De muziek van Iran

Gastles door Liselotte Sels, onderzoeker Koninklijk Conservatorium Gent
1 CONTEXT: DE IRAANSE CULTUUR ....................................................................................................................................... 1 1.1 1.2 1.3 1.4 1.5 2 KENNISMAKING MET IRAN ........................................................................................................................................................ 1 BEKNOPTE GESCHIEDENIS ......................................................................................................................................................... 1 GODSDIENST ......................................................................................................................................................................... 2 LITERATUUR .......................................................................................................................................................................... 2 ANDERE KUNSTEN................................................................................................................................................................... 2

DE MUZIEK VAN IRAN ........................................................................................................................................................ 4 2.1 2.2 2.3 2.4 2.5 ALGEMEEN ............................................................................................................................................................................ 4 BEKNOPTE MUZIEKGESCHIEDENIS ............................................................................................................................................... 4 DE RADIF (= CANON) ............................................................................................................................................................... 5 GENRES EN VORMEN ............................................................................................................................................................... 6 INSTRUMENTEN ..................................................................................................................................................................... 7

3

VERWANTE MUZIEKCULTUREN .......................................................................................................................................... 8 3.1 3.2 3.3 INVLOED VAN DE IRAANSE MUZIEKTRADITIE ................................................................................................................................. 8 AZERBEIDZJAN ....................................................................................................................................................................... 8 CENTRAAL-AZIË ..................................................................................................................................................................... 8

4

AANVULLENDE INFORMATIE (WEBSITES) ........................................................................................................................... 9

1 Context: de Iraanse cultuur
1.1 Kennismaking met Iran
     ‘Iran’ vs. ‘Perzië’: o ‘Iran’ = oude naam ‘land van de Ariërs’), gebruikt door de Iraniërs zelf o ‘Perzië’ < provincie Fârs, lang gebruikt door niet-Iraniërs Iraniërs: Indo-Europees volk, vestigde zich ca. 1500-1000 v.Chr. in Europa, Iran, Centraal-Azië, India Taal (Fârsi = Perzisch): Indo-Europees, verwant met Europese en Indische talen Grote etnische diversiteit: Perzen, Azeri’s, Koerden, Gilaki, Arabieren, Baluchi’s, Turkmenen, Lori’s,… 1979: Islamitische Revolutie  Islamitische Republiek (sjiitisch)1

1.2 Beknopte geschiedenis
 Achaemeniden (ca. 550-330 v. Chr.) o Cyrus: uitbreiding rijk (* mensenrechten / pluralisme) o Darius (* Persepolis: paleiscomplex) o Xerxes o Oorlogen met de Grieken Onderwerping door Alexander de Grote (hellenisme) Parthen en Sassaniden (247 v. Chr. - 651 na Chr.): herstel o Oorlogen met de Romeinen Onderwerping door Arabieren  islam Samaniden (819-1005): herstel Overheersing door Mongolen en Seltsjoeken Safaviden (1501-1736): Turkstalige dynastie  sjiisme Qajaren (1796-1925): Turkstalige dynastie

      

11

Hoewel de staatsvorm een Islamitische Republiek is, woont slechts 1,4% van de bevolking het vrijdaggebed in de moskee bij, een duidelijk teken dat deze staatsvorm niet overeenkomt met het profiel van het Iraanse volk, dat veeleer seculier is.

1

 

o Oorlogen met Rusland, politieke en economische invloed Engeland Pahlavi-dynastie (1925-1979) o Modernisatie, secularisering (~ Atatürk in Turkije) o Amerikaanse invloed Islamitische revolutie (Ayatollah Khomeini) o Oorlog met Irak (1980-1988) o Huidig bestuur: ayatollah Ali Khâmenei & president Mahmud Ahmadinejâd

1.3 Godsdienst
Zoroastrisme (Mazdeïsme):  Profeet Zoroaster/Zarathoestra: ca.1000 v. Chr.  Ahoerâ Mazdâ (scheppergod ~ waarheid & licht) >< Ahriman (leugens, duisternis & kwaad)  Andere goden, engelen,… ~ natuurelementen (bv. Mithra: zonnegod2)  Avesta: Heilig boek (belang van muziek!)  Priesterklasse: Magi (magiërs)  Nadruk op persoonlijke keuze en verantwoordelijkheid  Grote invloed op latere godsdiensten (jodendom, christendom, islam) en Griekse filosofie Sjiisme:  Staatsgodsdienst sinds Safaviden  >< soennisme Soefisme:  Mystieke bewegingen, ordes  >< orthodoxe islam

1.4 Literatuur
Enkele grote namen:  Rudaki (†940): dichter, zanger en harpist; grondlegger klassieke Perzische literatuur (nieuw-Perzisch)  Ferdowsi (ca. 935-1020): Shâhnâmeh (episch gedicht, ‘Boek der Koningen’, geschiedenis/mythologie)  Omar Khayyâm (ca. 1048-1124): Rubâiyât (‘kwatrijnen’)  Nezâmi Ganjavi (ca. 1141-1209): Khosrow & Shirin, Leyli & Majnun (liefdesverhalen in verzen)  Jalal ad-Din Rumi (‘Mowlana’) (1207-1273): Masnavi (mystieke poëzie)  Sa’di Shirâzi (ca. 1213-1292): Golestan, Bustan (gedichten, verhalen, aforismen)  Hâfez Shirâzi (ca. 1315-1390): Divân (ghazals ~ sonnetten) Volksvertellingen: Duizend-en-één Nacht

1.5 Andere kunsten
De Iraanse cultuur heeft grote verwezenlijkingen en kenmerkende stijlen voortgebracht op het vlak van o.m. architectuur, miniatuurkunst, tapijten en kalligrafie.

2

Het Mitraïsme, een variant van het Zoroastrisme/Mazdeïsme, werd door de Grieken en Romeinen overgenomen en langs die weg werden heel wat aspecten van deze godsdienst met het christendom verweven.

2

3

2 De muziek van Iran
2.1 Algemeen
Westerse muzikale taal
 Toonsysteem: geëvolueerd tot “mathematisch” systeem: octaaf in 12 gelijke delen (1/2 tonen) => 1/2 toon = kleinste eenheid Tijdstructuur: vooral regelmatige maatsoorten (divisief systeem) Textuur: harmonie primeert (“verticaal denken”), polyfonie/functionele tonaliteit Praktijk: de muzikant voert uit wat componist genoteerd heeft, ‘interpretatie’ partituur

Midden-Oosterse muzikale taal
 Toonsysteem: ~“natuurlijk” systeem, gebaseerd op boventonen => microtonen (intervallen van ca. 3/4 toon en 5/4 toon) Tijdstructuur: veel onregelmatige maatsoorten, langere ritmische cycli (additief systeem) Textuur: melodie primeert (“horizontaal denken”), monofonie/heterofonie Praktijk: voornamelijk orale praktijk, ruimte voor variatie en improvisatie

2.2 Beknopte muziekgeschiedenis3
Vóór de komst van de islam:
Achaemeniden (ca. 550-330 v.Chr.)  belang muziek, hoge status hofmuzikanten, ministerie van muziek  religieuze, rituele functie Sassaniden (224-651)  Bârbad: minstreel aan het hof van Khosrow II, ontwikkeling muzikaal systeem met modi  Bahrâm Gur liet 12.000 muzikanten uit Indië overkomen

De islamitische periode:
Fârâbi (†950)  Grote invloed op latere Midden-Oosterse muziektheoretici ; kennis Griekse muziektheorie  Theoretische geschriften: muziekfilosofie, fysica van de klank, ritmisch systeem en intervallen, compositie, uitvoeringspraktijk, organologische studie Ibn Sina (‘Avicenna’) (†1038)  Muziek beschouwd als mathematische wetenschap  Voortbouwen op Fârâbi en Griekse theorie  Fysica van de klank, beschrijving intervallen/tetrachorden/modi, ritmische cycli, organologische studie, compositie Safi ad-Din Urmawi (†1293)

3

Vooral gebaseerd op: During, J. (2006). The Radif of Mirzâ Abdollâh. A Canonic Repertoire of Persian Music. Teheran: Mahoor Institute of Culture and Art.  During, J. (2010). Musiques d’Iran. La tradition en question. Parijs: Geuthner.  Nettl, B. (2006). IRAN xi. MUSIC. In Encyclopaedia Iranica. Geraadpleegd op http://www.iranicaonline.org/articles/iran-xipersian-music.  Farabi School. (2013). Geraadpleegd op http://www.farabisoft.com. 

4

 

Voortbouwen op Fârâbi, Ibn Sina, Griekse theoretici; grote invloed op latere Midden-Oosterse theoretici Beschrijving modi en intervallen (theoretisch)

Qoṭb-ad-Din Shirazi (†1310)  Leerling van Safi ad-Din  Correctie werk van Safi ad-Din (meer realistische intervallen en modi), eerste gebruik van begrippen ‘maqam’ (modus) en ‘seyr’ (melodische ontwikkeling modus)  Gesofisticeerde muzieknotatie Abd al-Qadir Marâghi (†1435)  Componist en muziektheoreticus, muzikant aan het hof van de Mongoolse heerser Timur Leng

Onder de Safaviden en Qajaren:
   Bloei van het muziekleven (aan het hof, in koffiehuizen) Uit elkaar groeien van de Perzische en de Arabische, Turkse en Centraal-Aziatische tradities Monumentale gecomponeerde suites (nowbe) met lange ritmische cycli vervangen door soloimprovisaties zonder metrum of met korte ritmische cycli

Recente ontwikkelingen (1950-1980):
 Westerse instructiemethodes (conservatoria en universiteiten)  Toenemend gebruik muzikale notatie (aangepast Westers systeem)  Standaardisatie  Introductie van Westerse instrumenten  Meer compositie / minder improvisatie  Westers concept van concerten en radio-uitzendingen  Grotere ensembles * Veel van deze ontwikkelingen lopen parallel met de ontwikkelingen in Turkije (en elders)

2.3 De radif (= canon)
     Voor het eerst vastgelegd door Mirzâ Abdollâh (1845-1918), varianten door andere meesters Repertoire van 250 à 400 korte muzikale deeltjes, samen ca. 5 uur muziek Basis voor compositie en improvisatie Georganiseerd in 12 dastgâhs (modale systemen): 7 hoofd-dastgâhs + 5 âvâzen Elke dastgah bestaat uit verschillende deeltjes (gushehs), die ook kunnen moduleren o Introductie (darâmad) o Gusheshs zonder metrum – grootste deel o Gushehs met metrum (zarbi) – minder o Climax en cadens (owj – forud) - Âvâz Abu ata - Âvâz Bayât-e Tork - Âvâz Afshâri - Âvâz Dashti (- Âvâz Bayât-e Kord) Dastgâh Segâh Dastgâh Chahârgâh Dastgâh Mâhur Dastgâh Homâyun - Âvâz Bayât-e Esfahân Dastgâh Navâ Dastgâh Râst-Panjgâh

1. Dastgâh Shur (sol – la ‘koron’4 – si – do – re – mi – fa – sol)

2. 3. 4. 5. 6. 7.

4

Koron: verlaging met ca. een kwarttoon; sori: verhoging met ca. een kwarttoon. Notatie: 5

2.4 Genres en vormen
Uitvoering van de radif (dastgahs)
   Pishdaramad (‘prelude’, ‘ouverture’, ‘introductie’): traag instrumentaal deel met vast metrum, bereidt luisteraar voor op melodieën die uitgewerkt zullen worden in verschillende gushes van de dastgah. ♫ Pishdaramad (Mohammad-Reza Lotfi, tar & Mohammad Ghavihelm, tombak) Chahârmezrâb (‘vier plectrumaanslagen’): virtuoos instrumentaal deel, meestal in 6/8 Âvâz (‘gezang’5): lied zonder metrum, gebaseerd op klassieke poëzie, vrije interpretatie van een gushe uit de radif. Kern van de Iraanse muziek (~ innige verbondenheid van poëzie en muziek). * Typische zangtechniek: tahrir of chahchah (~ zang van nachtegaal) ♫ Avaz (Mohammad-Reza Shajarian, zang & Mohammad-Reza Lotfi, tar) Tasnif: klassiek of semi-klassiek gecomponeerd lied met vast metrum, gebaseerd op een (meestal speciaal geschreven) gedicht ♫ Tasnif ‘Yad bad’ (Mohammad-Reza Shajarian, zang & Parviz Meshkatian: santur en compositie) Reng: instrumentaal deel, snel tempo met vast metrum, danskarakter. Slotdeel in uitvoering dastgah.

 

Soefimuziek:
♫ In passion (Shahram Nazeri, zang & Kaykhosro Pournazeri, compositie en tanbur)

Ceremoniële muziek:
Muziek in de sjiitische rouwmaand (muharram):  Tazieh: passiespel dat het gevecht in Karbala en het martelaarschap van Imam Hossein herdenkt  Sine-zani: ceremoniële zelfkastijding ♫ Sinezani in Bushehr ♫ Ander voorbeeld Muziek in de Zurkhane-ceremonie (traditioneel gymnasium): Recitatie en percussie door de leider, epische poëzie (Shâhnâme), band met soefisme ♫ Zurkhane

Volksmuziek / regionale muziek
♫ Khorasan: ‘Bakhshi’ Haj Ghorban Soleimani (1920-2008) op dotâr ♫ Bushehr: neyanbân (= doedelzak) ♫ Fars (Qashqai-volk): dans begeleid door sornâ en naqareh (‘sâz o naqareh’)

5

Deze betekenis van âvâz verschilt van de betekenis van ‘sub-dastgah’ in het systeem van de radif.

6

2.5 Instrumenten
Klassieke muziek
Setâr
Chordofonen

Târ

Tanbur

Ud

Kamânche

Santur (geslagen)

Qanun (geplukt)

Ney
Aerofonen

Tombak/zarb
Membranofonen

Daf (groter) en dâyre (kleiner)

Volksmuziek
Dotâr (Khorasan)
Chordofonen

Robâb (Sistan-Baluchistan) Geychak/ sorud (Baluchistan)

Sâz/choghur (Azerbeidzjan)

Bâlâbân (Azerbeidzjan)
Aerofonen

Sornâ (duo met dohol)

Karnay (Fars)

Neyanbân (Bushehr)

Membranofonen

Dohol (duo met sornâ)

Naqâreh (Fars)

Kuzeh (Baluchistan)
Idiofonen

7

3 Verwante muziekculturen6
3.1 Invloed van de Iraanse muziektraditie
De Iraanse muziekcultuur had een grote invloed op de omliggende muzikale tradities:  Muzikale terminologie Arabische, Turkse en Azerische cultuur is van Perzische origine  Grote invloed op Indische hofmuziek (16e eeuw: Perzische muzikanten naar hof)  Het werk van Jalal ad-Din Rumi (‘Mowlana’) staat centraal in Turkse klassieke muziek

3.2 Azerbeidzjan
Mugham: rast, mahur-hindi, segah-zabol, cahargah, humayun, shushtar, bayati shiraz, shur, bayati kurd, bajati gajar, rähab, nava-nishapur + 8 secundaire mughams ♫ Alim Qasimov & Ensemble

3.3 Centraal-Azië

Afghanistan
 Invloed van Pakistaanse, Chinese, Indische muziek (versmelting) ♫ Klassieke muziek in Herat

Oezbekistan en Tadzjikistan
   ♫ ♫   Chahôr-maqôm (‘vier maqams’: suites): bayôt, chahôrgôh, dugôh-husayni, gulyôr-shahnôz Shash-maqôm (‘zes maqams’: suites): buzruk, rôst, navô, dugôh, segôh, irôq + 12 ‘sub-maqams’ Licht klassieke vormen Layla (Davlatmand Kholov – Tadzjikistan) Ghazal (Munâjât Yulchieva – Oezbekistan)

Oeigoeren
Invloed van Chinese muziek (Oeigoeren leven in provincie Xinjiang van China) On ikki muqam (‘twaalf maqams’: suites): rak, chäbbiyat, mushaviräk, charigah, pänjigah, özhal, äjäm, oshaq, bayat, nava, segah, iraq ♫ Oeigoerse muqam-muziek

6

Vooral gebaseerd op: During, J. (1998). Musiques d’Asie centrale. L’esprit d’une tradition. Parijs: Cité de la musique / Actes sud.

8

4 Aanvullende informatie (websites)
    www.iranicaonline.org: extensieve online open-source encyclopedie over Iran en de Iraanse cultuur. www.farabisoft.com: website met o.m. uitgebreide informatie over de Iraanse muziekinstrumenten. http://youtu.be/TihGLGuDABI: video over de opname van de Iraanse radif in het UNESCO-erfgoed. Aankondiging Iraans concert in De Centrale en uitgebreidere uitleg over de radif n.a.v. dat concert.

Je kan me steeds contacteren met vragen of opmerkingen: liselotte.sels@hogent.be.

9

Sign up to vote on this title
UsefulNot useful