanmasrnl bilirim ve inim inim inleyen halkrmr severim. Bu igkenceci diktatiirlerden iEreniyorum. Ama brrakhm, gitti. Nedir amacrm? Neyi simgeliyorum? Onu gidip bulmam gerek. Giizlerimi bir mendille baSlayrp, Dimitri'nin istedifi yiine gideceBim. <inamyor musun?>> diye soracak. <<Seni izliyorum,>> diyecefim. <<Qafrmrzrn bu bunahmrnda, kurtulmam ya da yok olmamrn ne iinemi var? Yiizyrhn bunahmr mr? Bilemem, Dimitri, higbir konuda kesin bir sey siiyleyemem!..> Yatmadan, gocuklann odasrna bakryorum. Ustleri s*r srlir iirti.ilii. Vargova geto'sundan birkag bin kilometre uzakta.

Bir an

glzgdze sessizce bakrqryoruz.

Dimitri,

elin-

25

istiyorum, ayak defigtiriyorum, iki ayaStmr deniyorum, olmuyor, dengerni yitiriyorum. Ruhum g6vdeme, giivdem ruhuma tutunuyor. Kaprm birdenbire agtlsa, beni odanrn ortasrnda btiyle, krmrltrsrz, Rodin'in bir yaprtr gibi bulacaklar.
<<Boran!>>

Saat sabahrn irgiinti galdt. Neler oluyor dersiniz gu anda evrende? Kag ev atese verilmi$? <Pis Alman, gocuSun kolunu dizinde krrdrn, 'aqlm' dedi diye. Hayvan! Hayvan! Hayvanl>> Tek ayaSrm iizerinde durmak

Bir grfhk koparlyordum az daha'-oysa hicbir olagun[Jtiltirl yoktu. Gece olmuq, o kadar' Kalkrvorum'

;*t;; "ritt ilyil ffi;;

yunrrvo"l vona telagh Klrtulmak igin koguqan insanlar"' Bafnqmavecamlar gr"o,irvo"' <8oran!> DoEal"' Kulak duyulan ayak ,iyor"*, yok bir ;ey. Biittin Avrupa'dan ,*i""i d"L"t, telagh, eringsiz' Ne ki camlar grcrrdamryor. Iqi$r yakryorum. Lamba sallamyor gibi' inceierrsrEr siindi.irtilurin"-uur.ivorum bir an. <<Deprem mi?>

kapatrvorum' Yiiziim ;;tt""dan, gidip pencereviayak sesleri duvar gi-

;;;

Giirmek istemil'orum !u. aenleyri' ilkvazadek"" daErlmab"liiir., an bir ri.izgAr esenedek'" BulutlannytireEimin dek... Yarah ,"i,= rr""""rn temizienmesine savasl veren iyileqmesine dek... Ve insanlar"' Yaqam yarah insanlar"' Onlar da benim yiireinrunfu", airr ^gil. gatrgmalann ,.Yttt"gim,> derken, igimdeki kanh Kafamda yeni kurallar olu$ioptu-rrrt dilgiintiyorum' iiylesine bir *ut iir"r". Varolan kurallarrn gegersizliEi sevgiyie tikf."riniin" kamtlandl ki." inangla kugku' ytiriiyo,irrti, yugu*la iiltim arasrnda giiliimseyerek harcrgaba tt-. iqi*aeki ivirnserli$i yitirmemek.igin baElamayoru*." Damarlarrml' ya$am 4."":n..9:Ydeye ruhuntu dodavla biitiinlestirmek saba-

;;;;i;*;"unt,
26

.*ouv'*.Nekibiitiingabalarrmrnbo;agidece[ikorkusu var iqimde.
27

nnquyorlar. Nereden geliyorlar, nereye gidiyoriar? Sanki bir kasrrgaya kaprlmrglar. Cankurtaranlarrn sinir bozucu diidi.tkleri kalabalr$r daha da pani$e u$ratryor.
<<Umut var!>> <<Umut yok!>>

iizeAlmaniann sabah margryla uyanlyorum' Kentin iginde bir ;;;;, 'tir zafer grflrfr gibi dolagan bu marsrn closUuk Llubilit, diye diiliiniiyorum' Geqenler,,astf garde biri siiyli.iyordu: Hayvanlar bile konugmak ve mart i stivtemet yetenefini eide etmiqler' Almanlarln ii uuru" t<entin ufultusuna karlgryor' bazan uzaklasrriizior gini. Kentin altrnr iistiine getirmisler' Damlar' Kugibi dalgalamyor sanki' ia"ri ,orrrrrduEu tenteler Ama yeterli mi ki? tsiniaklanmr tikamak istiyorum' t*""" auyguyu trkamak gerek' yoksa engelleyemezsin ;Gr;"t. birvutttn... Ne yapsan, ne etsen' duyarsrn' oydeEil de sa-tigiincti kattayrm... Bu ufultu, yeryiiziinden geliyor yoksa?" giikytiziinden mi " Acele giyinip soka$a grkryorum' .Dimitri'ye rast-Yanyana yiiriiyoruz' insan dalgasr bihyorum f<aplOa. ytinlere savurur korkusuyla qoEu kez elele tu"i uyn Yurtseverler, yurtseverler, yurtseverler!" tuguyoruz. Ama Vottu", yurtseverierden olusan seller gibi akryor' igbirlikgiler, sokak aralarrnda arahk;;; ;" hainler, diyor Jrz siirdiirtiyorlar algakhklanm. <Nasrl olur,>> satar bunlar Ugiincii Reich'e tiirn bu Dimitri, <oasil yerlegtivrrtr"uu.t"ri?> Ne ki Almanlarca kulaklanna iilen altrn antenlerle olanlan bir bir izliyorlar' <<Bu siizciiEiinii siivledi, bu iizgilrliik dedi' bu ekmek f.iqi

Gtiztimden yaq geliyor, kolumla silmek istiyorum, bu arada Dimitri yok oluyor yanrmdan. SaEa kosuyorurn, sola koguyorum, arlyorutrn, kalabahk grkmazlara clahyorum, hiqbir yerde gtiremiyorum. Sanki bir damIa su, diigmiiq, akmtlya kapilmrq, nehrin iqinde yok olrnuq...

Bulutlar giizda$rrerircesine kentin iepesinde asrh' Karanhk bir orman gibi. Nedir deEiqen? Nedir kiikii kazrnan? Neclir sallanan? Bu ba$rrqmalar niye?>>
<<Ilerl
+,
I
)>
>>

<ileri ! <iieri !>> Gelecek aydmhktrr, kugkusuz. Ama Qu gelecefi bir

giirebilsem... Bakur, topalhyor gibiyim. Bundan biiytik mutsuzluk olabiiir mi? Bu denli yoEun, olaAani.istii biiyiik bir kalabah$rn iginde bulunrnak ve yalmz olmak. 'Iopallayarak yiirilyolum. Aya$r krrrlan bir kurt gibiyim. Ulumak geliyor igimden. Qocuklu$umun krg gecelerindeki kurtlarrn ulumalarrnr anrmsryorum. Umutsuz bafnqmalarrnrn htizi.inli.i giizelli{ini, hig unutmam. <<Yunanh yurttaglar! Yunanhlar!.. Giinegteki lekeler insanlann ruhlarmr etkiler, onlan sava$a siirtikler, derler. $unu akhnrzdan gtkarmayrn! Ugiincti Reich'in bir askerini dldiiren, giineqin bir lekesini yok eder.'. Yunanh yurtta;larl Yunanhlar!..>> <<Sen misin bunu siiyleyen?>> <<Evet, benim!>
<Sen?>>

vu*

istedi.>>

<<Severim,

nefret etti$im brgaSr.>
?.9

Sokaklar mahger
28

yeri"'

insanlar telaqh telaqh ko-

Evimin yolunu bulmaya gahgaraktan ytiriiyorum' RiizgArla bir itigmedir gidiyor. Bir ara, uzaklarda, kalaba--lrErn arasmda, belli belirsiz, yatl saydam, arkadayiiriiyo$rmm giilgesini giiri.ir gibi oluyorum' Ite kaka grrprmyorum' Yararslz' Kalaba*r'r*, votu agmak iqin hk, kargrmda bir duvar...
<<Dimitri!> <<Dimitri!> <Oimitri!>>

Evimin giriginde, bir an dikiliyorum. Ellerim buz gibi.
Sararmrg.
<<Baqka
sulu.>>
<<Bagka?>>

<<Samyorum, Amerikah

kimi giirdi.in?> diyor Anna. zenciyi ve Sikuanah yok-

kalabahk vardr. Yedi yaglarrnda bir de Hintli gocuk giirdi.im. Dedilim gibi, bu bir miting deEildi. Sanki yaqamsal kararlar almak iizere yaprlan bir top<<Qok

lantr.>

<Nelerdi ahnan kararlar?>> <Elarbarlar gitsin!>> Baqrnr tiniine e$di- Yandaki odadan gegerken, sanki kafasrna iyice yerlegtirmek istercesine, <<Elarbarlar gitsin,>> diye mrnldanryordu. Yalmz kaldrm. Ne evin iginde, ne drgarda grt yok. Duvardaki tabiolan indirmek, aynalan tirtmek, evde duygularr okgayacak ne varsa, iisttine iirtii gekmek geliyor igirnden. YalmzhErnu sonsuza dek giitiirmek. Acr gibi, iiliim gibi. Masaya oturuyor, yiiziimii avuglanmrn igine ahyorum. Krq giinlerinde yalnizhfa itilmiq, yurdumun hendeklerinde uluyan garesiz kurtlar geiiyor akhma. Onlara aclyorum.
<<Ifurttaglarrm
! ..>>

Kimi de, kafamda karman gorman oluyor

gece-

ler, birtirnek oluyor. Ama qafaklar. da karman gorman
31
30

oluyor. Qocukken sabahlarr uyandi$rmda gtirdtiEiim tan aEartrsrnr yeniden giirebilecek miyim? O giil rengini ve <.gi.inaydiru> diye selArnlagan o agrkyiirekli insanlarr... l'anrrm, insanlarn iqindeki derinlife eremedim"' Eremedim, Tanrttn, eremedim' Gergeii sdyliiyorum' kucafrmda bir o$lakla eve dtinerken canlml alsaydrn
ke$ke.

girKapt ne zamafr agildr, qocuSum ne zaman iqeri di, anlayamachm. Gittikten sonra, sesini duydum'
<<Babam a$liYor.'.>>

Odamda clofaclan artakalan iki Sey var; biri ruhum, itbtirii de masamr siisleyen giqekler. Ruhumu, sanryorum, gtinese ve yurdumun giikyiiziine borgluyum; gigekleriyse Anna'ya. O denli zarif ve renkleri olaSantistti giizel... Diig gibi gelivor. eigeklerin gergek oldu{una beni. inandrmalarrm istiyorum. <Orqarda, yeryiiztinde gigekler yagamlannr siirdii<<Bu

riiyorlar, iiyle mi?>
ne biqim
soru?>> Qe-

si.irdiirtiyor mu?>> Diindii baktr, kar$rhk verrnedi, elindeki tirgiiye
<<Qigekler yagamlanm

virdi ba;rnr.

Alqak sesle konuguyoruz. Aldrfrmrz karartma ijnlemlerine kargrn, az rgrk yakryoruz. iki kisinin birbirIerini ancak giirebilecefi kadar. <<Derhen tel iirgiiierini gegtik. Uzun siire karmmrgegzrn iizerinde si.iriincliik. Dbniigte, onlar igin, is igten duyuldu' misti. Ayak sesleri, ba$rrgmalar, silah sesleri Dimitri'yle birlikte duvara tutuna tutuna karanhkta gdriinmez olduk..'>> Anna karqrhk vermeden dinliyor. Orgiisiinii topladr, rgr$a baktr. Siiyleyeceklerimi bitirdim. Suskunluk, kugku, korku, yeniden egemen oluyor. Kara ijrtimceklerini yeniden iirtiyorlar duvardan duvara, giysiden giysiye, eqyadan esyaya. Yan kapah giiziimtin iiniinden,
32 33

,';.";:*:':.s'

kent gegiyor, bulutlanyla, iizerlerine sloganlar yazrlmrg duvarlarryla, yolda bugiin gtirdiiEiim

srtiistii

uzan-

mrS tiltisiiyle ve yamnda onu severcesine yalanan srs-

ka kedisiyle. Ama az sonra kentin giiriini.imti deEisiveriyor birden gdzlerimin iiniinde. Parmakhklar, dara$aglarr, testereler, varhklarrnl kamtlarnak istercesine ayaklannr siirtiyen iskeletler, bodrumlar, karanhklar, cehennem gr$hkiarr... Aldmdan biiyiik mezarhktaki selviler, canlairrveriyorlar, gerilere do$ru qekilip, rijzgdrn hrz.' la agtr$r ana demir kaprdan grkryorlar birer birer, ard arda, yash, uzun, giirkemli, kentin anayollarrnda gezinmeye baqhyorlar. Bize do$ru geliyorlar. Komninon sokafina yaklagryorlar. Aya$a kalkryorum. Sivri uglarr birer birer penceremin tiniinden geqiyor. Sanki belli belirsiz eEilerek de saSdaki soldaki evleri selamhyorIar.

larrmr gamurdan grkarrrken kula$rma gelen ses, gece' de duyulan ses. Yiiziim, donmug yaSmur damlacrklanyla kaph. Zaman garkrm tek baqrma geviriyormusum
gibi.

Anna iirgiisrinti dizleri tizerine koymug, di.igiiniiyor. <<Diisiin,>> diyorurn, <<bir avug Alman tiim ewene egernen olmak istiyor. Geri kalanlar, onlartn yagamalarrna izin verecekleri insanlar, onlartn artrklarryia siirdiirecekler yagamlarrnr.>> Elini kaldrrryor, parma$lyla drqarryr gtisteriyor. <Duyuyor musun?>>
<<Neyi?>> <<Umut.>>

<<Umut mu?>>

<iyi geceler.>> <<iyi geceler.>>
Koltu$uma giikiiyorum yeniden. DaSlarrn dorukla-

<<Bayralir cebinde tasryan...>> $aqkrnhErmr g6riiyor.
<<Afiz mrzrkasr galan qocuk gegiyor.>>

nnr rgrl rqrl aydrnlatan giineqi dii5i.iniiyorum. Ne olursunuz, 'gi.inaydrn' deyin bana! 'Giinaydrn' deyin... Aynr anda yaklagmakta olan boranla konugmaya koyuluyorum. ASrr bir krgrn geldi$i duygusu var igimde. Bugtin gittim, siyah gemsiyemi onarttrm. Salt ya$mur iqin de$il, daha yakrgrk alrr diye di.i9i.indii$timden. Bir
de geniq kenarh siyah gapka satrn aldrm, gi.inkii, gevreye, ruhuma daha uyumlu diigeee$ine inandr$rmdan. $u anda iyice ammslyorum, sabahtan bu yana iig kez indirdim odamdaki renkli tablolarr, bu el yazrlarrnr, notlarrmr iig kez cebime koydum, grkardrm. Ve iig kez, eski piisk0 valizimi girige kadar giittirdtim. Anna'ntn
telagrm anrmsryorum.
<<Nereye gidiyorsun?
mazsln.>>

Unuttun mu? Drgarrya grka-

Dizime dek gamura batarak yiiriiyor gibiyim. Ayak34
35

Gtinler gegtikge yagam' tam bir cehennem halini altyor' aSrz <8ak,>> dedi, <<iki giin tince yukardaki sokakta qalan gocukla bu Qocuk aym qocuk mu bilemrzrkasr mrmiyorum. Oncekini iildiirmiiq oiabilirler' Ne ki aErz
zrkasr hep aYm mtztka.>>

Tabanca, dolapta asrh eski damathk giysisinin cebine konuyor yeniden. Yash, sallanryor perdeler' <Ouymuyor musun kaz adrmlarrmn sesini? Buz giyrhgmalannr gdrmedin mi?>> bi <cSus artrk! Srzlanmaktan ne grkar ki, otur!>> Koriclora grkryorum, askrdan qapkamr ahyor, dlgiin rgrkta boq bog bakryorum. iki adrm atryorum, aynaya do$ru. Oteki odaya gegiyorum. E$ilip gocuklann, yorganrn drgrna grkmrq ellerini iipiiyorum usulcacrk. Yeniden d6niiyorum odaya. Ve gok uzun bir yoliuiuktan diinmiigqesine, bitkin, yeniden sandalyeye oturup dirsekleritni dizlerime dayryor' yiiziimil avuglanmrn iqine giimilyorum. Anna, kanapede oturmu;, Faust'tan Mai:garitan'rn sijzlerini okuyor mrnldanarak:
Bdgtecene giizet

<Ne bekiiyoruz, neden uyumuyoruz hdlA?>> <<Arkadia'mn glnar aSaglarrnda ipe gekilenleri rtizgir sallryor gimdi... Bizim uyuyacak zamanlmrz var' ondan uyumuyoruz.>> TedirginliEimiz gitgide artryor' Gizli oluklardan akan suyun sesi geliyor kulaklarrmrza' <Yeter! Bitsin artrk bu savaq Tannm!>>

bir 'gabani lan,s aldum^ Ug glt uzaklara! Ug gxt uzakXar&!

Anna, diigtincelerine dalmrg, drqandan gelen sesieri duyamryor. Bi.d"tt aya$a frrhyorum' Yeter artrk! Dimitrilnin verdi$i tabancayr kaptrErm gibi pencereye seqkoguyor, pancurlarrn arasrndan drgarda olanlan sarilrp gekiyor beni' meye gahgryorum. Anna belime

<<Yetigin! Yetiqin!>>

beni. Giikviiziindeki de kulak asmryor cinayetlere. Biz rre bekliyoruz?>>
<<Anla <<Yapma, dedim!>> <<Kargrki komgunun gocufunu

<<Tanrr aqkrna!..>>

bu

iildiiriiyorlar' Anhyor

musun? lar. Olmaz Anna, bu kadar olmaz!>>
36

Babasr 'hayr' dedi diye' gocufunu iildtiriiyor.tl

Dinlendiricidir tiliim. Bir tanrrsal kutsamadn" Bu sabah vardrm bu kamya, Dimitri'nin tutuklandrlrnr iiSrendiBim an. Ugtincii Reich onu kara trnaklarryla pengelemig, ne yatabilecefi, ne de ayakta durabilece$i bir hiiLcreye trkmrg. $u an, orada yurdumuzu temsil ediyor, insanhEr temsil ediyor. Tam donanrmh olduEu halde boranr giiriir gijrmez giiklere ytikselen meleffi temsil ediyor. <<Dememig miydim, Dimitri? Bu ri.izgAr...> Giin boyu gemsiyeyle ya$murun altrnda dolandtm durdum; belirli bir amacrm olmaksurn. Sugu nedir, suqumuz nedir, biliyorum. Suglama apagrk, kesin. Insan olmak. Gerqek mi? Tel krrbag, deriye, etlere, ke' miklere inatla Qu soruyu yiineltecek: <Gergek mi insan oldufiun, gergek mi?> Eoga gitmi$ soruqturma, bir gey ii$renememigler. Arna blr seyler de duymuqlar. Ancak, kimse bilemiyor ayi:rntilan. Sendeleyerek grkryorum merdivenleri, ne yapacaffrml trilemiyorum, huzursuzum. Eski anilarrmrzr dtigiinerek oyalanryorum. Tasasrz gtinlerde eekilmig resimler... Savagtan iince ba.na arma$an ettifi bir kitabr ahyorum kitaphktan. ilk sayfasrna Andrd Che-

diikiiyorum. Ne dilersen dile benden Dimitri! Ytire[im seninle. Ti.im gizlerini dilediEince ona emanet edebilirsin. Nereye gitsin istersin? Ne siiylesin istersin cellAda? Tiim gardiyanlarr, tiim celldtlan, ti.im muhbirleri bir araya topluyorum hayalimde... Bir Orfe gibi onlarla konugtu[umu, onlarr yola getirdi[imi ve tiim Di. mitri'lerin dzgtirliiEe kavugmalannr saEladrBmr... Evim nerede? Ben de$il miyim iildiiriilen gocu[u giiren? AChktan dlenleri gdttiren giip arabalarrnr gtiren? Dimitri'yi tutuklamrslar, aQ.yattr gocuklanm bu gece, cellAt biiti.in kente egemen. OYleYse?.. O anda, kaprmn gekingence trklahlmasr, Orfe'nin hayvanlara yaptrfr konuqmayr andurr bigimde konugtu$um cellAtlarr, gardiyanlan, igkencecileri, darmadaErn ediyor. Ve ardrndan, dokunakh ama karamsar bir ses yiireiimin hop oturup hop kalkmasrna neden oluyor.
<<lBulamadlk, higbir 5ey bulamadrk.>> Dimitri'nin annesi kargrmda duruyor. Bugtine dek giirdiifi.im belki de en korkung mutsuzluk. Yiizii mumyayr andrran sarl maske gibi. Ama alnmda aqrk bir tarih var: 1942. Drgarsr kararma$a yiiz tutmug. Pencereden vul:an rqrkta yiizlerimiz belli belirsiz segilebiliyor. Dimitri'nin annesi, diz qiikmtig a$hyor; ellerimi

gtizyaqlarryla tslataraktan.
<cAnna

rgrk! Iqrir yak

Anna!>>

nier'nin bir dizesini yazmr$:
GdzEa"5t.

driksiin isterim iiliimiim'e qdem.

Artrk kugku yok, dile$i yerine gelecek. Bir masaya oturup biitiin iifke tiirlerini, biitiin isyanlarr kAErda
38 39

Giir:iiltti ve karanhk. Ne bagr var ne sonu' Yiire$im, ohyanusun ortastnda garesiz kalmrg bir sandal gibi' Diinyaya gelmeseydim, ne ijnemi oiurdu bunun evren- iqin? iltinv"Aun gdsiisiimirn de ijnemi olamayacafr aqrk' fnsanlar trigbir zaman bu kadar benzegmemiSterdir' Yalniz kuslata... Ya cla devinip duran ijnemsiz kumuliara"" Sokakt'a yiiriirken, go$u zaman siirii siirti giitiirulen samklara yoi vermek igin kenara qekiliyorum' Teltirgii yiiklii kamyonlar beni qifnemesin diye kaldrrrmlara kaeryntn*; tlaha diine kadar insanlarrn mutlulufu igin iahqan bu kzrmyonlardan... Yeryiizti kurumug sanki, bir iutam oL bile bulmak olasr defil mi artrk, diye mrrlclanryorutn kcndi kendime' Ilalkrmtn, zorbalara da agrkga kargr grkabilecedi ortamrn bir gtin mutlaka olu;aca$r umuduna kavugmasr igin iince moral'i giiglenmeli... Ve bu her an gergeklesebilir. Homer'in qiirlerindekilerinden de biiytik olaylarla yi.iz ytize geliyoruz srk srk. Her sabah ufuktan yiiksetren ve biitiin Yunanistan'r kaplayan gi.ineq gibi trpkr insanr yiireklendiren, cogturan... Oylesine arl.-. Bu kasrrgaiun iqinde, bu yok oluq kaosunda, kafa' mrn igi karmakangrk. Kendi kendime soruyorum: Kim, ne hakla, yasamm her noktasrnda igine dt[tii$imiiz bu biiyiik aemazrn biittin grkrg vollanna YASAKTIR siizciiEiinii yerle;tirmig? Engellere kargryrm! AtrldrEr ver!t0

de hareketsiz yatan bir iilti deEilim ben! eevremdeki batakhEa saygt giistermem olanaksrz! Bu gasak'lara uyamam, hayrr!... Kendime, Dimitri'ye, a4tz mrakasr galan gocufa, adalete inancrm tam olmah. Bu biiyle oImali!.. KiSisel ve evrensel yasalara giire, kiitiiliiEe kar$r yengi, sonsuz barrg bir diig olsa bile..- U$runa savagtrsrmrz erdemin yerine ki.iliimiiztin kalacafrnr. bilsem bile! Ya varlm, ya da yokum!... Bir zamanlar iyiye olan inancrm sarsrlmrq olsa da, yi.ire$imdeki coqku iyinin var oldufunu giisteriyor, iyinin giig duruma diiqmesi yiire$imdeki cogkuyu kamgrhYor. Bir bataEa diigmiig'gibiyim. Nasrl oldu da bata{a ittiler beni, Tanrrm? Nasrl oldu da ruhumu eksik e6ittim, nasrl aldatrldrm, neden ormanlarr brrakrp kente indim, nasrl oldu da gergek kisiliEimden baska bir kisili$e btirtinerek ortaya atrldrm? Nedir beni bir kugtan, bir yabamldan ayran pey? Gitmem gerek! Bir yolunu bulup kagmak, geri dijnmek. Ne mutlu olmak ne de unutmak igin, braktr$rm da$lara geri diinmek... Gergeklegtirmeyi amagladrSrm tiim giriSirnlerin giictimti agtr$rnr kabul etmek, ahnyazrmrn buyru$una boyun egmek sanrnm en iyisi. Odalarr dola;ryorum, her zamanki gibi; ayaklarrmrn yere siirtiinmesinden grkan sesi dinleyerek, Arnavutluk'ta yagamlannr yitirenlere Tann'dan rahmet mi dilesem? Neden siirekli diigi.imde onlar? Kimseciklerin lluiunmadrir o yerlerde igim ne? Patlamalardan sallantrh bir gece, mermi r$rltrh bir gece. Kargrki mahallede savag stiriiyor. Minotaorosl bii$tiri.iyor. Ve ben birden a[zrmn iginde buluverdim kendimi. Oldufum yerde durabilmem igin gaba giisteriyorum. Ben de savagmak zorundaytm orada...
1.

Minotavros: Hem Yunanistan'da bir dagn adr, hem mitolojide bir bo!a. (Cev.)
41

<Anna, gocuklar olmah... Qocuklar neden aEhyor Anna? Sokakta neden kosusuyorlar biiyle? Ne oluyor? Ne var?>
<<Boran!>

<Eloran!>

kargrn, kendisinden higbir haber alamadrk. Tutuklu bulunduSu yeri tifrenebildik ancak. Annesi gitmig, Yunan-

Dimitri'nin annesi geldi. Ete$inin altma saklayarak arkadagrmrn sildhlarrnr getirdi. Qok zaman gegmesine

niibetgiye yalvarmrg ama iiyle bir dipgik yemig ki, yiiztistii yerde bulmug kendini. Tag diigemede ellelri yrtrlmrq, al kan iginde kalmrg. Ertesi giin gene gitmig kadrnca$rz. Scrgu yargrcrmn yanrnda, demigler ve her giin ayru. kargilr[r vermigler.
<<Sorlulamyor.>>

h

Son gitti$inde
<<Tasalanma

cince, ortahk karanrken, kaprm gahnch. Alman askeri seni soruyor,>> dedi Anna. Ellerini giifsiinde baglamigtr. <<Korkma,> dedim. Bunu stiylerken de ikimizi dtigiindiim. <d(orkma,>> dedim kendi kenclime, <<bu yol.un yolcusuyuz. Qok az kigi bu karanhk ormandan yeniden gi.in rgr$rna grkabilecek.>> Koridoru geetim, Alman'rn ciniine dikildim:
<<Bir
<<Benirn!>> dedim.

Diirt gtin

biri kula$rna frsrldamrq; line, isa da sorguya gekildi.>

misin, sen o musun?>> iki kez siiyledi; bir yanhqhk yapmamalc igin. Diinyanrn herhangi bir noktasrna'iizgiirliik' sdzciifiinii yazdrm kimbilir? Elimi kaldrrdrm, askrdaki siyah Sapkamr aldrm. <<Benim,>> dedim. <<Aradr{rmz kiqi benim.>>
<<Sen

Adrmr

42

43

Aknan askeri kargrhk vermedi, iizenle odanrn kaprsrm kapadr. Davramslarrncla hig sertlik yoktu' Giizleri de krvrlcrrn sagmryordu, tam tersine, serinkanhydi' Bir ara, sa$ elinin parmaklanm, giydifi gocu$un koluna sokar gibi oldu. Birden bir ses: <<Yunanh yurtseverler! Yunanir yurtseverler!>> Ses, Sterafi tepesinden geliyor' Ne ki karqrhk verebilecek durumum Yok 5u anda' <<Seni ve qocuklarrmrzr ilgilendiren geyler buniar Anna,>> diye diigiiniiYorum. Almanrn, yalntz kalmamrzr istedi$ini sezinliyorum' Anna'ya bakryorum. Sessizce yandaki odaya gegiyor' Kapr Lapanrr kapanmaz, buruguk bir kASit grkanp uzatryor Alman. Olabikli$imce serinkanhlikla agryorum t<iErOr. Okuyorum' Gtizlerimi kaldrip yiiziine bakrvorum. Sonra hemen diintiyor, oturma odasrnrn kaprsrnr agryorum. Elinden tutup gekiyorum'

<<[Iayrr, Prusya'danrm,> dedi.

Ytizi.inii bir sis btirtidii sanki. Kendisine bir not verclim. O da bir k6Ert pargasr istedi. Bir Seyler karahyor, bitirdikten sonra ingilizce mi Fransrzca mr yazdrSr anla$rlacak. KiErtpargasrnr geri veriyor, elimi srkryor, uzun uzun giiziimtin igine bakryor. Bir Almana benze-

mez bigimde efilerek selimhyor ve gidiyor. Onu pencereden izliyorum. Soka{rn kiiqesinde onu bagka bir Alman askerinin bekledi$ini giiriivorum. Ktiqeden diintiyor, gtiriinmez oluyorlar. Verdifi kA$rtta gunlar ya<<Arkadaqrm, btt son geliSim. Bu akgam, ya da en geg yarm sabah DoEu cephesine gidece$im. Tann, arkadaqrmza yardrmcr olsun...>> Ve altta pek de okunakh olmayan iki harf : J. R'

zrhydr:

Bir an direniyor. Gecikirim korkusu, ytiziinden belAlmamn getirdiBi not, Dimitri'den' Filan filan kiSi li. ler, diyor, isbirlikgilerdir. Kimi konularda da bilgi istiyor. $iiyle bitiriYor notunu: <Akhndan grkarma, bu Alman askerinin 5u davranrgr iiliimle cezalandrnlrr.> Alman askeri bugiin iigiincii kez kaprmL vuruyor' Dimitri'nin annesi, yandaki odada' Gelip askeri tipmek istiyor. Bunun do$ru olmayaca$rm stiyliiyoruz' <<Bir cigara? Bir bardak su? Bir qey almayacak
mtsrntz?>>

<<Geliniz.>>

Hiqbir gey istemivor asker..Otyllktan da gekiniyor. Ctittimiiivor. inamlacak gibi deBil bir Alman askerinin giiliimsemesi. misiniz?> de<<Qok iyisiniz, gok iyi. Ren biilgesinden
dirn.

M

45

<Uzapa gitmis olsalar gerek.>>
<<Biz hergiinkii gibi yarrn da dijneriz.>> Hig kimse bilemez. 21600 kilometrede daha neler olugabilir. <<$eytanrn yattr$r yeri bilenler, geytanla birlik olanlardrr.>> Si.ingtiliiler ve muhbirler! Yetigtiricilerince duyarsrzlagtrrrlmr$, aclmaslz, sevmek ve utanmak duygularrndan ttimiiyle yoksun, insanlarr sokak kiipe$i gibi giiren Ugiincii Reich'in askerleri. Diigi.iniiyorum; Ugiincii Reich'in Gotik kiliselerinde Bach'rn melodilerini stiyleyenlerin insanlart iildtiriirlerken de giiniil eSlendirdikleri, hogga vakit geqirdikleri kugkusuz. Zaten siiyledikleri her notada da'all6luin'yyr aga$rladrklarr, incil'in kutsalhprni alaya aldrklarr agrk. Kiitti ruhlar, SS iiniformalarryla kilise ganlarrnr galarlarken, 6te yandan btitiin Avrupa'daki Yahudiler yeni giysileriyle siiriiler halinde kiliseye dopru gdtiiriilmek-

Saat on

ikiyi galdr. iginde bulundufumuz karanhk kabir baglangrq noktasr olabilir mi bu? Sonsuz bir os'un

gecenin geceyarrsmr kestirebilmek olasr mr? Saatin on ikiyi vuruqu sanki ytizyrl stirdii' Bu karabasanda kAh dahp kAh uyanrrken onikinci vurugu duymamam iiylesine doEal ki... Gecelerin uzunlu$u da giirece olsa gerek'.. Oiinkii kimilerinin deliksiz uykusuna akil erdirmekte 6ylesine gi.igliik gekiyorum ki. insanlarrn bu bdliik piireiik

strelerde deliksiz uyuyabilmeleri akrl almaz bir Sey. Bu on iki vurug, sanki on iki kum gtiliinii geemisim gibi yordu beni. Sokaktan gelen gi.iniltiilii ayak sesleri kesilmiS, Almanlarrn kapr numaralanm giirmek igin kullandrklarr elfenerlerinin rgrklarr sdnmtiS. Zaman somutlaqrvermiq sanki gene. QoEu geceler de, zaman da, sanki ayrag igine ahnmrq biili.inmilg gececiklermig duygusunu veri' yor insana. Bir yandan kiit kiit vuran insan yi.ire{i, iite yandan makineli tiifekler, gecenin koyu karanh$t karqrsrnda daha duyarir yaplyor insant, bir giqe$in ya$alrunda bile olmayacak saniyeleri bitmez krhyor. Gtinun aiarmasrna daha altr saat var. Demek 21600 saniye. 21600 saniye ile siirekli yapmur altrnda ve earnurlarla bofuqa bo$usa ytiri.rnmesi gereken 21600 kilometre kafamm iginde karmakanqrk' <d(argrdakiier evlerine diindiiler mi bu akqarn?>> <<Birini giiri.ir gibi oldum ama hepsi diindti mii bilemiyorum.>>
46

te.

Austviq katedrallerindeki dini tiirene zorla katrlmak
amacryla.

1.

Alldluia: 'Tannya ovgu' anlamtna gelen bir deyim. ildhi olarak soyleair.
47

si giin daha geg gidersek bilgi verebileceE'ini siiyledi. Zorlu bir ya$mur yaEmaya ba$ladr. Ansrzrn kiitti bir

f)imitri'yi

olOyte Xi, olaylann baqtan nasrl sonuglanacaSr belli <dDimitJugo ttuta",'gene de umutlanmaya baglamrgtrk' ri'yi Otdtirmiigler,>> tiimcesini, anlamrnr kavrayamamrqDoprusu? auri"u, hecelere btiliiyorum. 0l-diir-mtlq-ler"' giin biiyle, Tanrrm! Bulutlar' fue dogrusu? Bu nasrl bir kocaman denizanalarrnr anrmsatrrcasrna, gtikyiiziinde bir toplamp bir dafrhyor. Rilzgdr insanlan saglarrndan kapmiq siiriikltiyor sanki. Arkadagrmrn annesi bagrm omzuma daYamrS, afltYor. Aramaya gidiyoruz'.. Neyi aramaya? Onu nerede buluruz? Kim verir bize onu? Ne verirler? RiizgAr, yas' h kadrmn gdzyaqlarrm savuruyor. Oysa ben, ona kdtiiliikten iizenle kaqrnan <<biricik oElu>> <<Dimitrios> iqin sdylenecek stjz bulmak giiciinden yoksunum' insanlar kurguna diziiiyor, asrhyor. Her $ey yok ediliyor' Gergek drgrnda, diikiilen kan drgrnda, her sey"' 0iinkti, kamn' biittrn olup bitenleri algrlama yetene$i vardrr' -Gllzii vardrr, t<utagr vardr, zalimleri adrm adrm izler' Oitiler de yaqayanlar gibi giiziipek ve korkungturlar' Tiim yagamrmda duyrnadrfrm biivtikliikte bir keder var igimie. Higbir stizciik acrh bir anaya sijyienebilecekgiizellikteolamaz.SaEasolakoSugupduruyoruz strrenil Ottyti ya da mezarlnl soruyoruz' sanki dileni yoruz. Dimiiri de toplu mezara kondu, dedi biri' Erte'
4B

dldiirmi.iqler. Sorugturma uzun stirmiig olmah, akla

ilk

gelen bu'

olay kargrsrnda kalmrg gibiyim. Dimitri'nin annesi, yaSmurun altinda rslanmak istiyor. Sonsuza dek rslanacak olan oS1una daha yakrn olabiieceEi diigiincesiyle, bi.itiin kr$, btitiin krglarda rslanmak istiyor. Kentin iibiir ucundaki evine giitiirdi.im onu ve gece karanhsinda a[rr aBrr yiiriiyerek diindiim. Sendeleyerek, bakar kiir gibi yiirityerek evimi buluyorum. Kapryl aglyorum. Sonunda evimdeyim! igeri girer girmez sanki odada bir daErnrkhk gtjrtiyorum. Dikkatle bakryorum: Her gey )'erli yerinde. Akrlalmaz bir izlenim! I{igbir dediqiklik yok. Qigek saksrsrnda giiriir gibi oldu€um $ey, boz renkli kuS de$ilmig mefer, yanrlmrgrm. Ne kus, ne de gdzyagr... Oysa kugun oluk oluk akan gtizyaSlannr

giiriir gibi

oldum.
evimde?>>

<Neler oluyor
.drle dedin?>

duruyorum. Olur sey de$il! isa'nrn on bir havarisi onu ele vermeye gitmigti- baglarrnr duvara -Gudas dayamrglar, renkleri solgun, giizya5r diikiiyorlar. isa'-

Leonardo do Vinci'nin 'Son Yemek' tablosu dniinde

mn sandalyesi bop. UmutsuzluSa kaprlmrg gitmiUtir, diye cl{isi.iniiyorum... Ya da... Yo, olamaz! Toplantrlardan birine gitmi6 olsa gerek... Havarileri qorbalarrm unutmuqlar. Yaqamlarr boyunca hig uyumayacaklarmrq gibi sanki... Diiniiyor, karqr duvardaki arkadagrmrn armaian ettifi bir tabloya bakryorum. Biiytik Napolyon, topallayan bir atrn dizginlerini gekiyor. Her ikisi sendeliyor qamurda, bulutlarrn altrnda. Bir akganntistii, Vaterlo diiniigii... At srk srk durakhyor. Bagrnr giikytiziine do$ru kaldrnp kisniyor; yarah ve yorgun. Napolyon yalvarrr' casrna bakryor, ellerini kaldrrryor, boynuna sarrlmak istiyor. Bagrmr hrzla yeniden 'Son Yemek' tablosuna geviriyorum. isa'mn yerine Napolyon oturmuq. Flaykr49

I

I

raslm geliyor. Dudaklarrmr rsirlyorum' Ytiztimii avuglanmla kapayrp, kagrp gitmek, yok olmak istiyorum' Pencerenin dntine geliyor, uzaSa bakryorum' Camlann gerisinde rgrktan ifreng bir daire pathyor' Sanki milyonlarca Sehidin ytizlerinden figkrran rgrktan bir
daire...
1943.

Anna merdivende kargrhyor beni. <cAlmanlar geldi, tiirn notlarrnr toplayrp giit{irdiiler. Notlarrrun errasrncla 'insanlart seveceksin' diye de mi
yazrhydr?> <<Dimitri"nin sildhlannr l:uidular
<<$ansrrnrz
mr?>>

yardtm etti, bulamadrlar.>> Koqarak yukarr gtkttm, silAhlarr, gamagrr dolu bir sepete gizledim, arkaclalrm Petro f.nin evine gdtiirdiim. Uyamk ohnak €erek. Sciziin do$rusu... Riizgirln savurdu$u kimi ya;,lmur damlalan siirehli, tekdi.ize, sava;ta yrkrlmlq trir damrn sagaftnr dtiviiyor. <<Sug bunlarda de$il! Ugiincli Reich'tir suglu olan!>> <<Sug Ugiincii Reich'ta de$il! Bunlardrr suglu olan!>> 'Yagamak gtizel qey' diyorum igimden. Ne olursa olsun, nasrl olursa olsun, bir bardak su igebilecek kadar krsa bir siire igin bile olsa, yeniden diinyaya gelmek isterim. Bir afrrhk var havada" Yagadr$rmrz bu biiyiik boranr dtiqiindtikqe yiire$im darahyor. Eve diiniiyorum. Ama ev bir qrkmaz. Tilm kent grkmaz. Evren qrkmaz. Arkadagrmrn anlsma iki dize olugturmaya gahsryorum. igimdeki iifkeli, bulanrk akarsuyu irademe ba$rmh krlmak, onu sdmiirmek qabasrndayrm ama bagaramryorum. Acr. lsthca gdneltir Seugi dr. saSlar

Gelin dafia gilcalwn' Arlca.daglmrznnzla birli.k olaltm!
50 51

Krvrabilsem, hig olmazsa cellAdm beynini bir kurSun gibi delecek giizel bir giir yazabilsem. Eskiden becerebiliyordum, gimdi yapamryorum. Yiire$im darahyor, o yaratrcr cogkuyu duyamryorurn. Gene de, yamhrun kaygusuyla siirekii yineleyip duruyorum o dizeleri' <Bu ilk dizeleri be$eniyor musun, Dimitri?>> <<Kentin rgtklarr yanacak bir gtin elbette ve biz kimlerin eksiidi$ini saptayacaitz,>> diyor Anna. <<Bir gece, bir yabanrl dut a$acrnm yapraklan arasrndaki kiigiik bir sincabr vurdu$umu ammsryorum. Incecik, iqe isleyici bir ses qikarmrgtr... MeSer beni uyart
mrg. Oysa ben bunu anlayamamrqtrm. Yaqamaktan, 6zgiirttit<ten stiz etrnek istemiqtir kuqkusuz. Oyle defil mi? O sincap kardegle tezelden aym yabanr-l dut aSacrnda biraraya gelmek isterim. Ama bu arada insanhfrmr yitirmiq olabilirim. Ne iinemi var? Ne olursa olsun or-

rar vermigtim, hangi akla uydum da eve geldim sanki? Ama vakit doimadr, gidebilirim. Siyah gapkaml ahyor, gecenin yoEun karanh$rna
dahyorum.

Bu akqam arkada;tm Petro'nun evinde kalmaya ka-

manlma cliineceSim yeniden. iSim ne benim bu inangstz diin5'ada? <cAnna, konugmuyor musun?>> <<Bir Sey demedin ki.>> Bu karanhk ve sessizlik bir kefen sanki. Egyalarr irefenliyor sanki. Gdzlerim, pencereye doEru bakarken biiytidiikge biiyiiyor. Gtirtltii Evin iginde mi, drgmda mr, bilemiyorurn. Kitaplann ruhlan kitaplrfrn raflarrna takrlmrq, kanat qrrpryor. trsrklar sdnmiis. Bir aksaklik olsa gerek. Kalktyorum. Bir mum yakrp duvarda asrh Dimitri'nin fotoSrafrna dosru gidiyorum. Hava oldukqa a$rr. Durakhyorum. Kulak veriyorum. Bir korku var igimde. Yeryiiztiniin ttim kaygrtrarrnr evimde gizlernig gibiyim. Bir arama dururnunda her gey ortaya grkacak. Suqla ilgim oldu$u anlagrlacak. Bu akSam evde kalmamln ne anlamr var ki? Kendimi savunmaya hazinm. Da$da defilim, nehirden gegmiyorum, ama nemli bir riizgArrn etkisi)'le giiBsi.im donacak gibi'
53 52

Kara bulutlann altrnda sessiz yiiriiyoruz. Bir valiz almaya gidiyoruz. TasarladrSrmrz yolculuk igin. Yol kenarlarrnda sanki giysili iskeletler, Ugtinci.i Reich'in yiireklili$ini, sevecenliSini vurgulayan duvardaki kocaman renkli afiglere bakryorlar. Yalandrr, diyemiyor kimse. Bakrp gegiyorlar, umutsuz yiirtiyiiSlerini siirdiirerekten. Qtinkti iyi biliyorlar afiglerin igeriSini. Almanlar, karanhia gilneg diyor. Gergekler agrk. Ama kimse ses erkaramryor. Almanlara giire, iisttin rrktan olmayan kigiler, olanaksrz, bu iki seyi ayrrt edemezler. Eninde sonunda misilleme dofal bir sonugmus gibi gelecek. Yalan, biittin bunlar yalan. Gergek, kuqkusuz yok edecek onlarl. Kent tiimtiyle bulanrk sulu bir nehiri andrrryor. Tetikte yiiriiyoruz. Anna, bir kaldrnmdan bir kaldrtma geqerken etefini kaldrnyor. Karrnlarrnr doyurmak igin boq yere grrprnan insanlar, kaz adrmlarla yiiriiyen askerler, belirsiz bir gtiriiltii... Siste burun buruna gelen vapurlann acr dtidtik sesleri sanki. Daha da ileri gitmek olasr... Einstein ile isa'mn gocuklarr giitiiri.iliiyormuq gibi. Nereye giitiirtiltiyorlar? Nereye bogaltrlacaklar? Lokomotifler, diirtnal kogugan atlar, palangalar, qesitli cisimleri kaldrrrp indiren vingler. <<Qocil$urn, atlarrn altrnda giSneneceksin!>> Sel6m veren elier, havada donmuq kalmrS. insanlar, maden ocaklarrnda ya da tabakhanelerde gahgtrr54

lan kiirek mahk0mlarl gibi... Barrgta kazlar gibi besienen ve qimdi krrbaglanarak siirtilen insanlar"' Tutsaklar, askerler, rakamlar, makineler... Gezgin satrcilann gocuklan, elleri ceplerinde, yiizlerindeki gocuk tiiyler i.irpermig, soSuktan diSleri birbirine vurarak miigterilerin giizlerinin igine bakryorlar' Pullar rgrl rgrl panltrh uzun bir siiriingeni andrran, giiz alabildiEine derin asfalt yolun ortasrndan afr a$rr ilerliyordum. Sormak geliyor igimden; iilen kim? Gezgin satrcrlar, gegmesini bekledikleri cenaze alayrna yol agmak igin tablalarrm kaldrrrmlara gekmigler. Bugiine dek bu kentteki en yash cenaze. Tasah sesleri kulaklarrmr trrmahyor, nigin tablalannr da getirmigler, akrl erdiremiyorum. Qiinkti ilgilenmiyoriar sanki onlarla' KonuStuklarr konular baqka <<Sebze!>> demiyorlar, <<I(ravat!>> demiyorlar, <<Tarak!> clemiyorlar. Sanki <<yandrk!> diye bagrrryorlar, ellerini kaldrrarak. Daha sonra, siiyledikleri anlagrlr oluYor. SaE kaldrrmdakiler: <Ozgiirliigiimilzii verin! OzgiirliiEiimiizii verin!>> diye haykrrryorlar.
Soldakiler:
<<Oli.imsilz

adaletsizti$in qocuklarryrz bizr'>> diyor-

lar:

RiizgArrn sesi bir iglenme gibi geliyor kulaklarrma. Gizlenecek giivenilir bir yer arayan, dile$ine kulak verilecefini uman bir igienme, binlerce iglenme gibi. Uzun timiirlii aSaqlann karanhk gtjvdeleri arasrnda srk stk yiin defi5tirerek yiiriiyorurn. Bunca karanhk bir ormanda, biiyle bir ortamrn igine girebilecefimi hig akhmdan gegirmemigtim' Usttime bir gey gullanryor sanki. Adrmlarrmr agryor, ikide bir yol deEigtiriyorum, kagrp kurtulmak igin gaba harcryorum. Evime diindi.irn, yanrmda giitiirebilece$im kimi geylerimin daha oldu$una inanarak. Tersi di.isiiniilemez kuq55

kusuz. Pencereden gtikyi.iziine bakryorum. Madenden gemberler bigimindeki bulutlar, sanki asrhp kalnuSlar giikyiiziine. Bir deliEe sr$rnmak giidtisiiyle iki adtm geri qekiliyorum; c biiyiik yabanrl dutun yapraklannrn arasrna gizlenen sincap gibi trpkr. Yukardan bir giiriiltti geliyor. Uzaklarda gakan bir gimgei<, cam kaprmn iizerine boydan boya bir gizgi giziyor bir an igin' Karanhk, hemen ardrndan, girngeEin olugturdufu rqrktan gizgiyi yok ediyor. Ama ortahsr daha da zrndanlagtraiak-. Anna, bir iskemleye qrkmr$, tavandan sarkan kabloya bir ampul takmaya gahqryor, rqrfr yakmak igin' <Diinyada neler oluYor, Anna?>> Sandalye devriliyor. Ama Anna atik davranlp yere athyor. Ellerime sarrhyor. <<Yok bir gey!.. Yok bir qev!.'. Avdrnhkia karanh$rn savagmasrl>> Yoldan Almanlarrn asfalt i.izerinde grn grn iiten ayak sesleri geliYor:
<Deutschland,
D

ixiNci ndrUpt

eutschLand
4-

iiber

alles...t>>

1. Almanlann ulusal mar$l.
56

Son kez bakryorum.

Ug bayrak; Alman bayra{r, Yunan bayra$r, italyan bayragr Akropol'de dalgalanryor. Gdkte buluilar siirekli bigim de$igtiriyor. insanlann yiizleri dilne giire daha solgun sanki. Aykrn olan giin mii, yoksa gece mi ayrdedilemiyor. Kentin iginde yiirtirken, yrkrntrlar arasrndan gegtifim sanlsrna kapilryorum. it<ide birde bulutlann ardrndan aydan da iilgi.in gibi. Trene biniyor, yerime oturuyorum. Anna pencereden eiini veriyor, sessizce. Tren, acr acr di.idtik galarak, yavagga sisin igine
dahyor.
Issr,z

bir gere gidiEoram, beni gi)rmege geluz.

Ategten bir top gibi rgil rqrl giineqin doSugunu iik kez giirdiipiim yere gidiyorum. Srcacrk memeieriyle kurtlarr, kuglarr doyuran, semirten da$rma... Tannnrn
sesine kulak verilen yere. Gdkyiiziiniin ve yeryiizi.intin tiim yaratrklarrnrn hep birlikte olduklan, tek bir devlet oluqturduklarr yere. Evreni gtizel bir dtiq gibi giirdiiStim, yahnh$r ieinde giizel, giizellifi kadar temiz yiirekli kiiyiime. Herkesin beni gocukluk arkadaqlyrnrstm gibi kargrlayacaklarr yere. Canh yegil renkleriyle, mavi renkleriyle, hig degiqrnemig olan... Kara tren inigli grkrqh yollarla sarsrla sarsrla" ho59

gimurdana homurdana, yollarda, diinemeglerde yrlan bi krwrlarak ilerliyor. Sanki tutsakh$rn smrrlarlnt, mutsuzluSun srntrlartnt, iiliim srmrlarrm birer birer agryor' Dostlara do$ru, erince do$ru, sonsuz aydrnlr$a do$ru gidiyor. - Yammda biri oturuyor. Uzerinde mor renkli bir giysi var. Hep pencereden drgarr bakryor. iki yandaki tarlatrarda gahgan kiiyliileri stiztiyor. <<I'[ereye gidiyorsunuz?> diyor bir ara benden yana
dtini.ip.

yok yiiziinde. Ardrndan, iki damla giizyagr r;rl rqrl parrldayarak gtizprnarlarrndan aga$r siiziiliip iniyor. .<Tren nereye gidiyor?>> <<Dimitri, birinci mevkide,>> diyorum. Yiizi.imii avuglanmrn igine giimi.iyorum. Kadrn gene yerine oturuyor. Tren krrag bir bayrn soluyarak qrkiyor. iki yandaki pencerelere asrir bulutlan yararaktan ilerliyor sanki.

Aynr soruyu ben de ona soruyorum' Ne ki seslerimiz giigsilz, tren gtiriiltiisiiniin iginde yitip gidiyor' Yeniden susuyoruz. Baglanmrzr iine efiyoruz, gltti{imiz yeri bile bilemiyormus gibi. Ben bir dtiqe doEru gidiyorum. OIa ki, o da aynr yere gidiyor. Ya da ona benzer

bir yere.
Ve yeniden kendime dontiYorum. Gitti$im yerde her qey prnl prrl. Almanlar, Atina'daki evime girdiklerinde higbir gey bulamayacaklar' giitiiQiinkii igdiinyamrn gereksindiEi her $eyi yammda Giinegimi, 5u tutsak dtinyaya olan sevgimi, ,iiyotn.tt. onluru olan tiksintimi bile yamma aldrm' Higbir gey buIamayacaklar! Higkimseyi silAhlanndan soyamayacaklar!... Yoiculuk siiriiyor. Atina'ya giden trenler bizimkiyle kargrlagryor, kara dumanlarr bulutlarrn altrnda selAmlasiyor ve her biri kendi yiiniine doEru gdzlerden silinip gidiyor. <drenler nereye gidiyor?> diye soruyor kadrn' dokunakh bir sesle, bir yandan da giysisini sinirli sinirli dizleri araslna srkrqtrraraktan. Sdzii biter bitmez de sanki ineceii istasyonu unutmup gibi tela;la ayapa frlryor. Tedirgin teairgin sa$a sola bakarak bir adrm ilerliyor, yiiziinii buruSturuyor, gtizlerini yumup aglyor' Ama' i,imdat!> diye baSracakmrsgasrna bir gtiriin0m
60 61

<dtledir siiztinii ettilin boran? Boran dedi$in bir zorlu firtrna, gok gok birkag afag devirir, ya da birkag yabanrhn canlnl alrr. Boran gegicidir.>>
<<Boran <<Ne
!>>

ilgisi var boran'rn mor giysili kadrnla? Baksa-

Arkadiko yaylasrndan bizi bir araba aldr, Evrota ovasma do$ru inmeye baSladrk. Sevgili daElanmr giiriir giirmez. hele dzeltrkle baba evinin eSidine ayak basar basmaz nedense igim daha Ca karrgtr. Bildik yoldayrm, bu benim cltinyarn. Yamlm6 olamam, hayrr. Ama, sanrtm yanrldrm. Sanrrrm aynr yamlgrya mor giysili kadm da ii.igmiigti.ir, diye gegiriyorurn igimden. Istasyonlardan birinde trenden inmig, kogmaya baglamrgtr' Bir kayamn tepesine trrmandl, bir eliyle hafifge giysisini kaldtnp, kendisini ugurumdan aga$r attr. Kiryliiier tiliiyii bir battaniyeye sardilar, kirne .vereceklerini bilerneden' Adr belirsiz, dini belirsiz bu kadrnl nasll bir dini tiirenle giimmeleri gerektifini de kestiremeden' Birden iirperti dr.rydum igimde, yiireSim buruldu sanki' Baba ormanlm arayan amagslz' bagrbo5, Saqkrn, yabaml bir yaratrgrm.

Krzkardegimin iizerinde etekleri gimenlere siirinen dalh giilli.i bir giysi vardr. <dlasta deEilsin, yorgunsun' depit mi?> diyor' <Buralar eskiden biiyle deEildi,>> diyorum.
Demek istedifimi ben de kesinlikle bilemiyorum ki' Bagrmr tine e$iyorum, susuyorum. Sanki yaz gelmig' giin afarrmg. Haylr hayrr, yaz gelmemig, gtin afarmamrg daha. Eskiden, gu an btiyle mi olurdu? Sanki Su aynr giikyiizi.i eskiden daha rqrl rqrldr, yagamdan da iite,
<}tre dedin?>>

na buralar hdlA en derin acrlarr unntturacak kadar olaSantistii giizel.>> Gtizlerimle gevreyi stiziiyorum. Krzkardegimin giirdtifii, ama benim sezer gibi bile olamadr$rm bu gergek nedir acaba? Her qey bombog; buz gibi... <<Dinlenmen gerek,>> diyor. Sonra da eve giriyor. ISrEr yalilyor. Bahqenin ortasrnda yapayalnrzrm. Tiim qevremdekiler, sanki givileri kaSqamrq, riizgArda sallamp duran bir dekor. Giikyiizii yrldrzlarla kaph, ne ki yrldrzlar birer kireq lekesi gibi. fgrklan, dli.ilerin kafasrnda donmug kalmrg birer diigirnce trpkr. A$aglarrn yapraklarr bile sanki birden bir panife kaprlmrg. Sevgili diinyama n'oluyor? Soluk alamayacakmrg gibi oluyorum. Olabilse, hemen geri dtinmek istiyorum. Bu akgam. ilkeUer kaqar. Maria geliyor, elimden tutuyor, birlikte eve giriyoruz. Babam da Maria da hep yanrmda. Stit veriyorlar, meyve veriyorlar. Kiiq0ctik, beyaz bir kuzu getirip kuca$rma koyuyorlar. Qegmeden su getiriyorlar. Ve iki giil. Dtiqiinceye dahyorum. Gergek ya;am neden biiti.in bunlarrn gok iitesinde? Gdzlerim kapanmak iizere.

<Iyi

geceler.>>

gtizellikten de iite
62

bir

;eYdi'
63

bana. Ytirefim inceliyor sanki. Korkutuyor beni bu hayvancrklarrn bakrglarr. Oysa alaya almrg gibi bakmadrklan besbelli. Ormana yayrlan yaprak kokusu, 9iyin ve havamn temizli$inin etkisiyle olsa gerek, a;trl ve keskin. Maria'mn tiim siiylediklerine yiirekten inamyorum. Karpr koymuyorum. Ne ki... <<Bu ormanda iyicene gizlenmek olasr. $u fundahktaki ma$arayl giirmeni istedim.>>

Ortahk daha iyice a$armadan erken erken kalkttm' Dtinden bugtine hiqbir gey de$igmemig... Srkrntrh, seving vermeyen, yorucu, canslz bir di.inya. Oyle dikilip gevreye bakryorum. $u trknefes di.inyayr yeniden canlandrrmak, yeniden solurnak iein biitiin solufumu iistiine bogaltmak istiyorurn. Maria tedirgin tedirgin giizlerimin igine bakryor. Elini omuzuma atryor, sonra birlikte ormana dofru Yiirtiyorluz. <<Dur,>> diyorum ona. <<Buradaki yabani dut afacina ne
oldu?>>

<drTigin?>>

<<Bilinemez, savag si.iriiyor, belki gerekir.>> <<I(almayr diiqtnmiiyorum, Maria. Krsa bir siire

icin geldim, birkag
<<Ama

saatliSine.>>

mektubunda uzun siire kalaca$rnr, bunun igin de sevingh olduSunu yazryordun.>> ' <<Atina'da biiyle diigiiniiyordum. Ama burada...>

<Nedir istediEin?> Karsrhk vermedim. Tartrgmayr stirdi.umenin gerek-

<<Yrllardrr yok.>>

Ormana giriyoruz. Kegi yolunda, yabani frstrk a$acrnrn birbirine girmig dallanm aqarak, baqlarrmrzr e$erek ilerliyoruz. Dallar iistiimiize bagrmrza siiriini.iyor, saqlarrmrzr dafrtryor. Yapraklardaki qi$ler yiizlerimize

serpiliyor. Anlar, giimqrSmda ki.iei.ictik yaldrzh daireler qizerek vrzrldryor. ilgilenmiyorum. Ama bu vrzrltrmn bilclik bir vrzrltr oldufunu diigiinmekten de kendimi alarnryorum nedense. Bir a$acrn kiitii[tinden grkan ktigiictik bir gelincik, kuyru$unu keyifle sallayarak daldan dala afhyor. Sevimli giizleriyle arada bir ku5kulu ku5kulu bana bakryor. Yadrrgryorum bu bakrglan' Utanmam m1 gerekir, bilemiYorum ki' <<Ben yalmzca sincaba ateg ettim.>> Srk srk karqrmlza grkan kiieiiciik kertenkeleler de baglarrnt kaldrnp umursamaz umursamaz bakryorlar
64

siz oldupunu anladr. <<Eve diinelim,> dedi. <<Tepeye grkahm, gevreye bir bak, buranrn nasrl giizel oldu$unu anlmsarstn.> Acr acr gi.ili.imsedim. Gtili.imsemem dudaklarrmda donakaldr. Yukarr gfttrk. Krzkardegim diigiinceliydi. Uzaklagtr. Yapyalmz kaldrm. <<Buraya neden geldim? Nereye gidecektim? Neden yolumu de$iStirdim de buraya geldim?>> Buralar, eskiden renk renk ipek ttillerden yapilrnrg izlenimini verirdi, bi.itiin biilge tannsal yansrmalarla doluydu, gimdi her gey defigmig. ipekler solmug, giiriimiig. $u ortamda her geye kargagahk duygusu egemen. Yazrn en parlak gi.inlerindeyiz, oysa ben kendi kendime soruyorum; Bu a$aglar yeSil mi? Mavi mi bu giikyiizti? Buralar biiyle miydi? Bamba5ka geyler bu giirdiiklerim. <tsir nkrm dalgasr kaplamrg b0tiin gevreyi,> diyorum. bir stire sonra babama.
65

Siiylediklerimi yadugamadrSrm belli etmek istiyor nedense. Krematorgunt"danr grkan duman... Nerede gtirdiim dumant, diye gegiriyorum igimden. Belli, ruhum da btittin duyu gticiinti yitirmiq. Korku ve kugku iiylesine sarsmrs ki onu, gergek qigefin, uyumlu sesin yeryiizi.inde oiabileceline de inamyor artrk. Babarn akrlsrz deEildir. igitme duygumu ti.imden yitirmek tizere oldufiumu --{ysa konugurken het zaman elimi kula$rma gtittirtiriim- giizler-imin artrk iyi giiremediiini sezdiSinden kugkum yok. Herkes biliyor tehlikede oidufumu. Boran kopmak iizere. Hiqbir $ey ayakta kalamayacakmrg gibi bir sezi var iqimde. Belki gerekir diyen gemsiyemle qapkamr da yamma aldtm.

Burasr btitiin diinyadan soyutlanmtg, uzak bir yer. Ufku geniq, iistelik kulafr ve gdzti olan. Kiiyler agag.da, oldukga uzakta. Ama yine de kilise ganlanmn sesi buralara kadar ulagryor. Eskiden yalnrzca dinsel tiirenler srrasrnda duyulurdu. $imdiyse olmadrk saatlerde gahyor. QoSu kez de geceyanlarr. Almanlarla igbirlikqilerin belirli saatleri yok. Kiiylere girme hazrrhklarr sezinlendi$i an, dnlem ahnmasrm bildiren insan grghklan gibi: <<Qocuklarl, yaqhlan, hastalan! DeSerli neniz varsa gizleyiniz!> Kiiyler ateqe verildiiinde ganlar susar. Oktizlerin bii$tirmeleri duyulur yalnrzca; ahp giitiiremedikleri, ahrrda kalmrq iiklizlerin...
<Yetigin!>>

Kimse karsrhk vermeyeceh, kimse apzrm agmayacak.

Kimi kiiyltiler gtineyden kuzeye, kimileri kuzeyden giineye giiq ediycr. Batrdan doguya, doEudan batrya gidenler de var. Bu tiir gtiglerin, diyorum kendi kendime, gu anda ttim Avrupa'yr hapladrSr kugkusuz. insanlar, egyalarrnr ve diiqlerini kurtarma gabasrnda. Daha uzaklara gitmek igin grrprnmam boguna. Bunu agrklamakta hern ben gtigltik gekiyorum, hem gev1. Krematoryurn:
66

Oiulerin yakrldtgr yer.

remdekiler anlayamryorlar bu qrrplnmaml. Giinler gegtikge giirme ve duyma yetilerirni daha da yitirdi$imi
67

giirdiikge, gitmeme engel oluyorlar. GiineS tutulmasr tatamlandr diye diiqtiniiyorum. Bu, btitiln diinya igin biiyle. Sekiz giin olmug geleli, Anna'dan ilk rnektubu da

ald*.

Arkadagrn Petro i.yi vitirdik' Diri diri giimmtiqler. Giimmeden kollanm, bacaklarrm, biitiin kemiklerini krrmrSlar. Geceleri Sarkr ve sildh sesleri geliyor siirekli. Diin akgam a\v mtztkasr galan gocufu iuydum. Ilu gocuk, k0ciik bir Stalingrad sanki"'>> Maria batrya bakan pencerenin tintinde dikilmiq' lVlektupta ne yazdrfrnr sormuyor. Belli etmek istemiyor ama tedirgin. Ne ki, nedenini anhyorum ben, batrdaki kiiylerden $elen gan sesleri gitgide daha belirginIegiyor. Almanlar gene biilgeyi tarryorlar' GeldiEim gtin ii$renmiStim bunlan. Okiizlerin biiEiirmeleri, gan sesleri, ateqler... <6orun, izleyecekleri yoldur,>> diyor babam' <d(ag giindtir qiiyle biiyle bir dirlik vardr gevremizde'>> <<P. kiiytine saldrrrrlarsa, buraya da geiirler kuSkusuz,>> diyor krzkardeqim. <<Gereksiz yere tasalanmayahm, giiriiriiz.>> Hic kimse uyumayacak, kugkusuz. Pencerelerde niibet tutmamrz gerekecek, karakol ntibetgileri gibi' Kandili kaldrnp duvar saatine bakryorum. Geceyarrsr olmug. Balkon kaprsrnr agryorum' egifine oturuyorum' Yrldrzlar rsrl rqrl giikytiztinii kaplamiS- Siizde biz insanlar yeryiiziiniin en giiglii yaratrklanyrz' Oysa, 5u an' en giigliiniin giiqsiizleri korumasr dile$inde bulunacaktrm' Cezaevinde yatanlarr, toplama kamplarma trkrlanlarr, bir kurtulug yolu bulmak igin gecenin karanh$tnda 9rprnanlarr korumasr dileSinde. Hayrr hayrr, kryrcrlara, liim kryrcrlara kargr korumast dileEinde"' Yok edilirlerse ne tutuklulardan, ne de o umut ufruna iiliime kargr yiirtiyenlerden siiz edilebilecek. Qi.inkii tiksinirim btgak<<...
6B

tan, ama elime alaca$rm brga$r da sevebilirim. Biitiin diinyaya mutluluk getirecek kesin'sava5rn drgrnda gok savag oldu bu diinyada. Bu savas o mu acaba? Bundan sonra savag olmayacak mr? Diinya eski mutlu gtinlerini yeniden yagayacak mr? Qok giikiir Simdi gece ve gocuk burada deSil. Yoksa: <<Babam a$hyor!>> diye baSrracaktr. Giin a$armak iizere, P. kiiyii ate;ler iginde. Almanlar, bu yiine geliyor, kusku Yok' <dlazrrhkh olmamrz gerek'>> Babamrn bu siizii iizerine bir kogugmadr bapladr. Zeytinya$r ve yiyecek deposu kilitlendi, ev siirgtlendi, pencereler kapatrldr. Atr ve inekleri yularlanndan tuttuk, kegileri iiniimiize kattrk, canh tamk brrakmadrk ardrmrzda. Ormana giden yola koyulduk.

69

istiyorum: niQt it<. ibreler... Krmrldasanrza! igimdeki trrer qey anlamsr, gewemdeki her gey anlamsrz!... Boran engellenemez... Cebimden kara saph ufak bir brgak grkanyoruln, bir agacm grivdesine bir siizciik yazryorum:

0lUm
Alrnanlar yiin de}igtirmiqler, ama babam, <<tehlike siiriiyor,>> dedi. Ormana benim igin aqrlr-kapamr bir yatak ve gerektifinde masa olarak da kullanrlabilecek yt-iksekge bir tabure getirdiler. Stirekli iistiimde tasrdrfun, sevdiEim birkag kitapla yazr kdErdr da almrgtrm yanrma. Ama ne iqe yarayacak sanki kdprt, yazr yazmayr brraktrfrma giire? Yazdrklarrm, siiylemek istediklerimin gergek olmasrna kargrn,.gergekdrgr geyleri yazmrsrm izlenimini veriyor bana. OrneEin, lzlilsginft ttladrfir gergek, oysa yazrlanm ytirekten yoksunmu; gi-

bi

sanki.

Ormanda huzur igindeyim. Orman, evden daha iyi. Ancak, ne demek ki <<iyi?>> Mutluluk pe5inde miyim? Hayr, derdim bu de$il. Yagamrml siirdiirebilmek iein yiire$ime yardtmcr olmaktrr amaclm. Ama nasrl? Ne yapabilirim ya5arumm s0rmesi igin? Salt drgrmda de$il, ieimde de diinya ti.ikenrnig gibi. Boi yaprakh dallarrn benimle biitiinleqtikleri gtizeliikler gilrdiim. Bu bitti. $imdi ise, o yapraklarrn giines r$lnlarrna dolandrSmr giiriiyorum. Yabamllar gegiyor gi.iriiittiyle. $imdi, yiirepim, ruhum ve 1,agamrmla diinya ve zamall arasmda nasrl ba$lantr kuracaStm? Zamam nasrl doldururum, zamanr? Bakrn, giineg durmuS. Yerinden krprrdamryor bir stiredir. Zaman durmug.' Ibreleri krmrldatabilmem iqin biiyiik giig gerek. Oysa igimde kocaman bir bogluk var. Her qey bombos. Bir yerlere su siizcii$ii yazmak
70

Oltim mtit Hep tiksinti vermigtir bana iiltim. Oliirniin kendisi de$il, ya$ama raSmen, til0mil ammsatmasr" Oyleyse, iiliime hayrr! ince, uzun, crhz bir a$aca sarrhyor, ttim giiciimle salhyorum. <Ottime hayrr! Hayrr!>> Sonra da kAfrrtlarrmr ahp kendimle gegmig arasrnda yeniden bir ba$lantr kurmak amacryla kaleme sarrhyorum. Yazmak geliyor igimden. insanlarla olan diyalogumu siirdiirmek. Zaman ibrelerini kalemimle iine do$ru itmek. Tik Tak! Tik Tak! Korkung bir giineg dogdu! Uyumam gerek. Kendimi biidim bileli geregince uyuyamadrm ki. Ama uyanmam da gerek. Yagamr gerepince tamyamadrm ki. Uyuyanuyorum. Ilyuyamryorum. Diigtinemiyorum. Ama, rnerhametlidir o. Kimdir merhamefli olan? 0liim degit, kugkusuz! Adaletlidir. Hoggiiriiliidtir. Ve her sey dirlikli, sonrasrz, siirekli... Kim getirdi seni bu kryrya Tanrrrn, kim ii$retti sana bu siizciipii? Yantrghkla. Zaman nasil oldu da bu denli yamlttr insanlan, bunca gtigti nasil safladr? Son savagr iildtirebilir misin? Yapabilir misin bunu? Atege verebilir misin gergek Raggtag'* RayStag'rn ttim diinyayr atege verece$i kuqkusundan kurtu-

labilir misin?.

I\{aria'mn ayak sesleri geliyor kulaSrma. Igimi gekerek, bagrmr giikytiziine dofru kaldmyorum: <Giinegim benim!>> 7l

Bir rastlantl sonucu kiiyden geqen Almanlar, ttim ekinleri ate$e vermiqler. Belki de Almanlar de$il, igbirlikgi
Yunanhlar. Kalabahk olmalan gerekmez, benzer kiitiiItikler birkag kiqiyle de yaprlabilir ei.inkii. Babam, bu iqi Almanlarrn yaptr$r inanernda. Ormanda bir oduncuyu, bir afacrn giivdesine gakrh bulmuglar. Kendi yiintemlerince qarmrha germek istemigler onu demek. Bulduklarrnda, boglukta sarkan kollarr, riizgdrdan hafifee sallanryormus. Qocuklanna yiyecek bir qeyler almak igin kente gtitiiriip satmak amacryla topladrdr odunlan oraya yakrn bir yerde yr$rh bulmuglar. Demek katrrrna da onlardan biri binmig gitmiS. Atesi giiriir gormez, bir qeyler kurtarrrrz umuduyla koqmaya baSladrk. Ekinler bizim deEildi, arna biiyle durumlarda herkes birbirine yardrmcr olmak igin caba giisteriyor. Ekinlerden grkan kara dumanlar, <Ekmefimiz yamyor!> diye titregerek bafrrgan o ince kollu qoeuklar ttim benliEimi kaplamrq. Bir de iinemsiz bir olay. Ategi ddndiirmeye gahqrken az kalsrn yanryormuqum. Nasil olmug, anlayamadrm, ayaErm, ate$ almr$ basaklann igine giimiilmtit. Ayagimrn yanmasrna sevinmedim de de$il hani. Diiniigte pantalonumun pagasrnt.dizimin tistiine gekerek bir ege$e bindim. Babam yam&n iinemli olduEunu siiyledi, Maria ise aksini savundu. Yaphklarr tartrgma sonunda, iinemli olmadrSrna karar verdiler. Zeytinya$r
72

ve ottan yaprlmrg bir merhem siirdirier yamk yere, beyaz bir bezle sardilar. Yaralanmam. ormana inmeme, eve diinmeme, gezmeme, dediSmig gibi gtiriinen gevremi incelememe engel olmuyor. Ama giikyiizii prrl purl; kiigiikliiBtimdeki o gtikyiizlerinin izlenimini veriyor bana. Ancak bu yeni bulutlar, daha solgun, daha so$uk, daha tehlikeli gibi. Eski bulutlar, ya$muru gerektirir, sonra yok olur giderlerdi. $imdikiler kahcr sanki. Arkasrnda giikyiizii yokmug gibi bol duman yayarak yanan ktikiirt bulutlan. <cAlmanlar uzaklaqmrglar, insanlartmrz biraz soluk alabilecekler arttk,>> diyor Maria. <Eiiti.in insanlar yalnrzca gu gevremizde yagayanlar ise...>> diye mrrrldanacak gibi oluyorum. Ne ki, giizlerinin iginde sanki kiigticiik, beyaz bir giivercin giirdi.im. Urkiitmekten korktum onu.

IJ

Diindenberi ormandaki kovulumda konuk ettigim ingiliz askeri Morris Horn'un yamnda yerde oturuyorum. $u an yata$rmda uyuyan Horn, hep rshk galan, sarr sagh, mavi giizlti bir geng. Qevresine tiimiiyle ilgisiz. Asya'yr, Avrupa'yr gezmig, birkag dil biliyor. Yunanca da okuyor. Almanlar geldiklerinde Yunanistan'dan kagamayan, geSitli k6ylere dafrlan ve Yunanh yurtseverlerce konuk edilenlerden biri. Bu krsa stirede yerliler gibi konugmayr ve giig anlagrlrr kitaplan bile okumayr bagarmrg. SoSukkanh, keyfine diiskiin, korkusuz, getirdipi- iki brgak, iiq tatasasrz. Aynca -yanrnda banca ve bir otomatik tabaneamrz var qimdi. Bir yandan ayafrmm bandajrnr de$igtirirken, bir yandan da Morris'e bakarak annesini dtigiiniiyorum. $imdi o$lunu yitik biliyordur. 'Yitmigler' listesine ahndrSmr bildirmiSlerdir onun. Her an yeryiiziinde binlerce kigi 'yitmiqler' listelerine ahnmakta. Ve bu, iiylesine hrzh oluyor ki, yazgrlarr bile SaSkrna dtiniiyor. Uyandrrryorum. Uyuyacak gok vaktin var diyorum. Sonra <ifle yemeSimizi getirmek iizere yokugu trrmanmaya koyuluyorum. Ayaklanm ona buna takrhyor. Ormanda kih o yana, kAh bu yana ytineliyorum. Kanh bandajla sanh aya$rmi hafifqe siiriikleyerek, seke seke koguyorum. Tilkiler gibi, gelincikler gibiyim. Burun deliklerim agrhyor. Sanki ya!'mur kokusu var. Giirtiniig iiyle. Giikte,
74

kiigi.ici.ik bir nokta gibi bir bulut belirdi. Biiyie baglar boranlar. Gittikge biiyi.iyen bir nokta. Daha sonra dev kara bulutlar birbiri ardrnda doluguverir, afrrlagrr, giikte asrh gibi yaprsrr kalrr. Artrk kagacak yerin yoksa, ayafrnr yakmrqsan, Morris gibi tasasrz uyuyamryorsan, yazrk olur sana. Aya Yorgi kilisesine vardr$lrnda, kaptyr biraz arahk giirdiim, gereksinmem varmrs gibi, telagla igeri daldrm, Maria, iqerde, kollarrnr gdEstiniin iizerinde gaprazlama ba$lamrq, kutsal kemerin altmda krmildamaksrzrn duruyor. <Dua etmeye geldim,>> diyor. <<Nedeni var.>> <Dua mr? iyi. Ama sen aflryorsun. NiQin? Bak, ayaprm iyileqti.> <<Sana ne oldu da, biiyle ateqin igine koptun?>> <d(ostum
mu?>>

Bir an iqin birbirimize baktrk. Baglanmrzr iine eEdik. Bir stire konugmadan durduk. Sonra iegi.idiisel bir
davranrqla drgan qrktrk, yi.iriimeye bagladrk. Giikteki o kiiqiiciik nokta giizlerinde yansryor, biiyiiyor. Bu ne giiniil iizgtinliiEii biiyle? Gi.ig ver bana Tanrrm! Ozeilikle, bir seving eieeEi yaratma kararrmdan vazgeqtiEim qu srralarda. Krzkardeqimin biiylesine saf, yumugacrk ellerine bir seving rqrlir verebilmeme yardrmcr ol! <d(orkma,>> diyor, <<ya[mur defil. Ya$sa bile ki.igilk ma$ara Morris'i korur.>> Bir pegetenin igine srcak ekmek, zeytin, peynir sardrm. Bir daha olur olmaz eve gelmeyeceSime stiz verdim Maria'ya. Kaldr ki gereken tiim iinlemler ahnmr$ mafarada. Ma$ara kolaylftla daha be$ kigiyi barrndtrr, bu kadar kisi de ilerdeki kayalarrn yarrklannda gizlenebiiir. Buralan yuva olarak kullanan kartallar da, tehlikenin gegtiEi bize bildirilinceye dek havada ugu$abilirler. Maria herhangi bir tehlike durumunda, bize,
td

tarlakugu gibi tig kez iist iiste rshk qalarak haber verecek.

lVlorris, ne verilirse ve ne kadar verilirse yiyor. 0nceleri bir mandrrada gizleniyormug. Kegilerle birlikte. Siit sa$masrm da iifretmigler. Dedi$ine giire, Kembrig'te kendisine bununla ilgili hiqbir qey ti$retmemigler oysa. Yagamrm sait siit igerek siirdtirmiig. Gegmiginden, insanr gi.ildiirecek olaylar drgrnda higbir qey anrmsamadan, si.irekli espriler yapryor. Arada bir omuzuma vuruyor, parmaklarrnr aSzrna sokup rshk gahyor. OSrenmig...

Morris diin akqam buradan gitti. Gece geg vakit bir kiiye gidecek, bir arkadaqrm ahp diinecek. Ayrrca bugiinlerde bir Alman ve iki italyan askerinin buraya gelmesi olasrh$r varmrg. Bu konudaki giiriilmeler siirilyormug daha. Nerdeyse qafak siikecek, giiziime hAlA uyku girmedi. Morris'le arkadaqlanmn gelmesini bekliyorum' En geg, giin aSarmadan gelirim, demiSti. Giine5 dofuyor, krzkardeqim <<giinaydrm> demeye geliyor iigiimiize, ama yalmz beni buluyor' Tedirgin krvramp durmamt, zaman ibrelerini krmrldatmak igin var giiciimle qrrprnmamr selnediyor. Giineg iyice yiik' seliyor; gi.in ortasrndaya. Krzkardegim de artrk tedirgin. Siirekli gelip gidivor. OnCe kime bildirildi bilemiyorum. Krzkardegime mi, babama mr? <<Umudu yitirmemeli,> diyor babam, her zamanki bilgece tavrrnt takrnaraktan' <<Irliceleri diinmemek iizere gitti. Daha gok kiqi gidecek, diinmeyecek'>> <<I.[igin?>> diye sormaml bekledi. Ne ki, ben bagrmr iite yana gevirip, derinli$e bakryorum.
<<Ugurum.>>

76

Bu siizci.isii diigiinmeden siiyledim, neye baplayacalrmr bilemeden. Babam gene agrklama bekledi benden' Durumu kavrayarnadrfrmr sezinlemiq olacak ki: <<Morris'i iSbirlikqiler yakalamrglar,> dedi. <<Dimitri,>> diye mrrldandrm nedense' Giizlerinin
77

igine baktrm. Krq gtinlerinin akgam giinegini andrran acr bir giili.imseme kapladr yilztinii. Avucunun tersiyle yagh giizlerini sildi, afrr a$r ytiri.idii, a$aglarrn arasrnda kayboldu. <IIer yere tuzaklar kurmuglar,>> dedi biraz sonra l\{aria. <<Tavgan avcrlarrnm yaptr{r gibi. I\{orris de biiyle bir tuza$a diigmtig.>> lWaSaradaki yarrklardan birine silAhlarr gizliyoraz. Ustiine tag yr$ryoruz, kimse kugkulanmasrn diye. <<Tasalanmana gerek yok artrk,>> dedi, gitti. Ama biraz sonra geri geldi. Eve varmadan dtinmiiq. <Neler oluyor diinyada Maria?> diyorum. <<tlangi di.inyada?>> diyor. Yata$rnrn kenarrnda oturuyor, iinliifiiniin cebinden bir armut grkanp veriyor, eski mutlu gi.inlerdeki gibi, konuguyoruz. Ellerimizde birer testi so[uk su, pespege gegmeden diindti$timiizii anrmsryorum. Ve boi rgrkh o
giinegi...
<<Anrmsryor musun?>>
<<}.[eyi ammsryacakmrgrffi, SU
ya.>>

Git gel olmasm diye, yardrm ettim, egyalarr birlikte tagrdrk.
<<Tarlakuqu rshprna gerek kalmadr.>> <Belli olmaz. Hem biiti.in bunlar iinemsiz olabilir, hem de Morris'le arkadagr, tibiirleri, gelebilirler. Her an olmadrk olaylarla kargrlagryoruz, goSu kez beklediSimizin tersi oluyor. Her gey kartgtk bir diig gibi. Bu daha da siirece{e benzer.>>

bunca orman, ya5anum yitiren bunca insan, hep tizgi.irliik uSruna deEil mi?>

<<Ve sonra?>> <<Atege verilen

anda gtikte, giiriiyo-

rum

her gey yolunda.>> kulafrma, bunun igin diindiim. Morris'in bu ormandan grktrgim grirmtiqler. Daha bagka ingilizlerin de buralarda giztendifi s6ylentileri var. Gelip arama yapabilirier.>>
<<Gtiri.iyor musun, demek

<<Birtakrm siiylentiler

geldi

Yi.izi.ine bakryor, genellikle ormanlarda arama yap-

madrklannr, gevreyi ateqe verdiklerini diigiiniiyorum. <<Qairqma masanr yukanya alahm,>> dedi acr acr giiliimseyerek. Ytksek tabureyi koltu{unun aitrna srkrgtrnp, konuqmaslnr stirdiirdi.i : <<Ifitaplannr da giitiireyim, birazdan gelir gecelifinle yatafrnr da alrnm. Konu[umuz gitti, iitekiler de gelmeyecekler demek.>
,o 7g

<d(esinlikle biri kazanacak,>> diye gegiriyorum igimden. tsiltiin savaqlarda olduEu gibi. Ama bu zaferi kazananrn yiire$i karanhk olmamah.

<igi karanhk olmayan kigi var mr ki?>> diye mrnldamyorum birden. <<l.Iedir kuqkulandr$rn, anlayamryorum?>> diyor Maria. Ve hemen birkaq gtin iince bana sriylediEi bir ttimceyi anrmsryorum: <dtledir igindeki korku, bilemiyorum.)>

recek, evleri yakacak, ellerini arkaiarrncla ba$laylp itip kakalayacak Alriranlarr bekliyorlar. Ama hayrr, yamlmrqrm, kimseyi bekledikleri yok. Yalnrzca bana duyduklarr sevgiyi belirterek, bagucumda bekliyorlar. Bir an igin gene uzaklagrr gibi oluyorlar. Ben de kendimden gegip, dahp gidiyorum uzaklara. Birbirimizi giiremeyecek kadar aynlmrgrz gibi... <..Evet Morris, krzkardegimin, tarlakuqunun iitiigtinri andrrrr rshfimr duydu$umuzda... Ama neden gittin A{orris? Arkadagrnla bir}ikte diindiifiinde tarlakugunun ritiiqti gene gelirse kulaSrmrza?>> iyice karanirk bastr, Morris'in, ormanda yolu buIabilecefindc'n ku=skuluyum. IIAIA, nigin <<yangrn var!>> diye ba[rran olmadr? Soluk alabilmek igin gaba har, clyorum, kara bir duman burun deliklerimi trkryor. 0nce dumanr giirdiim, daha sonra da bizi gepegewe kugatmrg alevleri. 0nden gelincik geldi. Kiigiik gakailar uluyor.
<<Buradan! Buradan!>>

<Haydi gidin yatrn artrk. Hepsi bu.>> Onlann yammda bulunmalarr, kafama koydu$um bu garip kendi kendimle hesaplaqma igtepimi engelleyecek diye korkuyorum. Lambanrn iilii aydmhErnda, sanki gevremde dolanrlarmlscasrna ytizlerini belli belirsiz giirilr gibi oluyorum. Bazan bir panldama beliriyor, ama hemen ardrndan yeniden puslanryor, bir beliriyor, bir yok oluyorlar. Bazan bir sey stiylediklerini duyar gibi oluyor, kargrhk veriyorum, ama biraz sonra konu$up konuqmadrklarrnr bile algrlayamryorum. Kimi zaman bir iki stizciik geliyor dilimin ucuna, ama siiyleyemiyorum. Duygulanmr yansrtacak bu siizciikleri bir siiyleyebilsem... <d(aos>>. Ne ki ses de bir kaos'tur. Ne denli qaba gtisterilirse giisterilsin duyulmasrm saSlamak
olanakslz.

a$ag kovuklarrna atryorlar. Ma$ara kimseyi koruyamr-

Kiigtik hayvancrklar kendilerini can korkusuyla

yor. Dogu yiiniinde krzrl alevlerden bir kiiprii olugmug. <Buradan! Buradan!>> Bu alevden kiipriintin altrndan geqip nehir yata$rna varmak, orada biitiin canhlarr gevreme toplamak...
<<I(oro hazrr mr? Haydi gocuklar! Hep birlikte! Schiller'in yaprtmr bilirsiniz kugkusuz!

<<...Zali,mlerin zincirleri krtta! Ytldt z ktir eleri iizet'inden...>>

<dfimdir bu zalimler?>>

ikisi de yatagimm gevresinde. Ormam atege ve-

Ne ki ateq kiipriisii iistiime giikiiyor, kagryorum. Kdh o tarafa koguyorum, kdh bu tarafa koguyorum. Bir
81

<l.[e olursa olsun, ben de

bir

yabamhm!>>

80

omuzumu

aEaca garplyorum, tibiir omuzumu bagka bir afaca. Baqrmr bir yere vuruyorum. Tek bagrma' yrm. Git git giiciimii de yitiriyorum. Giiremiyor, igitemiyorum. Cehennem de biiyle olsa gerek, iiliim de biiyle olsa gerek. Giizlerimi arahyorum biraz. Babam iistiime eEilmig,

bir

mendiliyle almmdaki terleri kuruluyor. Hayrr hayrr, or' mammlz yanmadr, ormanlmu yanmayacak. Yansa bile"' <Yeryiizti orman dolu.>> Babam, <<Buralarda bir yerde,> demek istermig gibi baqrnt salladt' <<Bak sen, gtin do$muq, ortahk aydrnlanmrg, oysa ben, hdlA gece sanlyordum.>> Yataftmrn iginde kalkrp oturuyorum' Yastrkian duvara dayayrp, srrtrmr yashyor, kalemle defterimi istiyorum: <<...Acr dolu bir dtinyada siirdiiriiyorum yaqurnr*r... Varhsrmrn gerekliliSi hakkrnda bile ku;ku iuyuyorrlrn... Oimanla birlikie yanmam olasr"' Giiriir glbi otaum boranr. Mutsuz ruhum aqrkta kaldl"'>>
<<Maria nerede?>>

Yatafrmr bugiin dofuya bakan pencerenin dniine gektiler. Uzaktan deniz gdriiniiyor. Yeryiiziinde ateqe dayamkh gey salt deniz olsa gerek. Ne ki deniz de birazdan yitiverdi. Son gi.inlerde srk srk tehlikeli bir bigimde qo$alan, sonra daSrlan bulutlar, bugiin ters gevrilmiq yanarda$lan anduryor. Giilge her an biiyiiyor, evin duvarlarrna yansryor. Bagrmr gevirip soruyorum: <insanlar ne yapar? Umutlarr ne?>>
<<IIer qey yolunda.>

Babam pencereyi agm$ kuzeye do$ru bakryor' Maria gtiziikti.i. Geceyarrsrm bir-iki saat gege gtkmrg evden. Atla gitmiS- Kalktrm, odamn iginde gezinmeye gebaqladrm. Sonra kapryr agtrm drgarr grktrm' Doktor Ne bilir doktor? Siiyleyecek hiqbir ,"t li *iydi sanki? $eyim yok ki..' DoEuya doSru gidiyorum, bfuaz gezecefim' B-unahm. NeOir bunahm? Qa$rmrzm bunahmrnr iyi bili rim. Doktor hicbir yeni haber getirmedi'

<dVlaria nerede?>>

Saat 12.20. Maria yorgun ddniiyor. trVlaEarada gizlenen partizanlara su, ekmek giitiirmiig.' <<Bu akgam da$a grkacaklar,>> diyor. <<Ba$lanttyr saflayacak arkadaglarrm bekliyorlar.>> Yatairma srttistti uzanlyorum, yavag yavag batryor gibiyim. Bizimkiler iitede sessizce koru.rguyorlar. ilgilenemiyorum. Beynim bagka yerde. Bir geyler bekliyor gibiyim. OEte saatleri olmasrna kargrn evin igi karanhk. Nedeni bu mu acaba? En sonunda! Korkung bir giiriiltii, sanki her qeyi darmada$rn edecek.
<Boran!>>

Evdekilerin aglzlarr agrk kaldr, herkes pencereleri kapatmak igin koguqtu. Do$uya bakan pencereden batmak iizere olan krp[rzrl bir ay gdziiktti. Herkes omuzlarryla abamp pencereleri kapatmaya gahqiyor. Riizgdr, gi.iriiltii, ya$mur, karanhk, hrzla ieeri doluyor, ytikseliyor, damr uguracak sanki. Simsekler pespese gakryor. Da$rn eteklerine obtis mermileri yaSryor sanki.
B3

82

<Ruhum okyanusun ortasrnda bir sandal gibi. Kiigiiciik, tinemsiz bir sandal.>> Dengemi yitirecek gibi oluyorum" Yata$m qargaflarrna sarrlmaya galgryorum. Qargaflar Sigiyor, elimden kayryor, kenarlarr havada uguSuyor. Otekiler gerilemigler, ne yapacaklarrru. bilemiyorlar. Ellerini gtiEiislerinin tizerinde gaprazhyorlar, drgarda hava sanki sonsuz bir yrkrm. Giikytizti, birbiri flzerine yrSrlan ve sonra tutu=sarak korkunE bir giiriiltiiyle boSluEa diigen kiime kiime karanhk buluUarla kaplanmrg. Kaos. Kam eekilmig ellerim havada grpmtyor. Bizimkiler yamma geliyorlar. $imqekler evi siirekli aydrnlatryor. Korkulu bir ses ategten bir krhg gibi kulaklarrmr deliyor: <<Evin damr sarsrldr!>>
<dfemeli!>>
<<Damr!>>

UQUNCU BOLUM

<<Temeli!>>

Babam, bagucumda ayakta, bir melek gibi duruyor. Sesinde de olaSantistii bir sevecenlik var. <<I(orkma Maria,>> diyor, <<evin damr demirlerle

Evrenin iigeleri tiim kurallannr yitirmigler. Damrn tistiine tonlarca karanhk giiktiyor. Nedir istedikleri? Benden ne istiyorlar? Benim sorumlulu$um ne? Bitsin artrk bu iqkence. <<eifteyle kirpiye ateg ettim, yadsrmryorum. Ne ki, qok dnceleri, bir gtin okul arkada$rm Leonidas'r, yakaladr$r gekirger:in gdzlerine igne batmrken gtirmtig, iizerine qullanmlqtrm. Srrtiistti yere yatrrmrg, i$neyi hendeBe atmrgtrm. Adalet! SavagkanhEr olaSaniistii geliSmig bir gtig, beynimi habire srkrp duruyor. Boran eve girmi$. Ve gimdi tiim gtirdtiklerim giiriinmez oldu. Kavrayabildiffim tek gey, batmak iizere oldu$um. Sulara ve karanhfa giimiiyorlar beni. Batryorum.
M

badh.>

Kendime geldiEimde, bi.ittin pencereler agrktr. Bir arr vraltrsr doldurmuqtu odayr. Batrdan vuran giine$in rsrnlarr diigiiyordu yere. Garip gey, bu sabah bugiinii deEil de baqka bir giinil yasamr$rm gibi bir duygu var igimde. Ve deEiSilr bir yaz't, deEiSik bir yrh. Oysa az iince geldim, sanlrlm. iyi ama, nereden geldim az ance?

Babamrn ve Maria'nrn yiizleri dingin, ama ben yan-

larrndayrm diye ikisi de sevingli, belli. Az tince gelmigim gibi. Soru soruyorum. Babam, baElar igin, zeytin a$aglarr igin yararh, geeici bir yafmur diyor. Pencereden drqarrya bakryorum, konugmadan. Kaldt ki, durum da agrk, higbir aEaQ devrilmemiS, higbir hayvan iilmemig.

eok derin bir 5'erden su yiiziine grkmrg gibiyim. Belolasrhk var: Ya benim yoklufum s6z konusu, ya da diinyanrn. Ya ben geri geldim, ya da diinya. Pencereden gdrdiiEiim gu da$larrn mora biiriinmeierine ne buyrulur, di.in yoktu bu renkler, bu sabah da yoktu. Bu da simdi geri gelmiq olsa gerek. Frrlayrp kalkryorum yataktan. Odamn iginde yiiriirken yo gun gibiyim, ama geri diinen gi.iniin doSu6unu da giirmek istefi var igimde. Bu doEugu izleyecek giiniin batrqrnr da giirmem gerek. Giiniin do$uqunu da batrgmr da do[al buluyorum. Gbriinmeyen saplan

li bir yerden dtinrnig gibiyim sanki. iki

87

giikyiizii sularrnrn altmda birlegen minnacrk inci gigeklerini andrrryor titre;imii rgrnlarryla ytldzlar. <<Bu gece huzur iginde uyursun. Biz de uyuyacaSrz, Almanlar ormanr ararnrglar ama atege vermemigler. Ormanrn igine saldrhlarr o azgrn kurt ktipekleri de tavgan drgrnda bir gey bulamamrg.>> Bir siire sonra babamrn diizenli soluk seslerini duyuyorum. Qevresindeki olaylardan ytire$ini, vicdanrnr, acrsrm korumak istercesine sai avucunu gii$siiniin i.izerine koymug, srrtiistii yatryor. Maria saf yantna diinmiig, uyuyor. Saqlan darmada[rn, yanaklarrna diiktilmiiS. Siirekli sqvaggilara, gizlenenlere, yuvalarmr yitirenlere, tiim yurtseverlere, ekmekle su tagryan ellerine bakryorum. Yalnrzrm. DilediEimce diigtinebiliyorum. Bir Seyler sezinlemiq olsalar gerek, ne ki boranr da tiim kapsamr, tiim korkuneluEuyla giirrnedikleri besbelli. Bir kAftt parqasr ahyor, yazmaya koyuluyorum: <<insanrn bunabmr mr bu? Yiizyrhn bunahmr mr? Tarihin bunahmr mr yoksa? Boran yeni de$il. Bu savaqtan yirmi yil kadar iince de giirleri, ozanlarr yok etme5re baqlamrgtr. Ben yagamrmr siirdi.irmeyi baqarabildim. Bu yasamr yitirece$im gtine dek. Tek dilefim, ozanlann adrna sunaca$rm, tiim hoqgtiriimii, tiirn sevgimi igerecek bir kitap yazmak.>>

Nedir beni ayrran bu parlak yticelikten. Giikte prrl prrrl bir mavilik. Kug dolu bir diinya. Ve ben... Varrm, kuqkusuz. Giil renginde oldu$una inandrgrm meltem yeni dolmuq- bir gibi okquyor -gtine; ellerimi. Yenidenseving riizgArr yi.iziimi.i, aqan gigeklerle ne ilgisi olabilir insanrn, bilemiyorum. Aynr gey olmasa gerek. Kigi, dirliSini tiimtiyle yitirdi mi, varolug temel hakkr iizerinde de bir istekte bulunamayaca$r doSal. Bu gtinegi, yanrmdan gegen gu insanr giirdii$iim siirece varolugumdan kugku duyulamaz. Maria'mn elleri ve bu ellerin sa$ladr$r yardrmr alan kigilerin elleri ufruna miicadele etmem, varoluquma ba$h. Kendim igin, ruhum igin varolug. Ve bu varh$rn katrksrz, igi drSr bir olabilmesi ufruna miicadele etmem gerek. DoSal ki, varolu;a ters diigmem olasr de$il. QocukluEumdrr, yegermesini, giqek agmasrnr giinlerce izledi$im badem a$acmrn gtivdesine sa$ etrimle yaslandrSrm srrada, babam yamma geldi, tasah bir
sesle: <<Gidelim,

Baqrmrz

e[ik, yanyana yiirtiyoruz. Yrtrk

Morris'i getiriyorlar,>> dedi.

pabuqlu

rrirt ktiylii Morris'i derin bir hendekte bulmugtur. Ugiincii Reich'in askerleri atmrg oraya. Kiiyliiler btitiin gece ytirtimiigler. $inrdi iiliiyii kiliseye getiriyorlar, cenaze tijreni icin. Akqarndan haber verdiler bize. Do$uya bakan duvann dibinde bir gukur kazdrk, igine bir srra
B8

B9

papaz da aEaq dah ddsedik. Bu arada' yrrtrk giysisiyle daE giceBi topladr' Ottive ben veyapacaErm krsa.. bir konugma srrsrnda' recekmi;im, Bir testi de su getirdi. Oliiniin ytiziindeki, ellerin-

gliai. fU"tlu, Ui"tuq

deki kanlan temizledik' sonra koltuk altlarrndan tuttuk, gukura yerlegtirdik. Bir yandan papaz mrnl mrrrl dua okuyor, bir yandan ktiyliiler, babam, ben, Maria, iiliiye armaSan olarak ya$h giizlerle gukura, biraz ek' *ut, bi" mendil, bir gakr atryoruz. Yanlarrnda higbir qey bulunmayan iki kiiylii, uzanrp aSaqtan birkag yaprak koparryor, gukura atrYorlar. <Sevgili Morris,>> diye baghyorum siize' <<'Artrk Kembriq'e dijnmen olasr defil. Yagamrn, sana son armaiamdrr burada di.izenlenen bu toplantr; sana son olarak giisterebileceEi bir yakrnhktu bu' Verdi$im bu gigekleri kendim ya da yurdum adrna deEil, senin de otan atinya adrna veriyorum. Bu gigek, arkadagrm Dimitri'den, bu gigek de DoEu Cephesine giden Alman askerinden. Bilinmesinde yarar var; su anda yagamlmr s0rdi.irmem, bana bir ayrrcahk vermiyor' Sana verdibiSim gu giqeklerden ya da bir siire sonra mezannda Yakrnmamam gerektiLcek otlardan farkh olamam. yalmzca' fini siiylemek isteyen bir kardeginim ve babam Seni kazben br"uyu dirrt kiiylti taqrdr. Qukurunu Ya$adrErn srkrntth giindrk. Qigekleri Maria topladr. lerde qok ki;i sana ekmek, su verdi' Diyece$im, bugi.in bu giinegin altrnda savaqan ressamlarrn ve ozanlann sanatgr imgelerinin canlandrrdrft meleklerden de dtiri.ist, ,"-rlng dolu insanlar var yeryiiztinde' Morris arkadag, elimdeki $u son ikircim gieeklerini de sana \ru"rrr"k isterim. IIAIA siiren bu savaqta yagamlarrnr yitiren dtinya askerlerinden. Salt Yunanhlardan, Ingiiirl"rden degil, Alrnan, italyan, Japon askerlerinden de' Onlara kargr sorumlu olan bir akrl var' Ulkelerini yiineten akrl. Diinyamrzrn altrnr iistiine getiren karanhk
90

giiglerden sorumlu olamaz onlar. Onlar ve tiim bizler, srradan insanlanz. Evet, biz, srradan insanlann da, ressamlar, ozanlai gibi siiyleyebilecekleri gok Seyleri var arkadagrm l\Iorris. Ne ki, konugmamaktan yanayrm. $uradaki sradan askerler, yiizyrhmrzrn iinemli kiqileridir...> Ve sonra, dagdan gelen iig partizan, konugmamrn ardrndan yerimi altp sraya dizildiler, ttifeklerini havaya kaldrrdrlar, tetife bastllar. Tiifek]erin acl ama aynl zamancla sevingli sesi asa$rdaki vadide yankrlandr'

91

t

Biittin yakrnlanmr yeniden giirtigmek umuduyla esenlikler dilerim. Babam, giderken grkaca$rm kiiqiik yoduruyor, sa! elini kaldrrmrg yeni do{an giineqin ilk rqmlarryla parrldayan bir mendili salhyor. Srk srk ba, qrmr geri qeviriyor, eI salhyorum. Uzaklagtrkga adrmlanma bir canhhi<, bir iizgiirltik geliyor. Borandan sonra yiirefime dolan giikkugafmrn siireklilifine inanmak istiyorum. Dar patikalar,r dahyorum, kiiqiik srk fundalar arasrndan gegiyorum, yiiri.iyorum. Yiiriimtiyorum, koguyorum sanki. Bugiinkii duygularrmrn, bilincime kazrnmasrna, yarrn da, varolduSum stirece de silinmemesine biiliin giiciimle gaba giisteriyorum. Nitsche'nin deyimiyle, gevresindeki karanh$r iinemsemeyen, tek bir yasayr, saf olmanrn yasasrnt benimseyen yrldrzlar gibi trpkr...
SON

kuqu boydan boya gtirebilecek bigimde biiyiikge bir taqrn iizerine oturmuq. Taqm az ilerisinde Maria ayakta

Ormana indim, deyimiyle <<ayr ininde>> giz'Vlaria'mn lenen iki italyan'la vedalagtrm. Igrl rqrl bir gtin, aydrnlil< bir diinya. En giizel diriik, en yefkin, en tatir dirlik, bozguna ufrayan bir boranrn kalintrlarrndan olugandrr. Babam gitmernin nedenini anlamakta g0gliik qekiyor. Maria, bir gey sormadan, yalvanr gibi giizlerimin igine bakryor. <<Kendimi tiegiir duyuyorum, gideceSim.>> <<Almanlar gitti{inde geri geleceksin, deiil mi? Buralar dirlik diizenUk iginde olacak.>> <Almanlar gitse bile Nlaria, Alrnanlar gitmig olmayacak" Savag, sait gtirtiniirdeki de$ildir.>> Giizleri neredeyse yagafacak. Sriylediklerimi tiimiiyle anladrfrndan deSil, belirli bir stiz vermedi$imden.

Yavaq yai/ag yiiriidiik, kilisenin ijni.ine geldik. Mezarur bagrnda durakladrk. Kollarrmrzr giigsiimiizi.in i.izerinde gaprazladrk, bir stire iiylece durduk.
MORRIS HORN
24 YA$rNDA

4 Quay St.
LONDON

248

ot

,k*j',

' llWr

"€&l$

BOM
GELEN
@N
Nikiforos vrettakos, bugun yunanistan'rn en be$enilen, en gok okunan ozanlanndan biri. Isparta'nur Taigetos DaBr yoresinde 1912'de dogdu. $iire qok kuguk yaqta bagladr. itt< giir kitabrnr, onyedi yagrndayken, lg2g'da Giilgelerin ve Igrklann Atrtrnda adryla yaylmradr. o gunden bu gune araltkstz giir yazdr. Bellibagh giir kitaplan gunlar: Azrail'in YolculuBu (1988), Taigetos ve Suskunlugu (1949), Bulanrk Sular ( 1950 ), Zaman ve Irmak ( tgsz) ,. Evrenin Derintigi {196L), Giinebakan (19?6), Prometeus ve Bir Giinliik Oyun (1981), Akropol'de Ttirdn Ytintemi (1981). Aynca Nikos Ka,zancakis uzerine onemli bir incelemesi (tgsa), sayrsrz. d,e* nemeleri ve duzyazrlan vardrr. Qrplak ve Gocuk {1ggg),_

w

Cntinde (19?2), gibi. Bugun Yunanistan'rn en sevilen ozanr Nikiforos Vrettakos, tam ug kez'Devlet Buyuk $iir Odtlu'nu ( 1940, 1956 ve L982'de ), bir kez 'Atina Akademisi Odtilii'nu ( 1976'da) ve aynca 'Uluslararasr Asla 6attu'nu kazanmtgttr. Yaprtlan hemen hemen butun Avnrpa dillerine - gevrilmiqtir. Boranla Gelen, yazarrn, Alman iggali altrndaI(i Yunanistan'da bir yurtseverin acr ve umut dolu notlarrndan olugan anlatr turtindeki tek yaprtrdrr. Niki" l Vr^ettakos'un 1945 yrhnda yazdtflr bu kitabr, YuFohndan eksiksiz geviren Panayot Abacr'ntn turl'

Bang Usttine Tartrqma (tg4g), Acr (1969), Aynr Suyun

nuyoruz,

'\
I

IffiliilIil lilil ilil iltflililtililIiltIJilr i iltiii ilili iiili iml ilni iliii ilfii liii ilil i iniii HrIi iiili iilli illli liiii iflli liii illi illliliililiiilli itlfi iiiii iliiitllli ltii ilil ::r'i'''frf,'l'' ' 'H7ff'-''". f f EJ I I I LI' LI

i

Kapak

,

ESAT T