You are on page 1of 246

Kapak Dzeni Kapak Basks Dizgi ve Bask

: A.
:

ARAD

Galeri Basmevi : Osmanbey Matbaas

TURHAN GRKAN

ATATRK'N UAININ GiZLi DEFTER


Atatrk'n oniki yl hizmetini gren Cemal (elebi) Granda'nn htralar

FER

YAYINLARI 19 7 1

STANBUL

Bu kitaptaki htralar 4 Mart 1959 dan 31 Mays 1959 a kadar ehir Gazetesinde Turhan Grkan imzasyla yaynlanmtr.

CEMAL GRANDA'NIN EL YAZISI

NSZ

Objenin, kendinden uzaklatka kldn, yaklatka bydn grrz. Madde ile manann ayrnts bu grntdedir. Madde, kendinden uzaklald zaman kld halde, mana; kendinden uzaklaldkca bymektedir. Byk olarak tanmladmz adamlar, madde ve manann bu perspektifine dikkate deer bir r nek vermektedirler. Atatrk'n lmnden bu yana birbiri arkas na sralanan yllar gerisinde gittike bymesi, onun mana planndaki gerek deerini iaretlemektedir. Mana plnnda bu yeri alm olmayanlar, madde plnnda kalacaklar iin, onlar hergn bir para daha geriye iten zaman iinde, byyemeyecekler, klecekler hatta unutulacaklar, yok olacaklardr. Byk adam, ne filozof Nietche'nin byk adam tarifi, ne Shopenhaur'n byklk kompleksi erevesinde mtela etmek istiyoruz. Byk adam iin bizim yapacamz tanmlama, yakndan her kes gibi, uzaktan kendi gibi olan kii eklinde ola caktr. Byk adam konusu, zamanmza kadar d nrlerin tartmalarnn sebebi olmutur. Byk

8 adam vardr veya yoktur. Lkin byk iler, toplu mu etkilemi nemli fikirler vardr ve ortadadr. Atatrkte adnn yanna, byk sfat konmasa yapt iler byk olarak ortada kalacak nadir kii lerdendir. Byk adamlara, bytelerle bakan e l e t i r i c i lerle, onlar drbnn ters taraf ile izleyen mkl pesentler hep yanlacaklardr. nk, byk adam lar yakndan herkes gibi olaan, ama yaptklaryle uzaktan bakalarna benzemeyecek kadar dikkat ekici kiilerdir. Onlar nce insanlndan soyarak kltenlerle, insanst yaparak kutsiletirenler gereki deildirler. Atatrk'e oniki yl gece, gndz, gnn yirmidrt saatnda hizmet etmi Cemal Granda'nn bu anlar, onu insan szlnn anlam iinde, pek gzel canlandrmaktadr. Onun hakknda yazlm btn anlardan bu kitabn deiik olmas nedeni budur. Bu kitapta, fotoraflardaki Atatrk', nutuklardaki Atatrk', bayramlardaki, merasimlerdeki Atatrk' deil, Trkiye Cumhuriyeti nfusuna ka ytl, Vatanda Mustafa Kemal'i gryoruz. dn yasndaki byk yalnzl, hassasiyeti, takn duygular, davranlar, sitemleri, neesi ve zntleriyle, insanlk realitesinin herkes gibi onda da yan smasn bulmaktayz. Gerekte de Atatrk'n b ykln ssleyen, onun aramzdan biri olmasdr. Sayn Cemal Granda'ya, bize Atatrk' byle sine yakndan seyrettirme frsat verdii iin teek kr ederiz. Bununla anlyoruzki, imdi o bizden ba kas deil, daha ok bizden biridir. TURGUT FETH

BALARKEN

Atatrk iin ok ey yazld. statistikiler ii saylara dktler. 3000 kitap, 10.000 lerce makale, bir o kadar da htrat yazld, dediler. in ilgin yn, bu yaptlarn 493 gibi gibi nemli bir blm nn Almanya'da, 367'sinin Fransa'da, 141'inin n giltere'de, 510' unun da baka lkelerde yaynlan m olmasdr. Bu saylar, 25. lm yldnmnden sonra yaynlanan kitaplarn dndadr ve UNESCO'nun kard kitaplarla toplam daha da kabar maktadr. En byk yazarndan, en kne kadar yerli ve yabanc binlerce kalem, Atatrk' anlatmak iin sanki yara girdiler. Hepsi ayr bir ynden, ocuk luu da iinde olarak asker, ihtillci, devlt ada-

10

ATATRK'N

UAININ

m, devrimci, slahat Atatrk' anlattlar. Yal nz lm zerine yazlanlar bile koskoca bir kitap lk doldurur. Ama O'nun zel yaantsna pek az yer verildi denebilir. Oysa yeni bir Trkiye yaratan bu byk adam anlatmak, yeni yetien kuaklara duyurabilmek iin O'nun nasl yaadn, zelliklerini de en ince noktalarna kadar bilmek gerekiyordu. Ata'nn yaknlar, arkadalar, zaferi beraber kazand, Cumhuriyeti beraber kurduu, Devleti beraber ynettii kimseler de zaman zaman O'na ilikin anlarn yaynladlar. zel yaantsn -de rinliine inebildikleri oranda- anlatmaa altlar. Ama bunlarn ou eksik, birbirini btnlemekten uzak, belirli yol izlemeyen para para anlardan ileri gidemedi. Geen yllar Atatrk'n yaantsn filme ala cak olan yabanc filmciler, setikleri yzlerce kitap arasnda O'nun zel yaantsna ilikin bireyler ara mlar, ancak byle bir bilgiyle senaryolarna gerek bir hava verebileceklerini ve Byk Kahraman'a ya rak bir kordely, ancak bu ekilde evireceklerini sylemilerdi. Fakat ne vazk ki, onlarn ellerine ve rebileceimiz istedikleri yeterlikte derli toplu bir ya pt yoktu. Atatrk' daha iyi tanyabilmek, anlyabilmek iin O'nu btn ynleriyle rendikten baka, zel

GZL

DEFTER

11

yaantsn da bilmek gerektir: Atatrk nasl bir in sand? Her gelip geici insan gibi 24 saatini nasl doldurur, ne yer, ne ierdi? Nasl alr, ne zaman uyur, hangi arkadalarn stn tutar, sakin ve sinir li zamanlarnda ne yapar, kimlerle geziye kard? akalar, fkesi, sitemleri, kukusu, sevgisi, nefreti nasl olurdu? Hangi kitaplar okur, hangi m zii dinler, hangi renkleri, mevsimleri sever, hangi ikiyi kullanrd? Evlilik yllar ok ksa sren Atatrk'n kadn lar karsnda tutumu neydi? Ata'nn hayatna gir mi kadnlar var myd? Cumhuriyetin ilk yllarndan lmne kadar Atatrk'n deindii insanlar, Ata'y ziyaret eden yabanc devlet adamlar ve hkmdarlarla yaplan grmelerin kitaplara gememi en gizli ynleri, Atatrk'n gezileri, Atatrk'n manev evltlar, Atatrk'e ilikin bilinmiyen fkralar ve bir ok sakl kalm gerekler... Bunlar eksiksiz, hi bir etki altnda kalmadan yazabilmek iin gece ve gndz her an Atatrk'n yannda bulunmak, yataktan kndan, yataa giri ine dek bir glge gibi peinden gitmi olmak ge rektir. te Atatrk'n tam oniki yl emrinde alm, hizmetini grm, o dnemin btn gereklerini O' nun sofrasnda, O'nun azndan dinlemi; Ata'nn

12

A T A T R K ' N

U A I N I N

stanbul'a geldii 1927 ylndan, lmne dek ya nndan ayrlmam, sofrasn kurup kaldrm, yal nzlk anlarnda derdine ortak olmu, bir adamn kelimesine kadar not edilen tarihe geecek anlar... Atatrk'n grevine ilk girdii n, O'na ilikin anlar not ederek saklamak, ileride Trk tarihi ya zacak tarihilerin eline bir belge vermek istedii hal de, Saraya vester (hizmeti) olarak alnan Alman kadn Havuzdame'nin tuttuu notlar yznden ko vulduunu grnce ayn akbete uramamak iin anlarn herkes uyuduktan sonra gizli metodu ile ya zan Atatrk'n en ok sevdii ve kendisine en ya kn tuttuu adam... Bu kitapta merakla okuyacanz anlar, yzde yz doru olup, basit bir sofracnn gr asndan kaleme alnmtr. imdi sz tam oniki yl hizmetini grm Atatrk'n elebi si Cemal brakyoruz. TURHAN GRKAN Granda'ya

GZL D E F T E R

l3

SARAYA A R I L D I M

1927 Y I L I N I N gneli bir T e m m u z gnyd... O z a m a n imdiki ehir H a t l a r letmesi 1927 Y I L I N I N gneli bir T e m m u z gnyd... O z a m a n imdiki ehir H a t l a r letmesi olan Seyrsefain yedi yanda, Bu yata, gentim. denecek rak daresi'nde tam alyordum. H e n z o n dolu bir yl nce, henz ocuk ince, zayf, ii h a y a t ateiyle tysz bir

idareye

ksa pantolonlu,

rak ola

girmitim. O z a m a n l a r ok alkandm. K e n d i m i ie v e r d i m

mi, bam z o r kaldrrdm. Bu hl mirlerimin de d i k katini nce sonra ekmi olacak ki, ok gemeden armaann g r m e k t e g e c i k m e d i m . B i r g n mdiriyetten a r p : Seni S a r a y a gndereceiz, hazr ol; dediler. pek iyi anlyamamtm hizmetine ama, bir ka dakika H e y e c a n d a n az daha y r e i m a z m a g e l e c e k t i . . . Atatrk'n gireceimi sezinlemitim.

H e y e c a n m bundan ileri g e l i y o r d u . stendiimi h e m e n arkadalarma Kimisi: o k sert adam... Kimisi: lyor, Gece sonra hizmeti da: ok z o r . . . D i y e m a n e v i y a t m bozuyor, beni c a y d r m a a a Sen bilirsin, yine istersen g i t . . . atm.

14

ATATRK'N

UAININ

D i y o r l a r d . O g e c e u y k u m kat. K e n d i k e n d i m e : H a y d i Cemal, diyordum. Gster kendini... T a lih kuu insann bana bir k e r e konarm. Bu herke se nasip olmaz. Senin ansn v a r m ki, b y l e byk bir a d a m n hizmetine a r l d n . A p t a l l k etme, bun lar seni kskandklar iin byle konuuyorlar... Di yordum. E r t e s i gn sevinten kabma samyordum. A y n z a m a n d a iimi de heyecanla dolu byk bir korku kaplamt. O'nun 5 karsnda ilk Temmuzdu. bir etkisiyle O anda gn bir p o t krar sam, d i y e dnyordum. N e y a p a r d m o z a m a n ? Gnlerden balyacaktm. Bunaltc yeni g r e v i m e almlard. buram iinde Bana g z e l smoking

scan

smokingin

buram t e r dkyordum. F a k a t bu k y a f e t iinde o ka d a r ktm k i . . . O z a m a n k a m a r a m i r i m i z olan, daha sonra da D e v l e t D e n i z y o l l a r Bamfettiliinde bulunan Muzaf fer B e y l e rhtmda bekleyen a n k a y a motoruna bin dik. G z l e r i m i kapyor, A t a t r k ' n yannda g e i r e c e i m g n l e r i n hayalini kuruyor, sonra birden M u z a f f e r B e y i n sesiyle daldm h a y a l leminden uyanyordum. Muzaffer du. C a n kula ile M u z a f f e r B e y i dinliyor g r n m e m e r a m e n , aklm ok daha baka y e r l e r d e idi. Y i n e onun tleriyle irkilerek kurduum hayal evrenin den aa iniyordum. Orada her ne grrsen, duyarsan, grdn g r m e m e z l i k t e n , iittiini i i t m e m e z l i k t e n geleceksin. Senin iin ok i y i olur... M o t o r u m u z B o a z ' n m a v i sularn y a r a r a k D o l Bey: ocuum, imdi seni S a r a y a g t r y o r u m . O-

r a d a ok dikkatli olman l z m . D i y e r e k t v e r i y o r

GZL DEFTER mabahe artc Saray'na yanat. olaylarla

15 Rhtma ayak bastmz Atatrk'n hizmetinde

z a m a n heyecanm son haddini bulmutu. H a y a t t a o k karlatm. t a m oniki y l eitli olgularla karkarya g e l d i m . F a k a t hi birinde O'nunla ilk k a r l a t m ve bana ilk seslenii anlarn unutamadm. Saraya Seyrsefain daresi'nden benimle birlikte

Rknettin ve Vus'at adnda iki arkada daha i s t e m i lerdi. F a k a t onlar A t a t r k ' n hizmetisi olamad, Sa rayda kaldlar. byme bir sarayl g i b i N e tuhaf!. H a y a t m d a hi saray, hatta m z e bile g e z m e m i olan ben, d o m a e t r a f m a bakmadan almla dimdik yryordum. M u z a f f e r B e y nde, ben arkada, o z a m a n zel k a l e m m dr olan H a s a n R z a S o y a k ' n karsna ktk. S o y a k adm, yam sorup, Salihli'li olduumu rendikten sonra zile bast, basofrac b r a h i m ( G v e n ) E f e n d i y i a r d . Beni teslim alan basofrac da k o r i dorlarda yrrken yordu. Bylece Saray'n H a r e m ksmna, imdiki a d y l a Husus D a i r e y e geldik, ayn sorular soruyor, nereli, kim olduumu, bundan nce nerelerde altm r e n i

16

ATATRK'N

UAININ

AINIZ PERDELER

C U M H U R Y E T devrinde stanbul'a i l k de fa nin y e m e k miti. ar, ok duran gelen Atatrk'le bu lke yerlere bir daire idi. ilk karlamamz den Ortada ayakta burada oldu. V a k t i y l e Son H a l i f e A b d l m e c i t Efendi salonu olan gayet gzel Hereke Btn mobilya kumandan

iekli perdeler gzel sslenmi Atatrk:

kadar iniyordu. Dimdik

sofra vard.

A n z perdeleri!.. D i y e seslendi. A t a t r k ' n azndan duyduum ilk ses ite budur. H e m e n kotum ve perdeleri atm. Salon aydn landktan sonra A t a t r k sofraya oturdu. Y a n n d a manev evltlar R k i y e v e Zehra H a n m l a r l a kzkardei Makbule H a n m v e U m u m K t i p T e v f i k B e y vard. O gn byk bir d i k k a t l e A t a t r k ' n nasl y e m e k y e d i i n e b a k t m iin y e m e k listesi olduu reli tavuk, lk gn nc kukonmaz, btn meyva gibi ak l m d a d r . lk y e m e k gzel bir ordr, ikinci y e m e k polarak ananas dikkatle kompostosu bulunuyordu. Atatrk'n hareketlerini

izledim. Y e m e k t e n sonra nce H a r e m Dairesi'nin s tne km, sonra btn S a r a y dolam, a k a m st de Stl y a t y l a B o a z ' d a g e z i n t i yapmt.

GZL

DEFTER sonra sofra fasl sryordu. kili balyor ve olan akam

17 ok g e yemek

Gezintiden saatlere kadar

lerinde y a k n arkadalar, kabine yeleri de hazr bu lunuyor, bir o k m e m l e k e t meseleleri burada hallediliyordu. silh Sofrasna belirli mesleklerdeki eski dostlar ve arkadalarndan baka, bilim, sanat, ticaret, en yani hastal kendisine deiik klncaya halde k a d a r srp o gne gitti. k a d a r bir

dstri kiilerini topluca a r d olurdu. Bu hal, 1938 yl H a z i r a n n a k a d a r bir yaay Saraya, onbe gn zorunlu olduu

daha dorusu A t a t r k ' n hizmetine g i r e l i Atatrk,

kere bile dnp yzme bakmam, k i m olduumu da sormak g e r e i n i duymamt. nceleri n e m s e m e d i i m bu hal, y a v a y a v a bana k o y m a a balamt. i m i tarifsiz bir znt kaplamt. T a m onbe gn O'na bir d i l s i z g i b i h i z m e t etmitim. zntm g i t t i k e artyordu. K e n d i k e n d i m e : S a b ret Cemal, diyordum, elbet bir gn konuacak, seni t a n y a c a k benimle konumadan yleya, belki buradaki hizmetim iimden beenildiyordum. A y r c a iimde bir korku d a belirmiti: Y a , uzaklatrlrsam?

miyebilir, hoa g i t m e z d i . . . Bu hal arkadalarmn da dikkatini ekmi olacak ki, alayl alayl: Cemal, ne adn, ne de nereden geldiini henz sormad. Seni t a n m a k bile i s t e m i y o r . . . D i y e takldk lar bile oluyordu. Onlara ne c e v a p v e r e c e i m i bilemiyor, fakat g a y e t tabii grnmee alarak: E l b e t bir g n olur, adam yerine korlar, sorarlar. Diyordum.

18

ATATRK'N

UAININ

ADIMI

DETRYOR

BR

AKAM

saat

20

sularnda

Sarayn

M a r m a r a ' y a bakan balkonunda y i r m i kadar tannm konuk y e m e k yiyordu. A r k a m d a duran Atatrk: Efendi, efendi... D i y e bana seslendi. Dndm. H i unutmam, elimde kristal r a k sra hisi vard. Buyrun e f e n d i m . . . B i r emriniz mi v a r P a a m ? . . D i y e cevap v e r d i m . Cumhuriyet rejiminin kurulmasna ramen her kes A t a t r k ' e P a a m d i y e seslenirdi. B e y l i k , paalk k a l k t halde bu P a a lk A t a t r k iin k a l k m a d . lnceye kadar da unlar g e t i : Senin ismin nedir? Cemal!.. srd. O akam ilk k e z konutuum A t a t r k ' l e aramz

Sonu y o k mu bunun? Var, Cemalettin... Bunun zerine A t a t r k birden bana doru i l e r l i yerek: H a a a . . . dedi. s i m l e r K e m a l e t t i n olur, f a k a t olmaz. Sen yine Cemal kal! Dinin Cedular? Cemalettin

GZL DEFTER

19

A r a d a n y a r m s a a t gemiti. Y e m e k d e v a m edi yordu. Sevinten kabma s a m y o r d u m . E v e t , A t a trk en sonunda benimle konumutu. H e m de uzun uzun... Ertesi gn benimle alay eden arkadalara an l a t a c a m eyleri kafamda tasarlyor, onlardan hn karacam dnyordum. F a k a t A t a t r k , bu Cemal adna tutulmu olacak ki yeniden seslendi: Bu C e m a l e t t i n ismini k i m koydu sana? A r t k adamakll k o r k m a a balamtm; Babam, d i y e cevap v e r d i m . yle ise baban ne adamm senin. D i y e serte kt. Bunun zerine: B e n b a b a m tanmyorum. D e y i n c e yz daha da sertleti: B a b a m tanmyorum ne d e m e k ? m dodun? Baban y o k m u senin?.. B e n dokuz aylkken babam lm. ki, A t a t r k zldm yzmden birden sesini yumuatt: okumu olacak Sen babasz

A n a n tanyorsun ya y e t e r ! . . Dedi. Ve biraz durduktan sonra e k l e d i : Ben de babam tanmyorum ya... O g e c e y e m e k sabahn beine k a d a r d e v a m etmiti. okluk g e c e l e r byle olur, meclisin horozlar t e r ken dald grlrd. Bu yzden A t a t r k te sabah saat beten nce y a t a n a g i r e m e z d i . Saat onbirden sonra hava serinledii iin misafirler birer ikier bal kondan ieri g i r m e e baladlar. Masann zerinde b o alm D i m i t r o p o l o ieleri duruyordu. O devrin en nl raks olan Dimitripolo'dan A t a t r k her g e c e y a r m kilo ierdi. M e z e s i de sadece tuzlu leblebiydi. A r a sra d a F a v a denilen z e y t i n y a l , limonlu bakla

20

ATATRK'N UAININ

e z m e s i n i istedii olurdu. En sevdii y e m e k l e r arasnda kuru fasulye ile p i l v gelirdi. A t a t r k t e k r a r beni ard. Y e m e k istiyecek sanyordum. F a k a t O'nun akl hep benim ismimde de il miymi. Ulan, bu ismi sen mi koydun, baban m ? D i y e b a r bar b a r m a a ok korkmaa balad. balamtm. Benim korktuumu ayam gznden sofray

g r n c e daha f a z l a baryordu. A r t k elim ki daha fazla kzar da koulurum, S a a t e diye doru

t i t r e m e e balamt. A y a k t a duracak halim yoktu. B e l uzaklamaa karar verdim. brakarak yatmaa m yerde dua gittim. Kbusla de kark korkulu ayordu bana

O g e c e sabaha dek g z m uyku tutmad. Y a t t ediyordum. Yava Bu r y a l a r grdm. galiba... yava isim g e l d i i m e piman bile bama i

o l m a a balamtm. takmlard ?

N e r e d e n bulmulard bu C e m a l i de,

E r t e s i gn de a y n korku ve heyecan iinde g e ti. A d e t a akam olmasn istemiyordum. T e k avuntum, Atatrk'n geceki o l a y unutmu olmasyd. A k a m y e m e i n i hazrlam bekliyordum. Saat y e d i y e doru A t a t r k , arkasnda A f e t nan, Z e h r a H a nm, B a y a v e r Rsuhi Bey, U m u m K t i p T e v f i k B e y olduu halde, salona g i r d i . B a y a v e r aa inerek br misafirleri de sofraya g e t i r d i . S o f r a y a oturmadan nce Atatrk ald. Bu misafirlere A r a p a : Faddal!.. sz, Dedi ok ve herkes olduu Sofrada masadaki yerlerini zamanlar ilk sz sk sk idi: bana keyifli

duyduumu

hatrlyorum.

Cemal, seni dn akam sert szlerle ok hrpa lamtm. F a k a t Cemaller daima byk adamlar olur.

GZL

DEFTER

21

Sen de byk a d a m olacaksn. Sonra msn? s i m l e r i n i iittim, diye c e v a p v e r d i m , Bu kadar da yetiir. D e d i . srp gidiyordu. Hava yumuad halde Yemek tarihteki nlleri s r a l a m a a balad: ehzade C e Sen C e m a l P a a ' y tanr msn ?

malettin E f e n d i ' y i , K o n y a elebisi C e m a l e t t i n ' i t a n r

bir gn nce iimi kaplyan korkuyu zerimden ata m a m t m . H e r an yine o bahse dneceinden d m kopuyordu. Saat g e c e y a r s n g e i y o r d u . B i r d e n a d m la bana seslendiini duydum ve yanna kotum. Cemal, senin bu ismini d e i t i r e l i m o l m a z m ? Daha cevap vermee vakit kalma-

Sen kendine g r e bir isim bul b a k a l m . . . armtm. dan: B e n sana buldum isim, dedi. Senin ismin elebi olsun... Atatrk'n umdur. O miti. mi anda btn korkum bir bulut gibi dalverettii Y z m d e k i memnunluu grnce kabul Z a t e n kabul e t m e m e k iin ok sonralar y i n e bir mecliste dediini Biz sevdiimiz insanlara elebi d e r i z duymu

anlad.

hi bir sebep

te y o k t u . F a k a t bir kere de i z n i m i almadan e d e m e d i : G z e l m i ? D i y e sordu.

o k g z e l efendim. D e d i m . Bunun zerine sofradaki konuklara d n e r e k :

Bu ocuun ismi bundan sonra elebi'dir. D i y e herkese t a n t t . O mt. anda O gn Atatrk'n Saray'da bu kim kadar varsa nem verdii ve bir a d a m olmann gururu iindeydim. K o l t u k l a r m kabar herkese btn

22

ATATRK'N

UAININ

misafirlere beni yeni g e l m i nemli bir k i i y m i g i b i tantyor: Bu z a t bilir misiniz, elebi'dir... D i y o r d u . Bylece Atatrk'n serzenilerinden, stelik O'nun hatta sevdii, ba a r m a l a r n d a n kurtuluyor,

r r k e n z e v k duyduu bir i s m e de sahip oluyordum. B y l e c e adm 20 T e m m u z 1927 den itibaren e l e b i o l a r a k kald. A r k a d a l a r da hl byle a r r l a r .

GZL DEFTER

23

N E YER, N E ERD

A T A T R K iin gndz saat

sabahlar

kalkmazd. doru

Geceleri zile-

ok ge, oklukla afak skerken y a t t onbir, onikiye kalkar, basard. H e m e n bir fincan k a h v e y l e o gnk g a z e t e l e r i gtrrdm. G a y e t ince ketenden yaplm bir enta riyle uyuduu iin, uyannca da bir sre bu k y a f e t t e kalr, yakn divana bada kurarak ve kahvesini ierdi. ok arkadalarndan okurdu. Bu Umum bir Ktipten buuk saat bakas kadar

ieri g i r e m e z d i . Bazan da ezlonga uzanr, uzun uzun gazeteleri srerdi. Sonra banyosunu yapard. T e m i z l i k konusunda o k titizdi. Y a z v e k ayrmaz, m u h a k k a k her g n ban y o yapar, her g n amar deitirirdi. G i y i m i n e k a r t i t i z l i k gsterir, du. Banyodan lim francala ktktan sonra souk ayranla bir d i yer, bazan ayrann yerine bir kse tral katiyen gezmezdi. Kn pencereleri atrr, souk h a v a y cierlerine doldurur okuma

y o u r t alrd. o k zaman bu, hem kahvalt, hem de l e y e m e i yerine geerdi. Binde bir arl bir m i safir o l a c a k ki, a y p olmasn d i y e y e m e k yesin... B a zan stl k a h v e y l e ay istedii de olurdu. k i n d i kah-

24

ATATRK'N

UAININ

v a l t s yapmaz, onun y e r i n e bir bardak e k m e k s i z ay ran ierdi. Akam yemeklerini ise kesinlikle arkadalariyle

y e m e k alkanlndayd. a n k a y a ve D o l m a b a h e Sar a y ' n d a k i akam y e m e k l e r i n d e ondan aa dmiyen bir davetli topluluu her zaman hazr bulunurdu. M e m l e k e t meselelerinin grld bu toplantlarda herkesin dncesini r e n m e k isterdi. F a k a t yine de kendi bildiinden amazd. M e c l i s e bir istek m i g e tirecek, bunu y a k n l a r y l a tartmaktan z e v k duyard. A t a t r k ' n sofrada yeni ve heyecanl konular da ortaya bu att olurdu. Bazan herkesi artan olumsuz kendisi konulardan a l a c a olumlu renir, son sz cevaplar da, her zaman

c e v a p l a r da ok houna giderdi. H e r k e s i konuturur, dncelerini sylerdi. Bu ite y a n l d n hi h a t r l a m y o r u m . Sofra sorduu konumalarnda konu ortaya konuyu atmasna hep kendisi bir aar,

bakalarna

meydan

vermez, dikkatle

sorularn

karlklarn

byk

dinlerdi. Bakalarnn y a p t prensiplere deil, ancak kendi prensiplerine uyard. Doruluuna inand d nceyi sonuna k a d a r savunurdu. H a r e k e t l i canl yaatsnn unu syliyebilirim. A k a d e m i k saatler ilerleyince latlrd. Sofras sanki, arkadalar ve dostlar ile t a r t m a v e e l e n c e yerini birletiren bir kpr g r e v i g r y o r du. Bu gecelerin hi birine doyum o l m a d n ve her birinin iinde bir t a r i h y a p r a n n y a a d m z a m a n l a anladm. tartmalarn ve heye oldu yerini szedilir, t e k zevkinin, akam sofralar h t r a l a r alr, g e m i t e n

tarihsel olaylar sralanr, bazan da ho h i k y e l e r an

GZL

DEFTER

25

Sofrasnda ann her eit insanna y e r v e r i y o r du. H e p s i a y r dzeydeki bu insanlarla tartrken sanki yurdun sesini duyard Gvendiklerinin ve sevdikle rinin eletirilerine sabrla katlanmasn bilirdi. akay ok severdi. Kendisi de ara sra akalar yapard. E s k i arkadalarndan N u r i Conker, Salih B o z o k sk sk aka yaparlar ve sofray enlendirirlerdi. Sinirli zamanla rnda bunlarm zaman zaman bir nktesi ya da hikyesi A t a t r k ' n O En

bir anda fkesini d a t m a a y e t e r d i . A m a A t a t r k her neeliydi. da arka Sinirlendii z a m a n l a r ok azdr. arkaya sigara ve kahve ierdi.

g anlarda bile soukkanlln, bilir ya da y l e yapamazd. A k konuanlar nuulmasn

neesini saklamasn

grnrd. o k konukseverdi, sofra

dakilerin a y r a y r gnllerini alp hatrlarn sormadan sever v e yannda her eyin k o Atatrk'n sofrasndan silh kim arka

isterdi. Bu yzden sk sk ileri g e r i k o Mahalle arkadalar,

nuanlara da rastlanrd. ler g e m e m i t i r ki...

dalar, d e v r i m arkadalar, politikaclar, edipler, air ler, mzisiyenler, bilim adamlar, i adamlar, yaban c devlet bakanlar, krallar... t e n ve y u r t gezilerinden artan btn mr sof rada g e m i t i r denilebilir. F a k a t buras hi bir z a m a n bir iki sra en ve cmb b a y a l n a inmemi, devlet ilerinin karara de bir sohbet bir v e t a r t m a meclisi olarak kalmtr. Elencenin y a n etin baland ziyafet meclis... Politikann, aktalitenin sofras!

R e s m grmelerinde son derece t i t i z ve trenci olan A t a t r k ' n zel hayatndaki samimiyeti, dnyada pek az d e v l e t adamna nasip olmutur denilebilir. Danmaya olmadk bazan o kadar bile byk ald deer verirdi Soki, aklndan g e e n meseleler hakknda ok z a m a n hi insanlarn fikrini grlrd.

26

ATATRK'N

UAININ

nunda yine kendi fikrini u y g u l y a c a n bildii halde hi kimsenin hor grlmesine katlanamazd. Bu y z den hi olmadk kimselerden bir eyler rendiini de saklamaz, tnn iki sa, bir Her ak ak anlatrd. kadar itii gece halde Bu alkanln bir kere haya bile yap baka ve sonuna yznden bunlarn ey deitirmedi. Atatrk'n getiini, taknlklar

kendinden

t n g r m e d i m , d u y m a d m . A k s i n i iddia edenler var yaptklar dpedz dedikodudan sofrasn ktlemek kadar meydandayd. sofras deildir. zevke bu lmnden sonra e k e m e m e z l i k Atatrk'n dknlkle abalar ne ki...

kskanlklarndan a y y a l k ve l e r oldu yaants ama, btn

sarholuk, istiyenGizlene

bounadr. Onun idi.

kusurlaryla

c e k bir yn yoktu

Halkn

GZL

DEFTER

27

EVRESNDEK ASALAKLAR

A T A T R K ' N sofracs olduum iin ok t e m i z g i y i n i y o r d u m . Elbisem her z a m a n tl, beyaz gmleim kolal, iskarpinlerim rugan d. D a v e t l i l e r d e n bir ou k l m kskanr ve g i y i m i m i b e n z e t m e e yeltenirlerdi. O zaman bir ok ba kan ve M i l l e t v e k i l i bile papyonlarn bana b a l a t r l a r d. C u m h u r i y e t yeni kurulmutu. Bunlar k y a f e t d e v rimini henz benimsiyememilerdi. F a k a t ksa z a m a n da yaadklar o r t a m a uymasn biliyor, en centilmen diplomattan haldernein man, trk'e daha centilmen byk atlas gider, kesiliyorlard. kitaplklar yaptrmlard. ya da kitap arad za Ata bunlar karrdk. Bunlarn bzlar -okuma y a z m a bile bilmedikleri evlerine kitaplktan onlar ok bir biz Atatrk,

kendileri

bulmu g i b i gtrp v e r i r l e r d i .

lerinde ok zekileri de vard. A t a t r k herhangi bir emir verse, memurlarla onlar bunu istedikleri ekle sokar, kendi uaklar grr, hazra onlar konar, her lerine o iten p a y karrlard. O y s a bu ileri z a v a l l yerde parsay onlar toplard. H e r zaman g e z i l e r e on lar gider, hepsi birer silhr kesilirlerdi. Fakat bunlar Atatrk'n hi gznden kamaz,

onlar inceden inceye a l a y a alr, bazan karlk v e r e -

28

ATATRK'N

UAININ

m i y e c e k l e r i bir soru y a m u r u n a tutar, karsnda na sl ecel terleri dktklerini hazla seyrederdi. D a l k a vuklara, l f ebelii y a p a n l a r a ok kzard. o k g e meden bir punduna getirerek, yaptklarnn acsn onlardan karmasn bilirdi.

H r p a l a y a c a , yahut a l a y a alaca k i m s e l e r i sk sk imtihana ekiine t a n k l k etmiimdir. A t a t r k ' n artc sorular ve mantk oyunlar karsnda bun l a r n dklleri grlecek eydi. Zaten O'nun soru l a r n a t a m cevap v e r e c e k a d a m a z bulunurdu. Bunlar bilimsel adan cevaplandrlacak sorulardan dan k a l k a m a z d . deildi. H e p s i birer zek oyununa dayanyordu. K i m s e altn

GZL DEFTER

29

SELANK'TEN

N E IKAR

A T A T R K uysal bir insan deildi. H a t t a hain olduu dahi sylenebilir. B y l e oldu u halde o k terbiyeli, ok olgun, ok merhametli, ok hogrl bir insand. T e m i z kalpliydi, alak g nllyd. Gsteriten, uzakt. V a z i f e banda lubalilie y e r v e r m e z , f a k a t zel yaantsnda sevdiklerinin na zn ve ekerdi. garaz Dostlarna, insan arkadalarna vefalyd. zerine gibiydi. Za ten A t a t r k ' n en byk stn hallerinden biri de kin gibi duygularn su kabilmi B i r ok olmasdr. Balamyaca yok

hatalar g r d halde, g r m e m e z l i k t e n gelirdi. K i n tutmaz, abuk affederdi. K i m l e r i , ne z a m a n affedece ini de ok i y i bilirdi. H r s ok abuk geerdi. B i r gn a n k a y a ' d a M e h m e t ve uyorduk. ten olduklarndan Berberlerin Bu eski de kkte antrede Selnikli berber oturmu konu hemehrisi yksek bbrle

berber Rdvan'la ikisi kendilerini

Atatrk'n

imtiyazl

sayarlar,

konuurlard.

ekilde

-aka da olsa-

nerek dolamalarna, kendilerine poz vermelerine ok tutulur, f a k a t yine de renk v e r m e m e e alrdm. F a kat btn d i k k a t i m e r a m e n a r a m z d a y i n e de tart m a l a r eksik olmazd.

30

ATATRK'N

UAININ

O gn yine onlar z a y f tarafm bulmular, bana akadan t a k l y o r : Biz dnz... Selnikliler olmasaydk, siz kurtulamaz

D i y o r l a r , ben de c e v a p o l a r a k : Biz kendi kendimizi kurtardk. Selanik'lilere i h t i y a c m z y o k . H e m Selanik'ten ksa k s a Yahudi kar... Diyordum. O srada m e r d i v e n l e r i y a v a y a v a inen A t a t r k ' g r m e m i t i k K o n u m a l a r m z a i s t e m i y e r e k kulak mi safiri olmu ki, o akam sofrada bir Selnik'li olan N u r i Conker'e damdan der gibi sordu: N u r i Bey, Selanik'ten ne k a r ? O anda beynimin karncalandn d u y a r gibi o l dum. D e m e k k o r k t u u m sonunda bama g e l m i , A t a trk antrede konutuklarmzn hepsini duymutu.

N u r i Conker, A t a t r k ' n nazn e k t i i , kaprisle rine katland eski bir ocukluk arkada olduu iin, aklna eseni s y l e m e k t e n ekinmeyen biriydi. E l d e e t t i i ar i m t i y a z l a r yznden ciddi ciddi S e n ekil de, b i r a z da biz Cumhurbakanl y a p a l m d i y e c e k k a d a r ileri g i t t i i z a m a n l a r d a bile A t a t r k glp g e er, ii akaya board. Fakat bu seferkinin akaya g e l i r yan y o k t u . N u r i Conker, semeyle tmne sanki btn konutuklarmz bili y o r m u ta, beni k o r u m a k k a r a r n v e r m i e s i n e : B o l Yahudi kar P a a m . . . D e m e s i n m i ? daha nce kulana alnm dedikodularn Bunun zerine A t a t r k , yznde alayl bir glm karlk v e r d i :

Benim iin de bz kimseler -Selanik'te dodu umdan- Y a h u d i olduumu s y l e m e k i s t i y o r l a r . unu

GZL

DEFTER lzmdr ki, Napoleon iinde da Korsika'l

31 bir

unutmamak olarak g e t i . almalar da

talyan'd. A m a F r a n s z olarak ld v e tarihe F r a n s z nsanlarn bulunduklar c e m i y e t e lzmd r. oniki yllk hizmetim sresince hi

O gnk k a d a r utandm ve A t a t r k ' n karsnkldm hatrlamyorum. B e l k i de mrm boyunca benim iin en byk u t a n t a bu olmutur. O gnden sonra Se lanik kelimesini b i r daha azma almadm.

32

ATATRK'N UAININ

GZM GRYOR, AYAIM DA YERNDE


ATATRK yazn gecikme dii, uzun sre A n k a r a ' d a kalm, v e stanbul'a gelmesi gecikmiti. Bu am, h a t t a halk

bir ok dedikodulara yol tutmad gibi

arasnda hasta olduu, fel geldii, g z l e r i n i n g r m e ayann sylentiler o r t a y a km t . Sonunda stanbul'a geldik. 10 A u s t o s 1929 g e cesiydi. Stl y a t y l a B o a z ' d a bir g e z i n t i y a p m a y emretti. Hareket ettik... Benim iimde b i r m e r a k belirmiti. N e k a d a r iki itiini mek anlamak istiyordum. Stl yatnda kuru l a n sofrann bandan istemiti: Bir, B i r a v a r m ? D i y e seslendi. V a r P a a m . . . D e d i m ve hemen bira g e t i r d i m . hi a y r l m a d m . n c e bira i

bir daha, bir daha derken nc ie bitti. O srada B y k d e r e ' y e g e l m i bulunuyorduk. D o

ruca m i l l e t v e k i l i E r z u r u m U m u m M f e t t i i z e r ' i n yalsna g i t t i k . hemen burada kuruldu. Biz yalda sofraba

Tahsin

Y a t t a k i sofrann ikinci yars Sofrada on k a d a r m i s a f i r bu yarsna k a d a r d e v a m etti. Atatrk'n iskelede B gren iken

lunuyordu. k i fasl g e c e

sefasnda

y k d e r e ' y e g e l d i i n i duyan v e y a t halk, yalnn nnde t o p l a n m :

GZL maa

DEFTER G a z i ' y i isteriz, G a z i ' y i isteriz... balamt. grlty duyunca, ev sahibi

33

diye bar Tahsin-

Atatrk z e r ' e sordu:

N e d i r bu? Ne istiyorlar?... P a a m sizi balkonda g r m e k , yavaa alklamak isti yerinden k a l k t . lgnca Ata yorlar... Bunun zerine A t a t r k Balkona dklen doru halk yrd. bir alktr balad. Kapda grnnce

Gece yarsndan sonra sokaklara, lgnca alklanmak

grmek ve

trk' ok duygulandrmt. K a l a b a l a dedi k i : S e v g i l i vatandalarm. B e n i m iin zahmet edi yorsunuz. Mahcup oluyorum. Beni g r m e k , behemahal. yzm g r m e k deildir. B e n i m fikirlerimi, duygula rm anlyorsanz ve hissediyorsanz bu kfidir. Be n i m iin huzurunuzu bozmayn, g i d i p yatn. H e p i n i z i y a r n iiniz b e k l i y o r . F a k a t h a l k e v i n nnden a y r l m a k i s t e m i y o r : Yaa, v a r o l , biz senin iin yayoruz... Atatrk: iinizde bz stanbullular srada halk bana co Diye baryordu. Bunun zerine Arkadalar, szler ya,

nzul inmi, eli a y a tutmuyor, lmesi mmkndr, d i y e bz karmlar... (Bu mu K a h r o l s u n d m a n l a r m z d i y e baryordu.) Gryorsunuz karnzdaym, shhatim yerinde. E l i m d e tutuyor, rak etmesin. Siz bu akam karmda milletin timsali, g l g e s i ( a y a m balkon demirine v u r a r a k )

a y a m d a yerinde, g z m d e g r y o r . H i kimse m e

siniz. Size hitap ederken btn millete sesimi iittire c e i m i biliyorum. ittiniz, sizin iin saln, mrn F. 3

34

ATATRK'N

UAININ

v a z i f e y e hasreden adam sahnededir. Sizin iin alacak, sizin iin yaayacaktr. Benim kuvvetim, size olan muhabbetim ve sizin bana olan m u h a b b e t i n i z d e . Bu millet, bu m e m l e k e t dnyann en makbul bir mevcudiyeti olacaktr. Bu milleti, d i e r milletlerin fevkinde grmeden lmiyeceim... D i y e r e k halkn dalmasn rica etti. Bunun zerine o baran, aran k a l a b a l k kuzu g i b i dald, balkondan ieri girdi. A t a t r k o gece ok neeliydi. B o a z dn M a r m a r a ' d a ikinci bir g e z i n t i daha yapld. Sabaha kadar iildi. Hepsini te iki rakdan hesaplamtm. ie b i r a ve y a r m k i l o D i m i t r i k o p o l o ( kadeh t e fazlas v a r d ) . btn m i l l e t i n baka ve benim de m e r a k e t t i i m da severdi. br ikileri m i k t a r bu kadard. A t a t r k iki olarak bira ve evlerine g i t t i . A t a t r k te

ampanyay

ender ierdi. Y a l n z bir g e c e K z m zalp'in evinde t a m y i r m i s e k i z kadeh k o k t e y l itiini hatrlarm. Bunun ad N a p o l e o n K o k t e y l i idi. B i r m i k t a r cin, plmtr. mitir. Her gece ien Atatrk gndzleri alkol kullanmaz, yalnz ok scak gnlerde bir iki bardaktan f a z la o l m a m a k zere bira isterdi. Bu yzden kimse A t a trk'e gndzleri iki i m e k iin israr e t m e z , en koyu alkanlar bile akamn olmasn iple ekerdi. gecelerden birine r a s t l a m ve snda sabaha coan Atatrk, iki k a d a r srdrmt. halkn gsterisi Sabaha kar k a d a r iki fasl pek enderdi. Bykdere gezisi o ender fasln farknda o l m y a r a k Bunlarn dnda alt i k i y i bir m i k t a r vermut, bir m i k t a r da seribrandi likr ile ya deitirme

GZL

DEFTER

35

MISIR'LI

MUGANNYE

O Z A M A N L A R basit bir kasaba olan A n k a rann skc Atatrk devrimleri havasna arkadalarn altsonra ve Borabilmek iin uzun bir sre bakentten ayrlamyan

y e r l e t i r m e e baladktan Marmara

y a z mevsimlerini stanbul'da g e i r m e e balamt. drt ay srekli olarak kalr, y a t l a az'da g e z i l e r yapard. Bu g e z i l e r d e Sakarya, a n k a ya ve stanbul motorlaryla, E r t u r u l y a t n kullanr dk. ehirdeki gezintilerinin yerlerini mrnn son yllarnda deniz banyolar a l m a a balamtr. Selanik g i b i bir k y ehrinde d o m u olduu halde, o z a m a n k i softalk yznden Atatrk halk denize arasnda, hi girmemiti. Y z m e y i , kendi eseri olan F l o r y a ' d a rendi ve h a l k n arasnda yzd. Zaten elverili bulur ve stanbul'da lat, eski kalabalk iinde severdi. do ne y a a m a k isteinde olduu iin stanbul'u bu ie daha A n k a r a ' d a n ok stanbul'u bir yaz bulunduumuz mzeleri Saray'nda

y a p t l a r inceledi. T o p k a p

var, ne y o k hepsini birer birer g z d e n geirdi. T o p kap S a r a y Mzesi'nin kurulmas da A t a t r k ' n iste i y l e olmutur. Mecidiyekk'n g e z e r k e n , M i l l E i -

36

ATATRK'N

UAININ

t i m Bakanl'nn e m r i y l e T o p k a p Saray'nda topla nan, f a k a t ne hikmetse halkn gznden saklanan H kmdarlarn portrelerini g r m ve bunlarn sergilen m e s i emrini vermiti. A t a t r k ayrca halkn ieri aln masn da istemi, nan raya alnmt. Atatrk, dklardan tekrar daha sonra Hrkai Saadet Dairesi'ni Sonra o srada Glhane P a r k ' n d a bulu evresini kuatm o l a r a k Sa bir ok kimseler,

gezdi. H e r biri birer hazine deerindeki eyalar san kartp t e k e r t e k e r g z d e n geirdi. yerletirilmesine bunlarn sandklara gzclk

etti. lerinde Emanat- Mukaddese'nin de bulunduu seksen bin paray akn bu tarih ve sanat hazinesinin ok i y i saklanmas ve en ksa zamanda halka almas iin e m i r verdi. Tarih T r k i y e ' n i n en byk s e r v e t i n i n ta kar byk bir sayg duydu rihi olduunu bir daha hatrlatt. yaptlarna u belliydi. Tarihe, zellikle T r k tarihine byk d e e r verir, tarih y a p t l a r n n i y i saklanmasn, bozulup, yklmamasn azndan Trk her zaman Nisan bu tekrarlard. Okuldayken yaplan O'nun en sevdii dersin tarih olduunu bir ka defa iitmitim. 1931 de al T a r i h Kurumu'nu amala kurdurmutu.

Sarayburnu P a r k ' n n yeni ald gnlerdeydi. 9 A u s t o s 1928 gecesi C u m h u r i y e t H a l k P a r t i s i burada bir elence dzenlemi ve Atatrk' zaman halk de armt. karan erkekli olmutu. syler stanbul gittik. motoruyla Rhtma Dolmabahe'den Sarayburnu'na gecenin kadnl

yanatmz geldiini

l iinde bir kadn sesi n n tyordu. Atatrk'n gren comu, gsteri yapyordu. A t a t r k t a m bir h a l k ada m y d . H a l k n iinden km ve halkn m a l Bu yzden dndklerini hep halkn nnde

GZL

DEFTER varsa halk dzeltsin derdi. Her

37 zaman

Yanlm

milletin ferdi o l m a k l a vnr, Y a p l a n eylerin ere fi millete aittir, her eyi m i l l e t y a p t derdi. G i t t i i her yere halkla klar nee gtren bir insan olduu iin hemen har neir oluverdi.

P a r k n bir kesinde bir caz, sahnede A r a p a arsyliyen Mnre-tl M e h d i y e t a k m vard. M Kadnn sesi gerekten gzeldi. srl muganniye C e m a l ' y i ilk k e z orada, P a r k G a z i n o sunda gryorduk. A l l a h iin ses... A t a t r k hi konumadan byk bir dikkatle dinledi. ark bitince kadn y a n m z a ard. B a t m ziini de renmesini tledikten sonra: ite kr niye Bu sesle seni btn dnya dinler. O zaman hretini t a m yaparsn... ederek ayrld. anlyamadm. B i z her alanda byk Dou dnyasnn kltr D e d i . K a d n da teek

O z a m a n A t a t r k ' n , bu szleri A r a p arkcsna sylediini bir d e v r i m ynelmitik. miti? yapm, A r a p dnyasndan ayrlp B a t y a A c a b a Atatrk,

ve sanat alannda bizi izlemesini mi hatrlatmak iste Yoksa... A t a t r k T r k musikisini sevdii hal ancak bat mziini benim gerekleeceine mi Msr'l daha Bunu inanyordu. hanendeye anla ala et sy attr de, mzik d e v r i m i m i z i n semek ve Evet, yol dm. Atatrk, dil konusunda s e v d i i ve olduu gibi, mzik nnda da kendi beeni ve Alaturka m z i i (mziinin alkanlklarn sofrasndan mzii inemi, uygulamakla bunu yoksa

dnerek

gstermek

istemiti?

sonralar

hi eksik olduunu

medii halde, bat mziine inanm, bat u y g a r l n n gelecek kuaklarn leyerek D e v l e t Konservatuvar'nn temellerini

mtr. z e l h a y a t n d a

alaturkalktan

kurtulamyan

38 Atatrk, bir ara

ATATRK'N Radyoyu de, yalnz

UAININ mzie devrim

alafranga

a y r t a c a k kadar ileri g i t m i v e kulana k a d a r gelen yaknmalar yapan zerine alaturka klarna, kuaklarn yoksunluk ve fedakrlklara katlan

m a k zorunda olduklarn hatrlatmt. M z i k kltr ok kuvvetli olan ve bz g e c e l e r sevdii arklar kai desine uygun ekilde syliyen A t a t r k ' n mzik d e v rimini de halka zorla kabul ettirii, o g e c e Sarayburnu P a r k ' n d a k i konumasndan belli d e i l miydi? Arap ayaa arkc masadan kadehini ayrldktan halka doru sonra A t a t r k kaldrp: kalkarak

Arkadalar, hanmlar, beyler... u grdnz iki ampanyadr. Bunu v a k t i y l e Padiahlar, m e v e r e ghnda, kafes arkasnda g i z i l ierlerdi. Bizse, hepi m i z urada, toplu olarak alenen i i y o r u z . . . Dedi. A t a t r k ' n bir halk adam olduunu, bundan da ha gzel hangi olay anlatr. H a l k n iinden kan b y k adam halkla beraber kadeh kaldryordu. H e p i n i z i n erefine i i y o r u m ! . D e r d e m e z btn gazino bir anda kart. etmesin... Topluluk ayaa frlam: kadehlerini Y a a P a a m . . . S a ol P a a m . . . A l l a h seni ba mzdan eksik Barlaryla kaldryor, A t a t r k ' e doru sallyorlard. Bu manzara onu ok ilendirmiti. O gece ok daha nemli bir ey oldu. Atatrk mjdeliyordu. birden 1927 bire kararlar ne verirdi. Yine yle olsun olmu, coan halka saysz devrimlerinden birini daha ylnda pahasna olursa y a p m a a k a r a r v e r d i i ve 1928 k a y l a r n da hazrl k l a r i y l e g e i r d i i ltin harflerinin alnn iln edii ite o g e c e y e rastlar. l e r i bir milet olabilmemiz iin yeni harflerin yle kullanlmas g e r e k t i i n i diyordu: h a l k a anlatan Atatrk

B i r m i l l e t i n y z d e onu, yzde y i r m i s i okuma

GZL

DEFTER

39

y a z m a bilir de, yzde seksen, doksan bilmezse ayptr. Bu millet utanmaldr. anl, erefli A m a Trk bir Milleti, utanmak batan iin y a r a t l m bir millet deildir. f t i h a r e t m e k iin yaratlm, millettir. Tarihi baa iftiharla dolu bir millettir. Okuma y a z m a bilmiyenlerin okluu, onun hatas deildir. H a t a , Trk'n seciyesini anlamyarak, kafa sn bir t a k m zincirlerle saranlardadr. A r t k gemiin bu hatalarn kknden t e m i z l e m e k zaman gelmitir. Hatalar dzelteceiz. Bu hususta btn vatandala rn almasn isterim. En nihayet b i r iki y l iinde de

btn T r k halk yeni harfleri renmelidir, r e n e cektir. Milletin, kafasiyle olduu gibi, y a z s i y l e medeniyet leminin yannda olduunu gsterecektir. Bunu duyan halk, O'nu kucaklamak, barna bas m a k iin birbirini i n e m e e balad. Grlmemi co kunluk oradan srasnda ayrlmad. alayanlar Herkes da vard. Atatrk sonra saat kadar Bykarls gecenin ikisi olup, btn g a z i n o boalncaya

ekildikten

ada'ya yollandk. Anadolu Y a t Kulb'nn rl prl dk. klarn altnda frakl grnce

olduu halde, halkn elencesini seen A t a t r k ' n ps m o k i n g l i erkeklerle, asld: burada yapamaz tuvaletli kadnlar Dedi. B y l e c e l t i n harfleri kabul edildi. H e m de h a l k n iinde ve onun oldu. oyu alnarak... A t a t r k baretmen Gezilerinde Anadolu'yu boydan boya dolat. surat

Sarayburnu'nda

yaptmz

halk snav y a p t ve dersler verdi. H a l k okullar al d, bir buuk m i l y o n cahil insan okuyup y a z m a rendi. A t a t r k , harf devrimi iin be y l l k bir pln hazrlayp g e t i r e n l e r e km, B u i ya ayda olur, ya hi o l m a z demiti. O l a y l a r O'nun h a k l olduunu bir k e z daha g s t e r d i .

40

ATATRK'N

UAININ

BEN MTHAN EDYOR

YEN harflerin byk bir ie giriecei yatyla ettik.

alnd

gnlerdeydi. dalgn gezinti

Atahali ya

trk o k dnceli grnyordu. z e r i n e , zamanlardaki Boaz'da bir kmt. pacaktk. Stl Hareket

Bu g e z i d e o z a m a n Babakan olan s m e t nn de vard. arl Sekiz kiilik k a d a r bir misafir topluluu da bulunuyordu.

Y a t , Kurueme nlerine g e l d i i z a m a n A t a t r k , yine dalgn ve dnceli haliyle oturduu y e r d e n a y a a kalkt. O srada ben h i z m e t g r y o r d u m . P a r m a y l a g e l eklinde bir iaret y a p a r a k : Sen o k u m a k y a z m a k bilir m i s i n ? harflerle harfleri okur y a z a r m . b i l i y o r musun? birletiremiyorum. D i y e sordu.

Eski Yeni

Biliyorum, f a k a t

yleyse seni imtihan e d e l i m . . . te o z a m a n arp kalmtm. H a y a t t a en ok ey, son imtihan, gnlerde sonunda dnceli bama gelmiti. Ata-

korktuum mam, zaten

H e m de nasl ve k i m tarafndan?.. U f a c k bir not kr grdm

GZL

DEFTER

41

trk' bir anda k z d r m a a ve b a r t m a a yetebilirdi. Benim, o bir iki saniye iinde g e i r d i i m korkuyu hi f a r k e t m i y e r e k s m e t nn'ye dnd ve yle sordu: Ne dersin Paam? onaylyarak: edelim... Dedi. Sonra bana smet nn bayla Derhal imtihan bir k t

alarak g e l m e m i e m r e t t i .

B i r yandan salondan k a m a r a y a kouyor, bir y a n dan da n a l l a h ben dnnceye k a d a r imtihan, y e n i y a z y falan unuturlar da, baka eylere d a l a r l a r d i y e dnyordum. Tekrar duydum. salona Fakat hi te umduum gibi olmad. zerimde girdiimde btn baklar

Bata A t a t r k olarak bu

k a d a r sekin kii

nin nnde imtihan v e r m e k . . . Olur i d e i l ! A t a t r k ' n ba hep ayn dnceye saplanm gibiydi. Bunun ne olduunu biraz sonra zebilecektim. H e p o dalgn haliyle ba nne e i k : Y a z b a k a l m B i r a s o u k t u r dedi. imdi olduu gibi, Oysa eski nasl yazlrsa Souk gibi yazdm. harflerle B e n de aynen, okunduu

t u r diye yazlr. i m d i ise ayn sylendii gibi y a z lyor. B e n S o u k t u r diye y a z m t m . Sen renememisin!... Selhattin'i Diyerek O br sofrac arkadan s arkadalardan ard.

tnde de ayn bendeki k o r k u y a benzer bir korku v a r d. Benim nasl y a z d m , bama geleni de g r d in ayn h a t a y a dmiyeceini sanyordum. H e r hal de daha baka bir ey y a z a c a k t . N i t e k i m S o u k t u r yazd. Ona d a ayn h a k a r e t : Sen de y l e . . . renememisiniz... Bir trk'n anda bu ikimizin de sonra korkusu artk dalmt. bize Ata szlerden bagrmyaca-

m anlamtk. H e r z a m a n byle olur, hakaretin do-

42 zu biraz fazla kanca, biterdi.

ATATRK'N

UAININ

b a r m a fasl da balamadan

O gn bu konuda her hangi bir k a r a r a v a r a m a d . Y a l n z bir ara benim y a z m kr K a y a ' n n savun duunu duydum: Paam, elebi'nin y a z d dorudur, diyor, A t a trk t e gzn k r p a r a k g a y e t memnun: B i z biliriz... D i y e ii kapatyordu. Gezinti Kksu Saray'nda sona erdi. A t a t r k ' n harf devrimi zerinde ok kafa yorduunu, ka g e c e sinin uykusuz g e t i i n i ok i y i h a t r l a r m .

GZL

DEFTER

43

HAVUZDAK IPLAK KADINLAR


A T A T R K ' N stanbul'daki nceden hazrlanm bir gezileri iin

p r o g r a m yoktu.

ok abuk k a r a r l a r verir, aklna estii zaman, istedi i y e r e giderdi. B i r gn le y e m e i n d e n sonra yine birden bire m o t o r istedi. Y a n n d a her zaman g e z i l e rinde bulunan K l A l i , R e c e p Zht, C e v a t Abbas, Salih Bozok, N u r i Conker vard. M o t o r l a doru hareket edildi. O Her gn ben Saray'da nbeti olarak kalmtm. sofrasn gn bir arkada nbeti kalr, akam Boaz'a

hazrlard. B a y a v e r i n emrini bekler, sofra ka kiilik olacaksa ona g r e dzenlerdi. Gece saat yirmi ikiye kadar bekledim. Hi bir emir gelmedi. O akam Bykada Y a t Kulb'ne g i deceklerini sanyordum. D e r k e n bir telefon. B e y l e r beyi Saray'na yirmi kiilik bir yemek sofras gn d e r i n deniliyordu. H a z r l m z yaptk, Saray'nn mee d. leri Beylerbeyi

yolunu tuttuk. Tabii aba Bolulu M e h

met U s t a beraberimizdeydi. K o n u k l a r m e r a k l a bekle baladk. Saray'nn rhtmna yanat. Gelen Sabaha kar saat e doru Stl y a t grn Beylerbeyi karlamak zere kapnn nne k t m d a ne

g r e y i m ? . . A t a t r k ' n iki kolunda ok k, ok g z e l iki hanmefendi. G e r e k t e n o gne k a d a r A t a t r k ' n

44

ATATRK'N

UAININ hak

yannda gzel kadn g r m e d i i m i z i sylersem m kadnlarn en gzelleriydi.

s z l k etmemi olurum. Oniki yl iinde bunlar grd H e p beraber ieriye g i r i p , hazrlanm olan sofra ya oturdular. Y e m e k l e r yendi, ikiler iildi. Konuul du, glnd. M i s a f i r l e r sabah saat bee d o r u motor larla ayrldlar. Baka bir gn Beylerbeyi Saray'nda yine byle Ses ve Bakan oldu. M e c l i s olduka kalabalkt.

bir toplant

saz sanatlar, mzisiyenler de konuklar arasndayd. M e c l i s Bakan K z m zalp, M i l l E i t i m V a s f nar bata g e l i y o r l a r d . ili sosyetesinden toplanm on kadn toplantya eit katyordu. G e r i gen, gzel denemez, f a k a t o l g u n kadnlard. o k pahal ve k giyinmiler, boyan mlard. Kadn konusunda biraz kskan olan Ata trk, kadnlarn trnaklarnn bile boyanmasn ho k r lamazd. B o y a l kadn grd m, boyalarn sildirir, y k a n m a l a r n ister, O l d u u gibi g r n n . . . derdi. Bunlara da ayn eyi yapt. K a d n l a r sildikten sonra soyundular. Scak bir boyalarn gece Austos

siydi. Beylerbeyi Saray'nn beyaz m e r m e r l e r i zerin de yryerek salonun ortasndaki g z kamatran ha v u z a girdiler. Atatrk kadnlarn yryne dikkat le bakyordu. Bu elence saatlerce srd. B i r yanda Cumhurbakanl Orkestras, bir y a n da alaturka m z i k . . . B a d a r m, b a d a m a z m, onu b i l m e m ama, o g e c e a y n at altndaydlar. H e r za man fz gelen Yaar sazendeler bulunuyordu. toplantlar yapld. arasnda Deniz Kz Eftelya, S a f i y e A y l , N u b a r T e k y a y , Selhattin Y a z sresince h e r akam bu medi... Pnar, H a

Sofrada misafirlerin says ise y i r m i d e n hi aa d

GZL

DEFTER

45

KSNE K A R I A N L A R

A T A T R K ' N iki imesine kar olanlarn banda U m u m K t i p H i k m e t B a y u r geliyordu. B a y u r -herhalde A t a t r k ' hepimizden ok sevdiinden trl her olacakO'nu ikisinden hi caydrmak iin bahaneler sabah Bayur, bulur, fakat bu birini baaramazd. Bayur'un o gnk

A r a l a r n d a sk sk t a r t m a l a r a tank olurdum. H e m e n tekrarlanan tartmalardan A t a t r k ' e gelir, y e n i l g i y e u r a d n zlerek grrdm. e r k e n saatlerde ajans bltenlerini g e t i r i r ve kendisinden direktif alr d. A t a ' n n y o r g u n halini g r e n B a y u r d a y a n a m a z : P a a m yine renginiz y e r i n d e deil, ok y o r g u n ve bitkinsiniz. u i k i y i bu k a d a r ok imeseniz daha i y i olur. D e r d i . Bu belli A Harbiye zararn karmaya Hikmet Atatrk'n Bey, ben can sklr imdi ama, hi daha etmemee alarak: raky deil, ierdim. Bugne kadar da hi.

talebesiyken

g r m e d i m . D i y e karlk verirdi. Bayur bu Muhterem Paam, fakat bugn belki z a r a r n g r yarn greceksiniz. Siz

nun da altnda k a l m a z d : mediinizi sanrsnz,

bu m e m l e k e t e lzmsnz. K e n d i n i z e acmyorsanz ba ri bu m i l l e t e acyn. Bu m i l l e t sizin v a r l n z l a k a i m . . .

46

A T A T R K ' N UAININ

A t a t r k bu szleri hep glmsiyerek karlard. F a k a t bir gn canna t a k demi olacak ki, H i k m e t Ba y u r y i n e ikiyi ktleyen konferansna balad s rada birden bire: H i k m e t B e y , seni Kabil'e sefir y a p a l m . Git, oralar g r ; hatta icap ederse Hindistan'a k a d a r g i t O r a l a r hakknda bilgi edin... Oku, tetebbu et ve ilim g e t i r . B i z e bu yolda f a y d a l ol... Dedi. Bu suretle H i k m e t Bayur'un Kabil Bykeliliine a t a n m a emri v e r i l m i oluyordu. B a y u r birka gn sonra a y r l a r a k Kabil'e g i t t i . Bana y l e g e l i y o r ki, bu atanma, Bayur'un yurda h i z m e t kaygusu, yalansz o l a r a k A t a t r k ' e iki imemesi d ve imesine engel olma hareketinden ileri geliyordu. O H i k m e t B a y u r ki, sevgisini, saygsn hi eksik e t m e d i i B yk A d a m a m e P a a m szn ilk s y l e y e b i l m e k cesaretini gstermi, f a k a t bunu ok sevdii A t a trk'n yanndan uzaklatrlma cezasiyle demiti. N i t e k i m H i k m e t B a y u r hakl km, A t a t r k te sonunda ikinin fenaln anlam, f a k a t i iten g e miti.

GZL DEFTER

47

UYKUSUZLUK

REKORU

ATATRK ler, hi bu dnmler tiyenler, adam, dum. acaba

iin

ikiyi

brakamaz

diyenis-

bir g n O'na ve

gelip ikiyi

aldanacaklarn braktrmak

midir?

o z a m a n kimbilir nasl armlardr. E v e t , ondan ben ayrlamaz grnen bunun tan ol ay hi rak imeden de durabiliyor... yazarken sofra yine kuruluyor, herkes kar

kadar iki kullanan Byk Nutkunu

Akamlar

snda y i y o r , i i y o r ; fakat O, a z n a bir damla bile i k i k o y m u y o r d u . H a t t y e m e k y e r k e n herkesin iiini glmsemeyle seyredii hl gzmn nndedir. O y sa ben, den ay kendi btn ikiye alkn insanlarn sanrdm. de ap bir gn bile ime da duramyacaklarn isteiyle akn evresindekiler ve Atatrk'n kalmlard. tam Bu

i k i y e boykotuna benimle b i r l i k t e sorumluluunu, alkanlklar

O'nun g r e v

nn ve beenilerinin de stnde rneklerinden biridir. Byk N u t k u n u gibi, k r k s e k i z saat hazrlarken,

tuttuunun en g z e l hi iki imedii yazmaktan arasndan

hi gzn krpmadan y a z dik f a k a t O, binlerce belge

te ettiriini de hatrlarm. y l e ki, y a z yorulan deiiyor,

ayrd n o t l a r y l a byk eserini t a m a m l a m a k iin u y kusunu bile v e r m e k t e n ekinmiyordu. B y l e z a m a n l a r -

48 da, yine yazdklarn eski kkn sofrada

ATATRK'N arkadalarna

UAININ sonra

okutur,

alma odasna geer,

kh otura

rak, k h a y a k t a almalarn srdrrd. N u t u k , a lmann, insan gcnn nasl stne kn g s t e r d i i iin, a y r bir nem de tamaktadr. A t a t r k ' n hi uyumadan gn durabildiini de, g r m ve inanamamtm. Cephede deildik, sava ta yoktu. da Uykusuzluu karya gerektirecek nemli bir O, olayla bir ie, kar bulunmuyorduk. F a k a t

a m a ciddi bir ie balad m Tarihle urat

onun sonunun g e l d i i n i Atatrk ierde al

g r m e d e n asla rahat e d e m e z d i . sralard. yor, ben kapda oturmu bekliyordum. S a a t sabahn begine g e l i y o r d u . U y k u y u d a t m a k iin e l i m e bir k i tap almtm. A d z m i r ' i n g a l i idi. ok merakl olan bu kitaba kendimi k a p t r d m halde, btn u ram boa gitmi, afak skerken dayanamam, y o r gunluun etkisiyle uyuya kalmm. Bu srada A t a t r k z i l e basm, fakat ben k o l t u k t a derin bir uykuya d a l d m iin u y a n a m a m m . Z i l l e uyandramaynca, racak, elebi, kendisi armak zorunda kalm. B i r de b a k t m ki, k a p y a r a l a m : elebi!.. D i y e sesleniyor. H e m e n yerimden f r l a d m : Paam... Emriniz... Diyebildim. parlyacak diye dm kopuyordu. Ellerimi A m a bendeki korkuyu v a r n siz hesap edin. Ba nme kavuturmu, b e k l i y o r d u m . F a k a t nedense k z mad. G a y e t sakin y z m e bakarak: Bana bir k a h v e g e t i r i n i z . Dedi.

H e m e n kotum. O r t a ekerli bir k a h v e y a p p g e t i r d i m . Daha k a h v e y i i m e d e n : Senin tahammln kalmam, haydi g i t yat! A r k a d a l a r n gelsin... D e d i .

GZL DEFTER

49

Syliyecek hi bir ey kalmamt. Sadece k e k e liyerek: P a a m uyumadm. mi... D i y e b i l d i m . Kitap okurken iim ge

Gidip arkadalar kaldrdm. H i z m e t i d e v r e t t i m ve yatmya gittim. A k a m nbet sras yine bana gelmiti, nc gecedirki, A t a t r k gzn krpmyordu. Yz hafif szlm g i b i g e l d i bana. Sofra kuruldu. Bu, onalt kiilik bir sofrayd. Misafirler g e l e r e k yerlerini ald lar. Sabahki uyku olayn unutmutum bile... T a m iki fasl balad zaman misafirlere dnerek: Bu ocuk dn g e c e sabaha kadar beni bekledi, Dedi. Birden k o l t u k l a r m kabard, nme baktm. Misa firler bana biraz da kskanlkla bakarken A t a t r k : yle ama, sabaha kar uyumu. D e m e z m i ? Sonra Senin uykusuzlua tahammln y o k d i y e alay e t m e e balad. Canm ok sklmt. Misafirler de hep birden g l m e e baladklarndan utan iinde kvranyordum. i m d e n kendi kendime nasl da k z yordum. Saat sabahn beine k a d a r uyuma da, on dan sonra uyu... Bu olay bana ders oldu. A t a t r k ' n o tarihten sonra gn sren byk bir uykusuzluk geirdiini hatrlamyorum. F a k a t g e saatlere kadar kald v a kitler de btn d i k k a t i m i kullanarak uykuyu aklma bile g e t i r m e m e e almmdr. O bir ka dakikalk Uyku, bende unutulmaz bir an brakt. Byk adama hizmetin zor olduunu bir kez daha anlam oldum.

F. 4

50

ATATRK'N

UAININ

SOFRAYI T E R K E D Y O R

R E T Galip ile A t a t r k arasnda g e en olduka ilgin bir t a r t m a v a r d r ki, bir bir oklar tarafndan yanl sonunu bilinmektedir. Sofrada g e e n bu tartmay Y a k u p K a d r i K a r a o s m a n o l u da yazsnda y a z m , da bilenler tamamlasn demiti. Bilenlerden biri olarak stadn bu makalesini tamamlamaa k z a r s a kzsn alacam. bir z a m a n sonra onu affeder, olanlar A t a t r k asla kin tutmazd. B i r k i m s e y e ne k a d a r unuturdu. Bu yzden evresindekilerden bir oklar za man zaman g z d e n der, sonra yeniden affedilir, eski yerlerini alrlard. t e Dr. R e i t Galip te g z d e n d p, sonra itibara kavuanlardand. Dolmabahe Saray'nn H a r e m K s m n d a (Husus D a i r e ) akam sofrasn henz kurmutum. M e v s i m l e r den yazd. M i s a f i r l e r birer ikier geldiler. Y e m e k s resince herkes, her konuda konutu. Gece yarsna ka dar sren toplant sonunda Reit Galip'in a y a a kalk t n grdm. O z a m a n n M i l l E i t i m B a k a n E s a t Hoca'y kastederek: Y a l insanlara v e k i l l i k y a p t r m a m a l . M e m l e kete fayda y e r i n e z a r a r g e t i r i y o r . Dedi. Bunun zerine Atatrk: M e m l e k e t t e M a a r i f V e k i l i y o k mu?

GZL

DEFTER

5l

yarak:

V a r ya... Esat Hoca mkemmeldir.

D e y i n c e R e i t Galip h a y r anlamnda ban sall ok i y i ama, ok ta ihtiyar. A r t k ondan g e mitir. Bu m e m l e k e t i n M a a r i f V e k i l i o adam deildir. Dedi. Bunun zerine A t a t r k ' l e R e i t G a l i p arasnda u tartma geti: nasl olur? Bu adam beni okutmutur, Yahu

nasl M a a r i f V e k i l i o l a m a z m . D e i l seni okutmak, senin A l l a h n okutsa yine bu adam M a a r i f V e k i l i olamaz. O devirde dalkavuklarn yannda b y l e meden cearet yesi sahibi, szn bu saknmaz derece sert cinsten kimseler de vard. F a k a t bu derece ileri g i d e c e i , bir H k m e t kimsenin

hakknda

konuaca

aklndan bile g e m e z d i . A t a t r k tarifsiz ekilde k z mt. F a k a t duygularn belli etmeden, ok sakin u emri v e r d i : Ltfen sofray terkediniz! Buras sizin deil, milletin sofrasdr. Geri biz saraydayz ama, hocanz H a c e - i Sultan deildir. C u m huriyette serbesttir... D i y e balaynca A t a t r k y a v a a yerinden k a l k t . K u c a n d a k i p e e t e y i m a s a y a b raktktan dedi ve sonra: ederseniz ben gitti. terkedeyim. salondan kp y l e y s e msaade

H e m e n arkasndan kotum. D o r u H a r e m ksmndaki yatak odasna g i r m i t i . B e n de arkasndan g i r dim. H e r z a m a n olduu gibi kaplar kilitledim. A t a konumad. olduktan Sinirleri sonra Cumhurbakan byle trk soyunana k a d a r bir kelime henz yatmamt. belki de hi kimse O'nunla

konumamt.

52

ATATRK'N elebi Efendi, desene Dedi. bitmiti. hrsndan ban ki, ylan

UAININ koynumuzda

bytyormuuz. tm. it Oradaki Galip

C e v a p v e r m i y e r e k yavaa k a p y ap dar k grevim Y e m e k salonuna dnnce bir de ne g r e y i m . R e rak kadehini dilerinin kaldrp arasna alm k e m i r i y o r . B a ucunda da R e c e p Zht ve K l A l i duruyorlar. R e i t rnce: elebi, bana bir kadeh r a k ver, d i y e bard. Efendim, kilerci uyumu. D i y e a t l a t m a a a ltm. Ne Demek yalan bana verecek bu bir kadeh ok rakn bile kalmad desene... D i y e ac ac sylendi. syliyeyim, olaydan zldm. nk R e i t Galip'i g e r e k t e n ok seviyordum. A r a larnn almasna gnlm raz deildi. F a z l a iip te daha kt bir olaya meydan verilmemesini istemi, bu yzden de r a k y o k demitim. R a h m e t l i y e bir k a deh raky e s i r g e y i i m iimde eziklik o l a r a k kald. Ertesi kserek gn Reit Galip, Atatrk'e Hatt ve stanbul'a on Ankara'nn yolunu tuttu. cebinde Galip beni g

liras bile o l m a d iin tren parasn U m u m K t i p T e v f i k Beyden b o r aldn hatrlarm. A r a d a n bir a y gemiti. B i z yine stanbul'daydk. Y e m e k salonuna g e l e n A t a t r k bir a r a bana: elebi efendi, imdi A n k a r a ' d a R e i t gemeden Radyoyu koup Galip aB e y bir konferans verecek, onu d i n l i y e l i m . Dedi. Daha ferans aknlm radyoyu tm. R e i t Galip'in T r k o c a salonunda v e r d i i kon sessizce dinledi. kapattktan sonra, gzlerinde bir sevin prlts yanp snd:

Kendisini affettirdi. Dedi.

GZL

DEFTER

53

Onbe g n kadar sonra da biz A n k a r a ' y a g i t t i k . Ertesi akam R e i t Galip'i s o f r a y a arlm g r d m . Sanki aralarnda hi Bir ka bir ey g e m e m i gibi h a r e k e t gn sonra da Anadolu Ajans, olduunu haber ediyorlard. veriyordu. O g e c e sofra olduka kalabalkt. R e i t Galip'in zerinden sevin akyordu. Toplantnn en kvaml a annda A t a t r k kapda duran kkte yanna askerlerden ikisini yiit

Reit Galip'in Mill E i t i m Bakan

r d ve g r e t i r m e e balad. ounluk byle yapar, gezilerinde olsun, lerden bir kan gcnn iklerle nelere olsun, mehmetikTrk isterdi. onlarn ararak gzleriyle gretirir, grmek

yettiini

H a t t yannda bulunan ok sevdiklerini, bu m e h m e t -istemeseler bile- gree tututurur, hrpalann hazla seyrederdi. B i r k a keresinde mehmetikleri kendisiyle gree de d a v e t etmi, f a k a t hi biri Senin srtn yedi dvel y e r e getiremedi, biz mi g e t i r e c e i z d i y e gree yanamamlard. Gre ok tatlyd. H e p i m i z byk bir dikkat v e merakla sonunun nasl g e l e c e i n i bekliyorduk. Reit Galip'in ise m e r a k son haddini bulduu bir sra, A t a trk askerlere iaret ederek yeni bakan a l t o k k a yapmalarn emretti. H e p i m i z armtk. B a k a n da y l e . D a h a a k n l m z g e m e d e n o babayani iki asker, R e i t G a lip'i k a r g a tulumba kucaklayverdiler. H a v a y a k a l k a n bakan, nce bir iki rpnmay denedi; fakat ne had dine... D e v gibi muhafzlarn birer elik peneyi an dran elleri Mecliste nefes bile arasnda k p r d a m a k ne mmkn... bulunanlarda heyecan son haddini bul ise so

mutu. Sonunun ne olacan m e r a k ediyorlar, adeta almaktan korkuyorlard. Atatrk ukkanl ve tabii grnyordu.

54

ATATRK'N

UAININ

A s k e r l e r , R e i t G a l i p ' i i k i sefer h a v a y a kal drdlar. T a m y e r e v u r a c a k l a r srada A t a t r k ' n bir iaretiyle v u r m a k t a n v a z g e i y o r l a r , t e k r a r v a r hzla r y l a h a v a y a sallyorlard. Birka k e z tekrarlanan bu ho oyundan sonra ( b i z ocukluumuzda o k o y n a r d k ) A t a t r k sofradakilere dnd. G l e r e k : B i z istersek byle de hareket edebiliriz. Dedi. Acaba Atatrk, hakaret eden Reit v e r m e k istemiti? bu oyunla, vaktiyle kendisine bir ders mi Galip'e centilmence bunun

A m a ben,

aka erevesini

hi bir z a m a n a m a d n sanyorum. A t a t r k , R e i t G a l i p ' i sevmeseydi, o olaydan sonra onu ne bakan y a pard, ne de alt okka ettirirdi. Reit birka ay Galip'in M i l l getikten Eitim Bakan oluundan sonra stanbul niversitesi'nde

n k l p T a r i h i iin bir krs g e r e k m i t i . O gn sof rada, d e v r i m l e r i m i z i n tarihesini yapacak kiinin kim olabilecei grlyordu. A t a t r k , revin kendisine dmesi g e r e k t i i hararetle bu g tezini savunuyor:

Bu ii ancak ben yapabilirim. G e r i inklb O l m a z s a benim

beraber yaptk, f a k a t bu krsy ben igal edebilirim, y o k s a bu m a a r i f vekilinin ii deil. n a m m a k z m A f e t y a p a r . Diyordu. R e i t Galip ise i t i r a z basyor: receiz. P a a m , her eyi siz yaparsanz, biz ne i g Diyordu. dediim dedikti: Ya ben, ya A f e t H a n m . D i y o r da, baka bir

Fakat Atatrk'te ey sylemiyordu.

R e i t Galip buna da cevab y e t i t i r i y o r : Paam, A f e t H a n m kznzsa, b i z l e r de oluB i z de olunuz olarak bu nuzuz. A r a m z d a f a r k v a r m ki. Bu ii M a a r i f V e kinin yapmas l z m d r .

GZL

DEFTER kendimize verilmesini istiyoruz. Diye

55 sy

vazifenin leniyordu.

Bu i sonulanmadan, ayn gnler iinde bir ba ka o l a y a daha dokunmak isterim. B i r ka gn sonra sofrada, K l Ali, Recep Zht, A t a ' n n etrafn e virmiler, urdan burdan konuuyorlard. B i r a r a R e cep Zht, A t a t r k ' e : P a a m , dedi. R e i t G a l i p ' e biri demi k i : H i t l e r bugn konuacak. bu Bunun zerine yle Reit Galip te u cevab v e r m i : Atatrk larla Aradan glmt. gnler g e t i . Reit Galip hl nklp o B i z i m H i t l e r her gn konuur. lfa kzmak dursun, kahkaha

T a r i h i krss iin alyor, A t a t r k ' uygun bir za manda kandrabilir m i y i m , diye dnyordu. T a m ne H i k m e t B a y u r geldi. Bakanlktan memiti. Hikmet mutu. ayrlmas Reit Galip'e uurlu gel B i r g n M o d a ' d a denize dm, z a t r r i e y e Bayur, nklp Krssnde ilk konferansn yum srada M i l l E i t i m Bakanlndan d a affedildi. Y e r i

yakalanm. k i ay kadar tedavi oldu. Garip rastlant, v e r d i i gn, R e i t Galip te h a y a t a gzlerini

56

A T A T R K ' N

U A I N I N

K O N T E S AKINA EVRDM

A T A T R K d o r u sze baylr, dobra dobra konuanlar severdi. gururluydu. neferleriyle ze Hizmetkr arkadaa olmamza konuur, tanrd, fikrimi aldn hatrlarm. Kibirli ramen sorar, deildi, bizlerle, aka-

sorular

lar, dertlerimizle a y r a y r ilgilenir, her frsatta bi konuma zgrl Diye sk sk elebi, ne dersin bu ie? benim O'nun bu huyunu b i l d i i m iin, sorduu her eye hi ekinmeden, ucu zlfi y r e de dokunsa, cesaretle c e v a p v e r m e e g a y r e t ederdim. Bunun dln de, ln ceye kadar hizmetinde her eyi kalmak suretiyle grdm. yalanc A t a t r k beni, aka konutuum,

l a v e dalkavuklua k a m a d m iin tutmu olmal. B i r g n yurdumuza Fransa'dan konuk bir m a d a m geldi. Adn hatrlyamadm bu madam Kontes d i y e aryorlard. Y a l , t e m i z g i y i m l i , asil grn l bir kadnd. A t a t r k D o l m a b a h e Saray'n, m a d a m a kendisi gezdiriyordu. Gezintide F e t h i Okyar, K z m zalp t a v a r d . A r k a l a r n d a n , zerimde s m o k i n g olduu halde ben de yryordum. Saray'n kabul salonunda N a p o l e o n ' a ilikin tane masa vardr. Bunlarn zerlerinde bir takm r e -

GZL

DEFTER

57

simler, N a p o l e o n ' u n Damdonrleri, annesi ve k z k a r deinin adlar yazlyd, Bo z a m a n l a r m d a saray g e z m e e knca her zaman bu masalara bakar, stndeki y a z l a r o k u m a a dalardm. myarak adlarn ezberlemiim. sralamaa O k u y a okuya farknda olgelince frsat kar Oraya

madm. H e m e n atldm. N a p o l e o n ' u n aile kiilerinin baladm. Hem Napoleon slalesini bir h e m de koskoca bir ortaya Kontes devlet atlarak lar, yorlar... A t a t r k u karl v e r d i : B e n i m iin d i k t a t r diyorlar. E v e t , ben dikta armt.

hizmetkrn ezbere bilmesinden, bakannn serbeste karsnda,

hizmetkrnn

konumasndan... O y s a bu adam

Kontes Atatrk'e dnerek: Sizin iin d i k t a t r diyorlar. hi ekinmeden, sizden korkmadan konuabili

trm ama, kalpleri kazanarak d i k t a t r oldum. Bunlar benim v e r d i i m e m i r l e r i y a p a r l a r . Benden ne di ye korksunlar?... B i r g n sonra... z i n l i olduum iin o g e c e sofrada hizmet e d e memitim. izinli yar'a Atatrk, efimiz brahim'e beni sormu, Okolduumu dnerek: N a p o l e o n ' u n annesini, kzkardeini ne sen bi sylemi. Bunun zerine F e t h i

lirsin, ne de ben. B i z i m elebi z e k i ocuktur. H e l e bugn ok houma g i t t i . T r k l e r i n hizmetkrlar bile Napoleon'un f a m i l y a s ile alkal... Beni d i k t a t r ta nyan insanlardan bir tanesi bu v a z i y e t i g r m ol du. Onun iin memnunum. D e m i . Ertesi gn bunu brahim'in a z n d a n duyduum zaman kabma samyordum.

58

ATATRK'N

UAININ

SERVETLERNZ VERNZ

1930-1931 bir ekonomik

YILLARINDA bunalm

yurdumuzda byk bagstermiti.

r n fiatlar dyor, D e v l e t btesindeki ak geni ledike geniliyordu. Genel bir ulusal e k o n o m i sefer berlii suzluk olmadka son bu hal dzelemezdi. H e r gn bir g r e n b y a d a birka tccarn ifls e t t i i duyuluyordu. H u z u r haddini bulmutu. Bu durumu tn milletvekilleri, A t a t r k ' t e n bu hastala bir are bulmasn istediler. H a t t a N u r i C o n k e r : O Bayur: P a a m , bu ie ancak siz are bulabilirsiniz... cevab v e r d i : memlekette ktisat Yksek Ticaretten arasn D e y i n c e A t a t r k u risine mezun karmam. Bu P a a m , v a z i y e t ktdr. B y l e giderse, m e m gn sofrada bulunan Yunus N a d i ve Hikmet leket mahvolur. D i y o r d u .

Ben askerim. V a z i f e m olan eyleri bilirim. G e dnya k a d a r g e n yetiiyor. Bunlarn

dan sein bir tanesini,

Vekili yapn...

F a k a t H i k m e t Bayur'un dedii d e d i k t i : Paam, bizim hi bir ie sizin k a d a r a k l m z Dedi. saniye dndkten sonra Nuri e r m i y o r . Onun iin her eyi siz yaparsnz. Buna da siz are bulacaksnz. Atatrk bir iki C o n k e r ' e dnerek:

GZL

DEFTER Bu millet ok abuk kurtulur ama,

59

usuln

bilmek l z m .

sterseniz

sizi misl

alalm. Siz Sela

nik'ten T r k i y e ' y e gelirken A n k a r a ' y a n e g e t i r d i n i z ? Tabii hi bir ey. imdi neniz v a r ? Yzbin liralk bir apartman, niz, na bu Ktahya'da ikiyzbin liralk bir kiremit t e sa fabrikanz. H e p i n i z btn mallarnz millete verirse dva kendiliinden yolu... halledilmi olur. kurtulu Sonra cei

Yunus N a d i ile H i k m e t Bayur'a d n e r e k : beklemeden askerdim. ekledi: inayeti, bir milletin yar

Ne buyrulur? D i y e sordu. D a h a onlarn v e r e Allahn

cevab Ben

dm ve millet

almasiyle artk

bugne ulaabildik. M e m l e k e t ve Ben ey yapmadm

kurtulmutur.

ki... Benim v a z i f e m ekilip bir y a n a oturmak olmal dr. Reisicumhurluu bile zerime a l m a m a m lzmd. Ne are ki, hi istemediim halde bu v a z i f e her yl benim zerimde kalyor. Benim kalmam bu millet iin belki z a r a r l olur. Dedi. B i r yl Genel arld. k a d a r sonra 9 E y l l olan Cell Bayar Bayar'a: 1932 de Bankas ankaya Kkne Mdr

Atatrk

Seni k t i s a t Vekili y a p y o r u z . D e y i n c e B a y a r : P a a m , beni af buyurun. B e n yalnz B a n

kasnda k a l m a k istiyorum. Bu i bile bana f a z l a geliyor. D i y e r e k sefer de yaplan istei g e r i evirin ce Atatrk: mak Hem Bankas Mdrln yapacaksn,

hem de k t i s a t Vekilliini. Dedi. B a y a r bu istee uy zorunda kald. Bunu duyunca ok sevindik. sorar, Sevincimiz yaknlk daha

ok u bakmdan ileri geliyordu. B a y a r eli ak, bol bahi verirdi. Hatrmz gsterirdi.

60

ATATRK'N

UAININ

ALLI BRAHM'LE ARKADAI

A T A T R K Cumhurbakan olduu tam km maktan, yerlerde kendini olan bu halkn bir halk adamyd. Halkn halkn byk iinde insan, kalabalk iinde

halde iinden yaa gittii Halkn

dolamaktan, o

oturmaktan de sokard.

byk

bir haz duyard.

e l e n d i i n i g r m e k t e n holanr, Beyolu'nda Trkuvazn

elencenin iine Eden adnda Saat

yannda

bir l o k a n t a vard. B i r g n de yorlar, Atatrk' honut

oraya gitmitik. alyorlard. ilerisinde

g e c e n i n onbiri. Garsonlar e t r a f m z d a f r d o l a y dn etmee A t a t r k ' n oturduu a r k a d a oturmular, ne dalmlar, bizim yorlard. Atatrk, masann b i r a z iki

r a k iiyorlard. K e n d i l e m l e r i varlmzdan seslenerek: habersiz grn bana

H e m e n git, beyleri a r ! D e d i .

Masalarna g i d i p kendilerine e m r i bildirdim. O n lar da derhal toparlanp bizim m a s a y a geldiler. Bun lardan biri tannm ressam all b r a h i m , yanndaki de H s a m e t t i n adnda bir arkadayd. A t a t r k , sonra ikisine de u all brahim'in soruyu sordu: Hsamettin: gibi midemi doldurSiz r a k y niin iersiniz? arkada herkes Bendeniz r a k y biraz

GZL

DEFTER kafam hazr ldrmek iin ierim. cevaplktan hangi ok

61 Diye

m a k iin deil, cevap verdi. Atatrk Daha bu

holanmt: olduunu

Bravo... sonra

D i y e bu misafire

yabanc misafiri kutlad. partiden ekinmeden Serbest F r -

sormu, H s a m e t t i n de hi

ka'dan olduunu sylemiti. A t a t r k bundan da m e m nun oldu. k i n c i bir defa d a : Bravo!.. D e d i k t e n sonra a l l ' y a dnerek: all brahim, all b r a h i m . . . A v r u p a ' d a n bir heykellerimi y a p y o r . de, hi Siz nerdesiniz?

ok ressamlar, heykeltralar g e l i y o r , benim resimleri mi, bstlerimi, allara hi m gmldnz kmyor. grnmyorsunuz? liray u alp

Bu kadar tannm bir ressam o l m a n z a r a m e n sizin sesiniz Onlarsa binlerce memleketlerine verdi: mi) bunu P a a m , P a a m . . . F n d k l Saraynda bir portreniz v a r d r . Gidip da onu ok ve grn. duymamsnz. asl odur... bu cevaptan Trk ald. memnun sanat kalmt. hakknda Sa(Akade Anlalan siz benim y a p t m gidiyorlar. glmsiyerek cevab

Deyince all b r a h i m

Atatrk

deilsiniz,

Atatrk all uzun

O gece sabaha k a d a r sofrada sanat sohbetleri yapld. brahim'den boylu bilgi resmi Bunlar d i k k a t l e dinledi. gelimesi

natnn

korunmas ve sanatn

iin D e v l e -

tin yardmc olacana tim. erdi Saat ve sabahn

sz verdi. A t a t r k ' n bu ko gelmiti. Toplant sona

nuyla bu k a d a r ilgileneceini hi a k l m a g e t i r m e m i drdne saraya dndk.

all b r a h i m ' e ilikin bir an daha: kinci D n y a Sava'ndan sonra g a z e t e c i l i e ba layan Ordu'dan e m e k l i hsan Boran, Bkre Atae-

62

ATATRK'N srasnda bir

UAININ

militerlii re'e

sanatlar topluluuyla Bk bir grme yapmt.

g e l e n all

brahim'le

Sohbet srasnda A t a e m i l i t e r , all b r a h i m ' e : stad, htra olarak ltfedip bir ey izer m i . siniz? D i y e sormu, all b r a h i m de kendine konuma siniz? Ben O'nu esiz kalbime bir resmetmiim... izmitir. Bu resim bulun Ve sihirli k a l e m darbeleriyle, birka saniye iinde Atatrk'n imdi hsan maktadr. portresini ei Borann Adviye Boran'da diliyle: bir ey? izebilir m i Ne gibi zg

M e s e l A t a t r k ' hayalinizden

GZL

DEFTER

63

KAYSER'DEK
ATATRK zn g e z i l e r e kard.

SR SAHB

sk sk halk v e m e m l e k e t i g r bu yzden ans Balolara, elencelere, d a v e t l e r e

m e d i k e rahat edemez, de gidii anszn olur, se gafil avlanr,

okullara haber vermeden bas olduklarndan akna

kn yapar, derslere katlrd. Bu yzden birok k i m hazrlksz dnerlerdi. Y u r t g e z i l e r i n d e de ounlukla b y l e olurdu. n ceden hazrlanm ertesi bir gezi program yere yoktu. Gece istenir, dz ye sofrada, dilen gn gn falanca bizi gidilmesi tral,

sabah olur o l m a z da hareket edilirdi. o k z a m a n g i yerin olmyan iin ilgilileri yzleri yahut dar kyafetlerle Atatrk, karlamaa dara

titikleri

bunlarn

tellaryla

inceden

inceye alay ederdi. 1931 ylndaydk. Y i n e byle anszn klm y u r t gezilerinden birinde ban kyafetli bir bulunuyorduk. kalabal Trenimiz Kayseri o yararak bulunduistasyonundan k a l k m a k zereydi. adam, umuz vagona Beni yaklamaa kapda B i r de baktm,

alyor. V a g o n u n kapsn kyafetli adam: oban

B i r olay g e t i i n i araladm.

anlamtm. gren

A t a t r k ' g r m e k istiyorum, nerededir? Dedi. Y a v e r l e r d e n izin almadan A t a t r k g r e m e z -

siniz. D i y e c e v a p v e r d i m .

64

ATATRK'N

UAININ

A d a m srar ediyor, ben brakmyordum. A r a m z daki tartma gittike kzyordu. Adam da inat m , inat... B i z byle ekie duralm, A t a t r k b i z i m konu malarmz mu. Ban bulunduu uzatarak: vagonun penceresinden duy

elebi, ne i s t i y o r bu a d a m ? D i y e sordu. A l g e l efendiyi y l e y s e . . . nme dt, ben arkada, beraberce va

E f e n d i m i z i g r m e k istiyor, P a a m . D e d i m . Adam

g o n d a n ieri g i r d i k . B e n i m oban sandm adam m e e r d a v a r sahibiymi. maa Balad Ankara'ya Atatrk'e serencamn baytar anlatmaa: Bunlar yolunu sat kesmi. B e y z koyunu Kayseri'de balm: var. Efendim, K a y s e r i n i n her yerinde mi hastalk olmazsa buralardan bana bir yol versinler. v a r ? H e r yerinde o l m a z ya... B u ehrin g a r b var, ark Hi H a s t a l k olmyan bir y o l d a n g e i r e y i m . D e m i . A m a bir trl b u hayvanlara yol v e r i l m e m i . D a v a r sahibi, nu kesince, ki hayvanlariyle eli brnde kalm. Ne yapsn, neylesin, derdini k i m e asn. Validen umudu birden A t a t r k ' n K a y s e r i ' y e geldiini duymu. V a r p g i d e y i m , A t a ' y a derdimi i l e t e y i m . B e l sayesinde feraha karm. gibi Diye dnm. istas otlaa brakt soluk solua O'nun hastalk ile d a v a r v a r m . var, hayvanlar

gtrrken

gtremezsin.

demi. Bunun zerine a d a m c a z b a y t a r a y a l v a r m a a

Hayvanlar

y o n a yetimi. D a v a r sahibini byk bir dikkatle dinliyen A t a trk, trenin hareketini geciktirdi. Vali ile baytar

GZL artt. kisine

DEFTER kisi birden Bu de zaten istasyonda neden

65 bulunuyorlard. mni oldunuz?

dnerek: srsne

arkadan

D i y e sordu. Baytar kekelemee armt: dnd: Siz ne dersiniz V a l i B e y ? Efendim, Demek d o k t o r hakldr. sr sahibi D i y e sordu. Deyince Vali ezile bzle: Atatrk kzdn belli e d e r e k : bu burada hayvanlariyle beraber lsn. nerek : arka, mbarek Vali u kyl k a d a r da olamadnz. akl eriyor Dedi. afak atmt. topla. nlerine tam bak gbe sahibine d n e r e k : ehrin da, sizin Bu adamn a garba ile neye ermiyor Siz de seyirci kaln... Sizin maksad ey efendim, bu mntakada hastalk v a r da, ondan msaade etmedik. D e y i n c e bu defa da V a l i y e balad. N e c e v a p v e r e c e i n i

nz malm, anlald. Dedi. Sonra daha fazla f k e l e

adamlar ?

baytarda sr imdi

yorlard. Hemen Baba, hi

srn

inden A n k a r a n n yolunu tut. E e r sana mni o l m a k isterlerse, Adam dktan ketin dileri ekinmeden bana edip, t e l g r a f ek. B e n se ellerine sarl nin olduun y e r e yetiirim. Dedi. teekkr u Atatrk'n ayrld. sordu: sonra yanmzdan soruyu A t a t r k tekrar Va

l i y e dnerek Paam serveti ile vard

N e d i r bu hal. Bu sama hali g r m e d i n i z m i ? farketmedik... de ki... bylece harcanr gider. yle bir g i Tabii sen farketmezsin, o f a r k e t m e z . M e m l e baytarn nlerine bakarak

Vali

66

ATATRK'N

UAININ

HASTA OBANI ZYARET

OKUMA. ok enterasandr:

kitaplarna

kadar

geen

Srt-

ma M u s t a f a ile A t a t r k ' n karlamas 1930 ylnda A t a t r k , ca rastlar: Bu yol kar m ? D i y e sorar. atn durdurur. obanla aralarnda u oban, eliyle yolu gsterir. A t a t r k , yoluna g i d e c e k yerde konuma g e e r : A d n ne senin? Mustafa... koyunlar sen ka kimin? p a r a y a alyorsun?.. bir g n atla Y a l o v a d a

larnda g e z i n t i y e kar. Y o l u n zerinde bir srtma

Bu

Aann... Peki liraya. Sana daha fazla p a r a versem, benim iftliim e g e l i r misin? A a raz olursa g e l i r i m . A a n n rzasn aln da ondan sonra... baban y o k m u ? Senin anan,

Yalnz anam var.

B a k a l m r a z olur mu?

GZL DEFTER ben de

67

Onun da rzasn alrsanz r a z olur. O z a m a n alr, ona bakarm.

A t a t r k bu srada cebinden b i r sigara karp o bana uzatr. oban onbir-oniki yalarndadr. S i g a r a y almaz. Sigara imiyor musun? (almadm). D a h a srlamadm

Bunun zerine A t a t r k cebinden bir 10 l i r a karp v e r m e k ister. oban bunu da almaz. Bu g z e l hali g r e n A t a t r k , paray almas iin srar eder. o ban: A l r m ama, bir artla, der. Sen de benim v e receim cevizleri alrsan paran alrm. cebinden karp, kendisine uSrt da Yalova Atatrk, ma ha ne Atatrk bu obann

z a t t c e v i z l e r i alr, p a r a y v e r i r . . . k a d a r l a kapansa i y i . . . jandarma anlamaa getirilir. vakit E r t e s i gn apar bulamadan Mustafa, tarafndan topar,

olduunu Kkne

oban daha ilk

Atatrk'n k e z o gn,

k i m olduunu bilmemektedir. S r t m a M u s t a f a ' y ite ben, orada t a n m t m . Salonda bir ok misafir vard. o ban, elinde sopas olduu halde oturuyor, bana g e leceinden nyordu. K o n u t u u n adam k i m d i ? ban: tarak, okutur, B i l m e m . . . D i y e karlk verdi. zerine ocua bulunduumuz y e r i tte anla Seni elimden adam geldii olursun. kke kadar Bu bulundum: Atatrk'tr. renmi Bunun D i y e sordum. o habersiz rkek baklarla evresine bak-

D i k k a t l i ol ve hi e k i n m e . . . D e d i m . grdn artk getirili nedenini

ocuk

bulunuyordu. Yznde memnunluk hali belirmiti.

68 Derken fa'y nasl Atatrk trnaa

ATATRK'N salona girdi.

UAININ Musta asld.

Srtma sonra surat

tepeden

szdkten

M i s a f i r l e r e dnerek: ocua k i m olduumu sylemiler. t a v r deiti... benim hemen Dedi. sylediim oradan meydana sonra g tedavi svtm. i olduu duyar d u y m a z korkudan Mustafann karnnn ocuk Baksana konumas, Bunu kacak stmadan rld altna s ve diye

Srtma ili

kke getirildikten davul gibi gnderilip

dolay

Hastanesine

alnd. aklna geldi, ili oban Mustafa'y sordu. git

Y a l o v a ' d a n s t a n b u l ' a dnmtk. B i r g e c e yar Atatrk'n Y a t y o r ! dedik. G i d i p g r e l i m dedi. Saat gecenin ikisinden sonra tik. Geliimiz bir uyandlar. tan br sre iinde Atatrk, istemiyordu. sordu. Atatrk, ocuklarn oban lemdi. oban da Btn shhatini ocuklar sordu. uykudan ya Kaldmz ayrlmak Hatrn M u s t a f a ile biri uyumad. yanndan konutu. ayrldk. beraber, kalkp ocuk Hastanesi'ne

ocuklarn hi

Mustafa'nn hastaneden

Onunla z e l olarak

Sabaha kar

E r t e s i akam sofrada konu, yine bu oban M u s t a f a zerindeydi. H e r k e s onun iin bir ey sylyordu. Lehinde Bu trk: Yahu, ne u z a a gidiyorsunuz. B e n de bir z a m a n l a r tarlada k a r g a l a r bekledim. D a y m n iftliya da aleyhinde... Paam, Niin? samalar byk bir dikkatle dinliyen Ata bu ocua B z misafirler: bouna emek vereceksin?

Efendim, oban hi okur m u ? A d a m olur m u ?

GZL inde beni

DEFTER

69

onun koyunlarn g t t m . B e n i biraz z e k i g Bu ocuu mektebe okutmal... yazdrdlar. Dedi. Ben Bundan de sonra

ren d a y m : asker okudum, byk

grdnz m e v k i e geldim. bir n a z a r i y e yoktur. Bu

obanlar

okumaz d i y e

ocuk ta okur. Belki

bir adam da olur. Onu da z a m a n g s t e r i r . . . Dedi. oban M u s t a f a Kuleli'de iken s t a n b u l ' a her g e liimizde saraya gelir, A t a t r k ' l e grr ve mbayaa memuru yzba emeklisi R z a K s e ' d e n ayln, ya ni harln alr, baz defa y e m e k t e alkonulurdu. Y l l a r g e t i ve zamanla bu ocuun okuyup adam olduunu maktadr. grdk. oban Mustafa binbala kadar ykselmi ve e m e k l i olmutur. imdi Y a l o v a ' d a otur

70

ATATRK'N

UAININ

AYAKLARINA KAPANAN KADIN

A T A T R K , d. ine tan, Yalova'nn kt insana

her y a z dinlenmek

iin

Yalo-

v a ' y a g e l i r ve burada ay k a d a r kalr huzur veren havasna, tabiatla babaa sessizlikalmak adeta. Burada

byk bir haz duyduunu,

ferahladn her ha

linden belli ediyordu. Y i n e bir yaz, Y a l o v a K a p l c a l a r n d a y z . Y a z ay lar kendine z g bir tembellikle scak ve a r g e i p g i t m e d e . . . Gnlerden bir gn, anszn kkn kapsn da bir kadn belirdi. Bu srada A t a t r k , kkn m e r divenlerinden i n m e k t e y d i . atp, Fakat Atatrk'n K a d n birden kendini y e r e kapand, pmek istedi. oldu, Estafurul ayaklarna

A t a t r k buna hemen engel

l a h diye g e r i g e r i ekildi. nce mahcup olmu gibi bir t a v r taknmt. F a k a t az sonra k z d n anladm. Sert bir ekilde: rum... P e k i , siz ne i yaparsnz? ezile bzle, can adeta utanrcasna: sklmaa balam r e t m e n i m . . . Diyebildi. adamakll Y e n i nesli sizler yetitireceksiniz, Kadn Ne istiyorsun? ocuum Diye var, sordu. vermek istiyo mektebe

Atatrk'n

t . B i r retmen,

GZL

DEFTER

71

yeni nesil s i z i n eseriniz o l a c a k d e d i i bir r e t m e n gelsin, onun ayaklarna kapansn... Olur ey deil! Siz byle yaparsanz, sizin yetitirdiiniz tale beler ne y a p a r ? B y l e bir h a r e k e t fani insanlara y a plr m ? H a y d i istediin neyse abuk syle. Y a l n z unu i y i bil ki, k i m olursa olsun, elini a y a n p m e k hi te doru deildir. Kadn retmenin istei, iki ocuunu yatl okula v e r m e k , Kadncaz okutmakt. A t a t r k e m i r o an ne yapacan, verdi. o teekkr

cuklar hemen y a t l okula yolladlar. nasl edeceini bilemiyordu. A y r l r k e n g z l e r i yalarla d o lu A l l a h uzun mrler v e r s i n diyebildi. Yalova'da o gn ayaklarna kapanan retmen kay ile olay A t a t r k ' n ok cann reken Trk nemin kadn verilmesini arasndaki kadn skm ve neesini kadn en

bettirmitir. O, her z a m a n kadna toplum iinde g e istemitir. Bat fark btn kaldrmak aalk byk sa

amacyd. vunmutur.

Trk

duygulardan

kurtarlmalyd.

mrnn

sonuna k a d a r da bunu

72

ATATRK'N

UAININ

CUMHURBAKANI SALONUNDAK ATLAR

OK kuvvetli bir iradeye sahip olan A t a trk'n duygu yan da ok zengindi. Son d e r e c e merhametliydi. Z a y f l a r a acr v e y a r d m a k o ard. Hayvanlar ok severdi. hastalna Kurban kestirmezdi. bir tay At ve kpek en sevdii hayvanlar arasndayd i f t l i k hayvanlarndan ruam yakalanan ldreceklerini duyduu z a m a n ocuk g i b i a l a m ve ellerine lstik eldiven g i y e r e k birka k e z okamadan ldrmelerine Bir gece ki izin v e r m e m i t i . sofrada otururlarken A t a t r k , nce bizim yaverler

den birini ard ve u e m r i v e r d i : gn atlarn biri dourmutu. yer anka A l p onlar buraya g e t i r i n i z . . . H a y v a n l a r n getirilmesinin istendii Yaverler rin le irkildik: miydi? Sevelim, g r e l i m , o k y a l m . . . hem de eref salonuna hi hayvan girer F a k a t e m i r e m i r d i ite... Y e n i d o a n t a y v e ve misafirler duraksadlar. y a , e m r i v e r e n d e bir Cumhurbakan idi. Sofradakileaknl henz g e m e d e n yine A t a t r k ' n sesiy-

Kke,

annesi Y l d z , hemen K k e getirildi. A m a h a y v a n l a r

GZL bir

DEFTER salonda kayyordu. yryemiyorlar, cill

73

trl

yerlerde

ayaklar

H e m e n y e r i m d e n frladm. A k l m a bir are g e l miti. Y e r l e r e serili seccadeleri topladm. T a y v e an nesinin g e e c e i y e r e serdim. H a y v a n l a r rahata sa lona girdiler. F a k a t unu da s y l i y e y i m ki, h a y v a n l a r salona ok Atatrk yakyorlard. bir sre salona alnan hayvanlarn ya

nnda kald. E l i y l e ikisine de eker yedirdi, ayr a y r sevdi, okad. Bundan sonra h a y v a n l a r salonu tiler. van H e r k e s memnundu. sokmak gelir. Belki salonuna Kimin de bir girii, atla terketaklna salona hay yavrusunun ilk kez yeryznde

Cumhurbakan olmutur.

74 ATATRK'N UAININ

KPE

FOKS'UN

LDRL

A T A T R K ' n e n sevdii hayvann a t o l duunu b i l i y o r u m . ler, onlara ok acrd. Birinci D n y a sevdii tulu iri bir Sava srasnda Alp adnda o k kapsnda kpei varm. Atatrk'n Fakat k p e i de ok severdi. Bu v e f a k r i k i h a y v a n a a y r a y r s e v g i bes

nbet bekler, hi k i m s e y i ieriye b r a k m a z m . K u r Sava srasnda ok severdi. Yunanllardan a l n m b e y a z adndaki boylu bu lmne de uzun Foks da zl bir 50 sar kark bir av k p e i vard. A l b e r kpei mt. Atatrk'n kpei liraya satn bunlardan O baka adnda Efendiden daha v a r d . almt. Yalova'da Hasan zaman olarak

50 l i r a kendi

olduka cinsle-

nemli bir parayd. F o k s uzun sre k k t e kald. B i r Cumhurbakan yaant di. Bir srd. gn Ankara'da, Kkn bahesinde dolar kpei hayatta rinin hi birine k s m e t o l m a y a n rahat ve mutlu bir A t a t r k , Foks'un yaantsyla y a k n d a n ilgilenir ken, kpeinin hareketlerini dikkatle izliyordu. F o k s ' un tembellii mi zerindeydi, n e y d i ? B i r k e y e e kilmi, bo g z l e r l e sahibine bakyordu. A t a t r k h a y v a n a uzun uzun b a k t k t a n sonra, bana dnd:

GZL

DEFTER Bu h a y v a n a... Dedi.

75

Y e m e i n i az nce yedi. D i y e karlk v e r d i m . Yese Bir byle tencere olur m u ? pilv elimle verdim. Hem yle

bir pilv ki,

fukarann evinde drt kii doyar.

H i sesini karmad nce... k a r m a d ama, ak lna F o k s g e l m i olacak ki, y e m e k t e n sonra sz y i ne ona g e t i r d i : sel Bu k p e k iftleti m i ? yoruyordu. D i y e sordu. Anlalan F o k s ' u n keyifsiz halini, bu k e z de cin durumuna diye K o n y a ' d a iki ay nce iftlemiti... D e d i m : O orada kald. B e n burada bir ey oldu mu, Henz olmad Paam... Hayvanlar muayyen zamanlarda iftleirler.

soruyorum. O zaman A t a t r k yle konutu:

Onlarn hi deilse bir z a m a n var. Onlar kadar ola myoruz... Atatrk'n mmdr. B i r ka n bir yl A t a t r k n yannda kalan F o k s , Misafirlerden Atatrk'n bir elini ounu srm. de Hem hr de kpekti. srdktan bu szlerine iin iin ne k a d a r gl-

baka bir gn rnce hepimiz i knlarndan hayr Foks bir

olduka derin bir yara am. O gn elini sarl g meraklanmtk. ka diye kii Bunun zerine k p e gtrdler. sran Atatrk'e Ya srar ama, ya kpekten K k t e n uzaklatrdlar, gelmez iftlie

Sahibini

ldrlmesi

iin

ettiler. z i n v e r d i mi, o gnlerde

vermedi mi

bilmiyorum

ldrld.

Baytarlar Atatrk'e cam g z

ranmak iin zenle kpein derisini yzmler. i n i samanla doldurup, g z yerlerine takmlar.

76 Bir camekn iine

ATATRK'N oturtmular. yok. Tabii

UAININ bunlardan

Atatrk'n

haberi

B i r gn g e z i n t i srasnda iftlie de u r a d za man, cameknda Foks'u grnce duraklar. i a c y l a burkulur. zgn bir halde: S e v d i i m bir mahlku byle g r m e k i s t e m e m ,

kaldrn onu. D e r . A t a t r k ' n , elini sran kpekten s e v d i i m d i y e bahsetmesi, oradakileri okuyan Ata Her unlar srana artr. Bunu yzlerinden yapmak syler: kzlmaz. F o k s fenalk

iin srmamtr. E r t e s i gn Foks'un doldurulmu derisi c a m e k n dan kaldrlm ve bahenin bir kesine gmlmt. A t t a n ve kpekten baka A t a t r k kular da ok severdi. Kuu N u r i U s t a n n b a k t bir ok g v e r cinleri ve gvercinlii v a r d . Onlarn uularn hazla g z l e r d i . B i r gezisinde kendisine a r m a a n edilen bdrcnlar yememi, bahede kafeste saklanmasn is temiti. F a k a t n e y a z k k i , A t a t r k ' n y e m e e k y a m a d kular, bir k a gn sonra bir k e d i tarafndan y e n m i . K a f e s t e sadece t y l e r i bulundu.

GZL DEFTER

77

UBUKABAD AMLIINDA

BR

gece

sofrada otururken A t a t r k yine

birden bire bir g e z i istedi. Bu da nceden kararlatrlmam, herkes hazrlksz, srprizli gezilerden bi riydi. D a h a sofra fasl bitmeden misafirlere dnerek: H a z r m s n z ? Seyahate kyoruz... D e y i n c e ard. Sonra: H a z r z . . . D i y e cevap v e r d i l e r .

Otomobillere hazrlanma e m r i verildi. A n k a r a y a knlarnda ubukabad denilen amlk, gzel bir y a y l a vardr. T a b i manzaras ok g z e l olan bu y a y l a n n yolu olduka tehlikelidir. D a r a c k yolun alt, g z ka rartan uurumlarla kapldr. y l e bir y o l ki, otomobil g e e r ama, en kk bir d i k k a t s i z l i k t e hemen uuru ma uabilir. ileri rumlu ladk. Bakan tarafndan sarsla hemen haber gnderi sarsla i l e r l e m e e nlerinde ba ye A r a b a l a r y o l a koyuldu. U u dikkatlerini, uzanan

lip yollar temizletildi. araziye gelince ofrler btn

darack bozuk eride vermilerdi. T i t r e k farlarn

tiemedii simsiyah, lm saan bir uurum bir yan mzda; br y a n m z d a sivri, g r a n i t tepeciklerle y k selen bir d a paras. B e n v a z i y e t i grnce yokuun banda otomobil den indim. D a r a c k yoldan uurumu s e y r e t m e e ba-

78 ladm. likeli yorsun? sonra verdim. Bulunduum olduunu

ATATRK'N arabada oturan Nuri

UAININ Conker ile

H a c M e h m e t Beye, yolun buradan ilerisinin daha teh syledim. nk gndz bir k a k e z bu tehlikeli yolu g e m i t i m . N u r i C o n k e r : Y a n i ne y a p a l m elebi, l m d e n mi korku Dedi. Herkes yayladan bann dnte aresine baksn. B e n iniyorum, beni alrsnz. Diye karlk

F a k a t milletvekilleri otomobilden inmediler. B e n i m aa indiimi g r e n K l A l i v e s m a i l H a k k T e k e, k z a r a k yle dediler: N i i n indin otomobilden, niye k o r k t u n ? B i z i m canmz yok mu? birer ie A t a t r k ' n can y o k m u ? ise hi bir ey Sizin de cannz v a r ama, hepinizin kafasnda D i m i t r o k o p o l o v a r . Bende

y o k . Onun iin ben inmede, siz inmemede haklyz. Sabaha kar saat drde doru ubukabad'a v a r dk. B i r ka adr kurulmutu. H e p i m i z rerek yorgunluktan ve uykusuzluktan stne k v r l v e r d i k . E r t e s i gn A t a t r k uyandktan sonra h a r e k e t em rini verdi. Gece g e t i i m i z yoldan dnerken A t a t r k ' n aknln bir grmeliydiniz: Yahu dn g e c e biz buradan m g e t i k ? D i y o r , adrlara g i battaniyelerin

aknl iyiden i y i y e artyordu. nce bana kzanlar, g e c e g e t i k l e r i srat kprs n andran yolu g z l e r i y l e grnce h a k verdiler.

GZL

DEFTER

79

B E K R A V U ' U N HZMET

BEKR bir

avu A t a t r k ' e o k hizmet e t m i askerdi. Cumhuriyet devrinde de u-

zun sre A t a t r k ' n yannda kald. o k sevdii h i z metkrlarndan biriydi. Birinci D n y a Savanda, a nakkale'de yannda bulunmu, Mtareke yllar ier oca Bir sinde o da her asker g i b i terhis olmu, baba a n k r ' y a dnm. A r a d a n uzun

bir zaman g e t i i

halde B e k i r avu annesinin yanndan ayrlmaz. ni duyan annesi hemen oluna:

gn G a z i M u s t a f a K e m a l P a a ' n n A n k a r a ' y a g e t i i H a y d i ocuum, eyalarn topla. Senin kuman dann A n k a r a ' y a g i t t i . Orada asker topluyormu, ordu kuracakm. Bekir drmtr. A n n e , daha ka gn oldu askerden g e l e l i . . . D e yince annesi: E e r g i t m e k istemezsen stm sana hell e t m e m . D e r h a l gideceksin, anladn m ? D e r . Annesinin bu szn e m i r sayan B e k i r a v u : D e r h a l anneciim... D i y e r e k ertesi sabah A n yolunu tutar. kara'nn Senin de orda o l m a n l z m . D e r h a l ha bu ie pek istekli deildir. Barut

zrlan ki, y a r n sabah yola kasn... avu kokusu, ate ve arapnel y a m u r u , yoksunluk onu y l -

O z a m a n tren falan y o k . . . D a t e p e demez, an-

80

ATATRK'N

UAININ

k r - A n k a r a arasn y a y a olarak alr. A t a t r k ' n otur. duu ankaya'daki o z a m a n k i adyla P a p a z n kk ne g e l i r . Atatrk, D i y e sorar. P a a m , sizin A n k a r a ' y a geldiinizi duyunca h e m e n heybemi o m u z l a y p kotum. F a k a t A t a t r k , B e k i r avuu ok y a k n d a n tan maktadr: Sen kendiliinden gelmemisindir. Seni annen gndermitir. Y o k s a sana kalsa zor g e l i r d i n . . . A t a t r k , B e k i r avuun bu szlerden gcendiini anlaynca yle konumu: ok iyi etmisin de gelmisin... A f e r i n sana... eski askerini g r n c e : B e k i r avu, nasl oldu da sen buraya g e l d i n ?

A t a t r k bundan sonra B e k i r avuun gzlerinden per. Geldiinden d o l a y h e m teekkr eder, hem de Birinci yannda Der. Dnya Sava'nda ister. Eskiehir'e Bir hareket ederler. kalrlar. Bu s Orada olduu gibi avu olarak kalmasn gn

F a k a t bu sefer m a l u b i y e t y o k ha... Ona g r e , Ertesi karargh kurarlar. z a m a n burada

Yunanllar

Eskiehir'e

yaklamaktadrlar.

rada ters bir rastlant, S a k a r y a ' d a cepheyi t e f t i eder ken, yanndakilerden birisi A t a t r k ' n sigarasn yak m a k iin kibrit akar. Bundan hayvan r k e r v e A t a trk attan derek k a b u r g a k e m i k l e r i davisi yapldktan sonra r n t g e n i ra'ya dner. Krlan kaburga krlr. lk te alnsn d i y e A n k a birinin

kemiklerinden

ucu, cierini zedeledii iin A t a t r k ok ac duymak ta, nefes bile a l m a k t a glk ekmektedir. K r k ke mik plasterle tutturulduktan sonra biraz rahata ka vuan A t a t r k , d o k t o r l a r n dinlenme dnde bulun masn hie sayarak hemen otomobiline a t l a r ve cep-

GZL

DEFTER

81

heye koup S a k a r y a savan ynetir. Orduya sonun cu taarruz emrini Atatrk'n kkte grevli verdii gn Atatrk'n ilk krk ka burgalar da i y i olmutur. hizmetinde bulunan bulunduum avu gnlerde hem Bekir bu olay

anlatr, hem g z l e r i yaarrd. B e n de bu h i k y e l e r i ona t e k r a r l a t t r m a k t a n haz duyar. H a y d i a n l a t ! di ye srar ederdim. avu ta dayanamaz, B e k i r avutan renmiimdir. avu? H i unutmam elebi... A t a t r k attan dtkten sonra ok hastalanmt. Yatakta yatyordu. Oysa her sabah b a n y o yapmadan duramazd. F a k a t bu ban yoyu bildiklerimizden sanma. O z a m a n du falan ne arar? Bir kova souk suyu bandan aa dker dim. t e b a n y o d e d i i m budur. A m a attan dp kaburgalar atlad iin a r t k su dknemiyordu. Sabunlu su ve sngerle vcudunu o v a r d m . Gnlerce A t a t r k ' bu ekilde banyo y a p trdm. B i r d e keinin boynundan k a r d m bir ng ran ucuna ip b a l y a r a k sofaya uzatmtm. n g r a n altnda oturur, nbet beklerdim. Hasta, olduu halde bir ezlonga uzanr, nnde bir S a k a r y a hari tas, hep onunla urar dururdu. Yunan kuvvetleri Bir ey istiyecei zaman da ipi eker, beni arrd. Derken a r b a s m a a balad brakp da lar. B i z de Eskiehir'i b r a k m a k zorunda kaldk. A t a trk'n nceleri dncesi, A n k a r a ' y da h a ierlere g i t m e k v e dman t a m y o k e t m e k t i . F a k a t sonra bu dncesini deitirdi. A n k a r a ' y t e r k e dersem T r k milletinin m a n e v i y a t bozulmaz m? Atatrk hasta olduu zaman nasl bakardn balard an l a t m a a . . . A t a t r k ' l e lgili b i l m e d i i m birok eyleri

82 diye dar dnyordu. boaltmadk. Bu

ATATRK'N yzden A n k a r a ' y

UAININ sonuna ka

B e k i r avu bir k e z cotu mu, a z n k a p y a m a z sn. B i r sor, on cevap al ondan. Atatrk Cumhurbakan olduktan sonra bir

d e i i k l i k oldu mu O'nda? D i y e sordum. T a b i i ! . Dedi. Eskiden kavhalt z e y t i n peynirdi. Eski halini galiba unuttu.

imdi ise ince kahvalt istiyor. ( K a v u n , g l reeli ve beyaz peynir)

A t a t r k , ok z a m a n g e c e sofradan misafirler ayr l d k t a n sonra B e k i r avu'u a r r ve u k a h v a l t y isterdi: reeli... B e k i r avu, A t a t r k ' n istedii en i y i rafndan gayet iyi yetitirilmiti. omleti P e y n i r l i sulu omlet, bir dilim k a v u n ve gl

y a p m a k l a n salmt. Z a t e n kendisi L t i f e H a n m ta Btn elbiselerini, olduu g m l e k l e r i n i o hazrlar, papyonlarn -kaba halde- ok iyi balard. B e k i r avu'un ayrl da hayli i l g i n olmutur: avu bir gn T e p e b a Gazinosu'nda ikisini i mektedir. tumular. lerdeki masada iki biri arkada kavgaya tu Kavgaclardan Galatasarayl boksr

lerden. avu bunlar a y r m a k istiyor. D i n l e t e m e y i n c e d e fors ( ! ) k o y u y o r : Sen benim k i m olduumu b i l i y o r musun? Ba

na B e k i r ! . . derler. D e y i n c e boksr bunu A v r u p a ' d a n g e l e n futbolcu B e k i r sanarak hemen elini s k y o r ve y a n a k l a r n pyor.

GZL

DEFTER

83

Bu o l a y o d e v r i n ileri B a k a n kr K a y a ile B a y a v e r Rsuhi bulunuyorlar. Bey, Atatrk'e sonra Bekir bildirip ikyette Bundan avu polislikten

komser olarak e m e k l i y e ayrtlp, yanna da bir mik t a r para v e r i l e r e k kyne g n d e r i l i y o r . avu sonra dan k e m i k v e r e m i n e yakalanm. Onbe y l kadar nce ankr'nn D i k e n l i kynde ldn rendik.

84

ATATRK'N

UAININ

AR V E E D P L E R ARASINDA

ATATRK, ann rirdi. H e r zaman

sanat sever, onlar sofrasna

sanaty

sayar, ve

air ve ediplerine ok d e e r oturtur,

dncele

rini r e n m e k ister, kendi dncelerini o r t a y a k o y a r d. Onlarn kollarna g i r d i i n i , arkadaa konutuunu, yaknlarndan hi mdr. A t a t r k devrimlerini vunan Yakup Kadri yazlar ve yaptlaryla Ruen sa Karaosmanolu, Eref ayrt etmediini ok k e r e grm-

n a y d n , F a l i h R f k A t a y gibi nller, a n k a y a d a k i eski kkn hemen her akam davetlileri arasndaydlar. br misafirler ise her akam deiirdi. Edebi sohbetler sabaha dek srerdi. B a z edipler de A t a ' y , yurdun aydn t a k m y l a tantrmak iin can atarlar d. Bu yzden sofrasnda, tannm ya da tannmam bir ok yeni yz her z a m a n grebilirdik. 1934 y l n n bir sonbahar akamyd. a n k a y a ' d a k i y e m e k salonundaki her z a m a n k i sofray hazrlyordum. Bu y i r m i kiilik k a d a r bir sofrayd. M i s a f i r l e r arasn da ok gen birisi d i k k a t i m i ekti. Sordum. K e m a l a l a r dediler. O Suphi gece zamann B k r e Bykelisi ile air Yahya Kemal Hamdullah Beyatl da Tanrver Behet

d a v e t l i l e r arasndayd. Btn konuklar t a n d m hal-

GZL

DEFTER

85

d e Y a h y a K e m a l ile Behet K e m a l ' i tanmyordum. Y a l nz adlarn iitmitim. B i r de Y a h y a K e m a l ' i n bir iki iiri ezberimdeydi. Ona kar uzaktan bir h a y r a n l m vard. Bu iki air de bizim sofraya ilk kez g e l i y o r l a r d. Zaten Y a h y a K e m a l , H a m d u l l a h Suphi ile R o m a n ya'dan yeni O Kemal gelmi bulunuyordu.

akam

sofra air ve ediplerle doluydu. Y a h y a Hamdullah Suphi Tanrver, Behet

Beyatl,

K e m a l a l a r ' d a n baka Y a k u p K a d r i K a r a o s m a n o l u , Ruen E r e f naydn, F a z l A h m e t A y k a gibi edebi y a t dnyasnn kalburst kiileri de g e l m i bulunu yorlard. br konuklar, her zaman keyifli bulunan Tevfik Rt A r a s , kr K a y a gibi devlet adamlaryd. Yemek balad. Atatrk'n gecelerinden biriydi. l k soruyu Behet K e m a l ' e sordu: Yahya Kemal'i tanyor musunuz? Faruk Nafiz amlbel'in Gen air henz bir lise rencisiydi. T r k o c a n d a (Ankara Halkevi) oynanan o b a n piyesinde rol ald iin oradan grp tan m ve g e t i r t m i t i . A t a t r k ' n sorusu onu biraz h e yecanlandrmt : P a a m , eserlerini okudum... imdi ilk defa g ryorum. A t a t r k o z a m a n Y a h y a K e m a l ' i , Behet K e m a l ' l a tantrd: Yahya Kemal, memleketimizin tannm air yar lerindendir. Senin de bunun gibi ykselmeni istiyorum. Sizin gibi genlerin ykselmesine Y a h y a K e m a l Nasl rica e d e r i m . . . Emredersiniz Paam... Beyefendi, y a r d m n z dm etsin. D e d i k t e n sonra Y a h y a K e m a l ' e d n e r e k : esirgememenizi

86

ATATRK'N

UAININ

Bunun zerine A t a t r k B e h e t dnerek: lemini u sofraya bak ve bir iir bu

K e m a l alar'a

yaz.

Dedi. iiri

B e h e t K e m a l derhal cebinden portfyn ve ka kard. Hi can dnmeden kulayla smarlama ok bir ka dakika iinde bitirdi ve okudu. Atatrk iiri dinledi. houna g i t m i t i . O kadar sevindi ki, yerinden doruldu. B e h e t K e m a l ' i alnndan pt. B i r lise rencisi iin bu ne eriilmez bir onurdu... Atatrk onu sofrasna ar sn, ilk soruyu ona sorsun, sofras iin iir yazdrsn, beensin ve kalkp alnndan psn... B e h e t K e m a l , bu p de bir anda iirletiriverdi. H a t r m d a kaldna g r e bu msra y l e y d i : A l n m d a n pen A t a m . Bu p m e y i cehennemler si lemez. A t a t r k bundan sonra evresine dnerek:

Bu genci n g i l t e r e ' y e gnderelim. O r a d a n g i

liz edipleriyle tansn ve i y i bir air o l a r a k m e m l e k e t e dnsn... Bundan sonra H a m d u l l a h Suphi T a n r v e r ' i n , s tanbul'un igali yllarna ilikin bir konumas balad. A k l m d a kaldna g r e yleydi : stanbul'un, igal edildii gn... H a m d u l l a h Suphi, K a n l c a ' d a k i evinden irket-i H a y r i y e ' n i n B o a z i i v a purlarndan birine biniyor. Kprye varnca bir de ne grsn? ngilizler, Franszlar, A m e r i k a l l a r . . . B tn igal devletlerinin askerleri... Kprstnden Sul tanahmet'e doru i l e r l i y o r . K a n l n a r ' a arkasn d a y y a r a k narn y a r d m etmesini bekliyor. O r a d a n A y a sofya'ya g i d i y o r . F a k a t Bizans'a ait bu yapt, onun

GZL DEFTER

87

sesini duyar m sanyorsunuz? D a h a i l e r i y e doru, Sinan'n S l e y m a n i y e Camiine doru yryor. Kubbesi ne sesleniyor: B i z i hals'a g t r e c e k y o l ve adamn n e r e d e olduunu soruyor. Kubbeden gelen ses: K o r k ma, sizi arktan bir T r k y i i t i nyor. Bu konuma A t a t r k ' ok honut etmiti. M e c lis, o g e c e sabaha kar saat bee k a d a r srd. D a lrken bile herkes, konumann etkisi altnda kalm, g z y a dkyordu. Bana gelince, h e m alyor, hem r a k sunuyordum... kurtaracak diyor. H a m d u l l a h Suphi de kalp r a h a t l iinde evine d

88

ATATRK'N

UAININ

NANCILII

ATATRK

eski v e tecrbeli bir askerdi O ' olduunu duymutum.

nun iyi bir nianc

H a t t a bir g n Dolmabahe Saray'nn bahesinde y a knlarna nian a l m a hakknda bilgi v e r d i i n i hatrla rm. B i r g e c e sofradan y e n i kalklmt. S z nian, at zerineydi. D a v e t l i l e r d e n kr K a y a , bir a r a bayla t a v a n a doru iaret e d e r e k : E l e k t r i k ampullerine nian a l m a k zordur. H e defe isabet o l m a z . . . eklinde bir ey syledi. A t a t r k , hemen k a p d a k i nbetiyi a r t t : u grdn ampul vurabilir m i s i n ? D e d i . A s k e r hi dnmeden: Emret Paam... D i y e r e k hemen silhn ekti ve duvarda asl bu lunan vurdu. A t a t r k , konuklara d nerek: Grdnz ya T r k askeri b y l e vurur... Dedikten sonra tabancasn ekerek tavandaki a v i zenin ampullerini balad t e k e r teker t a m isabet vur maa. Eski kk ahap olduundan tavan d e l i k deik o l du. Bu kadarla kalsa y i n e iyi. Y u k a r d a k i y a t a k oda snn gardrobunda ne k a d a r g m l e k , don, fanila varsa delik deik olmu. Bereket yatak odasnda o anda k i m s e yoktu. aplikteki ampul t e k e r t e k e r t a m isabetle

GZL

DEFTER

89

YALNIZLII
BR sonbahar gecesi... a n k a y a Kk'nde a k a m sofrasndalar. H a v a biraz scak o l duundan A t a t r k sofray dar k u r m a m e m r e t t i . On l a r sofradayken, ikinci bir s o f r a y da baheye hazr ladm. Sofra h a z r P a a m . . . D e y i n c e n c e A t a t r k a y a a kalkt. Sonra birer birer btn misafirler kalktlar. G r a m o f o n d a Z e y b e k havas alyordu. Meclisin en keyifli z a m a n y d . Bu bu lunmaz ahengi b o z m a m a k iin g r a m o f o n u kucaklad m g i b i onlarn nne dtm. Misafirler, kucamda tadm g r a m o f o n u n ahengine kendilerini k a p t r m lar, o y n y a r a k ilerliyorlard. B y l e c e bahedeki sofraya v a r d k . H e r k e s y e r l e rini aldlar. Y e d i l e r , itiler, a l g alp elendiler. Gl dler, oynadlar... A t a t r k ' n sofrada uzun sre itikten sonra hora tepip dans e t t i i , Z e y b e k o y n a d grlrd. En sevdi i mzik p a r a l a r arasnda R u m e l i trklerinden son ra Z e y b e k h a v a l a r gelirdi. arkadalar ve davetliler de, Zeybek oyunlarn oynarlard. Gzel bir ay vard. Sabaha kar herkese bir mahzunluk kt. Sesler, a l g l a r y a v a y a v a kesildi. H a v a adamakll serinlemiti. H e r k e s balad me e... M i s a f i r l e r ellerini perek ayrldlar. A f e t H a n m : P a a m , s o u k balad, g i d e l i m . . . D e d i . O'nu neelendirmek iin pek sevdii kendisinin

90

ATATRK'N

UAININ

F a k a t A t a t r k , bu insan iliklerine d e k rperten serin havadan a y r l m a k istemiyordu. Bunun zerine kzkardei ile Sabiha Gken, A f e t nan, R u k i y e , N e bile, Z e h r a H a n m l a r hep beraber izin isteyerek a y r l dlar. Btn gecelerini uykusuz g e i r e n A t a t r k sh hatine p e k dkn deildi. Yerinden bile kprdamad. O r a d a benden baka kimse kalmad. B i r de v e r l e r d e n Cell B e y v a r d . A t a t r k zlyordum. kamazdm. G r a m o f o n d a gzel valsler alyor, veriyordum. Bir an geldi: R a k istemez... Yeter! Dedi. A r t k yalnz gramofon miler, birer ikier balarn dinliyor v e dnyordu. alp ekilip g i t m i l e r d i . ben hl rak Fakat vazifem yznden orasn ya bra yecekti. o k

B i r a z nce burasn neeye boan misafirler, y i y i p i Hepsinin evinde bir bekleyeni vard. oluu, ocuu, ei, anas, babas... A t a t r k ise sadece dnceleriyle babaayd. K o ca kkte yapayalnzd. Bu hal bana ok dokundu. Y a l n z l ylesine hzn v e r i c i y d i ki... B i r g e c e kendisini odasna karacak bir adam bile o l m a d n d a n ac ac yaknm, ne k a d a r bedbaht olduunu a n l a t m a k istemiti. Sabah olmutu. A t a t r k hl enesini, yumruuna d a y a m , olduu y e r d e y d i . Y a v a y a v a dorulduunu, a r admlarla kke doru ilerlediini g r d m . Ben de arkasndan ar ar yatak odasna k a d a r yrdm. Sessizce odaya g i r d i . B i r anahtarn dndn iittik ten sonra g e r i dndm. S o f r a y topladktan sonra y a t m a a g i t t i m . A t a t r k belki yapayalnzd ama, btn de benlii T r k m i l l e t i y l e doluydu. Btn m i l l e t i n gisiyle deimiti.

kalbinde y a t y o r d u . A i l e mutluluunu, m i l l e t i n i n sev

GZL

D E F T E R

91

CERLERMDEN HASTALANDIM
ATATRK her g e c e o k ge, sabaha kar

y a t t iin ben de ayni saatlerde y a t m a k z o rundaydm. S a r a y d a k i br sofraclardan benim bu z o r m e v k i i m l e yerini hemen deiecek olanlar oktu. F a kat A t a t r k ' e olan sonsuz bam, s e v g i m , saygm, bu skntl h a y a t a beni kuvvetli b a l a r l a balamt. O' nun yanndan a y r l m a m a k iin izinli gnlerimi bile f e da e t m e k t e n ekinmez, kkte kalr, sofrasn hazrlar, hizmetini eksik e t m e z d i m . B i r k a y l sonra bu sevginin mkfatn (!) g r m e k te g e c i k m e d i m . Cierlerimden hastaydm. D o k t o r l a r ar tk alamyacam sylediler. Sanatoryuma y a t m a m yatna verildim istediler. D e n i z havas a l m a m g e r e k i y o r m u . Bu yzden 1936'da h a v a deiimi iin E r t u r u l A t a t r k , hem a y l m , hem elbiselerimi kara'nn sert havasndan da Ankara'dan stelik

gndertiyordu. H i b i r skntm y o k t u . R a h a t t m . A n kurtulmutum. m e m l e k e t i m d e , aile o c a m d a y d m . Y a l n z beni O'ndan a y r k a l m a m zyordu. H a v a deiiminden sonra y e niden A n k a r a ' y a dndm. H a s t a l m gememiti. D o k t o r l a r g e c e almam menettiler. B a k a y a p a c a k are y o k t u . K e n d i m i halsiz hissetmesem, her eye r a m e n d o k t o r l a r dinlemiyecek, yine almaa d e v a m edecektim. Ayrlk gelip atmt. Bu seferki byk a y r l a benziyordu. aresiz boynumu bkp, ayrlmadan nce A t a t r k ' e v e d a e t m e k zere yanna ktm. G z l e r i m deki yalar zor tutuyordum. Boazma bir hkrk

92 t a k l p kalmt.

ATATRK'N Konuamyordum.

UAININ

A t a t r k halimi

grnce zld. Sonra teselli e t m e k istercesine: K o r k m a elebi E f e n d i . . . B i z i m Sabiha ve R u h i ye de ayni ekildeydiler. D o k t o r l a r onlara da c i e r l e r i niz hasta dediler, hava deiimi yaptrdlar. A m a , hi bir ey kmad. Sende birey y o k t u r . stanbul'da kendi ni adamakll lar. ya... D e y i n c e o hassas adam bir an duraklad. A y r l m dan O'nun da zntl olduu belliydi. y l e ya, o gne k a d a r on yl geceli gndzl hizmetini Dertli sna zamanlarnda, yalnzlk anlarnda grmtm. beni kar d o k t o r l a r a gster. cabederse seni is v i r e ' y e de gndeririz. P a a m , doktorlar benim almam menediyoriim gece sofraya hizmet etmektir. O Benimse

s o f r a y a h i z m e t edemedikten sonra neye y a r a r ki, D n

alp dertlemi, g i t t i i her y e r e beraberinde g nihayet birbirimize snm, almtk. Elini

trmt. O bir Cumhurbakan, ben bir h i z m e t k r da olsak, omuzuma vurarak:

Gene o sofraya h i z m e t edersin, b y l e k a l m a z . . .

H i z m e t ederim ama, bundan sonra y a p a c a m h i z m e t snt gibi olur. Birka zaman b y l e olsun... Ne k a r bundan? Syleyecek baka b i r ey kalmamt.Elini perek yanndan ayrldm, stanbul'a geldim. T a m iki ay kalkmamacasna olmutu. B i r sre sonra A t a t r k stanbul'a gelmi, ben de b i r a z iyiletiim iin t e k r a r yanna dnmtm. F a k a t a r t k salk durumum, geceleri almama elverili d e i l d i . Benim deil, A t a t r k ' n de shhatinin eskisi gi bi olmadn zlerek grdm. y a t a k t a y a t t m . On yl A t a t r k ' n h i z m e tinde g e c e sabahlara d e k almamn sonucu ite b y l e

GZL

DEFTER

93

Z S O Y OPERASI N A S I L YAZILDI?

A T A T R K , T r k - r a n dostluunun g e l i mesine byk nem verirdi. anladm. a h n g e l e c e i kesinletii Bunu, r a n Trk ah'nn T r k i y e ' y e y a p t z i y a r e t srasnda daha i y i sralarda, lerle ranllarn soy ve kltr bakmndan karde oldu unu, srf bir mezhep savamas yznden ayrldkla rn belirleyen bir p i y e s yazlp, bunun opera olarak oynanmasn istedi.

A n k a r a ' d a btn mzisiyenler seferber edildi. z mir'e gitmekte olan bestekr A h m e t A d n a n Saygun trenden indirilip A n k a r a ' y a getirildi. t e z s o y O p e ras byle m e y d a n a geldi. H e m de ne g e l i . . . Y i r m i gnde yazlp, bestelenip, oynanmas artiyle...

9 4

A T A T R K ' N

U A I N I N

R A N A H I ' Y L A SOFRADA

RAN

ah T r k i y e ' y i z i y a r e t edecek... B u K a d i f e yakal, sar ah A n

haber duyulur duyulmaz ah erefine he p i m i z e yeil f r a k l a r yaptrdlar. dmeli, o zamann modas t A r a s ' a sordu: ah hazretleri iki vesaire kullanyor mu aca akamlar iki gelmi, kadeh konyak ba? Malmatnz var m ? Zannedersem iermi... ah, Samsun'a nce Trabzon'a Y a v u z zrhlsyla vatan kurtar gemi. Atatrk'n 1919'da olan fraklar...

k a r a ' y a gelmeden iki a k a m nce A t a t r k , T e v f i k R

m a k iin Samsun'da a y a k bast iskeleye denen hallar zerinde y r y e r e k trene binip A n k a r a ' y a g e l m i ti. A t a t r k , ah istasyonda karlad. O sahneyi hi fi unutamam... ucuna basarak K a l a b a l n arasndan grmtm. parmaklarmn ah trenden iner i n m e z

ptler. ah, A n k a r a P a l a s oteline braktktan son ra kke dndk. A k a m saat be sularnda ah haz retleri kke geldi. R e s m kabul yapld. M u s i k i M u a l l i m M e k t e b i talebeleri daha nce kke gelip, yerlerini almlard. nce r a n M i l l M a r alnd. Bunu b i z i m s t i k l l M a r izledi.

GZL

DEFTER ben

95 ah'a sunul

Tren biter bitmez brahim'le

m a k zere elimizde vermut, likr, k o n y a k tepsisi oldu u halde salondan ieri girdik. b r a h i m tepsiyi tutu yordu. Tepsiden bir kadeh k o n y a k alp, ah'a d o r u g t r m e e hazrlanrken, misafirlerin iki imediini daha nce r e n m i olan A t a t r k , bana eliyle D u r iareti y a p t . T a m y z g e r i e t m e e " hazrlanyordum ki, ah bu v a z i y e t i grd ve eliyle beni ard. Y z m e bakarak elini uzatt, kadehi ald. A r k a s n d a n bir k a deh, bir, bir daha... dehleri y u v a r l a d . A t a t r k , mrnde hi iki i m e y e n ah'n kadeh leri dikiine hayretle bakyordu. ah, T r k i y e ' d e g r d byk konukseverlikten mi, y o k s a ilk ikinin r e havetinden mi nedir, g a y e t memnundu. A t a t r k te, ah i t i i iin memnun... Darda talebeler Y u r d u m tan yerini at l k m n marn sylyorlard. Saat ona doru y e m e k salonuna inildi. Herkes sofradaki y e r i n e oturdu. A t a t r k t a m sofrann ortasndayd. S a n d a ah vard. Serviste ilk y e m e k orba, av eti, sebze ve arapt. ah, hayatnda ilk kez olarak burada arap ta iti. Ondan sonra nutkunu y a z l o l a r a k okudu. Y e m e k ok samim bir hava iinde gemiti. Y a l n z sofrada hi kadn misafir y o k t u . Daha y e m e k sona ermeden ah', rahatsz olduunu dnerek A n k a r a P a l a s ' a uurladk. E r t e s i sabah P r o f . A f e t n a n : N a s l , g z e l oldu m u ? D i y e sordu. nc y e m e k t e n sonra paydos oldu... D e y i n c e Afet Hanm: N e d e m e k bu? D i y e t e k r a r sordu. B e n de a k a m k i v a z i y e t i bandan sonuna k a d a r a n l a t t m . K a h k a h a l a r l a gld... D e r k e n e r e f e diye d i y e ka

96

ATATRK'N

UAININ

K A S L A N BR POSTA SIMAZ

RAN

ah'nn

geliinin

ertesi gn beni

s t a n b u l ' a gnderdiler. G r e v i m S a r a y h a z r l a m a k t . A t a t r k ah'la beraber Balkesir, U a k , z m i r v e anakkale'ye g i t t i k t e n sonra s t a n b u l ' a geldi. M i s a f i r l e r beklene dursun, S a r a y mensuplarn bir d ncedir almt: A c a b a iki d e v l e t adam d a D o l m a bahe'de m i oturacaklar, y o k s a A t a t r k B e y l e r b e y i ' n e mi gidecek? stanbul Valisi Muhittin stnda ile Saraylar Mdr Sezai Selek babaa vermiler, gryor, fa k a t bir zm yolu bulamyorlard. Bunda dnecek ne v a r ? ki aslan bir posta s m a z , dedim. ah misafirdir, Dolmabahe'de oturur, A t a t r k te Beylerbeyi'nde... Deyince: A f e r i n elebi... D e d i l e r . B e n i m d e d i i m i y a p t lar. ah'n gnln ho e t m e k iin A t a t r k ' n y a t t oda verilmiti. Fakat ah, karyolada yatmay sev m e d i i iin hizmetkrna kendi y e r y a t a n g e t i r t t i . Bu yatak, hallaca attrld, y e r e y a y l d . z e r i n e de bir cibinlik kondu. F a k a t ah' bir trl uyku tutmu yordu. H a l k , ah erefine denizde na e n g e l oluyordu. donanma enlikleri y a p y o r , m o t o r grltleri ve hava fiekler, uyumas

GZL

DEFTER

97

ah'n h i z m e t k r M a h m u t H a n y a n m a g e l e r e k : Bu sesin kesilmesi iin ne y a p a l m Cemal H a n ? D i y e sorunca, Y a v e r C e v d e t B e y ' e telefon ederek du rumu anlattm. donanmaya bir m o t o r gnderildi. Btn arkas Hemen

elektrikler sndrld. F a k a t elencelerin ard

kesilecee benzemiyordu. ah'n y a t t odann nnde stop eden bir araba vapurunun iinde halk davul, zur na alarak lgnca eleniyordu. ah ok fazla yor gundu ve dinlenmee ihtiyac vard. ah'n h i z m e t k r tekrar yanma gelerek: Bunlar da durduramaz m s n z ? D e d i i z a m a n :

Biz bu elenceyi A t a t r k ' e bile yapmadk. ah H a z r e t l e r i iin yaplyor. Bu halkn elencesidir, s e v gisidir. Buna e n g e l o l a m a y z . . . Ve zurnasn Ben, gece saat yirmidrde kadar halk davulunu, ald. ah'n lgnca elendi. bu sevgi Sonunda da vapur, engel olmak

demir alarak g i t t i . . . gsterisine istiyeceini hi sanmyordum. N i t e k i m , ertesi gn, bu nun hizmetkrnn bir igzarl olduunu anladm. a h n amarlarnn ykanmas iin hizmeti ka dna verdik. ah, geleneklere sadk bir insand. rne i n g i y d i i don uzun paalyd. ah erefine en kusur suz bir sofra hazrlamay Fakat zerime ah, almtm. Saraya ilgi ar, T o k a t l y a n ' d a n y e m e k l e r g e t i r t i p , P e r a Palas'tan bfe dzenlettirmitik. gstermedi. ah'a gnler, Yatak zenli sofrada bunlarn hibirine odasnda iin y e m e i n i yedi. Bu bir de film

sadece y a v e r l e r ve misafirler arland. getirmilerdi.

gstermek

F a k a t bunu bile g r m e k istemedi. stanbul'da k a l d akamlar saat dokuzda y a t m a k alkanln deitirmedi.

98

ATATRK'N

UAININ

B A N A CEMAL H A N DEYNZ

RAN

ah'nn

maiyetini stanbul'da g e z Sonra m i -

d i r m e k g r e v i bana verilmiti, n c e r a n paras R i y a l ' , T r k parasyla deitirdim. safirleri alp d o l a t r m a a baladm. Misafirler, s t a n bul'daki ranllar g r m e k istediler. Onlar a l d m g i b i ayclarn dular. ranl yanna g t r d m . ayclar, ok samim bir ok yaknlk ayrldk, gsterdiler. T a z e ay d e m l e y i p st ste k o n u k l a r a sunYanlarndan konuklar: buradaki halk ok fakir, b a k s a n a ay ekilde

Bizim clk y a p y o r . . .

D e y i n c e bu defa da onlar bu b e e n m e d i k l e r i fa k i r ayclarn yanndan alp, zengin halclarn yanna g t r d m . Bunlar d a zbez r a n l y d . F a k a t m e m l e ketlerinden kalkp, b u r a y a kadar g e l m i o l a n y u r t t a l a r n n yzlerine dnp bakmadlar b i l e . . . K o n u k r a n l l a r Tnel'e gtrdm. o k ksa buldular. Mzeleri g e z d i k t e n sonra otomobille E m i r g n ' a g i t t i k . a y i k r a m e t t i m semaverle. O r a d a n a r g i l e ien leri g r d l e r : Bu nedir? D i y e sordular. Onlara bunun bir eit sigara olduunu memlekette t i r y a k i l e r i n i n ok bulunduunu ve bizim syledim.

GZL

DEFTER

99 finkonyak

B i z bunlar i m e y i z . . . ampanya, iiyoruz. Dediler. B e n d e :

B i z nargile iiyoruz. T m b e k i s i de sfahan'dan g e l i y o r . D e y i n c e sardlar. ah'n geliinin ikinci y i n d e sofraclara kzm. binip, B e y l e r b e y i Gken: ah ne y a p y o r ? D i y e sordu. Ben de ah'n rahatnn ok yerinde olduunu sy ledikten sonra: armayn. Y a l n z a r t k beni E f e n d i diye aryor. Siz de y l e yapn. D e d i m . Bunu hemen A t a t r k ' e yetitirmiler. Beni art t: elebi, duyduuma gre Han olmusun. ah hazretleri yine k o n y a k iiyor m u ? Bir ie ampanya fin k o n y a k v e r i y o r u m . A c a ba hepsini mi, yoksa yarsn m iiyor, bilmiyorum. a h , ilk ikiyi bizde iti ama, maiyetindekilerden. hibiri perhizi bozmadlar. N e k a d a r uratmsa. a z larna bir k a t r e i k i d e d i r t e m e d i m . Y a l n z N u r i Con ker bir ara A t a t r k ' e , azndan u szleri k a r d : Efendim, h i z m e t k r l a r dolu ieleri htra ola rak saklyorlar... Atatrk bu szlere kahkahalarla glmt. gn Atatrk, Beylerbe getirtin. Sarayda demi. Sabiha elebiyi gittik.

E m r i alr a l m a z T e v f i k Rt A r a s ' l a beraber m o t o r a Saray'na

B e n H a n oldum. Btn r a n l l a r beni H a n d i y e

100

ATATRK'N

UAININ

AH'IN SVRE'YLE K O N U M A S I

DOLMABAHE Saray'nda yine bir akam y e m e i srasndayd. A t a t r k misafirlerini neelendirmek iin urayor, fakat ah btn misafir lerin i t i i sofrada iki i m e m e k t e direniyor, m a z u r grlmesini istiyordu. ah'n dalgnl ve dnceli hali A t a t r k ' n gznden k a m a m olacak ki bir eye zlp zlmediini sordu. ah ta hibir znts o l m a d n , hayatnn en gzel dakikalarn yaadn, y a l n z svire'de renimini y a p m a k t a olan ve ok tandr gremedii olu aklna g e l d i i iin bir ara daldn syledi. Bunun zerine A t a t r k yaverine iaret etti. B i r k a dakika sonra s v i r e ile telefon hatt b a l a n m ve ah, A t a t r k ' n bu inceliine hayran kalmt. Olu R z a P e h l e v i ile y a p t grme srasnda telefon santralndaki kzlar, ah'n sesini duyabilmek iin ara ya girdiklerinden, bir trl konuma yaplamyordu. Sonunda Y a v e r C e v d e t B e y e m i r verdi de, santraldaki k z l a r aradan ktlar. ah t o l u y l a konuabildi. T e l e f o n konumas srasnda yannda bulunuyordum. Oluna okulunu, derslerini, bir eye ihtiyac olup olmadn sordu. Seyahatinin iyi g e t i i n i syledi. O luyla gren ah'n m a s a y a dnd zaman ze-

GZL DEFTER rindeki refe dalgn halin kaybolduunu ve

101 neelendiini

grdk. nce i m e k istemedii kadeh elindeydi ve e kalkyordu. Ertesi akam Beylerbeyi Saray'nda ok a r bir unutulmaz

y e m e k verildi. Gzel sesli hafzlar, ah'a

bir gece yaattlar. y l e sanyorum ki, ah, T r k i y e ' d e k a l d sre iinde en ok B e y l e r b e y i Saray'ndaki e lenceden memnun kalmtr. Yurdumuzdan Yakack'a ayrlmadan nce ah'a, P e n d i k ve k a d a r otomobille bir g e z i n t i yaptrld.

ah, M a r m a r a ' y a bakan sayfiye semtlerine hayran kal mt. A t a t r k ' e buralarn ok g z e l olduunu ve a y r l m a k istemediini syledi. A t a t r k : U f a k ufak k y l e r . . . D i y e c e v a p verince ah: Bunun neresi ky, hepsi birer byk ehir ha l i n e gelmi, dedi.

102

ATATRK'N

UAININ

A F G A N K R A L I N I N GEL

A T A T R K siyas dostluklara byk nem verirdi. Bu yzden yurdumuza g e l e n y a banc devlet byklerinin arlanmas iin hibir ey den kanlmamasn isterdi. 1928 ylnda eski A f g a n i s tan K r a l A m a n u l l a h H a n ' n geliinden nce de gnler ce A f g a n tarih ve c o r a f y a s n hazrlamakla incelemi, o z a m a n k i U m u m i K t i p H i k m e t Bayur'u da bu konuda bir ett g r e v l e n d i r m i t i . teden beri detiydi. Y a b a n c bir devlet adam m g e l e c e k ? H e m e n o lke nin tarihi, corafyas, sosyal hayat hakknda bilgi top lar, onlarn bile b i l m i y e c e i eyleri renir, misafirle rini akna evirir, h a y r a n brakrd. A m a n u l l a h H a n , A n k a r a ' y a geliinde ei g r l m e mi bir g s t e r i y l e karlanmt. o k aaal bir de t ren yaplmt. H e r t a r a f donanm, y e r yerinden oynu yor. P e k a z devlet adamna yaplan b u iten g e l e n s e v g i gsterisi karsnda A m a n u l l a h H a n o k duygu lanmt. A r a d a n alt a y g e m i , A m a n u l l a h H a n K r a l l k t a n dm, ei S r e y y a ' y da yanna alarak t e k r a r yur dumuza gelmiti. F a k a t deerbilir A t a t r k , K r a l y i n e ayni yerde, G a z i stasyonu'nda karlam, otomobili n e bindirerek A n k a r a P a l a s Oteline m i s a f i r etmiti.

GZL

DEFTER

103

O g e c e A m a n u l l a h H a n erefine kkte y i r m i d r t kiilik bir y e m e k verildi. K k , eski a n k a y a K k y d. Grmeler uzadka uzad. H o beten sonra ni h a y e t A t a t r k , K r a l ' a sordu: N a s l oldu sizin bu iiniz? Sizi drdler ve

m e m l e k e t i n i z i t e r k e t m e k zorunda kaldnz... A m a n u l l a h H a n ' n znt iinde anlattna g r e , kendisi T r k i y e ' d e y k e n P e e Saki adndaki a m c a z a d e si, bir t a k m dedikodular karm. A f g a n K r a l m e m leketine dnd zaman bir de b a k y o r ki, a m c a z a d e si i k t i d a r ele g e i r m i . Onun evresi K r a l ' tehditle Afganistan'dan k m a a zorluyor. Zaten ok nazik olan K r a l , savamadan kanarak bir uakla memleketinden ayrlp t a l y a ' y a g i d i y o r .

104

ATATRK'N

UAININ

ALAYAN KRALDAN N A S I L KATIK?

A F G A N Kral, trk'e b a k a r a k

hem alyor,

hem d e A t a -

zntsn a a vuru ala gezi

yordu. V a z i y e t ok nazikti. Bu yasl h a v a y d a t m a k g e r e k t i . ok z e k i ve kurnaz olan A t a t r k , bu makl durumu nlemek iin olmal, hemen bir

o r t a y a att. K r a l n bu k a d a r g z yal olduunu bil seydi, hi sorar m y d ? . . Y a r n biz y u r t t a bir inceleme seyahatine k yoruz. Dedi. A m a n u l l a h H a n , g e z i y e k a t l m a k ricasnda bulun du. F a k a t A t a t r k : Memnuniyetle... Dedi. Fakat raz ini trk: B i z i m m e m l e k e t t e her y e r e tren yoktur. Birok yerlerimize ya da otomobil bile ilemez. etmek D a l a r a ya eek, vardr Sofra katrlarla seyahat mecburiyeti Kral israr sonra: ediyor, her eye katlanmaa olduunu anladktan sylyordu. A t a t r k ' r a z e d e m i y e c e F a k a t bizim A n a d o l u ' d a y o l l a r m z ok bozuktur. Zatliniz rahatsz olursunuz.

H e r trl skntya d a y a n r m . . . D e y i n c e , A t a -

H a y v a n stnde hasta olursunuz. D e d i . A r t k K r a l d a israr edecek hal k a l m a m t .

GZL

DEFTER

105

g e v a k t e k a d a r srd. Saat e d o r u K r a l ve misa firler a y r l m a k zere kalktlar. K r a l , A t a t r k ' l e p erek vedalat. Ertesi gn g e r e k t e n byle bir g e z i oldu. F a k a t bizim o gne k a d a r haberimiz y o k t u . H e r zaman seya hat olaca belli olmazd. A m a byle g e c e yars se yahat kararn sabah hatrlamyorum. herkes eyasn alp istasyona git Ertesi

miti. K k t e bir ben, bir A f e t H a n m d a n bakas kal mamt. A t a t r k ' e y e m e i n i v e r i r k e n yle bir soruy la karlatm: elebi E f e n d i . . . Dn akam sofrada K r a l a k a r a y k r bir hal oldu m u ? ya? Dedi. Bu soruyu bana niye sorduunu bir trl anlyamadm. Karlk olarak: o k gzeldi P a a m . . . D e d i m . Sonra nereden aklma geldi bilmem, durduk y e r d e bir soru da ben O'na sordum: P a a m , K r a l ' n alamas z o r oluyor, d e i l m i ? K s a bir duraklamadan sonra A t a t r k , bu szlere yle karlk v e r d i : Krallar yle olur... Bu cmlenin anlamn ok sonra, dne dne anladm. Bugn daha iyi anlyorum y a . . . F a k a t o z a man bu gereksiz soruyu neden sorduuma sonradan piman oldum ve zldm. B e n i m neme g e r e k t i . . . Bu konumadan sonra kkten en son biz ktk. T r e n e binip K o n y a ' n n yolunu tuttuk. A f g a n K r a l A manullah H a n da ayni g n stanbul'a h a r e k e t etti. O r a da birka g n kald. benim ok gcme g i t t i ve ok zldm. Byk adamlarn dmesi ok Y a n l bir ey y a p m a d k

106

ATATRK'N

UAININ

V E N Z E L O S ' U N GEL

YUNANSTAN tanbul'a gelii

Babakan Venizelos'un s olduka enteresan oldu.

D a h a birka y l nce T r k i y e ' y i almak, A n k a r a ' y ken di lkesine k a t m a k isteyen bu adama, T a n r , A n k a r a ' y a g e l m e y i nasip etmiti. F a k a t yenildikten sonra, asker leri denize dkldkten sonra, misafir olarak, ac du yarak. .. Venizelos'un g e l d i i g n A t a t r k kendisini eski kkte kabul etti. Bu z i y a r e t dolaysiyle arkadalaryle herhangi bir fikir yrttn h a t r l a m y o r u m . Y a l nz sabah g i y i n i r k e n berber M e h m e t ' e takld: M e h m e t , bugn Venizelos'un a y a n a g i d e c e i z . K e n d i s i y l e greceiz. Buna ne dersin? A t a t r k , berberiyle sk sk akalard. M e h m e t bir an dndkten sonra: P a a m , ben sizin yerinizde olsam ne gider, ne de grrm. nk o millet bizim Selnik'imizi (berber S e l n i k ' l i y d i ) , topramz, y e r i m i z i ald. Bu y e t m i y o r m u gibi bir d e A n k a r a ' m z a l m a a k a l k t . Btn bunlardan sonra siz onlarla dost g i b i szlerini konua hi caksnz. Ben olsam y a p a m a m . Atatrk, d. berberinin safa dinlerken k z m a d . H a t t onun samimiyetinden m e m n u n bile kal-

GZL DEFTER

107 Bu yzden dost olmaa,

Bu m e m l e k e t iyidir. rih bizi a f f e t m e z . Atatrk, lerini o gn iki saat ite

dost g r n m e e mecburuz. H e m bunu yapmazsak, ta ilk T r k - Y u n a n dostluunun t e m e l kkteki g r m e gn Gazi Orman etti. Ertesi

atmt. Venizelos'la devam

kadar

iftlii'nde misafir erefine otuz kiilik bir y e m e k v e rildi. Y e m e k ok samim bir h a v a iinde geti. Y u n a n Babakan, A t i n a ' d a n gelirken bir sandk arap h e d i y e getirmiti. bir kafes Atatrk iinde etti. Babakan Venizelos'un smet ziyaretini, bir Babakan nn, Atina'ya te misafir Ankara'dan ok g z e l ayrlrken bir A n k a r a b e y a z renkli

kedisi hediye Yunanistan sre sonra

devrin

g i d e r e k g e r i evirmitir.

108

ATATRK'N

UAININ

Y U G O S L A V K R A L I N I N GEL

l933

ylnda

Yugoslav

Kral

Aleksandr

bir

torpidoyla s t a n b u l ' a gelmiti. K r a l g e l d i i gn Dolmabahe Saray'nda A t a t r k ' z i y a r e t et ti. Atatrk, S a r a y n nl salonlarndan biri olan S o olan T e v f i k Rt A r a s ' l a bir alaturka kahve Umum Biraz m a k i salonunda K r a l kabul etti. Grmede o zaman Dileri Bakan nce K t i p Hasan R z a S o y a k t a bulunuyordu. Krala nun sundum. sonra da limonata ve biskvi g e t i r d i m . K r a l ok m e m kalmt. Yarm B i z de Teekkr sonra ederek Atatrk, ayrld, Sakarya torpidosuna motoruyla dnd. saat torpidoya g i d e r e k K r a l n ziyaretine karlkta bulundu. torpidoya beraber gitmitik. Onlar y a r m saat k a d a r k a m a r a d a grrlerken, biz de darda bekli y o r d u k . erde A t a t r k ' e ampanya i k r a m ettiler. B i z l e r e de darda birer kadeh ampanya, biskvi, likrl ikolata v e h a v y a r l kanapeler verdiler. A t a t r k gr meden memnun o l a r a k kt. T e k r a r m o t o r a binerek Saraya dndk. O g e c e Sarayda k r k kiilik kadar bir z i y a f e t verildi. K r a l n ziyaretine byk n e m verildi inden midir nedir, T o k a t l y a n Oteli'nden garsonlar ve y e m e k l e r gelmiti. Yenildi, iildi. Bilinen nutuklar e kildi. H a t r l a r m ok ho bir g e c e y d i . H e r k e s i n yzn-

GZL DEFTER

109

den nee akyordu. Saat i k i y e d o r u K r a l bir m o t o r a binerek Saraydan ayrld. M i s a f i r g i t t i k t e n sonra arkadalar A t a t r k ' e : K r a l ' nasl buldunuz? D i y e sordular.

o k nazik, ok zeki bir adam. M e m l e k e t i iin alm, alyor. Makl grl... Kendisini ok b e endim. D i y e honutluunu gsterdi. Yugoslav rlmtr. Kral bir sre sonra Fransa'ya g i t t i i srada M a r s i l y a limannda suikastlar tarafndan ld

110

ATATRK'N UAININ

KONYA'DA BR OLAY

K O N Y A ' d a ilk akammz... R e c e p Zht, mebuslar tella g e l d i l e r : A m a n P a a m , o k fena... Dediler. F e n a olan n e y m i ?

Onlar yine ayni h e y e c a n l a : Gidi ok fena, ok berbat P a a m . . . F e n a olan n e d i r ? ve balarndaki glerek: retmenleri batan baa

Burada K o m n i z m alm, yrm. Btn lise talebeleri komnist olmu. E i t i m de o yolda. Bu hal ne o l a c a k ? Atatrk lar Canm, P a d i a h l i s t e m i y o r l a r y a . . . in t e alt. oradan G a z i a n t e p ' e uradk.

ki taraf dzelir. Bunun korkulacak nesi v a r ? D i y e on yattrmaa K o n y a ' d a bir iki g n kalp incelemelerde bulun duktan sonra A d a n a ' y a , D a h a sonra da Y a l o v a ' y a g e l d i k . Bu arada, bir sre T r k i y e ' d e n a y r l a n A m a n u l l a h H a n , t e k r a r stanbul'a g e l m i v e A t a t r k ' z i y a r e t e t m e k istemiti. O gn Dolmabahe Saray'nda y a p l a c a k bulumada hazr bulunmak iin t o r p i d o y l a Yalova'dan, h a r e k e t edip stanbul'a geldik. Bu g r m e i k i saat

GZL

DEFTER

111

kadar srd. M i s a f i r A m a n u l l a h H a n , kalmas iin a y rlan y e r e g i t t i . B i z d e t e k r a r Y a l o v a ' y a dndk. B u Y a l o v a ' d a n stanbul'a gidi g e l i srasnda ilgin bir olay da oldu. stanbul'a gelirken, k r k m i l srat y a p yorduk. B u sratin y a p t d a l g a l a r l a A d a k y l a r n d a bulunan baz sandallar trk'e duyurdular: B i z randevuya y e t i m e k iin sratli geldik. On larn ne kabahati v a r . D e r h a l a r a t p buldurun. T a z m i nat v e r m e k suretiyle zararlarn karlayn. B i z i m y zmzden z a r a r a uramasnlar... E m r i n i verdi. paralanmlard. Bunu A t a

112

ATATRK'N

UAININ

M U H S N E R T U R U L ' L A SOFRADA

BR gn R e i t Galip yanna Muhsin E r turul'u alarak a n k a y a ' y a gelmiti. Sof rada henz herhangi Faruk Nafiz bir konuda konuma almadan amlbel'in y a z d A k n piye A t a t r k , Muhsin E r t u r u l ' a dnerek: sini nasl buldunuz? D i y e sordu. O sralarda devrimi y a y a c a k ve y e r l e t i r e c e k ulu sal eserlere iddetle ihtiya vard. D e v r i m c i yazarlar, edebiyatlar kollarn svamlar, gece gndz ura yor, modern T r k i y e ' n i n devrimlerini destanlatrmapiyesi gibi a alyorlard. te F a r u k N a f i z ' i n T r k tarihini ko nuturan A k n piyesi d e K a h r a m a n A t a t r k ' n e m r i y l e yazlm, A n k a r a T r k o c a bina snda, brahim N e c m i Dilmen, Halil V e d a t F r a t l v e M n i r H a y r i E g e l i ' n i n g z e t i m i n d e s m e t p a a K z Ens tits v e G a z i E i t i m Enstits rencilerine o y n a t t rlmt. Sahne eserleriyle ilgilenen A t a t r k , uluslarn kendi tarihlerine nemli y e r l e r a y r m a l a r g e r e k t i i n i syler ve ok kkl bir g e m i e sahip olan T r k tari hinin destanlatrlmasn isterdi. Behet K e m a l a l a r ' n o b a n piyesi de, bu amala yazlmtr. te M i l l Temsil A k a d e m i s i Kanunu'nun k a r l n v e D e v l e t Tiyatrosu'nun kuruluu bu grn rndr,

GZL

DEFTER

113

A t a t r k , A k n piyesinin A n k a r a ' d a k i temsilini g r m, ve pek beenmiti. Muhsin E r t u r u l ise henz g r memiti. Kendisine senaryosu Erturul'dan unu istedi: verildi. A t a t r k Muhsin

B i z bu piyesi sizin sahneye k o y m a n z ve sizin

sahnenizde oynanmasn istiyoruz. E s e r i henz t e t k i k e t m e d i m , ama, ba sayfa larna yle bir g z g e z d i r d i m . y l e y s e hemen bu eserde y a z l olan msralardan en g konuulan, bize sahnedeymi g i b i l t f e diniz... Muhsin E r t u r u l ' u n vard, n e y d i : Paam, mazsa, biz de nasl balklar sudan knca ne yayasahneden baka y e r d e konuabilir, zerinde bir sklganlk m

ne y a y a b i l i r i z . . . D i y e karlk v e r d i . Bu sze R e i t G a l i p de k a t l yor, szlerini o n a y l a r gibi ban sallyordu. Muhsin Erturul, R e i t Galip'ten de k u v v e t alnca: Bendeniz hi bir sosyetede konumu insan de i l i m . Btn konumalarm sahnededir. E v i m d e n t i y a t roya, t i y a t r o d a n e v i m e g i d i y o r u m . Y e m e k boyunca sahnede en g sylenen en z o r kelime zerinde duruldu. Saat gece yarsn oktan gemiti. H e r k e s i n gznden uyku akyordu. Sonunda Muhsin Erturul, sahnede en z o r sylenen g r t l a k t a n konumak olduunu cmlenin syledi ve buna rnek

olarak ta piyeste geen A l a k l a r kelimesini gster di. Bu kelime, b o u k bir sesle sylenmiti. A t a t r k : Oturunuz!... Dedi. sofra paydos olE r t u r u l ' a dMuhsin E r t u r u l oturdu. A r t k mutu. Giderlerken A t a t r k , Muhsin nerek:

114

ATATRK'N

UAININ

Sen bu eserde m u v a f f a k olamyacaksn... D e d i . M u v a f f a k o l m a a alrm P a a m . . . D i y e el

Muhsin E r t u r u l g l m s e y e r e k : lerini pt ve ayrldlar. M i s a f i r l e r g i t t i k t e n sonra A t a t r k , salondan y a t a k odasna karken b r a h i m ' l e bana dnd. A n l a l a n ko nuulan konunun hal etkisi altndayd: Bu eseri size v e r s e m daha i y i yaparsnz. Bu adam, bu ii y a p a m a z . . . D e d i . P a a m , bu a d a m bu ii yapar, d i y e c e v a p v e r d i m . H e m bu m i l l e t Muhsin Erturul'u sever... D e y i n c e bana k z a r a k serte: M a s k a r a l n sever... D e d i ve daha f a z l a bir ey konumadan y a t m a a kt. A t a t r k y a t m a a k t k t a n sonra arkadam b r a h i m bana dnerek: Cemal, iin mi y o k , ister m u v a f f a k olsun, ister sana n e . . . D i y e s y l e n m e e balad. A m a olamasn,

ben o dncede d e i l d i m ve o k g e m e d e n h a k l oldu u m u anladm.

GZL

DEFTER

115

G Z N D E N YA G E T R E N P Y E S

M U H S N E r t u r u l olaynn zerinden a y gemiti... Bir k mevsimi Ankara' dan stanbul'a gelmitik. ehir yatronun eref locasnda Tiyatrosu'nda F a r u k arkasnda idim. zere.

N a f i z amlbel'in A k n piyesi temsil ediliyordu. T i Atatrk'n isyan s t e m i rolnde Muhsin E r t u r u l oynuyordu. K t l k v a r ehirde, Btn halk konuuyordu. O r a d a K r a l n ok g z e l bir seslenii v a r d : T a n r su vermezse, H a k a n ne yapsn b u n a ? Deyince Atatrk'n gzlerinin yaardn g r Heyecandan dm. G e r e k t e n o k gzel bir temsildi. bagstermek K u r u l t a y kuralm, K r a l n huzurunda d i y e

rperdiimi hatrlarm. A t a t r k , temsilin bandan so nuna k a d a r serapa his, byk b i r haz ve ulusal gu ruru a y a a k a l k m bir halde oyunu seyretti. Temsilden sonra A t a t r k , Muhsin E r t u r u l ve arkadan l o c a y a artp kutlad. Muhsin Erturul'un yzn bir mutluluk halesinin evirdiini farkettim. o k heyecanlyd. A t a t r k ' n M u v a f f a k o l a m y a c a k s n dedii bir p i y e s t e n yznn a k y l a kmt. N a s l sevinmesin ? Atatrk, E r t u r u l ve arkadalarn kutlarken bir an arkasna dnp benim yzme bakt. Bu baklarda hakl k t m d o r u l a y a n bir d a v r a n sezer g i b i ol dum.

116

ATATRK'N

UAININ

ARTSTLER

ARASINDA

1928 Y I L I N D A

Ankara'da

Trk

Oca

binas

alyordu. H a m d u l l a h

Suphi

Tanrver,

T r k Ocaklar dvas uruna hereyini v e r m i t i . D v a nn gerekletiini g r m e k l e en byk mutluluu tad yordu. T r k O c a sahnesinde oynanacak ilk piyes iin stanbul'dan Darlbedayi k topladlar. tistler kadnl, (ehir T i y a t r o s u ) getirtil Darl halinde miti. A y n a r o z K a d s ' n temsil ettiler. B y k bir al A t a t r k , piyes bittikten sonra erkekli byk bir kalabalk bedayi artistlerini M a r m a r a Kk'ne d a v e t etti. A r geldiler. O akamki toplantda A t a t r k kadehini artist l e r e doru k a l d r a r a k : H e p i n i z gnn vekil, bavekil hatt tesadfle, olunamaz. di. Trk medie Bunlarn Oca'nda arasnda o ikinci devrin temsili en vermek iin Coolan Franaise artistleri Trk'ye'ye byk gelmilerdi. sanats ne de birinde birer mebus, reisicumhur dirsek ender mstear,

olabilirsiniz. F a k a t rtlerek sanatkr bir

ben bir artist o l a m a m . nk bu A l l a h vergisidir. Ne yllarca Allah'n Bu, kullarna verdii

nimettir. t e a r a m z d a k i f a r k bundan ibarettir... D e

M a r i e Belle de bulunuyordu. A t a t r k , misafirlerin g s -

GZL

DEFTER

117

terilerini seyretti. P i y e s b i t t i k t e n sonra t a m k a p d a n k a c a z a m a n artistlerin hepsi m a k y a j l trk, mad. T r k sanatlarn temsilden sonra y e m e e d a v e t e t t i i halde, yabanc sanatlar a r m a y uzun z a man bende bir soru olarak kald. Dne dne an c a k u kanaata v a r a b i l d i m : insand. Trk'n her ite A t a t r k , T r k sanats gibi sanat alannda nn adalarndan kat kat stn olduuna inanan b i r olduu daima en nde gitmesini isterdi. Bu a y r m da, ite bu dnceden ileri g e l m i olabilir. bunlara kapda y a k n l k gsterdi. halleriyle sk kapya hcum edip, A t a t r k ' g r m e k istediler. A t a Ellerini t, hatrlarn sordu, kutlad. F a k a t bir z i y a f e t e a r

118

ATATRK'N

UAININ

KURBAALI ZL

Y N E y'nda

stanbul'dayz. byk

Dolmabahe

Sara-

hazrlklar g z e

arpyor.

F r a n s z Meclis Bakan M . . H e r r i o t , yurdumuzu z i y a r e t e t m e k t e d i r . M i s a f i r g e l m e d e n nce A t a t r k bana d nerek: elebi, dikkatli bulun... Fransz Meclis Reisi g e l e c e k . . . D i y e tembihte bulundu. O y s a imdiye k a d a r byle bir ey s y l e m e m i t i . D e m e k gelenler ok nemli kiilerdi. H i z m e t i m i z d e gelenlere gre deimeliydi. T a b i . . . E m r e d e r s i n i z . . . D i y e cevaplandrdm. A k a m saat onaltya doru M . H e r r i o t , Saraydan ieri giriyordu. B e n de o k k bir m s y g e l e c e k d i y e k e n d i m e olduka eki dzen vermi, s m o k i n g i m i ayna nn karsnda birka k e r e dzeltmitim. H e y e c a n d a n elim, a y a m tutmaz bir halde beklerken, babayani ta v r l bir adam k a g e l m e s i n m i ? M . H e r r i o t , s a n d m g i b i ok nemli bir e r veriliyordu. Misafirlere k a h v e emredildi. K a h v e l e r i getirdik, iildi. K o n u m a l a r ok samim bir h a v a iinde gei yordu. A t a t r k ' n nnde kurbaa eklinde bir z i l v a r d. Bu zili alarak beni z i l i kullanrd. ard. B y k apta bir m i safir g e l d i i z a m a n beni a r m a k iin o k z a m a n bu d e v l e t adamyd. o k saylp, d e

GZL

DEFTER

119

H e m e n kotum. Kendisinin y a z d Byk N u t u k ve dokmanlar istedi. Bunlar Fransz Devlet Ba kanna hediye edecekti. O z a m a n Husus K a l e m M dr o l a n H a s a n R z a S o y a k ' a gidip, A t a t r k ' n N u t kunu istediini syledim. Derhal N u t u k bulundu, f a k a t dokmanlar yoktu. Atatrk'e durumu anlattm. Z a r a r yok, N u t u k v a r ya k f i . . . Dedi. D e r k e n bir zil daha alnd. Bu seferki kurbaal zilin sesi deildi. M. H e r r i o t benden Franszca bir e kerli kahve daha i s t i y o r : Sansrl kahve... D i y o r d u . A n l a l a n T r k kahvesinin tad houna g i t m i ola cakt. E m r e d e r s i n i z . . . D i y e c e v a p v e r d i m . Ve hemen ekerli k a h v e y i yine zene bezene piirerek misafire gtrdm. Sansrl kahve diye k a h v e y i kasdetmi olacakt. Mersi... Diye karlkta bulundu. Dndm, gidiyordum ki, t e k r a r zile basarak beni ard. A a da antasnn olduunu ve alp g e l m e m i rica etti. a n tay getirdim. mt. Misafir devlet d a r kald. adam Sarayda birbuuk saat ka Grmelerden ok memnun olarak ayrl T e k r a r d a n teekkr etti. Bu babayani klkl d e v l e t a d a m zerimde ok ho bir etki brak her halde tek ekerli

d. M e m l e k e t i n e gidince duyduumuza g r e A t a t r k ' ok vm. Bu arada biz h i z m e t k r l a r a da bir ilgi k ecii a y r m a y unutmam: n n d e k i kurbaa ek lindeki zili alyor. H e m e n ok zeki bir h i z m e t k r g e l i y o r . Derhal verilen emirleri harfi harfine yerine g e t i r i y o r demi...

120

ATATRK'N

UAININ

IRAK K R A L I F A Y S A L I N GEL

I R A K K r a l I . F a y s a l ' n A n k a r a ' y a geliind e y i n e hareketli gnler rafndan i l g i y l e karlanmt. geirmitik. g n k a d a r yurdumuzda konuk kalan K r a l , A t a t r k ta

K r a l erefine M a r m a r a Kknde bir z i y a f e t v e rildi. B u z i y a f e t t e M e c l i s B a k a n K z m zalp, Ba bakan s m e t nn, U m u m K t i p T e v f i k Bey, B a y a ver, B a k a n l a r hazr bulunuyorlard. Z i y a f e t ok sa m i m i bir hava iinde g e t i . Y e m e k t e n sonra, K r a l , G a z i O r m a n iftlii'nde gezdirildi. gnlk resm z i y a r e t t e n sonra K r a l , trenle stanbul'a h a r e k e t etti. I r a k K r a l , hi t e I r a n ah'na benzemiyordu. A k a m lar birka kadeh viski y a d a k o k t e y l i m e y i unutmu yordu. zel hayat o k sakindi. K e n d i halinde grn y o r d u . K i b a r tavrlyd. B o a z n a dkn deildi. r nein A f g a n Kral gibi pilv merak yoktu.

GZL

D E F T E R

121

JAPON VELAHDINA V E R L E N DERS

J A P O N Veliahd A n k a r a ' y a kendisini Ktibi mlk zi Tevfik erkn Bey, garda

g e l d i i gn Dileri asker,

karlamak iin Rsuhi

Bakan T e v f i k Rt A r a s , Cumhurbakanl U m u m i Bayaver Bey ve istasyona g i t m i l e r d i . Bakan pek T e v f i k Rt ilgi Aras'n Bu

Japon Veliahd trenden inince yalnz Mareal F e v a k m a k ' l a Dileri skm, ellerini brlerine gstermemi.

hal T e v f i k ve Rsuhi B e y l e r i n ok cann skm. an k a y a K k ' n e geldikleri z a m a n A t a t r k , B a y a v e r i v e T e v f i k B e y ' i holde karlad. T e v f i k B e y ' e : Japon Veliahd'n nasl buldunuz? D i y e sorunca T e v f i k B e y birden boand. s t a s y o n da u r a d k l a r muameleyi aynen m i z i bile skmad. Dedi. Bunun zerine Atatrk: anlatt: P a a m , Veliahd bizi a d a m yerine koyup, elleri

ok m a r u r olmasnlar. Gurur i y i bir ey d e

ildir. D i y e hem kanaatini belirtti, hem de ileri gr llnn bir rneini daha verdi. N i t e k i m aradan y l lar g e t i k t e n sonra o gururlu, kibirli veliahdn k o s k o c a

122

ATATRK'N

UAININ

Japon mparatorluu, M t t e f i k l e r i y o k edecei dn cesiyle savaa girmi, f a k a t sonunda byk bir y e n i l g i ye uramt. Veliahdn geliinden bir saat sonra M a r m a r a K k'nde bir le y e m e i verildi. Veliahd'a G a z i O r m a n i f t l i i gezdirildi. A t a t r k , Veliahd'a ok nazik davra nyordu. Bu hali beni epeyce zmt. y l e ya, kendi sini karlamaa giden i l g i l i devlet a d a m l a r m z hie sayarak ellerini bile skmak inceliini g s t e r m e y e n bir insana, ister Veliahd olsun bu iltifatlar n i y e y d i ? H l bu nezakete bir anlam v e r e m i y o r d u m . A t a t r k , Japon Veliahdnn kabalna iyiden i y i y e ierlemiti. y l e ya, Dnyann br ucundan kalk, dost bir m e m l e k e t e g e l de, seni karlyanlarn elini skma... Bu kabala incelikle iltifat cevap v e r m e k ve Hatt onu utandr sofrasnn m a k g e r e k t i . B u yzden A t a t r k , V e l i a h d ' a ok nzik davranyor, ediyordu. ziyafet zenle hazrlanmasyla kendi uramt. Yemek cevap arasnda Atatrk, Japon tarihinden sorusunun sz kar

amt. Veliahd'a vermesine

eitli meydan

sorular soruyor, brakmadan nl

daha onun

ln yine kendisi v e r e r e k Veliahd' h a y r e t t e n h a y r e t e dryordu. sralyor, Veliahd Atatrk, tarihte Japon savalarn bir Japon Japon mitolojisinden adamakll armt. sz ediyor,

k a d a r Japonya'nn

corafyasndan r n e k l e r veriyordu.

O y s a Japonlar z e k i olurlar derler. B i z i m misafirin a z ak, A t a t r k ' n ezbere okuduu Japon airlerinin iirlerini dinliyordu. y l e sanyorum ki, V e l i a h d kendi m e m l e k e t i n e ve milletine dair bir ok eyleri, o g e c e yabanc bir m e m l e k e t t e , o m e m l e k e t i n d e v l e t bakan nn azndan r e n m i t i .

GZL

DEFTER

123

Japon Veliahdn artan o l a y yle olmutu: A t a trk herkesi kendine hayran brakmasn bilen insan d. Japon Veliahdnn geliinden birka gn nce Ja ponya'ya miti. Japon ait bir hayli kitap kartrm, bilgi edin istas ilgi V e l i a h d ' a bunlar misafirimize s y l e m e i dnrken, anlattmz ekilde

yondaki o can skc olay m e y d a n a g e l m i . A t a t r k te yukarda gsterip m e m l e k e t i n e ait birok soru sormu ve c e v a bn yine kendisi vererek, ona h a k e t t i i dersi incelikle anlatmt.

124

A T A T R K ' N

U A I N I N

EMR

ABDULLAH'N Y A T L A GEZS

1937

YILINDA

rdn

Emiri

Abdullah,

yurdu

muzu z i y a r e t ediyordu. E m i r nce A n k a r a ' y a gelmi, sonra da A t a t r k ' l e birlikte zel trenle stanbul'a hareket etmilerdi. stanbul'da byk bir ha E m i r ' i karlamak iin

z r l k g z e arpyordu. T a k l a r kurulmu, caddeler r dn ve Trk b a y r a k l a r y l a donatlmt. E r t u r u l y a t hazrlanm, H a y d a r p a a ki lak bir trenle rhtmnda bekliyordu. Vali ey Muhittin yerine stnda Bu tr byk devlet a d a m H a y d a r p a a Garnda par karland. allm her hazrlklaryla kendisi uramt.

karlama

karlamalarda

getirilmiti.

E m i r Abdullah, E r t u r u l y a t y l a D o l m a b a h e rh t m n a kt. D o l m a b a h e Saraynda zel dairede mi safir edildi. D a h a sonra da F l o r y a Kk'ne gidildi. O srada Erturul y a t n a bir e m i r g e l d i : F l o r y a kkne gidiniz... Deniliyordu. Y a t t a g e r e k l i h a z r l k l a r bitirdikten sonra F l o r y a K k ' n e g i t t i k . E m i r Abdullah y a t a mihmandar, y a v e r i ile geldi. Y a l o v a ' y a doru yola ktk. E m i r ' i n y a t la yaplan bu M a r m a r a gezisi ok houna gitmiti. U z u n zaman y a t n denizde brakt kpkten izlere

GZL

DEFTER

125

dald. Y a p a y a l n z yemeini yedikten sonra biraz y a t m a k zere k a m a r a y a indi. Bana d a : Diye emir A d a nne gelince beni kaldrn... verdi.

Y a t A d a nlerine g e l m i t i . E m i r ' i uyandrmak ze re k a m a r a y a inince bir de ne g r e l i m ? E m i r hazretleri soyunmadan da yatm. Ayanda reye pantolon, Emir, ban aslnda keyfiyesini karm. K r l sakall

ok gzel bir yze sahipti. F a k a t onu gzel ve heybetli gsteren bandaki keyfiyesi imi. Onu karnca, sa sz ba cascavlak m e y d a n a km. B i r sre onu bu haliyle s e y r e t t i m . Uyandrp uyandrmamak koyduktan kt. Saat onalt sralarnda Yalova'ya Bata geldik. Btn Yalova Emir'i k a r l a m a a kt. ehir bando arasnda ksa bir duraklama geirdikten gverteye sonra emrini yerine g e t i r d i m . E m i r keyfiyesini bana sonra A d a l a r s e y r e t m e k zere

su olduu halde ellerinde b a y r a k l a r sallyan renciler ve kalabalk bir halk topluluu, byk enliklerde bu lundu. A l k l a r arasnda otomobiline bindi ve b a n y o larn bulunduu y e r e hareket ettik. Burada Atatrk'n kendisine ait kknde misafir edildi. E m i r erefine bir gn nce saz ve musiki

heyeti olarak F l o r y a Kk'ne gnderilen Mnir N u rettin idaresindeki keman R e a t E r e r , R e f i k ve F a h i re Fersan. Vecihe D a r y a l , C e v d e t K o z a n o l u ve iki kalmt ki, hanende. E m i r ' i n istei zerine Y a l o v a ' y a getirtilmiti. E m i r , mzik faslndan o kadar memnun rdn'e den dndkten sonra Atatrk'e larda T r k musikisi yapamamtr. E m i r erefine Yalova'da v e r i l e n alaturka m z i k yazd mektup

hakkndaki beenilerini bildirme

126

A T A T R K ' N

U A I N I N

z i y a f e t i ok gzel oldu. Gerekten esiz bir g e c e ya adk. Saz ve arklar g e c e yarsna k a d a r srp g i t t i . T r k mziinin ahengine kendini kaptrarak huu iinde m z i k dinleyen rdn E m i r i , o g e c e M n i r N u r e t tin Seluk'a bir hayli Gece yarsndan iltifatta bulunmutu. sonra mzik faslna son verildi.

M e c l i s de dald. H e r k e s y a t a k odalarna ekildi. M i s a f i r l e r sabah ge kalkar diye dnmtm. F a k a t E m i r hazretlerinin sabah k a r a n l kalktn grnce ar d m . Sabah namazn, Y a l o v a ' n n zmrt g i b i grnd balkonda ederek klmt. beni Namaz bittikten sonra eliyle iaret arm, gzel zevkin bir sabah namaznda hazrladm.

olduunu Emir

sylemiti. hazretlerine kahvalt otomobile binerek B a l t a c v e M i l l e t

Y e m e k t e n sonra Emr'in binerek

iftliklerini gezdi. Bu Y a l o v a gezisi yle sanyorum ki, ok houna g i t m i t i . T e k r a r E r t u r u l Y a t n a stanbul'a dndk. O g e c e y i D o l m a b a h e Sa-

ray'nda geiren E m i r , bir gn sonra m e m l e k e t i m i z d e n a y r l a r a k rdn'e dnd,

GZL DEFTER

127

NGLTERE KRALI N A H L N YATINDA

NGLTERE

K R A L I 8. E d w a r d ' n yurdu-

m u z a gelii 1936 ylna rastlar. K r a l , N a h lin y a t y l a stanbul'a gelmiti. Z i y a r e t , zel nitelikte olduu iin W i n d s o r Dk unvann tayordu. B y l e olduu halde kendisine ok byk karlama treni yaplmtr. Atatrk, konuk K r a l T o p h a n e rhtmnda kar lad. Tepeba'ndaki n g i l i z Saray'na k a d a r kendi o t o m o b ' l i y l e gtrd. Y o l d a halk tarafndan g r l m e m i g s t e r i l e r yapld. T r k i y e Cumhurbakan ile A n a f a r talarda dize g e t i r d i i n g i l i z devletinin alnyazsn elinde tutan hkmdarnn y a n y a n a otomobilde g r n, a y r bir anlam, a y r bir nem tayordu. A t a t r k , byk misafiri saat onalt sularnda D o l mabahe Saray'nn Somaki salonunda kabul etti. G rme Tevfik srasnda Rt n g i l i z Bykelisi, Aras ta hazr Dileri B a k a n O akam bulunmutu.

Dolmabahe'de verilen akam z i y a f e t i ok parlak o l mu, A t a t r k ' n , n g i l i z Saray'nda verilen z i y a f e t l e r i yakndan bilen birisine h a z r l a t t sofra. K r a l sanki bylemi, A t a t r k ' n zeksna ve inceliine hayran kalmt, y l e ki, bir punduna g e t i r i p K r a l , kendisini n g i l t e r e ' d e sandn bile sylemiti.

128

ATATRK'N

UAININ

Y e m e k srasnda ho mu, yoksa naho d e m e k mi lzm kestiremiyeceim bir olay g e t i . Garsonlardan biri fazla heyecanland iin mi nedir, elindeki byk porselen tabakla y e r e yuvarland. Sofradakilerin utan iinde ey nlerine b a k t k l a r anda Atatrk, sanki hibir Bu millete olmam gibi K r a l ' a doru e i l e r e k f a k a t uakl

her eyi r e t t i m ,

retemedim diye

hem meseleyi kapatt, hem de o r t a l neeye bodu. Yurdumuzda gn kalan n g i l t e r e K r a l , birok g e z i n t i l e r yapm, misafirler onuruna bir de deniz g e zisi dzenlenmiti. K o n u k Hkmdardan M o d a ' d a d zenlenen bir deniz y a r n grmesi rica edilmi, spor sever n g i l i z l e r de bu istei seve seve kabul etmilerdi. Ertesi gn K r a l v e maiyeti N a h l i n y a t y l a M o d a y a r alanna geldi. B i z de A t a t r k ' n bulunduu E r turul dk. E r t u r u l yatnda o zamann Babakan Celal Bayar, s m e t nn, F e t h i O k y a r bulunuyordu. Biz de mir attktan sonra uzaktan da Kraln motoru grnd. ile iki M o t o r d a n n g i l i z K r a l 8 . E d w a r d v e M a d a m Sipmson ktlar. madam Arkalarndan ngiliz Bykelisi daha g e l i y o r d u . yatyla ayni yere vardk. Az sonra Kral ve evresi bizim y a t a g e l e c e k l e r i iin hepimiz heyecanly

GZL DEFTER

129

M A D A M SMPSON'A SUNDUU KAHVE


N G L T E R E K R A L I 8 . E d w a r d v e br mi safirler Trk kahvesi Erturul verildi. yatndayken Servis, usulen Bu kendilerine misafirden

deil, ev sahibinden

balyordu.

yzden nce iki

kahve g e t i r d i m . A t a t r k ' n yzne b a k t m . B y l e za manlarda O'ndan m i m i k l e emir a l m a y alkanlk ha line g e t i r m i t i m . Bann deil, gznn en kk bir hareketiyle de ne d e m e k istediini h e m e n anlar, ona gre hareket ederdim. A t a t r k hemen g z y l e K r a l iaret etti. Gtrp k a h v e y i K r a l a sundum. kinci k a h v e y i d e A t a t r k ' e g trdm. F a k a t nedense kahveyi imedi. Ayaa kal k a r a k M a d a m Simpson'a kendi eliyle sundu. A t a t r k , kadnlara kar her z a m a n nazik v e s a y g l y d . T o p l u m iinde kadnn rolnn nemini, frsat bulduka savu nurdu. K a h v e y i m i s a f i r e v e r d i k t e n sonra da bana d nerek: B a n a da bir sade kahve g e t i r . . . d i y e e m i r bu yurdu. te Atatrk'n eliyle kahve sunduu kadnn M a d a m S i m p s o n olduunu o z a m a n rendim. K r a l da m a d a m l a ok f a z l a ilgileniyordu. F a k a t nedense ok dnceliydi. P e k keyifli olan A t a t r k ' n neesine istem i y e r e k k a t l r g i b i bir hali vard. Onu neelendirmek ve kederini d a t m a k iin A t a t r k btn zeksn kul lanyordu denebilir. M a d a m Simpson, b i r ara elindeki drbnle yerin-

130

ATATRK'N

UAININ

den kalknca, K r a l d a bayla A t a t r k ' t e n izin i s t e y e rek yerinden kalkp, biraz madamn Atatrk arkasndan fslt gitti. Bu ayrl uzaynca, halinde:

K r a l n m a d a m a kar zaaf olduunu g r y o rum. K o r k a r m ki, t a h t n bu kadn yznden kaybede cek... Dedi. N i t e k i m zaman, n g i l t e r e tahtnn akbetini daha nceden gren A t a t r k ' h a k l karacak, ksa bir sre sonra yirminci yzyln en byk aklarndan biri or t a y a km olacakt. D i l l e r e destan olan bu macera, n g i l i z K r a l 8. E d w a r d ' n taht ve tacndan e k i l m e siyle mutlu bir sonuca eriecek, M a d a m Simpson, W i n d sor Dk'nn ei olacakt. O gn y a t t a k i g r m e ok samimi bir h a v a iin de gemi, K r a l , A t a t r k ' n g n d e r d i i i k i sandk si g a r a iin teekkr e d e r e k : i m i ok g z e l . . . A l m a k t a n korkuyorum. n giltere'ye gittikten Atatrk Kral da ise: karlkta sandk v i s k i bulunmutu. gndermiti. Atatrk'e iki sonra bunlardan bir m i k t a r d a h i g n d e r m e n i z i rica e d e c e i m . . . D e m i , Emredersiniz... D i y e

A t a t r k , bu viskilerden ok holandn, ierken daima onu h a t r l y a c a n sylyordu. M o d a ' d a yelken y a r l a r balamt. K r a l , ok sev d i i bu deniz sporunu z e v k l e seyretti. Oradan F l o r y a ' y a doru hareket ettik. M a r m a r a k y l a r boyunca stanbul c a m i siluetlerinden K r a l bir trl g z l e r i n i a y r a m y o r du. Konuulan konu da minare, A y a s o f y a zerinde g e iyordu. Onlar F l o r y a ' y a brakp dndk. Kral erefine sonra F l o r y a ' d a bir kokteyl parti verildi. Deniz kkne ve plajn kumuna hayran kalan K r a l , ilerde birka z a m a n k a l m a k iin g e l e c e i n e sz v e r e r e k stanbul'dan ayrld.

GZL

DEFTER

131

ROMANYA KRALI K A R O L ' N GEL

R O M A N Y A K r a l K a r o l , 1933 ylnda, n g i l t e r e K r a l 8 . E d w a r d n stanbul'a g e l d i i N a h l i n y a t y l a yurdumuza g e l m i t i . Y a t n g i l t e r e ' deki bir konttan kiralamt. K r a l yurdumuzu resmen ziyaret etmiyor, n g i l t e r e ' y e y a p t y a r resmi bir geziden dnerken uruyordu. Y a t y i n e Dolmabahe n lerinde d e m i r l e m i t i . K r a l , A t a t r k ' z i y a r e t isteinde bulunmu K a b u l buyururlar m ? d ' y e haber gndermiti. A t a t r k t e rahatsz olduunu ileri srerek M u k a b i l z i y a r e t t e n af ederlerse buyursunlar demiti. A t a t r k , K r a l srekli olarak istirahatte bulunduu Savarona y a t n d a kabul etti. R a h a t s z olduu halde, hastaln K r a l a belli e t m e m e k iin btn kullanyordu. K r a l l a Cumhurbakan, Savarona'nn skelesinde karlatlar. Y a t a k odasnn yanndaki kabul salonuna kadar beraberce v e grerek g e l d i l e r . R o m e n K r a l n n Savarona y a t n d a A t a t r k ' l e g rmesi srasnda yanlarnda D r . N e e t m e r de bulu nuyordu. A t a t r k , hastal nedeniyle doktorun srek li olarak kontrol altnda tutuluyor, y e m e k l e r d e p e r h i z dikkatini

132 yapmasna

ATATRK'N elden g e l e n btn dikkat

UAININ

gsteriliyordu,

i k i imesi kesin o l a r a k yasak edilmiti. A t a t r k ' n R o m e n K r a l K a r o l ' u a r l a d sofra ya bu yzden -ier korkusuyla- iki konmam, eitli m a d e n sular sralanmt. Misafire p r o t o k o l g e r e i hi deilse bir kadeh iki sunmak gerekiyordu. F a k a t K r a l ierken, ev sahibinin imemesi durumu Neet tuhaf kaacakt. Onu anca, doktor s a y m a m a k gibi bir eydi. Atatrk, mer'e olanca kuvvetiyle buna kar koydu. P r o t o k o l g e r e i Fakat ne

bir devlet hkmdarna iki sunmamann ne k a d a r ayp kaacan N e e t m e r ok iyi biliyordu. Hastal hatr artmasn d a varsn R o m e n v a r ki, A t a t r k ' n sal, ondan ok daha nemliydi. hkmdarnn kalsnd. Atatrk raz olaanst etti. kandrma kuvvetiyle

Fakat doktoru cak,

abucak

A r a l a r n d a ksa sren pa S o f r a y a iki kona

z a r l k sonunda una k a r a r v e r i l d i : fakat A t a t r k ,

kendi kadehinden ancak bir par Atatrk'nkine bir parmaktan

m a k iecekti. D o k t o r bunu bizlere de bildirdi. K a d e h lere ikiyi koyarken fazla karmyacaktk.

S o f r a y a eitli i k i l e r gelmiti. A t a t r k ' n kade hini doldurmaa hazrlanrken p a r m a n yanlamasna d o r u deil de, dikine doru tutarak bize doru dn d. N e e t mer'in ve hepimizin h a y r e t dolu baklar arasnda: Doktor, bir p a r m a k ieceksin, dememi miy

d i n ? D i y e sordu. Romen Kralyla n grme iki saat k a d a r srd. bu hal de onu A t a t r k , konu B a l k a n A n t a n d n a g e t i i in hastal unutmu, konutuka konuuyor,

GZL

DEFTER

133

halsiz dryordu. A t a t r k ' n jestleri, mimikleri, se sinin tonu karsnda K r a l , bylenmi gibiydi. T e r c mann szlerinden ok A t a t r k ' n jestlerine ve sesi nin ahengine d a l d belli oluyordu. Sonunda g r m e bitti. A t a t r k , hastalna ramen, y i n e zinde bir hal de K r a l Savarona'nn iskelesine k a d a r g e t i r i p , uur lad. Bu srada A t a t r k ' n g a y r e t sarfettiini grdm. Sonradan anlattklarna g r e K r a l K a r o l , hayat nn son gnlerini y a a y a n bir byk insan karsnda ok byk zntye kaplm ve y a t n merdivenlerini inerken: S i z i n iin bilmem ama, bizim iin daha iki y l yaamas l z m demi.

134

ATATRK'N UAININ

LK

T R K F L M N N A S I L GRD?

OZAMANLAR

ylda ancak b i r k a tane haftalarca

T r k filmi e v r i l i r ve bunlar

sinemalarn afilerinde kalrd. zinli bir gnmde si n e m a y a g i t m i t i m . T r k filmciliinin y e n i yeni parla m a a balad gnlerdi. Muhsin Erturul'un s t a n b u l S o k a k l a r filmi oynuyordu. A k a m dnte A t a t r k ' l e karlatm. N e r e y e g i t t i n ? D i y e sordu. S i n e m a y a g i t t i i m i syledim. Gzel m i y d i ? F e v k a l d e . . . D i y e cevap v e r d i m . A t a t r k e m i r v e r d i . H a z r l k yapld. V e o g e c e s t a n b u l S o k a k l a r filmine g i t t i . Saat y i r m i sra larnda dnd z a m a n : elebi Efendi, i y i v a k i t g e i r d i k . D e d i . A t a t r k ilk T r k filmini ite b y l e benim tavsi y e m zerine g r m ve houna g i t m i t i . steseydi o f i l m i K k e g e t i r t i r , oturduu y e r d e n m a k t a n holanyor, seyredebilirdi. A m a A t a t r k bir halk ocuuydu. H a l k n iinde yaa onun g i t t i i y e r l e r e g i t m e k iin vesileler aryordu. S i n e m a y a gidi te sadece bir vesi leden baka bir ey deildi. Sinemada halkla beraber film grmek, onun daha ok houna g i t m i t i .

GZL

DEFTER

135

F E N E R B A H E ' Y E BAII

F E N E R B A H E Kulb i i n A t a t r k ' t e n uygun bir ba istemiler. O da beyz l i ra bata bulunmutu. A t a t r k , F e n e r b a h e ' y e zel bir i l g i beslerdi. R e i t G a l i p hemen haberini g e t i r d i : elebi... elebi... Gazi, F e n e r b a h e ' y e beyz

lira teberruda bulundu. D i y e mjdeyi v e r d i O zamann beyz lirasnn bugnn bebin liras na karlk olduunu s y l e m e e b i l m e m lzum v a r m?

136

ATATRK'N

UAININ

S A M S U N ' A N N IKMI?

P R O F E S R A f e t H a n m , bir gn tarih d e r . sinde bir r e n c i y i derse k a l d r y o r . K o n u M i l l Mcadele T a r i h i d i r ve A t a t r k ' n kurtulu hare ketine balamak zere Samsun'a a y a k basna ilikin blmdr. ocua soruyorlar: A t a t r k Samsun'a niye kt? H e r k e s V a t a n kurtarmak, bizi hrriyete kavu t u r m a k gibi bir e y l e r beklerken, ocuk ne desin: M e n f a a t i icab... E e r Samsun'a kmam, ol sayd, O'nu ldreceklerdi... A f e t nan'n tepesinden sanki k a y n a r su boanm. ocuu azarlamakla kalmam, bir de sfr numara v e r m i . F a k a t ocuk inand dnceden dnecek cins t e n deil. zr bile d i l e m e m i . . . A f e t nan o k a d a r sinirlenmi ki, t a r i f edemem. Y a n a k l a r k z a r m . H i d d e t l e salonda dolar buldum. B i r a z sonra A t a t r k geldi. Onu bu halde grnce bir o l a y n g e t i i n i anlad ve sordu. A f e t n a n da o gn t a r i h dersinde g e e n o l a y A t a t r k ' e anlatt. A n l a t r ken hrsndan trnaklarn koparyordu. A t a t r k g l m s e y e r e k btn d i k t e n sonra: H a k l ocuk... D e d i . Sen ona sfr deil, tam numara v e r m e l i y d i n . Bu da Atatrk'n olduunu tenkitler karsnda gstermektedir. ne kadar hogr sahibi sylenenleri dinle

GZL

DEFTER

137

RUSLARLA

BR E L E N C E GECES

CUMHURYETN misafir de bulunuyordu.

Onuncu

Yldnm g e Budyni... Bir

cesiydi. O gece a r a m z d a ki M o s k o v a ' l V o r o i l o f ve ara Rusya'nn e n yksek m e v k i i n d e Sovyet Yksek

ras Presidium B a k a n olarak g r e v yapan M a r e al Voroilof ve arkada, o z a m a n Rus Ordusunda g e neraldiler v e s m e t nn ile R e c e p P e k e r ' i n M o s k o v a ' y a y a p t k l a r g e z i y e karlk v e r i y o r l a r d . Onuncu Y l g e i t trenini i z l e y e n konuklar, o ak am Cumhurbakanl kknde verilen akam y e m e inde hazr bulundular. Sofra ellidrt kiilikti. Budyni, A t a t r k ' n solunda, V o r o i l o f sanda y e r almlard. Voroilof ve Budyni'nin zerlerinde zenle dikilmi askeri niformalar vard. Y e m e k masas V i y a n a l nl odun ustasna yordu. Y e m e k byk bir nee iinde sryordu. V o r o i lof, her konumasnn banda: Recep Peker yapar... Recep P e k e r bilir... D i y e sze balyordu. R e c e p P e k e r , o z a m a n C u m h u r i y e t H a l k Frkas U m u m K t i b i idi. Rusya'da her ii F r k a U m u m K tibi ( S t a l i n ) y a p t iin, bizde de U m u m Ktibin (Hosmaister) smarlanmt. Masalar birbirine eklenince Gazi'nin ba harfi ( G ) harfi k

138

ATATRK'N

UAININ

y a p t n sanyor v e R e c e p P e k e r ' e z e l bir i l g i g s teriyordu. K i m s e iin farknda deildi. A t a t r k hemen duru mu anlad ve Stalin t a r z bir idarenin bizde de v a r m duygusunu misafirlerin zerinden k a l d r m a k iin t o p l a n t y d a t m a k lzumunu duydu. A t a ' n n bir iareti zerine y e m e k sona e r m i olan toplant datld. H e p beraber kalklp H a l k e v i balosuna gidildi. ahane bir baloydu bu... edildi, dansa kalkld. B i r sre a y a k t a sohbet te misafirlere uyup Atatrk

dans etti. A t a ' n n en sevdii dans, V a l s t i . H a l k e v i n d e n Orduevi'ne gidildi. A s l elence bu radayd. Gelenler asker olduuna g r e askerce bir e lence daha y a k k almt. Orduevinde btn ordu za bitan, sra dlar. generaller de hazr bulunuyordu. Btn subaylar Voroilof ve Saat sularnda elencelerin en hararetli olduu Atatrk emretti. Budyni'yi elleri zerine alp salonda g e z d i r m e e bala M z i k M a v i T u n a valsiydi. R u s g e n e r a l l e r i arasnda omuzlarda tanyorlard. alklar

D e r k e n bizim zabitan coarak A t a t r k ' de eller zerinde tamak istedi, A t a t r k , g l m s e y e r e k e l i y l e smet nn'y gsterdi. omuzlara Omuzlara alnarak alnan Bir saniye iinde nn, baland. m z i k bitene havada gezdirilmee

kiinin dolamas,

k a d a r srd. Elencelerden evresinde sonra btn g e n e r a l l e r A t a t r k ' n M i s a f i r l e r O'ndan baz eyler toplandlar.

r e n m e k niyetindeydiler. Zaten gelilerinin asl nede ni de, bu amaca dayanyordu. F a k a t A t a t r k , bu us t a c a dzenlenmi oyuna dmedi. V o r o i l o f a: B i z asker insanlarz. Siyasete a k l m z S i y a s e t i siviller konusun... D i y e kestirip att. ermez.

GZL

DEFTER

139

S o v y e t g e n e r a l l e r i onuruna v e r i l e n o g e c e k i z i y a fette, Orduevi'ndeki elenceler srasnda bir ara konuk l a r arasnda bulunan General z z e t t i n allar'n g e r dannn R e c e p P e k e r tarafndan gdkland, A t a trk'n gznden kamad. R e c e p P e k e r bir ara sa londa dolam ve masasnda oturan z z e t t i n allar'n gerdann g d k l a m a k istemiti. R e c e p P e k e r i n rtbesi ise yzbayd. A t a t r k ' n bu duruma ok can sklm olacak ki, ertesi gn s m e t nn'y a r a r a k : R e c e p P e k e r i n dn akam y a p t n grdnz m ? B i r yzba efendisi olan R e c e p P e k e r , nasl olur da bir P a a ' n n yzn okuyor. D i y e r e k nn'den bu ii nlemesini ve R e c e p B e y ' i n istifa etmesini emretti. t e R e c e p P e k e r i n istifasna sebep, bu hareketi dir. Cumhuriyet H a l k Partisi, bu tarihten sonra F r k a Ktibi Umumiliinden mtr. alnarak Babakanla balan

140

A T A T R K ' N

U A I N I N

SAM P A A ' N I N E N N SS
YIL 1931. Dolmabahe S a r a y ' n d a ok

parlak bir dn oluyor, generallerden bi rinin k z evleniyordu. Yurdun btn tannm kiileri dne arlydlar. H e r yanda k elbiseli g z e l ha nmlar, g e n kzlar, yakkl erkekler g z e a r p y o r du. T r k i y e ' n i n B e r l i n Bykelisi olan K e m a l e t t i n S a m i P a a ve ei de konuklar arasndayd. E l i ve ei d i k k a t i ekecek kadar k g i y i n m i l e r di. K e m a l e t t i n Sami P a a ' n n ei A r a p dnyasnda ta nnm bir prensesti. N e kadar mcevheri v a r s a hepsi ni t a k m t denebilir. Yrdke prl prl y a n p s nen mcevherlerle herkesin baklarn zerinde toplu yordu. Sanki klardan yapl bir stunu andryordu. Prensesin bu ar ss, ok g e m e d e n A t a t r k ' n de dikkatini ekti. Cannn skldn a n l a m a k t a g e c i k m e d i m . Btn neesi b i r anda uup g i t m i t i . Dans b i t e r b i t m e z K e m a l e t t i n S a m i P a a ' y y a n n a ard. A y a k t a u ekilde konutu: L t f e n e t r a f n z a bir bakn. N e k a d a r g z e l v a r sa hepsi tabii... H i bu k a d a r elmaslsna rastlyor musunuz? Sizin hanmefendi bujular iinde. K e n d i ir kinliini k a p a m a k iin kuyumcu dkknna benzemi. K e m a l e t t i n Sami P a a , eiyle beraber salonda da ha ok kalamad. H e m e n Saray'dan ayrld. Einin bu k a d a r sslenmesine ve ho o l m a y a n bu durumu y a r a t masna o da ok zlm ve piman olmutu. o k k g i y i n e n A t a t r k , ssten, g s t e r i t e n t i k sinir, byle eylerden u z a k dururdu. T a m bir salon a d a m olduu halde, tabiilikten hi bir z a m a n ayrl m a z , grnd g i b i o l m a y y e tutard.

GZL

DEFTER

141

SAKARYA KPRSNDE

BR ben ve trende

gece

saat

iki

sularndayd.

Sakarya geerken,

Kprsnn

zerinden trenle

alan R z a adndaki

arkadala A t a

trk'n y e m e k yemesini bekliyorduk. T r e n i n tekerlek lerinin k a r d t i k taklardan baka hibir ses duyul muyordu. k i m i z i n de gznden uyku akyordu. U z a k ta, siyah, simsiyah bir gece bolukta uzanyor, ara s ra bir a a c n g l g e s i , bir saniyenin onda biri k a d a r bir zaman iin penceremize dp kayboluyordu. A t a trk, y e m e k t e n ban kaldrp b i z e : N e r e d e n g e i y o r u z ? D i y e sordu. Paam, Sakarya Kprsnn stnden... Di

y e karlk v e r d i m . P e k i . . . D i y e kesti att. Konumann daha u z a y a c a n sanyordum. Y a n l m a m m . A r a d a n ksa bir sre g e i n c e A t a t r k , ya mn ka olduunu sordu. Yirmi olduunu syledim. Ba n sallad. Sonra trende alan arkadaa da yan sordu. Onun y a da y i r m i deil m i y m i ? A t a t r k , y a larmz renince: Siz ocuksunuz. Yunanllarn burasn igal et t i i n i bilmezsiniz...

142

ATATRK'N UAININ

D e y i n c e i k i m i z d e bir a z d a n : Paam biliriz. Siz olmasaydnz Yunanllar bu radan kim k a r a c a k t ? Siz kurtardnz. Siz y a p t n z . . . D i y e baladk konumaa. B i z g e r i iimizden g e l d i i gibi ok samimi bir ekilde konuuyorduk. F a k a t y a p t m z , dalkavukluk tan baka bir ey deildi. A t a t r k ' n de dalkavuklua n e k a d a r kzdn ok yakndan biliyorduk. F a k a t bi z i m s a m i m i y e t i m i z e inand iin szlerimize k z m a d . Ve u olaanst k a r l v e r d i : Ben hi bir eyi k u r t a r m d e i l i m . Y a l n z bu t o p r a Y u n a n kumandanlarndan daha i y i tanyordum. Onun iin onlar m a l p oldular.

GZL

DEFTER

143

Y A K I N L A R I N A V E R D DERS

ATATRK'n

her g e c e k i sofralarndan b i Abbas, R e c e p Zht, bulunuyordu.

r i . . . Sofrada C e v a t dalar, sofrasnn g e d i k l i

K l A l i , R e c e p P e k e r , T a h s i n z e r gibi y a k n arka konuklar C e v a t Abbas, hanm tarafndan A t a t r k ' e i k y e t edilmi olacak ki, bir sre onu szdkten sonra sofradakilere u dersi verdi. Cebinden C e v a t Abbas'a sigara tabakasn sonra kard. inden iki s i g a r a seti. B i r tanesini kendi y a k t . B i r tanesini de attktan unlar syledi: Hanmlar

B i r z a m a n l a r g e n bir subaydnz.

nz da g e n kzlard. Seviip evlendiniz. O z a m a n f a kirdiniz. imdi h e m zenginsiniz, hem de mebussunuz. O zaman gzel kart geliyor. olan aileleriniz imdi size irkin ve Aklnz banza alnz ve o kadnlara

kt m u a m e l e e t m e y i n i z .

144

ATATRK'N

UAININ

GT M E K T U B U GETR

A T A T R K ' n yannda altm oniki y l iinde bamdan ok ilgin o l a y l a r g e mitir. F a k a t onlardan hibiri, adma g e l e n bir m e k tup nedeniyle tarafndan sorguya ekilmem k a d a r beni heyecanlandrmam, korkutmamtr. H l hatrladk a bir rperti g e i r i r i m . A t a ' n n m a n e v e v l d N e b i l e H a n m n Daraf a k a Lisesi orta k s m altnc snfnda okuyan Mu v a f f a k Reslan adnda bir kardei vard. o c u k bir gn S a r a y a ablasn g r m e e geldi. A k a m y e m e i n i abla snn yannda beraberce yediler. Y e m e k t e n sonra ocuk benden g i z l i c e bir bira istedi. Buzluktan biray alarak g e t i r d i m . Ablasndan g i z l i o l a r a k biray iti, teekkr e t t i . B i r gn sonra ocuk okula, biz de A n k a r a ' y a g i t tik. B i r sre geince ocuk bana bir m e k t u p gnder mi. Mektubu A t a t r k a r m a l bir k d a yazp, A t a trk armal bir z a r f a k o y m u . P o s t a idaresi bu m e k tubu bana g n d e r m e y i p , Husus K a l e m Mdr H a s a n R z a S o y a k ' a u l a t r m . B e n i m tabi bunlarn hi bi rinden haberim yok. H a s a n R z a S o y a k mektubu d o ruca A t a t r k ' e gtrr. Z a r f belli etmeden ap, iindekileri A t a t r k ' e okur. Sonra nn zerine koyar. O zenle k a p a t a r a k masa arkadam srada o d a y a g i r e n

GZL

DEFTER

145

sofrac Tahsin Efendi, benim a d m a y a z l m mektubu grnce grnce alr, fakat Atatrk armasn zarfn stnde vermez, saklar. Mektup, masann stnden

y o k olunca t a b herkes benim a l d m sanr. O akam sofrada hi bir eyden haberim o l m a d halde mektubu benim a l d m sanan A t a t r k , konuk larn nnde bana dnerek: elebi Efendi, dn g e c e seni ryamda g r d m . B e n i m a r m a m l a sana bir m e k t u p g e l m i . Bu m e k t u p nerede? D e y i n c e birden ardm. K a f a m yordum. N e r e d e n gelebilirdi ki... Fakat olabilirdi. Bana m e k t u p g e l m e m i t i r e f e n d i m . . . H e m tu haf deil mi? Bendeniz de sizi dn g e c e ryada g r dm... D e y i n c e . N a s l g r d n ? D i y e sordu. Dedim. Y a a . . . D e d i . Sonra yeniden: G i t mektubu g e t i r . . . D i y e tutturdu. Sizin elbisenizi bana g i y d i r i y o r l a r d . Ben de elbiseyi y r t t . g i y m e d i m . B i r k p e k gelip, stmdeki Atatrk'n syledii, alt taraf rya idi. nce nem v e r m e d i m . Mektubu A t a t r k t e k o y m u

M e k t u p t a n haberim o l m a d n a A t a t r k ' bir tr l inandramyordum. Sonunda sofradaki konuklar, ie kartlar: ocuum, g i t odana. Bavuluna bakver. D e y i n ce: E f e n d i m , y o k byle bir ey... D i y e b i l d i m . H e y e c a n ve zntden b i t k i n bir hale g e l m i t i m . N e sylesem, n e yapsam karmdakileri inandramyac a m anlamtm. A t a t r k , b o c a l a d m grnce: F . 10

146

ATATRK'N a r bana H a s a n R z a B e y i . . . D e d i . H e m e n y a v e r l i e telefon

UAININ

edildi. H a s a n R z a S o -

y a k n S o v y e t Bykeliliinde k o r d i p l o m a t i e v e r i l e n z i y a f e t t e olduunu sylediler. B e n de A t a ' y a durumu anlattm. Rus Sefaretine telefon edilsin. H e m e n g e l s i n . . Dedi. T e l e f o n edildi v e b i r a z sonra H a s a n R z a S o y a k geldi. yak Beni ve sofraclar dar kardlar. M i s a f i r l e r ayrld. Hemen arkasndan koup: ierde kald. B i r k a d a k i k a sonra da H a s a n R z a So salondan K u z u m m e k t u p k i m d e n ? D i y e sordum.

S e r t e bir d i l l e : N e b i l e H a n m n kardei M u v a f f a k Reslan'dan. D e y i n c e rahatladm. Salona g i r d i i m z a m a n A t a trk bana: elebi Efendi. Sen namuslu bir ocuksun, bili y o r u m . Dedi. P a a m , sizin ryanz hakikat. F a k a t bana mek tup falan gelmedi. D i y e ilk ifademde israr e t t i m . E r t e s i gn sabahleyin Hasan R z a Soyak'n o fr N e c m i Efendi, daha ben y a t a k t a y k e n mektubu g e tirdi. O gn l e y e m e i n d e mektubu A t a t r k ' e v e r d i m . M e k t u p t a selmdan baka ey y o k gibiydi. A n n e anneye selm, A f e t H a n m a selm, R u k i y e selm... F a k a t yine d e A t a t r k : Mektubu v e r H a s a n R z a B e y e . T a h k i k a t y a p trsn. Dedi. Ben d e mektubu H a s a n R z a S o y a k ' a v e r d i m . Sonra okulda ocuu sorguya ektiklerini r e n d i m . B e n d e bylece t e m i z e k t m . . . Hanma

GZL

DEFTER

147

YA HAZRETLERNN DERGHI

ATATRK

Harbiye'de

r e n c i y k e n hafta

tatillerinde B e y k o z ' d a Y a Efendi D e r g h'nn eyhine konuk gider, g e l e n br genlere byk adam unutmam. okulu olmalarn Boaz'dan eyh te O'na ve beraber brakmamalarn, ban okuyup Bey

tlermi. A t a t r k bunu hi her g e i i m i z d e

koz'un stndeki D e r g h a doru e v i r e r e k eski anlar tazeler v e b i z e : E e r bize eyh H a z r e t l e r i o k u m a ak v e r m e seydi, halimiz nice olurdu? D e r dururdu.

148

ATATRK'N

UAININ

E R T U R U L Y A T I N I BATIRIRIM

ATATRK

stanbul'da

bulunduu

sralar

Boaz'da ve Marmara'da yaz gn akam st yine

yatla gezmee bir gezi

baylr, yorgunluunu a n c a k bu ekilde karrd. B i r B o a z ' a doru dzenlettirmiti. A t a t r k nemli bir eye k z m ola c a k ki, yanna g i r d i i m d e : E r t u r u l y a t n b a t r r m . . . D i y e serte konu uyordu. O srada K a v a k ' l a r n nne gelmitik. A k n t n n e t k i s i y l e y a t balad beik gibi sallanmaa. H e r k e s : P a a m , h a v a fena, dnelim... D i y o r . A t a t r k : yordu. T a m o srada y a t n gvertesinde Seyrsefain d a resinin Mdr Sadullah B e y ' e r a s t l a d m : Bir B e y i m , hava ok kt. Bu artlar altnda g i d e B i z A t a ' y a syledik, kzd. Sen syle. D e d i . an durakladm. Atatrk, dedii dedik bir m e y i z . . . D e y i n c e bana g l d : H a y r olmaz, B o a z ' d a n kalm. D i y e d i r e t i y o r du. B o a z ' d a n k a r a k Zonguldak'a g i d i l m e s i isteni

adamd. B i r eye k a r a r v e r d i mi, onun zerinde di r e t m e k botu. F a k a t bir huyu da v a r d ki, a k l a y a t k n

GZL

DEFTER

149

dilekleri y e r i n e g e t i r m e k t e n ekinmezdi. damdan der g i b i :

Cesaretimi

toplayp hemen salonun kaps nne g e l d i m . A t a t r k ' e P a a m , ilerki burundan dnelim mi ? D e y i n c e : P e k i dnelim... Dedi. bu kadar k o l a y l k l a A t a t r k ' raz ede Dorusu

bileceimi a k l m a g e t i r m e m i t i m bile. Onun iin bir den bire arp kaldm. B i r yandan da seviniyordum. Hemen merdivenin dibinde heyecanla benden cevap bekleyen Sadullah B e y ' i n yanna k o t u m : P a a H a z r e t l e r i ilerki burundan dnmemizi em retti... D e y i n c e Sadullah B e y ' i n sevinten g z l e r i yaard. Bana dl olarak bir maa ikramiye verilmesi iin kamara mdr M u z a f f e r B e y ' e e m i r verdi. O z a m a n alm olduum a y l k y i r m i y e d i lirayd. mrmde ald m t e k dl de ite bu paradr.

150

ATATRK'N

UAININ

A N K A R A LSES'NDE

BR gn a n k a y a Kknden otomobile bi nip y o l a koyulduk. G i d e c e i m i z y e r bilin miyordu. ounluk y l e olur, y o l a ktktan sonra ka r a r verilirdi. A t a t r k ofr R e m z i E f e n d i y e : A n k a r a L i s e s i ' n e . . . D i y e seslendi. Bastne Paam. Diye cevap verip A t a t r k

Lisesine gittik. A t a t r k , eitli snflara girdi. Dersleri izledi. S ralarda rencilerle yanyana oturdu. retmenlerin ders anlatlarn yakndan grd. K i t a p l a r kartrd. T a h t a y a kaldrlan rencilere sormaa. ocuklarn hepsi krmamaa vermek landrmak cevaplardan var. kolay ta deildi. ocuklarn h e y e c a n iindeydiler. B i r pot yle bir kendi ya iki snav birden cevap Atatrk'n snav sorularn gibiydi. verdikleri alyorlard. balbana balad eitli sorular

Atatrk,

aplarnda

ok memnundu.

T a m okuldan k a c a

m z srada gen bir r e t m e n : P a a m , sizden bir r i c a m var... D i y e yaklat. P e k i anlatnz... D e y i n c e unlar s y l e d i : Burada pek ok bunlar zengin hususi ve vekil ocuklar gelip zaman otomobilleri Atatrk:

le

GZL

DEFTER

151

alyor, y e m e e gtryor. Y a h u t t a sefertaslar iinde g a y e t g z e l eit eit y e m e k l e r g e l i y o r . Bunlar br ocuklarn yannda y i y o r l a r . larn y i y e c e k e k m e k l e r i bile hocalar pek ok zlyoruz. gey g e l m i y o r . o k k r i t i k bir konuydu bu. A t a t r k ' n yz d nceli bir hal ald. Ne d i y e c e i n i O da armt. Bir an dndkten sonra: imdi m e m l e k e t fa Bunlar z a m a n l a dzelir. kirdir... D i y e c e v a p verdi. Oysa br ocuk elimizden hibir y o k . Bu durumdan b i z Ama

152

ATATRK'N

UAININ

AMERKALI GAZETEC

ANKARA byk

PALAS balolara

Oteli

salonlar ve

sk

sk

sahne

olur

bunlarn biri uzun

bazlarnda eref konuu o l a r a k A t a t r k te a r l bu lunurdu. B i r g e c e y i n e dans duu Aras ederken, elinde byle byk balolardan dolaan v e r i l i y o r d u . K z l a y eliyle dzenlenen baloda A t a t r k viski kadehiyle boylu bir a d a m a yaklat. Duruundan bir y a b a n c ol anlalyordu. yannda bulunan Tevfik Rt Aras'a: Bu m s y k i m d i r ? D i y e sordu. T e v f i k Rt ta: P a a m , A m e r i k a n gazetecisidir... D e y i n c e ta Atatrk,

ntrlmasn istedi. Tantrldlar. A t a t r k ' l e yabanc g a z e t e c i arasnda F r a n s z c a o l a r a k u konuma g e t i : nce konuk A m e r i k a l y a : H a n g i rktansnz? D i y e sordu. A m e r i k a l y m . . . C e v a b n alnca d a : Trksnz. D i y e bulundu. armt. A r a l a r n d a b i r anla ilk sznde diretince sanarak yine

H a y r siz A m e r i k a l d e i l karlkta mazlk A m e r i k a l nce olduunu Atatrk:

K r i s t o f K o l o m b ' t a n elli yl e v v e l T r k l e r A m e k a ' y kefetmiler. D i y e balad a n l a t m a a . A m e r i k a l can kulaiyle dinliyordu.

GZL

DEFTER

153

A t a t r k , buna rnek o l a r a k mzelerimizde c e y l a n derisinden yaplm haritalarn bulunduunu, Ameri k a ' y a g i d e r k e n rastlanan K a y k A d a l a r n n T r k e ol duunu, T r k e d e k a y a sandal da dendiini, K a n a r y a A d a l a r n n adnn ( K a n a r i ) o l a r a k yazldn, K a nari'nin bizim Trkede K a n a r y a olduunu anlattktan sonra Olsanz tirdi. A m e r i k a l A t a t r k ' g i t t i k e artan bir heyecan v e aknlkla dinliyordu. hi rastlamamt. Bunca yllk meslek hayatnda kendini lkesi hakknda bu denli ilgin bilgileri olan k i m s e y e Atatrk'n ekiciliinden bir trl k u r t a r a m y o r , daha ok konumas iin tr l bahaneler buluyordu. Grme saatlerce srd. B i r ara Amerikal imdi sonra gazetecinin, evresindekilere: en harikulade ilgisini adamla Hayatmda tandm Amerikalya: Siz A m e r i k a l l a r O r t a A s y a ' d a n hicret ettiniz. olsanz T r k olabilirsiniz. D i y e szlerini b i

kar k a r y a y m . . . gazeteci gnlne birka

D e d i i n i hatrlyorum. Atatrk'n geldii grdkten kaln Trkiye'deki

Amerikal

uzatt. Gnlerce mzelerimizde incelemeler yapt, a lt, n o t l a r ald. A m e r i k a ' y a gidince d e : B i z A m e r i k a l l a r T r k t e n baka bir ey d e i

liz... Diye yazlar yazm. Bizim Trk gazeteleri de A m e r i k a l n n yazlarn evirmilerdi.

154

ATATRK'N

UAININ

SON HALFE'NN GZYALARI

CUMHURYET'N

kuruluundan

sonra

H a l i f e l i k t e kaldrlm, son H a l i f e A b dlmecit bin-i Abdlaziz E f e n d i yurttan kovulmutu. 1924 y l M a r t aynda A b d l m e c i t E f e n d i ' y i bir g e c e birdenbire yurttan ayrlmaa zorlamlar, onun iki gn hazrlk y a p m a k iin istedii izni bile, B y k Millet Meclisi'nden kan kanunu kendisine gsterip, d a kika tehiri mucibi i d a m d r Efendi'yi gerekesiyle kendisine kadar vermemilerdi. Abdlmecit orlu istasyonuna otomobille gtren ofr Mustafa, o o l a y sonradan bana anlatmt. Ben burada y a z l a r l a i l g i s i bulundu undan anlatmadan Abdlmecit sonra mill geemiyeceim: emri zntyle dinledikten bir boyun e e r e k d r t kars, Efendi,

iradeye

odal, ocuklar Drrvar v e m e r F a r u k ' l a p e r d e leri inik a y r kapal otomobile bindirilip o r l u ' y a gtrlyor. H e r hangi bir olayn kmamas iin de Sirkeci'den trene bindirilmiyor. E f e n d i ofrne: Mustafa, sen de benimle g e l i r m i s i n ? D i y e so ruyor. Yolda Abdlmecit

GZL

DEFTER efendisinin gidiinden ok

155

Mustafa,

zntldr.

F a k a t onu k r m a k t a i s t e m i y o r . y l e ya, birbirlerini bir daha hi g r e m i y e c e k l e r . G e l m e k o k isterdim ama, burada dodum, o luk ocuum karlk burada. Bunlardan ayrlamam... Diye veriyor.

M e c i t E f e n d i b u szlerden ok duygulanmtr. zntsn belli e t m e m e e alyor a m a b o : A h , ne olurdu, beni de bu v a t a n n bir kesinde g z a l t n d a braksalard... D i y e b i l i y o r . O anda M e cit Efendi'nin gzlerinden bir dizi gryor. A r a d a n o k z a m a n g e t i i halde ofr hibir z a m a n sylemektedir. Halife Trkiye'den ayrldktan sonra s v i r e s bu konumay aklndan Mustafa, yan szldn

karamadn

nrnda byk glklerle

karlam.

D r t kars o l

duu iin orann kanunlarna g r e ieri sokulmak i s tenmemi. A n c a k d e v l e t bakannn zel izniyle s v i re'ye girebilmitir.

156

ATATRK'N

UAININ

MASRAFINI CEBNDEN DERD

1930 Y I L I N D A Y D I K . Byk M i l l e t

Meclisi

y a z tatiline g i r m i t i . H e r y a z olduu g i bi bu y l da tatili stanbul ya da Bursa'da g e i r e c e k tik. Programda nce Bursa yer almt. Derince'de E r t u r u l y a t y l a M u d a n y a ' y a gidilecek, oradan o t o m o billerle Bursa'ya geilecekti. B e n a y r o l a r a k B i l e c i k K a r a k y n d e n otomobille B u r s a ' y a gidip, bu tarihi y e il ehrin sayfiyesi olan e k i r g e ' d e Bursallarn A t a ettii kkn hazrlanmas iin ankaya Kknden al trk'e armaan

acaktm. Byle nce itli yurt gezilerde meseleleri klmadan e yine son akamlar sofraya hep paalar arlr, grlrd. nce de son g e c e Bursa'ya u hareketimizden

paalar arlyd. Bata M a r e a l F e v z i a k m a k oldu halde yksek rtbeli btn subaylar toplanmlar d. G e c e saat 24'e doru sofra dald. K o n u k l a r b i r e r ikier g i t t i l e r . E r t e s i g n d e y o l a ktk.

GZL

DEFTER

157

nce o t o m o b i l l e r klavuz t r e n e konmu, daha son r a polis v e muhafz ktas bindirilmiti. T r e n D e r i n c e ' y e varnca otomobiller E r t u r u l y a t y l a M u d a n y a ' y a gelen Atatrk' karlayp Bursa'ya gtrmek iin harekete g e i r i l d i . O srada ben Bursa'da V a l i ve B e l e d i y e Bakanyla Kkn y a t a k ve Burada sras sofra takmlarn hazrlyor, hasr gelmiken unu da syliyeyim ki, lar t e m i z l e t i y o r d u m . A t a t r k hibir y e r d e Belediyelerin konuu lnda stanbul'a ilk geliinde stanbul olmam,

her yerde masraf cebinden demitir. Y a l n z 1927 y Belediyesi'nin konuu olarak kaldn hatrlarm. br y l l a r stan bul'a geliinde m a s r a f hep kendi demitir. H i bir otelcinin, gazinocunun etkisinde k a l m a m t r . Bir daha gelmem sonra... Diyerek Onlar parasn her ne k a d a r p a r a a l m a k istemezlerse de A t a t r k : der v e b a y a v e r e sorard; Gazinocu parasn ald m ? V e r i l d i cevabn almadan d a g a z i n o d a n kmazd.

158

ATATRK'N

UAININ

OTOMOBLLER

B U R S A ' d a bir hafta kaldktan sonra o t o mobillerle Y a l o v a ' y a g i t t i k . Otomobiller deyince sanmayn yzlerce otomobil vard. Sadece se k i z tane. B i r i ak y a z l k , biri kapal i k i L i n c o l n , Buick, bir Benz M e r c e d e s . . . k i n c i Cumhurbakan zamannda bu say onsekize kmtr. Oysa s m e t nn, R u s y a ' y a y a p t g e z i d e n dnd zaman, S o v y e t ynetiminin etkisinde kalarak Bakanlarn tatrk'e ce: H a y r P a a m , sizinkilere dokunmuyor. Cevab n ald. Bunun zerine: Yahu, byle ey olur m u ? B i r v e k i l i n altndan o t o m o b i l alnr m ? Bu ne biim i... D i y e sylendi. kr K a y a : B i z de kabul e t m e y i z . . . Dedi. O sralar s m e t nn, bir yl kadar resmi araba y a binmedi. K e n d i hususi otomobiliyle M e c l i s ' e v e B a bakanla gidip geldiydi altndan arabalarn aldrmak istemiti. T e v f i k Rt A r a s ' l a kr K a y a K k e g e l e r e k A durumu anlattlar. Atatrk: B e n i m o t o m o b i l l e r i de kaldryor m u ? D e y i n

GZL

DEFTER

159

ELBSELERM YAKIN
YALOVA'DA uzun sre kaldk. A k a m l a r A -

tatrk'n sofras yine konuklarla dolup ta y o r , birok y u r t sorunlar bu sofrada grlyordu. B i r akam y e r l i m a l kullanlmas stne bir konu ma oldu. H e r k e s dncesini sylyor, yurtta yerli endstrinin g e l i m e s i iin byk bir k a m p a n y a al mas, herkesin y e r l i m a l yemesi, y e r l i mal g i y i n m e s i isteniyordu. Y e r l i M a l bugnlere zamanki rastlar. dnceleri, her benim de yerli dikkatiyle dinledikten nder sonra: H a f t a s ' n n aklan d a

A t a t r k , herkesin ne srd Bundan sonra olarak

mal k u l l a n m a m l z m . G a r d r o p t a k i elbiselerimi g e tirin. Kkn nnde y a k n . . . E m r i n i v e r d i . H e r k e s t e bir sessizlik.... O en, g rltl sofra sanki bir anda m e z a r sessizliine brn mt. H e r k e s birbirinin yzne bakyordu. Sessizlii lk nce konuklar bu arasnda bulunan Ulus Gazetesi bayazar F a l i h R f k A t a y b o z m a a cesaret edebildi: Paam, elbiseleri y a k m a y n , birer tanesi ni bizlere verin. B i z de htra o l a r a k saklayalm... D e yince A t a t r k hafife, glmsedi: P e k i , dedi. Orada hazr bulunan herkese b i r e r k a t elbise v e rildi. Bunlarn a r t k o elbiseleri htra olarak m sak ladklarn, y o k s a g i y e r e k m i eskittiklerini bilemem. Bir gn sonra Beyolu'nun kumatan tannm elbisesini terzilerin kestirdi ve den A r m a n Y a l o v a ' y a getirildi. A t a t r k , K k t e k i l e r i n g z l e r i nnde yerli diktirdi. O olaydan sonra A t a t r k , elbiselerini hep

y e r l i kumatan o l a r a k A r m a n ' a diktirmitir. B i r da ha da s v i r e ' d e n kuma g e l m e d i .

160

ATATRK'N

UAININ

HZIM'I N A S I L GRETRD?

H A Z I M A t a t r k ' n e n sevdii aktrd. A n k a r a ' d a n stanbul'a g e l d i i z a m a n l a r H z m sofrasnda g r m e k ister v e temsil sonras otomobilini gndererek bu byk sanaty Saray'a getirtir, karlkl sanat sohbetleri yapard. N e e , espri havas iinde g e e n toplant srasnda eitli konular zerinde grlr, tartlrd. Y i n e bir gece, g e saatlerde H a z m , A t a t r k ' n sofrasndayd. K o n u spora gelmiti. A t a t r k , sanat y a yle sordu: H a z m , hi spor y a p t n m m r n d e ? Hazm, A t a t r k ' n grei sevdiini v e oban M e h m e t ' i de koruduunu bildiinden : Genliimde biraz gre y a p t m Paam... D i ye a t m a s i y o n bir karlk verdi. A r a d a n be - alt saat g e m i , spor konusu unu tulmutu. Bu arada A t a t r k ' n , yaverinin kulana e i l e r e k bir eyler syledii g z d e n kamad. Y a v e r hemen uzaklat ve daha be dakika bile g e m e d e n yannda Muhafz A l a y n d a n seme yar beline kadar plak leventendam on pehlivan erle beraber grnd. H e r k e s aknlk iinde ne olacan m e r a k l a bek liyordu. A z nce sylediklerini unutan H a z m , bana

GZL

DEFTER gelenlere unlarla b i r a z da gre te,

161 aknlkla marifetini

geleceklerden habersiz, Kuzum Hazm,

bakyordu. A t a t r k keyifli k e y i f l i : grelim... D e m e z m i ? H z m ' d a bir anda afak atmt. ni toparlayp, iin iinden syrlmaa H e m e n kendi alt:

A m a n P a a m , ben g e n l i i m d e gretim... G rei falan o k t a n unuttum. Bunlar benim pestilimi karrlar... A m a A t a t r k kararlyd. tirecekti. G l m s e y e r e k : Sen Bunlar neenle kalpleri, dayanr tua g e t i r m i adamsn. m? senin karnda l l e d e H z m ' gre-

D e y i n c e g z l e r i yaaran H a z m , A t a t r k ' K r a m a y a c a n a n l y a r a k aresiz ceketini kard. K o l l a rn svayarak pehlivanlarn yanna sokulup yavaa : Bak, ben pehlivan falan d e i l i m . B i z i m imdi v a z i f e m i z P a a ' y e l e n d i r m e k . . . S i z kendinizi bo b rakn. Ben sizi t u t a c a m . Diye onlarn saflklarndan yararlanp, masann nne kadar g e t i r d i . Bata duran pehlivann bir anlk dalgnlndan yararlanarak, hemen el - ense yere d rmee kahadan kilere :.. M e e r Paa'nn nnde g r e m e k ne kadar zormu. K u y r u k sokumuma k a d a r terledim... Diyordu. alnca Atatrk: B r a v o ! . . Y a a H a z m . . D i y e bard. Salon kah krlyordu. Sabaha kar sofra d a l r k e n H a z m evresinde

F . 11

162

ATATRK'N

UAININ

A D A L I AYE H A N I M
A N K A Y A K k n d e yine bir a k a m zi y a f e t i . . . stanbul sosyetesinin tannm kiilerinden A d a l A y e H a n m v e ei A s a f bey d e konuklar arasnda bulunuyordu. Saat g e c e n i n ikisine y a k l a m t . P i s t t e k i iftler a z a l d bir sra A t a t r k , A y e H a n m dansa kaldrd. H a t r m d a kaldna g re bir v a l s alyordu. A y e H a n m n ei A s a f B e y i n bir ara elinde ta bancayla a y a a k a l k m a k istedii grld. M e d e n K a nun o k t a n alnmt. Trkiye, ada u y g a r l k d z e y i n e y k s e l m e k iin d e v admlarla ilerliyordu. Ba tnn btn yeniliklerini benimsiyorduk. D a n s t a n tabii bir ey v a r m y d ? s t e l i k A d a l A y e H a n m v e ei d e sosyeteden g e l m e y d i l e r . A s a f B e y i n tabancasnn A t a t r k ' hedef tutaca n hi sanmyorum. Onun olsa olsa sarholuun etki siyle bu kat daha tabancay e k m i olduu dnlebilir. F a ayaa kalkmadan yannda bulunan Sinop

m i l l e t v e k i l i R e c e p Zht'nn onu bir y u m r u k t a y e r e sermesi bir oldu. R e c e p Zht, A s a f B e y i n elindeki kk tabanca y bana verdi. B e n de sofra d a l d k t a n sonra bayav e r Celal B e y e g t r d m . A t a t r k ' n btn bunlardan haberi yoktu. Dans n bitirdikten sonra konuklarn yanna oturmutu. D u rumu ancak ertesi gn a k a m sofrasnda A t a t r k ' e anlattlar. K z a c a n sanyorduk. G l e r e k : Y a h u ne v a r bunda ekinecek. A d a m c a z k e y f e g e l m i , c a m tabanca a t m a k istemi... D i y e c e v a p verdi.

GZL

D E F T E R

163

RFAT H O C A ' N I N B A I I

MLL Mcadele'ye katlm A t a t r k ' n y a knlarndan birinin a z n d a n d i n l e m i t i m : 19 Mays 1919. Atatrk Kurtulu Sava'na ba l a m a k zere Samsun'a a y a k basmtr. B i r yandan i ve d dmanlarla savarken, lklarla uramaktadr. bir y a n d a n da hasta

Bbreklerinden hasta olan A t a t r k , B a f r a y a k n larnda I l c a ' d a v e H a v z a ' d a t e d a v i altna alnmtr. Sivas v e E r z u r u m da bulunmutur. kalmamt. Nereden para bulunaca dnlrken Diyanet K o n g r e l e r i n d e n sonra A n k a r a ' y a kendisine Elde vermi ol dnyor. B u srada A l i F u a t Cebesoy, bz y a r d m l a r Vahidettin'in sonu duu para y o l l u k l a r n da gelmiti. avuta be

leri Bakan R i f a t H o c a k a g e l i y o r . H e m e n cebin den bin l i r a k a r y o r ve A t a t r k ' e : Paam, imdi sizin p a r a y a ihtiyacnz vardr. Bugnlk bu k a d a r t e m i n edebildim. Kusura bakmayn... D i y e p a r a y u z a t y o r . B u p a r a y hi unutmam... D e r v e R i f a t H o ca'dan sras g e l d i k e nerek szederdi.

164

ATATRK'N

UAININ

KARABEKR'E SNRLENYOR

B R gn A n k a r a ' d a G a z i O r m a n i f t l i i ' ndeki M a r m a r a Kknde sofrac Saip'le oturmu, konuuyorduk. Can skntsndan konudan ko n u y a atlyorduk. K a p aralkt. Salonda A t a t r k , C e v a t Abbas'la derin bir konumaya dalmt. Onlar ken di lemlerinde, biz kendi lemimizdeydik. Saatler iler liyor, z a m a n n nasl g e t i i anlalmyordu. Saip h e r frsatta A t a t r k ' sevdiini, O'nun iin her eyi g z e alabileceini ileri sryor, bense ona : Sen Gazi'yi pilavyla hoaf iin seviyorsun Sa

Bense kafasna, dncelerine, baard ilere h a y r a nm... D i y e taklyor, v a t a y a r a r l k gsteren sonra yle e k l i y o r d u m : bir sr paay sevmiyorsun

d a y a l n z A t a ' y seviyorsun. B u doru m u ? A r k a d a m aksini ileri sryor, bense onun dal na b a s m a k iin kzna ks adamakll sesimi ykseltiyor, sonra ks g l e r e k bakyordum.

B i z byle t a r t m a y a dalm ekie duralm, A t a trk sesimizi duymu, zile bast, bizi ard. eri girdim:

GZL

DEFTER

165

e r d e kahvehane mi kurdunuz? N e d i r bu g

rlt... D i y e kt. H i sesimi karmadan bam nme e i p b i r a z bekledim. dar O tekrar konumasna dalnca da sessizce szldm.

A t a t r k , konumamz duyup ta beni a r d za m a n hi durmadan K a r a b e k i r P a a ' y yordum. B i l m e m ama, ocukluumda r e n d i i m bir arknn et kisiyle bu askere kalben b a l a n m t m . arknn, daha dorusu marn msralarnn tekrar, aklmda kald na g r e yleydi:

e l i k g i b i kollu, T u n t a n bilekli - T r k hi y lar m, T r k hi y l a r m ? A r a d a n y l l a r g e t i i halde bu ark hi aklmdan kmamt. mazdm. O akam trk bana : Sen benim Byk N u t k u m u okudun m u ? D e di. O k u m a d m efendim. D i y e karlk v e r d i m . S o n ra t e k r a r sordu : neresinde biliyor musun? Ktphanenin a n k a y a K k ' n e dndmzde A t a Aklma geldike mrldanmadan yapa

B i l i y o r u m , bir prlanta m a h f a z a iinde olacak. y l e y s e al getir...

H e m e n y u k a r kotum. K t p h a n e y e g i r e r e k eta jerin camn srp, N u t k u mahfazasndan kardm, a a y a indirdim. i m d e ne yalan s y l i y e y i m , bir k o r ku v a r d O srada sofrada bulunan Ruen E r e f n a y d n ' a Nutku verdim. Ruen Eref, N u t k u n sayfalarn e virdi, evirdi, K z m K a r a b e k t r ' e ilikin blme g e l i n -

166

ATATRK'N

UAININ

ce durdu. A t a t r k ' n yzne bakt. B e n y u k a r g i d i n ce, o gnk olay konutuklarn anlamtm. Sonu ne olacak, altndan ne k a c a k d i y e m e r a k l a bekliyordum, A t a t r k , Ruen E r e f n a y d n ' a dnerek : Oku... Dedi. Sonra bana b a k t : Sen de dinle... D i y e ekledi. E r e f n a y d n ' n okuduu blmleri b

Ruen

y k bir dikkatle dinliyordum. A t a t r k t e a y n i l g i y l e dinliyor, sanki o gnleri yeniden y a a r g i b i oluyordu. Gzleri deimeyen bir noktaya saplanmt. Okuma ii b i t t i k t e n sonra bu konu zerinde A t a t r k ' l e R u en E r e f n a y d n arasnda bir konuma balad. Can kulayla Sava'na dinlediim balaynn konuma, Atatrk'n Kurtulu hikayesiydi.

A t a t r k , son P a d i a h Vahidettin tarafndan Sara y a arlmt. K a b u l srasnda Vahidettin i l k o l a r a k ona u sl soruyu sormutu : u grdnz dman g e m i l e r i n i buradan na

karabilirsiniz? O grdnz z r h l l a r karada yrmez.

P e k i bu ii nasl yapabilirsiniz? Emredersiniz. Ne kovun... Ve kendisine u g r e v i v e r i y o r : Yannza hareket alabileceiniz m a i y e t i n i z i ediniz. Yarn Bandrma alnz. vapuru Samsun'a yaparsanz yapn, fakat bunlar buradan

h a r e k e t i n i z e hazrdr. a r k v i l y e t l e r i asker mfettii o l a r a k y o l a kn. A l l a h y a r d m c n z olsun... P a d i a h A t a t r k ' n elini skyor. O da S a r a y d a n ayrlyor.

GZL

DEFTER

167

rk B a n d r m a teknesi K a r a d e n i z ' i n a z g n d a l g a l a r arasnda y o l drma alrken igal k u v v e t l e r i ii haber Samsun'a a y a k alm, f a k a t o k g e kalmtr. n g i l i z zrhllar B a n vapuruna yetiemeden Atatrk basmtr. Konumann burasna g e l i n c e A t a t r k bana dn d. Anlalan o gn K a r a b e k i r hakknda Saip'le y a p t m konumay unutmamt : Onun a benim yerine Samsun'a kp, Mill askeri elbisele olan rimi yrtp, niformam attktan sonra K a r a b e k i r P a t a y n m kesmitir. Mcadele'ye hizmetlerini de bu zaviyeden i n c e l e m e k lzmdr... A r a d a n y l l a r gemiti. O srada g a z e t e l e r d e K a rabekir P a a ' n n anlar yaynlanyordu. K a r a b e k i r bu yazlarnda y a p t hizmetleri sralyor H e r eyi ben y a p t m . Ben olmasaydm T r k m i l l e t i kurtulamazd... gibisinden szler ediyordu. A t a t r k ' e de az bir p a y b rakyordu. O sralar biz stanbul'da, D o l m a b a h e Sarayndaydk. A t a t r k , g a z e t e l e r d e k i bu y a z l a r a biraz sinirlen m i olacak ki, birden unlar syledi : Bu ekilde iddiada bulunan adamlar akl dok torlarna g n d e r m e k lzm... zk... Oturup a l a m a k l z m ! E e r bu m e m l e k e t i bir K a r a b e k i r ' l e bir M u s t a f a K e m a l kurtardysa ok y a -

168

ATATRK'N

UAININ

SAVARONA YATININ HKAYES

ATATRK gezilerine mur niz'de du, mu bir yata yat, ihtiya bir Erturul sakncal deniz onun

sk sk deniz y o l u y l a d a y u r t kt vard. sert iin Eski bir drt ba ma devirden kalma

gn

havada iin ok

Karade kullanlmas seviyor

batma

tehlikesi

geirdii Atatrk Son

bulunuyordu. akyd. denizden

denizi

zamanlarda s a l k duru doru olmad

uzaklamasnn

n da o r t a y a koyduundan, btn bunlar gznnde bulunduran Hkmet, O'na ulusun bir a r m a a n ola rak A m e r i k a l m i l y o n e r bir kadndan o k ucuza bul duu S a v a r o n a y a t n almt. bu Y a t n n g i l t e r e ' d e n aln srasnda ben de k o y m a k yerinde o l a c a k t r : 1938 M a r t n d a L o n d r a ' y a saat u z a k l k t a S a v santin limanna g i t t i k . B u r a d a S a v a r o n a ' y a byk bir trenle T r k b a y r a ekildi. B a y r a k ekme treninde n g i l i z bahriyesinden a m i r a l v e komutanlar, ehrin i leri gelenlerinden biro k k i m s e vard. L o n d r a B y k e l i m i z F e t h i O k y a r ile e l i l i k ileri gelenleri h a z r bu lunmutu. Geminin alnmasnda Cumhurbakanl Umumi

lunduum iin ksaca Savarona'nn hikyesini b u r a y a

GZL

DEFTER

169

K t i b i H a s a n R z a Soyak, U l a t r m a B a k a n l M s tear Sadullah Gney, Nakliyat efi Burhanettin, mhendis N a c i A r k ile k o m i s y o n e r olarak A v r u p a ' da bulunan Z e k i adl bir kii ve B a l M a h m u t v a r d . L i m a n d a bir ay kadar kaldk. Y a t n d ksm b e y a z a boyand. ersinde y a p l a c a k deiiklikler iin n g i l i z l e r ok p a r a istediklerinden n g i l t e r e ' d e n a y r l p Hamburg iklik limanna hi gittik. zorluk Zaten yat Hamburg'ta dei Blonios tezghlarnda yapld konusunda iin Almanlar

ekmemilerdi.

S a v a r o n a yatn 1931 ylnda A m e r i k a l bir kadn y a p t r m t . M i s i s K a t v e l l e r , A l m a n tezghlarna t a m be m i l y o n dolar saymt. Y a t l a a l t m g n D n y a y dolatktan sonra Misis K a t v e l l e r A m e r i k a ' y a v a tanna dnd. F a k a t A m e r i k a H k m e t i , be m i l y o n dolar g m r k v e r g i s i isteyince t e r s yz edip t e k r a r A v r u p a ' n n yolunu tuttu. Bu srada K a t v e l l e r kocasn k a y b e t m i ve h a y a t t a y a p a y a l n z kalmt. Y a t t a n hevesini ald v e A m e r i k a ' y a d a s o k a m y a c a n a n l a d iin satla kard. Y a t a i l k d e f a o z a m a n k i A l m a n Babakan Y a r dmcs V o n P a p e n istekli olmutu. F a k a t b i z i m k o misyoncular trk'e Atatrk'e akgz davranp, kadna bu yat Ata satmak istediklerini sylediler. Amerikallarn

s e v g i l e r i fazla olduundan y a t bir m i l y o n

ikiyz bin dolara sattlar. Bu suretle H i t l e r ' i n istedi i y a t ona k s m e t olmad. Savarona'nn sat ilemi ziranda stanbul'a geldik. b i t t i k t e n sonra 1 Ha

F l o r y a nlerinde bizi polis

170

ATATRK'N

UAININ

v e g m r k m o t o r l a r karlad. Dolmabahe S a r a y n lerine g e l d i i m i z sra A t a t r k bir m o t o r l a y a t a geldi. A t a t r k ' t a m ikibuuk a y g r m e m i t i m . H e y e c a n l a v e z l e m l e merdivenleri kmasn b e k l i y o r d u m . H e m e n yanna kotum. F a k a t daha ilk bakta hasta o l duunu sezdim. Y z solmu, incelmi, karn imiti. Atatrk'e kaygyla ve dikkatle baktm gren K l A l i : N e d e n bu k a d a r d i k k a t l i baktn e l e b i ? M e r a k e t m e bir ey y o k . D i y e benim h a y r e t i m i y a t t r m a k istedi. A m a beni kandramad. Y a t a hemen yerleildi. G e r e k l i eyalar tand. A tatrk, y a t n mobilyasn, A m e r i k a n z e v k i n i ok be e n m i t i . nk y a t n sahibi, ince z e v k l i y d i . Y a t n iindeki eyalarn bir ksm, Fransa'daki mzelerden asl gibi t a k l i t olunarak yaptrlmt. B i r o k kele ri tarihi eyalarla bezenmiti. P l n l a r n grd z a m a n y a t ok b e e n e n A t a trk, ne y a z k ki, ona kavutuunda lme y a k l a Savarona'nn safasn sremim a r bir hastayd.

y e c e i n i o d a anlam v e zlerek B u te kne y o k s a b e n i m m e z a r m m o l a c a k ? d i y e hazin h a z i n sormu tu. A t a t r k onbe g n k a d a r y a t t a kald. K k g e z i n t i l e r yapt. D e n i z havas yaram, yz b i r a z dzel m e e yztutmutu.

GZL

DEFTER

171

K A D I N GAZETEC

1933 Y I L I N D A P a r k Otel'de o r t a yal, fa k a t ok gzel iki kadn A t a t r k ' n dikkatini ekti. M a v i gzl, sarn bu kadnlar bir k eye ekilmiler, sessiz sedasz oturuyorlard. Hususi K a l e m Mdr Sreyya B e y e : K i m d i r bu k a d n l a r ? D i y e sordu. Sreyya Bey, Metrdotel Karabet Efendiye kadn larn k i m olduklarn sordu ve A m e r i k a n g a z e t e c i l e r i olduklarn r e n e r e k A t a t r k ' e bildirdi. Bunu d u y a n Atatrk : Acaba Dedi. Metrdotel Amerikallarn yanna giderek Ata trk'n arsn bildirdi. K a d n l a r m e m n u n i y e t l e di y e hemen yerlerinden kalkp A t a t r k ' n y a n m a g e l diler. O g e c e g e v a k t e kadar A t a t r k , konuk g a z e t e cilerle ilgilendi. G e z d i k l e r i y e r l e r i sordu, alma p r o g ramlarn dinledi. Tercmanl Sreyya Bey yap yordu. A t a t r k , daha sonra konuklara unu sordu : Siz T r k i y e ' d e nereleri g r d n z ? G a z e t e c i l e r u karl v e r d i l e r : stanbul'u grdk, m z e l e r i gezdik, tarih y e r leri dolagtk... masamza davet etsek gelmezler m i ?

172

ATATRK'N

UAININ

T r k i y e y a l n z stanbul deildir. Sizi onbe gn yerleri grmekte serbestsiniz, frsatn bylece elde et

m e m l e k e t i m d e misafir e t m e k istiyorum. Bu z a m a n iin de istediiniz Trkiye'yi daha y a k n d a n tanmak

m i olursunuz. K a b u l e d e r m i s i n i z ? T e e k k r ederiz. M e m n u n i y e t l e kabul ediyoruz. zerine Sreyya Bey konuku olarak Ag a z e t e c i l e r i n y a n n a v e r i l i y o r . z m i r , Efes, Belks ykntlarn dolatktan sonra A n k a dnyorlar. yeniden Atatrk tarafndan ka an Bunun merikal Antalya, ra

r a ' y a g i d i y o r l a r . B i r k a g n de orada kaldktan son stanbul'a A m e r i k a l g a z e t e c i l e r s t a n b u l ' a dnlerinde D o l mabahe Saray'nda bul edilip, y e m e e lattlar. Atatrk alkondular. bir Sofra g e c e saat y i r dinledi.

midrde kadar srd. K o n u k l a r g e z d i k l e r i y e r l e r i byk dikkatle bunlar E k s i k edindikleri bilgileri tamamlad.

B i r gn sonra konuklar, bir m a n e v r a y a gtrld ler. A s k e r m a n e v r a l a r hayranlkla seyrettiler. B i r ara, manevra alanna balanan da bir bir telefon grme hattyla yaptlar. Amerikan Bakonsolosuyla

B i r k a gn sonra A m e r i k a l g a z e t e c i l e r m e m l e k e t lerine dndler. Bu iki kadn, yz altm be g a z e t e y e birden g i t t i k l e r i yerden y a z y a z a r l a r m . T r k i y e i z l e n i m l e r i gnlerce A m e r i k a n basnnda y e r ald. Bun lar bizim g a z e t e l e r d e n d e b a z d a n evirip yaynladlar. A m e r i k a l g a z e t e c i l e r yazlarnda A t a t r k ' t e n h a y ranlkla szetmekte, ok n a z i k v e centilmen bir d e v let bakan olduunu konuklarn sylemekte, bulunduu Dolmabahe Sara y'nn iekler iindeki g z e l l i i n i m e k t e y d i l e r . A tatrk'n, sofraya s m o k i n g g i yerek geldiini yazyorlard. Oysa Atatrk'n o g e c e dz bir l c i v e r t elbise v a r d zerinde.

GZL

DEFTER

173

TAYYARE

PYANGOSU

BR akam sofrada iki zerine konuuluyordu. K a d e h l e r h a v a y a k a l k t k a eitli grler o r t a y a atlyor, iki y a p a n y e r l i f a b r i k a l a r n kurulmas dncesi savunuluyordu. nce bir bira fab rikasnn kurulmas bulacaz ? Atatrk, sermaye konusunda ileri srlen istek leri g l m s e y e r e k dinliyordu. re Piyangosu biletlerin bileti (!) ahlar da Sonunda hi birini g verildi. tartlmaa baland. Bira fab rikas yaplsn, g z e l . . . A m a g e r e k l i y a t r m nereden

z t u t m a m olacak ki, son umut o l a r a k bir T a y y a alnmasna k a r a r Atatrk verdi: bira fabrika Y a v e r l e r , sofraclar, Btn Kimin onar liralk bilet aldlar. bununla

parasn

ansna

karsa,

s kuracaz. D e d i . O g e c e o t u z - k r k k a d a r bilet alnmt. B i r k a g n sonra p i y a n g o ekildi. F a k a t - A t a t r k ' n ald da iinde biletlerin hi birine bir ey kmad. Sonu Y a l n z benim biletime a m o r t i kmt. A t a t r k , yine bir g e c e sofrada biletlerin ne olduunu sordu. cu rendikten sonra da : En ansl adam hepinizi geride brakt... elebi'ymi, dedi. Bu y a r t a

174

ATATRK'N

UAININ

SZ S E N Y R S N Z
ANKAYA partisi ok zaman olur kazanrd. Kk'nde ve Bir akam ara sra d a p o k e r oyun sonunda yeil O yine Kkte Atatrk

uha masann evresinde on - onbe kii k a d a r top lanmlar, poker oynuyorlar. D e r k e n p a r a b i t i y o r . kurt resmi olan yeil z a m a n l a r zerlerinde bir lira

lklar v a r d . Meclis dalrken, bakanlar, m i l l e t v e k i l leri A t a t r k ' n elini pyor, kp g i d i y o r l a r d . A t a trk elindeki datt. Ama uzatarak: K a l a n l a r say... D e d i . H e m e n saydm: Oniki efendim... Paralar Ona dktan bize v e r e c e k sanmtm. Orada bra himle i k i m i z kalmtk. F a k a t y l e y a p m a d : Ver... D i y e g e r i ald. Sonra b r a h i m ' e u z a t t . da: Say!.. D i y e e m i r v e r d i . O srada b r a h i m se sonra: Oniki efendim... D e d i . ondan d a g e r i almasn m ? . . Son paralar, para antrede kanlara kendi e l i y l e Kalan demeti bana bitmemiti.

vinmi, p a r a l a r ona v e r e c e i n i sanmt. P a r a l a r say

P a r a l a r ekip ra bize dnerek :

B e n bu p a r a l a r size verebilirim, a m a v e r m e m . Fakat sizin durumunuz sofrasnda iyi onlardan. Siz

Onlar birer l i r a y a aldlar. H e p s i vekil, mebus. h t i y a iindeler. senyrsnz. Gazi'nin yeyip iiyorsunuz.

N e aile geindiriyorsunuz, n e d e masrafnz var... Dedi. A t a t r k y a t m a a g i t t i k t e n sonra b r a h i m ' e d n p : M e e r biz senyrmz de haberimiz y o k m u . K e k i senyr olmasaydk da, o p a r a l a r bizde kalsayd.. D i y e takldm.

GZL

DEFTER

175

RESCUMHURLUK
NUR Conker, akalarna katland

YAPAMAZSIN
nazn ektii, arbir ocukluk

Atatrk'n

kadayd. Onun ar giden hareketlerine k z m a z , p a tavatszca k r d potlar hogrr, en koyu tenkitleri ne bile katlanrd. N u r i C o n k e r A t a t r k ' e taklr, k z d z a m a n damarna basar. O da punduna g e t i r i p , bu ocukluk arkadana y a p m a d n brakmaz, adeta onu deli ederdi. N u r i Conker arada bir: tursak... Paam, Diye ekilsen de, taklrd. Bir o k o l t u k t a b i r a z biz oakam yemei srasnda

sofrann en neeli annda A t a t r k , yine bu ekilde akalaan N u r i Conker'e dnp: tua. Sen Reisicumhur olabilir misin? D i y e sordu. Olurum... H e m senden daha i y i idare ederim.. imdi sen Reisicumhursun. Syle b a k a l m nce

yleyse p r o v a edelim... G e otur bakalm k o l ne y a p a c a k s n ? . . N u r i C o n k e r hi istifini bozmadan k e y i f l e A t a trk'n koltuuna oturdu. evresini yle bir tepeden bakla szdkten sonra bana dnp : Hayvanlar, yemek getirin. Dedi.

H e r k e s i n yznde bir g l m s e m e . A t a t r k t e g lyor. B a n a dnp : elebi Efendi... B e n byle m i s y l y o r u m ? D i ye sordu. H a y r . . . D i y e cevap v e r s e m bu biraz da dalka vukluk o l a c a k t . deyip, K e n d i m i topladm. F r s a t bu frsat h e m e n ta g e d i i n e yerletirdim:

A a y u k a r byle o l u y o r Paam... Bunun zerine A t a t r k , N u r i Conker'e dnp : Anlald... Sen Reisicumhurluk y a p a m y a c a k sn... D u r ben yine y e r i m e g e l e y i m . . . D e d i .

176

A T A T R K ' N

U A I N I N

K A F E S E GRD

A T A T R K ' N btn istei z g r olmak, halkn Cumhurbakan mn zlemini aristokrat arasnda sonra onlar hep gibi byle yaamakt. bir yaa kendi arasnda olduktan ekmiti...

Resm

kiilerin bz

sofrasndan

skldn,

kereler

a z n d a n duymuumdur. H a l k n iinde yle b i r kol tuk meyhanesinde, dileince iebilmek, onun iin ne v a z g e i l m e z bir tutkuydu. B i r gn yine A t a t r k , h a l k n yaad g i b i yaa y a m a m a k t a n ac ac y a k n y o r : yle K a r a k y ' d e k i meyhanelerde oturup, hal k n arasnda imek, sonra aklna esince bastonunu al p A v r u p a ' y a g i t m e k ne i y i olurdu. B k t m bu resm hayattan, ekliyordu : rafn sin... Salih B o z o k , A t a ' n n bu iten y a k n m a l a r n ba yla onayladktan sonra fese girdiniz... yle karlk v e r d i : P a a m , herkese h r r i y e t verdiniz, kendiniz kaT o k a t l y a n ' d a oturuyorsun. B i r sr insan et e v i r m i . . . N e r a k y , n e suyu rahat iebilirtrenli ekilde yaamaktan... D i y e hr o l m a isteini o r t a y a k o y u y o r v e yle

GZL D E F T E R

177

B E N OY VERMEE YOLLUYOR

S E R B E S T F r k a ' n n kurulduu im ncesi A t a t r k , lamak

yld.

Se-

halkn nabzn y o k -

iin karsna kan herkese hangi p a r t i y i tut alyor, halkn eA t a t r k ye-

tuunu soruyor, alaca karl deerlendirerek, yur dun politik tansiyonunu l m e e ilimini anlyordu. Hangi 1930 y l mekteydi. Sofrac A l i Bebek'e : frkadansn? Diye sordu. ekinmeden: iindeydik.

Sofrac hi

Serbest Frka'danm... D e d i . Bu karlk A t a

trk'n ok houna g i t m i t i : P e k l . . . B r a v o ! . . Dedi. Sonra basofrac b r a him'e de a y n i soru : Ya lk sen hangi uygun frkadansn? grm olacak ki: brahim, ne olur, ne o l m a z d i y e politik bir k a r vermei O k k a l k i m byk verirse, ondan yanaym... D e r k e n o srada ieri ben g i r i y o r d u m . H e m e n bana seslendi: Sen Serbest Frka'dansn... Deilim...

F. 13

178

ATATRK'N

UAININ

A t a t r k bana defa S e r b e s t F r k a ' d a n s n d e mi, ben de defa D e i l i m k a r l n v e r m i t i m . Bu k e z : H a l k Frkas'ndan... Dedi. Ondan da deilim.. oldu :

Bunun cevab u

H a y v a n a n l a m a z ki... E r t e s i gn seim v a r d . Yeniden beni ardn duydum: Halk Sen H a l k Frkas'na Frkas'ndansn. at!... Yarn g i t , reyini

Peki... D i y e karlk v e r d i m . A m a ertesi gn g i d i p t e oyumu kullanmadm. N e iim v a r d . . . Atatrk'n, m e m yolundaki getirdim. Bakanna e v i m i n nne Cumhuriyet emrini tam Halk Partisi'ne yl Yalova oy ver

krkbe

sonra yerine srtlarndaki Belediye

Belediye

seimlerinde

elektrik

getiren H a l k Partili

gidip o y v e r d i m . N u r v e r i y o r e v i m i n y a

nna, bir o y v e r i l m e z m i hi?..

GZL

D E F T E R

179

PROFESR D E L S N Z

A N K A Y A ' D A K K k t e bir akam sofrasn da H u k u k Fakltesi profesr Sadri Maksud de konuk olarak bulunuyordu. eitli konular zerinde grldkten sonra s z sras D e n i z y o l l a r n a g e l d i . T r k D i l Kurumu'nun d e y i m l e r i zerinde duruluyor du. A d n n D e n i z c i l i k Bankas m , y o k s a D e n i z B a n k m olarak Bank'n k a l m a s tartld. kurallarna S a d r i Maksudi D e n i z aykr olduunu savunu gramer

y o r ve bu dncesinden bir adm bile g e r i g i t m i y o r du. O konu o r a d a kapand. A r a d a n b i r iki saat ka d a r g e m i t i . A t a t r k bir ara, bir eye sinirlenmi olacak ki, Sadri M a k s u d ' y e dnp : Bu Siz p r o f e s r deilsiniz... D e d i . beklenmedik sesleni, herkesi artm, pro

fesr de can evinden vurmutu. H e p i m i z put gibi y e r i m i z d e dona kalmtk. B i r an sren aknlndan kurtulan Sadr M a k sud'nin kendini ben toparlyarak profesrm.. Atatrk'e Hem de u karl v e r d i i grld : Ha, Trkiye'de deil.... s v i r e ' d e de bana krs v e r m i l e r . O l m a z s a g i d e r orada dersimi v e r i r i m . imdi ben kalkp burada S i z kumandan d e i l s i n i z dersem n e olur?.. K u m a n danlnz krs elinizden alnr m? Ama kumandanlara vermediler daha...

Sadri Maksud'nin elinde arap kadehiyle syledi i b u szlere A t a t r k karlk v e r m e d i . A z sonra d a sofra dald. Bir sre sonra da Sadri Maksud'nin milletvekilliinden ayrldn duyduk.

180

A T A T R K ' N

U A I N I N

BRBRMZDEN AYRILMAYALIM

A T A T R K , yannda alan bizlerle s k sk ilgilenir, sofrada, uak olduumuza yapt bakmadan takl konuklarn arasnda akalarn,

m a l a r n dnda y a l n z g r d z a m a n l a r da bir ek s i i m i z , i s t e i m i z olup o l m a d srarla sorard. Saolun P a a m , hi bir e k s i i m i z y o k . . . K a r ln alnca da dnceli bir halde uzaklard. 1928 ylnda stanbul'dan A n k a r a ' y a ilk gidiim

de bir g n A t a t r k : sordu. Kkte ofrler, mstahdem iin a y r l m y e r l e r elebi efendi, y e r i n d e n memnun musun? D i y e

vard. - drt kii bir arada yatard. B i z de basofr a c brahim, k i A l i ' l e r v e ben drdmz a y n i y e r d e kalyorduk. halde : o k memnunum P a a m . D i y e karlk v e r d i m . A t a t r k , bu szlerimi duymam, g i b i konumas na yle d e v a m e t t i : P e k rahat t a saylmazdk. B y l e olduu

GZL

DEFTER belki rahat deilsiniz. B e n de

181 rahat

Burada

deilim... A m a h e r ey z a m a n l a dzelir... Ben yeniden: Rahatm tatrk : Paam... Dedim. Bunun zerine A -

K a p a r a alyorsun? D i y e sordu. E l l i lira... Y a r n y z lira alrsn. A m a z a m a n gelecek, ben Reisicumhurluktan ekileceim. O z a m a n belki bu pa r a y alamyacaksn. B e l k i be lira alacaksn. O z a m a n da birbirimizi brakmyalm... Bu szler, A t a t r k ' n h i z m e t k r l a r n a bile ne ka d a r bal olduunu v e onlardan a y r k a l m a k isteme d i i n i ak seik gsteriyordu.

182

ATATRK'N UAININ

KMSE O N U N K A D A R GZEL A L L A H DYEMEZ

DN konusunda A t a t r k ' n t a m a n l a m i y l e lik olduu sylenebilir. K i m s e n i n inancna karmaz, dindar kiilere sayg gsterir, yobaz lara, softalara ok kzar, din k a v r a m n n smrlme sine izin v e r m e z d i . A l l a h v e P e y g a m b e r konular, A tatrk'n yannda t a r t m a konusu y a p l a m a z d . O'nun iin dindar bir adam denemez. B i r g e c e sofrada P e y g a m b e r zerine bir konu almt. A t a t r k ' n dindar o l m a d n bilenler, O'na y a r a n m a k iin P e y g a m b e r ' i kltr ekilde konumalar y a p y o r l a r d . A t a t r k , bu konumalardan skldn belli etti. E l i n i m a s a y a in direrek : Bu bahsi kapatn... P e y g a m b e r ' l e r i kltmek isterseniz kendiniz klrsnz... D e d i . A t a t r k H a r b i y e ' d e okurken, abdestsiz o l a r a k top tan n a m a z a giderlermi. Ordu'ya katldktan sonra da cepheden cepheye komaktan namaz klmaa vakit bulamam. A n l a t t k l a r n a g r e I I . A b d l h a m i t ' e gen subaylar el p m e e g e l i r m i . P a d i a h el v e r m e z , bir p a a v r a sallar, g e l e n l e r onu perlermi. B i r g n hu zura g e n bir subay km. P a a v r a falan p m e m i . B i r selm akp, soldan g e m i . P a d i a h : K i m bu a d a m ? D i y e sormu.

GZL

DEFTER

183

M u s t a f a K e m a l . . . Demiler. Srn bu adam... Abdlhamid O'nu srnce bir Cuma namaza g i d e r . H e m d e alayla. Sultan H a m i d ' i n Y l d z Sarayna g i dii gibi... Cumhuriyet'in ilnndan sonra din ve devlet ile rini birbirinden ayrnca lii evresindekilere bulunduum de yannda rahat bir nefes alama hi almt. Lik Benim, baarmt.

sre iinde

n a m a z klmad.

Oru ta tutmad. R a m a z a n l a r d a iki ier, f a k a t K a d i r gecesi a z n a katresini k o y m a z d . K a d i r geceleri sofra bile kurdurmazd. Saygs bykt. B a z a n M e v l t din ledii de olurdu. M i r a blmnde G k l e r e kt Mus t a f a denince g z l e r i nanyordu. y l e A l l a h derdi ki y a l n z kalnca, O'nun g i b i kimse d i y e m e z . H e r k e s ekilip y a p a y a l n z kalnca g k yzne bakar, kendi kendine A l l a h derdi. B y l e g zel A l l a h d i y e n adam yoktur. yaarrd. O z a m a n hemen k o lonya gtrrdk. nan s a m i m i y d i . Bence A l l a h ' a i-

184

ATATRK'N

UAININ

RUS

MLL

MAINDA

A N K A R A ' D A Trk-Rus mill m a oynanyor. gelen utleri Mill Takm kalecisi Hsamettin g e r i e v i r i y o r . Santrfor V a h a p , R u s ka

lesine g o l l e r i sralyor, n c e 20 dk. Sonra 21 ol duk. M a n bitimine on dakika kala, ne olduysa oldu, Ruslar iki g o l atp dm. Y l 1928. O z a m a n s t a d y o m f a l a n y o k . Muhafz A l a y n n sahasnda oynanyor. K k e dndm. R e n g i m atm. Nasl Anlattm. Atatrk'le Yenildik... yenildik?... Can kulayla dinledi. Atatrk maa karlatm. Ne o elebi E f e n d i ? D i y e sordu. 22 oldular. Yenilince ok zl

g i t m e z ama yakndan ilgilenir, futbol karlamalarn g a z e t e l e r d e n izlerdi, mata dan: dan... N e d e n y e n i l d i k ? D i y e soruyordu. Bizimkiler onlarn ayarna gelememi; te on D i y e karlk v e r d i m . yine hdise Rus hatrlarm. stanbul'daki km da diye fazla malarla da Bak, ilgisini belirttiini durma ilgilenmi,

mayla

O da benim kadar zld. T a m kazanmken, son dakikada yenil... Olur i d e i l . . . A t a t r k bir sre d ndkten sonra: G a l i b i y e t t e n m a l u b i y e t e g e m e k ok zoruma

g i t t i . . . Dedi.

GZL DEFTER

185

Y U N A N M A I N D A N SONRA

Z N L olarak stanbul'a g e l m i t i m . O srada Fenerbahe kazanyor. ruk da atyor. kaleciyi Daha ile Yunanllarn A p o l l o t a k m malar var. Fenerbahe k a l e y e g i r e n topu bir atlayan gibi eski gelmi, 1O kar yum ma

Sa ak Fikret Bunun stadyom

m a k isterken,

bu yenilie ierleyen kaleci, zerine sahaya yok. Baraka

bir subay Taksim

dvyor.

Klas'nda oynanyor. O l a y l ma iki gn sonra yeni lendi. Yunanllar 2-0 yendik. ok heyecanl bir m a t A l l a h iin. B i z i m ocuklar ok g z e l det sol vurup, topu Yunan kalesine oynadlar. soldan S a a L e b l e b i M e h m e t topu ortalyor, santrfor N e c sokuyor, R e b i i ortalyor, t o p Y u n a n alarnda. 2 0 bitiyor. Ankara'ya ma yksek dndmde sesle tartrken, arkadalarla Atatrk oturmu, duy sesimizi Bylece ma

mu. Y a n m z a g e l i p bana: M a hdiseli g e m i , y l e m i ? D i y e sordu. Ballandra ballandra anlattm. M i l l hislerim aya a k a l k m subayn Y u n a n kalecisini anlatyordum. nasl dvdn

186

ATATRK'N Subay kimbilir ne y a p t l a r ? D e d i .

UAININ

H a p s e t m i l e r . . . D i y e karlk v e r d i m .

Y e r i n i deitirmilerdir... Dedi. A t a t r k ' n yannda serbeste konutuumuz ve

O'nun da bizimle sk sk akalat iin marmtk. O'nun keyifli halini grnce hereyi olduu g i b i sy lerdik. O da bundan holanrd. O gn de b i r cokun luuma gelmi olmal ki: Yunanllar y l e perian oldu ki, ka p a r a eder

senin S a k a r y a H a r b i n . . . D e d i m . A t a t r k , g e r i bir ey demedi ama, sonra syle d i i m e , s y l e y e c e i m e bin piman oldum. nsan ken dini byle unutuyor bazan.

GZL

DEFTER

187

L S Y E N H A N I M I P

T A R H Kurumu v e D i l Kurumu toplantla kalkarak rnda A t a t r k , A b d l h a k H a m i d ' i a y a a s t a d d i y e selmlayp y e r verir, kendisine

zel bir i l g i gsterirdi. M a r m a r a Kk'nde bir de y e r vermiti. A n k a r a ' y a geldiinde orada otururdu. Sonra dan da m i l l e t v e k i l i olmutu. H m i d ' i n lmnde kaldrlmas de iin a i r - i z a m ' n asker la kaldrlmtr. Y a l o v a ' d a Byk Otel'de bir b a l o veriliyordu. O an lar g a z e t e c i l e r i n d e n z z e t M e l i h v e ei d e konuk Atatrk, bu hanmla bir sre dans arasndayd. merasimle

e m i r verdirmi, byk airin cenazesi de top arabasy

edip konutuktan sonra bfeye doru g i t t i . Abdlhak H a m i d v e ei L s y e n H a n m d a oradayd. L s y e n H a nm dansa kaldrd. de yanana B i r sre yine air-i bir D a n s bitince kondurdu. Atatrk Hanm ve Lsyen yerine oturturken pck

sonra A n k a r a ' d a k i b i r d a v e t t e zam'la karlam

dansa kaldrmt.

Onlar pistte dnerlerken Abdlhak

Hamid, K l A l i ' y e dnp yle d e d i : Onlar gentir, brak elensinler. Sen bana A n tep'i nasl kurtardn, onu anlat...

188

A T A T R K ' N

U A I N I N

KAFA LS

APKA atlm, t... apkayla

D e v r i m i n d e n sonra fes bir kenara herkes apka g i y m e e giyecek balam kafa beraber, bunu olanlarn

lleri de o r t a y a kmt. 1930 ylnda A n k a r a ' d a y z , o zamann M i l l E i t i m B a k a n olan D r . R e i t Galip, elindeki rn bir makineyle herkesin kafatasn lyor. Dolikosefal mi, Brakisefal m i ? Y a n i biz h i z m e t k r l a konumalarna g r e hayvan m, y o k s a insan m ? kaldna ba gre 7779 81 g e l e n k a f a l a r doli geldi. Odadakiler bekliyorlar. Hatrmda

kosefal, 81 den ileri olanlar da F o r d m a n Brakisefal... Atatrk'n sraya mee lld ve girmiler, balarnn l... llmesini Dedi.

A t a t r k Reit Galip'e: elebi'ninkini balamtm brlerinden nce bam lld. 81 kt. Sevin ki Atatrk: O l m a z ! . O h a y v a n kafasdr. B i r yanllk ol

masn... D e d i . N e r d e y s e a l y a c a k t m . A l n d m anlaynca g l mee balad. Tekrar dalma basarak: O melon kafaBaksana elebi'nin kafasna...

n n benimkiyle ilgisi v a r m ? Dedi.

GZL

D E F T E R

189

B E N D E SZN G B NSANIM
M O D A koyundayz... Scak bir y a z aka m. lanm, ard: Rak, arap ne varsa hepsini halka dat... Bana. da bir ie brak. Dedi. B e n de ne kadar iki varsa, orada bulunan her kese d a t t ' m . Y a r m bardak k a d a r r a k kald. O s rada futbolcu F a z l gelmiti. Kalann da ona v e r d i m . o k sevindi: G a z i bize r a k v e r d i . . . Y a a s n b e . . . D i y e ba rmaa halka cakt. grla sevgi rak balad. K a l a b a l n emberi g i t t i k e daralyordu. A t a t r k dnp: Alaturka m, Herkes gidiyor. gsterisi yle ayr O alafranga m istersiniz? bir ey istedi. Bar, karsnda kadehini derler. Diye ar coan, kaldra Vaktiyle Byk bir kalabalk evremizi sar m. H a l k , A t a t r k ' yakndan g r e b i l m e k iin t o p birbirinin stne kyor. S a k a r y a motorunu

sordu. D e n i z k z E f t a l y a gelene k a d a r mzik ala zaman Atatrk,

y a p a n halka d o r u Buna rak

konutu:

Vatandalarm...

padiahlar g i z l i ierlerdi. Ben ak i i y o r u m . Siz de benimle beraber iiyorsunuz. K a r l k l iiyoruz. H e p i m i z eitiz. B e n i m iin rak ier, unu bunu y a p a r diyorlar. Ben bunlarn hepsini y a p a r m . . . H e p s i d o rudur. N e t i c e d e unutmayn ki, ben de sizin gibi in sanm. Sizinkinden bir f a z l a d e i l d i r y a p t k l a r m . .

190

ATATRK'N UAININ

M A R F E T M GB E V L E N M Z
BR gn meler erkein sonra beraber iin sofrada kadnlar zerine kadn konusunda grorta

yaplyor, yaad bir

y a atlan dnceleri A t a t r k dikkatle dinliyordu. B i r kadndan ayrldktan Ata onun yakksz szler sylemesinin

trk aleyhindeydi ve israrla bu dnceyi savunuyordu. A t a t r k ' n e v l i l i i ksa srm v e L t i f e H a n m dan a y r l d k t a n sonra bile, y e r i g e l d i i z a m a n ondan s a y g y l a sz e t m e i bilir, Bizim sefir Ltife arlar, alkanlk haline Hanm kralie sosyetik getirmiti. gibidir. nasl Lisan kabul

misafirleri

edeceini bilir, kltrl, Bir gn Atatrk'e diler. K i t a b okuyunca

aydn kadndr... Armstrong'un kalarnn

eklindeki getir

c szleri ok kiinin kulandan g i t m e m i t i r . kitabn atldn g r d m .

Okuduu sayfa, O'nun zel h a y a t y l a i l g i l i blmd. Bu n g i l i z benim e v i m e g i r e m e z . . . Husus ha y a t m a nfuz edemez. B i z i m L t i f e H a n m A v r u p a ' d a tahsil etmitir. Ona bunlar olsa olsa o y a z d r m t r . ngiliz, husus hayatm bilir ama bir yere kadar bilir. Dedi. D a h a sonralar e v l e n m e konusu trk'n tik. yle konutuunu aldnda A t a hatrlarm: sanmtk... 1926 da Eskiden

B i z de bir z a m a n l a r m a r i f e t m i g i b i evlenmi M e r a s i m l e r l e e v l e n m e y i bir m a r i f e t Atatrk'n Meden Ltife Hanmdan da yol ayrl, Kanunun kna

amtr.

boanma ok kolayd. B o ol, dedi m i , k a r k o c a a y rlverirdi...

GZL

DEFTER

191

K Y L N N EE
G Z E L b i r sonbahar gn E t i m e s u t i f t liine gitmitik. Atatrk otomobilden inip, biraz y r m e k istedi. B i z de arkasndan g i d i y o r duk. O srada kar patikadan e e i y l e bir kyl b e lirdi. A t a t r k ' n k p e i F o k s , yabancy g r r g r mez havlayarak de zerine saldrd. Hayvan tutmak istedimse baaramadm.

B i r anda ne olduunu a n l y a m a y a n kyl, elindeki sopay olanca h z y l a F o k s ' a d o r u sallad. B e reket sopa h a y v a n a g e l m e d i . H e m e n kylnn yanna kotum: sun ?... K y l dikleerek sordu: Ne olmu sanki? O kpek Gazi'nin kpei... Sen ldrdn m be a d a m ? . . D i y e ktm. u sopa f r l a t t n k p e k y o k m u ? . . . K i m i n biliyor m u

Bunu duyunca kylnn korkudan oradan sva c a n sanmtm. s t i f i n i bile bozmad. Sonra u bek lenmedik karl v e r d i : O Gazi'nin kpeiyse, bu da benim e e i m . . . G a z i bir k p e k daha bulur ama, ben b i r eek daha alamam... O srada, geenlerden habersiz, yry yapan Atatrk, uzaktan kylyle tarttmz duymu: N e o l u y o r o r d a ? D i y e seslendi. E e i n kendisine ait olduunu Atatrk, sylyor bu

kyl... D e d i m . Y a n n a gelince de o l a y bandan so nuna dek anlattm. Kyl doru sylediklerimi d i k k a t l e Dedi. Gerekten de dinledi. K z a c a n sanmtm. Ban s a l l y a r a k : sylemi... yle. B i r daha nerden eek bulacak?...

192

ATATRK'N

UAININ

SLNDRL OBAN

AMERKAN

Bykelisi,

Atatrk'le

beraSr

ber i f t l i k t e . . . F o x M o v i t a n , A t a t r k ' n f i l m i ekilecek. i f t l i k t e koyun, kuzu, k e i . . . nn arasnda silindir apkal, elisi... brakm, elisinin alyor. B i r sre sonra a n k a y a diye merakla apkal bekliyorduk. adam, merakla bu filmi Kk'nde snd, filmi A t a film ba t r k ' e gsterdiler. B i z de a r k a tarafta ne o y n y a c a k Iklar lad. B i r de ne g r e l i m ? K o c a srnn ortasnda iki silindir ne yryor; bekliyor. eriliyor, Iklar dorulu yandktan y o r . . . ylesine g a r i b i m e g i t t i k i . . . H e r k e s , A t a r k ' n diyeceini Aman iinde sonra Atatrk: gstermeyin... E m r i n i verdi. Srnn grme Kimse oban onlar ceketatayl iki adam... korkudan srsn Amerikan filmde yer

B i r i d e v r i n Cumhurbakan, br A m e r i k a n B y k grnce ortadan srnn kaybolmu... Atatrk'le, hareketleri arasndaki

Bylece film ekiliyor...

B e n ne yapmsam Sefir de aynini y a p m . apkal obanlara benzemiiz. sin. B i z burda g r d k y e t e r . . . D e d i

GZL

DEFTER

193

RUM

KADINIYLA KAVUNCU

BR 1936 bir kalabalk yapt. bir otomobil Splandit

yaz

akam ten

Bykada'ya gelen Ata'nn

gitmitik. byk

ylyd.

skelede

Atatrk'

karlad.

sevgi gsterileri Vapur iskelesine binmesi iin...

Oteli'ne gidilecekti.

yanatrmlar.

O y s a A d a l a r d a tekerlekli, motorlu aralarla g e z i l m e si yasak... A t a t r k , otomobili grnce yle sordu: A d a d a otomobille d o l a m a k yasak d e i l m i ? karln bu daha beklemeden: Dedi. Sonra iki dizi Kaldrn otomobili... Sorusunun

halinde sralanp kendisine y o l aan kalabaln ara sndan y r y e r e k otele geldi. H e r k e s yolda A t a t r k ' e iek atyor, lard. Otelin a l t k a t terasnda ok gzel bir sofra ha zrlanmt. F a k a t Atatrk, halkn cokunluunu g rnce bu s o f r a y a p e k iltifat e t m e d i . B i r servis masas zerindeki r a k y l a leblebiden alp, elleri arkasnda bir aa bir y u k a r dolamaa balad. F . 13 k a l a b a l y a r a n l a r eilip elini pyor

194

ATATRK'N

UAININ

Balkonun n epeevre insanla doluydu. H e r e it insan A t a l a r n g r m e k iin toplanm, birbirlerinin balar zerinden b a k m a a alyorlard. A t a t r k m e r d i v e n l e r e doru yrynce kalabalk arasnda yeni bir kaynama oldu. Y u k a r srayp yeniden balad l a r el p m e e . . . G z y a a r t c bir m a n z a r a y d bu... K a l a b a l n arasnda s i y a h dekolte bir elbise g i y mi, uzan boylu, dolgun vcutlu ok gzel bir R u m ka dn, oradaki herkes g i b i A t a t r k ' n de dikkatini ek ti. K a d n n yannda kocas, ya da y a k n olduunu san d m bir e r k e k vard. A t a t r k kadn yanna ard. k i iip imediini sordu. H a y r cevabn alnca onu dansa kaldrd. lyordu. O devirde rnda dolaan babayani arasna klkl, srtlarndaki krl kfelerle mahalle Uzun arala boylu, s e y y a r kavuncular vard. sakal gbeine O srada y u k a r salonda o r k e s t r a a

k a d a r inen kalabaln

byle bir kavuncu da srtndaki kfeyle

sokulmu, A t a t r k ' g r m e e alyordu.

R u m kadnyla dansn bitiren A t a t r k , birden g zne arpan sakall kavuncuyu eliyle iaret ederek y a nna ard. Kavuncu, bir Cumhurbakan tarafndan arlacan sinden bayla yeniden verdi. sana aklnn ucundan bile geirmedii iin yerinden kprdamad. A c a b a k i m i a r y o r ? g i b i soluna baknd. Y a n n d a k i bir iki g e n o r t a y a frladlar. A t a t r k , sonra parmayla buluakn etti. ortasnda evresine iareti yaptktan B e n mi, ben m i ? d i y e iaret

hayr

kavuncuyu Ne olduunu

K a v u n c u bir anda kendini pistin anlyamadan

akn baknyordu. A t a t r k , kavuncunun srtndaki kf e y i karttrd. Sonra R u m kadnna, kavuncuyla dans etmesini syledi. K a d n o k g z e l dans biliyor, pistte dndke k v r a k h a r e k e t l e r i y l e g z kamatryordu.

GZL

DEFTER kyafetli kavuncuysa hayatnda hi

195 dans Dans

Pejmrde birine

etmemiti. Bu iki ayr t o p l u m katnn insannn bir sarlarak dansedileri g r l e c e k eydi... bittikten sonra A t a t r k , ellerini rparak; B r a v o , b r a v o . . . D e d i . o k gzel dans oldu. Sonra R u m kadnyla g e l e n e r k e e beraber dans e t m e lerini syledi. Bu kez onlar dansa baladlar. O r k e s t r a hi durmadan alyor, toplanan halk alk tutuyordu. Atatrk, Bykada'daki o elence akamnda zengin bir R u m kadnyla y o k s u l bir kavuncuyu dans e t t i r m e k l e acaba neyi a n l a t m a k istemiti? m t i y a z sz, snfsz bir k i t l e olduumuzu gstermeyi mi? ettirmesini Y o k s a o z e n g i n kadna B e n istersem seni bir C u m hurbakanyla da, bir kfeciyle de dans dim. b i l i r i m d e m e e m i getirmiti. Bunu bir trl z e m e

196

ATATRK'N

UAININ

T R K TYATROSU TE O D U R

BR I r a k heyeti yurdumuza gelmi, ekono m i k ve kltrel grmelerde bulunuyor du. A n k a r a ' d a yaplan toplantlarda A t a t r k , iki lke arasndaki kltr ilikilerinin gelitirilmesini istiyor I r a k ' l a T r k i y e karde memleketlerdir. Y l l a r c a bir arada yaamtr. Behemahal mnasebetlerimizi artt r a l m diyordu. T o p l a n t n n sonunda A t a t r k , orada bulunan M i l l E i t i m Bakanna: B a d a t ' a T r k Tiyatrosu'nu gnderelim... D i y e emir verdi. B a k a n b i r an ne d i y e c e i n i ard. D e v l e t T i y a t r o su henz kurulmamt. Y a b a n c bir lkeye yollana cak b i r sahne gcmz yoktu. Gidip orada mahcup ol m a k v a r d . Y a v a bir sesle : sordu. H a n g i tiyatroyu g n d e r e c e i z P a a m ? . . D i y e

A n k a r a ' d a bir H a l k e v i v a r m ? E v e t var... O r d a bir temsil o y n a n y o r m u ? Oynanyor...

t e T r k T i y a t r o s u odur. B a d a t ' a onu g n deriniz... Bu konumadan ksa bir sre sonra R a i t R z a T o p l u l u u B a d a t ' a g i t m i v e orada temsiller v e r m i tir.

GZL

DEFTER

197

ELENG N E R E Y E KOYARSANIZ K O Y U N

18

MART

anakkale yerde

Zaferinin

yldnm e anma tre

nedeniyle Gelibolu Y a r m a d a s n d a k i hitliklerin bulunduu dzenlenen

nine A t a t r k te arl bulunuyordu. T r e n e , anak kale'de dven ve onbinlerce kurban veren d e v l e t l e r i n temsilcileri de gelmilerdi. O r t a l k elenkten g e i l m i yordu. F r a n s z v e n g i l i z mehul asker antlarna e lenkler konulmu, ulusal, m a r l a r alnm, f a k a t henz bir T r k ant olmadndan M e h m e t i k konaca yer konusunda Savalar bir duraksama anakkale srasnda elenginin olmutu. atlan

dmana

m e r m i l e r d e n m e y d a n a g e t i r i l m i p i r a m i t eklinde bir de T r k ant v a r d ki, z a m a n l a bozulmu, kalntlar da kaybolmutu. A t a t r k ' n o z a m a n l a r bu anta e lenk k o y a r k e n ekilmi bir f o t o r a f d a H a r b i U m u m Mecmuas'nn kapanda yaynlanmt. O gnk trende elengi k o y a c a k bir y e r bulama ynca h e m e n A t a t r k ' e kotular: P a a m , b i z i m elengi nereye k o y a l m ? Diye sordular. T a r i h i n en korkun mdafaa ve hcumunun g e tii alanda, o gnleri yaar gibi d a l g n ufka b a k a n bekleyen Anafartalar Kumandan, kendisinden c e v a p

Vali, k o m u t a n v e beraberindekilere dnp: T r k k a n y l a sulanm bu topraklarn h e r k esi, bir Trk abidesidir. farketmez... elengi Dedi. nereye isterseniz o r a y a koyun,

198

ATATRK'N

UAININ

VYANA'DAN GELEN KOLTUK

VYANA'LI gelmi, ankaya'da yeni

odun

uzman

Horsmayster'in konmutu. Kkte o uymad geme

yapt mobilyalar Viyana'dan A n k a r a ' y a yaplan eylerdi. havas kke Pembe birbirine Kuru H e p s i birbirinden gzel nn havasyla

k a d a r g z e l duruyorlard k i . . . Ankara'nn

N e y a z k ki, V i y a n a ' hava,

iin g e l e n m o b i l y a l a r bozulmu.

m o b i l y a l a r n ek yerlerini am. M a s a l a r kulanlamad. T e s t e r e y l e pimlerini kestilerse de sonunda bir ie yaramad grld. gelen eyalar arasnda Atatrk'n Viyana'dan

oturmas iin zenle y a p l d belli olan bir de kol tuk vard. Bu byk koltuu k a p y a koyduk. A t a t r k uyuyordu. U y a n n c a ona srpriz yapacaktk. A t a t r k ' n uyumasn frsat bilip hemen k o l t u a kuruldum. N e gzel, n e rahat koltuktu y l e . . . Sanki k e m i k l e r i m dinlendi. K a l k m a k bile i s t e m i y o r d u m . A t a t r k uyannca koup, yeni koltuunun g e l d i i ni syledim. Gelip k o l t u a oturdu. A m a oturmasyla k a l k m a s bir oldu. Yzn ekiterek: tecrbe e t m e k iin otur H i rahat d e i l . . . D e d i . P a a m , biraz nce B i z i m eski

mutum. B a n a rahat g i b i geldi. D e d i m . k o l t u k l a r daha rahatt. Ne v a r d bunu u z a k yerlerden g e t i r t e c e k . . . Dedi. K o l t u u k a l drdk. B i r daha da oturmad.

GZL

DEFTER

199

BERBER

RIDVAN'I

KOVUU

B E R B E R Rdvan, A t a t r k ' her gn tra e t m i adamdr. A t a t r k , Selnikli olan Rdvan' ok sever, her zaman taklr, akalar, o da A t a ' y neelendirmek iin trl bahaneler bulur, sa bunlu f r a y azna sokarak aklabanlk yapard. K a h v e d e bilardo oynuyordum ki, R d v a n g e l d i : H a d i kalk, g i d e c e i z . . . Dedi. beraberce berber H a m i ' n i n evine

B e n t a n m a d m adamn evine g i t m e m . . . Ne k a r ? H e m orda iki de var. B o l bol ieriz. ki de i m e m . . . R d v a n ' l a gidersin, g i t m e m diye uzun uzun eki tik. A m a sonunda d a k a l k t k g i t t i k . . . E v d e F a h r e t t i n Paa'nn y a v e r i d e varm. K e n disini t a n m y o r u m . k i fasl balad. H e r k e s sarho. Bir ben i m i y o r u m . . . Y a n i o meclisin t e k a y k ada m y m . G r a m o f o n d a pilk alyor. A t a t r k yle, k r K a y a byle o y n a r diye t a k l i t yaplyor. D e r k e n berber M e h m e t geldi. Selm sabahtan sonra: att Vasfiye'yi ortaya... sana yapaym m? Diye bir soru

Vasfiye, A t a t r k ' n k z d i y e anlan lk'nn annesiydi. Duldu ve K k t e A t a t r k ' n hikmetine ba kyordu. B u da nerden k t gibisinden; Bakasn bulamadn m y n i ? D i y e sordum. Senin evlenmen l z m . H a d i bu ie h e de... P a a ' y a da sylerim.

200 Bizim konumay

ATATRK'N duyan berber

UAININ

Rdvan:

Bu babal bana y a p . . . B e n alrm... D e d i .

B e r b e r M e h m e t ' i n dediine g r e kadn beni p a r a l biliyor, derli toplu buluyormu. O gnk konuma, V a s f i y e ' n i n kulana g i t m i . R d v a n ' n kendisine talip iin bir Bir frsatn bulup Atatrk'e sylyor. sabah K k t e n kmaa hazrlanan Atatrk, Sylentiye gre Vasfiye, olduunu duyunca a t l a t m a k

S i z i n taklidinizi y a p t d i y e

o k sinirli bir halde a y a k k a b l a r n b a l a y a n R d v a n ' n bana ekecekle v u r a r a k : D e f o l g i t buradan... Dedi. Kovuluunun nede R d v a n n e olduunu anlyamad. A z d i l i tutul du. B i z de ta g i b i donup kaldk. nini r e n e m e d e n R d v a n eyalarn toplad. K e n d i s i n i istasyona kadar ben gtrdm. A k a m trenine bindir dim: stanbul'da kimsen v a r m ? D i y e sordum. O Annem nalah gece var Cemal...

orada istikbalin i y i olur, kazancn a r sofraya inmemi, sormu: yemeini k

tar, anana da bakarsn. D e d i m . Atatrk Beye tphanede t e k bana y e m i t i . A k a m i f t l i k t e n K k e dnnce dum lad: R d v a n g i t t i mi? Rsuhi Rdvan gitti mi? Gitti Paam... K i m geirdi? S a m i m arkadadr, elebi geirdi. t a m y e m e i n i nne k o y u y o r

Bunu rendi ya, ki,

ayni sorular bu k e z bana da s o r m a a ba

GZL

DEFTER G i t t i efendim... Kendisini trene

201 bindirirken

teselli ettim. o k zgnd. O r a d a daha ok para ka zanrsn, d e d i m . . . Cezasn eksin... Bunu haketmiti. Geenlerde iki ierken benim taklidimi y a p m . . . Paam, taklidi alt... imdiye o yemekte ben de vardm. Birok ki ben ay Bir kimsenin zetmee geti... yapld. Rdvan Hem kadar Ama sadece bu sizinkini sizin o yapmak alt

m i n haddine?..

glnz adamlar?...

olayn

zerinden

neredeydi

ey deil, R d v a n ' n b a k t bir de a n a c v a r . . . y l e d e y i n c e g z l e r i n i kapad... z l d belliy di. R d v a n A n k a r a ' d a olsa d e m e k k i g e r i alacakt. Bir yl sonra stanbul'a g e l d i i m i z d e Salih B e y e sylettik. R d v a n ' yeniden ie almas iin... A t a t r k ' t e n bu konuda izin alm olacak ki, hemen bana: P a a a f f e t t i . . . G i t R d v a n ' bul... Dedi. Araba dm, ki Rdvan tutup orada. dedi: Efendi, Rdvan darda ok kazanm Rdvan Rdvan' Atatrk, berber dkknlarnda Rdvan' ara iaret bulamadm. yle elebi S a r a y a dndmde bayla bir de b a k t m

ederek

ama, yine de bizi tercih e t t i . . . Bir yl nce sylediklerimi unutmamt. lnceye kadar A t a t r k ' n hizmetinde alt...

202

ATATRK'N

UAININ

A N K A Y A ' D A eski lonunda zaman rinde kilitli tutulan cameknl bfenin

Kkn bir bfe

misafir vard.

sa Her ait kl Beni

iinde

Padiahlara

m a d a l y a ve nianlar bulunuyordu. V i t r i n camnn ze aprazlama asl, kabzalar, prlantal, iki inceden inceye bakyor. dururdu. B i r sabah baktm ki A t a t r k , bu v i t r i n ca mnn nnde durmu, grnce talar seslendi:

elebi E f e n d i . . . Bu kllarn zerindeki prlan karlm. A t a t r k ' n dedikle H a y r e t l e bfeye y a k l a t m . . . t a l a r alnmt. Ne oldu p r l a n t a l a r ? . . . D i y e sordu. Bilmiyorum yoktu. efendim... Kim Dedim. alsa alsa hizD e d i m ama, iim hi te rahat deildi. O r d a bizden baka kimse metkrlar alacak? alard... altryor, elmaslar ki

ri doruydu. Gerekten de kllarn zerindeki prlan

B i r yandan da k a f a m

m i n aldn z m e e urayordum. Btn tandkla r m gzmn nnden bir erit gibi g e i p g i d i y o r d u . ki hafta k a d a r nce bizde alan a m l H seyin adl bir ocuun kllara d i k k a t l e stelik kumara da baktn dknd. grmtm. kordon Hseyin,

K u m a r o y n a r kazanrd. B i r seferinde kumardan altn getirmiti. syledim. Yaverlerde aml ayni eyi d sk Soruturma sorguya balad. Hseyin phelerimi nmler. bir ekilde

ekildi. B i r sre sonra da K k

t e n ayrld. L e k e l i o l a r a k g i t t i . . .

GZL

DEFTER

203

Birka a y sonrayd. K a r a c a o l a n Caddesinde H seyin'e rastladm. Ayakst konutuk. O gn izinli olduumu Eski gittik. dm. Atatrk'n ktmzda yannda alanlar, yani bizler dar nereye gidiyoruz, kimlerle gryoruz, tantrd. renince: arkada... Ho be Hayr m Bu ettik. diyeceksin?... ayrlp Kalktk Karsyla dn

B i z e g i d e l i m . . . Dedi. Yemek kard. arada evlenmi. Akam

kke

takip edildiimizi biliyordum. O gn Hseyin'lere g i t t i i m haberi v e r i l m i olacak ki, den bire bana: Sen H s e y i n ' i g r y o r musun? Evet... Dedim. Evine gittim. D i y e sordu. sofrada A t a t r k bir

Konu, konu ekinme... e k i n m i y o r u m efendim... N a s l rastladm, sonuna alm, dek anlattm. evine nasl Bunun g i t t i i m i bandan zerine: bizim kzlardan biri

Onun bu ite kabahati yok. B i r oyuna gelmi. stndeki prlantalar Hseyin'e verip sattrm. Hseyin'le gr

Kllarn

mende bir m a h z u r yok. A l t n d a n ne kacak diye bekliyordum. R a h a t bir nefes aldm. O srada yanmzda bulunan C e v a t A b b a s : elebi, m a d e m ki, o seni evine ard. Sen de onu M a r m a r a Kkne davet et, arla... D e y i n c e ardm: A m a n e f e n d i m . . . Buras benim e v i m d e i l k i . . . H e m H s e y i n gelse bile elin nikhl kars g e l i r m i ? Dedim...

204

ATATRK'N

UAININ

EDVAR B Y A N G O ORKESTRASI
1929 Y I L I N D A A n k a r a ' y a Orkestras rengi kz adn tayan bu A r j a n t i n ' d e n bir erkek, bir m z i k topluluu gelmiti. E d v a r B i y a n g o toplulukta iki k z vard. Scak kanl, cana y a k n insanlard. i k o l a t a ark sylyor, Edvar ocuklarsa k e m a n v e Orkestras nnde bir gitar alyorlard. Bir Kk'ne gece Biyango Marmara konser ve gelmi, Atatrk'n

riyordu. B i r o k g z e l melodiler alnd. O srada V a sf nar, L t i n A m e r i k a l mzisiyenlere: Diye Bizim sordu. Deneyelim... Dediler. H e m ne stikll Mar'mz alabilir misiniz?

K e m a n alan gen, k e z dinledikten sonra s tikll M a r ' n balad k e m a n y l a a l m a a . . . al... H e r k e s d i k k a t kesilmi, kemann k a r d si

hirli n a m e l e r i dinliyor. s t i k l l M a r ' n hi te k e m a n d a n dinlememitim.. N e d e gzel oluyormu. G zm Atatrk'teydi. O'nun da ok houna gittiini uzaktan mzda hareketlerinden ise bir imdi Arjantin ad seziyordum. Orkestras vard. Tangolarn ok ahenkli

Arjantin tangolar o zaman pek modayd. Kar biri bitiyor, br varmt. lar balyordu. hatrmda Cokunluk son haddine kalmad.

bir t a n g o y u dinleyen A t a t r k : o k gzel, ok g z e l . . . Dedi. B i r daha alsn koup Atatrk'n emrini ilettim. Yeni syle... Hemen batan zer?... lerdi onlar... baladlar a l m a a . . . N e gzel, n e esiz gn

B i r daha g e r i g e l i r m i h i ? . . . N e g e

GZL

DEFTER

205

NSANLAR

AHTADIR

T R A K Y A gezilerinden nflar g e z i y o r d u . tapta aka

birinde

Atatrk,

K r k l a r e l i ' n d e k i bir ilkokula uram, s rencilerden birinin nndeki ki resimleri vard. Atatrk, o sordu: k a l k m at nedir? atlardr... kalkar, peki bu... u gzel, insanlar da aha

cuun nnde durduktan sonra yle bir soru Bunlar aha Atlar kalkm

k a l k a r m ? Gz p e k bir ocuktu szd. verdi: Z a t e n insanlar ahtadr, kalkmaz... ocuun bu Dedi. zekice cevab A t a t r k ' n ok hou Sonra hi rkmeden Atatrk' umulmadk yle bir karl

na gitmiti. G l m s e y e r e k : A f e r i n ! . . . D e d i k t e n sonra, k i m i n ocuu oldu Meyhanecinin... Deyince Atatrk daha ok unu sordu. o c u k : keyiflendi: T e v e k k e l i meyhaneci ocuu b y l e zeki olur...

206

ATATRK'N

UAININ

MASAJ
ATATRK, bir

YAPTIRIYOR

vcut yaps olarak m u n t a z a m Boyu 1,76, kilosu 76 dyd.

insand.

B a k l a r kendisini ok daha heybetli g s t e r i r d i . o k z a m a n sabaha kar y a t t v e uykusunu a l a m a d halde, t a m olarak zindeliinden hibir ey y i t i r m e z d i .

H a y a t n n son zamanlarnda hastal nedeniyle otuz k i l o z a y f l a m v e k r k a l t k i l o y a kadar dmt. Suya kar dknd. bahlar Rdvan, tanbul'a ok yapard. H e r sabah sakal tra olurdu. B z g e c e l e r baloya g i t m e s i g e r e k t i i z a m a n akamlar d a ikinci k e z tra olduu tirirdi. olurduk. olurdu. B i z i sakall grrse kzard. Bu yzden g i y i centilmenler g i b i tra o k t e m i z adamd. H e r g n amar elbise d e i m i m i z e d i k k a t eder, h e r gn masaj geldii bir yaptrrd. ve lfet zamanlar, masr Vasfiye H e r g n b a n y o a l r ve sa Masaj sabah berber Mehmet ve s hanmlar yaparlard. ahver

banyosundan

sonra

tannm

olan A r a p

masajn

GZL

DEFTER sonra byklarn Fakat kesmi byk ve

207 bir

Cumhuriyetten numalar arasnda

daha byk brakmamt. yaknlarna bir bise eskidii

B y sevmediini b z k o brakan Bu el

duymutum.

ey demezdi. izgili elbisesini atmyor, rdrp severdi. yine giyiyordu.

En ok l c i v e r t halde

Gmleklerinin hepsi beyaz renkteydi. ls bilindii iin svire'de y a p l r ve hazr gelirdi. Elbiselerini s tanbul'a gelince Beyolu'ndaki terzi Arman'a dikti rirdi. P r o v a s e v m e z v e y a p t r m a z d . B i r k e z l a l n d m, btn elbiseler o lye g r e dikilir ve yolla nrd.

208

ATATRK'N

UAININ

BZM VLLAMIZ YOK

C U M H U R B A K A N L I I Umumi milletvekili trk'n sofrasndan hi konusu Ruen Eref naydn,

Ktibi, Ata-

eksik olmazd. B i r gn lm bir gn bana bir ey olur? D i y e bizi iaret

alm. A t a t r k , Ruen E r e f n a y d n ' a : Yahu, A l l a h muhafaza, ocuklarn hali biz v a r z nehri ne

olursa bu Paris'te

ederek sormu. Ruen E r e f te yle demi: Paam Seine ya?... uaklarnn torunlarnn bile kkleri v a r . Bugn Napoleon'un

kysnda villalar,

V a r l k iinde yzyorlar. Btn m e z i y e t l e r i de, N a p o leon'a hizmet eden uaklarn torunlarnn torunu olu lar... A t a t r k , sanki bizim soruyu kizyz mamn sormu. lirayla g e l e c e i m i z i okumu g i b i o bile v e r m e d i l e r . servet B i z e d e i l villa; su emekliye ayrldm.

Y a l o v a Kaplcalarndaki m b a y a a memurluundan seGrdm, bundan ibaret. O d a y l l a r c a v e r d i i m karl... lmnden ok sonra vasiyetnamesi sevdii hizmetkr, ak Atatrk'n duu, bunda emein, al-

l a n d z a m a n bir ikinci vasiyetnamenin daha bulun Ata'nn berber, vasiyet kmt. odac gibi zel hayatnda beraber olduu kiilere ili kin maddeler bulunduu, namenin yok edildii A r k a d a l a r aratrmlar, le f a k a t sonradan bu sylentiler f a k a t bu yolunda

sylentileri doru

l a y a n bir ize rastlyamamlard. Oysa A t a t r k , bizler eitli zamanlarda y a p t kafasnda o kayp konumalarda g e l e c e i (!) vasiyetname hl m i z i n g a r a n t i altna alnaca yolunda szler etmiti.. Hepimizin b i r soru olarak kalmtr.

GZL

DEFTER

209

YANINDA

ALIANLAR

E M R N D E alarak edenleri u ekilde de olacaktr:

Atatrk'e

hizmet yerin-

snflandrmak

B a y a v e r Rsuhi B e y , ikinci y a v e r Sami B e y , nc y a v e r C e l a l n e r . Y i n e ikinci y a v e r l e r d e n N a i t , kr, C e v d e t B e y l e r . . . Umum K t i p Tevfik Bey, Hasan Rza yardmcs ve m e m u r l a r . . Ktphane memuru Soyak, Nuri. z e l K a l e m Mdr Sabit B e y , z e l K a l e m M d r Basofrac b r a h i m Gven, C e m a l Granda, H s e yin, A l i Bebek, A h m e t , N u r i . . . Odaclar Mustafa. Baofr Abdullah, ofrler S a i t ( l d ) , iki R e m zi'ler, N i y a z i . D o k t o r K e m a l , Celal Tahsin, N e c m i , B a k i R e i s . Berberler: Mehmet ve Rdvan. br cep. Kadn hizmetiler: Famdambr lfet Hanm ( n c e zayf, nahif A n k a r a ' l bir k a d n d ) . lk'nn an nesi Selnikli V a s f i y e H a n m , Y u g o v l a v g m e n i F a t m a H a n m ( t , amar ileri y a p a r d . ) F . 14. hizmetkrlar: Bekir avu, Arap Nesip E f e n d i ( K a p c b a ) Sofrac R e c e p ' i n olu kk R e Ekrem, Suat, iki Tahsin'ler, Hseyin,

210

ATATRKN

UAININ

RVET VERDM D U Y U N C A

D I A R D A A t a t r k ' n yannda a l t m ok z a m a n saklar, mee alrdm. k i m olduumu le serbeste k i m l i i m i belli e t m e Trende, vapurda, y r e n l i k edip te

soran karsa, ticarethanelerde alt ekiniyorlar, ortalkta resmi ev al

m sylerdim. nk A t a t r k adn duyanlar, b e n i m konumaa bir h a v a esmee balyordu. B i r gn enitemle A n k a ra'dan stanbul'a izinli o l a r a k Beikta'ta bir m a a g i d i y o r d u m . T r e n d e k i b a r g i y i m l i bir adam, n e reden nereye g i t t i i m i , k i m olduumu sordu. N a k l i y e ii y a p t m syledim. n a n m a y a n g z l e r l e bana bak t. Sonra: y l e ama ben sizi G a z i iftliinde A t a t r k ' n Dedi. E v e t , bz k e r e l e r iftlie giderdim. H a y r , her z a m a n O'nun arkasndasnz... sonunda: Demee... evle ilgili tapu Beikta'taki Gazi'nin h i z m e t k r y m . . . gelince arkasnda g r d m . . .

M e c b u r oldum stanbul'a

iini y a p t r m a k iin T a p u Dairesinde be l i r a istedi ler. M e c b u r oldum v e r m e e . Oysa, A t a t r k ' n h i z m e tinde olduumu syleseydim, bir bunu alamazlard ya... Rd Ankara'ya m... gelince konuma srasnda bunu

v a n ' a anlattm. O da sabah

tranda

A t a t r k ' e anlat

GZL

DEFTER

211

A k a m sofrasnda A t a t r k , M a l i y e Bakanna d a m dan der gibi yle sordu: arm: e l e b i d e n rvet almlar. N e biim i ? . . .

B a k a n bir anda ne d i y e c e i n i almt.

B i r yanllk olacak P a a m . . . D i y e k a p a t m a a A t a t r k durumu benden r e n m e k istedi. H e p s i n i bir bir a n l a t t m . T r e n d e k i k o n u m a y da n a k l e t m e y i unutmadm. Bunun zerine A t a t r k , u ansn anlatt: B i r g n t t i h a t l a r zamannda Selanik'ten F r a n sa'ya k a y o r . karlayor. Ne B i n d i i vapurda y a b a n c bir kadnla K a d n , A t a t r k ' e soruyor: i yaparsnz?

Gazeteciyim... H a n g i g a z e t e d e alyorsunuz...

B i r g a z e t e ad uyduruveriyor o anda. K a d n inanm y a n g z l e r l e szyor A t a ' y : deil, Sende sivil h a r e k t y o k , Neden? Elbisenin altnda pandufla. askersin... Bu sivil a d a m ii askersin...

Bunun zerine A t a t r k kadn k a m a r a y a g t r y o r , asker elbiselerini g s t e r i y o r . A t a t r k bu ansn a n l a t t k t a n sonra bana seslen di: elebi Efendi, senin de sivil o l m a d n anla kadn b e n i m sivil o l m a mlar, dedi. N a s l F r a n s z d m anlad g i b i . . .

212

ATATRKN

UAININ

K A F A N I TARHE YORMA

T R K T r k Tarihi'nin resine telkinde

Tarih

Kurumu'nun

almalaryla

A t a t r k y a k n d a n ilgileniyor, her frsatta en g e n i ekilde y a z l m a s iin ev bulunuyordu. B o zamanlarnda A t a

trk'n elinde tarihle i l g i l i k i t a p l a r n dmediini ha trlarm. B i r gn yine A t a t r k , tarihle i l g i l i kaln b i r k i t a p okuyordu. ylesine d a l m t ki, evresini g r e c e k hali yoktu. B i r sr y u r t meselesi dururken d e v l e t baka Atatrk'e yle dediini duy nnn kendini tarihe v e r m e s i , V a s f nar'n b i r a z ca nn skm olacak ki, dum: Paam!... T a r i h l e urap k a f a n y o r m a . . . 19 M a y s ' t a k i t a p o k u y a r a k m Samsun'a k t n ? A t a t r k , V a s f nar'n bu ok samimi yaknma sna ce glmseyerek yle karlk v e r d i : kitaba verirdim. Eer byle B e n ocukken f a k i r d i m . ki kuru elime g e i n bunun bir kuruunu olmasayd, bu y a p t k l a r m n hi birini y a p a m a z d m . . .

GZL

DEFTER

213

FELH YERNDE KALSIN

Y E P Y E N bir T r k i y e yandan savan y a r a l a r

kurulmutu. sarlyor,

Bir bir

yandan d e v r i m l e r birbirini k o v a l y o r d u . apka d e v r i mi, harf d e v r i m i derken, dilin sadeletirilmesi v e y a banc szcklerin Bu T r k dilinden Bu d e v r i m arnmas de iine sra gelmiti. arada E z a n ' n da T r k e okunmas baarlmt s o

zerinde duruluyordu.

nunda. A r t k m e z z i n l e r minarede A l l a h - E k b e r y e rine T a n r U l u d u r d i y e sesleniyorlard. Ezann snda T r k e okunmasnn kararlatrl sragrmeler din adamlaryla, hafzlarla eitli

yaplm, onlarn da dnceleri alnmt. E z a n ' d a k i btn A r a p a szckler a t l d halde F e l h a bir karlk bulunamamt... n nasl deitirilecei tartlyor, Haydi felhfakat kimse bu

nun karln bulamyordu. F e l a h kurtulu anlamna geliyordu. H a y d i kurtulu dense, bu d e y i m ok g a rip kaacak, dinin kudsallyla da badamayacakt. stanbul'da Rumlarn Kurtulu denince akla hemen

ounlukta bulunduu eski T a t a v l a semti g e l i y o r d u . Son are o l a r a k A t a t r k ' e bavurdular. Bu konuda ileri srlen dnceleri t e k e r t e k e r dinleyen A t a trk t e F e l h a bir karlk bulunmam olacak k i : Bu da F e l a h kalsn... D i y e bu ii sonuca b a lad.

214

ATATRKN

UAININ

MADAM VERA
BEYOLU'NDAK gitmitik. P a p a z l a r n Yirmidrt kiyorlard. M a l sahibi M a d a m V e r a g z e l bir kadnd. A s l e n Beyaz rtt: L o k a n t a n z ok g z e l . . . D i y e vc b i r k a sz e t t i k t e n sonra: B i r eye ihtiyacnz v a r m . S i z e y a r d m c olabir m i y i z ? D i y e sordu. Madam Vera, ummad turarak: ledi. Evet var Paam... D i y e sknt iinde bulunduklarn, bir m i k t a r k r e d i y e ihtiyalar olduunu s y Bunun zerine Ne kadar? Atatrk: D i y e sordu. anda bana konan bu d e v l e t kuundan son derece keyiflenmi, ellerini ouRus'tu. o k t i t i z v e dzenli bir servisi v a r d . A t a t r k , y e m e k srasnda M a d a m V e r a ' y m a s a y a aEden Lokantasna vard. e ziyafet

toplants

kiilik bir m a s a d a birbirlerine

10 bin lira kadar... D e d i k t e n sonra B a y a v e r Rsuhi BeL o k a n t a s ' n n durumu inceden Bir

Bankas'na s y l e y e l i m . Mmknse bir are sine baksnlar... Ertesi ye bu konuda t a l i m a t verdi. gn Eden i n c e y e t e t k i k ettirildi. sre oyaladlar... Bu olayn tanklarndan D r . Reit Galip, k r e d i ii ne o k ierlemiti: B i z bu kadar t a r i h y a z p alyoruz... B e p a ra bile aldmz yok. Rus karsna p a r a v e r i l i y o r . . . Oysa para falan verilmi Diye balad s y l e n m e e . . . B a k t l a r k i bor iinde...

deildi.

GZL

DEFTER

215

DONDURMA YED

ATATRK'n Kz adn alan Kk lk, A t a ' n n husus hayatnda nemli bir y e r tutar. A t a t r k Albmnde l k ile ekilmi e itli resimlerine rastlanr. ocuu o l m y a n A t a t r k iin l k , balbana bir s e v g i k a y n a olmutur. lk'nn annesi Selnikli V a s f i y e H a n m A t a trk'n annesi Zbeyde H a n m tarafndan bytl m. Ankara'ya gelmi. A t a t r k ' n izniyle de Gazi O r m a n i f t l i i s t a s y o n M e m u r u ile evlenmi. Bu evli likten bir k z ocuklar oluyor. A t a t r k bu ocuun adnn l k konmasan istiyor. ocuk bydke A t a trk te onunla daha ok i l g i l e n m e e balyor. T a t i l l e rinden bir ounda lk'nn de yannda bulunmasn istiyor. B y l e c e halk tarafndan l k ' y e A t a t r k ' n K z ad taklyor. lk, A t a t r k ' e h a y a t t a nazn en ok geiren in sanlardan biriydi. B i r ok kimsenin A t a ' y a korkudan s y l e m e e cesaret edemedii eyleri o, hi ekinme den byk bir samimiyetle sylemesini bilirdi. A t a t r k te l k ' y e k z m a z , onun btn sylediklerini byk bir dikkatle dinlerdi. lk'nn O'na Atatrk m d i y e incecik sesiyle seslenii hi gzmn nn den g i t m e z .

216

ATATRKN

UAININ Sava

A t a t r k ' n son y a z m e v s i m i y d i . B i r g e c e di. Z a t e n perhiz olan A t a t r k dondurmay can g e t i r m e s i n i emretti. Kamarot R z a hi kimseye

rona y a t n d a l k dondurma yiyordu. Scak bir g e c e y grnce e k t i ve k a m a r o t R z a ' y a hemen bir dondurma

sormadan A t a t r k ' e

g i d i p b i r dondurma g e t i r d i . B y k bir itahla dondur may yiyen Atatrk: o k houma g i t t i . B i r tane daha g e t i r . . . E m r i n i verdi. k i n c i dondurma da geldi. Onu da yedi. B i r ncsn istedi.

A t a t r k ' n ii yanyordu. dondurma, harareti n i sndrmee y e t m e m i t i ! A r k a s n d a n b i r b a r d a k d a suutulmu su iti.

D e r k e n g e c e yarsna d o r u y a t t a i l k k r i z g e l d i . Orada h a z r bulunan D r . N e e t m e r r d e l p derhal u yandrld. N e e t m e r A t a ' n n husus doktoruydu. l k t e d a v i y i y a p t . F a k a t v a z i y e t i tehlikeli g r y o r d u . D n y a apnda bir a d a m n tedavisinde bu dakika dan sonra a r t k sorumluluk a l a m y a c a n s y l e d i v e A v r u p a ' d a n hemen sn istedi. bir mtehasss doktor arlma-

GZL

D E F T E R

217

BUZ SANDIKLARINI ATTIRIYOR


A T A T R K ' n husus doktoru N e e t m e r rdelp istedikten Fsenjan kfi cak. Ve daha buna benzer bir ok y a s a k l a r k o y d u k t a n sonra F r a n s z doktoru Savarona'dan ayrld, ehre indi. O g i d e r g i t m e z de A t a t r k beni a r d : elebi Efendi, bu sandklardaki buzlarn f a y sordu. Ne Buz sandklarnn olabilirdi ki: yanna giderek das v a r m ? Diye baktm. tular faydas sonra arld. Yatak Avrupadan lk doktor getirtilmesini doktoru dnyaca tannm Fransz

konsltasyon y a p l d k t o n sonra Darya kmak sandklar konula

D r . Fsenjan u

tlerde bulundu:

odasnda dolaabilir. iin duvarlara buz

yasaktr. M e r d i v e n inip binmiyecektir. H a v a tertibat gelmedii

H i faydas yok. P a a m . . . Doktor gitti mi? Evet Paam, buralar buz imdi m o t o r a bindi.

D i y e cevap verdim. D i y e y a v a b i r sesle sordu. yleyse hemen buz kutularn karn. B u z ku kirletmesin... kutularn onun duvarlardan yannda serbest itiraz kardm. Adoktorunun yasaklarna ierledii Hemen tatrk'n muhakkakt. la kalmad.

Fransz Fakat

e t m e k iste hemen

m e d i i anlalyordu. Sadece buz kutularn k a r t m a k Kendini biraz hissedince y a t a h a r e k e t e m r i n i verdirtti.

218

ATATRKN

UAININ

Savarona M a r m a r a ' y a doru y o l ald. E r t e s i gn a r k y ' e vardk. o k gzel bir y a z gnyd. A t a ' n n can y u k a r k m a k istiyordu. B y l e havada h r r i y e t a bir insan iin k a m a r a d a kapal k a l m a k ne d e m e k t i ? F a k a t doktorlar ona dar kmasn kesin o l a r a k yasaklamlard. B y l e olduu halde. elebi Efendi, ezlongu g v e r t e y e kar... E m r i n i verdi, i s t e r i s t e m e z emrini yerine g e t i r d i m . B i r taraftan d a z l y o r d u m a r t a r s a d i y e k a y g iindeydim. Atatrk gverteye kt. ezlongta bir sre uz a n d k t a n sonra t e k r a r a a y a indi. tatrk'n rnce let erefine gece Ne halk ki, sahilde A k h a v a onu bir fener alay Y a hastal g e m e z s e ,

f a z l a s y l e yormutu. O g e c e y i a r k y ' d e g e i r d i k . A dzenlemiti. F a k a t A t a t r k ' n dar k m a d n g zldler. are hastann a y a k t a dura bu derece c a k hali yoktu. Bunu h a l k a d u y u r m a m a k g e r e k t i . M i l Ata'snn hastaln biliyordu. Fakat a r bir hal ald saklanyordu. O g n y a t l a M a r m a r a ' d a dolatk. Bu sre iin de A t a t r k kh kamarasnda dinlendi, kh y a s a k ka rarn dinlemiyerek g v e r t e y e kt. E r t e s i gn D o l m a b a h e nlerine demirledik. T a m 56 g n y a t t a istirahat e t t i k t e n sonra bir g e c e A t a t r k ' koltua oturttular. K o l t u k bata K l A l i , Muhafz A l a y Kumandan smail Hakk Teke, Polis memuru F a i k elen, B a y a v e r Cell ner, bir de ka pdaki nbeti askerin elleri zerinde S a v a r o n a y a t n dan alnarak a r a r m e r d i v e n l e r d e n indirildi. s t a n bul motoruna bindirilerek Dolmabahe S a r a y n a g t rld. Bu gidi Atatrk'n son gidii oldu. Bir daha S a v a r o n a y a d n m e k k s m e t olmad.

GZL

DEFTER

219

MAREAL

AKMAK'LA YATTA

A T A T R K daha S a v a r o n a yatnda hastayk e n A n k a r a ' d a n o z a m a n Babakan bu lunan Cell B a y a r ile G e n e l k u r m a y B a k a n olan M a real F e v z i a k m a k t a sk sk stanbula g e l i r v e A t a trk' z i y a r e t ederlerdi. A t a t r k M a r e a l a k m a k ' n ziyaretine ok nem v e r i r ve hi k i m s e y e g s t e r m e d i i s a y g y ona g s terirdi. a n k a y a davetlerinde bile yleydi, Marealin bulunduu z i y a f e t l e r d e m a s a y a iki konmaz. A t a t r k de o g e c e y e m e k t e i k i perhizi y a p a r ya da b i r i k i kadeh ier, sofra en g e g e c e saat 11 de datlr, sa bahlara k a d a r d e v a m eden lenlere v e d a edilirdi. M a r e a l F e v z i akmak, Savarona yatna g e l e c e i z a m a n A t a t r k hasta olduu halde y a t n iskele sine kar, bir i k i saat sren toplantlardan sonra y i n e iskeleye k a d a r g e t i r i p m o t o r a bindirirdi.

220

ATATRKN

UAININ

A t a ' n n hastal srasnda eski Babakan v e A t a trk'n geldiini merak aralarnda Kurtulu adamakll Sava iimi arkada smet nn'nn bu Acaba hi g r m e d i m . A r a d a n gnler g e t i k e kemirmee balad.

bir d a r g n l k m v a r d ?

Sonunda dayana

m a d m . B i r g n B a y a v e r Cell B e y e sordum: s m e t P a a A t a t r k ' ok severdi. N i i n g e l i p Cemal, bir k a d e f a g e l m e k iin t e l e f o n etti. Ankara'dan ayrlmasn. diye grmyor? A t a t r k e haber verdik. s m e t P a a g e l i p sizi z i y a r e t e t m e k istiyor, dedik. rini c e v a p v e r d i . B i z d e s m e t nnye A t a t r k ' n szle aynen tekrarladk. Bunun tepkisinin ne olduunu A r t k bu k a r n imesi tehlikeli bir hal y a r a t t ndan su a l m a yoluna g i t m e k t e n baka are g r e m i y o r l a r d . F a k a t d o k t o r l a r su alma ilemini elden g e l d i i kadar g e c i k t i r m e k k a r a r n d a grnyorlard. A t a trk gn mi? dileri d. te durumun ciddiliinin farkndayd. Hatta bir doktorlara: Su a l m a k a m e l i y e s i tehlikeli midir, a c v e r i r sormutu. Fakat doktorlar onu kayglan diye bilmiyorum...

d r m a m a k iin ok basit olduunu, hatta bu ii ken deil, asistanlarna yaptrdklarn sylyorlar A s l n d a bu, d o k t o r l a r n sakladklarndan da teh Barsaklardan biri de delinebilirdi.

l i k e l i bir eydi.

GZL DEFTER

221

VASYETNAMESN EMRLE YAZDIRDI

H A S T A L I K g i t t i k e ilerliyor, karn g i t t i k e iiyordu. A t a t r k evresindekilere neeli g r n m e k istedii halde ac iinde kvrand belli oluyordu. yznden Bu e Yorgunluk artk ve halsizlik dik yzn hale inceltmi, gelmiti. onu bitkin bir hale getirmiti. K a r n n n su toplamas yatakta oturamaz yzden balad. ha bir da arkasna Artk yastklar koyuyorlard. hale gelmiti... aln... Diye

Sonunda A t a t r k btn d a y a n k l l n k a y b e t m e acya suyu dayanamaz bir an Doktorlara: Karnmdaki sre suyun evvel e m i r verdi. F a k a t hi birinde buna cesaret yoktu. Da alnmamasn u y g u n gryorlard. alnmas ikinci iin geliine d diretmesi, rastlad, tam Dok Atatrk'n suyun

F r a n s z doktorunun Fakat zerine gelir

tor, A t a t r k ' daha i y i bulacan u m u t ettiini sy lemiti. Bunun gelmez krklna Trk urad. Atatrk'e bakan doktorlariyle

222 Fransz doktoru arasnda

ATATRKN uzun sren

UAININ bir grme karar Yoksa

oldu ve A t a t r k ' n karnndan kalmamt ve bunu ktye

suyun

alnmasna

verildi. Y o k s a acsn hafifletecek baka hi b i r are yapmaa doru zorunluydular. su h a s t a l k daha Atatrk, notere gitmee balamt.

karnndan i l k kez nk

alnmasndan bir artk

sre nce vasiyetnamesini hazrlam ve kendi e l i y l e vermiti. y a v a y a v a leceini imesi, idrarnn O da anlamt. Karnnn Avrupa'lardan nlmaz bir ey gittike getirilen kesilmesi, kar doktorlarn anlatmt. hastalnn

snda elleri kollar b a l kalmas, O'na lmn ka olduunu H a s t a l n n S i r o z olduunu biliyordu, Vasiyetnamesinin hazrlanmas iin U m u m K t i p Hasan bir Rza Soyak'n yardmn istedi. istediini duymu buna tuk. B i r gn S o y a k ' a r d . M a l o l a r a k nesi varsa listesini karmasn Umum Ktip hi l z u m olmadn, kendilerine yonun basit ve dinletemiyordu... Bunu emirdi. Hem daha f a z l a srar etmesi, zaten hasta olan A t a t r k ' zebilirdi. U m u m K t i p brosuna g i d e r e k k a y t l a r d a n iste d i i listeyi karyor. Bu liste esas tutularak K o c a e l i M i l l e t v e k i l i Selhattin Y a r g ile bir v a s i y e t n a m e ha zrlanyor. A t a t r k vasiyetnamesinde btn m a l v e mlkn yine millete brakmaktayd. sevdiklerine ahs servetinden, ok yaknlarna, a y l k balanyordu. behemahal yapalm... Diyorsa. Emir tehlikesiz b i r ey yaplacak olduunu, operas bundan

k a y g l a n a c a k hi bir ey bulunmadn sylyorsa da

GZL

DEFTER yaadklar srece

223 kzkardei

Vasiyetnamede

Makbule A t a d a n ' a ayda 1 0 0 0 , P r o f . A f e t nan'a 800, t a y y a r e c i Sabiha Gken'e 600, l k ' y e 200, R k i y e v e N e b i l e ' y e d e 100 e r l i r a brakyordu. A y r c a Sabi ha Gken'e bir ev alabilecek p a r a verilecek, M a k b u le A t a d a n ' n da emrinde a n k a y a ' d a oturduu kalacakt. Bunlardan ev baka lnceye smet bir kadar ye

nn'nn ocuklarna yksek r e t i m l e r i n i bitirince kadar gereken yardmn yaplmasna ilikin madde de v a r d . U m u m K t i p H a s a R z a Soyak, A t a t r k ' n em r e t t i i gn yatmakta gtryor. srtnda, nuuluyor; Altnc N o t e r smail olduu tra st kattaki vaziyette Atatrk olmu onlar Kunter'i bakan ve Ata'nn odaya ve denize

pijamas

robdambr Sigara

karlyor.

kahveler iildikten sonra bir sre undan bundan k o f a k a t hastalndan Ktip'le Noter, hi szedilmiyor. So g i t m e k zere ayaa nunda U m u m

k a l k p izin istedikleri zaman, masann zerinden al d kapal bir z a r f N o t e r e d o r u u z a t a r a k : lar Bu benim v a s i y e t n a m e m d i r . c a b e t t i i z a m a n gzlerinin yalarla dolduunu farketaarsnz. D i y o r d u . H a s a n R z a S o y a k sonradan bun anlatrken mitim.

224

ATATRK'N

UAININ

ARTIK

DUA

EDYORDUK

B T N m e m l e k e t A t a t r k ' n hastaly la i l g i l i y d i . H e r k e s sabah gazetesini anca iyi bir haber alr umuduyla heyecanlanyor, b e k l e d i i mjdeyi g r e m i y o r d u . M i l l e t t e n fakat hastaln

g i d i i sakland iin henz iin tehlikeli hali m e m l e kete yaylmamt. Avrupadan doktorlar gelmiti, el bette ekilde ki bu hastala da bir are bulacaklar, Halk deil, ey Ata bu hatta d ge trk' eski s a l n a avutuluyordu. iindeydik. bile Her saat a l n d iin baka gnler O y s a biz iin gece uykularmzda kavuturacaklard.

h e r d a k i k a k u l a m z a bir baka haber Atatrk'ten ne nemez olmutuk. ediyordum. lam haber kn su Yarabbi,

buhranl

iriyorduk. H e r g e c e O'nun yaamas iin A l l a h a dua ok zaman Gnler y a s t m g z y a n d a n srsk geiyor, f a k a t beklenen i y i slanyordu.

bir trl g e l m i y o r d u . alndktan sonra O'nun birden kt, ok

A t a t r k ' n karnndan ilk olarak b i r t e n e k e y e y a

GZL DEFTER

225 haberi geldi. Byle olduu halde ii-

zayf

dt diye

mizde yine bir umut belirmiti. dzelir da Su ce, Yat dnyor, sonra fikir yrtyorduk. alndktan

Sudan kurtuldu, belki hastalk biraz hakkn

birbirimizle Atatrk

sakinlemi

diye duyduk. F a k a t g e c e inlemeleri kesilmedi denilin yreim O sralar neden a z m a g e l i r gibi oldu. ben, Savarona yatyla Fakat Bebek'e kaldrp hemen gittim. Bebek'e her gn du Dolmabahe nlerinden

gndermilerdi Saraya rumu memi geliyor, hakknda

bilmiyordum. bir eyler bekliyor,

arkadalarmdan

Ata'nn

salk

renmee beni

alyordum. karl

Y a t t a k i personel de g z l e r i yolda, akam benim d n sabrszlkla gvertede yor, fakat olmadn a z m a m a d m grnce, bir deiiklik anlyarak susuyorlard.

F . 15

226

ATATRKN

UAININ

OK ACI E K Y O R D U

ATATRK mabahe dolar ve Saray'nda uzanrd.

hasta y a t t son gnlerinde g e gerekse Dololan entariyle sevmeyiine gecelik Fransz kyafeti

rek Savarona yatndayken, doktorunu

kar, hi bir z a m a n baucundan a y r l m a y a n D o k t o r a k i r A h m e t v e Z i y a N a k i ' y e kar derin bir s e v g i besliyordu. Trk doktorlarna daha ok gvendii tandk her halinden belli oluyordu. K o l t u k l a Savarona'dan D o l m a b a h e ' y e tan sonra A t a t r k , daha nce neden S a r a y ' a g e l m e d i i n e zlr bir hal taknmt. nk y a t t a k i cehennemi odalar andrr daha scaktan serinceydi. burada eser yoktu. Saray'n H e m burada buz sandklar

gerekmiyordu. A t a t r k ' n karn gnden gne iiyordu. Bu yz den nefes a l m a k t a glk e k t i i n i gryorduk. Bizi a r t k p e k yanna b r a k m y o r l a r d . P e k nemli bir g r e v iin doktorlarn i s t e d i i bir eyi g t r m e k zere kapsna g i d i y o r , ou z a m a n da ieri g i r m e d e n d nyorduk. krm, Ancak kapnn aralndan ne g r e b i l i r s e k o kadar... Ata'nn hastal hepimizin kolunu kanadn S a r a y derin bir lm sessizliine brnmt.

GZL DEFTER

227

SON BAYRAMI

ATATRK'N

durumu a r l a y o r v e y a -

plan iyiletirme almalar sonusuz k a lyordu. Gnden gne bir m u m gibi eridiini g r yorduk. Bir ara Atatrk'n Ankara'ya gitmek iin israr ettii, O r a d a y a p a c a k o k m h i m ilerim var. Beni derhal A n k a r a ' y a gtrn, d i y e e m i r lad. G i d e r m i g i d e r . . . ne olur? mi, Trenin yoksa der daha D i y e dnyorduk. daha ok byk bir verdii Giderse mi? sylentileri kt. H e p i m i z i bir heyecan dalgas kap sarsntsndan kuvvetten

felket gelir

G i t m e z s e kurtulur m u ? D i y e

aramzda tartmalara

balamtk. Btn gnmz bu tr konumalar a l yordu. Sonunda d o k t o r l a r n e l b i r l i i y l e v e r d i k l e r i ka r a r her eye yere stn oldu. A t a t r k , Saraydan hi bir karlmayacak, g e r e k t i i k a d a r A n k a r a y o l c u oyalanacakt. kayglar da artmaa bala Hastalk ya'dan b i r e r ilerledike

luu konusunda

d. B e l k i y a r a r l olur umuduyla A v u s t u r y a v e A l m a n tannm p r o f e s r g e t i r t i l d i . F a k a t so nu deimedi. Bunlar da ayni hastal buldular ve

a y n i t e d a v i y i u y g u l a m a a baladlar.

228

ATATRKN

UAININ

Bebek'le Dolmabahe arasnda nasl gidip g e l d i i m i imdi dndke o gnleri y a a r gibi oluyorum. Heyecandan Bazan bitkin bir hale gelmitim o gnler... korkudan, kt, a c haberin korkusundan Sa

r a y ' a g i d e m e d i i m z a m a n l a r d a telefonla D o l m a h e ' nin santraln bulup rkek rkek santral m e m u r u K e m a l B e y ' e D e i i k l i k v a r m ? diye soruyordum. O n dan H a y r cevabn alnca iime su serpiliyor, he men den yattaki arkadalarmn kurtulur ylnn yanna koup balyorduk ok bir kr daha y a y o r diyordum. nallah Bylece vas diye 1938 Ondan sonra hep

duaya.

Cumhuriyet B a y r a m gelip

att. H a l k a bir ey d u y u r m a m a k v e ehirde y a s ha estirmemek iin enliklerin eskiden olduu g i b i ya uygun grld. Yine taklar kuruldu, parlak plmas

bir g e i t treni yapld, g e c e fener a l a y l a r dzenlen di. H a t t a Kuleli'liler Sarayn nne vapurla g e l i p g s teri yaptlar. srp Gece gitti. katlamadk. ne imiz kan alyordu. O, en Sevgili kendini sabaha kadar havayi fieklerle enlikler lerine Hep likleri

B i z Cumhuriyet B a y r a m ' n n onbeinci y l enlik candan Byk Ata'y arasna dnyorduk. katlamad Kimbilir iin kendi

g r e m e d i i iin

k a d a r zlmtr.

milletinin yemitir.

GZL

DEFTER

229

SON DAKKALARI

C U M H U R Y E T Bayram'nn

ertesi gn

A t a t r k ' n ateinin birden bire ykseldi i n i duyduk. i m i z i derin bir znt kaplad. K i m senin a z n bak amyordu. D e r k e n , bir haber daha g e l d i : A t a t r k k o m a y a g i r d i . . . Btn S a r a y ileri g e lenlerini, ine stnde uykusuz tutan bu srd. K o m a d a n Artk ferahlk sakinleti, Baya ilk koma, kr ksekiz saat konutuunu Hepimizi bir sonra birka k e l i m e deniyordu. umutlan-

rendik.

kaplamt.

mtk. T e h l i k e y i a t l a t t d i y e dnyorduk. Atatrk, a t l a t t tehlikenin farkndayd. e v r e sindekilere: B a n a n e o l d u ? d i y e sormu v e D e r i n bir uyku uyudunuz karlna p e k inanmamt. F a k a t i n a n m a d n beli etmek istemiyor grnmt. B i r i n c i k o m a d a n sonra a r t k d o k t o r l a r A t a t r k ' n bandan a y r l m a z olmular d i y e duyduk. D r . N e e t m e r her z a m a n baucunda, brleri de ikier ikier nbetteymiler. Birinci k o m a d a n kurtuluun verdii sevin uzun srmedi. A t a t r k ' n karnndaki su y i n e o a l m a a balad. Y a t a k t a o t u r a m a z ; uz ana maz o l du. e k t i i ac a r t t k a artt. F a k a t ylesine d a y a -

230

ATATRK'N

UAININ

n k l y d ki, herkesi bu hali akna eviriyordu. H e r sabah g a z e t e l e r i bandan sonuna kadar okumas eski a l m a k t a d a glk ekiyor halini hatrlatyordu. A t a t r k a r t k nefes r a r e t m e e balad. du. Bu yzden yeniden karnndan su alnmasnda is D o k t o r l a r nce buna k a r ktlarsa da, sonunda o y b i r l i i y l e suyun alnmas konu sunda birletiler. k i n c i su da alnd. F a k a t bu o p e rasyon, A t a ' y iyiden i y i y e halsiz b r a k m a a y e t m i t i . Sonunda 8 K a s m gn k a y ettikten sonra ikinci k o m a y a g i r d i i n i duyduk. A t a t r k ' n berberi M e h m e t , birden bire fenala t n v e k a y e t m e e baladn haber verince, H a s a n R z a Soyak, K l A l i , N e e t m e r v e A b r a v a y a , A tatrk'n baucuna komular. Atatrk onlara Saat k a ? d i y e sormu... 9 K a s m ' d a l g n bir halde g e i r e n A t a t r k , daki kadan gre dakikaya artk umut snmee balam. Gelen haberlere da umut kalmamt. Doktorlarda

y o k t u . G z y a l a r m z tutamyorduk. A r t k h a y a t bi ze zindan g i b i g r n m e e balamt. O g e c e y i uyku suz g e i r d i m . Y i n e de dua e t m e k t e n k e n d i m i alam yordum.

GZL DEFTER

231

SALH BOZYK KENDN VURUYOR

A T A T R K ' E oniki yllk hizmetim bir f i l m g i b i g z l e r i m i n nnden mitim. geti. Boaz ma bir ey tkanmt. K b u s iinde, srsklam t e r l e Sabah g e t t i m . afakla beraber biraz d a l a r gibi olmutum. U y k u s u z gecenin sabahnda vcudum ezilmi g i bi y a t a m d a n ktm. B i r a z sonra Saray'a gider, v a z i y e t i r e n i r i m d i y e dnyordum. Yatta grdm. ilerimi bitirirken yava Bebek Polis Karako indiini lunun b a y r a n n yava y a r y a doru

Btn vcudum sanki karncalanyordu. B i r

anda iddetli bir rperti sard her y a n m . . . O anda ac g e r e i anlamtm. D e m e k ki, A t a trk y a a m y o r d u artk. O m a v i g z l e r bir daha parl a m a m a k zere snmt. B i r an duygusuz, ta g i b i kaskat k a l d m . Ne alyabiliyor, ne de bir ses ka rabiliyordum. B i r sre iim r p e r m e dolu y l e duraksadm. N e d e n sonra kendimi t o p a r l a y p a a y a k o tum. A r k a d a l a r m a : l m . . . D i y e b i l d i m . O gusuz, anda yatta bir feryat figandr balad. Hi kimse g z y a l a r n tutamyordu. Benim de o ilk duy ta g i b i h a l i m gemi, balamt. yanaklarmdan yalar szlmee

232

ATATRK'N

UAININ

K e n d i m i toparladktan sonra rhtma ktm. H e m e n telefona sarlarak Saray'n santral memuru K e m a l B e y i aradm. H l inanamyor, inanmak i s t e m i yordum. Sesimi duyunca tand. Sadece D o r u d i y e bildi. B a k a bir ey sylemedi. H e m e n bir taksi e v i r i p Dolmabahe'nin yolunu tuttum. R y a d a y m gibi g i d i y o r d u m . B e y n i m z o n k luyordu. S a r a y ' a nasl v a r d m bilemem. Oras grle cek eydi. H e r y a n derin denebilir. Hi bir sessizlie kimse brnmt. Hemen Boalmt oradakilere: Ne oldu, ne v a r ? D i y e sordum. A l d m cevap Bu rn sessizlikten baka bir ey d e i l d i . iin Ankara'ya koutuklarn arada A t a t r k ' n b z o k yaknlarnn durumla salamlatrmak kalmamt.

renince zntm bir k a t daha artt. F a k a t bunlara kar A t a t r k ' e b a l l m h a y a t y l a deyen k i m s e l e r de vard. O'nun lmne d a y a n a m a y p acdan kendi t a b a n c a y l a vuran Bilecik milletvekili yatyordu. ama ald yaralarn kapamt. fedakr Salih Bozyk kanlar iinde bir kede lih Bozyk bir o anda

Bu m a n z a r a y grnce b i r a z daha fenalatm. Sa lmemi, hayata Bey etkisiyle leceini yl sonra gzlerini

A t a t r k ' e bu denli akla b a l bir insann daha olabi sanmyorum. Salih gsterdii lkla, h a y a t m boyunca g z m n nnden g i t m i y e c e k kiilerdendir.

GZL

DEFTER

233

YZNDEK TLBENT KALDIRIP BAKTIM

A T A T R K

Dolmabahe

Saray'nda

Ha-

r e m Ksmnda, Yaldzl suz tkta mt. Saray'da tk. du. enesi Rza adl bir mobilyalar, zeri

her z a m a n y a t t odada yaldzla bir ssl mavi tavan yas se

y a t y o r d u . A r t k bu odaya bakamyor, fenalayordum. bir lm rengine brnmt. A t a t r k bu odada son uykusunu uyuyordu. Geni yatakta, t e k rengini yatyordu. Hayattayken glkurusu

verdi. Y i n e y l e bir renk iinde sonsuz uykusuna d a l sofrac arkadam daha

vard. Onunla beraber y a v a a odadan ieri szlm balanm bir vaziyette saat kadar hareketsiz duruyor sonra stanbul'daki subaylar o byk k i g e n subay ldkten a y a k ucunda nbet bekliyorlard.

Atatrk reni iin te insan,

Ordu Mfettii, A n k a r a ' d a n v e r i l e n emirle cenaze t hazrlklara baucunda lmne bir geirilmi, nbet trl niformal tarafndan tutulmaa ilerde geici balanmt.

inanamadm insan

o koskoca tarih biraz H e r gelip

enesi balanm gibi o da

ekilde y a t y o r d u . insanlardan Bir

gmt. F a k a t O, dnya durduka y a a y a c a k ender biriydi. trl ldne inanamadm. A bakalm

yzn. D e d i m .

234 Yzndeki tlbenti aktarak morarm sahip yzne, gibiydi.

ATATRKN atrdm. sadece

UAININ

Gzyalarm iime resimlerinde gre Y z hafif siyaht,

bir daha

c e i m yzne uzun uzun b a k t m .

H a k i k a t e n imdi inandm... Dedim. Kendime deildim. Saraydan bir trl ayrlamyordum.

O gn nasl g e i r d i i m i bilmiyorum. O anda y a t t a k i alma vard. t. da Bunun oturup di. iini grevi kim dnr.

S a r a y ' d a o gne k a d a r grlmemi bambaka bir A b a n o z aacndan bir tabut kurunluyorlard. sofrac bana nbet brahim'le smail dnerek: yaptk. Ykand, kefenlen nifor sras geldi, diyerek Selmlk Teke ksmn (Paa) Hakk yaplm

A k a m st geldi. brahim'le Sonra

dertleirken

Son v a z i f e m i z i de

Dedi.

m a l a r n g i y i p nbete g i t t i . Giderken arkasndan y le dedim: Beyler, Paalar, imdi hepiniz geldiniz. A t a trk' bekliyorsunuz. Y l l a r c a onu iki cahil sofracnn eline braktnz da imdi mi g e l d i n i z ? Cenaze nuz. Cenaze, treninin btn Sarayburnu'ndan gerisinde ayrntlarn Zafer biliyorsuTorpidosu'yla yatyla biz

Y a v u z ' a alnp, z m i t ' e d o r u y o l alrken, onu i z l e y e n yabanc de donanmann Savarona Adalara bulunuyorduk. Donanmay kadar izledik.

n c e cenaze treni p r o g r a m n a biz alnmamtk. F a k a t Savarona'nn ekie ekie Byk o dnemde istediini adamlar svarisi bulunan yaptrmt. lmnde Onun: a t ile yat takip Sait K a p tan, y a t protokole sokabilmek iin S a r a y ' a g i t m i v e

etmelidir...

Szn hi u n u t m y a c a m .

GZL DEFTER

235

L D K T E N SONRA

A T A T R K

ldkten

sonra

Cumhurba-

kan olan s m e t nn, Savarona y a t n hi g r m e m i . G r m e i istemi. Y a t nebolu'ya a rdlar. B i z d e Savarona ile n e b o l u ' y a g i t t i k . Orada yle rhtm falan yok. Kydan uzakta demirledik. s m e t nn m o t o r l a y a t a geldi. H e r ta

rafn g e z d i v e beendi. K s a bir yolculuk yapp i n e bolu'dan Z o n g u l d a k ' a g i t t i k . nn orada y a t t a n ine rek trenle Aradan A n k a r a ' y a hareket yla yakn etti. Yl bir z a m a n gemitir.

1941, H a z i r a n 22... A t a t r k ' n lmnden sonra ben yine D e m i r y o l l a r letmesi kadrosunda Savarona y a tnda g r e v l i y d i m . A r t k eski i m t i y a z l durumum kal mamt. deildim. O z a m a n n Babakan olan R e f i k S a y d a m l a , D ileri smet Bakan kr Saraolu gezi stanbul'a yatna gelmiler. binmiler. Gvertede nn'yle beraber bir Refik Savarona Y a n i T r k i y e Cumhurbakannn h i z m e t k r

Gelibolu'ya

doru

yapyorlard.

s m e t n n ile

S a y d a m babaa v e r m i l e r k o

nuuyorlard. K o n u , k i n c i D n y a Sava v e T r k i y e ' nin nazik durumuydu. O z a m a n o k z o r durumda bu lunuyorduk. kt. Derken salondan gverteye Saraolu babaa Cumhurbakanyla Babakan byle

dnr v a z i y e t t e grnce i

236 atar, Y a h u ne var

ATATRK'N bunda dnecek?

UAININ Tarafsz ol

duumuzu iln ettik, harp yaparz.

anlattk.

Buna r a m e n atarsa yok...

a t m a z s a zaten mesele

Bu grmeden sonra anakkale B o a z n a doru h a r e k e t ettik. R e f i k S a y d a m ve kr S a r a o l u s tanbul'da Dnya an kaldlar. btn tehlike hzyla anlar sryordu. alyordu. Almanlar, Her sabah O z a m a n drt bir y a n m z atele sarlmt. k i n c i Sava S t a l i n g r a d v e M o s k o v a kaplarna dayanmlard. H e r bamzda g z l e r i m i z i , kendimizi atein iinde Gelibolu'da genelkurmay memleketin bir ok yata ve general geldiler. sava gc ve bulabileceimiz yksek rtbeli yine

bir gne ayorduk. H e p i m i z i n sinirleri bozulmutu. subay durumu Gvertede

konuuluyordu.

nn herkesin dncelerini dinliyor ve not alyordu. B i z d e hizmeti dzenli y a p m a a , bir p o t k r m a m a a alyorduk. K o n u k l a r en i y i ekilde a r l a m a k isti yorduk. nn, gen bir k u r m a y subayna yle sordu: yuz? Subay dnmeden u cevab v e r d i : Paam, bizi Almanlar Trakya'da yenerler, f a k a t Anadolu'da balarna bel oluruz... Bunun zerine s m e t n n Y a a a d i y e r e k ba lad kendi anlatmaa: imdi A l m a n l a r saatte seksen k i l o m e t r e iler A l m a n l a r l a harp edersek muvaffak olur mu

l i y o r l a r . Bu durum karsnda Ruslar bir buuk ayda m a l p olurlar. Bu b i z i m iin de byk k a z a n olur. Kafkaslar milyon uruz. alrz. (O Trkiye'nin zaman nfusu da otuz sekiz olur. nfusumuz sadece onsekiz

m i l y o n d u ) . A y n i z a m a n d a B a k u petrollerine d e k a v u

GZL DEFTER nn yannda ald. Bu Paa, rrm maz... Osman grme nn'ye: Paam u ran'a diye ran harp harbe yok... ileride Daha belki fazla azmdan lf girer mi? Diye bir srasnda yatta bulunan sevin iindeydi. Amiral Kabna samyor,

237 adeta

gelecekteki T r k i y e ' y i yaar gibi oluyordu. Bu srada bulunan kr O k a n ' a dnerek: Rus donanmas ne olur? D e y i n c e : P a a m , B e y k o z nlerinde demirler. G e m i l e r i n alr, harbin sonunu bekleriz... Cevabn Fahrettin soru kamalarn

sormu ve Bunlar

karl

almt: ka

duyunca, korktum.

konuulacaklar

d u y m a m a k iin k a m a r a m a ekildim. Ne olur, ne ol F a k a t aksilikler k o r k t u k a zerime geliyordu. Efendi, kamaramn kapsn aralam: Baktm smet nn'nn yirmi yllk hizmetkr C e m a l , imdi H i t l e r R a d y o d a Ruslarn bir bu uk ayda y k l a c a n syledi... D e y i n c e ben d e : Y k l r s a yklsn, bize ne?.. D e d i m . B i r a z sonra yine ayni arkada g e l d i : Gbels R a d y o d a Ruslarn birbuuk ayda y k l a c a n syledi... D e y i n c e ben de g a y e t safiyane: U l a n aptalln lemi yok. Bu i birbuuk a y d a olmaz... Bizim bu konumalarmz dururmu. meer kamarot Fa ruk not eder F a r k n d a bile deildim.

238

ATATRKN

UAININ

YATAK ARAFLARI

S A V A R O N A y a t ertesi gn eski M e c lis Bakan Abdlhalik R e n d a ile ocuklarn a l m a k iin B a n d r m a ' n n yolunu tuttu. Bandr m a y a g e l m e d e n bir saat nce B a y a n M e v h i b e nn beni ard: Renda'nn kamarasnn yatak araflarn de

i t i r i n . . . Dedi. Hanmefendi, araflar pis mi buldunuz? Deyince: H a y r , f a k a t deitirin, bizim araflardan ol sun... ko'dan aflar D i y e karlk verdi. yaptrdm deiti... zaman Dr. Fazl Beyle patiska araflard. B i z i m araflar dedii, yine benim L a z z a r i F r a n P e k i emredersiniz... D e y i p e m i r v e r d i m ve ar Kamarama geldiim vard. Ne o Cemal, cann sklm senin? D e y i n c e kendimi t o p a r l a d m : B i r ey y o k . . . D i y e cevap v e r d i m . F a k a t onlar israr ediyorlard:

arkba Hseyin v e ikinici ark M u h i t t i n z e g e

GZL Deyince aflar

DEFTER Evet ben cann de: beenmediler. da gzeldi Sanki sklm senin, nen var

239 syle?..

araflar ne kadar

babalarnn Diye cevap

evinde byle g z e l araf g r m l e r gibi. K e t e n ar grseniz... verdim. Bunun zerine: Aldrma geer... Dediler. Bu konuma marot Aradan Faruk onbe srasnda yine gn ben oradaym. getikten Bey'le iki farknda Benim sonra sivil deilim. bu ikinci Ka ko Polis ve

numam da ganimet bilmi. Hemen jurnal etmi. stanbul polis beni o Mdr gelip, tanyordu: Sen Dediler. Beni g t r m e l e r i iin bir bahane lzmd. Bu ba hane de, okuduum bir Rus eseri... racaklard. E v e t , dedim. K i t a p benim deil, daha da oku madm. Gne salonunun rafnda duruyor. R a f t a n kitab in D e r k e n bizi P o l i s l e r hemen o r a y a kotular. Onunla sulandbir kitap okuyormusun, kitap nerede? Selahattin memuru

D e n i z y o l l a r U m u m Mdr K e m a l B a y b o r a iki m o t o r l a kamaram aradlar. Allahtan btn polis

dirdiler. B a k t l a r ki, M a k s i m Gorki'nin A y a k t a k m adl ehir T i y a t r o s u ' n d a oynanan piyesi. Birinci na: Tek yataklda m yatmak istersin, yoksa i f t yataklda m ? D i y e sordular. B e n d e : T a b i i t e k y a t a k l d a diye karlk v e r d i m . ube'nin st kattaki y a k a paa alp, E m n i y e t Mdrlne gtrdler. misafirhanesinde g a y e t gzel bir loca. A l l a h t a n k i y a t a k l . P o l i s l e r ba

240

ATATRKN

UAININ

A l l a h raz olsun o devrin polislerinden. Y o k s a ha l i m yamand. T a m gn g a y e t nazik muamele g r dm. nc gn sorgular t e k r a r balad. Fakat bu k e z soru sahipleri E m n i y e t Mdr, Vali, ileri B a k a m , S k y n e t i m K o m u t a m gibi nemli kiilerdi. B u idare a d a m l a r y l a aramda yle bir konuma g e t i : Senin tahsilin ne kadar? A l t n c snfa Nerelisin? zmir'liyim. Baban O da oral... damdan dercesine yok. u soruyu filn var sordular: m? Senin Ruslardan tandn Salihli'de dodum. nereli? kadar.

Derken

Trklerden dahi

Ben ylarca A t a t r k ' n

hizmetinde kaldm. T a n d m kimseler y a sofrac, y a ofr, ya da milletvekili, bakan gibi kimseler. Y a b a n c m i l l e t t e n kimseleri t a n m a m . B i z l e r d a i m a t a k i p t e olduumuz gilenmedim. Beni kan beni Faik sorguya ztrak, ekenlere: Diye sordum. ileri Ba P o l i s Mdrne: iin kendi arkadalarmdan bakasyla il

Serbest

miyim?

Bu adam niin g e t i r d i n i z ? D i y e sordu. S o n r a braktlar. beraber gelen sekiz arkada ta serbest Bu alnmt.

serbest Benimle

brakld.

F a k a t hepsi B a k a n l k emrine

v a z i y e t tam k r k gn srd. B i r gn smet nn'nn s t a n b u l ' a g e l d i i n i duyunca U m u m K t i p K e m a l G e dele'e telefon e t t i m : B i r adamn ifadesiyle sekiz-on aileyi nasl s Diye sordum. Ben y a p m y o r u m , kanun y a p y o r . . . D e d i . rndrrsnz?

GZL Benim

DEFTER Hangi kanunla tevkif ettiniz, br hangi

241 kanunla

serbest b r a k t n z ? P o l i s beni arad, tarad, ne buldu? ihtiyacm yoktur, fakat arkadalarm oluk ocuk sahibidir. H i o l m a z s a onlarn ilerini v e riniz. D e d i m . P e k l , onlarn ilerini v e r i r i z . . . Dedi. A r k a d a l a r ilerine alnd, a m a S a v a r o n a ' y a deil, baka g e m i l e r e . B a n a gelince, t a m sekiz y l polisin g z hapsinde kaldm. Beikta'taki evimi sattm. zmir'e g i t t i m . Orada d a g z hapsi d e v a m etti. B a k t m , ola cak gibi deil. Kalktm A n k a r a ' y a g i t t i m . ankaya' da K e m a l Gdele'le grtm. Kendisinden bu v a z i y e t i n dzeltilmesini v e t e k r a r D e n i z y o l l a r n a dnme m i istedim. N e y s e b u i s t e i m kabul edildi. Y e n i d e n g e milere m tadr. kumanyac olarak alndm. dosyamda bulunmak Bu anlatm olduum n o t l a r k o n u k olarak kald Emniyet Mdrl'ndeki

SON

16

N D E K L E R

nsz Balarken Saraya Anz Perdeleri Adm N e yer, n e ierdi . . . evresindeki asalaklar Selanik'ten Msrl ne kar yerinde Gzm gryor, a y a m da Muganniye plak kadnlar B e n i imtihan e d i y o r Havuzdaki kisine Sofray karanlar terkediyor deitiriyor arldm

7 9 13 16 18 23 27 29 32 35 40 43 45 47 50 56 58 60 63 66 70 ... 72 74 77 242

U y k u s u z l u k rekoru Kontes"i akna evirdim Servetlerinizi veriniz a l l b r a h i m ' l e arkada K a y s e r i ' d e k i sr sahibi Hasta oban z i y a r e t i A y a k l a r n a kapanan kadn Cumhurbakan salonundaki a t l a r K p e i Foks'un ldrl ubukabad amlnda

B e k i r avu'un h i z m e t i air ve edipler arasnda Niancl Yalnzl Cierlerimden hastalandm z s o y operas nasl yazld r a n ah'yla sofrada k i arslan bir p o s t a s m a z Bana Cemal H a n deyiniz ah'n s v i r e ' y l e konumas A f g a n Kralnn gelii A l a y a n K r a l d a n nasl k a t k Venizelos'un g e l i i Y u g o s l a v K r a l n n gelii K o n y a ' d a bir o l a y Muhsin E r t u r u l ' l a sofrada Gznden y a g e t i r e n p i y e s A r t i s t l e r arasnda Kurbaal zil I r a k K r a l F a y s a l ' n gelii Japon Veliahdna v e r i l e n ders E m i r Abdullah'n y a t l a g e z i s i n g i l t e r e K r a l N a h l i n yatnda M a d a m Simpson'a sunduu k a h v e R o m a n y a K r a l K a r o l ' u n gelii l k T r k filmini nasl grd Fenerbahe'ye b a Samsun'a niin k m Ruslarla bir elence gecesi Sami P a a ' n n einin ss S a k a r y a kprsnde Yaknlarna v e r d i i ders G i t mektubu g e t i r Ya H a z r e t l e r i n i n D e r g h 243 ... ... ... ..

79 84 88 89 91 93 94 98 98 100 102 104 106 108 110 112 115 116 118 120 121 124 127 129 131 134 135 136 137 140 141 143 144 147

Erturul y a t n batrrm A n k a r a Lisesi'nde Amerikal gazeteci Son H a l i f e ' n i n g z y a l a r M a s r a f n cebinden derdi Otomobilleri Elbiselerimi yakn H z m ' nasl gretirdi Adal Aye Hanm R i f a t H o c a ' n n ba K a r a b e k i r ' e sinirleniyor Savarona Yatnn hikyesi ki kadn g a z e t e c i .. .... T a y y a r e piyangosu S i z Senyrsnz Reisicumhurluk yapamazsn Kafese girdi Beni oy vermee yolluyor P r o f e s r deilsiniz Birbirimizden ayrlmyalm ... K i m s e O'nun kadar gzel A l l a h d i y e m e z . . . R u s mill manda Y u n a n mandan sonra L s y e n H a n m ' p Kafa ls . B e n de sizin gibi i n s a n m M a r i f e t m i gibi e v l e n m i i z K y l n n eei Silindirli oban R u m k a d n y l a kavuncu T r k T i y a t r o s u ite o d u r e l e n g i nereye k o y a r s a m z k o y u n V i y a n a ' d a n gelen koltuk . . . B e r b e r R d v a n ' kovuu 244 ... ... ... ... .. ... ...

148 150 152 154 156 158 159 160 162 163 164 168 172 173 174 175 175 177 179 180 182 181 185 187 188 189 190 191 192 193 198 197 198 199

alnan nsanlar Masaj Bizim villamz yok Yannda alanlar

Prlantalar ahtadr yaptryor ...

202 204 205 206 208 209 210 212

E d v a r d Biyango Orkestras

R v e t v e r d i i m i duyunca K a f a n tarihe y o r m a F e l a h yerinde Madam Vera dondurma y e d i B u z sandklarn a t t r y o r Mareal a k m a k l a y a t t a Vasiyetnamesini emirle A r t k dua e d i y o r d u k o k ac ekiyordu Son B a y r a m Son dakikalar Salih B o z y k kendini v u r u y o r Yzndeki tlbenti kaldrp b a k t m ldkten sonra Y a t a k araflar ... yazdrd kalsn

213 214 215 217 219 221 224 225 227 229 231 233 235 238

245