You are on page 1of 12

De muziek van Turkije

Gastles door Liselotte Sels, onderzoeker Koninklijk Conservatorium Gent

1 CONTEXT: OPRICHTING TURKSE REPUBLIEK ALS BREEKPUNT

1

1.1 HET OTTOMAANSE RIJK

1

1.2 DE REPUBLIEK TURKIJE

2

1.3 GEVOLGEN VOOR DE MUZIEK

3

2 DE MUZIEK VAN TURKIJE

4

2.1

ALGEMEEN

4

2.1.

KLASSIEKE MUZIEK

6

2.2.

VOLKSMUZIEK

7

2.3.

HYBRIDE GENRES

8

3 TURKSE VOLKSMUZIEK IN GENT (CASESTUDY)

9

3.1. TURKEN IN GENT

9

3.2. DOCTORAATSONDERZOEK

9

4 AANVULLENDE INFORMATIE (WEBSITES)

10

1 Context: oprichting Turkse Republiek als breekpunt 1

1.1 Het Ottomaanse Rijk

Voorgeschiedenis

Nomadische Turkse stammen uit Aziatische steppen Migratie naar het westen (<klimaatomstandigheden) Eerste Turkse rijken (6 e eeuw 10 e eeuw), Groot Seltsjoeks Rijk (11 e eeuw) Verovering Anatolië (grondgebied huidige Turkije) vanaf 1071

Godsdienst:

Sjamanisme: sjamaan = religieuze specialist die communiceert met geestelijke wereld

Andere religies: zoroastrisme, manicheïsme, taoïsme, boeddhisme, nestoriaans christendom,…

Islam: bekering Turken 10 e -14 e eeuw, geïntroduceerd via Perzische hoge cultuur (elite)

Geschiedenis

Drie grote rijken:

Ottomaans Rijk (1300-1922) (soennitische tak islam)

Safavidisch Rijk (1501-1722) (~ Iran; sjiitische tak islam)

Mogolrijk (1526-1858) (~ Indië; hindoeïsme + islam)

Vier periodes van het Ottomaanse Rijk:

Opkomst (1300-1453) bloei (1453-1600) crisis (1600-1789) hervorming (1789-1922)

Ontstaan en groei Ottomaanse Rijk (< Osman):

Gegroeid uit ministaatje aan grens met restant Byzantijnse Rijk

Snelle uitbreiding grondgebied door opeenvolgende veroveringen:

o

Oversteek naar Europees continent (creatie Balkanstaat)

o

Verdere verovering Byzantijnse Rijk

o

1453: verovering Constantinopel (Istanbul)

1 Vooral gebaseerd op: Findley, C. V. (2005). The Turks in world history. New York: Oxford University Press.

1

o Verdere expansie: grootste deel Noord-Afrika en Midden-Oosten

Belegering van Wenen in 1529 = einde expansie

Kenmerken Ottomaanse Rijk:

‘Landbouwrijk’

Islamitische (soennitische) identiteit

Bestuurd door sultans = padisjahs ; kosmopolitisch karakter Ottomaanse hofcultuur

Multinationaal rijk ; etnisch en religieus diverse populatie

Periode van verval en hervormingen:

Interne crisis (decentralisatie) en bedreigingen van buitenaf (bv. de Russen)

=> militaire, financiële, bestuurskundige hervormingen / modernisatie (snelle verwestersing) => Politieke experimenten: grondwet, verkozen parlement * ‘Gelijkheid alle inwoners, ongeacht religie’ => separatisme tegengaan (bv. van Balkans)

Terreinverlies aan Russen, verlies Balkan-gebieden en Arabische gebieden

Het Ottomaanse Rijk tijdens en na de Eerste Wereldoorlog:

WOI: alliantie met Centrale Mogendheden (Duitse Rijk, Oostenrijk-Hongarije, Bulgarije)

Verdrag van Sèvres (1920): doodvonnis Ottomaanse Rijk (bezetting door winnaars WOI)

Onafhankelijkheidsoorlog (1921-22): Mustafa Kemal Pasja (Atatürk) verdreef Grieken uit West- Anatolië

Ankara (Centraal-Anatolië) = nieuwe hoofdstad

Verdrag van Lausanne (1923): internationale erkenning Republiek Turkije

1.2 De Republiek Turkije

* Ontwikkelingen Turkse Republiek ~ algemene patronen 20 ste eeuw:

verdwijnen multinationale rijken ontstaan natiestaten

modernisering/urbanisatie globalisering/verwestersing

Historisch belang ontstaan Turkse Republiek

Enige onafhankelijke Turkse staat tot aan ineenstorting Sovjet-Unie in 1991 (onafhankelijkheid Centraal-Aziatische Turkische staten)

Eén van enige onafhankelijke, moderniserende naties in Afrika/Eurazië tot einde Europees kolonialisme

Beleid van president Atatürk (1923-1938)

Terugdringen macht islam; religie ondergeschikt aan staat (opheffen religieuze instituties, sluiten soefi- ordes, vervangen islamitisch rechtssysteem door Europees rechtssysteem)

Westerse kledingstijl

Westerse kalender en klok

Latijns alfabet i.p.v. Arabisch-Perzisch alfabet, creatie ‘zuiver Turkse’ taal

Creatie roemrijke Turkse geschiedenis (= vergelijkbaar proces met andere landen)

Koerdische opstand in Oost-Anatolië (Koerdisch nationalisme >< Turks nationalisme)

Na Atatürk:

overgang naar meerpartijenstelsel

Drie militaire coups (leger = bewaker secularisme/‘kemalisme’): 1960 1971 1980

Jaren 1960: snelle urbanisatie, massale migratie naar steden ; emigratie naar Europa

Sociale spanningen: islamisten vs kemalisten / soennieten vs alevieten (sjiieten) / Koerden vs Turken

1987: kandidatuur lidmaatschap Europese Unie / 1999: acceptatie als officieel kandidaat

Turkije vandaag: religie en moderniteit hand in hand

Diaspora (emigratie naar Europa):

‘hybridisatie’ / postmoderne identiteit: Turkse moslims in Europa

Alle sociale spanningsvelden mee geëmigreerd

2

Samengevat:

Multinationaal islamitisch Rijk (sultanaat)

Moderne, seculiere, Westers-georiënteerde natiestaat

1.3 Gevolgen voor de muziek

Gevolgen beleid vroege republiek:

Breuk met het verleden, komaf met erfenis uit Ottomaanse Rijk

Ottomaanse klassieke muziek in diskrediet: niet als Turkse muziek beschouwd maar als ‘vreemde’ muziek (~ grote invloed van Byzantijnse, Arabische en Perzische muziek)

tijdelijk verbod uitvoering/uitzending Ottomaanse klassieke muziek, ontwikkeling tegengehouden

Godsdienst ondergeschikt aan en gecontroleerd door de staat sluiting soefi-ordes

soefi-muziek als levend erfgoed verwordt tot museaal genre

Nieuw ideaal: zuivere Turkse volkscultuur’ + moderne Europese technieken/methodes

volksmuziek Anatolisch platteland: basis voor nationale Turkse muziek (‘uitdrukking Turkse ziel’)

registratie, notatie, harmonisatie (‘polyfonisatie’), (her)instrumentatie, standaardisatie, adaptatie,…

Gecontroleerde verspreiding en professionalisering

professionalisering volksmuzikanten

oprichting volksinstituten (steden + dorpen) + conservatoria Turkse muziek (grote steden)

nationale radio-uitzendingen, officiële publicaties (partituren; cassettes, platen,…)

Turks nationalisme boven identiteit etnische/religieuze/linguïstische minderheden

muziek minderheden gecensureerd of geadapteerd naar Turkse maatstaven (vertaling naar Turks, verandering namen plaatsen, personen,… etc.)

Gevolgen globalisering en vrije markt:

ontstaan en exploitatie gepopulariseerde versies traditionele muziek + hybride populaire genres

Samengevat:

Kosmopolitische stedelijke en hofgenres + etnisch diverse rurale genres

Nationale Turksemuziek (= ‘verwesterste’ versie van ‘Turkse’ volksmuziek)

3

2

De muziek van Turkije

2.1

Algemeen 2

Westerse muzikale taal

Midden-Oosterse muzikale taal

Toonsysteem:

Toonsysteem:

 

geëvolueerd tot “mathematisch” systeem:

~“natuurlijk” systeem, gebaseerd op boventonen => 1/2 toon ≠ kleinste eenheid (komma’s, microtonen)

octaaf in 12 gelijke delen (1/2 tonen) => 1/2 toon = kleinste eenheid

Tijdstructuur:

Tijdstructuur:

 

vooral regelmatige maatsoorten (divisief systeem)

veel onregelmatige maatsoorten, langere ritmische cycli (additief systeem)

Textuur:

Textuur:

 

harmonie primeert (“verticaal denken”), polyfonie/functionele tonaliteit

melodie primeert (“horizontaal denken”), monofonie/heterofonie

Praktijk:

Praktijk:

 

de muzikant voert uit wat componist genoteerd heeft, ‘interpretatie’ partituur

voornamelijk orale praktijk, ruimte voor variatie en improvisatie

Notatie

Klassieke muziek

Eerste notatie: cijfernotatie (theoretische werken, niet voor composities: oraal-aurale traditie).

Muzieknotatie werd geïntroduceerd rond 1650-1700 door Europeanen aan het Ottomaanse hof: Ali Ufki (notenschrift), Dimitri Cantemir (letternotatie).

Eerste helft 20ste eeuw: standaardisatie (Rauf Yekta ; Ezgi & Arel)

Wijzigingstekens voor verhogen/verlagen van 1 / 4 / 5 / 8 / 9 komma’s

voor verhogen/verlagen van 1 / 4 / 5 / 8 / 9 komma’s  Nog steeds

Nog steeds verschillende systemen in gebruik, geen consensus.

Géén aanvaarding 24-toons gelijkzwevend systeem met kwarttonen (congres Caïro 1932)

Verschil tussen theorie en praktijk (verschillen van uitvoerder tot uitvoerder)

Volksmuziek

Oraal-aurale traditie

Vanaf vroege republiek: expedities in rurale gebieden Turkije registratie+notatie volksmuziek

Minder strikt systeem dan in klassieke muziek: vooral 2 (2 komma’s verlagen), 3 en 3 gebruikt

Makam:

Modaal systeem compositieregels

‘Toonladders’ bestaande uit tetrachorden en pentachorden

2 Vooral gebaseerd op:

Danielson, V., Reynolds, D., & Marcus, S. (Eds.). (2001). The Middle East (Har/Com.). Routledge.

Kurt Reinhard, Martin Stokes, & Ursula Reinhard. (n.d.). Turkey. In Grove Music Online.

4

Regels m.b.t. modulaties + melodische richting (seyir): stijgend, dalend of dalend-stijgend

Muzikale graden: eerste noot (giriş), tonica (karar/durak), dominant (güçlü), leidtoon (yeden)

Categorieën: enkelvoudig, getransponeerd of samengesteld

Elke makam theoretisch gebonden aan absolute toonhoogte, maar in praktijk flexibel: kan getransponeerd worden (~ bereik instrument of stem)

Vijf elementen die makam bepalen (Karl Signell, 1986):

1. Toonreeks

2. Melodische ontplooiing

3. Modulatie

4. Stereotype motieven

5. Tessituur

Voorbeelden:

Çargah: ~majeur / pentachord + tetrachord / stijgende seyir

Rast: ~majeur met 3e graad 1 komma verlaagd / pentachord + tetrachord / stijgende seyir

Buselik: ~natuurlijke mineur / pentachord + tetrachord / dalend-stijgende seyir

Kürdi: ~natuurlijke mineur met 2e graad 5 komma’s verlaagd (= ‘gewone’ mol) / tetrachord + pentachord / stijgende seyir

Hicaz: la – si 4 komma’s verlaagd – do# (= 4 komma’s verhoogd) – re mi fa# (= 4 komma’s verhoogd) sol la / tetrachord + pentachord / dalend-stijgende seyir

Hüseyni: la si 1 komma verlaagd do re mi fa# (= 4 komma’s verhoogd) – sol la / pentachord + tetrachord / dalend-stijgende seyir

(er bestaan honderden makams)

Usul:

Ritmische modi (patronen, cycli)

Basis voor compositie (percussie)

Enkelvoudig of samengesteld (* soms ‘doorgecomponeerd’: geen repetitiviteit meer)

Düm (laag) tek (hoog) etc.

Voorbeelden:

Nim Sofyan (2 tellen: düm tek)

Semai (3 tellen: düm tek tek)

Sofyan (4 tellen: düüm tekke)

Türk aksağı (5 tellen: düüm teek tek)

Yürük semai (6 tellen: düm tek tek düm teek)

Aksak (9 tellen: düüm teke düüm teek tek = 2+2+2+3)

Alle combinaties zijn mogelijk (bv. 9 tellen: 2+2+2+3 of 2+2+3+2 of 2+3+2+2 of 3+2+2+2)

… (er bestaan zeer veel patronen, sommige bestaande uit meer dan 100 tellen)

Volksmuziek minder complex en gesofisticeerd, niet zo aan regels gebonden, in grote lijnen zelfde principes

Iraanse, Centraal-Aziatische, Arabische makam grotendeels zelfde benamingen (meestal afkomstig van het Perzisch), soms verschillende invulling

5

2.1.

Klassieke muziek

Genres

Wereldlijke muziek

Militaire muziek (militaire band: mehteran / mehterhane / mehter takımı, yeniçeri =’janitsaren’)

Suites van instrumentale & vocale stukken in bepaalde makam: fasıl ~ nouba (ةبون)

o

Taksim: solo instrumentale improvisatie in bepaalde makam

o

Peşrev: gecomponeerde prelude, complexe usul, vier delen (hane) met terugkerend ‘refrein’ (teslim)

o

Saz semai: gecomponeerde postlude, zelfde structuur als peşrev maar eenvoudigere usul

o

Yürük semai: gecomponeerde instrumentale of vocale vorm, in Yürük semai usul (6/4 of 6/2)

o

Şarkı, kâr, beste,

:

vocale vormen, gebaseerd op Perzische en Arabische poëzie

Religieuze muziek

Moskeemuziek:

o

Oproep tot gebed (ezan)

İstanbul Ezanları (Kudsi Ergüner)

o

Koranrecitatie

Andere orthodoxe genres:

o

Gezongen gebeden

o

Mevlit: private ceremonie, gezongen verhaal geboorte profeet Mohammad

Ceremoniële muziek van de Mevlevi soefi-orde:

o Ayin (suite; onderdeel Sema/Sama = draaiende dans dervisjen)

Instrumenten 4

 

Tanbur

Klassieke

Ud (luit)

Kanun (geplukte citer)

 

Chordofonen

(gestreken of

getokkeld)

(gestreken of getokkeld)

kemençe

(gestreken)

kemençe (gestreken)

(getokkeld)

(getokkeld)
Chordofonen (gestreken of getokkeld) kemençe (gestreken) (getokkeld) Santur (geslagen citer)

Santur (geslagen citer)

Santur (geslagen citer)

Aerofonen

Ney (rietfluit)

Ney (rietfluit)
 
 

kudüm / nakkare

Membranofonen

Membranofonen  
 

3 De stad waar Rumi (‘Mevlana’) begraven ligt. 4 Voorbeelden kan je vinden op: www.turkishmusicportal.org.

6

2.2. Volksmuziek

Genres

Wereldlijke muziek 5

a)

‘Kırık hava’ (‘gebroken melodie’: metrisch)

 

Vocale genres

o

Aşık 6 -muziek (muziek gecomponeerd door rondtrekkende barden die zichzelf begeleiden op de saz)

 

 

* Partituur (eerste bladzijde): zie bijlage

 
 

o

Volksliederen: türkü, mani, koşma (lyrisch), destan (episch), ninni (wiegeliedje),… (anoniem)

o

Dansliederen

 
 

Instrumentale genres

 

o

Dansen: halay, horon, zeybek,… (regionaal bepaald)

 
 

o

Solo instrumentaal repertoire

 

b)

Uzun hava’ (‘lange melodie’: zonder metrum)

 

Vocale genres

 

o

Bv. bozlak, barak,… (regionaal bepaald)

 
 

 

o

Klaagliederen: ağıt, mersiye,…

 

Instrumentale genres

o

Preludes en interludes bij vocale genres

 

o

Solo instrumentaal repertoire

 

Religieuze muziek Alevitische 7 muziek (muzikale gebeden in ceremonie):

Deyiş / deme (mystiek gebed)

Nefes (hymne)

Düvas / düvazdeh imam (lied ter ere van de 12 imams waar de sjiieten in geloven)

Mersiye (klaaglied dat de dood van martelaar Hossein te Karbala herdenkt)

Instrumenten 8

   

Zwarte Zee kemençe

Kabak kemane

Chordofonen

Bağlama (saz) (langhalsluit) = instrumentfamilie!

Bağlama (saz) (langhalsluit) = instrumentfamilie!
Chordofonen Bağlama (saz) (langhalsluit) = instrumentfamilie!
Chordofonen Bağlama (saz) (langhalsluit) = instrumentfamilie!

5 Hier wordt de indeling van de Turkse musicoloog Muzaffer Sarısözen (1899-1963) gebruikt. Er zijn nog diverse andere indelingen mogelijk.

6 Aşıks en Abdals zijn twee categorieën van traditionele professionele volksmuzikanten. Terwijl de traditionele rol van Aşıks (rondtrekkende, vaak maatschappijkritische barden) tegenwoordig niet meer gepraktiseerd wordt, vervullen Abdals nog steeds de

maatschappelijke rol van muzikanten bij trouwfeesten, besnijdenisfeesten e.d.
7

De alevieten vormen een sjiitische minderheid in het overwegend soennitische Turkije en wonen vooral in het oosten van de Anatolische hoogvlakte (naar schatting 10 à 40% van de bevolking van Turkije). 8 Voorbeelden kan je vinden op: www.turkishmusicportal.org.

7

Aerofonen

Idiofonen

Membranofonen

Zurna (~ schalmei, dubbel riet, rechte konische boring) = instrumentfamilie!

dubbel riet, rechte konische boring) = instrumentfamilie! Sipsi (enkel riet) Mey/balaban (dubbel riet, cylindrische

Sipsi

(enkel riet)

Mey/balaban

(dubbel riet,

cylindrische

boring)

(enkel riet) Mey/balaban (dubbel riet, cylindrische boring) Website over mey Kaval (met labium ~ blokfluit; zonder

Kaval (met labium ~ blokfluit; zonder labium)

over mey Kaval (met labium ~ blokfluit; zonder labium) Tulum (doedelzak) Kaşık (lepels) Davul (grote trom,

Tulum

(doedelzak)

(met labium ~ blokfluit; zonder labium) Tulum (doedelzak) Kaşık (lepels) Davul (grote trom, bespeeld met dikke
(met labium ~ blokfluit; zonder labium) Tulum (doedelzak) Kaşık (lepels) Davul (grote trom, bespeeld met dikke

Kaşık (lepels)

zonder labium) Tulum (doedelzak) Kaşık (lepels) Davul (grote trom, bespeeld met dikke stok rechts en dun

Davul (grote trom, bespeeld met dikke stok rechts en dun riet links)

trom, bespeeld met dikke stok rechts en dun riet links) Bendir (raamtrom met snaar) Def/tef (tamboerijn)

Bendir (raamtrom met snaar)

stok rechts en dun riet links) Bendir (raamtrom met snaar) Def/tef (tamboerijn) Darbuka (vaastrommel) 2.3. Hybride

Def/tef

(tamboerijn)

riet links) Bendir (raamtrom met snaar) Def/tef (tamboerijn) Darbuka (vaastrommel) 2.3. Hybride genres Turkse pop, rock,

Darbuka (vaastrommel)

met snaar) Def/tef (tamboerijn) Darbuka (vaastrommel) 2.3. Hybride genres Turkse pop, rock, hip hop, dance,…

2.3. Hybride genres

Turkse pop, rock, hip hop, dance,…

In navolging van Westerse populaire cultuur

Behoud bepaalde elementen traditionele Turkse muziekgenres

Turkse jazz, wereldmuziek:

Echte cross-over van stijlen, mix van elementen met verschillende herkomst

Hedendaagse klassieke muziek:

In navolging van Westerse hoge cultuur

Behoud bepaalde elementen traditionele Turkse muziekgenres

Gepopulariseerde volksmuziek en religieuze muziek:

Fusie repertoire volks- en religieuze muziek met pop-idioom (harmonisatie, instrumentarium, format)

‘Fasıl’ (bv. Bülent Ersoy):

Stedelijk genre (ontwikkeld in nachtclubs), ontstaan uit de Ottomaanse klassieke muziek

Lichte variant van de klassieke suite (instrumentaal en vocaal)

Özgün müzik(bv. Groep Yorum):

Turkse versie protestmuziek (links maatschappelijk engagement, vaak ook alevitische thematiek)

Sluit aan bij idioom gepopulariseerde volksmuziek

Arabesk(bv. Orhan Gencebay):

Ontstaan onder arme bevolking uit platteland in grote steden, pessimistische thematiek

Sterk beïnvloed door Arabische (vooral Egyptische) populaire muziek

Karakteristieke sound (sentimentele lage stem, Arabische motiefjes door synthesizer-strijkers, darbuka + elektrobağlama)

8

3

Turkse volksmuziek in Gent (casestudy)

3.1. Turken in Gent

Migratiegeschiedenis:

Eerste fase: bilateraal akkoord België-Turkije (1964) “gastarbeiders” textielindustrie

Tweede fase: economische crisis > immigratiestop (1974) gezinshereniging + gezinsformatie

Huidige situatie:

10% Gentse populatie Turkse origine (= schatting)

4550 mensen met Turkse/dubbele nationaliteit

11042 Turken genaturaliseerd tot Belg

?? mensen geboren met Belgische nationaliteit maar met Turkse roots (niet in statistieken)

Origine:

maar met Turkse roots (niet in statistieken) Origine: 3.2. Doctoraatsonderzoek Titel: Turkish folk music in Ghent:

3.2. Doctoraatsonderzoek

Titel:

Turkish folk music in Ghent: Musical manifestations and their functions in a diaspora context

Inhoud:

Definiëren concept Turkse volksmuziek (TVM)

Overzicht TVM in theorie en praktijk

Overzicht Turkse aanwezigheid en TVM in Gent

Overzicht bijgewoonde muzikale manifestaties TVM (Gent + Turkije)

Gebruik/functies TVM (Gent + Turkije)

Muzikale kenmerken uitvoeringen TVM (Gent + Turkije)

Link tussen gebruik/functies en muzikale kenmerken uitvoeringen TVM (Gent + Turkije)

Vergelijking tussen Gent en Turkije

Belangrijke locaties:

De Centrale (Kraankindersstraat)

Muzikantenhuis (Dampoortstraat)

Mızrap (Sluizeken)

Meer informatie:

http://pure.hogent.be/portal (zoeken bij ‘Experts’) output (o.a. full tekst)

9

4

Aanvullende informatie (websites)

Amerikaanse stichting die informatie ter beschikking stelt over de geschiedenis van de Turkse muziek, over belangrijke componisten, uitvoerders en musicologen, over de types van Turkse muziek en over de muziekinstrumenten. Daarnaast is er een muziekwoordenboek, een reeks artikels over allerlei onderwerpen en een uitgebreide verzameling beluisterbare muziekvoorbeelden.

Website van de Internationale Mevlana Stichting van Istanbul, hier kan je meer uitleg vinden over Jalal ad-Din Rumi (‘Mevlana’ – Perzisch: ‘Mowlana’) en de Mevlevi-orde, een soefi-orde die gesticht werd door Mevlana’s volgelingen.

Uitgebreide database van Turkse volksmuziek: liedteksten, partituren,… + aanvullende informatie over allerlei onderwerpen. De website is wel enkel in het Turks. www.turksanatmuzigi.org:

Uitgebreide database van Turkse klassieke muziek en kleinere database van Turkse volksmuziek + informatie over uitvoerders, componisten etc, en verschillende videofragmenten per lied. Zoeken op makam of zoeken op de eerste letter van de tekst. Enkel in het Turks.

* Met de automatische vertaalopdracht van Google Chrome geraak je soms al een heel eind!

10

11

11

12

12