You are on page 1of 201

Babakanlk Kltr Mstearl Kltr Yaynlan

BRAHM KAFESOLU

SELUKLU t a r ih

BRNC BASILI

D E V L E T K TA PLA U l

MLL ETM BASIMEV STANBUL 1972

Mill Eitim Bakanl Y aym lar ve Basl Eitim Malzemeleri Genel Mdrlnn 8/V IH /1972 tariK ve 7 9 7 0 sayi defa olarak 1 0 .0 0 0 adet baslm tr.

ttNDEKtLEE
Sabi f e

N S Z .................................................................................... .......1 - 2 SE L U K L U L A R V E B Y K SE L U K L U M PA R A TO RLU U ......................................................................... ....... 3 - 7 0 1 ~ Selu k lu lar ve tarih sahnesine klar: S e lu k a d ......................................................................... . 3 Seluklun i l e s i .......................................................................... i Selu k lu g .........................................................* ^ S e lu k un b & u lla n .............................................................. ...... 12

2 Seluldu la rn H orasana srei^i: Selu klu - K arah anl Gazneli m nasebetler . . n a r Beyhn dou - Anadolu a k n ............................. 15 H arezm h d i s e l e r i ........................................................ ...... 17 Ir a k T r k m e n le r i................................................... ..... , 20 S elu k lu la n n H orasana S f e i i ............................ ...... 22 3 Selu klu devleti ve f tu h a t: D andnakan sav a: 1040 ................................................... 25 S u ltan T u ru l B e y ...............................................................27 Ssta n 'n z a p t .........................................................* . 28 K irm an n zapt . . ............................................................... 29 ar B ey in fetih le ri ve l m ............................ ...... 30 ra n da, A zerbaycanda fetihler, e:ney - Anado lu ya a k n l a r ........................................................ ............:<2 brah im Y naFn is y a n l a r ............................ . 36 S u lta n T u ru l B ey 'in Bad ad a girii. Buveyhlerin s o n u ......................................................................... ...... 37 T u ru l B e y in *'Dnya hkm dar iln edilmesi. 3V Su ltan T u ru l B e y in v e f a t ..............................................41 Su lta n Alp A r s l a n ........................................................ ......42 A zerbaycan ve K a fk a sy a h a r e k t ............................ ...... 43 Alp A rslan m dou sefer! . 44

Sahfft M alai^rbrt meydan muharebesi: 1071


Savasn hazrlk d e v r e s i ............................................. Meydan m u harebesi . ................................................... M uharebenin n e t i c e l e r i ................................................... 5^

Byk Seluklu mparatorluu:


B yk Su ltan M e lik a h ............................. Anadolunun fe th i . . . . . . . . F tm le rle m cadele. Suriyenin zapt K a fk a sy a da fetih ler Sleym an-ah-Tutu m cadelesi . . Su ltan M elikahm Badad ziyareti . Bizans - znik m nasebetleri . . . . akan B ey > K arah an lla n n tbiiy ete alnm as , o Hicaz, Yem en ve Aden'in m p aratorlu a tbiiyeti B tin lerle m cadele. B yk Su ltan M elikgh'n lm o ......................................................................... 61 62 64 65 66 67 67 68 68 69 69

n
SE L U K L U D E V L E T L E R . . . , .............................7 1 - 1 0 6 72 74 78 79 81 84 85 87
88

1 Irak ve Horasan Seluklular:


Su ltan B e r k y a r u k ............................ ..... . Su ltan M uham m ed T ap ar. H allar . . . Ira k Seluklu devleti. Su ltan M ahm ud . . . S u ltan T u ru l I I ve Su ltan M es'ud . . . . B y k Su ltan S e n c e r ............................................. H alife su lta n la r m cadelesi. 11-deniz o u llan Su ltan T u ru l I I I ............................ ..... , . . .

2 Kirman Seluklular; 3 Suriye Seluklular: , Anadolu Seluklular:

........................ . . . . . .

S u ltan K l A rslan I. . ........................................ Su lta n M es'ud I ............................................. , . S u ltan K l A rslan I I ....................................... . Myriokephaon sava: 1176 . . . . . . . K eyh u srev I, S leym an - ah ve K l A rslan in. Su ltan K eykvus I ................................................... S u ltan Al'd-din Keykubd I . . . , . Su ltan K eyhusrev I I . . ............................ ..... . K seda sava ve sonras

89 92 93 95 97 98 99 104

!11 Sahife

n
SEL U K LU M PA R A TO RLU U N U N Y K S E L tg S E B E P L E R ......................................................................... 107 - 13R

1 ~ Horasanda yerleme..............................................
2 3 4 5 6 7 8 S elu k lu devletinin v a sf ve b n y e s i....................... M ill h u s u s iy e t ie r .............................................................. H km d arlk t e l k k i s i ................................................... m m e hukuku anlaym d a deiiklik , . C ihn hkim iyeti fik ri . ............................................. Selu k lu siyasetin in m h i y e t i .................................. T rkm en gleri ve n e t i c e l e r i .................................. IV

107
Hl 115 120 12S 126 128 131

SE L U K L U H K M Y E TN N Y IK IL Ig S E B E P L E R 1 3 9 - 1 4 2 1 2 3 4 V er set m eselesi .............................................................. H alife - su ltan lar m c a d e le s i....................................... A tabey lerin t a h a k k m ............................................. D m d a h a l e l e r .................................. ............................ V SE L U K L U L A R D A T E K L T 1 2 3 4 5 6 H km dar ............................................. ............................ S a ra y T e k il t .............................................................. H k m e t ............................................................................... A sk er t e k i l t .................................................................... A d l i y e .................................................................................... H a b e r l e m e ........................................................ . . . VI T M A V E F K R H A Y A T ............................................. 151 - 186 143 - 1 5 0 144 14f. 14!^ 147 149 150 139 140 H2

1 So sy al d u r u m ....................................................................
2 k tisad - tica r durum . . . . . , . , . . A hlik ve t e k i l t ............................ ..... ............................

151 153 155

3 Din hayat:
D in bilginleri . . S flik ve ta rk a tle r T rk s fli i . . . M uhyid-dn A rab . M evna . . . .

15K 161 162 164 1()7

IV
S a h f

R afz in an lar .................................................................... B ab a i s y a n ........................................................ . , B ek ta lik 4 lim , edebiyat, sana t: Yeryznde ilk niversite: N izm iye * . lim a d a m l a r .............................................................. ..... T a r i h i l e r ........................................................ , . . irle r ............................................. ...................................... T rk - F a r s A rap k lt rleri arasnd a m cadele: T rk k ltrn n zaferi . o ............................ Y u n us E m r e ......................................................................... S a n 'a t: T rklerin getirdii y e n ilik le r ....................... M usik * . .............................................................. V II DNYA T A R tH t V E SE L U K L U L A R . ,

170 172 173

174 176 177 178 179 181 182 186

. 187 ^ 189

NSZ
T arih te topluluklara yzyllar boyunca takip edecekleri istikam etler izmee m uvaffak olmu ' byk devir'' 1er var dr, in san lar bu devir"' lerin olular srasnda elde e t tikleri, eskisinden farkl, dnce, telkki ve hayat gr ile kadrolanan deer hkmlerinin izinde yrmekte ve gnlk h ayatlarn bile ona gre dzenlemektedirler. 11 > 13. yz yllarda Seluklu Trklnn gerekletirdii a ite bu byk devir^* lerden biridir. Seluklu mpairatoriuu Trklerin kurduu yze yakn siyas teekkl arasnda yer alan drt byk im paratorluk (Hun, Gk - Trk, Seluklu, Osmanl) dan ncsdr. Te mellerinin Horasan ktasnda, slm muhitinde, atlm olma s, onda, nceki Trk devletlerinden olduka ayr bir siyas ve sosyal yap meydana getirm itir ki, bunun balca zel lii, eski Trk topluluu ve hkimiyet anlay ile islm tim a bnyesi ve tekiltnn ahenkli su rette mecz edilmi olmasdr. Bylece Trklerin slm dncelere intibakn salayan ilk' byk ve salam siyas teekkl olmak itibariyle Seluklu devleti, T rk tarihinin akna yeni bir yn vermi ve slm dininin akideleriyle donatarak zenginletirdii T rk le yeni ve kkl bir hamle kudreti kazandrm tr. O de^* recede ki, btn T rk topluluklarnda ve siyas kurulularn da kendini hissettirm i olan bu Seluklu damgas gnmzde bile tesirlerini devam ettirm ekte bulunmutur. slm tarihi asndan bakld zaman da Seluklu Trklerinin ayn fonksiyonu icra ettii grlr, Islm ta rihinde Sel^juklu m paratorluu yine drt byk islm im paratorluundan (Em ev, Abbas, Seluklu, Osmanh) ncsdr ve getirdii yenilikleri sonraki btn islm devletle rinde mahede etmek mmkndr. O hlde, Seluklular

VI
yalnsz Trk tarihinde deil, slm tarihinde de bir dnm noktas saylabilecek lde derin ve mull bir vazife ifa etm ilerdir. K saca sylemek gerekirse, tarihin bu byk a Trklerin ve mslman m illetlerin tarihlerinde, her iki sine de mna ve muhteva kazandran, T rk gc ile slm maneviyatn elele verdirerek onlarn gaye ortakl iinde bTDrleriyle kaynam asn salayan b ir merkez devir duru^ mundadr. T rk ile islm aym tarih fonksiyon izgisinde birletiren Seluklu devrinin, dolaysiyle dnya tarih i ynn den de ehemmiyeti aktr. Seluklu m paratorluu 11, yzylda Ouz T rkleri ta rafndan Jnrulmugtur. Ouzlar umum h ayat ve devlet ku ruculuu gelenekleri bakmndan Gk - Trklere bal idiler, O rta -A sy a d a Orhun rm a ile tken yaylas blgesinde ki G k -T rk m paratorluu ( 6 - 8 . yzyllar) nun zlme sinden sonra Oua k itleleri batya doru ilerleyerek 10. yz ylda geldilderi A ral gl havalisinde Ouz "Yabgu devleti erevesinde m ill geleneklerini devam ettirm ilerdi. Daha soira M nevnnehir zerinden H orasan'a getiler ve orada devletlerini kurdular. Devlet kurucular olan Ouz babular bizim atalan m zd r. B iz Seluklun, Turul ve a n Beylerin, Su ltan Alp A rslan, M elikah, K b A rslan ve K eykubdlarm ocuklaryz. B yle olduu iin de, bu anl dev rin tarih oluunu herkesten nce bilmek, renmek mevkiin deyiz. B u kitap , Seluklu T a rih i ad altnda, atalarm zn ortaya koyduu byk tarih devri tam tm ak zere hazr lanm tr.

SELUKLU TARH

SELOLULAR VE BYK SELICLU MPARATOKL .1 . Seluklular ve Tarih Sahnesine klar

Seluk ad: Seluklu hkmdar ilesinin atas olan Selukun ad, telffuz akmndan, mnakaalara mevzu olmutur. nce Trkgedeki ses-uyumu kaidesi ze rine dikkati eken Prof. J. Marquart adm Saluk eklinde sylenmesi gerektiini ileri sm ve is min byle kaydedildii bir XIII. yzyl tarihisinin eserini misl gstermitir. Sonra Prof. W. Barthold, XI. yzyln nl Trk bilgini Kgarh Mahmud ta rafndan tes'bit eden Seliik eklinin en doru telf fuz olduunu belirterek, sonraki Trk kaynaklarmdan da bunu teyid edecek rnekler vermitir. Daha sonra bu mesele zerinde duran Prof. L. Rasonyi eitli delillere dayanarak, adn Selk (Selck.) olmas gerektii zerinde srar etmitir ki, bu syleni ek li XII. yzyl Arap mellifi el-Azm ve Farsa Eis-kub yazar Kad Burhnd-dinl-Anev tarafndan da kaydedilmitir. Buna ramen, ranlve Arap melliflerk byk ounluu tarafndan, A-ap imls e, Sesulc olarak zaptedilen ve bize e<

SELUKLU TARtHt

byle intikal eden a.dn Seyk telffuzu umum bir hl almtr.

Trkede

Sck eklinin kk sel mnasna geldiiai ileri suren Rasonyiye gre, Ouz babuu Selukun Orta Asya'da Krgzlar tarafndan bzan Muz-(Buz) ta denilen Sel-ta civarnda domu ve adm da bu dadan alm olmas muhtemeldir. Dier ta.raf~ tan Prof. P. Pelliot, kelimenin Salug ekli ile Trkede mcadeleci mnasnda olduunu ilexi sntr. Selultn ilesi: Selukun ilesi, gerek tarih kaytlardan, gerek paralardan ve damgalardan anlald zere Ousarn Ejik boyuna mensup idi. Babas Bokak (veya Tokak) adm tayordu. Eaz ka.ynaklarda (msl. R~ hatus-siiMr, Ahbr'ud-Devetjs-Sekye, YazC-olu, Cmit-tevrih-i Elasan) grlen Yakak ve Lukman ekli yanl olup, Dokaktan bozulmadr. Dokak Ouzlar arasnda Temir-a!g (demir yayl) lekab ile anlmakta idi ki, bu lekap, onun igal et tii yksek mevkii gstermesi itibariyle ehemmi yetlidir. Eski Trk geleneinde yay hkimiyet al meti idi. Kaynaklarmza gre de, o, Hazar bozkr larnda yaayan btn Trk boylan tarafndan bu lekab ile tannm olup her hususta kendisine ba vurulan bir ahst. Kuvvetli olduu iin ona De mir - yayl denmiti. Aral gl civanndalci Ouz devletinde vazifeli oldu-unu gsteren ksa bilgi d nda, haklmda mlmat sahibi olmadmz Dokak, eskiden beri reislik mevkiini elinde tutan bir aileden

SELUKLU TA R tlt

gelmekte idi. Nitekim daha Turul Bey zamanmdan itibaren tarih kaynaklar Dokak ilesinin asaletini belirtmekte birliktirler. Tunl Beyin ng Div n reisi (verizi) bn Hassl, bugn, kaybolmu ta rih eserinde Seluklu ailesini efsanev Trk hkm dar Afrasyab (Alp E r Tunga)a balamakta ve Tafzll-Etrk adh eserinde de ailenin erefli bir nesebe sahip bulunduunu belitmektedir. Seluklu veziri mehur Nizml-mlk ise Siysetnmesinde bu hnedan mensuplannm babadan oula hkm dar olduklarn kaydetm.i ve Turul Beyin 435 (1043) yhnda halifeye bir mektup gnderdiinden bahseden Sryn yazar Barlebraets sultann bu mektupta kendisinin atalardan beri hkmdar aile sine mensup olduunu yazdn kaydetmitir. Aile nin bu asaleti daha baka kaynaklarda da zikredil mitir. Bylece eski Trk hanlar veya Trk beyleri soyundan geldii aka grlen Seluklu haneda nm XIV. yzyl balarnda yazlm Cmit-tevrihteki temelsiz bir rivayeti nakleden bir XVI. yz yl yazarna dayanarak Kerakuci a.dl bir adrc ya balamak teebbsnn yersizliini ayrca belirt meye lzum yoktur. Dokak ile kendisine tbi kitlelerin, Aral gl kuzeyindeki yurtlarnda iken, Hazar-Trk devletine mi^ yoksa Ouz Yabgu devletine mi bal bulunduk lar meselesi henz mnakaa konusudur. X. yz ylda Hazarlarn durumuna iaret eden baz arat rclar, yukanda zikredilen bn Hassln bir kaydna dayanarak, Dokam Hazarlara bal olduunu ileri srmler ise de, Dokakn hayatta bulunduu tah min edilen sralarda Hazar devletinin hayli sar-

f,

SEtUKUI TARH

smtlara urad ve Peeneklerin tazyiki sebe biyle de komular Ouzlar ile ittifak etmek zorun da kald dnlrse, bu tbiiyet keyfiyetinin p he ile karlanmas gerekir. Kpak bozkrndaki Ouzlarn babuu bulunan Dokakn kaynakta ifade edildii gibi Hazar melikine bal bir kumandan de il, fakat Ouz devleti iindt nfuzlu bir idareci olduu veya ayn devlette federatif bir kuwsti tem sil ettii ihtimali umumiyetle kabul edilmitir. Nite kim Ouz devletinde Yabgudan sonra gelen en b yk ahsiyet olduu devlet idaresindeki mesul mev kiinden anlalan Dokak, Yabgunun bir Trk zm resi zerine yapmak istedii sefere itiraz etmig, bu yzden kan kavgada kendisi yznden yaralanm, fakat grz ile vurduu Yabguyu atndan dr mtr. bn HassFn Dokak ile olu Seluku birbi rine kartrd bu mcadeleyi bahis konusu eden ba z kaynaklar Dokakn slm lkelerine kar tertip lenen sefere engel olduunu kaydetmekle bu Ouz ba.buunu slm mdafii olarak gstermek istemi lerdir. Fakat 875 - 885 yllar arasnda vuku buldu u sanlan bu hdise sralarnda slmiyetin Ouz lar arasnda yaylm olmas ihtimalden uzak bulunmalde beraber, o tarihlerde dier Ouzlarla birlikte Knk boyunun ve Dokak ailesinin din durumu iyi ce aydnlanm deildir. Vaktiyle Seluklu ailesin deki srail ve Mikil gibi adlardan dolay bu ailenin Hristiyanl veya musevlii kabul ettii ileri srlm ise de, bu hususlar teyid edecek baka delil bulunmadndan, bu iddialar kuvvetli temel lere dayanmayan tahminler olmaktan ileri geeme mitir. Ouzlann ancak X. yzylm ikinci yansmdaik

SELISCLU TATSllfl

'f

tibaren mslna olmaya balamaan ve Dofcak soyundan ilk mslman kii olarak Selgukun gterilmesi sebebiyle, Dpkakm da slmiyet ile ilgisi nin bulunduunu kable imkn yok gibidir. O snralarda Seluklu ailesinin henz eski Trk kaml& inancnda olduuna hkmetmek herhalde dala do rudur, Seluklu g: X. yzyln balarnda doan Selukun, babjB;!. Dokak ld zaman, 17-18 yalarnda bulundua sanlyor. Yabgunun yannda yetimi ve daha son ra : babasnn devletteki yksek yerini igal ederek. Yabgu Ouzlarna sbag (ordu kumandan) oiiButu. Hkmdarln lh meneli olduu inancna -dayanan eski Trk gelenei icab Trklerin tarib, boyunca asl hanedanlara karg duyduklar ballk tan dolay, babas gibi, kalabalk Ouz kitleleri banda bulunan ve bu defa sba olarak devletin, asker kuvvetini elinde tutan Selukun yabgu ile arasnn almasmda iktidar iin gizli mcadele rol oynamg grnmekte ise de, hatunun (yabgunun zevcesi) Jrocasn Seluka kar tahrik ettiine dair olan rivayet ve buna dayanlarak Selukun memle ketten yz atl ile kat hkm salam esaslardm mahrum grnmektedir. Devlette ve memleketinde ki durumunu belirttiimiz Selukun gneye dom hareketi ile balayan byk Ouz gnn daba cidd sebeplerden domas gerekir ki, bu hususta kaynaklanmzda kfi derecede aydnlatc bilgi mev cuttur. Tarihteki byk Trk glerinin ounda olduu gibi, burada da bahca g sebebioiR. yer

SX3,Cirf,U TRH

arh ve otlak yetersizlii olduu anlalyor, Orta-Asya'dan bat ve Yakm-dou istikametindeki giei'in umumiyetle yer darlndan vukua geldii XII,, },^zyl yazarlar tarafndan belirtilmi, Seluklu g nden bahseden kaynaklardan bir ksm da Selukun emri altndaki kitlelerin, kalabalk olulan ve yerlerinin kfi gelmeyii yznden, Mvernnehire doru indiklerini tasrih etmilerdir. Seluklula r n Mvernnehirde ve Horasanda iken de ok ka labalk olduklar malmdur. Ouz devletinin klk nterkezi Hazar ile Aval arcsmdaki Yeni-kent eh rinden (bugnk Cankent harabeleri) ayrlrken de Selukun beraberinde, bata Knk boyu mensup lan olmak zere, dier Ouz kitlelerinin klliyetli miktarda at, deve, koyun ve sr getirmi olmala r bunu teyid eder. Seluk Sr-derya (Seyhun) nn sol kenarnda 3, -ine bir Ouz ehri olan Cende geldi (ihtimal 980 tjkip eden yllarda). Yeni-kentden uzak olmayan ve Mveri'inehirden g etmi mslmanlarn oturduj, Trkler ile slm lkeleri arasnda bir Kmr .ehri olan Cende Selukun gelii tarihte m him bir an balangc olmutur. Birok kalabalk. Trk kitlelerinin slmiyete girdikleri bu devirde, din inanlarna yabanc olmad ve esasen Kgar Mahmuda gre, ahalisinin bir ksm Trk olan bir mslman blgesinde yaamak iin zarur ve ayrca, siyas imknlar salamak bakmndan da lzumlu grd slmiyeti kabl dnen, byece yeni evrenin siyas ve sosyal artlarn heraen kavramak suretiyle devlet adaml vasfn isbat eden Seluk, bu dncesinin gereklemesini

S E I. U K I.U

T A S H

etrafudakiler ile kararlatrdktan sonra Bura ve Harezn gibi civar slm lkelerinden din adamlan istedi ve kendisine bal Ouzlar ile birlikte miislnan oldu. Bundan sonra kaynaklarmzda kendi lerinden bahsedilirken, Seluklular (SalHriyn, Salcika) diye anlan ve ayn zamanda, yine kaynak larda, belirli bir Trk zmresinin ad olmayp daha nce Karluklar, sonra Ouzlar arasnda, islmiyete girmezden evvel dahi, siyas bir tbir olarak kulla nld anlalan Trkmen ad ile de zikredilen bu Trk ktlesi, bylece siyas ve sosyal ynden yeni bir hviyyet kazanm oldu. Ouz yahgusunun, yl lk vergiyi tahsil etmek zere Cende gelen memurlann, kfirlere hara vermeyeceini syleyerek, uzaklatran Seluk, slmiyet iin cihda hazr gaz sfatyle, Ouz devletine karg mcadeleye giriiyordu. Bylece vukua gelen ve kendisine son ralar el-Melikl-Gz Seluk denilmesine sebep olan savalardan iki mhim fayda temin etti. nce bir ksm mslilm anlarn yardmlarn ve muhare belere katlmak isteyen Trklerin kendisine ilhakla rn salad, sonra da Cendde ve havlisinde, yabgunun hkimiyetini krarak, mstakil bir idare kur maa muvaffak oldu. Kuvveti gibtike artan Seluk, bu hviyyet altnda komu devletler (msl. Snnler) tarafndan tannmak sretiyle devletler aras siy set sahasnda ald mevkiin ehemmiyetini, Mvernnehirdeki Smn devletinin kendisinden yar dm istemesi zerine, olu Arslan (srail) kumanda snda gnderdii kuvvetlerle, bu devlete Karahanhlara galibiyet salayarak, isbat etti ki, bu sebeple Seluklulara Buhra - Semerkand arasnda ve Ka-

10

SILUKLV TMHS

rahanlara kar olmak zere smi'da, Nr kasabass civarnda, yeni topraklar (yurt) verildi. XIV. yz yl tarihilerinden HamduMa Mstevf Seluklula rn Mvernnehire gelileri eklinde vasflandr d bu hdiseyi 375 (985/986) ylnda gstermek tedir. Fakat herhalde, Karahanllar hkmdar Bu ra Hann 382 (992) de Semerkanddan dnerken o civardaki Ouz kuvvetlerinin taarruzuna uram olmasndan da anlaldna gre, hdise son tarih ten, yani 992/93 ten nce vuku bulmu olmaldr. Nr blgesine gelen Seluklular Arslann emrindeki Trkmenlerdi. Seluklular bu yeni mvhitlerinde, Mvernnehir iin mcadele hlinde bulunan Ka~ rahanllar ve Smnler gibi biri Trk, dieri ranh byk ve tekth iki devlet arasmda, siyas ma haret ve cesaretleriyle muvaffakiyetler salamay baardlar. 992 de Smn bakenti Euhray zap tetmi olan Karahanh Bura Hm nun hastahna ilveten Ouz yardm sayesinde Mvernnehire tekrar hkim olan Smn hkiuTidan Nuh II. b. Mansurun lmnden (997) sonra da Smn dev letindeki devaml i karklklar (Faik, Eb Ali Smcr, Begtzn mcadeleleri) ve Nuh II. un olu Mansur II. un ldrlerek, yerine kardei Abdlmelik-^II.in geirilmesi gibi hdiseler, daha gneyde yeni ve kuvvetli bir devlet hlinde gelien Gaznelilerin Smnler aleyhine Horasan ilerine karmalan, Seluklularn Mvernnehir blgesine kar olan ilgilerini arttn., t. Karahanh Nasr tlig-Hanm Buhray tekrar zaptederek (ekim 999), Abdl-melik ile hanedan yelerini kendi bakenti zkente gndemeinden sonra, Smn devleti fiilen yklm o-

S liL U K U J

T A K 'M

rmakla beraber, Abdl-melik kamaa muvaffa;olan alcrabas Eb brhnaul-Muntasir, Horasan' daki mcdelelerinden netice alamaynca, yardi):, salamak zere Ouzlara iltica etmi ve Seluklu la r yanlarnda el-Muntasir oduu hlde, Kai'ahaul kumandam sba Tigini ve arkasndan Seraerkaut' .civannda bir gece baskn ile, Nasr lig-Han m a lp etmiler (a'stos, 1003), daha sonra da, kendelerinden bir mddet ayrlm olan el-Muntasr ile be raber Usranada haziran lOOde Karahanh kuv vetlerini 3. defa bozguna uratmlardr. Seluklu lardan yz eviren bu son Srnn temsilcisinin ba-arszl ve lm ile neticelenen btn bu hdise lerde rol oynayanlar yine Arslana bal Trkmenlerdi. Burada' hnedan mensuplarndan her birinin kendine bal kuvvetler ve boylara sahip oima,si eklindeki eski Trk geleneinin bir rnei grl mektedir ki, daha sonra da Seluklu ailesinde de vam ettiini bildiimiz bu durum dnda, Seluklu hnedam mensuplannm tadklar Yabgu, Ynal tnan. Bey vb. gibi Unvanlar da Selukun idaresinde bulunan yeni hkmette eski Ouz devlet te.kilt im tatbik edildiini gstermektedir. Uzun mrl olduu kaynaklarda belirtilen Seluk, bylece dn ya tarihinde srekli tesirler uyandracak olan Se! ^uklu imparatorluk ve devletlerinin temelini atp, ou tekiltlandrdktan ve savalar ile salamla:?trrdktan sonra, byk Trk-slm devletinin belir dii yer ve aynca bir smr ehri olarak siyas v tarih ehemmiyeti daima takdir edilen Cend 1009a doru, 100 yalarnda ld.

i:

iJa,UKL.'J TAiRUU

Eelu'k\n oullar: Trkmen hkmdarlarndan birinin kz ile ev lenmi olduu rivayet edilen Selukun 4 olj vard; FAikil, Arslan (srail), Ysi, Msa. En byk oiu olan Mikil, babas hayatta iken bir savata lrn (995ten sonra) olduu iin, onun iki olu an ve Tnnl dedeleri Seluk tarafmdan yetitirikai tir. Ouz devlet tekiltna uygun olarak,yabgu nvamm ta^j-an Arslan, Seluktan sonra idare bana gemi, erken ld tahmin edilen (995ten son ra) Yusuf ymal unvan ile ve, inan nvan ald tahmin edilen ve bilhare yabgu olarak uzun md det yaayan (lm. 1064ten sonra) Musa, Arslanm yardmcs durumunda bulunmu, o srada en 17 - 20 yalarnda olmalar gereken Turul ve ar kardeler ise, bey olarak idaredeki yerlerini almlardr, Seluklu ilesinin mensuplarnn, yuka rda belirtildii zere, Arslan Yabgunun yksek hkimiyetinde bulunmakla beraber, her biri kendine bal Trkmen kitlelerinin banda olarak Mvernnehire indikleri zaman, mttefikleri Smn devleti ortadan kalkm ve Buhia - Semerkand blgesi, stelik Gazneliler ile de anlama hlinde olan Karahanhlarm eline gemi bulunduundan, Karahanhlar ile douran doruya karlama mev kiinde kalm oluyorlard. Fakat Karaha,nl Nasr Han, Seluklulardan ekiniyor ve mmkn olursa kuvvetlerinden faydalanmak maksadyle, onlarla anlamak istiyordu. Bununla beraber, karlkl g vensizlik havas yznden, aralarnda mcadele b .n ^ ;5 am!t. Bu esnada Turul ve an Beyler dier

SF,.CKLU TAKHJ

Karahanl hkmdar Bura Hana mracaata karar vererek, onun arzusu zerine Tala havalisine gji>milerse de, orada Turul Beyin Han tarafndan tev kif edilmesi aralarmm anlmasna sebep olmvt, aj; r Beyin iddetli bir basknda Bura Hann kuvvet erini malp ve kumandanlanndan bazlarm esir .almas neticesinde, Turul Bey kurtanlnus! ve S eguklulann yanna dnmt. Bu hdise Mk-ogularna bal litlelerin iinde bulundulclar mkl d* Tumu gsterir. Tekrar Mvernnehire dndkler'i zaman da, Nasr Hann 403 (1012/1013)te lm zerine, Buhraya gelerek, burada mstakil bir devlet kuran Karahanh ailesinden Ali Tlginin mkavemeti ile karlatlar. Bu srada Ke (Yeil c:hir) ile Naheb sahralannda oturan Seleuk1ul;-r uzaklatrmak iin, Ali Tig'in Trkistan melik vc -sultanlarna mektuplar yazarak, yarclvm istomiti ki, siyas tazyik ve yer sknts alnda bunalan Seluklulann ar Bey idaresindeki dou Anadolu ya mehur akm (1016-1021) bu sebeple olmusttr. 2 Seluklulann Horasana Gcellftir Selclu - Karahanh ~Gaznei 7nnasehetlen: Ali Tigin, Arslan Yabgu ile ittifak hlinde idi. Bir ara yine Karahanh hkmdarlarndan Arslan Han tarafndan esir edilmi ve sonra hapisten kurtularak Mvernnehire geldiinde Arslan ile birlikte Buhray zaptedip ( 4 1 1 1 0 2 0 / 1 0 2 1 ) , ^rada yerlemi olan Ali Tigin, yine onun yarrlmlan sayesinde kuvvetlenerek, dier Karahanh -

T A iK j B

belerme nazaran daha stn bir durum-ka^sannaya> alyordu. Ali Tigin^i destekleyen Arslan Yabgs^uun da kudret ve nfuzu artm ve o bir taraftan Karahanllarn, dier taraftan Gaznelilerin dikkati ni zerine elani bulunuyordu. Mvernnehir bm Lki byk devletin hkimiyet hrsn tahrik eden bir ilke olduundan, Karahanl hkmdar Yusuf Ka dir Han (lm. 1032) kardei Ali Tigin'in oradan atlmasm isterken, daha 407 (1016/1017) senesinde kaeydeki Harezm blgesini ele geirmi olan Gazneli Mahmud, hkim.iyetini Mvernnehir'e doru yay-' rnak arzu ediyordu. Ali Tigin, 1024'te mevkiinden' fergat eden Karahanh byk kaan Mansur yerine geen Yusuf Kadu' Han byk kaan ta-' mmamak iin cephe ald bir srada, Sultan Mahtnuda da Mvernnehir ahlisinden Ali Tigin'den.r^ikyet eden mektuplar gelmekte idi. Her iki hkihn-* dar Buhra blgesmi bu huzu- kanc komudan kurtarmakta fikir birlii hlinde idiler. Fakat onlan^^Arslan Yabgu ve Trkmenleri dndryordu, i te bu sebeple Yusuf Ka,dr Han ile Sultan Mahmud arasmdaki tarih Mvernnehir grmesi vuku' buldu (1025). XI. yzyl tarihisi Gardz'nin eserin de de tafsiltyle anlatlan ve btn Iran ve Turan neselelerinin'^ grilild bu tantanal mlakat ta, Kadir Han Seluklularn kalabalk ve savakimseler olduklarn, hkmdarlk peinde kotukla rn belT'ttikten sonra, onlarm hatt Gazneli dievlet' -cin de tehlikeli bir duruma girmelerinden nce, Tr kistandan ve Mvernnehirden alnp - gtrlme lerini sultandan rica etti. Bunun zerine Sut3> n ' Ivaimud Trkistan ve Balhan dalan blgesinde'

SELU KLU

T A ltllI

on biterce svariye sahip olduu mesihur ok gn derme hikyesinden anlalan ve Metlii, savj, imek ve yldrm gibi avmn zerine dmesi dolaysiyle kendisinden btn Trkistan hkmdar ve Efrasyablarn korktuu Seluklu Arslan kurnazlk ve hile ile yanna Semerkanda getirterek, tevkif etti ve Hindistanda Klincar kalesine srd, 7 sene mahbus kald kalede nihayet len (1032) Arslan Yabgunun tevkifi hdisesi mhim neticeler vermitir; nce, adlan geen yerlerde Seluklu ida resi sona ermi ve basz kalan Trkmenler uraya, buraya dalm, buna onlar kendilerine balamak isteyen Mikil oullarnn tazyiki de inzimam edince beyleri tarafndan Sultan Mahmuda yaplan mra caat sonunda 4.000 hane kadar, uzak tehlikeyi se zen Gaznelilerin Ts valisi Arslan Czibin iddetli itirazna ramen, Horasana nakledilerek, Nes, Bverd, F ara ve havlisine yerletirilmitir (rak Trkrnenleri). kincisi, tevkifin cereyan eklini tasvip etmeyen Turul ve ar kardeler ile Arslann oullan, yni Anadolu Seluldu devletini kuran kol, bu haksz muameleyi unutmamlardr ki, bunun Seluklularn Gaznelilerden intikam almalarnda messir olduu grlmektedir. ncs, Aislanntevkifi zerine, Seluklu tarihinde birinci plna ge en ar ve Turul beyler yolu ile imparatorluk hanedan Mikil nesline intikal etmitir. ar Beycin dou - Anadolu ahm: Mvernnehirdeki kt durumlam grd mz ar ve Turul Beyler, kendileri iin daha. elverili sahalar bulmak zere, bir keif seferi yap-

SL U K IV TARM
mak hususunda a,nlatlar ve Turul Bey taarruzudan uzal^ sahralara ekilirken aabeyi an Bey, 3.000 kiilik svari kuvveti banda bat istikame tinde, Anadoluya doru hareket etti. Bizans srnrrlan eskiden beri onlarca mamdu. Daha 964 ve 96G j^llannda Horasan'dan Ermeniye blgesine ga za iin ]calabahk gnlller gelmilerdi, Bunlann arasnda Trklerin de bulunduu, an Beyin Azer baycan havlisinde onlarla kar!amasndan ania~ lmaktadr. an Bey, Horasan ve Azerbaycandan geerek 101 S de "rzgr gibi uan atlar stnde uzun sal, yayh ve mzraklf Trkmenleri ile, Van gl etrafnda Ermeni VasiDuragan krallg toprak larnda grimd ve l^argsina kan kuvvetleri bozgnna uratarak, lkenin bal ksn.un hkimiyeti altna aldktan sonra, kuleye. eddadiler arazisine doru yneldi. Mteakiben N?Jivan havlisinde, Grc kuvvetleri savaa cesaret edemeyerek ekdikleri iin, asker cevelnlarda bulundu ve daha kuzeyde kendisini durdurmak isteyen Ani kra!l nn Bcn kalesi kumandan Vaak Pahlavuni'nin kalabalk ordusunu tatbik ettii bozkr usul sava sayesinde malp etti (Vasak'm muharebede lm hakknda 1029 ylndan kalma kitabesi vardu"). Trk tazyikinden dolay Vaspuragan krah Senekherim. idaresinde Eraenilerin yurtlarm terk ederek, orta Anadolu'ya gittikleri ba akm neticesinde, ar Bey btn Ermeni ve Grc memleketlerinde bir md det kaldktan sonra, Mvernnehir'e, Turul Beyin yanma dnd. Horasan'dan bu geli ve geiine Gazneli kuvvetleri engel olamamlard. an Bey bu byk keif seferinin neticelerini Barhebraeus^un

S B . l l. TAllH

r*

aka k^dettig zere, Selukluarm, 'Evmen'yv:blgesir.c gidebilecekleri, nk oralarda kend:i1e:ri:.re mukavemet edecek kuvvet bulunmad eklin.:!o kardeine bildiriyordu, Harezm. hdiseleri: ar Beyin hem asker kudretini gstemelc, hem de genimet elde etmek bakmndan baan nihayetlenen dou Anadolu seferinden so.i:'a M -.lvernnehirde iki kardein nfuz vo itibarlar a r t m, kendilerine yeni iltihakla% bilhassa am calar Arslanm tevkifinden sonra oalm, bylece onljir kudretli bir duruma ylcselmilerdi. Kendileri Tr];menlerin fiil babular olmakla beraber, tekilt g.;yeince, dier amcalar Musa (InnTi)y yabgu se milerdi. Gazneli Sultan Mahmud Mvernnelr mlakatna geldii srada Buhradau kaan, fakat sutanm ayrlmasn mteakip tekrar yerine dne rek hkimiyetini devam ettiren Ali Tigin, Arslan zamanndaki durumu muhafaza etmek dncesi e, Turul ve ar Beylere elciler gndererek, onla rn da, vaktiyyle Aislan gibi, Karahanh devletine i tirak etmelerini teklif etmiti. Fakat teklif bunur, bir hileden ibaret oldu.unu se/.en Seluklu reisleri tarafndan, tpk Gazneli Mahmudn evvelce yap t Horasana gelmeleri teklifinde olduu gibi, red dedilince kendi bakmndan endielenen Ali Tigir-, bu defa Seluk-oullar arasndaki ibirliini boKms!c ve onlar birbirlerine drmek iin, frsat aram -3 ve mnasebet kurmaa muvaffak olduu (Mu sa yabgamm olu Yusufu, geni topraklar kanlmda, Trklerin yabguau (nan Yabgu) tyin edp, rjT2 B vriiA C Basiij F.

13

SELUKLU TARH

Turul ve ar Beylere kar harekete geirmek istemiti. Yusuf buna taraftar olmayuca da, Ali. Tiginin emri ile, Karahanl kumandanlarndan Alp Kara tarafndan Selvklulara yaplan bir basknda ldrld. Fakat bu: ar hareketin intikamn Musa Yabgu ile birlikte Turul ve ar kardeler, ok gemeden Karahanl ordusunu malp ederek Alp Karay ldrmek suretiyle aldlar (ocak 1029). Bu hdise Turul ve ar Beyler idaresindeki Seluk lularn babu ilei arasndaki dayanmay gster mesi itibariyle mhimdir. Ancak, Ali Tiginin btn kuvvetleri ile drt taraftan taarruza geerek ver dirdii pek ar kayplar neticesinde, Seluklular Harezme doru ekilmek zorunda kaldlar ve ora da Gaznelilerin valisi bulunan Harezmah Altun tam gsterdii blgede oturdular. Bu srada Sul tan Mahmudun lm (1030) ve yerine olu Mesudun tahta gemesi ile, Gazneli siyasetinde vukua gelen deiiklik, yani Mesudun Ali Tigine kar Altun-ta Buhara seferine memur etmesi ve Altun-tam o srada lm ile yerine sultan tarafn dan Harezmi idareye memur edilen onun olu Hrunun 1034 ilkbaharndan itibaren istikll s^vana girimesi Seluklularn durumunun tekrar dzelme sine yardm etti. nk bakenti tehlike geiren Ali Tigin Seluklulara yanamak mecburiyetinde kal d gibi, Gaznelilere karg onunla anlamj bulunan Trkmenlerin dostu Harun da byk faydalar bek ledii Seluklulara fazlas ile itibar etmek lzumu nu duymutu. Bylece Gazneliler aleyhine l 'bir ittifak meydana gelmi oldu ki, bu, devletleraras. mna.sebetlerde Turul ve ar Beylerin, Yabgu-

SELUKLU TAKI

19

nua Trkmenleri ve Ynalllann (Ymala bal Trkmenler) hep birlik hlinde yer aldklar Buhi'aHaresm arasnda seyreden Seluklularn yeniden bir role sahip olmalar demekti. Fakat bu srada ksa gaman iinde birbirini taJup eden iki hdise Seluk lular bir kere daha ok mkl duruma drd. Bunlardan biri, eskiden beri Seluklularn ba hasm olan ve aralarmda ka.dm bir kin ve kan dnanh nn hkm srd, O-uzlann Baranl (Koyunlu) boyundan Yeni-kent yabgusu Alinin olu ve Cend hkimi Eb lFevris ah-mslik ta rafndan korkun bir baskna uratlmalardr. Seleuklulan adm adm takip eden ah-melik gizlice l yolundan geerek, gaafil avlad Trkmenlerden 7-8.000 kii ldlirmg (425 yl Kurban Bayram kasm 1034), bir hayli at ele geirmi ve esir al mt. Perian hle gelen Seluklular, Harezmdeki yurtlarn terk ederek, Ceyhunu gemek zorunda kaldlar. Fakat, Seluklu desteini kaybetmekten korkan Harunun rica ve teminat zerine, yerlerine dndler. ah-Melik Seluklular aleyhine tejvik et tii Harunun 30.000 kiilik kuvveti karsmda on lar takipten ekinmiti. kinci hdise de, 1035 ylr banda Ali Tiginn lmdr. Mttefiksiz kalan si Hrun iini halletmenin Gazneliler bakmndan artk pek zor saylmad, fakat asl meselenin ah melikin snmez dmanlna ilveten Ali Tiginoullarnn da tazyikine uradklar iin, skk du rumda ancak Horasana geebilecek olan Selulular olduu, Gazneli veziri Ahmed b. Ahl-s-Sam odin sz lerinden anlalmaktadr. nl Horasandaki Irak. Trkmenlermin durumu meydanda idi.

20

SFXKLU TARH

Irak Trlcmenleri: Arslan Yaibg'ntn tevkifinden sonra, Nes, BYerd ve Faave taraflarma geirildiklerini grd mz Nvek denilen bn Trkmenler IikI, Uoa (Bska), Yanii ve G'kta adl reislerinin idaiesinde idi ler ve ksa bir mddet huzur iinde yaadktan ve b esnada Trkistandan gelen yeni kitlelerin veya ran' da dank hlde bulunan Trkmenlerin kendilerine tihaklan ile oaldktan sonra, asayii bozucu ^insibatsslk hareketleri gstermee balamlard. Bl ge halkmm bu husustaki ikyetleri zerine, Sultan MahiKrm emri ile Ts valisi Arslan Czib onlara kars harekete gemi ise de boyun emeyen Ti'kmenler, zaman zaman Dihistan ve Balhan dalarna ekilmek ve tekrar kar darbeler indirmek suretiy le Gazneli kuvvetlerinin tam basan kazanmasn imkns?, klnlard. Bu esebepledir ki, Arslan Csibi gayretsizlikle sulayan Sultan Mahmud bizzat sefere kmak zorunda kalm (1028) ve onlar Ribt- Fervede ar bir malbiyete uratmt. Da lan Trkmenlerden Kr/jMlar ve YagsTrns'ular (y ni Kzl ve Yamur emrindel^iler) Balhan ve Dihistan blgesine ekilmiler, bir ksm da Kirmana in milerdi. Sultan Mahmudun, Horasandan karmalda beraber, kesin itaate alamad TrkmenJerl dainia tehlikeli grd, kendi devlet snrlar dn da dahi onlar takip etmee almasndan bellidir, Ki;rmana gidenler, or 3.nn BuvcyH hkiminin 102S -de lm zerine, sfahana geerek, Ald-devle K.kyeye iltica etmiler ise de, Sultan Mahmdun siyas basls neticesinde, kendilerini ldrmek iin

s i: . V K . u

r a.r h

hazirlanan tertiplerden glkle kurtularak, raaiyetierindeki Trkmen kitleleri ile birlikte bat istika metinde harekete gemilerdi. Bunlar Boa ve Gkta ile dier iki reis idi. Ennunla beraber, Sul um Mahmud ldkten sonra, yerine geraok isteyen ohj ve o zaman Rey valisi Mesud, kuvvete olan ih tiyacndan dolay, yine Ouzlara mracaat ettiin den, Balhana ekildiini sylediimiz Yamur ile birlikte, Azerbaycana doru gitmekte olan Boa ve Gkta tekrar Horasana dvet etmiti. Bu Trkmenlerden bir ksm, kasm 1030da Gazieli ordu sunda Mekrnn zaptnda yararlk gstermiler, rakta, Hindistanda Lhorda faydal hizmetler grmlerdir. Fakat Ouzlara hl da gvenemeyen Sultan Mesudun, vezirin haldi itirazlarna ra men, Trkmenleri Gazneli kumandanlarndan Ilcib Mumar-tam emrine balama teebbs ve bu hu susta Irak bakumandan Ta-ferra verdii emir le onlan tazyike balamas, nihayet Trkmenlerin den ayr buluna.n Yamur bata olmak zere, Iraka gnderilmi olan Ouzlardan 50 kadar babuun Ta tarafndan ldrlmesi (1033 bahar) Mvernnehirden mtemadiyen yeni iltihaklar ile artan Trk men kitlelerinin intikam hissi ile ayaklanmalarna sebep olmu, bylece Merv, Tirmiz, Ts, Serahs, Nesa, Bdgs, Bverd ve Dihistan blgesinde, bilhassa Yamurun olu idaresinde Horasann batsnda Gazneliler ile mcadele alevlenmitir. Kendine kar Ceyhun tesindeki l ittifakn tesirlerine Hora san kapamak maksad ile trl tedbirlere de ba vurmak zorunda kalan Sultan Mssud veziri ve en byk kumandanlarn, eitli yollardan bu blgeye

33

SELUKLU TAKH

sevkedip kendisi de yola kt hkle tutamad Trkmenler Rey, Damgan haviisini alt-st ettiler ve filler ile desteklenen Gazneli ordusunu bozguna urattlar, Tag ve dier mhim kmandanlarn ldrdler. Bir Gazneli mulavemetini daha ki'dktan sonra (1034), Azerbaycana ynelerek, daha ev vel oraya gelmi olan soydalarna katldlar. SeluJcIulann Horasana geii: Yvkanda sylendii gibi, Seluklula,nn yardm le Horasan zapta hazrlanan Harezmgah Harunun ortadan kaldrlmas zor olmad; o bir suikast neti cesinde ldrld (nisan 1035) ve gerekten de Gaz neli devletinin hem i, hem d mesele olarak dnmek mecburiyetinde kald en mhim hu susun Seluklu - Trkmen meselesi olduu, Sel uklular ha,kknda Gazneli vezirinin dncesinde hakl bulunduu bir kere daha anlald. Harunun lm dolaysiyle bir destekten mahrum kalan, ayr. zamannda, bir yandan ah-melikin, bir yandan da Ali Tigin oullarnn tazyikleri altnda bulunan, son baskn yznden hayli zayflam olan Seluk lular iin, Gazneli devletinden izin amaksmn, Ho rasana gemekten baka are kalmamt. Turul ve ar Beyler, yanlarnda Musa Yabgu ve kuv vetleri, Yuallar (Yusuf Ynaln olu, Turul Beyin ana bir vey kardei brahim Ynal ve kuvvetleri) olduu hlde, 1035 mays aynda Ceyhun rman amak suretiyle Gazneli topraklarna girdiler. Say lan azd, fakat Merv ve Nesya doru ilerlediko oalyorlard. Porasanda kalm olan ksmen iCissiz Trkmenler ve ayrca Harezmliler eski Seluk-

S E I U K L U

T A It I

n ilesinin bu iki nl mensubu etrafnda top lanmakta tereddt etmiyorlard. Seluklularn bylece Horasana geileri tarihin mhim hdisclerirtden birini tekil etmitir. Zira biri cesaret ve ecS.ati, dieri hiz olduu yksek devlet adaml vasf lar ve siyaset zeks ile tarihte hret yapan an ve Turul kardeler en byk iki Trk-islm siyas teekklnden ilkinin, Seluklu mparatorluunuu, temellerini Horasanda atmlardr. Seluklu reisleri Nesya geldiklerinde, Gaznclilerin Horasan vezirine mektup yazarak, yersizlik ten mkl durumda olduklarn, burada kendilerine yurt verilmesi iin sultann nezdinde araclk yap maln rica ettiler. Bundan byk tela l^apklklan grlen Gazneli devlet erknnn derhl yaptklar toplantda, Sultan Mesudun sratle onlarn zerine yrnmesi fikrine karg, o zaman 10.000 kiik bir svari ordusuna sahip olduklar bilinen ve esasen gelimeleri, hazrlkl olarak ve dikkatle tkip edilen Seluklular meselesini daha doru dcerlendiica Gazneli vezirinin ihtiyat tavsiyesi yerinde grld. Bunun zerine Seluklulara kar Nesya deil de, imdlik Nipra giden sultan, orada yine kendi fik rini tatbike giriti ve btn Trkistan zapta yetecek bir ordu hazrlatt. Fakat lcib Beg-tod kumandasnda harekete geen ve fillerle takviyeli bu ordu Nes sahrasnda Seluklular tarafndan ar bir malbiyete uratld (1035 hazirann son haf tas). Seluklularn Gazne devletine kar kazandkle.n bu ilk zafer kendilerine bjmk bir gven saadp'! gibi, burada bir devlet lurmak imknnn mev~ ut olduunu gsteren ilk almet olmutur. Nite

;h$

SELUKLU

T A .R M

kim zaferden sonra iki taraf arasnda eliler teat! edilmi ve Gasneli devleti tarafndan Seluklulara bir nevi muhtariyet tannmtr: Nes, Ferve ve Dihistan vilyetleri Seluklu reisine veriliyor, aynca onlara hilat, menur ve sancak gnderiliyorci'u (austos 1035). Fakat Seluklularn bununla iktifa etmedikleri anlamaya riayetsi^liklerinden, aknianm Belh ve Sstana ka,dar geniletmelerinden, Harezmal smail Handn ile siyas mnasebetler kurma larndan ve Horasandan vilyet daha isteraele rinden anlalyor. Bunun zerine Mesud, Trkiaenleri Horasandan bu defa tamamiyle karmak iin, tekrar byk bir ordu toplad. Fakat imdiye kadar da belirtildii 2 ere, siyas grten uzak ve stelik de elenceye dkn bir adam olan SuitaR Mesd, Gazne devletinin basanda dolaan bu bliyl; 'ehlike karsnda dahi muharebenin idaresini ku mandanlarna brakp, kendisi Hindistan fthabna gidiyordu! Niprda bulunan Gazneli ordusu baamandan byk Hcib Sba, Hindlstsjdaki sulta&dan ald kesin emir zerine Seluklulara kars hareket. etti ve Serahs yakmlannda vukua gelen, savata (1038 maysnn 3. haftas), bilhassa an Beyin byk gayretleri ile, ar bir hezimete ura d. Bu ikinci Seluklu zaferi Horasan ktasn do* mdan doruya Seluklu idaresine sokan kesin neticeli bir sava mhiyetindedir. Eski Trk devlet gelenei gereince, Seluklu reisleri lkelerini b lmeler, an Bey Merve, Musa Yabgu Serahsa sahip olmu, dil pdih Turul Bey ise Fforasan'm ba-chri Niapru abmt. brahim Yualm, nc ve temsilci sfat ile, Gazne kuvvetleri

K H .C U i n .!

T A .K H !

jg

tarafmdan terkedilmi o'an Nigpra gelcrek, ha,lk le yapt konumadan Seluklu babularnn teden beri srarla gerekletirmek istedikleri devlet kmBa hedefi ve bu devletin bana da Tvrl Beyin gei rildii anlalmaktadr. Mervde ''Melikiil-Mlli: unvan ile ar Bey adna hutbe okunurken, bra him Ymaln es-Sultnul-muaszam Turul Bey adna hutbe okutmaa banlad (mays 1038) Nipra haziran aynda parlak bir trenle Turul Bey girdi. Maiyetinde 3.000 atl vard. Kolunda. Trk hkimiyet almeti olarak yay tayordu. Sul tan Mesudun oradaki tahtna oturduu zaman, ehrin en sayl adam olan Kad Sid kendisine Efen dimiz diye hitap etmiti. Derhal jrsni Seluklu ida resini tekiltlandrmaya geildi ve etrafa memur lar tyin olundu ve eski Trk gelenei gerehee ileride zaptedilecek malaller, Turul Bey tarafn dan dier Seluklu rei.'Dlerine tevcih edildi. Abbas halifesi el-Kaaim bi-emrillh tarafmdan Nip-^ira eli gnderilmesi Seluklular hakl olarak mem nun etti; zir bu, halifenin Horasan hkimi ve b tn Trkmenlerin ba olarak Turul Beyi tanmas mnasna geebirdi. 3. Seluklu Devleti ve Ftliat

Dandnalcan muharebesi: Hora,san hdiselerini haber alan Sultan Mes udun sratle harekete getii sralarda ar Bey Tlekan ve Faryb taraflarjn zapta urayor, s varilerinden bir ksra da Belh kfiparmda grn yordu. Sultan 300 sava fili ile desteklenen 50.000

2 !J

SL U K L U

T,\1U K

svari ve piyadeden kurulu bir oi'du banda Belhe geldi ve hemen Serahs doru yneldi. Sultamn kumandasnda ve devrin tarihisi Bayaye gre Btn Trkistann da mukavemet edemeyecei kadar byk ve techisath olan bu ordu etraftan katlan yeni kuvvetler ile durmadan artyordu. a r Bey Serahsta idi. Turul Bey de NigpJLrdan ha reketle oraya gelmi ve Musa Yabgu ile birlikte Seluklu reisleri bir araya toplanmlard. Smirlerhde 20 bin svariden kurulu bir ordu vard. lerinde muharebe etmek kararnda olan billssa ar Bey idi. Ramazan 430. (mays 1039)da balayan ve uzun sren muharebelerde Seluklular ypratma savalar yapmak zere, dank ekilde, llere ekildiler. Gazneli ordusu tarafndan sahralarda tkip edilme- > leri imknszd. Bu esnada Sultan Mesud Seluklu lar tarafndan boaltlm olan Nipra girdi (ka sm 1039). Selukluarm yer yer ve devaml taciz akmlar arasnda Gazneli ordusunun sahra savaglan iin yetitirilmesine alld. Bahar gelince, Seluklular yine ar Beyin srarlar neticesinde ortaya kp. Sultan Mesudu karlamaya karar verdiler. Sultann kumandasndaki Gazneli ordusu nnden yava yava Serahs'tan kuzeye, le doru ekildiler. Bu yolsuz sahada btn kuyular bozuyor, arkalarndan gelen ve faslasz ara hcum ve bas knlar ile sarstklar, a. -yk. 1 0 0 .0 0 0 lik orduyu su suz brakyorlard. Nihayet Seluklular Merv yak nndaki Dandnakan hisar nnde muharebeyi ka bul ederek, 3 gn boyunca btn iddeti ile devam eden savata Gazneli ordusunu korkun bir hezimete urattlar ve byk ksmn imh ettiler (7-9 rama-

SELUKLU TAKlIlJ

zan 431 = 22-24 mays 1040), hzineleri ve peJ coL: silh, malzeme ele geirdiler. Sultan Mesud, maiye tinden 100 kadar atl ile kaabildi ise de, Hindistan;', giderken yolda kendi adamlar tarafndan ldrl d. Bu, Seluklu stikll sava idi. Ai'tk Cendo geldikleri yllardan beri sregelen etin mcadele lerden sonra, emellerine ka,vumular, Horasanda mstak bir devlet kurmaa muvaffak olmuglard. Sultan Turul Bey: MunarebenJn son gn, cuna namazndan sonra yaptklar toplantda, Turul Beyi Seluklu devle tinin sultan iln ettiler. O devrin deti gereince, civar hkmdarlara fetih-nmeler gnderdiler. Da ha sonra ayn ay iinde Mervde akdettikleri ve Turul Beyin konumas ile alan byk kurultay da mhim kararlar aldlar. Bu kararlar gereince, Turul Beyin imzasn tayan bir mektup, Seluklu elisi Eb shkui-Fukk ile, Badad'a gnderildi. Halifeye hitap eden bu mektupta son durum arz olunuyor ve Horasanda adaletin tesis edildii, hak yolundan yrnecei, Em rl - mminne olan sadkat belirtiliyordu. Yine alman karar ta t bikatndan olmak zere, lke ve ileride zaptedilecek memleketler Seluklu hnedanna mensup reis arasnda taksim edildi: Serahs ve Belh ehirlerinin dhil bulunduu Ceyhun ile Gazne arasndaki bl ge, merkez Merv olmak zere, Melikul-MlCk a r Beye ve, Herat merkez ohnak zere, Bst ile Sstn havalisi Musa Yabguya verildi ve sultan sfat ile bakent Niprda kalan Turul Bey, Irak bl gesini ald. Hanedann ikinci derecedeki sasn.'ian

V : . V K W

T A S IH

brahim Yna Kuhstana, Kutalm (Aralan Ya.fe^ tnun olO Curcan ve Dmgana ve an Beyi ola Kavnrd, Kirman hav,lisine tyin edilmilerdi; inlar Sultan Turul Beyin emrinde idiler. Sstaran zapt: Seluklu fth bu esas zerinde devam etti; Yabgu Keln (byk yabgu) diye anlan Musa 5.000' 3'/ari ile Herat zaptettilten sonra, 1040 senesi somnda Sstana giden ve orada kasrn 1041de hkimi yetini jurarak Yabgu adna hutbe okutan, (Yusuf Yxnaln olu ve brahim Ymalm kardei) Erta, Seluk lulara tbiiyetini arz eden Sgtan hkimi Ebul-Fazf ;e birlikte, blgeye ve Bst havalisine tamamiyle hkim oklu ve oray Seluklulara balad. UmuKiiyetle Heratta oturan Musa 1051 ylnda Gazneli bjmk hcibi Turulun eline geen Sstan bas.ehri Zerenci geri almak zere, olu Kara Arslan Bri^ Ue birlikte geldi ise de, baskna urayarak ekilm.ek zorunda ka.Id. Turul gittikten sonra Sstan yine Mu saya intikal etti. 1054 ekiminde Sstan'a gelerek Hind denizi sahilindeki Mekrn blgesini de Seluk lulara balayan, ar Beyin olu, Yktnin bu blgede hutbej;^i babas adna okutma teebbs, Turul Beyin mdahalesi ile du'dur-uldu. M uHEd-silevle ve Fah rl-ralk lekaplan ile anlan Musa Yabgu, 1064 ylnda Sultan Alp Arslana kar sal tanat dvasna kalkt iin snd Herat kalesin de yakalanarak, sultann huzuruna getirildi. Alp rslan bu byk amcasn affetmi, bir mddet kendi yannda alkoymu ve daha sonra ona Mzendern ikt etmitir. Sstanda babasna veklet

SErjCUKUi

;:-;i

derek, EbtI-Fazl ile birlikte bgejn m ihafM ,.:;,.:i. -eden Bri hakknda son haber ise 105G iiustos ay;;! da kendisinin Zerence geliine ve orada llu-metk: karlanma dairdir. Bir ara Musa Yab^u ile aras bozulduu iin Horasana dnm oian Erfca, CJa?:aeli Sultan Mesudun olu Sultan Mcvdfdun Kaymass adndaki kumandan vastasiyle, Sstan Sclculdkr' da,n alma teebbsnden dolay, Eby]--I'''ar'^ l tarsfr:.dan haber gnderilmesi zerine temmiiz' 1042de Sstana gelerek, bozguna uratt Ga:',rveli km^vellerini oradan karmtr. Ayn sene idinde Sultaa Turul Beyin Herezm seferi esnasnda, Kirman' kaan Cead hkimi, mehur Seluklu dBman Bab ;melik, Erta. tarafndan yakalanarak, Turul Boy ,gnderilmitir. Sstanda Seluklu hkimiyet b '( in yerlemesinde byk gayretler sarfeden B rta Tebesde bir suikast neticesinde ldrld (44.0 104,8/ ,1049). Kirmann zupU: Kirmana gnderildiini syedi:i.rai.x, ar. :Seyin olu, Kara Arslan Kamrd 1041den itibaren .buralarda Buveyhlere kar faaliyete gemi ve ejarindeiii Trkmen k u'V ^/etleri iddetli raukt.vemee karlam ise de, bzsat kendisinin kumanda et tii 5-6.000 kiilik svari kuvveti ile Kinnann kzey blgesi olan Sexsre girmi. (.1051 balan) ve nihayet ba-ehre kapanan Buveyh Ab Klicrrs nibinden ehri teslim alm, Kirmann gneyi' bagesindeki dalk GeiTnsri de, ekiya Kufs ve Kec reislerini bir basknda kltan geinnel: surftylc, kurtarm, bylece biHn Kirman Seluklu l-ki-

.S m C ^ K L U

T A iU l- I

mij/eti albna sokmutu. Kendiliinden tbiiyet are den Hrmz emirlii zerinden gittii Arabistan ya rmadasndaki Umman' Seluklu idaresine balamak la geni bir lkeyi ele geirmi bulunan Kavurd, kk kardei Alp Arslann Seluklu tahtna kmas ze rine saltanata hak iddias ile isyan etti ve Alp Arsian'n Kafkas seferini yarda brakp, sratle Kirnanda grnmesi neticesinde, sultandan af ricasmda bulundu ve affedildi. 459 (1087) senesinde tekrar isyan etti. Alp Arslan'n olu Melikahnvelahd olaralc adn hutbede okutmak istemiyo3Xu. imparatorluk kuvvetlerinin Kirmari'a gelmesi ze rine aman diledi ve tekrar affedildi. Alp Arslanm. lrken yapt vasiyetler arasnda, 460 (1068)tan sonra Fars'a da hkim olan Kavurdun elindeki l kelerin sk kontrol altmda tutulmas da vard. K avurd, MeliJrah sultan olunca, Rey ehrini ele gei rerek, rendi sultanln iln etmek zere harekete geti. Melikah ve Nizml-mlk'n idaresindeki kuvvetlerle yapt Hemedn civarndaki savata(15 m.ayis 1073) malp oldu, yakaland ve daha fazla karklklara meydan verm.emek iin, gizlice rendi yaynn kirii ile boduruldu. ar Bsyin fetihleri ve lm: Melik ar Bey de Seluklu devletinin dousun-da kendisine ayrlan lkeleri zapta girimiti. 1040 sonbaharnda kuatt mhim Belh ehrini, Gazneli ordusunu malp etmek suretiyle ald. Mteakiben Czcn, Bdgs, Huttaln ve dier Toharistan e hirlerine hkn oldu. 1043 senesinde, Turul Bey ile birlikte, Harezm seferini yapt. Daha nce Seluk-

S1.LUKLU

T A U fJ

31

lular ile ibirlii etmi olan Hazermah Kra.ii Handn, Sultan Mesud tarafndan Harezm hkh-oiyeti kendine verilen ah-melik tarafmdan malp edilmi (ubat 1041) ve Haresme hkim olan ahnaelik Gaznelilerin en byk mttefiki hline gel miti. Turul ve an Eieyler Harezmin m.erkezi Gurgnc (Curcniye) muhasara ve ah-meliki pe rian ettiler. Harezm bylece Seluklulara geerken, Gaznelilere iltica etmek iin kaan ve yukanda sy lendii gibi, E rta tarafmdan yakalanp, Turul Beye gnderilen ah-melik hapishanede lmtr. an Bey 435 (1043/1044)te hastaland zaman, lkesj olu Alp Arslan tarafndan korunmutu. Y eni Gaaneli kuvvetlerinin malp edilerek uzaklatr)ma,3i Alp Arslan'n kazand ilk baar olmutu. Sonra Tirmiz ve civarn zapteden ar Bey btn bu bl gelerin idaresini Alp Arslana tevdi etti. Alp Ars lan, idaresindeki lkeleri almak iin gelen Karahanl Arslan Han geri pskrtt ve Karahanh hkmdar an Bey ile yapt anlamada a.d geen blgelerde Seluklu hkmranhn tand. ar Beyin Gazneyi zaptetmek iin yapt neticesiz teebbsten do an uzun sreli mcadelelerde bilhassa Alp Arslan byk yararlklar gstermi, 1050 sonbaharnda. Fars blgesini alarak, buradan Buveyhleri uzaklatrmtr. Nihayet 1059da tahta kan yeni Gaz ne sultan brahim ile an Bey arasmda sulh yaplmtr ki, iki devlet arasnda Hinduk dalar n smr izen bu andlama 50 yl kadar devam et mitir. Seluklularn balangcmdan beri, hayret veri ci cesareti, byk kumandanlk kabiliyeti ile devle

3;>

SELUCLU TAltHl;

tin kurlmda birinci derecede rol oynayan, seksm ve siyas ihatasnm stnln takdir ettii kk kardei Turul Beyin devletin reisi olmasna nza gsterecek kadar mahviyet sahibi olan ars Bey son hdiselerden sonra hastaland ve 70 yan da olduu hlde Serahs ehrinde vefat etti (saler 453 mart 1060). Naa., daha sonra Alp Arslan tarafndan Mervde yaptrlal trbeye nakledildi. Anadolu Seluklu lisinin dndaki btn Seluk lu hnedanlarnn atas olan an Beyin Hatice Arslan adl kz halife el-Kaaim bi-emrillh ile evli idi. Seluklu devletinin hkimiyeti bylece dou, kuzey ve gney ynleiinde yajnlrken, batda da Turul Beyin idaresinde geni lde fthat ge limekte idi. randa, Azertaycanda fetihler. Dou - Anado luya aknlar: Turul Bey bizzat gittii Taiberstan, Curcn havalisini devlete balar ve oralardaki Bvei ve Ziyri (Vasngrl) hnedanlarm tbiij'etue alrken (433 1041/1042) brahim Ynal ranm en mhim merkezlerinden olan Reyi zaptedip, burayi l'tsr&ket ss yaparak, Bercirdi ve arkasndan Cibl bl gesinin balca ehri Hemedn Ckyelei'den al mt. Buras 437 (10 4 5 /1 0 4 6 )de kesin olarak Sel uklulara intikal etmitir. 1042de Reye geldii sa man brahim Ynal tarafndan trenle karlanan Turul Bey, Nigpru brakarak, ftuhat sahasna daha yaicm olan Reyi baglcant yapt ve ehrin imr

SELUKLU TAtttH

3;{

edilmesini emretti; arkasmda,n Taberek, Kazvn, Isfahan, Dihistan ve havalisini, buralann mahall hkimlerinden bazlarm tbiiyetine kabl etmek, bazdann yerlerinden karmak suretiyle, Seluklu devletine balad ve brahim Ynal ve Kutalmg ida resinde sevkettii ordular Dnever, Karmsn ve Hulvn zaptettiler (1042-1048). Buveyhlerin elin den kan bu blgelerde Sultan Turvil Bey ve brahim Ymal adlarna hutbe okundu. brahim Ynal Kinkiver, Sermac kalesi ve ehrizru aldktan sonra, Turul Beyin emri zerine, Azerbaycana git ti. Turul Beyden nce ve o sralarda Trkistandan yeni gelen Trkmenlerin buralardaki harektnn nlenmesi iin halife el-Kaa.im bi-emrillh tannm slm hukuk bilginlerinden mehur el-AhUmussultniye yazan Kaazil-kuzt el-Mverdyi Turul Bey nezdine gndermiti. Eliyi 4 fersah mesafeden hrmetle karlayan Turul Bey ona askerlerinin pek kalabalk olduunu ve mevcut topraklanln k fi gelmediini sylemiti. Yukanda Irak Trkmenleri olarak andmz ve Kzl (1041de lmtr), Boa, Gkta v.b. gibi babularn idaresinde bulunan bu Ouzlarn bir ksm Van blgesine (Vaspuragan) girdiler ve E rzunma kadar olan sahada kartal gibi sratli at lar zerinde dolatlar. Dier Ouz kitleleri ise, Diyr- Bekr istikametinde Mervnler arazisine, Meyfrikn (Silvan), Mardin blgesine ve Cizreye kadar ilerledUer; bir ksm da Sincar, Nusaybin ve Hulvan havlisine girdiler. Fakat bunlar Menrn1er ve Musul hkimi Ukayller tarafndan durdurul dular; ar zayiat verdiklerinden, oradan Azerbay1972 B irinci Basbj F . ^

34

SIU.CUKI.U TA.RH

cana yneldiler, Aras nehri ile Murad suyu ara snda arptlar. Dier bir ksm Trkmenler de, Taberistan zerinden, Kafkaslara doru ilerleyerek, Erran blgesine girip. eddadler ile birlikte, Erm e ni topraklarna aknlar yaptlar. Grcler ile sava tlar. Bizans tarihinin mehur ahsiyetlerinden Bulgarokton diye tannan imparator Basileios II. (lm. 1025) zamanndan beri Bizans mparatorluunun tkip ettii douyu ilhak politikas sonralar da devam etmi ve imparator Konstantinos Monomakhos (1042-1052) Ermenileri ve Grcleri bask altnda tutmak ve aknlar durdurmak iin, Trklere karg harekete geerek, bir yandan Aniye, bir yandan da edddlerin merkezi Dvine kadar ordu sevketmiti. Bizansn bu suretle kar koymas zerine, Sul tan Turul Bejr, brahim Ynal ile birlikte Irk- Acem fthatmda bulunan Kutalm byk bir or du banda Azerbaycana gnderdi. Bu harekta Musa Yabgunun olu Haan da katlmt. Seluklu kuvvetleri Gence nnde Bizans ordusunu bozguna uratt (1046) ve arkasndan Pasinlerin fethine gi rien Haan, oradan gneye indii zaman Gr c krah Liparit kumandansndaki Bizans-Ermeni - Grc ordusu tarafndan pusuya drlerek ehit edildi (1047). Yalnz kalan Kutalmn Gence muhasaras da netice vermeyince. Sultan Turul Bey yukarda ehrizr blgesinde grdmz b rahim Ynal Azerbaycan vlii ile. Bizansa kar gnderdi. Kutahng da ona katlacakt. Seluklu ehzadeleri Erzurum ovasna kadar ilerlediler ve n ce Erzurum ehri yanndaki byk ve zengin Erzen

SJLCUKl.U TRH

35

(Kara-Erzen, bugnk Karaz) ehrini zaptettiler. Bu srada, imparatorun emiyle, Liparit idaresindeki btn Grcistan ve Abhaz kuvvetleri ile takviyeli Katakalon kum.andasndaki 50.000 kiilik Bizans odusu Pasin ovasna gelmi bulunuyordu. ki ordu Hasankale nlerinde karlat. Korkun sava Bi zans ordusunun hezimeti ile neticelendi. Esir edilen on binlerce kii ve ok sayda kumandan arasnda Grc kral Liparit de vard (18 eyll 1048). Yz lerce araba tutarnda ganimet alnd, Erzuram igal edildi. brahim Ymal, bata Liparit olmak zere, esirleri ve ganimetleri Reye Turul Beye gtrr ken, Trkler Van gl yaknlarndan T-abzona ka dar olan sahada yaylmlard. Seluklularn Bizans lIla r a ka kazandklar bu ilk ve byk Pasinlei' zaferi sebebi e Bizans imparatoru Monomakhos Turul Bey ile anlamaya mecbur oldu. Mervn Nasrd-devlenin aracl ile Turul Beye zengin he diyeler getiren Bizans elisi, fidye karslmda, Gr c kiraln kurtarmaa alyordu. Turul Bey, fidye almadan serbest brakt Liparit ile birlikte bar mzakerelerini yapmak zere, Bizans bakentme kendi elisi erif Nasrd-din b. smaili gnder di (441 = 1049/1050). Yaplan anlamaya gre, imparator Monomakhos stanbuldaki harap olan camii tmir ettirerek iine kandiller astrm, hali fenin gnd^T^ecei imam tarafndan be vakit namaz klnmasna ve orada Turul Bey adna hutbe okun masna msaade etmitir. Ancak, yllk vergiyi ka bul etmeyen imparator endie iinde dou ehirleri nin surlarm ve kalelerini tahkime balarmt.

36

S E t U K L U

lA R tH

tbraMm Ymalm isyanlar: imdiye kadar Seluklu devletinin kurulu ve gelimesinde byk hizmetlerini grdmz bra him Ynal, bilhassa Bizansa kar kazanlan zafer den sonra., Irk- Acem, Elcezre ve Azerbaycan'n en kudretli simas hline gelmiti. syana ha.zr!an~ yordu. Turul Beyden Cibl blgesinin kendisine terkim talep etti, fakat sultann karsnda tutunamayarak, snd Sermac kalesinde teslim ohnak zorunda kald; affedildi ve yine Cibl ve Azerbaycan blgelerinin bana getirildi. Bundan sonra Turul Bey sfahana giderek, buray Badad Buveyhlerine meyleden Kkye ailesinden, bir yi sren muhasa rada,n sonra, alm ve kuvvetlerinden bir ksm da Hzistan blgesini igale balamt. i Buveyh hldmiyeti, el-Melikr-RaJim Husrev Frztm ida resindeki Badad dnda, her tarafta yklmakta, bylece Irk- Acemden sonra Fars, Ahvaz, Hzistan ve Elcezre Seluklu hkimiyetine girmekteydi. 1054 sonlarna doru, Musul hkimi kayllerin elinde bulunan Karmsnde Turul Bey adna hut be okunmutu. Bu srada Turul Bey Azerbaycan zerinden dou Anadoluya bir sefer daha tertip etti. Bilindii gibi, Seluklu devletine yUk vergi demeyi reddetmi olan imparator, Grc laral Bagrat tarafndan da desteklenen bir Bizans ordusunu Genceye gndermi ve oray kuatmakta olan Kutalm Tebrize doru ekilmek zorunda kalmt. Kutalmin sonra K arsa hcum ettii sralarda, 105-1 de, Azerbaycana gelen Turul Bey, Gence ve Tebrizde kendi adna hutbe okutmak suretiyle, Rev-

SELUKLU TARH

37

vdIerden Mansi' ve Vahszai ile eddad Ebul Asvr itaate aldktan sonra Bargiri (Muradiye) yi zaptedip, Urfal Mateosa gre ate fkran kara bulut gibi gelerek E rcii ald ve mstahkem Malaz girt kalesini kuatt. Burada kendisine iltihak eden t biiyeti altndaki IMyr- Bekr Mervn kuvvetleriyle Erzuruma kadar ilerledi. Trk kuvvetlerinin oruh ve Kelkit vdilerini ele geirdikleri bu srada, brakt kuvvetler tarafndan kuatlmasna devam edilen Malazgirte dnd. iddetli hcumlar fayda vermedi. Seluklularm mancnklarnn Rumlar tarafndan yaklmas neticesinde, k da yaklam oldumdan, Turul Bey bakenti Reye gitti. Turul Bey, Ana doluya karg yaunda kalabalk kuvvetler bulunan, an Beyin olu, Ykutyi memur ederek, onu Azerbaycana gnderdi. Ykuti ve maiyyetindeki Trkmen beyleri, blgedeki Bizansn hretli generali Nikephoros Bryenniosa ramen, akmlanna devam ettiler. 8uUan Turul Bey*in Badada girii. BuveyJrVlerin sonu: Sultan Turul Bey, il Buveyhlerin tazyikle rini artrmalar, Husrev Przun razda alev hut besini ikame etmesi, hfet merkezinde daima M sr Ptmleri tarafmda desteklenen bakumandan Arslanul-Bessrnin SeluMu taraftarlann takibe banlamas dolaysiyle ve halife el-Kaaim bi-emrillhin daveti zerine Badada yneldi. Halifenia elisi Hibetullah b. Muhamm^il-Memn vastas ile hilfet merkezine gelmesi rica ediliyordu. Sultan yannda

38

SELUKLU TARim

veziri Andl-mlkl-Ktindr olduu hlde, fiilerin de bulunduu ordusu ile Badada yaklatka, huzursuzluu artan BessM nihaytt Msr du rumdan haberdar ederek, Badaddan kuzeye doru ekildi. Buveyh hkmdan el-Melikr-Rahm, Turul Beye itaatim bildirdi. Badadda ve snn slm dnyasnda hutbenia Seluklu Sultan Turul Bey adna okunmasn emreden el-Kaa,im bi-emrillh parlak bir tren ile karlamaa hazrland Turul Beyden hilfet merkezine girmesi iin izin ricasnda bulunan bir nezaket mektubu ald ve Turul Bey 25 ramazan 447 (17 ocak 105 5 )'de Badada girdi. Fakat ertesi gn ehirde lan bir kargaala Kerh mahallesinde oturan gilerin karmas ile du rumun ar bir ekil almas zerine, siler tedip edildi ve Turul Bey tarafmdan el-Melikr-Rahm Husrev Frz ve adamlannm yakalanmas ve hap sedilmesi ile, 120 yldan fazla bir zamandan beri h km sren i Buveyh devleti sona erdi, l urul Bey kumandan Ay-tigini Badada gihne (vli) t yin etti, para bastxJ. Halfeye, eskisine 50.000 dinar ve 500 kor buday ilvesi ile, yllk tahsisat ay rld. Sonra, Badadda kendisinin yaptrd saray da halifenin hediye ettii, kymetli talarla ssl, bir altn taht zerinde oturan Sultan Turul Bey bylece Badad ve Seluklu Ouzlarnn yayld Irak- Arap memleketlerini kendi devletine bala m, ayn zamanda Abbs halifesini himaye etmek yoluyle snn slm dnyasnn mdfaasn da ze rine alm bulunuyordu. ar Beyin kz Hatice Arslan Htunun el-Kaaim bi-emrillh ile evlenmesi sayesinde de hilfet ilesi ile Seluklu hnedam ara

SELUKLU TAKU

. 3< )

snda balanty kuvvetlendiren bir akrabalk Icurulmu oluyordu. Sultan Turul Beyin edilmesi: Dnya hkmdar iln

Arslanl-Bessrnin Fatm] erden ald yar dmlarla Rahbede kuvvet toplamas zerine ona kar gnderilen Kutalmm yenilmesi (1057 ocak) Turul Beyi sefere zorlad. Ayn ay iinde harekete geen brahim Ymal ve Ykut ile birlikte sultan Musula ynelince Bessr Suriyeye kat. Sincar ve Cizre hcum ile alnd. Mervn hkmdar ile HiUe hkimi bir kere daha itaatlerini bildirdiler. Turul Bey, Musul ve Sincar havalisini brahim Ynala tevdi ederek, Badada geliinde hilfet veziri tarafndan byk bir trenle karland. Halife ta rafndan hilfet sarayna dvet edildi ve burada Sultan Turul Beyin slm leminin mdafaasn deruhte ediini merulatran bir tren yapld. B tn Seluklu devlet ricalinin ve hilfet erknnn hazr bulunduu bu trende Tural Bey kendisini hilfet tahtnn yamnda husus surette hazrlanm tahta oturtan ve teekkrlerini ifade eden halifeye hrmetle mukabele etti. Bundan sonra el-Kaaim bi-emrillh sancaklar, hilatlar verdii Turul Beye tac giydirmi ve altn kl kuatarak onu Dounun ve Baton hkmdar iln etmi (26 zilkade 449 --25 ocak 1058) ve ona Ebf Tlib knyesi ile Kknddny vefl-dn lekabn ve Yem- emril-mminn nvanm vermitir. Bylece slm dnyas zerinde ki hkimiyeti tasdik edilmi olan Turul Bey ayn

40

SELUKLU TAR.H1

zamanda yeryznn dnyev hkmdan iln edil mi bulunuyordu. Bu durum, bir yandan ilii kal drmak, bir yandan da batya doru fthata devam etmek hususunda Turul Beyin dnce ve siyase tini tamamiyle takviye etmekte idi. Bu arada, Kutalmm kardei Resul-tiginin Hzistandaki isyammn bastnimasmdan sonra brahim Ymalm da emir almakszn Musuldan ayrlarak, eski blgesi Hemedna gitmesi zerine, Musul blgesi Bes-srnin istilsna uraynca, oraya ikinci bir sefer ya pan Turul Bey, Nusaybine kadar erledii zaman, vazifesinden izinsiz ayrlmas halifen aracl ile cezalandrlmayan brahim Ynalm Ptmler ve Bessrnin de tesiriyle aktan aa isyaj ettii ha beri zerine geri dnd ve zevcesini, ordusunun bir ksmn veziri Amdl-mlk ile Badadda braka rak, kendisi si ehzadeyi takibe balad. Fakat, sevildii bir blgede olduktan baka, kardei E rta n Muhammed ve Ahmed adlarndaki oullarnn askeileri ile de hayli kuvvetlenmi olan brahim Ynal karsnda msbet netice alamayan Turul Bey Badad'dan yardm isterken. ar Beyin oullar n: Horasandan Alp Arslan, Kirmandan Kavurdu, Anadolu hududundan da Ykutyi sratle yanna ard ve Rey civarndaki savata (1059) si ordu yu malp etti. Esir alnan Ahmed ile Muhammed ldrld ve brahim Ynal da kendi yaynn kiri i ile boduruldu. Turul Beyin meguliyeti srasn da yeniden harekete geen Arslan l-Bessr, Badada kadar ilerlemi, halifeyi Badaddan karara;k hutbeyi Ftmler adma evirmi, ezan i ta r znda okutmu, Basra ve havalisini zapta girimi.

SKLCKLU TAiTfti!

4J

fakat Turul Beyin muzafferen Badada gelmekte olduunu renince kamt. Ba-da;da ulaan Tu rul Bey, Bessrden kurtularak dnen halifeyi karlayp katrnn dizgininden bizzat ekerek, onu sara 5ana gtrd, makamna oturttu ve Sav-tigin, Humr-tigin, Gm-tigln ve Erdem gibi byk kumanda,nlarn dah bulunduu kalabalk bir ordumu babnda derhl Bessryi tkibe kt. Hillede ya kalanan Bessr ku''/vetleri malp edildi ve kendisi ldrld (ocak 1060). Hdise, Badadda ve snn slm leminde byk bir sevin yaratt. Sultan Turul Beyin vefat: Bu srada Turul Beyin pek sevdii ve devlet ile rinde nfuzu olan s^evcesi ld ve Tural Bey halife el Kaaim bi-emrillhin kzyle evlenmek istedi. Nikh austos 1062de kyld, fakat evlenme ii ile pek fazla megul olunamad. Esasen yalanm olan Turul Bey bu srada isyan eden Kutalm ile uramak mecburiyetinde kalmt. brahim Ynal ile ibirlii yapm olan Kutalm onun malbiyetinden sonra, kardei Resl-tigin ile birlikte saltanat dvasna de vam ederek, Gii'd-i kh kalesine ekilmi ve vezir Amdl-mlk tarafndan kuatlmt. Bu srada. Badadda bulunan ve byk enliklerle dn ya plan Turul Bey Reye dnerken hastaland ve bir daha kalkamad. Nihayet 8 ramazan 455 (4 eyll 3 063)te 70 yanda olduu hlde vefat etti. Reydeki trbesine gmld. Adaleti ve dindarl btn kaynaklarda belirtUen Turul Bey zeks ve siyas grlerindeki isabet ile, Seluklu ailesi iinde te mayz etmi, bu sebeble Seluklu devletinin ilk sul

\ z

SELUKLU TARH

tan olmu ve 25 yil sren saltanat esnasnda teme lini att byk Seluklu mparatorluunun Yakn-douda din anlamazlklar giderici, syii yerletiriei vasf ile de sarslmaz bir siyas teekkl olarak gelimesini temin etmitir. Bu itibarla Turul Bey Trk ve Islm tarihinde sekin bir yer tutm ak tadr. Sultan Alp Arslan: Sultan Turul Beyin ocuu yoktu. Bundan do lay o, kardei an Beyin olu Sleyman velahd gstermiti. Vefat zerine, Kutalm muhasaray brakarak acele bakente dnen vezir Amdl-mlk Sleymann sultanln iln etti. Fakat, hkmdar l kardeine brakmak istemeyen Alp Arslan vli bulunduu Mervden sratle yetiemeyince, kendi adna Kazvnde hutbe okutan, (Yusuf Y'maln o lu ve braihm Ynalm kardei) Er-Sun ve Erdemin yardmlar ile duruma hkim olmaa alt. Sleyman gszd. Bu arada ordu banda Reye gelerek, ken disini sultan iln etmi olan Kutahn, Alp Arslan ile Dmgan civarnda karlat, malp oldu; ka arken atndan dp ld, kardei Resl-tigin de esir edildi. Alp Arslan Reyde 7 cemziyelevvel 456 (27 Nisan 1064)da tahta kt, 36 yandayd. Sul tan Alp Arslan Amdl-mlk azlederek yerine Mervde iken kendi veziri bulunan Nizml-mlk tyin etti, yksek devlet makamlarnda deiiklikler yapt. Musa Yabgunun Heratta ba kaldrma ha reketini, bu ihtiyar amcasn yanna almak suretiyle bastrdktan ve Kirrnanda kardei Kavurdun sal tanat dvasm da balaych ile tatlya baladk

SELUKLU TARH

43

tan sonra, fthata devam etti. Esasen Alp Arsla Kirmana Kafkasyadan gelmiti. Oradaki Trk kit leleri Bizansa kar hareket halindeydi. Turul Beyin Bizans bakentine eli gnderip, imparatorice Theodoradan hayli hediye ve para almasndan son ra da, Trkmenler kollar hlinde Erzurum, Ahlai;, Mu ve civarna kadar sokulmular, Malatya ile ark-Karahisar (Kolonia) ele geirmiler, U rfay kuatmlar, dier taraftan Kzlrmak blgesine kadar ilerleyerek, Sivas zaptetmiler (1060) ve im parator Konstantinos Dukasn gnderdii Bizans kuvvetlerini (1061) de malp etmilerdi. Dnar, Ka par, Cemcem, Tu-tgin, Slar-i Horasan ve dier babularn idaresinde hareket eden btn bu kuvvet ler Y kutnin emrinde olup, klar Azerbaycana dnyorlard. Azerbaycan ve kafkasya harekt: Sultan Alp Arslan 1064 baharnda Azerbay cana hareket etti, kendisi Erra,nda Lori kk Ermeni krallm itaate aldktan sonra, Grcistana girerken, yannda bulunan olu Melikah ile vezir Nizm-l-mlk de Aras nehri boyunda Srrhari (Srmeli ukuru)yi ve kiliseleriyle mehur ms tahkem Meryem-nin kaJesini ve civarlarn zaptet tiler. Olunun baarsndan ok memnun olan Alp Arslan, onlar da yanna alarak, Sepd-ehri hcum ile ele geirip, mteakiben Bagrat hanedannn ba kenti olup Bizansa bah bulunan ve Rumlar tara fndan mdafaa edilen, surlaryle mehur, Aniye yrd ve iddetli hcumlarla bu ehri zaptetti (16 austos 1064). Sonra huzura gelip tbiiyet ar-

44

SBLOTKTJ TARtH

zeden prens Gagk le birlikte Karsa girdi. Aninin fethi Islm dnyasnda byk memnunluk yarat m, her tarafa fetihnoneler yaslm, bizzat halife Alp Arslanm baarsn belirten, ona ve mcahit lerine teekkr eden bir beyanname ner etmi, sul tana Etl-feth nvanm vermi ve bu byk sefer Bizans mparatorluunu Alp Arslan e anlama teebbsne mecbur etmitir. Reye dnen Alp Arslan, Kavurd meselesini hallettilcten sonra, Merve gitti ve orada olu Melikh sonralar Terken H tan (Celliye) diye me hur ve Melikah zerinde ok nfuzu olan bir Karahanh prensesi ile evlendiMi. Mteakiben oullar ile akrabalarn lkesinin eitli yerlerine melik tyin etti. Buna gre, ihtiyar amcas Yabgu Mzenderna, kardei Sleyman Belhe, dier kardei lyas Toharistan ve Saganiyana, oullanndan Arslan -ah Merve, Arslan Argun Harzeme, Togan-ah Herata melik olmu, Ertam iki olundan Mesud Bagura ve Mevdud sfizra gnderilmiti. Daha son ra dier olu Ayaz, Sleymann yerine Belhte, Tu tu Suriyede, Bribars Heratta, Arslan Argun Hemedn ve Svcde bulunmulardr, A lf Arslanhn dou seferi: 106.5te dou seferine kan Sultan Alp Arslan Ceyhunu gerek Trkistana girdi. Hazar denizi kenarndaki Manklakta Kpak reisi ile savaarak, onu itaate mecbur etti ve sonra byk babas Selukun mezarn ziyaret etmek zere, Cende ynel di. Tbiiyet arzeden Cend hkimi, sultan Sabranda hediyelerle karlad. Ziyaretten sonra Harezmin,

S lil. u ic m

TAK llil

C 5

merkezi C4rgn zerinden Mei've dnen (mays 1066) Sultan Alp Arslann bx ilk Trkistan sei'ei ile eski atalar lkesinin Mvernnehire komsn taraflar Seluklu devletine baland. Sultan Nipr yaknlarnda cennet-i ldan bir rnek olan Radgn a gelerek, olu Melikgahm velahdlik t renini yaptrd ve ayn yl ortasnda (temmuz 1066) Nipra gitti. Mteakiben Kirman meliki Kavurdun son isyanm da bastran (1067) ve Kirmandan raza doru hareketle stahr kalesini tbiiyete aJar Alp Arslan artk bundan sonraki btn gayretlerini bat cephesine, yani Trkmen kuvvetlei'inin faslasz olarak aknlanna devam ettiklei ve Orta-Asyadai mtemadiyen kalabalk kitleler hlinde buralara ge len Trkler sebebiyle zaptedilmeK zai'iret hlini al m olan Andoh zerine teksif etti. 4 MalaKgirt Meydan Mtharebesi Smmn hazrhk devresi: Uzak bozkrlardaki yurtlarndan bir daha dn memek zere gelerek, Seluklu hizmetine giren ve bu devletin uurlu sevk ve idaresi altnda Bizans s nrlarna ylan, cengverlik hisleri slmiyetin ga za ve cihd anlay ile iyice gelimi Trkmen kit lelerinin, stelik yayla ikMmi ve bol otlakla.riyle ken di yaaylarna son derece elverili hayat artlarn daki Anadoluya, sahip olmak istemeleri kadar tabi bir ey olamazd. Turul Bey zamanndan beri Azer baycan ve Errann Bizansa bal Ermeni,' Grc ve Ahbaz hkmdarlarnn malp edilmesi ve Gen ce, Ani, Kars gibi mhim strateji merkezlerinin ele

4(J

Si;i. U K f.l.I

T A K H

geirilmesi ile ortaya ve kuzey Anadoluya doru aknlar icras hayli kolaylam oluyordu. Yine bu yllarda Gmg-tigii, Afin, Ahmed-a,h, Slar-i Ho rasan gibi bey ve kumandanlarn idaresindeki Trk men boylar, Seluklulara tbiiyeti kabl etmi kk Arap hkmetlerinin sraland gney smrlanndan Anadolu ilerine aicmaktayd. lk bakgta intizamsz eteler tarafndan maksatszca yaplm gibi grnen bu aknlar hakikatte ba-bo olma d gibi, esas gaye de sadece ga^nimet elde etmek deildi. Sultandan emir ala.n Trkmenlerin hcum noktalar gayet iyi tertiplenmi, gidecekleri ehir ve kasabalar, urak mahalleri tesbit edihniti. Turul Beyin, Alp Arslann dikkat ve srarla tatbik edegeldikleri aknlann daha ziyade asker ynden ehem miyetli yollarla, kalabalk Bizans kuvvetlerinin ba rna kaleler civarna teksif edildii, tahrip mfreze lerinin mmkn mertebe az kaypla dman asker ymaklarn datmaya altklar, erzak depolarna, harp malzemeleri'ne kar faaliyet gsterdikleri bu ha,rektta sultann umum tlim atna aykr davra nanlarn ar takibata uramalar btn faaliyetin belli pln dahilinde yrtldn ortaya koymakta dr, Nihayet kendileine yeni bir jm rt edinmek mec buriyeti ile savaan Trkmenlerin ruh durumlar da unutulmamak gerekir. Sultanlar hassa ordulariyle imparatorluun baka cephelerinde megul bulu nurlarken, Trkmenler ve aknclar, eski Ti'k harp uslne uygm tarzda, dman yormak, direnme noktalarn hrpalamak, ahliyi yldrmaktan ibaret, gelecek istUy kolaylatrc vazifelerini yapyor lard. Kk apta, fakat faslasz olarak, yllarca

SELUKLU TAEH

47

sren hazrlk devresinin tek hedefi Anadoluyu al mak ve onu Trk yurdu haline getirmekti. Bylecc' 1071den nceki yllarda, biri dikkati ekmeyecek derecede ufak gruplar hlinde grnmekle beraber, dalga dalga ve tkenmez insan selleriyle arkas mun tazaman beslenen Trkmen kitleleri, dieri de eski parlaklnn artyle geinmee mecbur bir heyl, yni Bizans mparatorluu olmak zere, iki kuvvet kar karya gelmiti. H,diselerin gelimesi iki kuvvetten birinin diermi mutlaka yok etmesini zarur klyordu. Ya Bizans btn dou snrlar bo yunca ykselen ve serpintilerini kendi iinde hisset tii bu istU n eritip mahvedecek, yahut Anado lu zerine gelen kuvvet oradaki devleti tamamen ezecekti. Malazgirt sahras tarihin bu kesin mca delesinin vukua geldii yer olmutur. Bizans yaklaan tehlikenin pek farknda deil gibi idi. mparator Konstantinos Dukasm lmyle (1067), onm olu adna, yerine geen imparatorie Eudoxia zamannda Dou-Roma dahil karkhklar iinde bulunuyordu: Sarayda menfaat esas na gre kurulan gruplarn yersiz mdahalelei'i yzn den sarslan imparatorlukta ordu iyice ihmale ura m, bilhassa eyletlerdeki ve bu arada Anadoludaki asker birlikler yiyeceksiz ve parasz braklmt. Bunlar kendi lkelerini yamahyorlar, halk soyu yorlard. 1067de Malatyaya kadar gelen Afin ida resindeki Trkmenlere kar duramamlar ve onun Kayseriye akmna engel olamamlar, KUikya ta raflarnda dolasan Trkmenleri pski'tmeik zere gnderilen general Nikephoros Botaniates kuvvet leri, muharebe etmeden, dalmlard. Trk bask

48

SELUKLU TAEHS

snn artmas mparatorieyi idarenin bana bir er kei getirmee mecbur etti. Ve o asl bir ileden olup, Sardika (Sofya) dukal zamannda Peeneklere kar baanlar kazanan Romanos Diogenesi, hklmet darbesi teebbsnden buIu bulmasna ramen, kendisine koca seti; bylece Diogenes 1 ocak 1068de imparator iln edildi. Diogenesin ce sareti, atlganl, asker kabiliyeti; len imparatonm kardei Caesar loannes Duka.s ile birlikte, Dukasn tatan mahiura braklan oullannn taraf tar feylesof Mikhael Psellos dnda btn Bizans tarihileri tarafndan belirtilmektedir. Fakat yine ayn kaynaklara gre, Romanos marur, kendine gveni fazla, dalkavukluktan holanan bir adamd. Memleketini bara kavuturmay birinci vaaife sa yan yeni imparator, tahta kndan iki ay kadar sonra, m art 1068de Franiklardan, Uzlardan, Make donyalIlardan acele toplad ordu ile sefere kt. Mliyenin bozukluu dolaysiyle askerleri erzaksz ve silhszd. Fakat uzun zamandan beri ilk defa or dunun banda bir imparatorun buhmuu kayda de er bir hdise tekil ediyordu. Diogenes bu seferinde Kayseri-Sivas-Divrii-Toroslar-Haleb yolunu takiben gneye inmi, Menbici zaptetmi ve k aylannda stanbula dnnde byk trenle karlanmt. Ancak imparator bu dolama esnasnda ne Niksarn Trkler tarafndan tahrip edilmesini, ne de onlarn Ahlat ssnden hareketle t Eski<hir yaknlannda moriona kadar sokulacak, bu mehur ehri ya malamalarn nleyememiti. Diogenes ertesi yl, ;l069deki, ikinci seferinde Kayseri, Palu ve Sivas blgelerinde ha-ektta bulunmu, fakat ald esir-

SII-UivU.) T ^ f ll

-la

teri ldrten imparatorun nnden munta'zfi.Tnan ge rileyen Trkmenlere kar herhangi bir ba;?ar e !(:> edemeden bagkentine dnmgt. Nitekim bu sc:nt\ Bizans ordular Anadoluda iken, bir aknc g'ru;;} Ka,yseriyi yaraalad gibi, dier mfrezeler d<;, general rtbesi ile Malatya kumandanlna tjrU edilen Ermeni Fiiaretosu kamaya zorlayarak, paratora snmaya nccbur etrnis, baka Trlcm;:;! akmclar da memlekein ortasndoJi Analolik" eyletinin merkezi zengin ve nfuzca kalabalk Kon yay yama ve tahrip etmigler ve, I:ilila. geitleri Kataturias tarafndan ttumasma ramen, gney yolu ile Halebe lagraa'a m,uy;.f.fak olmuiardu 1070te tekrar muharebeye hazuianan Diogenen, sa raydaki m.uhiiflerin tesiri ile, seferden alskondi. Yerine yola kan dogi ordular ba;kum.andan Manuel Komnenos Sivas civarnda Er-Sn tarafndan maip ve beraberindeki Nikephoros ile birlikte, esir edildi. Ouz Yva boyumm banda bulunan bu Trk kumandan, Seluklu ailesinden olup, Alp Arslanm enitesi idi ve saltanat dvasna kalkt iin, sultann emri ile Afin tarafndan tkip ediliyordu. Esir Manuel. nzik durumunu farkettii siyi Bizansa gitmeye ikna ederek, onu stanbula gtrd ve o. imparator tarafndan karland. A f in bu mnasebetle Phrykia blgesine girmi, D e nizli yakmmdaki Honas (Khonae) ehrini yamala yp, t9.hrip ettikten sonra, akmlarm Mfirmara sa hillerine kadar uzatmt. mparator Dogenesin faal durumuna ve uzun cevelnlarma ramen Ana doluya Trk hcmlan gittike artyor ve daJa um k blgelere yaylyordu. Mhim nokta, btn bu
1!)72 Girinci Basl F. i

SELUKLU TA-UH

ldiselei' boyunca teebbsn daima Trvler elinde bulunmas idi. Trkleri yok etmek, veya gerilere pskrtmek maksad ile sefere kan Diogenes programm tatbik edemiyor, beklenmedik yerlerde ans zn ortaya kan aknclar dolaysiyle sk sk yn. deitirmee mecbur kalyordu. Anadolunun ypratlmas siyasetini, sabrla takip eden Stltan AlpArslan her gn. biraz datia hedefine yaklamakta idi. phesiz bu hdiselerin zoru e Romanos Diogenes meseleyi kknden halletmee karar verdi ve ka~ labahk bir ordu banda, Trkleri Anadoludan sr mek ve arkasndan rana yryerek Seluklu ba kentini zaptetmek azmi ile, yola koyuldu (13 mart 1071). O sralarda Alp Arslan Suriye seferine km bulunuyordu. Grld zere Seluklu temel siyase tinden bir olan Ftmler ile mcadele tesirini gster mekte ve Seluklu devleti kuvvetini arttrdka,, eitli Islm lkelerinde eskiden olduu gibi, Abba s hutbesi ikame edilmekte ve Seluklu sultannn hkimiyeti tannmakta idi. 1070 senesinde Mekke emri slmiyetin iki byk merkezinde, Mekke ve Medinede hutbeyi el-Kaaim adna okutmaa bala mt. Ayn yl iinde Msrda iktidar mcadelesine girien Hamdnilerden Nasrd-devle, rakipleri Em rl-cy Bedrl-ceml ile dier kumandan lara kar Alp Arslandan yardm istedii ve onuSuriyeyi zapta tevik ettii zaman sultan ana siya.seti icab, hemen harekete geti. Azerbaycandan g neye inerken, dou Anadoluda Ermeniler tarafn dan koranan Bizansn mstahkem kalesi Maazgirts : bir hcumda zaptetti; Meyfarikn (Silvan), mid

S lit C K H l T A R H t

51

(Diyarbakr) ve havalisini tbiiyetine jJd. Bizans elindeki U rfay uzunca bir kuatmadan sonra, vakit geirmemek maksadyle, yoluna devan ederelc, Ha lebe indi. lk Bizans elisi orada yanma geldi. Sr yn tarihisi Barhebraensun rivayetine gre. Ana doluda yry hlinde olan imparator, Malaz girt ile A hlata karglk, Menbici Seluklulara brak may vdediyordu. Halbuki Trk ist yollannn zerinde bulunan Malazgirt ve Ahlat, Anadolu fthat bakmndan fevkalde mhim mevltlerdi. Sult tan msbet cevap vermedi. O zaman, bat Anadolu dan dnen Afinden ald, Bizans topraklarnn hi bir yerinde cidd mukavemet unsurunun mevcut bu lunmad yolundaki rapor kendisini takviye etmi ti. Haleb hkimi Mhtsslerden Mahmudu huzuruna getirtip, oradan ama yrd srada, imparntor idaresindeki Bizans ordusunun dou Anadoluya ilerlediini haber alr almaz, derhal geri dnd (7 nisan 1071); nk o na kadar Bizans ile karfamak ihtiyacn duymayan ve daha ziyade Anadolu nun fthat bakmndan olgunlamasn bekleyen sultan, artk Bizansn karabilecei son ve en ka labalk kuvvet ile hesaplamak zamannn geldiine inanmt. mpa-ator Diogenes uzun hazrlklardan sonra, yzbini aan bir ordu ile, Anadolu ktalanmn y nak yeri olan Sakarya kylarna gelmi, burada yc' niden tertip ve tanzim ettii ordusunda baz tensi kat yapm, bu arada kendilerine gvenemcdi Nikephoros Botaniates ve benzerlei'i gibi deerli ku mandanlarla bir ksm askerini stanbula iade et miti. mparatorluk ordusunun arlm 3.000 araba

s?.

SELCUKLU TAH!

taT.yor, bunlar takip eden trl muhasara letler! arasnda,, sl.m Iraynakarnda etraflca tasvir edidii sere, 1.200 kigi tarafndan mllamla mus.zzam. bir iTancmk bulunuyordu. Btn belirtiler imj3aratorui kesin netice almak maksadm gttn ve mnrkdn olduu takdirde, trana kadar ilerlemei tasa.r'E.(l(im gstermelcte idi. Sivs.sa gelen Diogenes, Alp Arslann Suriyeden ayrldn renince bir harp meclisi topayarak yaplacak ileri grt. Onun g'itrurunu okamakta menfaat umanlar ..Sel uklu devletinin merkezine yrmei teklii: ediyor lar; fakat Nikephoros Bryennios ve Joseph Trakhaniotes gtbi tecrbeli ve ihtiyatl kumandanlar mem leketten usaklamanm tehlikeli olacam, nihayet Ergu.rurna kadar gidilebileceini, lzumlu tedbi Ie.r ahndsl'itan sonra sultam oraya ekmenin, hatt etra f tahrip ederek. Trk ordusunun igesini gle tirin enin u7 /gun olacom ileri sri,yoriar.d. mpa rator bu tavsiyeleri dinlemedi ve ran iine dalmak nij/etijde Srzu.ai.raa geldi. Kendisine olan gveni dola.y.siy]e ordusunu paralamaa balad. Frank lar ve Unlardan 10.000 kadarm Trakhaniotes ile Norman eflerinden Urselius kumandasnda, geile cek yollarn e.mniyetini salamak vazifesi ile, A h lata evketti; bir kismm da, Abhazlara yardm bahnesi ile, fakat hakikatte ordusuna erzak temin etmek iin kuzeye gnderdi. Geri kalan kuvvetleri le Malazgirte yrd. Yolda Ermenistan ve Elcezre birlikleri kumandam Ba.silakes Ma,gistros maiyetindekerle imparatora iltihak etmiti. O civardaki Bizans kumandanlarndan Leon Debatanes, y.azd bir mektup ile inaparatora, sultann korkarak Ba-

y:LCUis:..u ta iK H

5;^

dad'a doru ekildiini bildir3> 'o r ve I];i^db:vkc3 de bu haberin doruluunu tasdik ediyordu. Vaka A.lp Arsan Musul istikametinde ilerlemi idi; fakat bu. onun E2;ans'tan ekindiinden deil, mulareboye iyice hazrrlk yapabilmek ve Bitlis \;:erindon Maiazgirte ulamak balcmmdan o yolu daha elverili saymasmdan ileri geliyordu. Diogenes nisbeten bir kuvveto. koruduu Mala:?-girt'i teslim olmaya zorkyp, aman vcrmesi'ne ramen, mdfleri ldrttkten .sonra, 7.aferden emin bir hkle, ordusundan ayrd dier bir par ay, Basilakes emrinde, Ahlat civarnda hcuma uray?m kt'alarma yardma gnderdi. Basilakes kuvvetleri ile sultanm ncleri arasnda ilk arpma vukua geldi (24 austos). am/ zaptetmek zere yeter sayda a:-!ker b rakan Alp Arslan, Haleb'den ayrldktan sonra, g rld gibi, nce douya ynelmi gerekli sava hazrln \ 7^aparak ve kuvvet tedarik ederek kuzeye dnm ve Diogenes'in Malazgirtli tehdit ettiini ha ber ahnea j^ryn hzlandrmt. Cebri yr y eisnasnda at ve develerin ou lm, bilhassa Frat' geerken arlklardan bir ksm harap oh mutu. Bu sr'at e fazla kuvvet tamann zorlu una ilveten, iae gln de hesaba katan sul tan, Turul Bey zamanndan beri hizmet gren yah ve yorgun Irk- Acem kt'alann terhis ederek, az sayda, fakat g;en ve din bir ordu ile Ahlat'a ula tktan ve veziri Nizm'l-mlk', memleketin dier blgelerinde kmas muhtemel herhangi bir kankh nlemek veya harp sahasna taze kuvvetler gnlermek zere, kars hatun ve ehzadelerle birlikte

5-

SliLCUKUJ TAKH

Hemeclna yolladktan sonra, Bizans ordusunun du rumunu renmek iin, bir svari birliini ileriye sevketmiti. Bylece Trk ordusunun ncleri ile Bizans kuvvetleri arasmda vukua gelmi olan, yu karda sylediimiz, arpma Trk zaferi ile neti celendi. Seluklu svarileri kendilerini hl Ahlat garnizonuna bal, mahdut miktarda asker zanne den ve imparatora da yle bildirmi olan Basilakesi malp ve esir ettiler. mparator tarafndan hemen ona yardma gnderilen Bryennios da yaral hlde ekilmee mecbur oldu. Bu ilk baarda ele geirilen ganimet arasnda kymetli bir ha,e, byk zafere almet saylarak, Badada halifeye ulatrlmak zere Hemednda bulunan Nizml-mlke gndelildi. Kaan Byrienniosdan izahat alan Diogenes, Ma8.zgirtten hareket ederek A hlata doru ve M a lazgirtin 10-12 km. yaknndaki Zahva sahrasma geldii zaman, bu vdiye hkim tepelerin Trk m f rezeleri tarafndan tutulduunu grd ve olduu yerde kararghn kurdu. O gn akam karanln dan itibaren Trk okular Bizans ordusunu tacize balamlard ve gece dma,n kararghna kadar sokulan kk svari gruplar, aralksz hcumlariyle, onlar takatsiz drmlerdi. 26 t,ustos 1071 cuma sabah Trk ve Bizans ordular kar kar ya mevzi alm bulunuyorlard. Meydan muharebesi: ki ordu arasnda sayca fark bykt. Kappadokia. PhrjT^kia ve Elcezre kuvvetleriyle Balkan eyletleri askerlerinden baka, Emenile^en, Grelei'den ve cretli Frank, Norman, slav, Uz ve

SELUKLU TAIUMt

55

Peeneklerden kurulu Diogenes ordusu, ou piya de olmak zere, 100.000den aga deildi. Fakat, sadece kitle sava yapabilen bu ar hareketli or dunun eitli zmreleri arasnda tam bir anlama olmad gibi, kumandanlar iinde de zaferle alkas olanlarn says azd. Daha 26 austos gnnn er ken saatlerinde Peenek ve Uz ktalanndan mhim bir ksm, kendi saflarm terk ederek, soydalan olan. Seluklular tarafna gemilerdi. Diogenes yabanc askerlerin durumlarndan phelenerek, ordughnda kalan Uz ve Peeneklere "kendi usllerine gre sadkat yemini ettirdi ve nceden A hlata evket mi olduunu grdmz Trakhaniotes ile Frank Urseliusun geri dnmelerini emretti. Fakat bu iki kumandan, sultann A hlata bizzat geldiini anladklar zaman, kuvvetleri ile birlikte Frata dora ekilmi bulunuyorlard. Buna karlk, 4.000 hassa askeri ile birhkte yeknu 15 -20 bin tahmin edilen sultan ordusu (bnl-Cevz, 20.000; Sibt, bnlAdm ,Ahbr, bnl-Esr, 15.000; m dd-din 14 000; b n Munkiz, 13.000) Sleyman-ah, Mansur, Gevberyn, Porsuk, Bozan ve Sav-tigin gibi sekin kumandanlarn idaresinde, meakkatlere tahamml l ve ou bozkr muharebe usulnce yetimi, oi; atm akta m hir ve her birinin ayrca birer yedek at; bulunan, ser manevra kabiyetine sahip svariler den' kurulu idi. Herhalde buna Artuk Bey, Tutak ve dier Trkmen beylerinin emrinde ayn derecedc etin ve aknlarda iyice pimi Trkmen birliklerim de ilve etmek lzmdr. Disiplin altmda hareket etrmesini bilen Trk birlikleri arasnda anlamazlk da. yoktu. Mterek gaz fikri ve Anadoluyu ele geir-

50

SELUKLTJ TA^H.!

rac gayesi onlan birletiren unsurlard. Anadoluya yneltilmi tahrip seferleri devammca dima teeb bs ellerinde tutmu olan Trkler, son hesaplagvaa saatlerinde de duruma taonamen hkim bulunu yorlard.. Alp Aislan byk muharebejn mciiimanlarn mba.rek gn cumaya tesadf ettirmi ve or~ duunun maneviyatm takviye iin, Abbas halifesi aracl ile, slm dnyasn deta seferber hle getirmiti. Btn camilerde curo.a hutbesinde okun mak sere, el-Kaaimin hasrlatt, metni AhbrdDevletis-SecFJryede kaytl, dua her tarafa gn derilmiti. ki gn nceki arpmada sultann ima m fakh Eb Muhammed b. Abdii-Meikil-Buhrnin zaferin kesin olduuna dair mjdesi btn or duya duyurulmutu. Alp Arslan, darbeden c-nce, son. bir ban teklifinde bulundu. Fakat kad bn)Mahleban ile kumandan Sav~tigin bakanlnda, gnderdii heyeti iyi karla.mayan imparator, sul tann anlama isteini onun muharebeden kand' eklinde anlayarak, m.'akerelere a,ncak Seluklu bakenti Reyde balanabileceini sylemi, hatt sfahan'da klamak ve hayvanlanm Hemedna gndermek niyetinde oldanu da aklamt. Bir slm mchidi olarak, sultann bar teklifinde bu lunmas tabi idi. Ancak alnan red cevab ordudaki sava azminin artmasna yardm etti. atma saa tini cuma vaktine kadar tehir eden sultan, hep bir likte klnan namasdan sonra, beyazlar giyinmi ve kokular srnm olaral, askerlere yapt hitabede; ehit derse, vurulduu yerde gmlmesini, idare adamlar ve icumandanlarn olu velahd Melikaha tbi olmalarm vasiyet ettikten sonra, bir hkmdar

?..t!.UKl.U

T A K IU I

ciarak deii, bir er gibi, devlet ve din ui'inda dgeceini, savamak istemeyenlerin ekilip gitmek te serbest olduklarm iln etti; kendisinin, ordu nun herhangi bir erinden farkl bulanmadm gikstei'mek zere., atnn kuyruunu eliyle balad ve on saflarda arpacan belirtmek maksadiyle de ok ve yayn brakarak, kl ve topuzunu ald. Bu es nada Bizans ordughnda da din trenler yaphyor, lhler syleniyor, ellerinde renkli bayralvla- ve b yk halarla saflar arasnda dolaan asilsdeler vo ordu papaslar askeri tede gayret ediyorlard. leden az sonra her iki taraf muharebe nizmn al mt. mparator merkezde idi, sol kanadna Anado lu birlikerhin ba.mda Kappadokial Aleatesi, sa kanadna Nikephoroo Bryennio.s emrindeki Rumeli ktalarm yerlegtirmig, Cae.'aar oannesin olu Andronilnosu geride yedek kuvvetlerin ba'nda brak mt. Alp Arsla ise, ordusunu drt ln;5rna ayrd. Bunlarda,!! daha kalabalk ikisini muharebe saha snn yanlarndaki tepelerde gizlice pusuya ya,rd, dmann gerilerini tutmakla va?,iicJcndirdii n c kiT-n da msait mahallerde nevdkndirdi ve Icendisi Diogenesin kars -snda m.evki ald. ll^ olarak Trk merkez kuvvetleri, okularn himayesinde h cuma geti. Bu cs kuvveti bir anda ezmel: heve sine dgen Diogenes btn ordusu Ue kar taa.rruza kalkt ve ekilmee balayan Trlleri tkip etti. Alp A.rslan tarafndan mah.retle tatbik edilen sah te ricat baarl olmu ve ordug?hndan hayli uzak laan irrparator, akama doru, pupularm bulundu u yere kadar gelip dayanmt. Tihk ordusuna ''mum hcum emri verildii zaman hatsn anla

58

SELUKLU TASlJIt

yan imparator ekilmee alt ise de, Bizans or dusu cepheden, yanlardan ve dman ordugh is tikametinde sarkan svarilerle geriden sarlm ve bir ember iine alnmt. Yedek kuvvetleri kuman dan Andronikos, imparatorun faj'dasz ekilme gayi'etini maiyyetindekilere bozgun eklinde gste rerek kamaa teebbs etmi ve bu, Ermeni ktalanm n da uzaklamasna sebep olmutu. Karanlk bati sralarda Bizans ordusu gittike daralan embsr iinde imha edilmi bulunuyordu. Yaral ola rak esir edilen Diogenes, yakalanan kurmay heyeti le birlikte, sultann huzuruna getirildi. Srf taktik bakmndan Bizans malbiyetinin sebepleri phesiz yalnz Uz ve Peeneklerin sulta na katlmalar (Attaleiates, Mateos), yahut ErmeTiilerin kamas (Sryn Mikhael), veya imparato ru sevmeyen Andronikosun muharebe meydanm terki (Bryennios, Zonaras), deildi. Diogenesin mu harebeyi idarede gsterdii beceriksizlik (Psellos) millerden biri olarak zikredilebilir ise de, asl sebebi Alp Arslann dikkatli bir sevk ve idare ile tatbik ettii sahte ricat, pusu ve uzak muharebe esnasna daj^-anaU: Bizanshlara yabanc, bozkr sava usln de ve Trk ordusundaki maneviyat yksekliinde aramak daha dorudur. Alp Arslan Diogenes ile uzvn uzun konutu. Kaynaklarmzda belirtildiine gre, sultan impara torun bar mzakerelerini reddini tenkid etmi, Bi zans ordusunun asker hatlarn saym ve nihayet ona, nasl ber muamele beklediini sormutur: Dio genesin, ya ldrlecei, yahut zincire vurularak slm lkelerinde dolatrlaca veya, pek zayf ih

SB .C U K I.

XA.R!f.li

timalle, affedilip bir nib sfat ile, memlelcetirv'-; gnderilecei cevab zerine, sultan onunla dostlu'; kuracan bildirmi, onu teselli etmi ve tahtta kendi yanna oturtmutur. Bylece Trk sultan merhamet, itidal ve insanlk duygularnn bir rne ini daha vermi oluyordu. Alp Arslan, kendisi ile bir ittifak anlamas yapt Diogencsi bir hafta kadar husus adrda bir hkmdar gibi misafir et tikten sonra, maiyetindekiler ve dier esir asilzade ler ile birlikte, bir Trk svari ktasnn muhafaza snda, memleketine iade etti (3 eyll 1071). Muharebenin neticeleri: Metni elde bulunmayan anlamamn kaynaklar da tesadf edilen bz maddelerine gre, imparator, fidye olarak, bir buuk milyon altn verecek, ayrica her sene 360.000 altn deyecek ve Bizans m pa ratorluu iinde mevcut btn mslman esirleri serbest brakacak, lzmu annda sultana asker kuvvet gnderecekti. Arazi meselesine gelince, sul tan Malazgirt, Urfa, Menbi ve Antakyann dolay lar ile birlikte, Seluklulara terkini istemi, teklifleri aynen kabl eden Diogenes, arazi devrinin kendinin ancak tc muhafaza ettii takdirde mmkn olaca na iaret etmiti. Bunun zerine sultan icabnda Diogenese yardm vaadinde bulundu. Alp Arslan Karahanhlara kar douya hareket etmezden nce, Bizans topraklarna giren Diogenes, stanbulda Konstantinos Dukasn olu Mikhaelin imparator ilt edildiini rendi ve, bilindii gibi, imparatorluk sa lhiyetleri alman Diogenes, Mikhaelin ordular tt rafndan Sivasta ve Adanada malp edildi, yalca.

t;fj

s;:.U K L ti

T AlU H t

arids, gzleri oyukh ve ka'patd manastrda xdirap iinde ld; b^^'lece anlagnay tatbik g;leti. Mttefi'kiiin ldrlmesi Alp Arslan inlagma h kmlerim silhla ge-ekletinnee zorlad ve hakl olarak o, K-uitalm-oulla- ile Trkmen beylerine btn Anadoltnu zaptn, eraretti. Zamann Bizans tarihisi Byeniosun Trkleri bars bozmakla sulandrmas doru deildir. Aristages, Mateos, ZoRras gibi o devir tarihilerinin belirttikleri zere savann tekrar balamasndan tek sorumlu, Diogenes ve onun Ue alkal her eyi unutmak isteyen, gere i grmezlikten gelen Bizans olabilirdi. nk, ba tan bari anlattmz artlar altnda, Ans.dolu iin yaplan meydan muharebesinde Alp Arslan gibi bir hkmdarn toprak talebinden feragat etmesi bekienemesdi. Kl hakk olan anlamaj/ yrrlkte tutmak iin kuvvete mracaat mecburiyetinde ka lnm ise, bu, galip tarafm bavuraca en tabi ha reket saylmak lsm gelir. Bu mnasebetle kaydet mek jrerinde olur ki, Alp Arslann aknclfsn ba bog brakt, Bizansla ilgilenmedii rivayeti ile, sul tann zaferden sonra Averannehire doru uzaklaamasmn buna deil gsterilmesi ve esasen o za man haSifplik yannda, sij^as teekkl olarak, bir de Bizans mparatorluunun bulunmas dncesinin Dou leminin zihnlj;-etinde j'^aad, hatt Anadolu nun fethinden sonia dahi Sultan Melikgahn, impa-ator Aleksios ile dostluk kurabilmek iin, btn Anadoluyu Bizansa terke hazr olduu v.b. yolunda baz Batl aratrclar tarafndan ileri srlen iddi alara Byk Seluklu mparatorluunun gerek din ve asker ehresi ve o devlet nazarnda Anadolunurc

S1;1,UKL0 T A R H !

,;j

tad ehemmiyet karsm-da fazla bi- liiynet ver mek doru deildir. Bizansn Trldere kar karcg son ve cn kuvvtli ordusunun Malazgirt ovar-mda imla edil mesi ile Bizans mdafaa eddi ydljrn.s vc Sisli, ars Alp Arslan slm ve Bat dnyasnda byk akisler layandran bu emsalsiz zaferi ile Trk yurdu hiir.e gelecek olan Anadolunun mukadderatm tyin e l:~ nrigtir. 5 Byk Self.ldu .fUpRKstorf.i'<:;n MalaKgirt .zaferinden sonra, Sultan Alk A jlan. Karahanl hkmdar emsl-mk Nasr Han le o srada Haresrade bulunan melik lyas ara.sirdaki savas sebebi ile tertipledii Mvernnehir se feri esnasnda esir edilen bir kale kumandan ta ra fndan hanerlendi. Bylece ecaati ile mehur ve T i ve slm tarihinin en sekin simalarndan biri olan bu byk hkmdar 25 kasm 1072de vefat etti. Meivde gmld. 45 yanda idi. Ebf ne lnj'-esini, Adofad-deve lekabm ve Burbn-u limrlmminn nvanm tayordu. Byk Sultan Melihcih: Alp Arslann, Trklerdeki mlm hkimiyet telkkisi dolajnsiyle kmas kuvvetle muhtemel karde kavgalarm nlemek iin, vclabdliini b ir ok kereler teyit ettirdii ve evvelce Kafkas pephesinden baka Harezm, Hzistan, raz ve Isfah.an'da bilundnu bilinen ve tecrbeli erlerden kurulu 15.000 svarilik bir kuvvetin banda bulunan olu

(!2

SiaUK-U

T ARH

Melikah sultan iln edildi (25 Kasm 1072). Talta 'ijik srasnda balca tesiri yapm olan Nizmllalk vezirlikte brakld. Sultan Melikal hkm darlnn ilk iki ylnda snrlan mijdafaa ve baba snn tahmin ettii i kavgalarla urat. Karahan;ilar ve Gaznelilerin hudutlar tecavz ettikleri 10721073 knda amcas Kirman meliki Kavurd, Meliksahn saltanatn tanmam, isyan etmiti. Sultan, Nizml-mlkn tavsiyeleri Ue, nce Kavurdu malp ve esir etti (15 Maj^s 107.3). Bu baar Melikahn memleketteki durumunu kuvvetlendirdi ve hiilfet makamnca da saltanat bundan sonra tas dik edildi. Sonra douya sefer yaparak Karahanhiar memleketten karan Melilahm Sav-tigin ku mandasndaki kuvvetleri Semerkanda kadar ilerle dii zaman. emsl-mlk Nasr af diledi. Dier taraf tan zerine, liarezm ahlann atas Anu-tigin ile Grn-tigin Bilge kumandasnda gnderUen ordu Gaaneli hJm.dar Zahrd-devle brahimi sulha mec bur etti. k i hanedan arasmda akrabalk kuruldu. ATiadolunun fethi: Bu gaileler ortadan kaldrldktan sonra, impara;torIuk merkezini sfahana nakleden Melikgahm geni lde ftha balad. Malazgirt savandan: sonra bir Trk mfrezesinin himayesinde lkesine gnderilen Romanos Diogenesin yen imparator Milchael tarafndan gzleri kartlarak ldrlmesi liserine, Alp Arslann Anadolunun fethi hakknda verdii emir tatbik ediliyordu. Kutalmm oullar Sleyman-ah, Mansur, Alp-li, Dolat maiyyetlerindeki kuvvetler ile, Artuk Bey ve Tutal v.b. gibi llirk-

S e iC U K L lJ

TA.RH

(J3

rnen reisleri de kendileine bal Trkmenlerle Amdou ilerine doru hareket hlinde idiler. mparator MikhacVin Trklere kar tekil ettii lczle- adl husus ktalar ile, bu askerlerin dhil bulundu u dou ordular kumandan Isaaklos Komnenos emrinde cretli Franklaia takviyeli Bizans ordular yer yer malp ediliyor, t Sapanca civannda boz guna uratlyor, zm it havalisinde Trkmen kuv vetleriyle karlalyordu. Gneyde de Bireciki ka rargh hline getiren Sleyman-ahn da Antakya zerine akmlar yaparak, burann vlisini esir alp, arkasndan, Seluklu hkimiyetini tanmaa mecbur ^lan Halebi kuatt sralarda (1074), Alaehiri .rapteden Trkler Adalar Denizi sahilindeki Milete kadar uzanmlard. Bizansa isyan eden General N. Botaniatesin, Trklerin yardm Ue, imparatorluk tcn giydii gnlerde (3 Nisan 1078) zmit ve b tn Kocaeli Trk hkimiyetine gemi ve BizanslI tarihi Attaleiatese gre o zaman hi bir Bizans mukavemeti grlmeyen Anadoluda' sahil blgeleri dnda kalan her yeri Trkler istil eylemilerdi. Anadolu hkmdarl menurunu h a life n in tasdi ki, hilati ile birlikte alarak, buradaki asker luvvetlerin bana gecen Sleyman-ah, imparatora bakaldran dier si general N. Melissenosun yardm cs sfat ile de bat Anadolunun birok kale ve e hirlerine-el koyduu gibi, znike girerek (1078), kendine merkez yapt bu tarih ehirden skdara kadar ilerlemee ve Boa.ziini kontrol etme'e im kn buldu. Bu hdise zerinedir ki, Bizans impara toru 1081de ine gnderdii bir elilik heyeti ile, hkimiyeti Trkistana kadar uzanm bulunan Sel-

,S1;LCUK.I.I) lARlH).

lcl't imparatorluunun doudan basla altma ala mo,sm temine a-smtr. 1085*e kad^vr Anadolanra fetli srasnda, mk\ (Diyarbaku) , Meyfaril dn (Silvan) bata olmak zere, Mardin. Hasankey, Cizre vs daa 30 kadar kaleden ibaret Mrvis l kesi, burann ve^iri Falrd-devle Muhannraed b. Cehrin yardm ve Badad ihneimden Irafe- Acem valiliine getirilen Gevheryn, Artuk Bey, ubuk .Bey, Moncuk Bri, lnTi ve Hcib Altuntak kunan'Calarnda sevk edilen orcklar ve Trkmen kuv vetlerinin gayretleriyle, Seluklu nnparatorluuna katld (10S5) ve ayn yl iinde, KaBm'd-devle Aksungur ile dier Trkmen rei.lerinin Musula gir mesi ile, bu havalideki UksyEi topra,klan da Seluk lu mparatorluuna balant. Dima muzaffer byk Tr ianen beyi Artuk Eejr i inanl Karmatilerin bulunduu el-Ahs blg-esini ve Bahreyn adalann daha nce itaate alm.t (1078-1079). FdMmVlerle mcadele. Suriye'nin zapt: ilikle mcadele Seluklu mparatorluunun ana siyaset izgilerinden biri olduu iin, slm dnyasn da ikilik ve kin yaratan bu akidenin yaylmasnda ocak vazifesini gren Msr Ftm devletinin ortadan kaldrlmas Seluklu sultanlarnn balca gailelerin den idi. Sultan Alp Arsla,nn son yllarnda amm zaptma memur edilen (mays 1071) Badad ihnesi Ay-tiginden baka, Suriyeye ayn vazife ile gnderi len Trkmen beylerinden Atsz, daha nce babu lar idaresinde bu havaliye gelen Nvek Trk menlerinin igal ettii Filistini almg, Kuds sap-

SBtCU K r.O

TAlRfltl

gj

tetni, Akfcda Msrl Bedr''!-cem. ile Tuucadeleye girigmi (1072), gam' iiTiC tmlasarasHida ele geirmi (10 Haziran 1076) ve gi eza,ran kaldi:rara.k, Abbs .halifesi ve Sultan Melikgal acllanna rutbe. ratnaustu. F'akat Atsz'n 1077dela' M'isk- seferln< e Kaire nnde muvaffak olamiira;-si ?;c;t.inc, Sul tan Meli'kgah tarafmdan kardei T,c,d-dcvc l'ut, Suriye meliki tyin edildi. an ktsatm olan M sr ordsmu ricsAe mecbur ettikten sonr- Msy/ da ortadan kaldran l'utu., blgea -a.kipsi'7, sahibi ol du. Kafkasyada fetihler: Sultan Melikgah, eddadler lkesindeki mazlk ve Grcistan kaml GioTgi .ni.n ilaa:ts5zlik belirtileri zerine, oraya bir sefer yaparak, btn Kafkasyay Sav-tigin'e tevd ettikten (1076) sonra dnm, fakat Grc kralmn tekra.r ba.kaldrmas ve eski Ani kral Gagikin yeniden kral olmak teeb bs sultam ikinci Kafkasya harektna zorlamt. Aras yolu ile Grcistana giden MeUlca.h, Sav-tiginin dufumiEu kuvvetlendirdi ve 1080do tevkctraek zo runda kald Ahmed, Eb Yakub ve .sa, .tiri kumandasmdaki Trkmen kuvvetleri Kars, Oltu ve f.ir3U rumu Bizanstan geri aldklaii gibi, ("onh. vdisini, Kutayise kadar ,A.carak blge.'sini ve Kaideaiz sahiline kadar olan yeleri ta:mamo.n Hgal ettiler ki, bu mna,sebe.tle Bizanj/i tarihi A3ii).;t ,Eo!inft!Ks,ya gre Trabzon da Tlrkere intikal etmi ve 1084te Kakhet kralhg tbiiyete aln-m, 1087den itibaren btn havali -imparatoriiga Isaglanmgt. Sultan Me~ likah, Kafka.R,ya ve .Erranaaiki lt blgeleri amca1^)72 Birinci Bn.si.s \

66

Si IjC O K IU T A to l

s Ykut'nin olu Azerbaycan UJBum vlisi Kutb~ d-din smire verdi. Sleyman -ah - Tutt mcadelesi: mparator Aleksios Komnenos ile 1082e stanTbuFun Anadolu yakasndaki Dragos aym Bizans Seluklu hududu olarak tanyan bir anlama imza layan. Anadolu fatihi Ebul-Fevris Seyman-ahm Antal<yaya gelerek, Elcezre ve Suriyenin kilit nok tas durumundaki bu mstahkem ehri general Filaretostan zaptetmesi (12 ocak 1085) Suriye me liki Tutu ile aralarnm almasna sebep olmu ve Sleyman-ahm nisan 1086da Halebi kuatmas iki Seluklu ehzadesini savaa gtrm, Ayn Selm.. mevkiinde vukua gelen muharebede ordusu dalan Seynian-ah intihar etmitir (5 haziran 1086). Bundan byk bir teessr duyan Sultan Meliksah hassa kumandanlarndan Poraufe, Mcliidd-devle Bozan, Kasmd-devle Aksungur ve dierleri yann da olduu hlde, kalabalk bir ordu banda, sfa handan hareketle Musul ve Harran zerinden iler ledi; Ober ve Menbi kalelerini aldkta. sonra, H a leb'e geldi (aralk 1086), A.ntakya valiliine Yasyan, Haleb blgesi vJiliine Aksunguru tyin etti, ve kendisi Sveydiyeye kadar giderek, Akdenizin dalgalan karsnda, A llahn kendisine nasip ettii muazzam ftuhattan dolay kretti. Bu srada Lzkye, eyzer ve dier kaleler teslim olmu, 28 ubat 1087de Urfay zapteden Bozan oraya vli tyin edilm.iti. Bu havlideki kankln dzelmesi rerine Sina lne kada.r btn Surij'e ktas Tutua ba l olarak am meklt eklini abtr. Sleyma-

SEiCincLU rAaH!

c t

gah ile olan savata Tutu tarafmda yer alan ve byk yardm dokman Artuk Bey de Kuds ve vanna sahip bulunuyordu. Sultan MeliJtahhn Badad'% ziyareti: Ha.lebd.en ayrlan Melikgab, Ba,dada gitti ve halkn cokun tezahrat arasnda hilfet erkn ta rafndan karlan,d; D rl-hilfede tertiplenen bijyk trende halife el-Mnkted biilh yine "Dounun ve Batnn hkmdar Sultaj Melikahc !, iki kh kuatt (25 nisan 1088). Bu esnada sfahandan byk kumandanlar refakatinde, Terken Hr.tun i!e birlikte Badada g'elen, Melikahn kz, Mehmelek halife el-Mukted ile evlendirildi B mnase betle kaynakla-nnzda tafsilt ile bildirilen gelinin hayret verici kymetli cehizi ile, 3'apla.n muhiteen dn ve Badadda gnlci'ce sren enlikler. Seluku mparatorluunun azamet ve satvetin gster mek bakmmdan dikkate deer.

Bizans - zniJc vnasebetleri:


Sleyman-ahn Antakyaya jjiderkcn r/arktc ye-rine brakt Ebui-Kaasm, Gen'tTl krfef.imlo bir Trk donanmas inasna girinifj iken, impara tor Aleksios Komnenos tarafndan kandrlp Istar.ba gtrlerek, sultana cephe alroas zerine., Melikahm sevkettii Porsuk ve arkasndan Bo/raii kumandasmdaki kuvvetler t'ai'afmdan ortadart kajdrld. Ebu'}-Kaas)mda.n sonra ye'ine g'e.ce)'! kar dei Ebul-Ga, 1092'de S!eyma.n-abn olu Kj I A rslaa gelinceye kadar. Kiiki muiafaKa etti.

J^W.V.y.K.LU TAftlVil'

akan Bey: Viicido getirdii Icavvet bir donamma, ile cidd olarak tehdit eden dier bir Trk kuv vetini de femJr Beyi S:ka.n temsii ediyordn.. Anadohry^. yal>:a adaian zapt ve bi^'ka; defa Bisans do nanmalara maip eden. akan Bey, ? ? 5 tafc'a% sap-tederck Bimnr; imparatora olmay dnyor ve hn maksatla,. Balkaalar :^erimei. Dou Trakys/ya kadai' ieH D ;^ olan Peeuek Trkler ie ittifa;k ediyor, Ma;n:a a.ra kyl annda, Se\ckll.a.riB hkim bniuunas sebebiyle , skclar--Ed.irie-anakkaie arasmda l Trk kska:?, iime alnm ola:n Bizans imparatorluunu kertmek istiyordu: Bms:m bu bbranb durximdan, ancak, seki:o iiparaxoriarda,n bi:ri olau Aleksios KamDeon^^'un tauk ett:igi Pee-* Bekler ile Kuman Trkleri arasmda Meri kenannda viikn balan ve akandn mttefiki Peeue.ker.in ezildii munareb^^i (29 nisan 1091) neti cesinde krtulabiidL KaraJa/y}J/}n,arm tJm.yeter aJvymast: SulUiT Mclikah, Semerkand hkm.dar Almed H ^^.:rrda\ halkn ^^kyeti :;-erine ter^'i^)ledii Maver^'inellr seferi'L^V' 1GS7) y o ]i> uzerm<e d;en kaleleri ve mevkile;ri birer birer aldktan sonra, B^bara'y zaptetti ve Se:merkand kir-^to.rak Ahmed Han' e^^ir alm^k suretijde, Ka rr>hn.nlk.rin bat kolunu Seluklu m .pa-K atorluuua balad. Ar]::asndan T ar^.:?; fl'aas) hkimini tabiiye t\ no vildi; Ba-ayagun ve hkiju-eri vergi taaJhl eller. Sultan, :;^kende sard ^i^aman, Kgar

T KLi 1 r m i \

{' >;)

h-kmdan HruH Bura Han hu^^ura gelerek I.S.byetini arzetti. Boj^lece .K > j.ra,ha:n];iia,rn (3ogu kolu ck Seluklulara balaam oldu. OrtX A.^^.ya'da Byk Seluklu lmpa.ratorlugt sm/*lan i eddine yaklat(1090).

Yemen ve Aden hlgel^yrmm irnparatcyrlua tbiiyeti: 1091 ymda. Trkista;ndaki kanx]dkla.n d zeltmek il.zere. oraya br sefer daha, yapan Sul tan Mekah ayn y3n .^nbaharroda Bajjdad' . ikinci ziyaretinde (k a .< i^ i;/. 1091) to'pla.dgi ha.rp mcclisfede TcIM-devle Tutu refakatinde ola.rak, Sd.'d-dey] e Gevb.er.yn, Ka-sn'id-dev] e Aksu > gu r ve Eosan' Suriye'nin salil bl^jesni ?':a.pLa ve FhIub1er ile teden beri siyas arjlasma.zl.ik ve rekabet nevzm olan Mekke'deki hutbe ve Medinede hkim.lyel iinin ve Yemen i)e Aden ha^ii^rinin frrthinc^ rnemr eii. Bu mnasebetle Trek, ^bul^, Yannkus kumandanlarn idaredKdc;ki Seluklu. <uxlu.su, U im z kt '2 nBru tajma.rnen i.vnparat(>;rlga ba^vla-dktan bun}vn, Yemen ve Aden havalii de Tiirk bkniyetine jlnl.

B(xt%nflerle 7mcadeA.e. Bv/tnik fkian l\lelik>:ah\n


lm/: Sinnlik-iili-k d . v a Sitan. M ^cl iksan 'jn. megul obna^s i.zm gelen rn e f.lelerieu biri de n:npa,raioruk iinde bayrakd;.rb?nri yapt hilim faaliyeti >di. C hn:^D . k \ :^ :r y ran^da yaQan kayalar ii*^erindek] lado'^in

70

SEI^UK-UJ TAlRtH

ele geirmesinden (eyil 1090) sonra ciddiyet kaza nan bu rfz yuvaln ykmak zere Melikah, Yorunta, Kzlsang, Kolta gibi kumandanlar evketi ise de, bu harekt devam edemedi. nk o srada Badada gitmi olan Sultan Melikah, ehzade Berkyaruk yerine kendi olu Mabmudu velahd yap mak isteyen muhteris Terken Hatun ile, Melikaia krgn bulunan halife el-Mukted billhm ibirlii neticesinde zehirlenerek ldrld. (16 evval 485=20 kasm 1092). 38 yanda iken vefat eden Melikah Kgarda Boaziine, Akdenize, Kafkaslardan ve Aral glnden Hind denizi ve Yemene kadar geni letmekle dnyann en byk imparatorluklarndan biri hline getirmee muvaffak olduu Seluklu dev letinin snrlarn daha uzaklara gtrmek, Msr, Kuzey Afrikay zaptetmek ve bir dnya hkimiyeti kuimak emelinde idi. Seluklularn en bjik bkmdar ve tarihte en byk Trk imparatorlarmidan biri olan Melikah birok sultan ve meliklerin metbu bulunduu iin es-Sultnl-azam (Byk Sultan), Sultnl-lem diye amhr ve aym zamanda es-Sultnul-dil ve Ebu!-Feth lekablarm ta rd. Halife tarafndan kendisine Muizzd-din, Celrd-dnya ved-dn lekab ile birlikte Kasm-ra Em ril-mmii (Halifenin orta) unvan verilmi ti, A.daleti ve efkati ile imparatorluk dahilinde uyandrd derin hrmet ve sevgiden dolay vefal Trkler ve slm dnyas iin olduu kadar, Ermener, Srynler, dier hiristiyanlar ve ir dia mensuplar arasnda da zntye sebep otnu ve her tarafta matem havas yaratmt.

SJELIJKI. DEVLETLER

A. -yk. 30 yl mddetle Seluklu vezirliimde bulunan mehur Nizml-mlk btmler tarafmdan ldrlmesinden bir ay kadar sonra Byk Sultan Melkahn da vefat zerine n alnama yan taht mcadeleleri yznden imparatorluk kar gaalk iine dt ve drt ksma blnd: 1 Irak ve Horasan Seluklular (Byk Sel uklularn devam), 1194e kadar; 2 Kirman Seluklular, 1092 -3187; 3 Suriye Seluklular, 1092-1117: 4 Anadolu SelguklularJ, 10921308. Sultan Melikahtan sonra arka arkaya hkm dar olan drt olu (Mahmud, Berkyaruk, Muhammed, Sencer) zamannda ve daha balangta Ana dolu imparatorluktan aynim, Suriye dc Seluklu ailesinin iktidardan dt 1117 sc^'esine kadar ancak eklen merkeze bal kalm ve son byk sultan Sencerden (lm. 1157) sonra ise, Seluklu devletleri, ayn mukadderata saMp olmulardr.

j C U K L U

T A M rt

1.

t a t ve Horasaa SeiifeTiten

Bil devletin- wm -uv. tarihi, S-uM ,a,n Sencer is't.sTia edirse,, cesur fakat atalarna ly oima,yan, siya s zekdaa maram, kifayetsiz hkmdarlar ve ha ris, ilekr devkt adamlariTim ya,ptkla.n e btiB CHiay^tlerinden ibarettir denebilir. SvJtan. Berkyarnlc: Terken Hatun kumandanlar byk ml fedakrJklar karlnda kendi tarafna ektiJcten son ra, bemjz 5 yasda buhnan olu Mahmdu sltan iln, edip., adna hutbe okuturken, Niaml-mlk ta raftar! armca tutulan velaM Berkyarok Reyde tahta kanl-d ve iki taraf arasnda mcadele bal.s:d. Bercirddeki sava.g.ta kuwetleri da.lan Ter ken Htm, A?:erbayca.n meliki Kutbd--din smil ile ex'ienmek suretiyle onu iktidara getirmee al t, fakat sm?xil de maip oldu. Bu esnada a.nda kendisini Seluklu sultan iln. edereJc lkesinde hut be okutat Ta.ciid-d'ev]e Tutu, Berkyarak taraftan Kaleb valisi Kasimd-devle Aksunguru, bunun lm ile neticcler.en malbiyete urattktan ve Urfa vlB Bozan da ldrd;kten sonra, ordulari'm basnda E ^cezre, Dij'r- Bekr ve Azerbaycana. <l;ogn> ilerliyordu. O flu adna jraptf mcadelede Berii;yarU']?.a ma.lp ve esir ola.n, sonra da .1094te bir suikaf?t ile ldr.en Terken orta.dan Kalfctt. Azerbaycan, zerinden Re3.'e ka.dar gelmi olan T ittog ise, Berkyank ile yap savata malp ve te lef oM (26. ubat 1095). Fakat onun Suriyedcld ofsllari Fabril'-Mij.hll RMvan ve emsl-M..'k

.sra..c,);K.^ t m i J h

7:*

Doka.k, atabey Tg-ligi/in teviki ile, merkoTJ lajama.ya:ak, kendi adlarna, hutbe okutmaa dova,m ettiler. Vaktiyle ^Sultan MelTk^.a,h/a iki kere isyaj edip bapse atUan aaca.s Teki, Tut. ile ibirlii ya.para.k- Belhte yerlemek 3zere nyakland ii, mart 1094^te Berkyanc tarafndan ya.ka]anara,k bodurulmutu. K'imian'da da Kavux] oullanTiH'i. merkezden B,yn&i bu buhranl zamanlarda, Horasa'nda bulunan Si^eyman /^^ah'n ogJu K Arslan Jkal*a,balk Ouz Yva boyunun banda,, znik'e ge lerek (1092), Anadolu Selc;klulannn 2. su.lf.:an sifatyle, idareyi Ebul-Gaziden devrakl. Bunu da nleyememi olan Berkyaruk^ Tcirkcn'in og)u Mafemnd alan arak ldu(^:u iin, ))ki niiyef.ini ksmen ^a-lamaga, muvaffak oldurvvs bir srada, Jlorasan'da., btim dou lleloiine elkoymak. i^^^ere, istildl ilan eden, ajneas Ars'ian Arg'un ile u^:ra^pnak zorun<3a kaM ve ona kar kcIik k^u'i^i^) atabey'i Kama ile birlilcte, Horasana gadc.rdi. Arslan Arfmn bir OTka.Bt De ldrald (1007). Berkyannk, Seneerl. Horasan melild t.ayu eder-ek, Gazne ?mnli kadar Beh havalesini ona tevdi Hareznde vali bulunan K pc^a.?;: T'i^rklerinden Kockarog]u Kkinci bu Arsfen Argmrun adana.r l:arafinda.n o!~ drlm (109T) ve yerine 'tasda.r'' A.nu^^l;igin'in olu Mhammed. Hare::5rn:^ah tayin eHni^ti. Berkyaruka 1099'da dier kardei.. A:r:erbayean meliki,. Muhammed Tapar isyan etmi. Melik Sencer do, A rtuk olu l-Gazi, Kr-bga, Gevherym ve dier Diiyk kumandan, ve beyleri, etrafna toplavarak, imparatorlu;k ba.kenti fefiban' 2a.pta muvaffak olmu, faliat. BetkyaTOk ta.rafeidaii Hemed.n eiva.rm-da bozguna

74

Sei-CUKtU TAiRtHt

uratlm ve iM ordu kasm llO lde 3. defa kar karya geldii zaman, halifenin aracl ile uzlamlard. Anlamaya gre, Muhammed Tapar melik olarak Azerbaycan, Elcezre ve Diyr- Bekri alyo>r, Scncer yerinde kalyor ve Berkyarukun sultanl kabul ediliyordu. Ancak bu bir ekilden ibaretti. Nitekim Muhammed tekrar kendisini sultan iln etti. Fakat muvaffak olamad; ekildii Azerbay canda yeni kuvvetler toplayarak Berkyarukm karsna kt ise de Hoy nnde yine malp ol du. Bu defa Erzurumda m dd-din Ali, A hlatta Skmen gibi dou Anadolu Trk beyleri ile bir lii yapmca, Sultan Berkyaruk devleti resmen tak sime mecbur oldu. Azerbaycanda Sefd-rd smr olmak zere, Kafkaslar ve Suriyeye kadar btn blge Muhammede verildi ve buralarda yeni sultan adna hutbe okundu (1104). Daha ocukluk an da ar mcadelelere atlmak zonmda kalan Rknd-ddin Ebul-Muzaffer Berkyaruk meakkatler iinde hastaland ve henz 26/27 yalarnda iken ld (aralk 1104). Yerine geen olu Melikah II. sratle iktidardan dren Mulammel Tapar SelsuMu sultam oldu (1105), Sultan Muhammed Tapar. Hallar: Dalmaya yz tutan Byk Seluklu im para torluunu toplamak iin Berkyarukurs gayret sarfettii o buhranl yllarda, bir yandan, memleket iin de, yer-alt faaliyeti hlinde btnlik yaylrken, dier taraftan Ortaam mutaassp Hal kitleleri mslman-Trk lkelerine sel gibi akmakta idi. Her ne kadar papa Urbanus II. Douda slm lann taz

SEtCUKI-U TAiRtHt

75

yikine uradn iddia ettii hristiyanlan kurtarMfiak V Kuds geri almak zere Bat dnyasn si lh bana arm ise de (27 Kasm 1003), Hal seferlerinin knda asl sebebin, Anadoluyu kay bettikten sonra bakentini de tehlikede grea Bizans imparatoru Aleksios Komnenosn AvrupalIlarn di n duygulanm tahrik yoluyle memleketim kurtar mak olduu, baz Trk kuvvetlerinin Halebden iti baren t Taberiyeye kadar uzanan sahada grn mee ve bir ksm Trkmenlerin Pilistinde ve Tra,blus-am civarlarnda yerlemee baladklar sra larda bile Avrupadan birok hristiyan zahidi ve hatt kontlar idaresinde hristiyan karelerinin Kudse kadar gelerek, hac if edebilmelerinden an lalmakta ve bylece Kuds mevzuunun ikinci pln da yer ald, stelik daha sonraki hdiselerde dc grlmektedir. ki kei tarafndan sevkedilen pek kalabalk, inzibatsz Hallar Bizans tarafndan Anadolu yakasna geirildikten sonra, daha Koca eli yarm-adasmda iken, imha edilince (1096). kont lar ve dkler tarafndan hazrlanan ve idare cden hakik I. Hal ordusu zniki, Anadolu Seluklula rndan alarak (haziran 1097), nc kumandan Bohemond, Suriyeye ynelip Antakyay kugatb. Bu mstahkem ehir vali Ya-syan tarafndan mda faa edilirken, Musul hkimi Kr-bua. Sttan Berkyaruk tarafndan ona yardmc guderdi. Dma^k '(am) melDci Dokak ve atabeyi Tu-tigin, Kuds ve Elcezre sahibi Artuk-oIn Skmen ve dierlerinin kuvvetleri ile takviye edilmi olan Cr-bua yolda, Hahiar tarafndan zaptol-unarak bir kontluk tesis edilmi bulunan, Urfays geri aimak iin yryn

76

S5: x :i .t k u j t a i r h

geciktirdigB-den, denizden 3rard.u0. gorer. Hacr^la.r} sut1ar eti'afnda ku.atmasna ve onlar iesiij o'irnaya ha sr bir d>nma sokaca,k kadar sktrma^sna rag;.rne (5 Ha?ira.r> 1098) v ba^^^an kasvxna.mf.c ve Antalvya.'3n ele ge.iren Hallara ^nriyeye ,lkm.i.yet yoiu s.cIm oldn. Ti.irkler.in y\n.ta,kya'da neg-s). oi.ro.asriida.n faydalanan Fbmlerin igal ettikleri Kuds 15 temmuz 1099'da Hahlar tarafndan sapteddi ve bu baanan neticesinde sJm-Trk lkesinde, *Urfa kontluu. (1098-1144), Anta^kya prenslii (10981268), Knds kralb (l00-1187, Kudste; 1187^1291 Ajkda), Trablus ];ont.Iuu (1109-1289) adlarmda F T ^a.n]^ devletleri 3^:rai't Hahlan yerleriden skp alfirak, v^.tan topraklarn kurtarmak .iin. Trkleri-n yzy]}a.rca kan dkmelei icap etti. SuJtan. Muhammed, Nihvendde isyan eden ame::V-za.desi M \ ^:^ng'> 3 ar3 '! yakalayp., onunla ibir lii yapan nmc.BSi Teki^in oulla-rn ha.psettikte>n onra, Musni izerinde h.kim.yet dvasnd^n dolayii' avL kiirmii, Aksungnr Porsuk, Hille arap emM Seyd-devle S?.daka ve Anadolu sultan Kc Arsan I. ie Jiegui buhmurlcen (1105-lG8), bir yanda.ii da, byk ve^^ir Niz.]n.'l^l"mk'ten itiba.ren devlet ve lruma]ida.:iilan suiko-stlarla ldTTiei det edindikleri bilinen bt^nere k^r giiddete mcadeleye girimi, en mebur smii propaga.ndaclarndan olan Ahned b. Abd'il-Meik'il Att' mag'p ederek, ^.m-d kalejd ele geeirmi$ ye oradaki batn yuva5?/n:. datm^b. lOSde de yamnda vezir Ziya^i^i-mlk ve a,vij: od-^^ hlde, .AlaT yn. nzerijK yr'yerek, hayli z^y^t verdirdi. M. sral^j.Tda Gence'yc tn.rn;2. eden Girrciilerl de, ses-ket.^

8!U:UK l C .I 'rAiKU

77

tgi kuvvetlerle, uzaklatrd (1108). Bu tJircui kuv vetlerinin bir ksm, ]\a.fkn,iarn lc.z(.^yin di) ri ii i'zlklerde c>tu.ran ve Grcbto;n kiraij Davivl II. (olnu 1125)'iu teebbs ile hrl^tiyan ditrlne dndrle rek kaslara eeibodien Kpak (Koman) Trkeri idi ve David, bahulan Karahaa'n Abuk'-* m kizi ile kendi oluvu ovlendirer^ok, a!crcxba.ik kur mutu, Kafkasiarda daha nceki Gi^rcii lcuiTiiarmda rol oynayatlar da hn Kpakl?i.rd.. Sultan Mub.arnro.ed Badad'a j^ide-ek, ]< r/, kar deinin halife el-Mstazhr bi'Hal ile oim. diij4'i.mimde bulundu; lkesinde n;i^* bir siH-cfnete ulanca, .Hallarla daha tesirli bir iniicadcloyc' lll./d e Ahlat ah Skmen Kntb' ve Parrruk'un iki of^iu le birlikte, Kr-bua'nm yeeni Mevdnd'uu kumanda snda gnderdig'i kuvvetler Frank kovhluk' jTier'kezi Urfay bir mddet muiii,sarada sonra, Haleb'e ulat ve orada atabey Tg-tigin de Mev^dad'a ilti hak etti. kinci defasnda ordu yine Ivlevdd'^n <uinandflsmda idi (1113) ve Mai'din Artuklu Ivuvel.leri de kendine katdan Mevdd, J-ara'y::j. kadar iler ledi, orada Tu-tigin ile birlcr.::(M ;ek, Taberiye'y. nuarasra etti. Fakat Trk kuvvetlerinin idarecileri arasnda tarn bir anlama mevcut deildi. Birinci se ferde Ridvan, Halebi Mcvdud'a kai kap^jy.^? ve Mevdd ikinG sefer e5^nasrnda an c?,mlinde bati mler tara,fmdan ldrlmt (eldm 1113). Sultan Muham.nedin sevkettii ve A k-^nn ^.;;n r V^>rsuk kum.anda3.ndaki nc ordu ine, Mardin hkmda r Artuk olu I~Gazl, Haeb naibi L 'l ve Tij-ti^in tara.flarm,dan desteklenrrekie be.raber, ymc anJama^hk 3r?:imdeR, Frariklar kat':smda bir netice

78

SELUKLU TARHt

alamad (1115). Bu nuvaffakiyetsizliMer Hallann Suriye saJil blgesine tamamiyle yerlemelerine sebep olduu g-ibi, 1138de Anu-tign rgi kuman da,snda Alamut zerine yeni kuvvetler sevkedip, oray Bnuhasa ettiren Muhammed Taparm lm (nisan 1118) doayis3<ie, bu baanl harekt da ya nda kald.

Irak SelvMn. ikmleti. Bultan Mahmiii:


36 yanda iken len Sultan Giysd-din Eb uc Muhammedin yerine geen olu Mogs'd ~ dia Mafemsd, kardei TuruVm is37an ile uragrken, Horasan meliki Sencer, kendisini sttltaa iln ederek, yeeni Mahmud zerine yid ve oau iddetli Sve mtharebesinde (11 austos 1119) maip ve esir etti. Yaplan anlamaya gre. Rey Sencerde kalmak zere, imparatorluun bat taraf lar, sultan mvansn tamakla beraber Sencere t bi olxa.k axt ile, Mahmuda verilecekti. Byleee merkeK nce Isfaha-n, sonra Heiivedn olan rals SeliikHais kivlet meydana geliyor ve Sencer, taht kavgalar srasnda Selgku hkimiyetinden aynlm ve tecavzlerde bulunmu olan devletleri (Semerkanda sefer yaparak Karahanllar 1113te; Gazneye girerek Gazneli devletini l l 4 te, yni m evlik jlduii tarihlerde) ve Gurlular kendisime ba|rlamak suretiyle ayn zamanda Irak, Azerbaycan, 'l'aberi.s'tan) rarj; Sstan, Kirmaa ve Harezm ile, Gazne sultanl blgesinde. Efganistan, Kgar ve Mverinnelirde babas Meia devrinikine ya kn hkimiyet 5ura.raik Bj/k Sultaca (es-SdtM

SJC V K LV JM

79

alla.2 ;am) unva,mn alyordu. Senccrin merkezi Merv imparatorluun bakenti olmutu. Kendisi esasen yetersiz bir gen olan Sultan Mamua daha da kk kardeleri meli'k Turul ve Mesud ite, daha dorusu bunlarn ata.feeylc;vi ile kar karya kalm ve karklktan faydalaan Grc kuvvetleri de 1121de Tiflisi isgl etmiti. Sultann halife el~Msterid ile aras iyi om,a.di: iin, Badadda Seluklu kuvvetleri ile Araplar arastnda arpmalar da eksik deildi. Btn bu hdi selere ramen Sultan Mahmud avclk ve ek."nce ile vakit geiriyordu. Eyll 1131de ld ;'aman 31 yanda idi. Sultan Ttrrd 11 ve StdUm Mes'ud: Melik. BiikRik't-dsa Tgra!u tahta gerjrmck zere gelen Sultan Seneer, buna cephe ?Ja3i kardei .Mesud \ ^ e m ttefik kuvve tlci'ini natip ettiJiten soni'a, Turulu .tlcnedlnda. mart 1132de tahta kard. Sultan Turul rnelik Mcslidu ve Mahmudun velahd gstermi olduu Da vudu zararsz hle getirip saltanatnu salamlabrd\ bir srada anszn ld (ekim 1.1.34) ve Niaha nce Badadda adna hutbe okunmu oian Gyas'iid-din Mes'd, Sultan Sencerin muvafakati e ra.Jv Seluklu hkmdar oldu (1134-1152). Bu mnase betle belirtelim ki, t Sultan Turul Bey zarnanmdaa beri dnyev meselelerle iigilei'i kesilen .ha.3fe]er yava yava devlet ilerine kanma.a balamlarch.. Bunlardan ilki, ad'i gecen. el-Musterid bi'Hh ( l l l S 1135) idi ki, Hemedn hkmetini iyi karilars'ia.ya.. b u halife Seluklu tahtndaki kaideg k.vgaJa.r3

fig

s r r T K i.n

tabhh

krlv'vii ve soi olarak Sultan Tuura kar Me?;ti'u tutara;k karlmda Irk- Arab. ihHfet slevlstj eMiMe domdga dortrv'S- ke'Sidi idaresine alrns (anlama tarili 1132) ve hatt destek ka:sa:n~ msk zere, Harezmgah AtsJisa hUafc gndermee fcesebbs etmigti. GysVid-dm Mesidun Kra, Sungur, avl v.b- ss limaadanlafia meg"l olmasndat fa.37d.ala~ r.aralc M suu muhasai'a etmek sreliyle (temmuz 1133) cis:m.n. iktidarn; takviyeye giigen bu .hali feyi, sultan Ba.dad' terke mecbur etti (m.s.yiB 1135). El-Mstericl, kendi kuvvetlerinin banda, Mesud ile savat (24 Haaran 1135), fakat Trklerin Tisrkiere meyletmeleri" sebeb.iyle, ordusunda ki Trk asfeerieriaia sultas tarafna gemeleri ne ticesinde ma.lp ve esir edil(3i. Merga da aralarra.da bir,' ania:maya, van.d ise de, .lalife btnler tarafjH,da.n ki.rlm., Bs-'dad ve c.ivan tekrar SeluK'v l.kTO.iyetifie a.lmmg ve mcadeleye, devam eden 3/en .ialife e.r-Rid bi'l].h, sultann .Badac^ kuatt srada, rrd d-din Zeng iie ibirlii yapa rak Musul'a gittii iin, Mes'ud tarafndan haledil.n ,! , yerine eI-Mnktef. Ii"eari,;.i.h (1.136 -1160'') ^dlfet rnak;a:ram -3. g'eirikniti. Ancak srltanm, taht da vacs k ard (,'3 . Davuda karj gdaderdii ve hismeterini .^ordij', ay.m Kaniaida.,. E:rran ve .A.;s:erbay" can; Grr-ij. taa..r.rux.la:r:/:a .kars! koru.tn'< olan kumanda.> '/Cara-sng-ii.r'u, bzs telkinlere kaplarak, ortadan cakirmalt if!tey).i ve bu.tda muvaffak olamajrtg itibam m krlraasna sebep oldu (1132'). 1143te Davudun btmler tarafradi'in ldrllmesinden, va.(a~HU.ng'uruB da l'L41'u.i lvnder). sonra.

SKIjCT.rKIX)

I'A J ltm

s kumandanlardan Boz-aba ile HemcMn civarnda iddetli bir savaa tutulan sultan onu maip ede rek, itibarn kurtard ise de, bu sefer devletin idare sini baka bir kumandana, Bey-Arslan (Has Boy)a brakt. Sultan Sencer tarafndan dvet edildii Reyde, Byk Sultann tifatlarm a maxhar olan Mesud oradan Badada geldi (nisan 1150) ve Reyden Halebe ve Erzuruma kadar hkim olduu bu sralarda hastalanarak ld (1152), Mesudun lm ile Irak SeQikIu hnedannn ikbali sona ermi saylr. Zirai, Grc ve Kpaklai'a kar Artuk olu l-Gazinin ve dou Anadolu beyle rinin sava.lara katlmas (1121 -1124), am atabeyi Tu-tiginin Suriyede hkimiyet iin Sultan Muhammedden menur almas ve Tcd-din Erinin, Ha llarla ilgili olarak, 1128de baz msaadeler iin, Stlta,n Mahmud'a mracaat gibi, suf ds drjmanlarla mterek mcadele zaruretinden dolay, itiba r de olsa, Irak hkmetine gsterilen ballk belir tileri artk ortadan kalkm ve bu devlette iktidar Musul (Zsng oullan), Azerbaycan (l-denis-oullan ) ve Fars (Salgurlular) atabeylerine intikal et mitir. Byk Sultan Sencer: Irak Seluklu d e \ leti hdiselerini dikkatle ta kip ettiini, gerek hanedan mensuplar arasmdaki anlamazhklan halletmek, gerek Abbas halifeleri nin bu hkmdarlara kar tutumlarnn dzeltmek zei'e birka kere o-dusu banda Reye kadar geldiini grdmz Sultan Sencer, imparatorltvm do usunda ba.3kaldran Gurlulan itaate almak (1121.),
172 Birinci BaSh.s F. 6

Sa

SV.LVKLV T A B H

btnlere karp iddetli mcadeleyi devam ettirmek, Semerkandda bilhassa Karluklarm meydana getii'dikleri karklklara son vererek (1130), Mverannehire kendi kskardeginin olu Ma'nmud Han yerletirmek, Harezmah Kutbd-din Muharnmed (1097--1128) ve olu Atsz Harezmah vstasiyle, kuzey bozkrlarndan gelecek tehlikelere kar impa ratorluunu emniyet altna almak suretiyle, btn .kaynakla,rm kaydettikleri zere, skn ve syi mili, dou slm dnyasnm byk ksmnda, hk m yryen, her tarafta hutbelerde ismi okunan bir hkmdar olarak kendini gstermiti. Sultan Sen cer tarafmdan halife el-Musteride, hitaben yazlan ramazan 527 (temmuz 1133) tarihli, tarih bilgi bakmmdan olduu kadar, diplomatik j/naden de mhim vesika tekil eden bir mektup bu durumu aka orts.ya koymaktadr. Buna gre, M uksddJya ved-din .EbI-IIris, Brht-u mhst lekaplariyle a.mlan Sencer in ve Maine, Yecuc-mecuc eddine, Kandehar ve Somnat .hudut larna kadar btn Trkistan ve dier lkeleri, melU ve sultanlar itaatine ahn, Badad, Mekke ve Medine, Rum, Hind, Arap ve Yemen diyarlar her gn daha fazla onun kudretini artrm, babasmda (Sultan Melikah) ald cihai!.3irlik vasf ile, ulu Tanrnn ltfu sayesinde cihan padiahl na ykselmi, dima tebas hakknda iyilik d nm, zulm kaldrm, din ululanna efitat gs termitir. Fakat Orta Asyada Kara-Hiteylarm zuhru durumu deitirdi. Asya ilerine doru Trk hkiHiiyeti yolu ile erlemekte olan slmiyet karSHida

SIf,CUKI.U TA.'KH

{{3

lk engeli kui'an ve ilk defa bir slm siyas teek kln hkm aitma alan Mool mensel' Kara-Hitay devletinin 80 yl kadar Mvernnehirde hakimiye ti, sonra Naymanlarn, daha sonra Moolarm sm-Trk dnyasna akmalanm ok kolaylafcrm olmas itibariyle Trk-tslm tarihinde byk ehem miyet tar. 1128 ylnda Kjgar havlisinde Karahanh hkmdar Ahrned Han tarafndan pskr tlen, fakat Mvernnehii'deki Karluklarla ibirlii yaparak, 1137de Semerlcand hann malp eden Kara-Hitaylar karsmda Sultan Scneer Katavan 3.11011 imha edilerek, kaybetti mevkiindeki sava,f, 01x (9 eyll 1141) ve Mvernnehir tamamiyle elin den kt.. nceden de mstakil bir devlet kuimak emeli ile isyan eden Harezmgah Atsz (112cS-1158), yapt 1. Harezm seferi ile, 1138de malp ve itaate mecbur etmi olan Sencer, 1140ta Euhray zp.pteden A.tsz yemin ile sadkate Korlanus idi ise ele, Katavan malbiyetinden sonra Harezmahm Ho rasan istil ederek, Serahs ve Njprn ele geir mesine (1141-1142) engel olaro.am ve a.ncak 2. Ha rezm seferinde Grgnce ladar dayanarak, A.t;s]z Horasandan karabilmiti. Buna ramen Haresm'e 3. sefer yapmaJ mecburiyetinde kalan Sencer (1147), Atsz tekrar maip etti. Sultan Sencerin arka, ar kaya isyan eden Harezmah her malp ediinde affedip lkesine gndermesi, onun, Seluklu mparatorluunun Cend, Manklak v.b. gibi kuzey hudutiann cesur bir Harezmah'm muhafazas yolu ile emniyet altnda bulundunnak arzusundan ileri ge liyordu. Nitekim bozkrlardan slm . -Trk lkeS'ine dori gittike artan tazyikler ar netice veiTnekte

S4

SFXCaKtXI TAB.H

g'ecitnedi.. Tbi Gazne sultan Mratn-vgahm Gurlu Se5f~d-din Sryi malp etmesi, Sencerin nc defa Reye gelmesi ie Irak sul tam Mesudun itaatini tekrarlamas ve Cllnss diye anlan Gur hkmdar A ld-din Hseyini malp ve esir etmesi (haziran 1152) gibi byk baarlarn, kendisinin Dnar, Tt, Korkut, Arsla.n v.b. beylerin idaresindeki yakm soydalan Ouzlar kargsmda, Belh civarnda bozguna uraya.rak, esir dmesi (nisan 1153) hdisesi bir anda silip spr d. htiyarlk anda sene Ouzlar elinde esir kalan sultan, 1156da kurtuldu ise de, ar Ouz darbesi altnda ken Seluklu mparatorluunu to~ paramala muvaffak olamad ve bir sene sonra, 9 mays 1157 (26 rebilevvel 552)de 73 yanda ol duu hlde vefa,t etti. Mervde daha ?3nce in et tirdii sanat aheserlerinden biri olan mehur tr besine gmld. Sultan Sencerin olu yoktu. A ld-din Cihns.^un 1155te kendisini sultan iln et mesi ile Guiular devleti istiklle ulam, Atszm olu l Arslan samanndan itibaren Harezmahlar da istikll yolunda gelimee balam ve Sencerin asl llcesi olup artk tarih ehemmiyetim kaybetmi bulunan Horasan, Ouzlar tarafndan Lgl edilmi ti. Halife anlar mcadelesi. l-deniz otttan:

Irak Seluklular devletinde, Mesudun olu Melikah (1152) ile amcas Muhammed arasndaki m cadeleyi casanan Griyss-iid-dm Mnammefl (1153 1159), bir yandan Harezmahlar tarafndan destek lenerek Hemedna giren, Sultan Sencerin yeeni.

S E lC U K Itl TAKJH

Siejn-nan-ah ile, bir yandan da fiille, Kfe, Vsit, Teliriti zaptedip hilfet devletini salamlatran (1154) halife el-Muktef ile uramak mecburiyetinde kald. Badad muhasarasnda baarl olamayan Muhammed (1.155)e karg, halifenin teviki ile, Sul tan Turulun dul zevcesiyle evli Azerbaycan atabeyi ll-deniz Turulun olu Arslan-gah Hemednda tahta kai'd. Gysd-din Muhammed 1159da, halife 1160ta lerek, Melikah zehirlenerek, Sleman-ah da 1161.de ldrlerek ortadan kalktklarndan, emsrt-din l- d e n iz , hkimiyeti yalnz Irk- Aceme mnhasr kalan Irak Seluklu devletine fiilen hkim olmak imknn buldu. 1161de A njyi kuatm olan Ahlat hkimi Skmen II. ile Erzunm hkimi zzd-din Saltuku geri pskrten ve igal ettikleri Dvinde katlim yapan Grclere dou Anadolunun bz beyleri ile birlilte iddetli darbeler indi-ip (ocak 1163), kaan Grcistan krab Giorgi I ll.nin hzinelerini zapteden l-denizin Sultan Arslan-ah bakentte vazifeli tuttuu kendi oullan Cihn Pehlevan ve Kzl Arslan ile idare ettirmesinden ve bunlarn; hkmdara taha,kkTnnden memnun ol mayan valiler ve beyler Heiezmgallarm yardmna mracaat diyorlard. Stan Turul I I I : l-deniz'in 1174 te lm zerine, Atabey-i azam Muhammed cihn Pehlevan, Arslan-ah (lm. 1175)'ten sonra tahta kard onun 7 j'^andaki olu Rknd-din Turul II I zamannda mutlak h kim. olduu ve o, kendisinden Hkan- Acem diye

86

SE1.KU TABH

bahseden ada tarihi Evem'ye gre, lkeyi hem Gi'c ve Kpak tecavzlerine kar korumu, hem de memleketi inzibat ve emniyet iinde idare etmiti. Fakat 1185te lmnden isonra, iler iyice kart. Sultan Turul ile, Cihan Pehlevann kardei. Kzl Arslan arasnda iktidar mcadelesi ba lad ve bu rekabet hfet devletini geniletmek maksadiyle Halife en-Nsr H-dnillh (1179-1225) tarafmdan iddetle krklendi. 1187de Badaddaki sultan sarayn yktran halife, 1188de vezii kumandasnda bir orduyu, Kzl Arslan destekle mek zere, Sultan Turula kar gnderiyordu. stelik, vaktiyle atabey Pehlevan tarafndan ye titirilerek mhim vazifelere yerletirilmi olan kumandanlar (Pehlevanm bendeleri) her yer de birer derebeyi olmulard. Bu esnada ken dine bal Ay -aba, Boz -aba gibi byk ku mandanlar anlalmaz bir gafletle ldrten Sul tan Turul, hasm ksa-snda ciz duruma dn ce, bakente girerek Seluklu tahtna oturan Kz Arslan ialifeden Melik-i muazzam, Nsr-u Bm r~ Il-mm inn gibi unvanlar alyordu. Kzl Arslan ekim 1191de bir suikast ile ldrld ise de, Sul tan Turulun muhaliflerinden Blutlug nann Harezmah Sultan Tekiten yardm istemesi ze rine, esasen Hoi'asan hkimiyetine ahrn olan Teki Iraka ilerledi. Rey yaknnda Seluklu kuv vetlerini bozguna uratt ve son anlarda adamlars tarafndan terkedilmesine ramen, ecaatle arpan Sultan Turul ldrld (25 mart 1194). Bu su retle Irak Seluklu devleti ortadan kalkt ve bge Harezmahlara intikal etti.

SEI.UK..) 'l AKM

3 Kimas SelIdu?av)i an Beyin olu Kara Arslan Kavurd'xn Kir man ve havalisindeki ftlat zikredilmiti. Sultan Melikaha kar son isyannda malp edilerek l drlen Kavurdun llcesinde yerinde braklan ai lesi Kirman Seluklular hanedann tekil etmitir. 1074 eyllnde Sav-tiginin kontrolne verdii Kirmana yapt seferinde, Kavurdun olu Hseyin ve Mranahtan sonraki Sultan-ah itaate al m olan Sultan Melikahn lmnden (1092) so^nra, imparatorluun paralanmas zamannda, Kirman tahtnda bulunan, Kavurdun diei' olu, Tran-gah (1085-1097) Fars igal etmi, Sultan Sencerin yksek hkimiyetini tanyan Arslan-gah (1101-1142) devrinde Kirman Seluklu devleti parlak bir a ya am ve onun yeeni Mugsd-din Muhammed (1141-1156) ve olu Muhyid-din Turul-gah (11561169) zamanlar skin gemi, sonuncunun kz. Irak Seluklu .sultam Gysd-din Muhammed e evlen m itir (aralk 1159). Fakat Irak Seluklu devletinin tam bir karkha dt sralarda. Kirman melik* leri de birbirleri ile mnazaalara balamla,r ve Tun.7.1-ahn olu: Arslan-gah II., Behram-ah ve Tr;.-sah IT. arasndaki rekabet ve mcadeleler le zayii ' den ve bir aralk Gurlu devletine tbi olan (1175ten sonra) Kim an lkesi, yukarda Ho rasan istil ettiklerini grdmz Ouz reislerin den Dnar Bey tarafmdan, son Seluklu meliki Muhammed-ah Il.dan alnarak, igal edilmi ve Kir man Seluklular hanedan sona ermitir. Olduka

1$

SEI.l.'KU) ' i m !

mam mrl olmasma ramen, bu ailede fazla bir hareket gnilrremitir, S Sariye Selukluaan Sultan Melikgahn lmnden sonra, Berkya ruka kar kendisini stan iln ederek Irk- Aceme kadar gelen Tcd-devle Tutu 24 ubat 1095te maglp olup ld zaman, onun oullarndan Fahrl-Mlk Rdvan Halebde ve emsl-Mlk Dokak amda bulunuyordt. Rdvan, Knnesrn'de malp ettii kardei ve kumandanlarm etrafna toplayarak, Halebde kendi adna hutbe okuttu ve AJtakyamn Seluklu valisi Ya-syan ile ibirlii yapt. Fakat aralar agnca, Ya-syann Dokak tutmas zerine iki karde arasnda balayan anla mazlk yeniden savaa sebep oldu ve neticede, biri amda, teki Halebde olmak zere, Suriyede Seluklu idaresi ikiye ayrM. Ya-syanm kahramanca mdafaasna ramen Kr-buamn baarszl sonunda, Seluklu topraklarn taksim hususuada Ftmler ile anlaan Hahlar, Antakyay zaptedip (1098), Rdvan da yendikten sonra, gney istika metinde ilerledii zaman, asl idare Dokakm ata beyi vs vey babas Tu-tiginin elinde idi. Dokakn haziran llO lte lm serne, yerine atabey tara fndan, Tutuun dier olu 10 yandaki Bekta karlmt. Dokakm Hal Baudouin ve St. Gillese karg, Rdvann St. Gilles ve Tancrete ile mcadelelerine ve Tu-tiginin Elcezre hkimi Artuk-olu Skmen ve Musul atabeyi Mevdd ile birlikte ah.gmalarna ramen aradaki gvensizlik havas orta

Sfe-.CDKLU TA.KK

gJJ

dan kalknvam ve Rdvan e Tu-tiginin kesin bir anlamaya varaanamalan yznden, koyu bir taas sup duygusu iinde bir an evvel Kudse ulamak isteyen Hallar durdurmak mmitn olamamt. Bu arada Rdvan, Haleb'de ld {1113). Yerine ge en olu Alp Aralan da az sonra ldrld, yerine getirilen kardei Sultan-ah (1114-1117) zamannda idai'e babasnn gulmlarndan L l un elinde idi, amda Tu-tigin hkim olduundan, Seluklu Uesi artk iktidarda deildi. L l, kendi adamlar tara fndan ldrlnce, Halebe, ehir halknm arzusu ile. Hallarla fslasz ve baarl mcadeleler de bulunan Artuk-olu l-Gay.i hkim oldu (1117). amda ise, 1128de ldrlen Tu-tiginin olu Tcd-din Bri e lri-oar kolu teekkl etti. 4 Anadolu SelHdular Seluklu devletleri arasnda en uzun mrls ve en mhimmi olan Anadolu kolu Arslan Yabgumm torunu Sleyman-gah tarafndan kurulmu ve ayn aile tarafndan devam ettirilmitir, zniki 1078de kendisine merkez olarak seen Sleyman ahn Antakyaya gittii zaman Tutu ile yapt mcadelede lmnden (1086) sonra, Anadolu Sel uklu devleti, Ebl-Gaziden, o srada snike ge len, Sleyman-ahn olu. Kl Arslan tarafndan devralnmt. Sultan K,h Arslayt I : Kl Arsaa I, Anadolu sultan olmakla be raber, babasmm vefatndan 1092ye kadar ge

S'..CUKI.O TARnt

en Kaman iinde hkmdarsz kalan kt'ada. dou Anadolunun eitli blgelerindeki beyler (Sivas'ta Dnimendliler, Eraincanda Mengck - oullar, Erzurumda Saltnkular, Bat Anadoluda zm irde akan, Efeste Tanr Bermi Beyler ve daha sonra Artuk -oullar, Akiat ahsars) birer mstakil dev let olma .yoluna girdiklerinden, Anadoluda Seluklu fiil devlet birlii mevcut deildi. Buna karlk, Bizans da znike karg taarruzlara gemi bulunuyordu. nce kuv\'eti donanma ile stanbulu tehdit ettiini grdmz akan Bey bertaraf edildi (1094) ki, buna imparator Aleksi os Komnenos kadar, herhde Kl Arslan da memnun olmutu. Zra salil blgesi ne hkim olan aka.n, Anadolu sultan iin tehlike tekil edecek bir kudrette idi. Sonra Anadoluya hareket eden sultan bir Ermeni prensinin eline ge mi bulunan Malatyay kuatt zaman (1098), Hal ordularnn gelmekte olduunu renince, ge ri dnd. Daha nce keilerin idaresindeki ba-bo7A ik , apulcu kalabalk sultann kardei Dvud tara fndan zmit havali.sin.de imha edilmiti. Fakat kont larn, dklerin ve valyelerin sevk ve idaresindeki yzbinleri aan I. Ha ordusu znike doru ilerledi, o civai'a yeti.en Kl Arslan tarafndan durdurulatnad ve Hahlara teslim ol&n znik, Bizans idaresi ne terkediMi (hazi.ran 1097). Ypratma muharebe sine karar ver*en sultan, Dnigmed Gazinin ve Kayseri hkmi Hasar Beyin kuvvetleri ile takviyeli olarak, Suriyeye doru ynelen Hallara Eskie hir nnde hayli teefs,t verdirdikten sonra, Trk silhlarnn tesir edemeyecei kadar zrhlara brmn olan caababk dmann nnden yollar

SKi.CJKLU I'A K H J

yj

tahrip ve ie imknlarn yok ederek, fsavaga, sava a ekOdi, Trkler tarafndan meskn yerler bo altld. Eskiehir-Akehir-Konya-Eeli istikametin de ilerleyen Hal ordusunun Kayseriye sevkedilen bir ksm ile Haan Bey ecaatle arpt. Bu kol Mara zerinden Antakyaya dnerken, ekilme ykn den Seluklu snrlar Antakya-Eskiebir izgisine kadar gerilemi oluyordu. Durumdan faydalanan Toioslardaki Ermeniler de Kilikyada bir prenslik kurmaa muvaffak olmulard. Dnimend Gazi tara fndan Hallarn Antakya prensi Bohemondun esir alnmas zerine, intikam seferine karak Anlcaray. tahrip ve mslman ahliyi katlettikten sonra Kzlrmak boyunca ilerleyen 100.000in stnde bir Hal oi'dusu Amasya yaknlarnda, dier bir Ha l kuvveti de Konya-Erelisi civarnda Kl x\rsl;i tarafndan imha edildi (1102), O sralarda kendisi Hallar ile mt'gul ike Dnigmendlilere gemi olan Malatyay zapteden Kl Arslan (1102), bylece bir yandan da Anado lu da DnimendlUerin artan kudretini krm olu yordu. Bunun neticesinde Harran ve o zamana ka dar Suriye meliki Dokaka bal olan Meyfarikn'i topraklarna katt gibi, Diyr-'B&krdeki emrlen tbiiyetine ald; nihayet Ms ve civarna da hkin ! oldu. Fakat krm ldrerek Musulu ge iren ve sonra da Halebe kaan avh ile mttefilleri Artuk-oglu l-Cazi ve Suriye meliki Rdvan kuv vetleri ile Hbur rma kenarnda yapt sava?} , kaybederek, bu -makta boulmak suretiyle oldu (1107),. Yakn-dou Trk tarihinin en buhranl za mannda i bana gelnig ve mutaassp Hah onlu

tj,

SBLIJKL TARH!

barna, ilk hedef tekil etmi bulunajr Bultai Klt \rsan I. tutmaa muvaffak olduu Anadoluda, bir'ii kurmak emelinde idi. Kd Arslanr, avl tarafmdan yakalanarak rak sultamnm yamna gnderilen olu ehingah (veya Melikah) serbest brakld ve Malatyaya g'elerek, sultan oldu. Ancak saltanat dvasna kalk t iin uzun seneler kendisi ile mcadeleye mecbur fcald kk kardei Mesud, nihayet, Dnimendli bej^liinden grd destek sayesmde, Bizansta.R geri alman Konyada tahta kt (1116).
Sultan 3es*ud I :

Sultan Mesud I, uzun sren saltanat zamamnda,, Malatyay zapteden (1124), kendi kardelerine it Kayseri, Ankara, ankr, Kastamonu blgelerini ele geiren, Bizans imparatoru loannes Komnenosun tah ta hak iddiacs s kardeini mlteci sfat ile kabl ederek, onun arzusu zerine Karadeniz sahillerine doru harekete geen, Kastamonu taraflanna sevk olunmu istilc Bizans kuvvetlerini tardeden ve bylece kazand byk baarlarla lkesini Ana dolunun en kuvvetli devleti hline getirmi olan E)nimend Ahmed Gazi (lm. 1134) le ibirlii h linde idi. Ancak Sultan Mesud, bat Anadoluda Bi zans kuvvetlerini birka defa bozguna uratan, Dnimend Gazinin olu, Mehmed Beyin lmnden (1142) sonradr ki, 1143te Ankara, ankr, Kas.^.am onu ve havalisini geri alarak, memleketinde birM kurmaa alm, 1144te zaptettii Elbistana byk olu veli'ahd Kh Arslan tyin etmi, Hal igalindeki Gksn, Mara. blgelerine akmlara bag-

SKLCUKI.ti TA.K(.i;

t)3

lad srada Bizans imparatoru Manuel KoTrmenos tn Konyaya yapt kanl bir hcumu, hayli esir almak suretiyle, pskrtms, Musul ve Haleb ata beyi mdd-din Zeng ile olu NCrd-diu Mahnud taraflanndan 13.44 -1146 yllarnda IJrfadaki 1al devletinin (Frank kontluu) ortadan kaldrlmas dolaysiyle harekete gelen . MaU neferinde (1147) Mukaddes Roma-Germen imparatoru Konrad HL idaresindeki Hal ordusunun byk ksmm Ccyhaj yaknlarnda hezimete uratm (ekim 1147), Kon rad perian vaziyette znike doru ekilirken, Fran sa kral St. Louis kumandasndaki dier Hal or dusu da Yalva civarnda malp edildiinden, bu ordu ancak deniz yoluyle Akkya kanlabilmit, Ermeni prensi Stephan ve, 1149da, Mara vf' civarn tbiiyete aldktan bir yl sonra da Urfa kontu Jocelini ve Dnimendli beyi Ya-basanj da kendisine balayan Sultan Mosud . lmnden (1156) biraz nce lkesini olu arasnda talisin) etmiti.
Sultan Kh Arslan I I :

Bakent Konya ile havalisini alan ve kardeleri meliklerin metbu durumunda ola.n Sultan K j Ii A rslan II (1156-1192)m, taht kavgalarn nlernok iin, ortanca kardeini bodurmas, kk kardej ehinahm esasen kendine it olan Ankara-ankn taraflarna kamasna ve teden beri Seluklularla rekabet eden Ya-basan ile ibirlii yapmasna se bep oldu. Bundan dolay Dnimendli-Seluklu ka:rglagmalann frsat sayarak ayaklanan Elemeni prensi Stephan, Kh Arslan T T. tarafmdan tedip

S lC U K ll!

r,A.KtH

edildi ve smriara tecavz eden N,rd-<.im Malmud azakla;jt.).nld. Ayi zamanda E&kiehir yaknlarn daki Hiparator Manuelin kuvvetleri pskrtld (1159). 1102de evirdii entrikalarla Anadoluda 'rirkleri birbirlerine krdnTia,k siyasetinde Kl Arslan basm kuvvetler cenderesine aJrnak isteyen mparator Manuel ile grmek sere, sultan stan.bula gitti ve fevkalde itibar gidti. Karlkl yardmlanaa anlafimas iniKaland. Trkmen kuvvetleriuin Bizans topraklarna alanlarm duvduran bu aniafjma ile Kj Arslan kendi aleyhinde gelimekte olan ittifak bozmug oluyordu. Bat sni'larn temiiafc altna aldktan sonra, sultan Anadoluda birlii kurmaa giriti: DniMendlilerden Elbistan, D-ende ve civajam, Kayseri ile Zamant blgesini ve Malatyay aldJ. Bt arada Ankara ankn-y da kardei Sehingahtan a.la.n Kl Aarslan, DnimendMerin Anadolu Seluklularna karg dima mttefik i;iri olan Musul ve Haleb atabeyi Nrd-din Mahratidun lmnden (l'17'l) xSonra, Sivas, Niksar ve Tokat raptederek, btn Dnirnendli araaisini i gal etmek suretiyle bu beylie nihayet veidi (1178). Sultann kudreti arttka, Eskiehir havalisinde yimalc yapm olan Trkmen kuvvetleri buralardaki istihkmlar ykarak Bizans topraklarna akmlara balamlard. Bunlar Denizli, Krkaa, Bergama ve Edremite kadar sokuluyorlar, tpk Malazgirt savann arifesinde okluu gibi, yldrma ve yprat ma faaliyetlerinde bulunuyorlard. Gerek Manuelin tehlikeyi sezmesi, gerek kendisine iltica eden D nigmendli Ziin-nnu Ama.-sya tarafiarmda sultana

S l iC L ' K t. l )

CAR t u t

g5

kar kullanmak teebbsleri Trlvor ile EJKansllan bir kere daha hesaplamaya evketli.
Myrikephalon savat :

Kh Arslann bar isteklerhi reddeden im paratorun, mintazarn BizaBs kuvvetlerinden ba ka, Frank, Macar a"' Peenekler'den kus'iSu 100.000'i aan ordusu ile, yine Romanos Diogenes gibi, her ne bahasna olursa olsun Sciuklu devletini ykmak kararnda olduu anla.lyordx. Kl Arslan, Trknnen ImvvcUei'inin maharetle tatbik ettii sahte rieat sayesindo, De nizli civarnda Hoyran gl yaknnndalci dar ve sarp MyrjokepkaoH v,diine sokmaya muvaffak oldiu Bizans ordusunu imha etti (eyll ]17). mparator, Bat Anadoludaki Bisans istihkmlarm kaldrmak ve ar bir tazminat vermek art, ile stanbura dn d. Ayrca Trklere 5.000 araha dolusu sill, n?.alzeme ve erzaktg,n baka, mcevher v.b. gihi kymetli ganimet brakan ve ayn .zamanda I. Hal seferirn yaratt,| bhran olduka ortadan Italdran bu za fer, Bizansn Malazgirt savandan beri ysyd md detle besledii Anadolu'yu geri almak midini tajnamiyle krm, o zamana kadar hristiyan dnyasnda bir nevi Trklerin igali altnda memleket gibi te lkki edilen Anadolunun hakik Trk yurdu oklu unu isbat etmi ve Bizans mparatorluu bundan byle artk Trklere herhangi bir taarruza cesaret edememitir. Bu zaferin fiil neticesi olarak Ulubor lu, Eskiehir, Ktahya ve civarlar zaptedilmi (1182) ve Seluklu snrlar Denizliye yaklamtr. 1183te Trk kuvvetleri Adalar Denizine ulamtr,.

<)6

SJ.UKJ.U

T A U im

Bir yl sonra da Bijsars imparaton saakios ydhk vergi demee mecbur tutulmutur. Dier taraftan Trkmen kuvvetleri Kilikyada Ermeni prensliini is til ederek, Silifkeyi Kl* Arslan adna zaptedip, oradan Suriye ve Elcezreye doru yaylyoMu. Uzun ve baanh bir mcadele hayatndan son* ra, yaLanan ve yorulan Sultan Kl Arslan II. 1185 sralarnda lkesini 11 olu arasnda taksim etti. Kendisi, bu meliklerin metbu sfat ile, Konyada oturuyor ve devleti veziri htiyri5d-Din Hasana idare ettiriyordu. Fakat taksim., melik kardelerin hkimiyet ihtiraslarm .iddetlendirmi, hatt bazan yal sultana kar bile balayan, silhl mcadeleler le devletin bama byk gaileler amtr. 1187 y lnda, Kudsn Salhd-din Eyyb tarafndan zapt zeine Avrupada telrar harekete geen, Almanya imparatoru ile Ingiltere ve Fransa, larallarnn idaresindeki I. Maj ordusu Seluklu devletini b. mk durumda yakalad. Sultan, Friedrich Barbarossa ile dostluk kurmak ve onlarn Suriyeye inmelerine msait davranmak suretiyle. Hallar mmkn mertebe zararsz klmaa al t, fakat Akehirde Trkmenlerin malbiyeiti ile neticelenen iddetli savatan sonra, Hallarn Kon ya'ya girip, pek ok tahribat yapmalann nleyeme di. Bu felket srasnda bakentinde olu Kutbd-din Melikgahm tahakkm alnda bulunan 80 j'agndaki ha.stal)d sultan, evltlarnn birbire.rine dtkleri bir z.^:manda snma.k zorunda kald dier olu veHahd Gysiid-dtn. Keyhusrevin ya nnda vefat etti (1192),

SELUKLU TAH l

Keyhusrev /, Sleyman - ah ve Kt Arslan IH :


Uluborlu meliki ve velahd Gysd-di Keyrnsrev I., Melikgahtan Konyay zaptettikten sonra, babasuun lmn mteakip, Seluklu sultan oldii (1192-1211). Be jal kadar sren birinci sultanl zamannda kardeleri ile uraan Keyhusrev, ayn zamanda, Bizans imparatoru Aloksios III. Komnenos'' un kuvvetlerini malp ederek, batya doru fthatta bulundu. Fakat bu arada Samsun civarn ve baz sahil blgelerini zaptetmi> 3 olan kardei, Tokat meliki, Rknd-din Sleyman-ahm basks kar.smda, Konyay terk ederek stanbula gitti ve im parator tarafndan iyi karland; hatt bir Kom nenos prensesi Ue evlendi, lkin midettii destei salayamad. Yerine Seluklu sultan olan Sleymanah da, lnceye kadar (1204.), onunla ve dier kar deleri ile uramak zorunda kald. Sleyman-ah tkip eden olu Sultan Kl Arsau l. henz ocuk bulunduundan, ulardaki Trkmen beyleri tara fndan dvet edilen Keyhusrev, IV. lah ordusu nun stanbulu igali (1204) 'dolaysiyle, imparator Trabzonca yeni bir devlet (Pontus) tesis ederken, znikte dier bir Bizans devleti kurmaa alan Tieodoros Laskaris ile anlaarak, Anadoluya dnd ve yeenini hapsederek, tekrar Seluklu devletinin bama geti (1205). Seyman-a.h tarafndan Ana doluda kurulmasna balanm olan birlii takviyeye alan Keyhusrev I. kuzeyde Aleksios III. Komnesosu malp ve gneyde Antalyay zaptetti (1207) ve Venedikliler ile ticaret merkezi olan bu ehre s-ba4, ( vli-kumandan ) olarak, Mbrizd-din
1972 B i l i n c i ' F. 7

Sg

SEIUKL TARK

Er-toku'u tyin etti, arkasndan Ermeni ki'alr Leon II.a kar yryerek baz arazi ald ve onun olunu malp ve esir ettii (1209) gibi, Eyyb hkmdar el-Melikl-dilin kuzey Suriye ve dou Anadoluyu istilsn nledi ve nihayet Keyhusrev, kendisine snan Bizans imparatoru Aleksios Kornnenosu himaye ettii iin, aralarnn ald znik kral La.skarise karg yapt seferde Alaehir cvarmda ehit dt (1211).
Keylivus I :

Yerine, meliklik devresini Malatyada geiren 2zd-dfa Keylvus 1., Seluklu devlet erknnn karariyle sultan' iln edildi ise de, kk kardei^ Tokat meliki, Keykubdn tahta hak iddia ederek, cls treninin yapld Kayseriye yrmesi, fa kat muvaffak olamamas zerine, dumm Kevkvus lehine neticelendi (1211-1220). Laskaris ile msait bir anlama imzaladktan ve i^rmeni krahnm hediyelerim kabl ettikten sonra, Keykvus I, babasnn Anadoludaki ktisad siyasetine devamla, Kibns kral Ue olan anlamay yeniledi ve kuzey ticaretini emniyete almak iin, Sivasa yryerek, oradan Sinop yolu zerinde Trabzon Rum impara toru Aleksiosu esir etti, Sinopa hkim oldu (1214) ve Aleksiosu tbiiyetine ald. Dier taraftan, haJk Kbrstaki Ltinlerin tahrild ile isyan etmi olan Antalyay karadan, denizden bask altna alarak zaptetti (1216) ve vaktiyle kardei ile arasndaki mcadele srasnda Karaman. Ereli- ve Uluklay ele geirmi olan Ermeni kralma kar harekete geti. etin sava ve muhasaralarla Ermehileri ma

SJ I U K LU

T A & U

lp ve adlan geen yerlerden bagka, baz Ermcjvi kalelerini tahrip etti. Bylece yllk vergi ve gerek tiinde aslcer yardm taahhdne mecbur tutul an Ermeni kral Seluklu tbiiyetine girmi oldu (1218) ve her iki tarafa tacirlere serbestlik verildii hakkmda ulardaki Trkmen beylerine tebliler yapl d. Bundan sonra Suriyedeki Eyyblerin i ilerine karan Keykvus I, Ermeni seferinden nce tbii yetini bildirmi olan Haleb Eyyb hkmdar el Melikuz-Zhirn lmn mteakip, yeni Eyyb hkmdar el-Melikl-Azize kar dier Eyyb el-Melikl-Afdal ile birlikte Haleb topraklarna gi rerek Menbici zaptetti, fakat el-Afdalm hiyaneti yznden Elbistana dnmee mecbur oldu (1218). Geriden gelen Urfa ve Harran Eyjmb hkmdar el-MelikI-Eref de Seluklulara geen kaleleri geri ald. Derhl sefere hazrlanan ve Artuklu' hkm dar Nsrd-din Mahmud ile Erbil hkmdan MuKaffer'd-din Kk-briyi tbiiyetine alan Keykvus I, el-Erefe kar ordusu banda Malatyaya geldi i zaman, hastaland ve urad Suriye bozgununun ar tesiri altnda Ld (1220).
SvUan Ald-din Keykrbd:

Keykvus I.e kar baarsz Kayseri m,jha.^arasm grdmz ve sonra Ankaraya s]nm :!>, bir mddet de Malatya civarnda bir kaleye hapsedil mi olan Ald-din Keykbd 1. (1220 -1237)in sul tan olmas ile, Ana,dolu Seluklu devletinde oyk bir gelime vuku buldu. Siyas, idar, asker ynler den parlak bir devir idrak edildi. ktisaden ykselen lkede byk bir imr faaliyeti gze arpyor, mill

SHJLCUKLU T A SIH J

birliin kurulmasna alyordu. Kendisine saltanat mengru halife en-Nsr li-dnillh tarafndan mehr sf ihbd-din Eb-Hafs mer Suhreverd eli ile gnderilen Keykubd, Msr Eyybleri ile rekabette olduu iin bir dosta muhta bulunan el-Melikl-Eref ile anlagma yapt. Antalya yanndaki asker ve ticar ehemmiyeti byk Kolonoros kalesini karadan ve, in ettirdii Seluklu don^mas ile, denizden kuatarak, Antalya sbas Er-tokuun da aracl ile Rum hkiminden ald (1223). ehir ve kalesinic yeniden insndan (1226) sonra, sultann adndan dolay AJiye ismi verilen bu kale (Alanya) o ve halefleri zamanda sultanlarn klk merkezi oldu. Keykubd korkun Mool istilsnn yakn - dou'yu kasp kavurduu bu srada kendisine muhalif tavr ta kman kumandanlardan Seyfd-din Ayraba, Zeynd din Bere, Mbris-d-din Behrm-ah ve Bah'ddin Kutlugcay idm ve dierlerini srgn ederek devleti kuvvetlendirdikten .sonra,' Kpak sahasna ve Krma Mool aknlan dolaysiyle syi bozulmu, Karadeniz'de seyreden ticaret gemilerinin emniyetini tehlikeye drm olan ve nce Seluklulara bal Trabzon Rum krall tbiiyetinde bir liman iken Moollarm Karadeniz kuzeyinden ekilmeleri ze rine sahipsiz kalan, Knmdaki mhim ticaret limam, Sudak almak maksadyle, Kastamonudaki uc beyi Hsmd-din oban, Sinopta kurdurmu olduu tersanelerde in.a edilen gemilerle sefere memur etti (1226). Bu mnasebetle SudaJc alndkta baka, birok Rus knea ve Kpac beyleri de itaat

SELUKLU TAKH

C J!

mecbur oldular. Dier taraftan kara kuvvetleri ile Mbrizddin Er-^toku ve deniz kuvvetleri ile Mbrizd-din avl ayn zamanda ilerleyerek, Ana muru ve Silifkeye kadar btn kaleleri, Mara istikaanetinden gelen kuvvetler de birok kaleleri sa,ptettiler (1225) ve Ermeni kral Hetumu sultana asker gndermek, yllk vergiyi iki misline karmak ve paray Keykubd adna basmak artlar ile bana zorladlar. Trkmenlerin yerletirildii ve ida resi Kamerd-dae verilen blge (Kamereddin ili), sonra Karaman-oullar zamaunda -il adn alm tr. Seluklulara tbi bultnan Diyr- Bekr Artuklu hkmetinin, kendisince daha az tehlikeli grlen Msr Eyyb hkmdar el- Melikl-Kmile ba lanmas ve Moollarn nnden kaarak, geldii Seluklularn dou snrlarnda faaliyet gsteren Celld-din Harezmah ile ittifak etmesi, Sultan Keykubd dou seferine zorlad (122(5). Khta, HsnMansur (Adyaman) ve emikezek kalelerini kua tp zaptsderken, zerine gelen mttefik kuvvetleri malp eden Keykubd, Artuklu meliki Mesud'un tbiiyette kalma ricasn kabl etti ve daha sonra Eyyblerle uzlamak yoluna girdi; zra Mool teh likesi yaklamakta idi. El-Melikl-dilin kz ile evlendi. Devletin dou snrlarm emniyete almak iin de Mengck-oullarndaki Erzincan ve Kemah ile eb-Karahisar ilhak etti (1228) ve olu Keyhusrevi oraya melik ve Mubrlzd-.din Er-tokuu ona atabey tyin etti. Celld-din Harezmahm Seluklu snrlarnda belirmesi ve Erzurum meliki Cihn-gahm Ahlat Eyybleri ile anlamas, Trab-

; | | ,0 ;3

SELUKLU TARttil

zon kral Andronikosun tbiiyetten kma temay ln gstererek, Samsun ve Sinop limanlarna h cum etmesi, Sultan Ald-din Ke 3^kubdn bir Ka radeniz seferi tertibim zarur kld. Er-toku idare sindeki Erzincan meliki Keyhusrevn kuvvetleri ile takviyeli ordu, denizden sevkedilen donanmay des teklemek zere, Bayburt - Maka yolu ile ulat Trabzonu kuatt. Ancak, iddetli frtna yznden bu teebbs neticesiz kalm ve Andronikos, Harezmahm 1230daki malbiyetmden sonra, tekrar t biiyete alnmt. Moollarla mcadele eden Celld-din ile hri'Stiyanlarla den Keykubd arasnda balayan iyi mnasebetler, Harezmahn doudaki mstahkem Ahlat ehrini uzun bir kuatmadan sonra alp ar ekilde tahrip etmesi zerine bozuldu. Cesur, fakat siyas kavraytan mahrum Harezmah, himayesine ald Erzurum melikinin tahriklerine kaplarak, Keykubda cephe almt. ki ordunun karlat, Er zincanda Yass-emen savanda (austos 1230), Harezmahn ordusu bozguna urad, Cihn-ah esir edildi ve Eraurum teslim alnd . Celld-dinin 1231de lmnden sonra, Seluklu devleti, zaman zaman t Malatya havalisine kadar apul hareketleri grlen Moollarla komu olmu tu. htiyatl hkmdar Keykubd Karakurumdaki Mool kaan Ugedeye eli gndererek, anlama arzu sunu bildirdi; fakat Kaan bir yarlg ile birlikte gn derdii 1236 tarihli mektubunda Seluklularn Mool tbiiyetine girmesini, her yl eli ve hediyeler gndermesini istiyordu. Bunu iki hkmdar ara,snda eli ve hediye teatisi eklinde telkki ederek

SELUKLU TA UlH

10.5

mnasebetlerin bozulmamasma dikkat sarfeden Keykubd, gelecek tehlikeye karg tedbirler de alyordu. Kewld-din Kymra Van gl gevresini ve ku zeyde Tiflise kadar btn kaleleri zaptetmesini emretti. Fetihler ilerledike, kalelere ve yeni in edilen mstahkem mevkilere askerler yerletiriliyor, nfusu azalm olan bu blgelere Trkler iskn ediMyordu. Cell'd'dinin lmnden sonra Seluklu hiz metine alman Harezmli beylerin kuvvetleri de bu ralara gnderilmiti. 1232de asker ehemmiyeti b yk Ahlat ehrinin Seluklular tarafndan igali dolaysiyle harekete geen Msr Eyyb hkm.da.n el-Kmilin Anadoluyu istilya gnderdii kuvvet ler, btn geitleri tutan Seluklular tarafn dan datld (1234). Bu mnasebetle Kcykubd tarafndan Harput da alnd (austos 1234) ve Artuklarm Harput kolu sona erdi. Arkasndan Urfa, Harran ve Rakka taraflar Sel uklu hkimiyetine geti; fakat el-Kmilin Mar dine kadar yryerek, tahrip ve ktaller ile korkun bir intikam almas zerine, byk bir sefer yapmak maksadiyle Ald-din Keykubd ordusunu Kayseri yaknndaki Mehed ovasnda toplad. Bir ksm Sel<juklu kuvvetlerinin Dikarbakri kuatmakta oldu u srada aktedilen bu toplantda gelecekle ilgili mhim kararlar verildi, tyinler yapld ve Rkn-ddin Kl Arslanm velahdlik treni icra edildi. Bu es nada halife el-Mustansir bi-llhtan, el-Melik l-KmiFden ve hristiyan hkmdarlardan gelen eliler, Musula kadar kesif aknlarn ilerletmi olan Moollara kar ibirlii kurmann zaruretini bildiri.yorlar d . Keykubd da ayn fikirde idi. Fakat .sultan, oxa-

JtO^i

SSI-C U K L U TARIM I

da bu elilere verdii ziyafette zehirlenerek ld (1237). Byk ittifak gerekleemedi. Orta, gney ve dou Anadoluda siyas birlii yaratmaa, bu se beple nfus ounluunu Trklerin tekil ettii k?^y Suriye ve Halebi Seluklu topraklarna katmak uretij'^le Trk btnln ve memleketin siyas, coraf ve ktisad 'artlarm tamamlamaa alan, komu atabeyleri ve Eyybleri tbiiyetine alan Ana dolu Trk devletinin bu en sekin simasuun daha 45 yalarnda iken vefat, Seuldular iin pek ar neticeler husule getirmitir.
Sultan KeyhiLsrev II :

Keykubddan sonra, velahd Kl Arslan yeri ne kumandanlarn ve beylerin rekabetleri arasmdg Erzincan meliki Gjys-din Keylrasrev II. tahta kt (1237 -1246). Bu kifayetsiz hkmdar kuman dan Sdd-din Kpekin tahakm altna girdi ve onun telkinleri ile, byk Harezm beyi Kayr Han ldrterek, isj'-an eden Hareamli kuvvetlerin usun mddet devletin bana dert amasna sebep oldu. Kendisine rakip sayd devlet byklerini, bu arada atabey m:ehur emsd-din Altun-abay da .sultana ldrten Kpek, Seluklu tahtn igal emellerini besiyor ve her frsattan faydalanarak, Kemld-din Kmyr ve Ald-din Keykubd devrinin dier b yk ahsiyetlerini birer birer ortadan kaldryordu. Fakat btn bu desiseleri meyda.na kt zaman, kendisi ldrld (1239). Kpekin bertaraf edilme sinde rol oynayan Mhezzibd-din Ali, emsd-dD. sfahanj ve Celld-din Karatay gibi devlet adamlannm i bana g-elmesi ile durum ksmen dzel-

SELUK 1 . 1 !

Ktu

trni, hatt Diyr- Bekr blgesi EyybleMen almarak Seluklu devletine balanm (1241) faJiew t, si yas ve din zaaflar ortadan tamamen kaldrmak smkn olamamt. Baba Ishak adl bir geyhin idare ettii ve bin mkilt ile bastnlan Babalcr isyann Mool istils tkip etti.
Kseda sava ve sonras: . Baycu Noyan kumandasndaki Mool ordutsu Si

vasn dousunda Kseda mevkiinde Seluklu ordu sunu korkun bir hezimete uratt (temmuz 1243). Bu malbiyet memleketi esarete srkledi. Yamalayp Icltan geirdikleri Anadolu'yu Moollar yarm asr dan fazla bir mddet smrdler. Gysd-din Keyhusrevden sonraki Seluklu sultanlar: zzd->din Keykvus II. (124S-1249), Rknd-din Kl Arslan IV.' (1248-1249), Keykvus II., Kd Arslan IV. ve Ald-din Keykubd II.- (mtereken 1249-1257), Keykvus II. (ikinci defa 1257-1259) ile mterek K-' h Arslan IV. (1257-1266), Gysik-din Keybusrcv m . (1266-1283), Gysd-dinMesud II. (1283-1298), Al'd-din Keykubd II. (1298-1302) ve GsysdKin Mesud II. (ikinci defa, 1303-1308) ai'tk Moollar elinde birer kukla idiler. Kseda savandan itibaren, son Seluklu devletinin tarihe gmld 1308 ylma kadar, Ana dolu s2 ;de sultanlarn, ehzadelerin birbirleri ile mcadeleleri, devlet adamlar ve beylerin ihtiraslan ve tahrikleri, suikastlar, Moollara kars isyanlar, Bizansa ilticalar, Moollaran intikam seferleri, k taller, mal darlk, suistimaller, ktisad knt ve halkm perianh manzarasn arzeder. Anadolu

X S , ;

s-r.CtiKiu t a b h !

Seluklu devletinin bu devresinde mhim olarak u hdiseler zikredilebilir: Seyf'd-4in Torumtay, Cacaoh Ald-din, Hsmd-dsn Bier ve dier ileri ge len (aeylerin mdaheleleri ile karde kavgalarmm krklenmesi, Anadoluda Mool igal kuvvetleri kumandan Baycu Noyanu bir tedip hareketinde SeUyaklu kuvvetlerini bozguna uratmas (1256), muhteris vezir Muind-din Sleyman Pervnenin faaliyetleri neticesinde devletin, Ki 2 ;lrmak *iinr ol mak zere, iki sultanla ayrlmas (1259), Karaman llarn isjran ederek Konya zerine yrmeleri (1202), Karaman olu Mehmed Bey ve Giysd-din Siyvu (Cimri) hdisesi (1277), Moollara kar Hatrolu isyan (1278) ve Tvlsr - Ti'k sultan Baybarsn Anadoluya girip, Kayseriye kadar gelmesi (1277) v.b. Bir daha toparlanmasna artk imkn kalmam olan Anadoluda, XIII. ysyl sonlarna doru, git tike zayflajran Mool zorbal karsnda Trk beyleri ve halkmn yer yer direnmeleri grlm ve bundan, kmekte olan Seluklu devletinin ykn tlar zerinde yava yava Anadolu beylikleri (Pervn& ^oullar, Ship-ata oullar, Karasi oullar, Germiyan oullar, Saruhan oullar, Aydm oulla r, Mentee oullar, Hamd oullar, Eref oullar, nan oullar, Candar oullan. Karaman oullar) teekkl etmitir. Anadolu Seluklu devletinin bat. ularnda 1299dan itibaren gelien Osmanl Beylii de bunlardan biridir ki, manev yaps ve tekilta bakmlarndan, Seluklu Trklnden birok de erler devralan bu beylik dnyann en byk impara torluklarndan birini kurmaa muvaffak olmutur.

iii

SELUL MPAKATOKLUNIM YKSEL SESEFJLE Buraya kadar siyas tarihini ana izgileri iin de tantmaa altmz Seluklularn Yakn-dou sahasnda byk bir siyas tekilt kurmalar, ^Ana doluyu bir Trk yurdu hline getirmeleri ve bylece Trk tarihine yeni bir yn verebilmeleri, ayrca aadaki izahattan da anlalaca zere, Ortaa erevesinde slm dnyasna yeni bir zihniyet kazandrmalan ve nihayet BaJt zerinde tesirleri ile dnya tarihinde mhim bir mevki almalar gibi mu azzam baarlarnn balca milleri olarak, u nok talar zerinde durulabilir: 1. Horasanda Yerleme

Selukun kendine bal kitleler ile Ouz lke sini terk etmee karar verdii zaman, nce, Trk glerinin ananev istikameti ve X. yzyl boyunca Ouzlardan bir ksmnn (Uzla r), Peeneker ve Ku man Trklerinin g ynleri olan batya gitmeyi de dnm olmas mmkndr. Fakat yol zerinde hasm Hazar devletinin hkimiyeti cidd bir en;'el tek ettiinden, o, kendisine ak bulunan givjy

I 8

SE1.CUK1.1J TARH

stikametim semitir. Yneldii Mvermehir blgesi esasen Seluklulara yabanc deildi. Sr derya kylarndan Bulra yaknlarna kadar uzanan blgede oturanlarn bir ksm Trk idi. Hat t devrin yazar Kgarb Mahmuda gre buras Trk lkelerinden olup sonralar, ranllarn oal mas ile Acem mlk hline gelmiti. Yukarda bahRettiimiz gibi, Sr-derya kenarnda Trk ehir lerinin mevcut obias bu ka.yd teyit etmektedir. Seluklu TrJleri iin yeni yurtlarnda karlalan slmiyet de byk bir engel tegk etmiyordu. Ni tekim daha X. yzyl balarnda Ouzlarn kuzeyin deki til (Volga) Bulgarlar arasnda tannm ve kabl edilmi olan slm dini phesiz, Seluklu dediimiz zmrenin de dhil bulunduu Ouzlar arasnda mehul deildi. Bu itibarla Seluklun Cen blgesinde yurt kurmas ve maiyetindeki kuvvetlerle birlikte slm dinine g3ra,esi tabi saylmak gereldr ki, bundan sonra bu kitle babulannrn birer Islm mchidi olarak grnmelerinin mns, evrenin artlar ve devrin din telkkileri asndan bakld takdirde, daha kolay anlalr. Ancak Seluklular geldii zaman, ilk slm-Trk devleti olan KarahanUlar ile Smnler arasndaki Mvernnehirde h kimiyet mcadelesi lajdi iddetlenmi bulunuyor ve savalarda Seluklu kitleleri ,bilhassa kendine bal Trkmenleri ile Arslan Yabg, ranl Smnler ta rafnda yer alyordu. Rakiplerine yardm etmele rinden de anlalaca gibi, ayn soydan, fakat ok kuvvetli ve byk Karahanl devletinin hkimiyeti altna girmek istemeyen Seluklularn', Smnlerin yklmasna, sebep olan ve dala sonra Semerkand

.SE.UKI,(J TAU /M )

j(><)

hkmdan tarafndan da devam ettirilen Karahani tazyiki karsnda Mvernnehirde calmalan baJis konusu olamazd. Buna gre, ya ok uzaklara giderek, elverili yerleme sahalar bulmak (an Beyin )iou Anadolu seferi), yahut hemen yaknda ki Horasan blgesinde yer tutmak gerekiyordu. Arslan Yabgu Trkmenlerinin Gazneli sultan Mahmuddan Horasan'da yurt sahas vermesi ricasnda bulunmalar, burann Seluklular nazarndalci ehem miyetini gsterir. Gerelten Nigpr, Serahs Ts, Merv ve Belh gibi byk yerleme yerlerini ihtiva eden geni Horasan ktas, coraf artlan ve ik limi itibariyle, bozkr kltr hayatn yaayan Ttirkleri en iyi ekilde barmdrabilecek bir lke idi. Daha ziyade sahralarda oturan Trklerin byk koyun, sr ve at srlerinden elde ettikleri rn ler, ehir ve kyM ihtiyalarm karlamas ve y&rli sanayi iin ham madde tekil etmesi sebebiyle, yer leik iktisadiyat tamamlayc mhiyette idi ve bylece, Seluklu kitlelerinin, yer darlm ortadan kal drdktan baka, geim skntsn da gidermeleri mmknd. Faicsit Horasan ktas yalnz, Trkler iin bu hususiyetlerinden dolay deil, Ortaa dn ya ticaretinin belli-bah noirtalarmdan biri olarak da byk ehemmiyet tayordu. Badad bata ol mak zere. Irak ve umumiyetle Yakn-doudan Orta Asyaya, Uzak-dogtya ve Volga zerinden batya ve skandinavj'^aya doru uzanan ana ticaret yollan buradan geiyor ve bilhassa Horasann ba.sehri Nipr Geii ynlerden gelen bu yollarn kava nda, dou, bat, gney lkeleri trnlerini tayan kalabalk kervan kollarram konaklad bshca m e'

J )

S l . U K t U

T A R H I

3IlexIen birini tekil ediyordu. Blgeye canl ticar faaliyet ve ktisad refah getiren bu duruma ilveten a&ker sevkiyat iin fevkalde msait yollar dolaysiyle, kta, byk stratejik deeri haiz bulunuj'^ordu. Daha sonra Seluklular zamannda Dounun sayl siyaset, idare, edebiyat ve ilim adara.lanm yetigtiren bu blge, belirttibniz zellikler sebebiyle, slm dn yasnn mnevi merkezlerinden biriydi. Karahanl1ar e Smnler ve Karabanlar, Smnler, Gazneliler arasnda byk rekabet sahsvs olan bu ktanii devletler arasndaki savalarn balca hedefini te kil etmesi de, ktisad, asker ve kltrel ynlerde ehemmiyetini ortaya koyar. Bu bakmdan Seluklulann da, her ne bahsna olurea olsun, ayn hedefe ulama gayretlerini tabi? sayma,k icabeder. Horasana nazaran ikinci derece de kalmakla beraber, a. yk. ayn hususiyetlere sa hip Harezmden ajanimak mecburiyetinde kalarc Turul ve ar Beyler, dorudan doruya Horasan da devlet kurma iine girimilerdir. Saylarnm pek fa,zla olmad kaynalclarca da belirtilmesine ramen, Seluklular bu teebbslerinde hakl ka racak baka artlar da mevcuttu. klimi ve tabi durumunun Trkler iin ne kadar elverili olduu* bilinen bu ktada esasen, Gesaeli Mahmud tarafn dan buraya nakledUen Arslan Yabgu Trkmenleri duda daj Trkler bulunuyordu. Seluklularda nceki zamanlarda dou ve kuzey-dou randa Trklerin yaamakta olduklarm kuvvetle destekle yecek delillerden birini, umum telkki ve hayat ba kmndan Trklerle Horasan ahalisi arasnda b yk bir ayrlk olmadn syleyen nl, Arap yaza

.SilUKLU TAH.H

; j|

n e-Cbiz (lm. 869) vemekteclii'. Ouun ehdetine gre, Trk ile -Iorasanh arasndaki fart:, ancak Medineli Arap ile Mekkeii Arap arasndaki fark tan ibarettir, Aelur slm bilgini el-Brn (lm. 1051)nin iaret ettiine gre de, ran ile Turan arasnda nihayet Meghedden bir snr iz mek mmkndr. ste byle ktisad, asker ve kavla ynlerden Horasan liitas Seluklu devletinin ku rulmasn tevik ve salamlamas ij temin eden balca m olmutur.

2.

Seeukla Devletinin Vasf ve Bihyosi

Yukarda anlatlan hususlara ramen Horasan. tima, fikr hayat bakmndan, yerleir yaay tarz nn mevcut olduu ehirlerinde ve kasabalarnda Ab bas hilaf etince temsil edilen dou slm kltrnn lkim bulunduu ve ayn zamanda, geni imknlar sebebiyle, bu kltrn gelitii bir saha olduu iin, burada devlet kavram ve hukuk anlay tabiatiyle Thirer (821-873) ve Smnler (874-999) tarafndan da devam ettirilmi olan Abbs-slm geleneklerine dayanyordu. Bozkr telkkileri iinde ki Seluklu Trklerinin byle bir evrede devlet ku rabilmeleri ancak slmiyetin ve mahall hususiyet lerin gerektirdii yeni artlara uymakla kabildi. Seluklu babularnn bu mevzuda fevkalde bir maharet gsterdikleri mahede olunmaktadr ki, Horasana indilileri tarihlerde, birer maceraperest ve tredi deil, fakat eski Trk hanlar veya beyler filllesinden gelmeleri dolaysiyle dima bir hki-

112

SELCLK.1) TAB JH !

jtniyet uuru tandklar bilmen ve devlet kurucaktk geleneine sahip Seluklu idarecilerinin yeni artlara uyabilmelerindeki srate gamaniLak lzm gelir. B mkl zamanlarnda dahi onlarn bu uuru kaybet mediklerini ve msta,kil bir devlet kurmak gaye sinin onlarda meCkrev bir hl aldn ortaya ko yan kaytlar vardr. Karahanl hkmdar Yusuf Kadir Han ile Gazneli Mahmud arasndaki mehur Mvernnehir grmesinde Kadir Ha,n, Seluk lularn tadklar bu fikre bilhassa iaret etmiti, Ga?:neli Mahmud tarafndan tevkifinden sonra Arsan Yabgu, perian bir duruma den dier Seluklu babularna gnderdii haberde Sultan Mahmudun' bir kle olu (Mevl-zde) olduunu, devletin byle adamlara kalamayacan belirttikten sonra, "biraderlerinin mitsizlie kaplmadan, taleb-i mlk e devam etmelerini istemiti. an Beyin dou Anadolu seferi bu maksatla yapld gibi, Sultan Turul Bey tarafndan halife el-Kaaim bi-emrillha gnderilen ve sultann Gazne hkmdarlarndaki s tn bulunduu belirtilen, 435 (1043) tarihli mek tupta kendisine yaplacak hizmetin daha yksek olmas icabettii kaydedilmek suretiyle ayn husus tekrarlanmt. Seluklulardaki devlet anlay ve ona verdikleri yksek deer 1038 ylnda Turul Beyin elisi ve ncs sfat ile Nigpra gelen Jbralaim Ymalm yapt konumalardan da anlalmalttadr. Ynala gre, o zamana kadar etrafta g rlen syisizlik ve mzamszhk ancak kk adamlasn iidir, halbuki artk dil pdih Tu Beyin' idaresinde devlet kunlduu iin kimse ileri kantmaa, nizam bosmaa cesaret eremeyecek-

SELUKLU 'lA U tH l

J I3

tir . Daha sonra Nipra gelen Turul Bey hr snetle karlad kad Sidin nasihatlann dinlemi ve, kendisi yerli detlerini bilmedii iin, kadnm' tavsiyelerini esirgememesi ricasnda bulunmu ve ileri yerli bir idareci olan EbI-Kaasml-Kevbnye tevdi etmitir. Ebl-Kaasmdan sonra Amdl mlkl-KrLdrye kadar dier iki vezirin ds ran lI oluu Seluklu devletinin kurulu ve ilk gelimesi srasnda nasl bir hviyet kazandm gstermekte dir. Horasan'da btn tarihleri boyunca Seluklu mparatorluu ve devletlerinin hkim vasflarndan biri olacak olan, seriati, telkkileri ve tekilt ile, bir slm devleti kurulmakta idi. Fakat bu devlet, srf hilfet merkezinden uzakl dolaysiyle ayn blgelerde teekkl eden Thirler, Saffrler ve Smler gibi mslman-ranl devletlerden ok farkl bulunuyordu. Bozkrlardan gelen ve slmiyete yeni girmi olan Seluklularn kendilerine pek yabanc olmadn belirttiimiz bu evredeki dev letlerinde atalarnn yzyllardan beri izinde yr dkleri Trk hkimiyet telkkilerini yaata.ca.klan ve eski mill geleneklerini devam ettirecekleri tabi idi. Aada aklanaca zere, rf ve dette, adalet anlaynda, hkmdarlk telkkisinde, hil fet konusunda, din tolerans ve verset meselelerinde grlen ve devletin dier bir hkim vasf olarak uzun mddet kendisini hissettiren bu zellikler Sel uklu devletini Trk ve slm dnce, gelenek ve tekiltnn birbiri ile kajm amasndan doan bir siyas teekkl hline getirmiti. Bu iki ayn unsuru, ananev devlet kuruculuk kabiliyetleri sayesinde, ahenkli ekilde uzlatrmasn bilen ilk Seluklu
1972 B irin c i B asl F. 8

fM

SELCUKtU t a r i h

darecileri, devlet o kadar salam temelleie oturt mulard ki, byece Ortaa Islm dnyasmda iSeluklu mparatorluu ile meydana gelen yeni bir devlet fikri, hkimiyet anlay ve hayat grn deki yeni zihniyet, btn cepheleriyle, daha sonra lar da slm dnyasmda yzyllar boyunca yrrSkte kalmtr. Daha ziyade eski Trk telkki ve gelenekleri ar bast iin Karahanllar, slm l kelerinin dou snrlarnda kurulmu ve daha ok Hindistana ynelmi olduu iin Gazneliler ve, Sel uklulardan sonra teekkl etmesine ramen, idareci smre ile yerli teba arasnda samim bir ba tesi edememi olduu iin Harezmahlar gibi, Trk-slm devletlerinin baaramadklan ve bu sebeple tarih te fazla bir tesir brakmadan silindikleri bir evrede, en belirli vasf slm ve Trk zelliklerini mku bir denge iinde tutmak olan Seluklu imparatorlu unun slm dnyasnn ortasnda kurulmas, siya setinin slm leminin iine, onun madd-mnev raeselelerine dnk olmas ve dil bir idare yolu ile halkn devlete balanmas bu byk Trk dev letinin parlak siyas baanlarmda ve itimai - fikr muazzam bir gelime salamasnda kesin miller ola rak grnmektedir. Bununla beraber, Seluklu dev leti bnye itibariyle, eski Ssn veya Abbs impa ratorluklarndan aynlyordu. Seluklu ailesine men sup melikler, Trkmen beyleri, yerli hnedan ve tab hkmdarlarn dorudan doruya byk sultana balanmasndan meydana gelen, fakat bakenttekiByk Dvnm vastasz otoritesi altmda birleemedikleri Seluklu iktidar, eski Trk devlet geleneii^ (msl. Asya Hun, Avrupa Hun,Gt-Trk itnpa-

SEI-CUKtU TARH

J lg

ratorluldan) devamndan iDaretti ve Trk hkmdari'k telkkisi ile dnya hkimiyeti fikrine uygun d yordu, Bu sebeple Seluklu mparatorluunu, srf ran sahasnda kurulmu olduu iin, ahlm, fakat Trk devlet sistemine tatbiki isabetsiz olan yerleik devlet telkkisi asndan deerlendirmek gibi yan l bir tutumla, bir airetler birlii olmaktan kurtulamamakla sulamak imparatorluun Trk gerei cephesinin gzden karldma dellet eder. Nizml-mlk bata olmak zere, yerli vezirler, trl te ebbslerle bu devleti Ssn ve Abbas rneklerine benzetmee almlar ise de, Seluklu sultanlan ve Trk devlet adamlar bu gibi niversel Trk hkimi yet fikrini snrlayc vasftaki gayretlerle pek ilgi lenmemilerdir. Sultan Turul Beyin baz Trkmen birliklerini tkip etmesi (msl. brahim Ynal vstasiyle) ise, srf, onlan itaat altna alarak sylgi salamak ve zararlar nlemek dncesinden ileri gelmitir. Ortaalar boyunca btn Trk-lslm devletlerinde yrrlkte olan bu sistem, Ftih Sul tan Mehmedin kkl tedbirleri ile, ancak Osmanis mparatorluunda deime yoluna girmitir.

3,

Mill zellikler

Nfus ounluunu ral, Arap v.b. gibi ah linin meydana getirdii Seluklu imparatorluunda Trklerin kendilerini koruyabilmelerini salam olan Trklere mahsus devlet gelenekleri, rf, det ler ve nihayet Trk kitlelerinin byk bir kskan lkla sarld ana-dil Trke, slm dnyasnda ku-

11 6

SB U K I.U TARH

rulaji ve gelien bu imparatorluun hkim zmresi nin yabanc evre ve kltrler iinde yozlamak su retiyle idare mevkiinden aynimasma ve ykseliini durdurmasma engel tekil etmi ve dolaysyle bu hususiyetler devleti tutmak ve ilerletmek bakmn dan, Trk uurumm dima uyank bulunmasna ya*dmc olmutur. Bu uur bagta hkmdar ailesi olao Seluklu hanedannda yayordu. eitli lkelere hkmeden imparatorluklarda umumiyetle grld zere, i idare tekiltnn yerli devlet adamlari 4^ rafndan yrtld bu Trk devletinde de, h-alki sevk ve idare etmek iin hkmet ile taba aras daki yazmalarda ksmen Farsa ve Arapa kulla nlmas zaruretine karlk, Trke, hkmdar ve ilelerinm sarayla\la, Trk nfsunun ve, impara torlukta her tarafa dalm ve muazzam bir yekn tutan, Trk asker kuvvetlerinin her yerde konutu dU idi. Trklerin daha nceleri kendilerine mahsus yazlan ve gelimi bir edeb dilleri olduu hlde, slm dininin tesiri ile o ada Euran dili olduu iin yaygn bulunan Arapann ve, esasen Trk sultanlar himayesinde gelien, Farsann yannda Trk dilinin umumilememi olmas, imparatorluun zat mhiyetinden doduu iin, tabi karlanmak gerekir. Aynca bu durum, Trkenin hkim zmre Trk unsurunu tutmak ve birbirine yaklatrmak tan ibaret tarih vazifesini yapmaktan alkoyamam ve msl. Seluklu Trkl, dillerini unutarak, inde Tabgalarm, hristiyan Avrupada Macarlarn ve Tuna Eulgarlannn akbetine uramamtr. Aksine, bilhassa imparatorluun bat snrlarna sevkedilen kalabalk Trkmen kitleleri sayesinde, Trke Ana

SELUKLU TAElH t

doluda tek hkim konuma ve edebiyat dili olmu tur. Byk Seluklu mparatorluu zamannda da Trkenin ehemmiyetini gsteren vesikalar vardr. Bunlardan biri 1074 ylnda Badadda Trk dilcisi Kgarl Mahmud tarafndan yazlan Dvn- Lgat it-Trktr ki, mellif bu kitabn Trk olmayan larn Trkeyi renme ihtiyalarn karlamak zere yazdn kaydeder. Kgarh Mahmudun Buhral ve Niprlu iki hads bilgisinden duyarak zaptettii Trk dilini reniniz, nk Trklerin uzun saltanat var melindeki hads aj'nca devrin dikkate deer bir telkkisini de ifa etmektedir. Trk sznn olgunluk a mnasma geldiini syle yen Kgarl Mahmudun bunlan yazarken bir Trk olarak duyduu gurur, Trkn stnl yabanclardan tbn Hassl gibi devlet adamlar, Salib ve Gazz gibi irler tarafndan da ifade edildiine gre, o zamanki Trk topluluuna hkim olan hamleci ruhu ortaya koyar. Bunun dnda, eski Trk gelenek, rf ve det lerinden ou Seluklular arasmda devam ediyordu. Msl. Anadoluya gelen Trklere kpee benzer bir hayvann rehberlik yapt eklindeki rivayet Ouz ve^ Gk-Trk bozkurt efsanesinin Trkmenler ara smda yagamasmdan ibaret olduu gibi, Seluklu res m yazmalarnda sultann turas ve Seluklu hnedan Uesinde hkimiyet almeti olarak kullanlan, paralar zerinde tasvir edilen, hkmdar etri ze rine resmedilen ok ve yay, mazisi Gk-Trklere, hatt Tabga Trklerine kadar geri giden ve Ouz

U8

SELUKLU TARH

Han destannda akisler bulan eki bir gelenein de vamn gsterir. Bilhassa dima elinde bil yay ve ki ok ile oynmay seven Turul Beyin sembol olarak, onun talebi zerine, Bizans bakentinde im paratorun tamir ettirdii camiin mihrabna hakk edilmi olan ok ve yay iretlerinin Anadolu Seluk lularnda da tbyet-metbiyet almeti olarak mev cudiyetine dair kaytlar bulunmaktadr. Seluklu mparatorluu tekiltnda mhim bir yer iggal eden atabejiik messesesi de eski Trk ananesinden gelir. Orhun kitabelerinde ifade edildii ze re, kkleri eski Trk i l " lerinde sakl olan kadna itibar hususu, ona erkekten farksz olarak mevk ve devlet ilerinde rol verilmesi de Seluklu Trkleri tarafmdan Dou-slm dnyasna getirilen sos yal yeniliklerdendi. Eski Trklerde hatun kralie, imparatorie mnasna geUrdi. Turul Beym zevcesinin bu byk Seluklu sultan zerindeki nfzu ve devlet ile-indeki tesiri kaynaklarda belirtmitir. Sultan Melikahm zevcesi mehur Terken Htn imparatorlukta nfuz itibariyle Byk Sul tandan sonra ikinci mevkii igal ediyordu ve onun, imparatorluk veziri Nizml-mlkn rakiplerinden Tcl-mlk Ebl-Ganimin bakanlnda, ayn bir dvn vard. Birok siyas ilerde kendisine m racaat edilen bu htn, sonunda hkimiyet hrs e, Sultan Melikahn lmn hazrlayanlardan biri olmutu. Cemiyet ve devlet hayatnda kadnlarn bu derece nfuzunu tasvip etmeyen ranl vezir Nizml-mlk'n kar tavsiyelerine ramen, Trk saraylarnda htnlar sz sahibi olmu, cemiyetler de Trk kadmlan yine grlm ve bilhassa Trk

S E I^U K LU TARtHi

US)

men kadnlan, erkekleri ile birlikte seferlere lan ve savalara katlmlardr. Orduda kalabalk ekilde svari snfnn te kili, sa ve sol taksimat, byk savalarda (Dandnakan, Malazgirt, an Beyin Kafkas seferi) g rlen bozkr sava tbiyesi, ( Tran taktii ) hep eski Trk bozkr kltrnn Seluklular zamannda yalayan kymetleridir ki, bunlar baz farklarla Os manlI devrinde bile grlr. Yine eski Trk rf ve detlerinin devam olarak yo (yas treni), leviratus yni len, kardein kans ile veya dul ka lan gen vey ana e evlenme (msl. ar Beyin dul zevcesi ile Turul Beyin evlenmesi Bu sebeple o kadndan doan an Beyin olu Sleyman' Sul tan Turul Bey velahd gstermiti Kavurd Beyin Sultan Alp Arslann dul zevcesi le evlenmesi), hanedana mensup olanlann, kanlarm aktmamak iin, yay kirii e bodurulmas Seluklularda mev cut idi. Sultanlarn devlet ileri gelenlerine ve halka umum ziyafetler (toy) vermesi ve bu ziyafetler so nunda yemeklerde kullanlan tabak, kak v.b. e yann yamalanmas da eski Trk hkimiyet telk kisi ile ilgili idi. Orhun kitabelerinde ifade edildii gibi, Trk hkmdarlanmn halkm doyurmas va zifesi icab idi. Sultan Turul Bey- her sabah sofra sn ak bulundurur, sahralarda da toy verirdi. Sul tan Melikah ikinci Mvernnehir seferinde orada bulunan iillere toy vermedii iin, bu Trk boyu kendilerine hakaret edildii gerekesiyle, i kyette bulunmulard. nl eseri Siysetnimede teba iin sofra hazrlatmann hkmdarhk zaruret lerinden olduunu ve padial yemeine sultama ba-

JJO

SFZUKLU T A R H !

llklan esasen mlm olan devlet bykleri ve ei gelenlerin katlmamasnda mahzur bulunmadm kaj^eden vezir Nizml-mlk, bu suretle, dvete gel meyen halk veya boy beylerinin itaati reddetmi saylacam belirtmitir. Tu, asimda birer asker tatbikat olan byk srek avlar, top ve en oyu nu, Sultan Turul Beyin son evlenii mnasebetiyle, Badadda yaplan dnde Trk arklar sylenir ken oynad ve Bartholda gre Ruslara da gemi olan Trk raks, asker kyafet ve bunlardan baka, btn Trk unsur arasnda mevcut olup, tre hkm ierine gre yrtlen rf hukuk hep Orta Asyadan Seluklu mparatorluuna intikal etmi ve daha sonra Trk-slm dnyasnda yzyllarca mevcudiyeti g rlen hususlardr.

4.

Hkmdarlk Telkkisi

Hkimiyet bakmmdan, kaytsz artsz bir ir deyi temsil eden msl. eski ran imparatoru, ve Allah n szcs olan Peyg-amberln vekili slm halfesi telkkilerinden farkl anlaya sahip bulunan Trk devletinde hkmdar ile teba arasmda bir nevi zmn mukavele mevcuttu. Halkn itaat ve ballna. karhk hkmdarn da idaresi altmdakileri dojnrmas, giydirmesi ve zengin etmesi tre icaplarmdand. Karahanhlar lkesinde yazlmakla beraber, umu miyetle Trk telkkisini aksettiren ve yazld de vir (1089/1070) itibariyle de Seluklularda hkim grleri tiva edecei phesiz bulunan Ktsdgu Migin bey (hkmdar) ohnalc iin halka hiz

SiGI.UKr.0 TARH

UJ

met lzm geldiini belirtmesi Trk hkmdar ile tebas arasmdaki mnasebetleri en iyi ekilde or taya koymaktadr. Hkmdar kanun ile temsU eden ve devletin temelleri olarak iyilik ve doruluu gsteren bu mhim esere gre ksaca yilik* bagkalanna yedirmek ve onlan doyurmaktan, doruluk ise, adlet tatbik etmekten ibarettir. By le bir siyaset kitahmda ayrca Dnya beyleri ara snda en iyileri Trk beyleridir diye aklama ya plmas husus bir ehemmiyet tar ki, bunun deli lini Seluklularda da bulmak mmkndr. Seluklular gelmezden nceki Dou slm dnyasnda: Mverrmehir ve Horasann bir ksmnda Smnler, Sstanda Safrler, Fars blgesinde cbankre, Horasanm dier paras ile Curcn havlisinde Smcfr1er, Mzendernda Bvendiler, Rstemdarda Pdspnler, Taberistanda Alevler, Grcanda ZyTler, Nihvendde Hasanveyhler, sfahanda ve Hemednda Itkyler, irvanda irviiiahlar, Erranda eddadler, Derbendde Himler, kuzey Suriyede Hamtlnsler, Musulda jlcayler, Diyar bakr ve Meyafriknde Mervnler, Halcbde Mirdsler, Hillede Mesyedler ve bizzat Badad ve Irak- Arapda Bveyluler v.b. gibi birbirine cephe alm 20 kadar mahall hkimiyetin yaratt siya s ayrlk ve karklk, ayrca, ayn siyas tefrika nn harabeye evirdii Yakm-douda, mdafaa za ruretinden dolay birer mstahkem mevk hline gelen, gehir ve kasabalarn iine dtkleri skmt, asayisizlik, yol kesicilik, ulamn imknszlamas, can ve mal emniyetinin ortadan kalkm olmas, kyl ve kasabalnn huzursuzluk yznden iini b-

132

SELUKLU TAR'HJ

rakip, kendi bann aresini aramak zorunda kal mas ve, btn bunlara ilveten, eitli mezhepler ve rfz inanlar yznden halkn birbirine deta dman kesilmesi durumlar ile Seluklu devletinin kurulduu ve imparatorluun gelitii sralardaki siyas birlik, din tefrikalarn ortadan kaldrlmas, halkm refah ve ktisad kalknma, asayi ve huzur Kutadgu-biligdeki Trk hkmdar hakkndaki tavsifi ak ekilde dorulayacak bir mhiyet gs termektedir. mparatorluk ahlisini huzur ve gve ne kavutunnak suretiyle hkmdar tblerinin hizmetindedir eklindeki Trk devlet anlaym s lm dnyasmda fiilen ortaya koyan, bu sebeple sul tanlarnn ou es-sultnl-d diye anlan ve efkatli, mlyim., merhametli kimseler olduklar belirtilen Seluklu idarecileri, ayn zamanda eski devlet bnyesi icab, bu lkede saydmz mahall hkimleri, ancak kar koymalar hlinde iddet gstererek, itaati kabl edenleri yerlerinde braka rak, Seluklu devlet otoritesine balamakla iktifa etmiler, fakat onlarn i ilerine mdahaleda bu lunmamlardr. nk maksat halk tazyik altna alp smrmek deil, sadece adalet ve kanunu yrrlkte tutmakt. Eylece ahs ilerine, dinle rine, rf ve geleneklerine karlmakszn, tam ser bestlik ve emniyet iinde yeniden gnlk hayatma atlan, trl din ve telkkiye mensup trl dil ko nuan kitlelerin, Seluklu sultanlan rehberliinde yrtlen yeni devlete balanmalan temin edilmiti. mparatorluk iinde grlen bz asker harekt ise, bilindii zere, tima veya ktisad sebeplerin deil, siyas ihtiraslarn neticesidir ve halk byle

SELCUKI-U TARH

13,5

bir ounlukla bu gibi mes'eleler ile yakndan ilgi lenmemitir. (Anadoluda grlen itnai-din Babaler isyan hakkmda a. bk.).

5.

Amme Mukulm Anlaynda Deiiklik

Tarih sahnesine ktklar anlardan beri devlet kurucu olarak, yni mme hukuku koyucu va sflar ile taunm olan Trklerin daha nceki de virlerinde, bilhassa, Gk-Ti5.rklerde, Uygurlarda, Ha zarlarda mevcut din ve dnya ilerini bi^birinden ayrmak prensipi slm dnyasnda Seluklularla birlikte ortaya kan yeni bir hukuk devlet telkkisi tarzdr ki, imparatorluun ykselmesini salayan balca millerden saylmak lzmgelir. Geri Sel uklular ran sahasna geldikleri zaman o civarda bir takm Islm devletleri mstak birer teekkl olarak mevcuttu ve Karahanllar, Gazneler gibi mslman-Trk devletleri de ounlulcla Trk rf lerini muhafaza ve Trk geleneklerini takip ediyor lard. Fakat hkmdarlar halfeye bah mslman emri' durumunda bulunan bu teekkller d ima halifenin yksek otoritesini tanmak ve her e it icraatta dini hkmler erevesinde kalmak, meselelerlni mmkn olduu kadar eriate balamak gay retinde idiler ve slmiyetin u^ak snrlarnda gelien bu devletler liklik kavram He Ugili bir fikr te mele de sahip dediler. Halbuki slm dounun ortasnda kurulan ve Abbs hilfet merkezi Badad kendi hkimiyet sahas iine alan Selurh devleti, hilfet merkezine Tk. mparatorluunu:

Xg,J

SELUKLU TARH

bir vilyeti, bakentten sonra geien ikinci byk gehri gz ile bakm ve sultanlar daima sayg gs terdikleri halifeyi muhterem bir vatanda addet milerdi. lk defa Barthold tarafndan iaret edilen Seluklu devletindeki bx liklik fikri 1055te Badada ^dren Turul Beyin, halife el-Kaaimin yllk para ve erzak tahsisatm arttrmakla iktifa ederek dnyev meseleleri kendi zerine almas eklinde tatbik mevkiine konmutur (Buveyhler zamamnda halifenin dnya ilerinden uzak tutulmu olmasnn bir idarenin tahakkm altnda snn ahkmn zten yrtlemeyecei dnlr ise liklik prensipi ile alkas olmad anlalr). Daha sonra halifeler Seluklu sultan tarafndan hilfet maka mna ikt edilen araziden geim ve gelirlerini sa lamlardr. Bu durum Islm devletine mme hu kuku ynnden mhim bir deiildik getirmiti*. Buna gre, sultan ile halife, biri dnyev, dieri din iki ayr salhiyet sahasmm birbirine denk balars hline gelmilei'dir. Seluklu hkmdar artk ha lifeye bal mslman emri deil, fakat saltanatn gerek sahibi ve dnya meselelerinden tek sorumlu ahs idi. O kadar ki, zama.n zaman halifenin bizzat sultanlar tarafndan tannmas icabediyordu. Bun dan dolay Byk Sultan Melikah, imparatorluun ilgili ileri simn mezhebindeki kadlarn er h kmlerine gre yritlmekte iken, byk bir hu kukular heyeti toplayarak, meden hukuka ait ye ni hkmler getiren iantmlar karabiyor ve me sel Sleyman-gaha Anadolu ktas hknida.rlj, menrunu verebiliyor ve halife de buna, srf s lm usl bakmndan, saltanat tasdik hususunda

SELUKLU TAKtHi

125

itiiak ediyordu. Melikgah kanunlanjn tatbik edil dii Sultan Sencer zamannda da durum bundan farkl deildi. Turul Beyden beri devam eden Badadn asker ve sivil idaresinin saltanat bakentinin tyin ettii ihneler ve amdlere verilerek, halife nin vazife ve salhiyetlerinin yalnz er meselelerin halli ile, ziyaretleri kabl etmek, sultana ve tbi hkmdarlara hilatler ve bir takm unvanlar ver mek gibi teden beri det hkmnde olan merasi me inhisar ettirilmesi ve slm dininin bu en yksek temsilcisinin dnya ileri ile ilgisinin kesilmesi hu susu bir yandan ilim, fikir, edebiyat sahalarnda serbest gelimeye zemin hazrlamak suretiyle Sel uklu devrinin, bilhassa imparatorluk zamannda, parlak bir a idrak etmesini mmkn klm, dier taraftan, slm lkelerinde yaayan gayr-i mslim unsurlarn (zmm) slm hukuk kaideleri ne tbi olmalar mecburiyetini hafifleterek emniyete kavumalarn temin etmi ve liklik prensipinden kaynak alan din toleransn, imparatorluk snrlan ii ne alnm bulunan nfsunun ounluu hristiyan (Grc, Ermeni, Sryn vb.) memleketlerde hu zur ve gvenliin salanmasna ve egitli dinlerde ki kalabalk tebanm devlete balanmasna byk lde yardm olmutur. Bu sebeble mesel bir Sultan Melikahn, bir Sultan Kh Arslan Il.nin lmnn gayr-i mslim kitleleri niin derinden zntye sevkettiini izah artk g deildir. Sel uklu mparatorluunun paralanmasna sebep olan karde mcadeleleri zamannda devletin zayfln dan faydalanarak eski dnyev iktidar tekra^ kur mak isteyen halifelerin Ii'ak Seluklu devletinin yi-

I2(S

SIll tJ KtU T A K M

klnda, biUassa en-Nsr li-dnillhm Harezmahar devletinin k ve slm lkelerinin Mool istilsi ve esareti altna dnde oynadklar menf rol malmdur. Btn bunlara ramen, Seluklula rn Islm lemine getirdikleri liklik anlay, yni din slm hukukunun nfuzu altnda bulundurduu devlete serbest faaliyet imknlar tanmayan, dar ve ok kere tatbik deerden mahrum nazariyelerine karlk, mme menfaatlerini korumakla vazifeli devlet otoritesinin her eyden stn olduu dn cesi, hayatiyetini devam ettirmi, bundan sonra Badad ve Msr halifeleri mmkn mertebe dnya ilerine kartrlmam, nihayet XVI. yzylda, Osraanh padiah Yavuz Selimin hilfet vazife ve sa lhiyetlerini de kendi zerine almas ile, bu mesele fiilen kapanmtr.

6.

Cihan Hkimiyeti Fikri

Tarih Trk devletlerine it kaynaklarda, Or hun kitabelerinde, Ouz Han destannda grlen es ki Trk fthatnn felsef temeli: dnyay tek h kmdarn idaresinde birletirmei hedef tutan cihan hkimiyeti telkkisi, phesiz, mill geleneklere bahlklann grdnz Seluklu sultanlannda da ger ekletirilmesi gerekli bir ana fikir hlinde mevcut bulunuyordu. Cihan hkmdarl iin lzumlu olan asalet ve bu aslete kaynak tekU eden siyas ikti darn Tanr tarafndan verdii dncesi Seluklu evresinde de yayordu. O devrin psikolojisini ak settiren Kgarh Mahmud Tann devlet gimegini

SELUKLU TARH!

\Z"j

.rrklerin burglannda dog'drmu, gklerdeki dire lere benzeyen devletleri onlarn saltanatlar etrafn da dndrm ve Trkleri yeryznde hkim yap mtr diyerek ve, sahih olmamakla beraber, dev rin gr olmas itibariyle mhim olan Benim bir ordum vardr, ona Trk adm verdim; bir kavme kzdm zaman, zerlerine Trkleri gnderirim hadsini zikrederek, Allah tarafndan Seluklu hkm darnn ve Trk kavminin yeryzn tanzime me mur edildii dncesini kayt ve tesbit etmitir. Bu k altmda Sultan Turul Beyin Badad hilfet sa raynda Dounun ve Batnn hkmdar olarak kl kuanmas ve keza Sultan Melikahn drl hilaf eyi birinci ziyaretinde (1087) halife taraf mdan kendisine Dounun ve Batnn hkmdar sfat ile iki kl kuatlmas daha ak bir mn kazanmaktadr. Sultan Melikah, Badada son ge liinde byk kumandanlarn katld bir harp mec lisinde, Msrn ve Marib ktasnm (Kuzey Afrika) zaptn plnlam, bylece dnya hkimiyetini kur maa almtr. Cihandarlm babasndan al dn syleyen Sultan Sencere gre de, bahettii makam ve mertebeler ve dnyay onun hkimiyetine sokmakla Allah cihan padiaJhn kendisine tev di etmitir. OsmanlIlara kadar (msl. Yavuz Selim) tarihte btn byk Trk hkmdarlar iin bir lk'^ olaB cihan hkimiyeti dncesinin, yukarda belirttiimiz hkimiyet anlay ve din tolerans pren sipleri ile bir arada mtalea edildii takdirde, tat bik hviyetten pek de mahrum olmad anlalr. Esasen byle bir tasavvurun Seluklu imparatorluhunda canlhn korumas iin gerekli gatlar

S28

SEIjUKLU TAStH I

mevcut idi ki, bu da Seltkits siyasetinde kendioi gstennigtir.

bilhasss*.

7.

Senldu Siyasetia Mahiyeti

Seluklu idarecileri, daha Horasana geldikleri anlarda, ran sahasnda bir devlet kurabilmek iin hangi yollan takip edeceklerini anlamakta gecik memilerdi. Bunlarm bamda, yukarda belirtmee altmz zere, mevcudijretleri ile btn lkeyi huzursuz brakan mahall kk hkmetlen orta dan kaldrmak suretiyle ayrlklara son vermek geliyoiTu d, bu yapld. Fakat Seluklu siyaseti, hemen her devletin hkim olduu yerde siyas birlik ro.ej^dana getirmek mecburiyeti dolaysiyle bir hu susiyet tamayan bu icraat dnda, kendine has hviyete sahip iki ana istikamet takip etmitir ki, im paratorluun sratle gelimesi ve ykselm.esi ba~ kmmda.n imdiye kadar saydklanmzla ayn dere cede ehemmiyetli bu ynlerden biri gilik ile mca dele, dieri Trkmen glerinin sevk ve idaresidir. nce, ilie cephe almann Seluklu devletindeki din tolerans anlayna zt bir tutum olmadm belirtmek lzmdr. nk din, ksmen tima ol makla beraber, daha ortaya kt zamanlardan be ri, siyas bir vasf kazanm olan lik, yzylda Msr Ftmleri tarafndan, bu devletin idaresi ve ml destei ile, snn mslman lkelerini kar kla drerek tahrip etmek iin en kuvvetli sh olarak kullanlyordu. Daha Seluklulardan ok n eleri, Irak ve gney randa devlet kuran Buvey-

SKI.UKUJI TARHJ.

!;>;)

hler (932-1055) Badaxi idarelerine ve Abbas haHfelerini tahalkmleri altna almlar, halifeleri a.zl ve nasb etmilerdi ki, bu durum, pek byk o unluu snn olan Dou slm ahlisini huzxrsuz brakm, Abbs halifelerine hissen bal kalabahk mslman kitlelerini mteessir etmiti. Bana ilveten, iktidardan faydalanarak ayn lkelerde liin yaylmas iin kesif faaliyette bulunulmas, akde itibariyle lik ile uzlamas g snn evre lerde zten mevcut endieyi gittilce arttryord. Buveyhlerin mehur kumandan Arslan l-Bessr, ba tarafta grdmz gibi, her zaman Ft;mlerle ibirlii yapabilen an bir idi. Bunun ya nnda, hemen hemen ran'n her tarafnda, eitli adlar altnda, birok rfzler de faaliyet hlinde idiler ki, XI. yzyln ikinci eyrei melliflerinden Abdul-Kaahir Badad (lm. 1038) ye gre, bu nevi mezheplerin says 70ten fazla idi. Bu sebepledir ki, yeni girdikleri dinin heyecann tayan ve samim birer snn mslman olan Seluklu liderlerinin Ho rasana gelilerini Abbs halifesi ilgi ile karlam ve onlarla sratle temas kurmak imknlarm aramt. Turul Beyin NLpra ilk girdii sene (1038), Seluklu istikll savandan nce, Seluklulara gi den el-Kaaimin elisi, kaynaklara gre, Seluklula ra tahribat yapmamalarn tenbih vazifesini alm idi ise de, tahribatm btn memlekette esasen devam etmekte bulunduu bir srada halifenin davrann daki maksat aikrd. Turul ve an Beylerin bu eliye gsterdikleri byk saygdan dolay el-Kaaitin memnun kald muhakkakt. Nitekim Seluklu fthat ilerleyip, yeni devletin kudreti btn ran
1972 - B ir i n c i B a s l p F. 9

JCIJ

S.ELCUKXU TAlRft

eaiasnda kendini

gsterdii ve endieye kap asss, Buveyhler tazyiki ai'ttrdklan zaman, bizzat el-Kaahn Seluklu sultann Badada dvette tereddt etmemiti. Turul Beyin ordusu banda Badada gireiek, Buveyhleri tarihten silmesi ve Arslan ul-Bessriyi, bunun lm ile neticelenen ar ma lbiyetlere uratmas, Suriyeye kadar gerilemee! mecbur ettii ve tamamen ortadan kaldrma d nd Ftmleri Dou slm dnyasndan el ek tirmesi Snnliin tam zaferi idi. Seluklular byleee, Kuzey Afrika dmda kalan ve ahalisini Snnilik etrafmda topladklar btn lkelerde slm birli ini meydana getirmilerdi ki, bu, slm lemine yeniden can vermek demekti. Turul Beyden sonra, mparatorluk anda bu Seluklu siyaseti ciddiyetle yrtld. slm dnyasnda nifak yaratan, mslman cemiyetini tefrikalar iinde boan propagan~ dasmm ocan sndrmek suretiyle, klc ile mda faa ettii slm lkelerini skn ve refaha kavu turma iar edinen Sultan Alp Arslan, bir taraf tan Mekkede Fatm, ezan ve hutbesini kaldrp, kendi ve el-Kaaim adna hutbe okutur ve Badadda ve dier mhim merkezlerde kurdurduu Nismiye medreseleri (a. bk.) yolu ile im ve fikir ynnden Bnn lemi takviye ederken, dier taraftan FtmJeri ykmaa hazrlanyordu. Nitekim o, byk Ma azgirt savann arifesinde, Msra gitmek zere, Haleb nnde bulunmakta idi. Sultan Melikah da Suriyedeki Trkmen kuvvetlerinin ileri harekta devam etmelerini emretmi; bu defa,^yine Ftn propagandasna bal olmak zere dvet-i cedide' alddesine dayanan btnlik vastasiyl Kazvn, Cur-

SELUKLU TAKH

ca, Kuhitan ve havalisinde korkun bir yer al faaliyetine geerek Seluklu impai-atorluunu iin den paralamaa alan Haan Sabbh ile id detli mcadeleye girimi, hem Mekkede, hem Medinede kendi ve Abbas halifesi adma hutbe okutmu ve grdmz zere, lmnden az nce Msrn Seluklu imparatorluuna balanmasm plnlamt. slxn lemi iin olduu kadar Seluklu imparatorluu iin de hayat ehemmiyette olan, i liin ve taraftarlar bir katiller ebekesinden ibaret batnliin yok edilmesine ynelen bu Seluklu si yaseti, dnce, tekUt ve siyas gaye bakmlarn dan Seluklu imparatorluunun bir devam olan Eyybler tarafndan da tkip edilerek baarya ula trlm ve Salh-d-.din Eyyb, Hallara kar yurt mdafaasmda ypranan mslmanlarla hi il gilenmemi olan Ftm devletini ykarak (1171), yerine kendi snn devletini kurmutur.

8.

Trkmen Gleri ve Nctoeleri

Seluklu siya-setinde ikinci ana izginin Trk men glerini sevk ve idare olduunu sylemitik. Ouzlarn dier bir ad da Trkmen olduuna gre, Seluk ve oullan, devletin kurucular olan Tural ve ar Beyler, Kutalm ve brahim Ynallar birer Trkmen beyi idiler. Fakat fthatn artp devlet Binrlaruun geniledii ve mslman evrede siv idarenin banda bulunan Iranl vezirlerin delleti ile Seluklu imparatorluu dar, ml, asker teki lt bakmmdan slm hviyet kazanarak, bir Ouis

132

S ELK tU TARH

devletinden ziyade, bir slm-Trk mparatorluu eklinde gelimee balad sralarda Seluklu h kmdarlar da, birer Trk babuu olmaktan kp, eitli kavm unsurlara dayanan slm sultanlan" hline gelmiler, dolaysiyle, nceleri kendileri iin tek dayanak tekil eden Ouzlan ikinci plna atmak mecburiyetinde kalmlard. O kadar ki, imparator luk bakentinde sultana hizmet etmek zere eitli kavim mensuplarmdan seilmi kuvvetler arasnda, Trkmenlerden bir grupun bulunmay vezir Nizml-mlkn dikkatini elani ve o, devlete kar^ mkilt karm olmalarna ramen balangtki byk hizmetleri ve hnedana olan nisbetleri gznnde tutularak Trkmenlerden 5-10.000 kii nin saray hizmetine alnmasn tavsiyeden kendini alamamt. Aslnda, Dandnakan zaferinden itiba ren imparatorluun en geni snrlarna ulat za mana kadar, yukanda adlann saydmz beyleri ve reislerinin idaresi altnda, sonsuz fedakrlklarla ran, Kirman, Umman, Sstan, Irk- Acem, Irk~ Arap, Azerbaycan, dou Anadolu, Elcezre, Bah reyn, Hicaz, Yemen, Suriye ve nihayet orta ve bat Anadoluyu zapt ve fethetmek suretiyle. Byk Sel uklu mparatorluunun kuruluunda ve azamet ka zanmasnda en byk pay sahibi olan Trkmenlerin devlete kardklar mkilt Orta Asyadan, Sel uklular iin insan gc deposu vazifesini gren Ouz bozkrlarndan, ard-rkas kesilmez kitleler hlinde g ettikleri bu soyda devlet topraklarnda kendilerine yurt, yaylak ve klaJ aramalarmdaa ibaretti. Yeni gelenler de pek kuvvetli bir ihtimalle, tpk Mverilaneh-ir ve rana inmi olan Seluklu-

SELUKLU TARH

I 33

1ar gibi, asl yurtlannda nfus kalabalkl ve odlak darl yznden dtkleri sknty gidermek mak sadn gdyorlaid. Bunun iin mslman olaraik batya doru harekete geiyorlar, stelik Seluklu sahasnda mevcut devlet nizamnn himayesinde kendi emniyetlerini de salam bulunuyorlard. Bu sebeble Orta Asyada, Mvernnehirde yeni yeni slmiyeti kabl eden kitislerin Horasana doru g ettikleri ve oradan ran ilerine ilerledikleri hu susuna zaman zaman kaynaklarda iaret edilmitir. Mtemadiyen imparatorluun kendileri iin elverili blgelerini dolduran ve byk ounluunu Ouzla rn tekil ettii bu kalabalk Trk kitlelerini Seluk lu idaresi, pek isabetli bir grle, Anadoluya doru Bizans snrlarna sevketmitir ki, bylece bir yandan, rann eitli blgelerinde ve Irakta sebep ol duklar maxld zararlar ve syisizlikler nlenmi, bir yandan da, bozkrl Trkler bakmmdan fevka lde cazip tabi corafya ve iklim sartlarm hiz Anadolunun kolayca zaptedilebilecek bir dcrccede ypratlmasna zemin hazrlanm, ayn zamanda, slm leminin malp edilmez kadm dman Bi zans mparatorluunu, aileleri ve eyalar ile birlik te, bir daha dnmemek zere gelerek yerleme mec buriyeti ve yurt kurma heyecan ile arpan cesur Trkmenlerin faslasz darbeleri altnda kertmek iin eV mhim frsat elde edilmi oluyordu. Azerbay canda toplanp, Malazgirt zaferinden sonra Bizana mdafaasnda Van glnden Grcistana kadar a lan gedikten, yelpaze gibi, Anadolu ilerine yaylan Trkmenlerin bu ktadaki sratli baarlarn ko laylatran baka artlar da vard. nce, t Abbas

SELCUta.UI T A M H t

mparatorluu zamanmdan beri, Bizans-lslm m cadeleleri devamnca ok tahribata uram olai! Anadolu, Bizanstaki i anlamazlklar yznden hayU ihml edilmi, XI. yzyln ildnci yansnda b yk feodal aelerin tahakkm ve soygunculuu ahliyi bzr etmi, devaml savala*dan usanm olan ve stelik ar vergiler demee mecbur tutu lan kyl takatsiz dm ve nfus seyreklemiti. Bizans kuvvetleri byk ehir garnizonlarmda otu ruyor, halk ile ilgUenmeyip, her frsatta kendini im parator iln eden generallerin emrinde bvlunuyor, buna karlk Bizans imparatorlar Trk akmlanm daha ok cretli Frank askerleri ile durudurmaa alyorlard. Bundan baka bilhassa doii Anadolu blgesinde oturan Ermeni, Sryn ve Pavlikyan nfus da Bizanstan honut deildi. Bizansn dou daki mllm ilhak siyaseti yannda, gregoryen Ermeniler ile rfz hristiyan Pavlikyanlan ve Srynleri din bask altna almas, ortodoks mezhebi ni bu zmrelere zorla kabul ettirmek iin iddet kullanmas, du ve mezhep serbestlii tanyan Trklerin Ueri harektn kolaylatrm ve nihayet ayn zamanda Balkanlarda megul bulunan Bizans im paratorluu, Seluklu basks karsnda ciz duru ma derek Malazgirtte btn mukavemeti knhnca, imparator Mikhael VII. zten nfusu azalm olan Anadoluda geri kalan Rumlarn mhim bir ksmm Balkanlara nakletmiti; Bu suretle, mstah kem kalelere, srlarla evrili kasabalara snm olan Rumlar ve ksmen Ermeniler dnda hemen, hemen nfsu kalmam bulunan Anadoluya y nelen kalabalk Trk gleri, Sleyman-gah tarafn

SEtUfU.U TAHH/

j,.:;.

dan Seluklu devleti kurulduktan sonra, daha da artm ve bu kitleler hlindeki muhaceret, bozkr lardan Anadolu istikametindeki Ouz aknlarna Cend blgesi-Harezm-Mangiglak arasnda snrlan kapamak suretiyle durdurmak isteyip de muvaffak olamayan Sultan Sencerin Ouzlara malbiyeti ve esaretini mteakip tekrarlanmtr. Anadoluya b yk lde bir g dalgas da, XIII. yzyln ilk ey reinde, MooUann slm lkelerini ists zerine gelmitir, ite Seluklu imparatorluunun bir grme ve yerletirme siyaseti olarak tatbike balad Trkmen gleri, bylece daha sonra da devam ede rek, Azerbaycan, Elcezre, kuzey Suriye ve bilhassa Anadolunun Trklemesini salam, Hal seferleri tahribatndan faydalanmak zere harekete getiini grdmz Bizans imparatoru Manuelin, 1176da, yine Anadolu Seluklu ordusunu meydana getiren Trkmen kuvvetleri sayesde. Sultan Kl Arslau II. tarafndan kesin malbiyete uratlmas bu ktay tamamiyle bir Trk yurdu hline getirmi ve Anadolu daha o zamanlardan itibaren Trkiye adn almtr. Cz bir ksm bugnk Trkmenistan toprak larnda kalp, byk ounluu Seluklu imparator luuna gtkleri iin Anadoluya sevk ve iskn edi len Trk zmreleri, Kgarh Mahmudun kaydetti i Ouz boylan cetveline gre, Seluklu hnedanma mensup bulunduu Kmklar bata olmak zere, Kay?ar. Bayndrlar, Yvalar, Salarlar, Bediler, Bgdii- 1er, Bayatlar, Yazrlar, Kara-blkler, Alka-bJkler, Yreirler, Dodurgalar, Alayundlular, Derler, ' dirler, Peenekler, avuldurlar, epniler, arukalar

S C

sE :r,<;uK U J t a r h

ve dier Ouz boylan, yni Karknlar, Kzklar, Yaparllar, Eymirliler ve bunlardan baka, Kpaklardan bir ksm ile, Karlukardan bir ksm ve Harezmlilerdir. Anadolunun dili, rf ve deti, gelenekleriyle Trk lemesini gerekletiren bu boylardan baz paralar Balkanlara da gemitir ki, Trkmen eyhi San Saltuk Dede ile Dobrucaya gidenler bvmlardandr ve ayrca, hl ayn blgelerde yaayan ve Trke Iconuan hristiyan Gagaizlann, Bizansa snan Sel uklu Sultan Keykvus IX. ile birlikte Rumeliye gi den Tr-klerin torunlar olduklar tahmin edilmekte dir. Anadoluya geldikleri zamanlarda nce ovalan^ vadileri ve j'^aylalar tutan Trk boylar yava yava kaleleri almlar ve surlarla evrili ehirlere, aske r ve ktisad bakmdan ehemmiyetli merkezlere n fuz ederek, oralarda mstakil beylikler kurmulardr. Malazgirt zaferini tkip eden yllarda dou Anado luda kurulup da, yeni vatanda Trk siyas birliini tesise alan Anadolu Seluklu sul'tanlarm uzun: iiddet uratran bu Trkmen devletleri unlar dr: Ouzlarn Kay veya Der boyundan Kuds, Hsn- Keyf. (Hasankeyf), Mardin ve Harputta Ardlar (1093-1234). Sivas ve Malatyada B>'.jme7dtOer (1092-1178), Ersincan, Kemah ve Divriide MengcMIer (1118-1252), AMat ahlarj (11001207), Erzurumda Saitakllar (1092-1202), Diyar bakrda BaS-onlIar ve Nisan-ouMar (1103-1183), .-air Beyj (1081-1097) ve Efes BeyMj (1081?1097). XIII. yzyln ikinci yarsndan itibaren Ana dolu. Seluklu devleti Mool tah.akkm altnda kntye srklendii srada, yine eitli Trkmen

SEI-CRI-l-I TARHt

137

kitlelerinin destei ile, orta, kuzey ve bat Anadolu da birok beylikler kurulmutur: Sinopta Pcrvue oullan (1265-1322), Afyon Karahisarda Ship Ata-oullan (1277-1341), Balkesirde Dnimendli ilesi tarafndan kurulan Karasi-oullar (1293 1359), Ktahyada Germiyn-oullar (1302-1429), Aydnda Aydn-oullan (1308-1425), Manisada Harezmli Trkmenler tarafndan kurulduu tahmin edilen Sarahan-ouHar (1313-1410), Mulada Mentee-oiilar (3282-1424), Eridir ve Antalyada Ilamd-oullar (1300-1423), Beyehirde Ercf-ollar (1284-1325), Denizlide an-ounar (12771390), Kastamonuda Caidar-ogullar (1309-1462), Marada DuMcadu--ogtl!ar (1337-1521), Adanada Eamazan-ollan (1353-1608), Kayseride Erctna ve ya E'tana (134-3-1381) ve Sivasta Sakr boyundan Kad BurhKiu-din tarafndan kurulan (1381-1.398) Beylikler, Karaman ve Konyada Avar boyundan Ka ramanl Trkmenlerinin kurduu Karamai-oullar (1256-1483), Bayndr boyu beylerinin kurduklar Ak-koyulu ve kurucularnn Yva boyuna mensup olduklar tahmin edilen liara-koyiBk devletleri. Seluklu imparatorluunun genileyerek, a 7 :a -metli bir hl kazanmasnda daima snr boylarnda (uc) bulunmak, gerekince devleti korumak, fakat daha ziyade Trk hkimiyetine yeni lkeler amak zere mhim olduu kadar tehlikeli vazifeyi cesa retle taahht ve ifa etmek suretiyle bata rol oyna dn grdmz T-kmen kitlelerinin bat snr larna doru muntazaman sevkedilmesinde beliren Seluklu siyaseti ikinci vasfnn, neticeleri itibariyle bu imparatorluun en tesirli ve devamh, bundan do

i;5S

SELUKLU TAiUH

lay da tarih balamdan en ehemmiyetli hususiyetiu tekil ettii bylece anlalmaktadr. Nihayet b byk tarih netice, yine Trkmen Kay boyuna mensup Osmanh hnadan tarafndan Anadoludaki saydmz beylik ve devletlerin topraklan merkeze balanarak fevkalde mhirane bir siyasetle deer lendirilmi ve Anadolu ile Ouzlarn ve dier Trklerin yayld sahalar anavatan olmak zere, cihan tarihinin en byk imparatorluklarmdan biri kurul mutur. Trkiyenin her tarafnda Ouz ve baka Trk adlarn tayan ky, kasaba, arazi v.b. yer isimlerinin de gstei'dii zere, bugnk Anadolu halk bu Trkmenlerin ve onlarla birlikte gelen di er Trk boylarnn ocuklar olduu gibi, Seluklu larn kuruluu ile balayan ve daha sonralar tek rarlanan glerin yayld bat ve gney ran, Kafkaslar, Elcezre, Irak ve Suriye topraklarnda da bu Trk ve Trkmen nesilleri hlen yagamakta devam etmektedirler.

IV

SELUKLU IA.K.Mln5TNN Y IK II SEBEPLEE slm dnyasna getirdii yeni telkkiler, de erler ve tekilt ile, Ortaalarda mslman doa dnyasna verdii yeni vehenin yzyllarca yaamasma karlk, Seluklu hanedannn nisbeten k* sa mrl oluu dikkate deer bir hdisedir. Seluk lu hkimiyetinin erken yklnn daha ziyade i se beplerden ileri geldii grlmektedir ri, bunlar bir ka noktada toplamak mmkndr.

1.

Veraset Mcsecsi

Seluklularda da, tpk eski Trk devletlerinde grld gibi, hkmdarn lh meneli oldui! dncesine dayanan hkimiyet telkkisine gre. Tanr tarafndan verilen siyas iktidar ve idare ka biliyeti, kan vstasiyle evltlara da intikal ettiin den, btn hanedan mensuplan hkmdar olmak hak ve salhiyetine sahipti. Saltanat ma,kamrada inhill vukubulduu zaman, oullar bu salhiyet vo haJka dayanarak, taht igal mca,dclesine giriirler ve Trk evrelerinde, muvaffak olanm daha yLsei';

:f,43

S-.CJK1I.

T A R H

h kudretle dorahlm bulunduu kabul edilir, ve o, hkmdar tannrd. Vezir Nizml-mlkn, bu Trk hkimiyet anlaymdan farkh olarak, devlet ve teba sultanndr ve halk kamilen onun es, ve bendesidir eklinde ifade ettii eski Dou ve s lm telkkisi hususundaki telkin ve tavsiyelerine ve Seluklu sultanlarnn meru velahdler tyin etmek ve hatt bu velahdler iin daha salklarnda dev let adamlar ve kumandanlardan yemin ile bat almak gibi gayretlerine ramen, hanedann devam boymca itibarn kaybetmeyen Trk veraset usll, sebep olduu fslasz anlama.zlklar dolaysiyle, Seluklu imparatorluk ve devletlenni zaafa dr mtr. YaJnz ilerde fethi kararlatrlan memle ketlerin hnedan yeleri arasnda taksimi deil, Ana dolu Seluklularnda olduu zere, elde bultnan topraklarn bile ehzadeler arasnda bltrlme si, hnedan mensuplarnn ve ehzadelerin kendi emirleri altndaki kuvvetlerle hi,ssesine den lke, eylet ve vilyetlerde hareket serbestlii iinde ya amalar Seluklu devletlerinin taht mcadeleleri iinde p<?^raanmalarna en byk sebep tekil et mitir. Denebilir ki, saltanat kavgalar Seluklu tarihini dolduran hdiiselerin yarm m.eydana geti recek ldedir. 2. e - Sltajiar Mcadelesi

Sultan Tuml Bey zamaundan beri dnya i leri ile ilgilerinin kesildiini grdmz halifelerin, veraset kavgalar iinde kuvvetten den Seluklu Rultanlanng. ka- dnyev iktidar tesisine girime-

SELUKIU TARH

j 4|

teri Seluklu devletim ykan iddetli i iMilflartn kincisi olmutur. Sultanlann birbirleriyle urar ken,'bir de etrafna kuvvetler toplayp ordular ku rup memleket zaptna kan, milyonlarca mslmamn derin sayg hinleriyle bal bulunduu, halifelerle sava meydanlarnda karlamak mecburiyetinde kalmalar devletin gelecei bakmndan, tabiatiyle ms'bet neticeler vermemitir. Snn slm dnyasnm bat blgesi korkun Hal isitlsnn zdraplan iinde jovarlanr ve sultanlar yakaladklar her fr satta bu istilclar durdurmak maksadiyle odular tehiz ve sevk ederlerken, mslman lkelerini Ha llardan kurtarmak areleri dnmeyen halifeler, Badadda Seluklu idaresini paralamak iin pln hazrlamadklar takdirde, saraylarnda gzel-yazj mek ediyorlar veya iir yazyorlard. Bu arada Irak sultan Mesudun lmnden sonra Trak ktasm ele geiren halfe el-Muktefyi Abbas devletinin hameti ykseldi" diyerek alklayan tarihi te Vslm ruh haleti de dikkate deer. Abbs haJifelerinin dnya devleti kurma ihtiraslarnn dourdu u ar neticelere yukarda temas edilmUjti.

3.

Atabeylerin Tahakkm

Kuvvetli sultanlar zamannda devletin en g venilir ahsiyetleri olup, merkezde velahd veya eyletlerde melik ehzadelerin yetitirilmesinde ve iriparatorluun korunmasnda birinci derecede hizmet eden atabeylerin, hanedann zaafa dt tarihlerden itibaren, Seluklu ile?;i mensuplarr-a

uz

SECO K LU t a r ih

tahakkm etmeleri ve daha sonra kendi iie hki" uiyetleri altmda, mahall hkmetler kurmalan im paratorluun. paralanma ve k sebeplerinin ncsdr. Bilindii gibi, Farsta Saigur atabeyleri (1147-1286), amda Tu-tigmliler veya Bi'i-oulSan (1104-1154); Musul (11271233), Haleb (11461.181) ve Sincar (1170-1220) atabeyleri veya Zeng 1er, Cezire atabeyleri (1180-1227), Erbilde Bey-tigia ilar (1144-1233), Azerbaycan atabeyleri veya tl'enizoullan (1146-1225) bu suretle kurulmulard.

4..

D i

Miidahaleler

Seluklu imparatorluunu sarsan Kara-Hitay sava e imparatorluk evresinde fazla bir siyas tesiri bahis mevzuu olmayan HiUe Arap emirleri (Sadaka ve olu Dubeys)in ba kaldrmas is-tsn edilirse, Seluklu mparatorluunu kerten Ouz istils ve Harezmahlar tarafmdan Irak Seluklu devletinin ortadan kaldrlmas dtan,; fakat yine Trkler tarafndan yaplan mdha lelerdir. Hal seferleri Anadolu Seluklu dev letini ykamad gibi, bu ktaya Mool istils da Seluklu hnedamnn yalnz Anadoluya inhisar et tii devre tesadf etmi, buna ramen, grdmz gibi, Seluklularn son zamanlarnda Trkmen uc beyleri, Mool zorbahuu knp yok ederek, eitli devletler kurmaca m ^ a ffa k olmuIardr.

V
S E L K L L A K D A T E K L T

Horasanda kurulan ve tekilt bu mslnan evrede ranl vezirler tarafndan dzenlenen Sel uklu devletinin asker, dar, ml bakmlardan sm gelenekleri takip edecei tabi idi. Memuriyet makam ve rtbe adlarndan ve Nizni'l-mlkn dev let tekiltna ait Siysetnamesinden Seluklulara bu sahada eski Iran ve Abbas usullerini devam et tiren siyas teekkler arasnda bilhassa Gazneli mparatorluunun rnek olduu anlalmaktadr. Yerli tebann art ve imknlarna uymak zaruretin den doan ve Seluklu idaresinin, yukarda srayla belirtmee altmz ruhu bakmndan mtalea edildii takdirde, daha ziyade bir d kalp mhiye tinde kalan bu tekilt Nizmtil-mlkn vezir bu lunduu Sultan Alp Arslan ve Sultan Melikgah de virlerinde en salam ekilde kurulmutur. Bununla birlikte Seluklu tekiltnda da aac (hcib), avu, tura, ve cufga, atabey, s-ba v.b. gibi asker, dar tekilt ve devlet posta idaresinde Trk terimlerinin yaadn ortaya koyan rnekler oldu h gibi, Trk vezirler de vad.

SEI.OKlX!

T A R H

1.

Hkmdar

Melikah zamannda, tekiltn en gelimi se viyesine ulat devirde, meliklerin, t.bi hkmet lerin, beylerin ve bu arada balarnda birer sultan bulunan Gazneli ve Anadolu Seluklu devletlerinin metbu olarak es-Sultanul-azam unvann tayan Seluklu imparatoru devletin sorumlusu olup, btn lkelerinde adna hutbe okunur ve para bastrlrd. Fermanlara, Byk Dvnn kararlarna imza ola rak byk sultamn isminden ibaret olan turas e kilir, tevk yazlr ve emir bundan sonra yrrle girerdi. Trke adlar yannda birer mslman ad alan (Turul Bey Muhanmed, an Bey Dvud, Alp Arslan Muhammed, Sencer Ahmed v.b.) ve tahta klarndan sonra, saltanatlarnn tasdiki srasnda halife tarafndan kendilerine verilen kn ye ve lekaplan kullanan sultanlarn muharebelerde ve naiyyetle gezilerinde, hkimiyet almeti olarak, balanmn stnde, atlastan veya altn srmah kadi feden yaplm bir emsiye (etr) tutulur, dima be raberinde bulunan asker muzika takm (nevbet) gnde be namaz vaktinde nbet alard. mparator luun eitli blgelerine gnderen melik unvanm hiz hanedan mensuplarnn gnde 3 nbet aldr maa haklar vard. Sultanlar, haftamn belli gn lerinde devlet erknn ve kumandanlar huzura ka bul eder, maverelerde bulunur, ayn zamanda hai lem ikyetlerini dinler, iktlar tevz, kadlar t yin, tbi devlet bakanlanmn hkmdarhklarm tas dik ve devlete kar ilenen crmlerle megul yk sek mahkemeye bakanlk ederlerdi

SE1.UKXU TARH

143

Saray Tekilts

Dergh , brgh gibi terimler ile de anlan saray, dordan doruya sultann ahsna bal ol mak zere, yle tekilt!anmLt: hciblcr (bakan; hcibl-huccb veya hcib-i bzurg), Cbdrlar ( denekiler ), silhdarlar (zeredhne denilon sihhne muhafzlar. Bakam hkmdarm silhn? tar), emr-i alem, cmedr, arabrtr, taadr (ve ya bdr); emr-i ngr, emr-i hfr, vclil-i has (sultann diresi halknn nzn), sereng ve ncdmler, msipler. Sultann en gvenilir adamlar ara sndan seilen bu vazifelilerin her birinin emrinde asker ktalar bulunurdu.

3.

ltm et

Dvn- curulu idi:

saltanat: Be dva

(ba.kanhk) dan

a Banda Shib Dv- salfcsnat veya Hce-i biKirg (babakan) denilen ve hkmdarn mUitlak vekili durumnKa olan vezirin bulunduu Dvis- Vezrct ile, buna bal olarak, b Dvn- tura (bakan: tur, vazifesi dilerini idare etmektir ki, bu, Seluklularla or taya km ve, Ga.zneliler v.b. slm devletlerinde mevcut olup Seluklularda da gelien ve a. yk. ayra vasifeyi gren Dvn- n veya I5vr,n-ii r'isSlciten stn gajalmtr), ',)72 SrR C asOig F. 1 0 -

,SI!.CUK.U

TA'RH

c Has (Saraya ait), ikt (askere tevzi olu nan) ve harac (tbi gayr~i mslim hkmetlere :iit) olmak aere e ayrlm bulunan imparatorluk arazisinde ve byk kasabalardan kylere kadar vergi almacak nfus ile herkesin vergiye tbi varUn kayt ve tesbit ederek er ve rf verger hlinde, niil leri vastasiyle, vergileri tahsil edip "hare (masraf) haznesi ile, haslardan ve tbi dev letlerden ahnan vergere mahsus assl (ihtiyat) hazneyi idare eden Mvn- istf (bakan: mS' tevf), d vn- arsil-cey (bakan; nz, mill savunma), e Dvn- grf (bakan: msrif, umum tefti). Burada asker ve adl iler dnda impara torluun btn muamelt ve memurlanmn, bunlarn bal bulunduklar dvnlardan mstakil bir irf messesesi ile kontrola tbi tutulmu olmas ayrca kayda deer bir husustur. Tarada ise, trl renklerde bayraklan, etr teri bulunan ve msadeye bal olmak zeie, para bastran meikler ile imeerin, umum valilerin ayn ayr vezirleri ve merkezdekinden daha kk l de, birer divlan vard (msl. Nizml-mlk ncelei melik Alp Aarslanm veziri idi. SlejrT:nan-ahm veziri Kasan b. Tahir ehristn idi. Kirmanda Mkerrem b.l-Al, Tran-gahn veziri idi. Kasmd-devle Ak-sungurun Zerrn-Kemer admda feir verizi vard). ehzdeleiin ve melikleria yannda, onlarn asker, dar, siyas bakmlardan yettirilmele-i ile vazifeli atabeyler bulunurdu. Kkleri Gk - Trklere kadar giden bu mes

SI!I,UK1,U TAKH

147

sese de tekilt ve devlet idaresinde bir Trk yenilifi id. mparatorluk kt srada atabeylerden birok devletler ku.ranlar olduunu grmtk. B yk Dvna bal eylet merkezlerinde glhc' deren asker kumandanlardan baka, sivil idareden sorumlu arad 1er ve aynca halktan seilmi reis ier ve belediye ilerine bakan muhtesip 1er bulu nurdu. Ksaca zikrettiimiz bu dvnlara ve memxxriyetlere bal olarak, btn imparatorlua yayl m olan nibler, vekiller, ktipler, tahsildarlar v.b. hayli kabark bir yekna ulard.

4.

Asker Tekilt

Seluklularn muhtegem devirleri olan Sultan MeMkgah zamannda Ortaan en byk asker gc meydana getirilmiti ki, daha sonralan Ti-slm deA^letlerine rnek olan bu ordular eitli kavinerden seme stretiyle ahnarak husus saray terbiyesi ile yetitirilmi, tren usllerini ve protokol bilen ve dorudan doruya sultann emrinde bulunan "Gulmn- saray , en seidn kumandanlarn eiti mi altnda her an emre hazr bekleyen hassa orhsu, meliklerin, gulm valilerin ve vezir v.b. gibi ileri ge len devlet byklerinin askerleri ve tbi hkmetlerin kuvvetlerinden kurulu idi. A.dlar dvn defteilerinde kaytl bulunan Gulmn- saray efrd ylda drt defa maa (BistgH) alrd. Kumandanlar sul tanlarla birlikte byk seferlere katlan veya ar tedip darbeleri indiren, ilnelik ve umum valilik yapan hassa ordusu da maal idi. Ayrca impara-

14tt

m 'K U J TAKH{

torium her tarafna daln, kendilerine ayraK ikt arazLeritden geimini salayan, her an seferse hazr, kalabalk svari kuvvetleri de (Slpliyn) mevcuttu. Ancak bunlar kendi iktlarnda yaayan kimselerdin (ifti, kyl) Byk Dvnca tesbit edi len belli miktarda vergi (ml-i hak) den fazla bir ey alamazlard. Aksi hlde ve kez kyl, ikt sahibi ta rafndan emlkine el srld, aile dolmn-uhnazlj haleldar edildii takdirde Bjrk Dvna, hatt dorudan doruya sultana ikyet edebilir ve ikt sahibinden memnun olmayanlar baka blgelere gebilirdi. Asker tekiltta Seluklu mparatorluunda yaplan ok mhim yeniliklerden biri de, bu asker ild idi. Bir yandan kalabalk ordulann devlete yk olmadan beslenmesini mmkn klan, bir yandan da memleketin imr edilmesine yardm eden bu us ln, vezir Nizml-mlkn bir buluu deil, fakat eski Trk toprak hukukunun yeni artlara uydu rulmu tatbikatndan ibaret olduu anlalmakta dr. Bu usl imparatorluun asker olduu kadar dar ve hukuk en salam temellerinden birini te kil ediyordu. Anadolu Seluklu devletinde, Mooi istils neticesinde nizam bozulunca, verimli ikt arazilerinin jartkk (mlk) hline getirilmesi, bylece mr toprak usulnn soysuzlamas Sel uklu ordusunun dalmasn sonulandrm ve Mool basksna ilveten bu iktsz sipahileri?! ayak lanmalar devletin ykdmasma balca sebep ol~ mutu. Ayrca lznm mnda halktan cretli asker (Jaer) de toplanrd. Orduda birlidern eitli bay-

SEICI)KJ..U 'rARl'HI

149,

raklan vard. Seluklu ordusunda seyy;r hastahaneler ve Anadolu ordularnda seyyar hamamlar (erge) bulunuyordu. Seluklu ordulanna, devletin bandan sonuna kadar bilhassa ularda kendi bey leri idaresinde, asl vurucu kuvvet olarak byk hizmetler gren Trkmenleri de lve edersek, asker tekilt ve ordu hakknda ak fikir t^dinmi oluruz.

5. Adlye
Seluklu adliyesi er yarg ve rf yarg olmak zere ikiye ayrlmt. er dv^alara her memlekette bulunan kadirar bakard. Badadda fkh bilgini bir ba-kad (Kaazil-kuzt) bulunur ve o, merkezde mahkeme bagkanh yapt gibi, dier kadlar da kontrol ederdi. Tereke, hayrat ileri ve Ortaa Trk-slm devletlerinde mhim bir sosyal yardm messesesi olan vakflarn idaresi de kadlara aitti. Daha ok Trklerin mensup bulunduklar hanef hu kukuna, fakat ksmen de fi fkhna gre kadla rn verdikleri hkme mdahale edilmezdi. Ancak bir kadnm bile bile yanl verdii bir hkm, dier kadlar tarafndan alt imzalanarak, sultana arzedilebilirdi. Siysetnmede "mslmanlann kan ve mal kendilerine tevdi edilmi olan kadlann renimi ve ahlk davranlar zerinde bilhassa durulmaktadr. er mahkemeler dnda, rf ve kanun dva! an hl ile vazifeli ayn mahkemeler vard ki, inzibatszlk, devlet emirlerine itaatsizlik, siyas sular v.b. ile megail olan bu tefjkiltm ban da Kmr-i dd^ bulunur ve onun taradaki memur-

ISO

,SEI.UKI.U TAiRDiS

lan ayu hususlar takip ederlerdi. O-dya mensp kimselerle ilgili er dvalara da kM-asker 1er bakard. Burada belirtilmesi gereken nokta, Seluk lu tekiltmda adliyeden sorumlu ahslarn Byk Dvn ve eylet dvnlar ile, yni hkmet ile, il gUi bulumnamalardr. Bylece herhangi bir siyas veya dar tesire mruz kalmakszn, adaleti yrt mek mmkn oImutur,

6.

Haberlemti

Seluklularda peykler ve perende*lerden kuruiu ratli haber alma tekilt, muntazam bir posta ve asker, ticar bakmlardan mhim byk yollar zerinde karakollar ve dim kontrol zarur yer lerde ribt tekUt ve mnh' 1er diye andan gizli istihbarat adamlar vard. Ksaca tantmaa ahtmz Seluklu saray, dvn, oMu, mliye ve adliye tekilt, ufak-tefek farklar ve bz isim deiiklikleri ile (msl. Dvnl, Nibl'hazra, Dvn- mezlim, Hisbe, urta, Beyler-beyi, S-bat v.b. gibi) atabey devletlerinde, Harezragahlar mparatorluunda, Eyyblei'de, Msr-Sriyedeki Trk ve erke klemen devletlerinde, Artuklular, Dnigmendliler ve ksmen dier Anado lu beyliklerinde, XII. yzyl ikinci yarsndaki Abbs devlet tekiltnda ve nihayet Osmanl impa ratorluunda devam etmi, bylece 800 yla yakm bir zaman slm dou dnyasnda idare kadrosunua dzenlenmesinde rnek olmu.tur.

VI

TMA VE FKB H A Y A T

I.

Sosyal Dunum

Seluklular zamannda sosyal bnye, rnemleke' ti elinde tutan saray erkn ve yardmclar ile ku mandanlar ve asker kuvvet gitoi Trk olan unsur dnda ahalinin hayat ve megliyetlerin e d o a dan doruya mdahale edilmedii iin umumiyet le daha nceki devir manzarasn muhafaza etmi tir. Devlet memuriyetleri bir nevi irslik arzetmelrte olup, iktidar deimelerinde dahi ok kere aym aile iinde kalyor, ml bakmdan eitli eyletler ve merkezler arasnda daha ziyade mahall artlar ve gelenekler dikkate alnyordu. ehirlerde dar in tisabn veya iktisad zenginliin salad imknlarla ortaya km olan byk nfuz sahibi aileler devam ediyordu. Kylerde dihkan 1ar da bu neviden idi. Halk zerinde nfuzlu dier kalabalk bir zmre de din adamlar idi ki, bunlar ve seyykler ve erifler lkenin her tarafna dalm bulunan hanef, fi mezhepleri mensuplar ile, bilhassa Eadad, Basra, Bahreyn blgelerindeki ler zerinde tesirli idiler. ehir ve kasabalarda orta ve kk lgde alg-veri

{5 2

SETC K U; T , lH t

yapar tccarlar, eitli esnaf, dldtnclar, kk anat erbab ayr ayn loncalar tekil etmilerdi. .AJali ummiyetle hanef, sfi reis lerin, ler "nakb lerin etrafna toplanna, yine bj-mk ehir lerde isiz-gsz takm da aralarnda tekiltlar ku):nulard. Vaktiyle Gazneli Mahnudun Hindis tan seferlerinde kendilerinden gnll ordular veude getirdii, sfiyne bir hayat yaayan bu zm reler, rindler, ayyrlar, settrlar v.b. gibi trl isirnlele anlyorlard. Ovalar ve .sahralarda, tarlalarda, ba ve bahelerde ah>san kyl ise, yukarda sy lediimiz zere, topraklarnm h a s veya ivt durumu na gre, hkmetin himayesi altnda, geimini sahimakta idi. Bunlar hukuk ynden ehir ahalisi ka dar hr olup, ellerindeki topraklara ileyebildikleri mddete ve verset suretiyle sahip olduklarndan, karn tokluuna alan amele durumunda deildi ler. Gelime itibariyle bu umum durumdan biraz farkl bulunan ve nfsunun byk ounluunu esasen yerleik Trklern tekil ettii Anadoluda halk ii, esnaf, sanatkr ve nakliyat olarak, a a da bahsedeceimiz btn ticar ve ktisad hayata katlm, byleoe refah ve emniyetin salad hu zur dolaysiyle, vaktiyle a. yk. birer kaleden ibaret olan kasabalar bym, genilemi ve Konya, Kay seri, Sivas, Erzurum, Erzincan, Harput, Amasya, Tokat;-Aksaray, Ankara, sahillerde Sinop, Samsun, Antalya ve Aliye merkez hviyette birer Trk ehri hlinde ykselmisle^i M, bunlardan Aksaray, Krehir, Aliye, Kubdye, Kttbd-bd gibi bazjlar ve Trke adlar tayan, dieiIeri Trkler tara* fiidan tesis et3ilmitir.

SKf.x;tJTKU; T A R llI

153

2 .,

ktisad - Ticar Dui'um

Seluklu devletinin kunlduu Horasan ktas nn ktisad ve ticar bakmdan sekin mevkiini beb'rtmigtik. Seluklularn ran ve Iralc sahasnda vctda getirdikleri siyas birlik ve kudretli ordunun nezretinde muntazam tekilt ve asayi, ticaret yollarnn dima kontrol altnda tutulmas v.b. do* laysiyle Yakm-dou ile Orta Asya ve dou Avrupa arasnda ve Uzak-dou, Hindistan limanlarnn ara clk roln oynad Avrupa ile mevcut ticar faa liyet bsbtn artm ve Seluklu devletlerine ml ynden salam bir temel vazifesini grmtr ki, Seluklu idaresi ve tekiltnn dovamlhn temin eden millerden biri de bu ktisad kudret olmutur. mparatorluk devrinde, giyim, malzeme, donatm ve sava vstalar bakmndan Ortaan en byk asker gcnn karlmas ve sultanlann ziyaret lerinde, bayramlarda, .enlik gnlerinde, zaferlerin kutlanmasnda, dnlerde kaynaklarmzn kay dettii ihtiam ve muazzam masraf refah, zengin lii: ayn zamanda taba arasnda geim darlndan doan herhangi bir hareket grlmemesi de ktisad dengenin mevcudiyetini ortaya koymaktadr. Bu hu susta, bastrd paralardan elimize geen 22 tane sinden 16 s altn, gerisi gm olan Sultan Melikalt devri hakknda kymetli bilgi veren XIV. yzyl ya zan Hamdullah Mstevf-i Kazvnye gre Seluklu lkelerinin ylhk geliri 21.500 tmen krmz altn (zei'-j srh) ve hara oJarak alnan senelik vergi 20.000 miskal altn (tal) idi ki, yeknu bugnk hesapla, ortalama 225 myar liraya bali olur ve

1 5 4

SEi.LKJ,U TaRJHI

aradaki rayi ve al fark da dikkate alnrsa, bu nun a. - yk. 500 milyar liralk bir kymet ifa.de et tii anlalr. Melilcah'tan baka Sultan Tun*3 Bey, Alp Arslan, Sencer ve dierleri de altn par baaitrmjglardr. Kirman Seluklularnda da iktisa d durum gelimi olup, bilsassa Kavurd zamannda bastrlm olan paralar uzun mddet deerini muhafaza etmi ve tarihi Efdalud-dn Kirmnnin ahadetine gre yz eli sene sonra da nakd-i Kavurtl byk kymet tamtr. Anadolu Seluklu larnda ise, ticaret konusu devletin ana siyasetini tyin eden balca meselelerden biriydi. Balang ta, Hal seferleri dolaysiyle douda, bilhassa Suri yede meydana gelen siyas karkhk ve papann teviki ile, Msr ticaretini kertmek iin, 'denizler de tatbik olunan iktisad abluka hararetli ticar faaliyeti felce uratm ve Mool istils Orta Asya ve kuzey Karadeniz blgesinin Akdeniz ile olan eya mbadelesi hareketine darbe vurmu ve bylece dn ya ticareti pek skntl bir duruma dm iken, Anadolunun mevki itibariyle bu bakmdan tad byk ehemmiyeti kavrayan Seluklu sultanlan, bilhassa Kl Arslan Il.nin son yllarmdan itibaren Trkiyeyi ktalararas bir transit merkezi hline getimee muvaffak olmulard. Seluklularn mil letleraras ticar mnasebetlere girdii bu devrede h edilen yollarda her trl syi tedbirleri aln m, yabanc tccarlarn can ve mal devlet tara fndan garanti edilmi, lkede muhtemel egkiya basknlarna ve denizlerde korsan hcumlarna u rayan veya gemileri batan tacirlerin zararlar taz min edilmek nj.aksadiyle bir nevi devlet sigo'tas

SHLCVJSH.! " fA K lS l

t;!v

'konulmutu. Byk konak yerlei ve pasar mahaleri ola merkezlerde hanlar, kapal arlar kunJmu ve yukarda sylendii gibi, srf ticar ve iktfead maksatlarla Karadeniz ve Akdeniz salilerirde fetihler yaplmt. Ticaret erbabnn istirahatleri ve mallarnn korunmas iin ilk defa insna Kl Arsan II. tarafndan balanan ve bazlar sanat baksmndan birer mmr aheser deerindeki kervansa raylar (msl. sultan - hanlar) zamanla oalarak anayollar boyunca sralanmt. Anadolu Seluklu hkmdarlar arasnda ilk altn para Kl Arslan n. tarafndan bastrlmt. Bu suretle tarihte belki en mreffeh an yaayan Anadolunun zenginlii Avrupada deta efsanelemiti.
Ahilik ve TeTcilU:

Anadoluda i hayat, Ortaan dier beldele rinde olduu gibi, sk kaidele*e bal loncalar ze rine kurulmutu. Bu messeseler her zanaat kolun da alan kimseleri, birer pr in mnevi stn lne inandrarak, meslein icaplarna sadk ve btn kaidelerine tamamiyle bal rnrid leri h lins getiriyordu. Loncalaxia meslekler inhisar altn da tutulur, belirli dkkn veya imalthane saysina gre, adlar ve knyeleri kaytl belirli sayda usta ve ii bulundurulur, raklktan ustala ge mek isteyenler, dier ustalar huzurunda husus bir imtihandan geirilerek, baar gsterenlere trenle utahk payesi verilirdi. Messesenin en usta ve hrmete deer mensubu loneanm bakan olup aM nvann tayordu. Tesir ve nfuz itibaiyle bir ta rikat gieyhi durumunda olan ahden biik,a onuu

156

SE.UK1 .U TATilHI

emirlerini icra ile vazifeli yiit-ba veya servet^ denilen ikinci bir idare miri vard. Loncaya bah ;< Q ve raklara ftyn denilirdi Aynca bir ehir deki ahilerin bakanma da AI baba ad verilirdi. Bylece birok ahiler (ihvn) yiit-balar (serve* rn) ve genler (fityn) in bulunduu ehii'lerde, bunlar, memleket ekonomisinin hkim kitleleri ola rak, ida.r ve siyas meselelerde sz sahibi idiler. O kadar ki, Seluklu devleti paraland zaman, ya kanda zikrettiimiz balca merkezlerde, kendi te ebbsleriyle bir nevi cumhur idare kurmak sure tiyle cemiyeti dalmaktan kurtarm ve Osmanl im paratorluunun kuruluuna kadar durumu muha fazay baarmlardr. Anadolu beyliklerinde de din-asker bir tarikat olarak pek mhim mevki i^al ettiini seyyah Ibn Batttadan rendiimiz bu tekiltn esas, Abbs halifesi en-Nsr lidniUh (11.79-1225)m slm lkelerinde mnevi birlii sa lamak maksadiye ortaya att ftvve (genlik) tarikatUne dayanyordu. En-Nsr slm hkmdarlarm bu tarikate sokmaa muvaffak olmu, onlara Remy'H-bndk imtiyazn tevcih etmi ve Giysd-dia Keyhusrev I, Msr Trk sultam Baybars v.b. hkm darlar husus ftvve niformasn trenle giymi lerdi. Bu din, asker tarikat, daha sonra, mensiplan arasnda birok meslek ve san'at erbabnn da bulunmas dolaysiyle, gayesine de uygun olarak, ktisad sahaya intikal ettirilmek suretiyle meydana gelen ahlik tekilt, eitli zamanlama yazlmg ftUvvet-Hnelerden de anlalaca zere, Osmanh mparatorlifiu devammca da varhu muhafaaa fidersk, n a f ve dvalar ile neg-|.l olmu ve ln-

UH47UK.. T A M r t

alar kalktktan sonra dahi, onnn yerletirmi ol duu karlkl sayg gelenei esnaf birlikleri ara sndaki dayanma duygusunu devam ettir-mistir. Ah tekiltnn ehemnmiyeti bakmndan u nu belirtmek lzmdr ki, din temele dayanan ve ler loncann belli gnlerde toplanarak kendi meselelcrini konutuu husus tekyeleri (kulpleri) bulunaT?, bu kurulua hristiyanlarm kabl edilmemesi, mslman Trk meslek erbabna cemiyette imtiyazl bir mevki saladndan, hem sanaitn ve mesleii'i mslmanlar tarafndan icras mmkn olmu, bu suretle Trkler tedricen ehir iktisadiyatn da ele geirmi, hem de eitli meslek ve san'atlarda al an, falcat loncaya dhil bulunmad ioin trl zor luklarla karlaaca tabi olan gayr-i mslim un surun slm dinine girme yolu ile Trkiye'nin b yk lde slmlamas temin edilmitir. nk Anadolunun Trklemesinde nasl tazyik ve katl-i m gibi hdiseler mevcut deil ise, slmlamasnda, da gayr-i mslimlere siyas ve idari bask yapld ve bu yzden kitleler hlinde bunlarn Islm dinine girdii vakas grlmemektedir.

3 ,. Din Hayat Seluklular Snnliin drt rae^hebindcM ik ile ksmen de fislie girmilerdir. nk, aslen Trk olmas muhtemel Semerkandh Eb Manstr'l-Mtrd (lm. 944) tarafrodan, Mvernnehir blgesinde, insanda irdeyi kabf etmek suretiyle h eKiri akl ve delillerle isbat cihetine gidileroik

jiiJS

S ltC O K I- U TASRH

erati akl plna intikal ettirmek ve hukuki y; krini de daha ziyade Trk evresinden almak yolu ile geligtiiilen hanefilik, dnce tarz bak mndan gereki olan Trkler arasnda en ok ya ylan mezhep olmu; ayrca durum ve ihtiyaca gre yeni hkmler koyma caiz sayarak Trk devleterince slm hukul dzenini zaman ve artlarn icabna uydurma mmkn klmas sebebi ile de, bata Seluklular olmak zere, dier Trk siyas kunalulanmn resm mezhebi durumuna ykselmi* tir. Abbas halifelerinin de ayn mezhebi temsil et eneleri iki iktidar arasndaki ba bsbtn kuvvet lendirmitir. Bundan sonra, slm akidelere sk 3ikya bah olan nifu ve hanbei mezhepleriyle haneflii uzlatran, daha mutedil, fi mezhebi de, bilhassa Sultan Turul Beyin veziri Amdl-mlk'iiI-Kndrnin Earleri lnetlene ve. sfi men*' snplanna bask ya:)ma siyasetine son veren ve memteketi terketmek zorunda kalm byk fi fakhlerinin geri gelmelerini salayan vezir Nizml-mlk~ n gayretleri dolaysiyle Seluklu imparatorluunda ve Trkler arasnda reva bulmutu. Snnliin bayrakdarln yapan Seluklu idaresi islmiyetin gaz fikri ile Trkn ftuhat anlayn birletiren v>ir siyas kurulu olduu iin, mslman lkelerde hkimiyet salandktan baka, Ptmlerle mca dele mna kazanm ve Hallara bagar ile kar koj'iuak mmkn olmugtur.
.Din bilginleri:

ts'm dnya^smn byk fkh, kelm, tefsr ve feadserindeB ou Seluklu mparatorluu ajn-

s .r.;rK J ,u takh

s? )

a yetimitir. Trkeye de tcrcme edilen er-listetl - Kueyriyenin mellifi sf Eb'l - Kaasau SCuejT (lm. 1072) ve olu, et-'3'ey.sv adl tefsrn yazan, Eb Nasr Abdr-RaMm, gafi fakhlerindei ve Badad Nizmiyesi hocalarndan Eb tshak rz (lm. 1083), birok eser sahibi Eb-Mal Cuvey (hn. 1085), slm dnyasnn en byk mtefekkirlerinden ve Badad Nizmiyesinin rek trln yapm olan kelmc Gazl (lm. 1111), ikinci fi diye anlan, Aml Nizraij'esi hocas, Fahrl-slm Abdul-Vlid (lm. 1108), byk hanef fakhi ve kaazil-kuzt el-Hatibs (lm. 1079), hanbel fakhi, hadsi ve nl sf AbHill'j-Ensr (lm. 1108), eserleri medreselerde el kitab ola rak okunan tefsrci ve gramerci Aliul-Vhid (lm. 1076), Mvernnehirin byk hanef fakhi ve tefsrcisi mehr U.sl mellifi Pcatev (lm. 1089), el-Mebst adl eseriyle hanefer arasnda byk hret yapan Serahs (hn. 1090), fakh, filorof, sair olup, eserlerinden bir ksm T-kceye de tercme edilmi olan Ay-Kuzt al-MenedH (lm. 1130), Sultan Sencer devi'inin mezhsbier tarihi mtehasss, Ktb-me! ve-nihel yazan M u&asm x5.ni ehrlst (hn. 1153), MesbiSis-sasino yazan Begav (lm. 1110) hep kendi zamanlarnda ve daha sonra slm ilim ve fikir hayatnda yzyllarca tesirli ol mu smalardr. Hal seferleri ile Mool istils din retim baknnndan bir durgunluk devri getirmi ise de, XIII. jdizyln sonlarnda, yine Anadoluda kymetli eserler yazan bilginler yetimig, mal. Envr't-teSKl mellifi nl tefsrci 'Kaazil-KeyEav (lm. 1291), bir ksm manta, bir ksm da keljna

ISO

TAR'IHt

dir olan VIetall-onvr adl eserin yazan Sirtf'* ikl-d IJrmcv (lm. 1283) ve felsef kelm harektini canlandran, ayn zamanda astronom Kutbcln rz (lm. 1310) bu gelenei sonraki nefsillere aktarmlardr. Burada, Snnlii b derecede himaye eden ve kendileri sammi, dindar mslman olan Sel quklu sultanlarnn, ananevi terbiye ve telkki" leri icab, asla mutaassp olmadklarm da ayrca belirtmek lzmdr. Sultan Alp Arslanm, Melikahm gayr-i mslimlere kar olan babaca tutumu mimdur. Sultan vSencer de huzurunda din, felsef Iommalar yaptrrd. Srynlere ve Ermenilere kar dima anlayl davranan Kl Arslan , Malatj^ann sryn patrii ie Kitb- mukaddes zerinde mnakaaya giriecek ve Konyada baz evlerin bah elerini mermer heykellerle ssletecek kadar geni fikirli olan Kh Arslan II, sara.ylarnm kaplarn ve duvarlarm kabartmalar ve kadn, erkek re simleri ve yaptrd Konya surlarm heykeller ile sslej-en Ald-din Keykubd I. ve tasvirli paralar bastran Keyhusrev II v.b. her trl din taassiptan uzak kimselerdi. Seluklular devrinde kitab din b;.(Sk]rji yapan medreselerin byk etkisi altndaki bz geiirler diKa umm.iyetle halk serbest dlllnceli idi. Bilhassa Trk kyl a.haisi hatt hanef mezhebine kars da fazla bir alka duymuj^o-u. Bunlar daha ok, tasa,wuf ile ilgili rfz inanlara saJip bulunuyorlard ki, bu, bata Seluklu olmak Ezere, s.m-Trk dr,ce tarilnin mhim Kornlanndan birkVr;

SM j UKT

T A lU n t

161

Sflik ve tankatler:

Seluklu devtetinB ktrul'duu yer olan Hora san siyas, ktisad ynlerden olduu gibi, dini baamdan da kesin tesirli m oynantr denebilir. Burann eski Grek ilim ve felsefine gina olan Basra, Kfe, Badad blgesinden, ayn zamanda aslnda varlk birlii c telkkileri tayan Hindistandan gelen fikir cereyanlarnn birleme merke olduu dgnliir ve bu iki dncenin slm dnr leri tarafndan, kendi kinat grleri e birlilcte, oturduklar sahamn rf ve detleriyle uygun ekil de kaynatrlmas neticesinde doan slm tasavvufunm, Trkler geldii zaman canl bir devresini ya ad hesaba katlrsa, durumun ehemmiyeti tak dir olunur. Islmiyette trl tarkatlerin meydana kmaa balad XI. yzylda bu fikirlerle kaynat makta olan Horasanda mevcut ok kuvvetli tezkir muhiti ile, zaviyelerde, hankahlarda etraflarndaki mridleri ve dervileri ile ruhan bir hava iinde ya ayan ve hakikatin kitaptan (Kuran) deil, fakat his yolu ile idrkinin mmkn oHuunu iddia eden, bu sebeble medreseye cephe alan ve dinin meknh kld raks ve musikj/i n plnda tutan eyhler, kuzey bozkrlarndan mn inanlar ile beslenmi vaziyette gelerek, islmiyetin nass kaidelerine pek uyamayan Trkmen kitleleri zerinde tabiatiyle fazlasiyle tesirli olmulard. Devrin byk alsiyetlerinden ou, yukarda sylediimiz gibi, aym zaman da sf idi. Mehr kelmc Gazal aktan aa Grek felsefefine cephe alm ve onun, zeks ve de rin kavray ile, kelm sf grle uzlatriarak ortaya koyduu yeni slm tasavvufu yzyllarca BiriM ci Bas]i{5 F. 1 1

162

SEIUKUJ TARH

hkmn yrtmt. Dier taraftan, slm dnyasmn byk tarkatleri olup Abdral-Kaadir (St (lm. 1166) tarafndan kurulan ve Anadolu, Hin distan ve Ispanyaya kadar yaylan Kaadirlk% Harezmli eyh Necmud-dn Kbr (lm. 1221) ta rafndan kurulan Kbrevlik ve X III. yzylda kurulan EkberHk arasnda bilhassa Kbrevliik, eski Trk alplk vasflarm ihtiva eden melm fikirlerle, telkki, merasim ve yin bakmlarmdan. Trk psikolojisine uygun sadelik, ahlk ve estetilc esaslara sahip bulunuyor ve kamlktan mlhem olaraJc sem i koymak ve artlarn tyin etmekle Anadoludaki Mevlevlie temel vermi oluyordu. Drdnc byk tarikat Yesevik ise kendisi Trk olan Aluned Yesev (lm. 1166) tarafndan kurul mutu. zellikle, sonuncusu, islmiyeti Trkler arasnda yaymak maksadiyle, hayli Trk rf ve det leri ile bezenmi olup, tarkatin dili de Trke idi. ( Yesevnin Hikmetleri ). Dorudan doruya halik tas'avvufu durumunda olmas itibariyle de dier tarkatlerden, aynlan Yesevik bir yandan Trkistan, Efganistan, Altm-ordu blgesi ve kuzey randa ya ylrken, bir yandan da Orta Asyada NakbettdOik ve, pek elverili bir evre olarak bulduu Anadoluda Bektalik ve benzeri tarkatlerin ortaya kmasna da zemin hazrlamt ki, bu muvaffakiyeti ran ve Trk sflik anla>alar arasmdald farkta aramak dora olur.
Trk sf'ii:

Bu fark, bilhassa, gayesi daha ziyade -saiat olup, tatsa.wuf hl sanatkrane bir -otnya

SEJ-CIMCLU TAIHU

KJS

grne vsta sayan ve onu kavimler, devirler st bir dnceye yneltmi olan ran telkkisine karglk, Trk telkkisinin dorudan doruya^hlk, sadelii, ruh temizliini gaye saymasnda ve onun, eski Trk alplk ve ftuhat dncesi e olan ba lantsnda belirir ve bu sebeple Trk tasavvufu men suplarnn, Anadoluya geldiklerinde bu grs tel kin etmeleri neticesinde, taraftarlarma snr boyla rnda byk hizmetlerde bulunmalar mmkn ol mutur. Bylece aslnda birer Orta Asya eski Trk alp 1 olan cengverler, baba 1ar. aMal 1ar diye adlandrlan Trk ahsiyetlerinin rehberliinde, Ho rasann ruhan havasnda alp-eren 1er, savfj l kesi Anadoluda ise, gaz 1er olarak vatan vazi felerini if etmiler, Osmanl mparatorluu devrin de de Rumeli ularnda a.ym vazifeyi yerine getir milerdir. Yesevlikten doan Bektaliin ayn Ka manda asker smfm resm tarkati hline gelmesi de bundan dolaydr. Dier taraftan, tslm-Trk tarkatlerinin dou unda Trklerin slm olmazdan nce tadklan din dncelerin tesirli olaca ve Trk ta.s3.vvni:unda izler brakaca ne kadar tabi ise, aslmla bir' iktidar mcadelesi konusu iken, ran sahasnda s lm cil.ya brnm Zerdgtlk, Mani ve M'ezdek dinleri gibi eski inanlarla hviyet birlii kazana rak, bir nevi mezhep kisvesi altmda. meydana kan ilik cereyannn da Peygarnbei ailesine dein kl; muhabbetle bal kalmak, ehl-i snnet akdeJcrinim msamaha tanmaz sertliine cephe almak v.b. gibi hususlarda aym gr tayan ve ortak kayakladan beslenen tasavvuf ha.reket;t ile birlemesi

Ifi4

SiI-CTJ'KI.f/ TA'R H!

ysyle Trk dncesinde yer etmesi de o kadar ta bi idi. Nitekim XI. yiizyMa,n itibaren belirmee ba^la.yat! halk velleii: Trkmen babalan nda da ayn eilim, iddetle hissediliyordu. Eski Trk Kam-oKan (halk iri-efsuricu) tavrlar ile ortaya kan bu rfz telkki sa;hipleri hi bir yadrgama uyandrma dan, Trkmenier arasnda byk bir sevgi ile karglanyor ve sajmhyordu. Hatt yatojz geni halk kitleleri deil, birer snn mslilman olarak islmiyetin korunmasn da taahhit ettiklerini ve bu iti barla ilik ve kollan gibi rfz cereyanlara kar amansz mcadelelerde bulunduklarn grdmz Trkmen hkmdarlar (Seluklu sultanlar) bile si telkkilerle dolu fikirlerin yayclar olan sflere kars hrmetkrane davranyorlard. Msi. Turul Bey, Alp Arslan. Melikah zamanlarmm nl sfler, Baba Tair Urysn, Eb Sad Ebl-ayr v.b. pek itibarl kimselerdi. Bir yandan halk temsil eden bu sfler, bir yandan da aydnlara hitap eden yukarda adlarm zikrettiimiz byk sfSer iki cep heli sflik cereyamnm gelimesine yardmc olmu lardr ki, tasavvuf hareketleri, bu ild cephesi ile, Anadoluya intikal etmitir.
M uhyid-din Arabi:

Anadolu tasavvuf bakmmdan byk ahsiyetle rin yeri olmutur. Bu sfler gerekten yksek bilgi ve zek, bedi duygu, edeb kabiliyet ynlerinden sekin kimselerdi. Esasen Anadoluda msl. Muhyiddin bnl-Arab (m, 1240) gibi ndir yetien sistemci bir din filozofunun almasna elverili zemin bulunuu memleketin mnevi ve ruh vasfma ortaya

S K IC IT K U ) TAlR tm

Ig g

koymaa yeter. Aslen Endlsl olan M ubyid din bnl - AraM slm ilimleri rendikten son ra, tasa.smf ve felsef hava i<;inde kesif lere balam ve ha.c maksadiyle ziyaret ettii Mekkede Abdullahl-Ensrnin ve Ga.zlmn eserlerinden faydala,nmx, sonra Anadolu'ya geldii zaman hr metle karlanm, sultanlarn ihsanlarna nil ol mu ve Konyada yerlemiti. lerinde en mhim leri e-Fiitfhatl-Mekkiye. Fusjsti-hikem, retiE-Kuran, Cevhirn-mnsfis v.h. olmak zere 250ye yakm kitap ve risale yazarak, bu ba'lcmdan da eriihnez bir dereceye ulaan Muhyid-din bnl-Arabye gre, en yksek ve gerek bilgi, akl yolu ile idrak olunan deil, fakat Allahn ancak derin ve samim sf terbiyesinden gemi kimselere (insan- kmil) balad "marifet idi. bnl-Arabnin. asl bykl, ayn ayr kayna,k!ardan gelen ve o zarn a,na kadar halline muvaffak ohTOa.m;.yan eilJi ve birbirine zt metafizik greri, orta.ya koyduu va.rl'k inirlii (vahdet-i vcd) grc ile, geii lde bir birliki dnce iinde UKatrmjiB olmasdr ki, buna gre, gerek varlk tektir ve o da Allahtaj ibarettir. Dnya ve kinat onnn geici beirii v6 glgesinden, insanlar da omm d gi!niinden baka bir ey deildir. Yni he i'fu-y, her varbk ayn ayr cephelerden Allah temsil ve ifede. etmektedir. Yine bu telkki ile ilgili olarak j&nlArabnin mehur haaarfc- namfift (be kat) nazariyeinden meydana kan nsa-! hnail A.la.h keulnde yanstan bir varlk oMn iin f-nu "m A labn "ilmi demek olur J si, esarnsn tasa.-iJ-'.n rr tatbikatnda eesitli merhaleleri a-m i,k' 's / c T!jif'>r't

1 (5 8

SELUKLU TARH

nefsinden tamamiyle synhp, kendinin aym oiaa gerek varlkta erimek suretiyle, Allahta yansraW0f gayb mertebesine ykselen insan- kmil iin eselde ve ebedde artk mehl bir ey kalmamtr. O, gelecei kefeder, insanlara gibden haber verir, eyay da sihir yoluyle kendi h'km altna alr... Bunlar biraz ayrntl olarak belirtmemizin sebebi, bu, Seluklu devri byk sfsinir slm dnyasnda ve aynca Trkiyede son zamanlara kadar devam eden tesirini aklamaktr. Arap edebiyatmm birinci snf slpularmdan biri olarak onun kaleme ald fikirleri, sonra, talebesi ve ma nev evld, nl sf Sadrd-din Konev (lm. 1274), tarafndan devam ettirilmi ve hatt o, stadnn eyh-i ekber (en byk eyh) nvanna nisbetle Ekberlik adl bir tarikat kurmu ve kendisi, ehl-i kitb olan kadlar tarafndan kfrle sulandrlmasna ramen, Fahriid-din Irk (lm. 1287), Miieyyediil-Cend (lm. 1291), Sdd-din Fargan (lm. 1299) v.b. gibi byk sfler yetitirmi ve Efcberlik randa, Yemene kadar Arabistan'da, Hin distanda yaylm ve X IV .-X V III. yzyllarn h retli sfileri: Dvd- Kayseri, Kutbd-din Iznik, Yazc-olu Melmied, Crt, brahim Glen, arn, Abdl-Ganl-Nblus v.b. hep onun izinde yrm lerdir. slm dnyasmm hemen her tarafmda eser lerine erhler yazlan ve hakkmda birok eliik ey ler sylenen bnl-Arabnin Trkiyede hl tesir leri sezilmekte ve baz eserleri yeniden baslmakta dr. Bunlardan biri de onun sanlan bir rya tbirnmesidir. nl sfnin aslnda byle bir eseri mev cut bulunmamakla beraber, bu vesile ile u hakikat

SfilC'KLtr TAlRtHt

167

ortaya fcmaiktadr ki, gerek Efcberlk, gerek on dan mlhem Bektalik v.b. gbi tasavvuf cereyan lar ve halk tarkatlerinde gerek felsef gr y<=*rine onun tatbik taraflar reva bulmu, her yerde her eyh veya dervi iin kerametler tasavvur edilmi, basit halkn zminde kolaylkla yer eden kehnetler, kef, esrar perdesini amak iddialar, msbet d nce melekesinden mahrum brakt ve, aym za manda, din terbiyesinde menf tesir yapt halk hakikatlerden, gzlem ve tecrbeye dayanan ilim zihniyetinden uzaklatrmtr.
Mevlna:

Anadolunun dier byk sfsi Mevlja Celld-din (lm. 1273) tarafmdan esaslar atlan Mevevlike gelince; bu, mhiyet itibariyle sanat, ahlk ve ilmin stnde olup, mukaddes kitaplar bile ok kere vsta sayan Ekberlikten farkhdr ve Horasanm melm telkkilerine dayanmaktadr. Dn cede dorulduu ve harekette edebi ir edinip, k yafet, ek ve merasime ehemmiyet vermeyen var lk birlii ci melmlik, Seluklular geldii sra larda Mvernnehir ve Horasanda ok yaylm, Gazlnin hrmetle bahsettii Muhaamned MM gibi Trkmen melm eyhleri yetimi bulunuyor du. Melmliin riyadan, kibirden, vnmekten ve ihtirastan saknmak, Allaha iman ve Peygamberi taklitte samim olmak, kerametlere inanmamak gibi esaslar ile namaz ve zikr kabilinden merasimlere bal kalmamak gibi insan tekellften uzak tutan fikirleri, ^kendi alplk telkkisine, sadelikten ho lanan gereki ruhuna uygun den Trkler taraCn-

fl M ;x)K x

TArnum

d m tojyk a3.)ka ile kara,Mn, bu eaniim ve msan duygulara sava-severlik rahu ve eski inanela.nndan )Mta unsur ilve etmek su^etiyle a.k ve cezb^i birinci pLna karan, byleee, gerate uygun veya btn bir takm ta.rkatlerin dou ve gelimesinde am l. olan Trk melmleri Horasan erenleri diye aiikm ve bu tbir, sonralar, Horasanl osrn olmasn melm fikirlerini tayan her eyh ve der vi iin de kullanlmr. XIII, yzjal balarnda KblEm^lik tarikatinin esaslarm koyarken eyh Nectna-din Kbr sem denilen msiki raks ve "miichede yi, 3r,ni savag-severlik ve mcadelecilik gibi evresinin det ve temyUerini ihml et memiti. Onun yetitiidii talebelerden bir ksm, Mool istiis dolaysiyle, Anadoluya gelm^tir M, bunlarm balcalarmda-n bii, Sultan Ald-din Keykubid I, adma MirsdM-ibd adii eseri yazaa Necm.d-d.in Dye (Jm. 1256), dieri de Mevlnann babas Bahd-din Veled idi. Bu itibarla, baJbas ie Hrlikt^i Anadolu.ya gelerek Konyada yeiegen Mev.a'nm mridliini yapt Mevlevlik telkkilerijade melmet fikirlerin ve estetikte eski Trk yinerins, izleri bulunmas tabi idi.. Kuvvetli bir medn^se ta.hsilne salip olarak yetien Mevlna daha ziyade bir gnl adam, fevkalde bir ir olm .a.si: sebebiyle, kolayca ilim ehli % >'asfndan M.1 ehli vasf-na kaym ve bilhassa sf-mem fikir lerle dolu olarak Tebizden Anadoluya gelen ^ems-i Tebriz ile sohbetlerinden sonra, kendini bi^sbtm. mn lemine a.tara.k, kzwetli edeb ka-bilij''eti ie, telkiiier-ne balam, mer Drt-^ kebiri, biHa-se-debiya.tis ^rksek bir deer ia^^aB byk. Me.s-

.SH.Cm,L TAflRIrt

ft

e v isi, giirin sihirli kudreti ile ^anlann dorudan doruya hisleine hitap hususunda ona mkemmel yardmc olmutur. Mevlnann insaiiyet.iSU deyimi ile hiilsa edilebilecek olan a.na fikri <iin, mezhep, soy fark gzetmeyen, niversel bir hviyet ta.r. Sultan Keyhusrev III. devrinin mehurlarndan ^ e m d"dinii syledii "Her peygamberi mmeti sever, fakat Mevlnay btn din ve devlet sahip leri .sever sznde manasm bulan bu dnp, imiEmiyetle Trklerin, hususiyetle Selulds idareeerBn geni toleransl tutumunun ifadesi olarak, Rum, Ermeni, Yahudi v.b. Trk ve rAslmrjan ol mayan unsurlar iia mukavemeti imknsz bir ca zibe tekil etmi, bu sebeple bu byk. Trkn l m Aiiadolu Selildu lkesinde 3l,m-rir,tiyan her eit halk iin hakik bir mtem yaratm, omm fi kirleri insanlar selmete gtrecek bir telkici ola rak ya.ama;kta devam etmi ve bu kavram; dile ge tiren MesH<ev'si birok evrelerde ikinci Km'a.n saylmtr. Mevlna kargsks^; bir Allfib sevg.is'den ibaret sayd sufiyne a^.ka, ulu var!|-a, 'l'annya dora bir mneviya.t bti hline getindii-i insan ruhunun tam bir cezbe ve ieslirr.lyct. ii5:i'lc kogma:sm. gzel saaatlarn \ mhim kolu olan iir, msik ve raks fevkalde bir ahenkle Icaynatran semm rehberliinde temine muvsffak ;>irnu,t. Ancak, aJilalaca iiseie, Mev1?nann, te.ckilerinde mchede ve mcadeleye fazla yer verilmiyordu. Ibn-AraM bile, kfirlere kar- isn35'e!-.jn sihla ml'dafaasra ta^siye et'.tii hlde, sulh ve kncu Mevlna siyas ve dar meselelere karmam, Mo ollarla dahi ho geirnif' yVilanri) fi/ram ve ifst--

l/7

SELUKLU TAMtHt

lclarla ibirlii yapan Muniid-din Pervane ile iy.t mnasebetler kurmu, telkinleri daha ok yksek aydm tabakaya hitap ettii iin, bata Trkmenler olmak zere, halk kitleleriyle fazla lgUemnemitir ki, daha sonraki yzyllarda Mevlevliin dima ik tidarla ibirlii yaparak geleceini teminat altma alma vasf bylece kendini gstermitir. Btn usl ve kaideleri ancak XV. yzylda tesbit edilen Mevle vliin her cihete geni kitleler seviyesinin stnde bulunmas, dilinin bile Farsa olmas, onun yiiksek ailelere mahsus bir zmre tarkati hviyetini iz mitir. Mevlnadan sonraki ilk iki halifeyi takiben, posta geerek Dvn, Ibtid-nme, Veled-nrae, Rebb-nme gibi eserleri ile Mevlevlik sfliini ka lplatran ve halifelii kendi ilesi tekeline almakla bir elebi hanedan kurulmasm salayan, Mevlna'nm olu, Sultan Veled (lm. 1312) dahi anadili ola Trkeyi ince dnceleri ifade yetersizlii ile it ham ediyordu. Halbuki Anadolu Trk evresinin ha kik smas Yunus Emre o yetersiz denilen dilde en ince mazmunlar, din, tasavvuf kavramlar byk kolaylkla syleyebmi ve Trk edebiyatnn a heserleri olan iirlerini yaratmt. nk Yunus geni Trk kitlesini biliyor, halk temsil ediyordu.
Rfz inanlar:

Gerekten Anadolu Seluklu devletinde Mevle'dk ve Ekberiliin dnda da cereyanlar vard. Bu sebeple t Horasanda balayan ikilik buralarda de vam etmekte idi. Daha ilk gler srasnda drlcitd saylan Anadoluya Trkmen boylam le bir likte birok Trkmen babalar gelmi, Yeeev der-

SKLCUKLU TARHt

17J.

vigleri, Horasan erenleri, yava yava slmlamaa balayan merkezlerde yerlemilerdi. Bunlar arasmda. din bakmdan en mhim rol oynayanlar el bette,, Irn kltre yatkm saraylarda hkmdarlarm ve devlet a>damlarmn himayesinde Arap ve Fars dillerinde iirler, erhler yazan sfler deil, eski kam ve ozanlardan intikal eden bir kutsallkla evrili, garip kyafetleri, cezbe hlinde yaayla,n ile eski din htralar slm cil altmda devam et tiren ve Ouz boylarna kendi dilleri ile hitap eden babalar idi ki, bunlar, islmiyetin eski Trk gelenek lerine uygun den sfiyne, fakat halk tarafndan anlalacak derecede basitletirilmi, dolaysiyle ol duka bozulmu ve Seluklu devletlerinin resmen ka bul ve mdafaa ettikleri sn inanlardan ok farkl bir eklini telkin ediyorlard. Mool istilsnn sebep olduu byk g, bu zmrelerden olup Orta Asya telkkilerine ve melmilie bal, sbit meskenleri, belirli yaay tarzlar olmayan, dinin ekl mera simlerine ve devrin sosyal alkanhklarma ehemmi yet vermeyen Kalenderlik mensuplan ile, XII. yz yl sonlarnda Trk eyhi Kutbd-din Haydarn kurduu Haydarlie girenler tarafndan Anadolu nun doldunmasma mil oImu.tu. Bylece zerle rinde ok tesirli olduklar kalabalk Trkmen kitle leri arasnda i akideleri ve btn fikirleri yayar msl. eyh Arslan, Baba Merend gibi Kalenderi, Hay dar Trkmen babalar, nihayet Sultan Giysd-dm Keyhusrev II. zamannda, Mool istilsndan hemen ncelri yllarda, Seluklu idaresinde bozukluk bagsterdii ve Harezmiilerin syissizlik unsuru ol duklar srada, devleti temelierinden sarsan mehur

Pi:

SKj C K LU t a r h !

; . Ba;baler syanmm (1239) gfcm asLiaa. zemm husa^ i,dilar.


Bab( isyan:

Hareketin bamda Amasya civanndaki maalardaii biiBde bir vel gibi yaayaa ve Trkmenlerce peygamber oJara.k ta,mnan { Ba.ba Resh^llah") Baba shak adbnda bir eyn bulunuyordu. Etrannda.M Trkiienler, ks-dmlan ve ocuklar ile birlikte, yecK iinde arparak de\4et kuvvetlerini st ste malp ettikten sonra, Amasya, Tokat, Malatya ta.raflarnda ifcim oldular ve isyan ancak byk 7.orlikla, Baba shak ve iJeri gelen mridlerinin yakaIa,Bip idam edihneler-iyle bastnlaMldi. Bn din, siyas mhiyetteki ilk Trkmen hareketinden sonra her tarafa dalan Baba taraftar Trkmenier arasndan btin akdeli daha birok veller, der'\dgler 7 /etigmi ve bttnlar Anadoluda ayaklanTOalara sebep olmu lardr. Seluklulara ka- ceple alan Karam an-otdlannm ata;s. Nre Sf babalara intisa,p etmiti ve Ka.ra.man-o Mehm'rei Bej^'in Konyada tahta kard C'imr de, li o77azsa d gngte, kendi sine kutsalhk atfedilen bir babalar' eyhi tutumunda idi. Bir ksm baba Trkmenlerini maiyetine ali)a, t Balkanlara, Dobrncaya kadar giden (1264) San Salts^ l>?<le ile Kl Arslan V .n geyhi olduu &oy~ lene.n Busa Baba,, a^mca Gej'iMi Baba., Sar SaJtki:r mridierinden Barak Baba bmiarn mehurlanndan (Mnu gibi, Osnanhlarm i5k devirlerinde grlen Brkliice Mustafa ve eyh Bedr'd-din Sin'iv a,ya.kianOTalai ve bunlara ilveten, ra.i Sa.]3kii3.da.r ah tsniri Osaaanhlara kaifi .si-

SiK C U K t.U

TAH tlIJ

J.73

yas: propagandada kaza.nd ba-^anlar da ba.'ba.!lc ile ilgili bulunmaktadr ve nihayet bu teikki taltaclar da, epnilerde ve Anadolunun birt;ok yederideki kzaSte zmrelerinde devatv edip gclrrifcir.
Bektalik:

Bektaliin de babalik ie yakn mnasebeti vardr, Snnlie ve medrese iskolastiine karj cep he alan, si-btn fikirlerin taycs tarkatlerm en bygTi olan Bektaliin kurucusu, Horasajt-erenleri mensuplarndan, Hac Belcta, Baba shakm XIV. yKyldaki halifelerindendi ve iliin Z imam kolu esaslarma bal bulunduu i^in, tarkaiti der hl Haydarler, Kalenderler, abdallar v.b. gibi benzer dnceye sahip kitleler arasnda yaylm ve Hora san erenlerinin sava vasf dolaysiyle, mchid1er ve asker zmre arasnda tutunmu ve bylece Batda Trklerin ulat yerlere Isadar nfuz et mitir, Esasnda ana vasf icab te'villere dayanmas ve, btn bekta edebiyatnda grld mere, toleransl bir ruha mlik olmas sebebiyle, haJk ara snda kalabalk taraftarlar bulan Bektalik zaman la Huruflik, Noktavlik, hatt snn bir tarikat olan Nakbendlik ile de kararak, bir nevi tarikat 1er birlii arzetmi ve XV. yzylda Hac Bekta kasabasndaki post-nigin babalar tarafndan, bil hassa XVI, yzyi balarnda Balm Sulta.a (lm. 1516) tarafndan usl ve erkn tesbit edilerek, son zamanla.ra kadar yaamtr. Bununla beraber, Seluklular zamannda bilhas sa bat Anadolu blgesi olduka baka bir manzara gsteriyordu. Horasan-erenlerinden Anadoluya ge

l 'J i

S E I U K L D

TARl-rt

lip, ftuhat salas olan ularda mnev destek ola rak vazife alan din adamlar ve tasavvuf erbjb da savalara katlyorlar ve bunlar k Fa,a'mn ifa desi ile alp-erenler diye anlyorlard. Toprak sa hibi siphler olan ve ulara kadar yayldm gr dmz ahilik tekilt ile de ilgileri bulunan alperenler, Ortaam dier slm, gazilerinden farkl olarak, Trk mill geleneklerini muhafaza ediyorlar ve XIII. - XIV. yzyllarda ularda ve bat AnadoM beyliklerinde asl asker kuvveti meydana getirerek, emsalsiz hizametlerde bulunuyorlard. Zamanla, e hir telkkilerinin oalmas ve snn slm nfuzu nun artmasj neticesinde, vazifelerinde bir deiiklik olmamakla beraber, bunlar gaziler diye anlmaa balamlar ve bu ad btn Osmanl tari bojnjnca devanj etmitir. 4. lim, Edebiyat ve Saaa i
Nizmipe

Yeryzmde ille imivernite:

srn. dnyasnda eitim ve retim bakmundan da Seluklu mparatorluu anu bir dmim nok1 ,as. tekil ettii grlyor. Daha, nceleri urada burada dank ve intizamsz ekilde ve tamamen husus mhiyette yaplmakta olan, devrin im te lkki ettii din retbn, ilk defa Sultan Alp Arslau zamannda nizama, programa ba,lanm. ve devlet himayesi a.tona alnmtr. Seluklu mparatorluunu,, bu byk kltr faaliyetine sevkeden sebeplerin banda, ama siyaset icab, gilik ve dier rfz te lkkilerle mca.dee zarareti geliyordu. Balasgta

S l'L C U K I-U

TAlKtH

devrin snn fakhleri, hukuk bilginleri i^m tah sisat aynnak, zhidler iin imaretler amak sure tiyle devlete bah bir manev kuvvet cephesi teki line allrken, nihayet byk ilim ocaklar medre selerin kurulmas ile, imparatorluk lsnde kadrolanan bir retim sistemine girilmi oldu. Daha nce birka misali bilinen ve sadece ders yaplan yer mnsm ifade eden medrese deil, fakat devrin en tamirmi bilgin, fakh ve fikir adamlarm, hoca ve viz olarak, sinesinde toplayan, maal m derrisleri (profesrleri) aylk ve erzek tahsisli ta lebeleri ile parasz retim yapan, ders programlar tesbit edilmi ve zengin ktphane e donatlm en yksek ilim messesesi olarak ilk mtdrese slm dnyasnda Sultan Alp Arslan tarafmdan kunJmutur (1066) .Badadda, Dicle kenarnda, btn te kilt ve binalarnn o devrin paras ile 60.000 dinar (altm) a yapld rivayet olunan ve cephesine Nzm'l-mlk ibaresi yazld iin Nixmiye ad ile hret bulan bu medreseye arlar, h<', hamam ve iftlikler vakfedilmiti. Din bakmdan hanef ve fi fkhlarn reten Badad Nizmiyesi ilim ve fikir hayatnda pek byk bir rol oyna m, yksek vasjfta bilginler yetitirmi, impara torluun her tarafna kadlar, din adamian oun lukla buradan gnderilmi, Nizamiye mezum gen ler memleketin en salahiyetli kimseleri olarak .viksek mevkiler igal etmilerdir. Yine o sralacdn s fahan, Npr, Eelh, Hera.t, Basra, Ts, Amu gi bi merkezlerde rnekleri kumlan Badad Nlzjmiyesinin ders konulan ve programlan., esa,s itibariyle btn sm lkelerinde ve, OsmanlIlar dbil, Is-

;j7 ft

SM-l.StT.U T.A^Rt#

l;i.m-'l'(.rk dev!ete:rmde yzyliarca tldp ve taitibiJi: edmistir. N7;.miye medreselerinde yalnz dm bger ve hkk de:i, aym Kamanda filoloji, matematik, astro nomi v b. gibi msbet. ilimler de retildii iin ve Avrupada benzer messeselerin daha sonraki tarepde kurulmu olmasndan dolay, Badad Nizmiyesi yeryznde ilk niversite sa3T!maktadr. Sonra btn Seluklu imparatorluk ve devletlerinde sultan lar, devlet adamlar, htnlar tarafndan aym esasta .yrmek zere kurulan medreseler, bilindii gibi, saylamayacak kadar oktur. Medreselerin devletin idare ve adliye kadi'osuu.a memur yetitirmesi iti bariyle de byk ehermiyeti vard.
lim, adamlan:

Seluklu devrinde matematik flrai yksek bir seviyeye ulam ve Meiikah zamanmda, daha zi yade edeb cephesi ile tannan, mehur mer Hayym (lm, 1131), Mairmed Baylbak gibi kuvvet li temsilciler bulmutur. Bunlar cebir, mahrutt, geometri ve zc bahislennde mhim eserler yazm lard. Bundan baka 476 (1074/1075) senesinde, bir rasadhne kurularak aratrmalar yaplm, mer Hayym, Eb-Ma.ffeT Isfizri, MeyntMm b. Necbil-Vst gibi yksek astronomlardan kuru lu bir ilim heyeti TrO- meikf veya Tril- Cell veya Takvim-i MelkaM denilen yeni bir ta.k~ vim tanzim etmilerdi ki, yksek fizik ve k bilgi sine dayanlarak tertiplenen bu takvim hlen kul lanmakta olduumuz mild (gregorjen) takvim den daha sahih hesaplara dayaiHnakta idi. El-Hdn,

SELKUJ TARtHl

3t;

tarafndan Sultan Sencer adna bir zc tertiplenmi ti. Kimyada boya sanayii gelimi, kt imalts ilerlemi, byk tabibi er, dilcUer, belgatiler yeti mitir. Bilhassa Anadoluda gelien tp ve sabk ileri iin yeni tesisler vcuda getirilmi, bu arada Kayseri (1205), Sivas (1217), Konya, Aliye, T3iv* rii (1228), ankm (1235) ve Kastamonu (1273) hastahaneleri in edilmi ve buralarda ustallv-praklk tarznda hekimler yetigmitir.
Tarihiler:

Seluklular devrinde tarihilikte de eski Arap siyer ve megz kitaplarndan ok farkl bir hamle yapld grlmektedir. Btn Trk hkmdarlar gibi tarih sevgisi tayan Seluklu sultanlar da bu lo1un gelisnesini tevik etmilerdir. Bylece Seluklula rn meneinden bahseden Meiknme (1058 yllarrada), bn-Hassl'un tarihi, RisSe- Meliliahiye ad! mhim eser, ir Eb Thir-i Htun'nin Trlh-i A-I SeJ-gku, ir Muisznin Siyer-i Fiiih-i Sultan Senceri Hemednnin nvns-siyeri, bn Fndk BayhakninMerlbt-fec'ibi ayn yazarn Zinet'l-kttb, Sultan Sencer adna Ali Kaain tarafndan yazlan P5efhlrii-Etrk ve bunlardan baka, binlin de kaynak olarak kullandmz mdd-din Isfahn, tbnl-Cevz, Sibt, Rvond v.b.in eser leri hep Seluklu ann mahsulleridir. Fakat Mo ol tahribat arasnda bunlardan pek ou maalesef karbolmutur. Irak sultan Turul III. zamannda Ahmed Ts tarafndan AclbH'-malnkat adl bir corafya kitab jmzlmt. Kilgarh Lahmud tara . sr-. Uir'mci f, 5:5

ns

SEtUKt TAKri

fndan bir dnya haritas izilmi, Rvend Blat" is-sudr adil meghur Seluklu tarihini Sultan GysM-din Keyhusrev Fe ithaf etmi (1207) ,>_.zz~ d-din Keykvs adna Anev tarafndan Enssil-ku lb adl eser yazlm, Sultan Ald-din Keykubd I. tarihi bata olmak zere, 1192-1280 ylam arasna ait, bn Bb tarafndan e-Evmrul-A!y& adh Seluklu tarihi hazrlanm ve daha sonra Mool1ar zamannda Seluklu tarihinin mhim kaynaklarn~ dan olan Msmeretl-ahbr (yazl 1323) Kermd-din Aksary tarafndan kaleme almmtr. Bunlardan baka, manzum olarak ir Ahmed Kaaainin Byk Seluklu ehnmesi ve Horasan Trfc iri Hce Dehhnnin yazd 20.000 beyitlik Sel uklular ehnamesi' ve phesiz daha pek ok eser elimize gememitir.
irler:

Seluklular zamanmda iir ve edebiyat saha snda da byk ilerlemeler grlm ve bundan bil hassa, imparatorluk devrinde, Fars edebiyat fay dalanmtr, Trk sultanlarnn destek ve himaye leri sayesinde, Iran edebiyatnm sekin simalar:^ bu ada yetimilerdir: Lm-i Curcan, Ebi-Ma Nahlis, Eb Tahir- Htn, Ebverd, mehur hiciv iri bnl-Habbriyeden baka, bilhassa EmrM u z e , mer layym, nl kaside iri Eaver,. Melik Toan-gahm himaye ettii, Ezrak, Seluklu, geleneklerini devam ettiren ll-deniz atabeyleri lke sinde Nzm^ve Fars atabeyleri yauuda Sd-i lrz v.b.

S.EJ.CKLU TA R H

179

Trk ~ Fars - Arap hultrleri arasnda mcade le. Trk Mltrnn zaferi:

Seluklular devrinde byle stn bir seviyeye j&kselen Pa-sa Anadoluda da tesirlerini gs termi ve orada kaleme almdklanndai bahsettiimiz eserler bu dilde yazlmtr. Bununla beraber, bir yandan Kuran dili olduu iin medrese aracl ile durumunu muhafaza eden ve yaylan Arapa, dier taraftan ilenmi bir edebiyat dili olarak Farsa ile Trk dili arasnda bu blgede cereyan eden mcade leyi, nihayet Arapay medrese duvarlar iine s ktran, Farsa'y da gnlk dil olmaktan uzakla tran Trke kazanm ve dolaysiyle Arap-Fars Trk kltrleri arasndaki sava, bUhassa Trke adlar yerine eski Iran isimleri almaa balayan, eh-nmeler yazdran, Farsa ve Arapa unvanlar aJan saray evresine karlk, mill geleneklerine bal kalabalk Trkmen kitleleri sayesinde Trk kltrnn zaferi ile neticelenmitir. Siyas sahada ki ilk iaretini Gysd-dn Siyv (Cimr)u Sel uklu hanedan yerine Konya tahtna oturtan Karama-ohi Melmed Beyin Bu gnden sonra dvn da, derghta, brghta, mecliste ve meydanda Trkeden baka dil konuulmayacaktr eklin deki fermannda (1277) grdmz Trk kltran ve Trk edebiyatnn Anadoluda hissedilir de recede kalabalk temsilcileri bulunuyordu. Bunlar Malazgirt muharebesini takip eden yllardan beri, es ki Ouz menlcbelerini, bozkrlarn destan temlerle sliaemi kairamanlk hiliyelerini, ellerindeki ko-

189

SELCUKUJ

T A S lin

puzlara alarak syleyen Trkmen halk irleri di ki, hikyelerin konularn, XII. - XIII. yzjnl Anadolusuun gaa psikolojisine uygun Horasanl Ebil Mslim, Hasreti Hamza ve Hazreti Ali etrafnda vcuda gelen efsaneler tekil ediyordu. Trkleri de katlm olduu byk Abbas ihtillinden beri htras unutulmayan ve menkbeleri Sultan Sencerin saraynda Trke olarak tesbit edildii bilinen Eb Msissm 5SBk3b'esi ve bunun yannda Sallsal-nmo, Ahmedi Haram destam. Battal Garf menkbesi gibi cogkunluk verici Trke manzum hilyeleritt Anadolunun sava havasnda yasayan Trklere pek cazip gelecei plesizcli. Nihayet masal unsuru da~ ha az oiup, zmir Beyi akan ile Sultan Kh Arslan I in ve orta Anadoluda Haan Beyin cenklerini. ihtiva eden, Dni-mendli Gazi Ahmedin kah ramanlk hilyesi Dnimend-Hme Trk destaB edebiyatnn balca esei-lerinden biri idi ve daha XII. yzylda Anadoluda yazya geirildii anla lan bu menkbe Osnanl pdih Murad II. zamann daki son .eklinden nce, Sultan zzd-din Keykvus l un arzusu e, 3244te yeniden tanzim ederek yazhnt, Anadolu Trk edebiyat mahsul ola rak buna baba eyhi Sar Satuk msikbesi eklen mitir ki, bu da Ftih zamannda son ekli ile tesbit edilmitir. Bunlardan baka, Anadoluda X II.-X IV . 'nisyllarda byk hret kasanm olan Baba lyas, Hac Bekta- Vel, Seyyid Mahmud Hayrn, HacJ brahim Sultan, Hcim Sultan, Ah Evren, Seyyid Harun \'.b. .sahsijretler hakknda yazlan birok menkip-nmeler halk tarafndan byk ilgi ile okun mutur.

SEI.KLU TAHHt

181

Ynus Emre:

Anadolu Trk edebiyatnn dier cephesini tekil edeii tasavvuf Trk iiri Ahmcd Yesev ve dier Yesev Trk irlerinin hikmet ve lh lerinin e tesiri ile, daha nceki tarihlerde balamt. Mevlna samannda yaayan, siafiyne, ahlk arh-ime adl eserin yazan Amcd ifakl ile onu tkip eden eyyd lamza bu tarz Trk iirinin ncleri idiler. Mevlnann eserlerinde pek az rastlanan Trke sz ve ibareler bir yana braklrsa, Trkeyi yeter siz bulduunu sylemesine ramen, gittike basksn arttran Trk kltr karsnda Trke iirler de yazmak lzumunu hisseden Sutan Veedin manzu meleri de Anadolu tasavvuf edebiyatnn ilk rnek lerindendir ve Sultan Veled phesiz (aebr ve Ask Faa g'ibi klsik Trk iirinin temsilcilerini hazrla mtr. Fakat bu sahada Trke byk Trkmen iri Yms Emre (lm. 1320) ile daha XIV. yz ylda ahikasna ulamtr denebilir. Trkeyi, ko layl ve sadelii iinde, tarih boyunca gclip-gemi hi bir kimse ile mukayese edilemeyecek derecede bir ka,biliyetle syemee ve yasmaa muvaffak olan yfmus samimiyet, vecd, cezbe iinde, bir kudret rma gibi, yzyllar aarak lmsz istikbllere doru ynelttii ve kendisinden, hig tkenmemek zere, feyz alan Trk tasavvuf edebiyatn erimes imknsz bir seviyeye ulatrm ve iirlei, bir yan da 5k edebiyatna, dier yandan Osmanh devri nin mehur Divn edebsyatnia kaynak tekil etmi, bundan sonra Trk edebiyatnn bu iki cephesinde Ytnusun ak tesirleri grlmtr. Bylece Sel-

182

SE L U K L U

T A UHJ

uklu sultan, kumandan ve Trkmen beyleria klla ald Anadolu Trk kltr mcadelesiam byk temsilcUerl sayesinde hakikaten fethedUmig ve gerek bir Trk yurdu hline getirilmitir. Esas itibariyle Ouz-Trkmen lehesine dayanan ve s o b ralan Anadolu-Osmanl Trkesinden biraz farkh bir gelime takip eden zer edebiyatmn da, Sel uklu Trklnn dolaysiyle ortaya koyduu ebe d tarih hdiselerden biri olduunu da belirtmeliyiz,
Sanat: TrMerin getirdii yenilikler.

Seluklular devri sanat ve imr faaliyetini gs teren ve aralarnda ou aheser vasfn tayai mmr, kitabe, hat, tezhip, ssleme, minyatr, iai, hal ve kilim v.b. sanat eserlerini burada birer birer saymaa imkn yoktur. Kaynaklarmzn ve aynoa Nsr-i Husrev (lm. 1061)den balayarak son za manlara kadar yerli, yabanc birok seyyahlarn a hadet ettikleri gibi, Diyarbakrn Sultan Melikah devrinden kalma sur bedenlerinde ve dier Trk men beyliklerinin eserlerinde bol miktarda tesadf edilen bozkr sanat mahsul hayvan tasvirlerinden baka, Seluklu hkimiyeti devrinde in smrlarmdan Akdenize, Msra ve stanbul boazna, Ouz bozkrlarndan ve Kafkaslardan Hind hudutlanna vs Yemene kadar uzanan geni saha zerinde binlerce saray, cami, mescit, imaret, han, hamam, dr-iE, medrese, hankah, trbe, knbet, eme, sebil, kervansaray, kale, sur, ribt, mezar sandukas yapl mtr ki, cepheleri, kaplan, pencere kenarlan m. gzel ve renkli yazlarla sslenmi, ileri ince tezy nat e bezenmi, bazlan Trk inUeri e kapl, kub

SELCUK1 .U

T A K llS

be kenarlan, minber ve mihraplar, adrvanlari Trk mermer ta iiliinin, kaplar ve pencere kapaklan Trk kakmaclk ve oymaclnn en g zel rneklerini veren, Seluklu amm her hususta stnl ile paralel vasftaki bu eserleri yakmdan tanmak iin yalnz Anadoluyu, hatt yalns Konya ehrini grmek kfidir kanaatindeyiz, Eli lonuda pek ok eser yazlmtr. Onun iin biz burada Seluklu Trklnn sanat dnyasna getir dii yeniliklerden ksaca bahsetmekle iktifa edece iz: Iran sahasma geldiklerinde karilatlclan yz lerce yllk gelenee sahip mimarye Seluklular kendi ahsiyetlerinin damgasn vurduklar gibi, yeni yap ekilleri de meydana getirmilerdi. XI. yzyl sonlanndan itibaren her tarafa yaylan ve byk Seluklu devlet medresesinde, Badad, Nipr, Ts Nizmiyelerinde Uk eklini alan medrese mi marisi yeni Trk yap sanatmn rnekleri olarak Trk-Islm dnyasnda hkim bir mevki alm, ran ve Trkistanda yeni bir cami yap ekli olan girin tili duvarlarla evrili byk avlusu ile medrese ca mii inaat ortaya konmutur. Bu yap ekli Irak, Suriye ve Msrda yaylmtr. Bugn sfahanda kubbesi ile avlusundan bir ksm hlen mevcut Sul tan Melikahn Mescid-i Cmiinin ana pln ran, Trkistan ve Iraktaki byk cmilende tatbik edil mi, bylece ran cami eklini Trk mimarsi ver mitir. Esaslar itibariyle muazzam otalar andran, tula knbetler de Trklerin slm dnyasna ge tirdii yeni yap ekillerinden biridir. Knbetler ko nik veya ok keli atl olup, ounlukla ini e kapl bulunurdu. zerlerinde kuma tezymat ihtiva

134

S E I- U ia U

TAHtH

ecen bu kntoetler randa Seluklu mrnrsinin mstesna eserleridir. Trkler ayrca kubbeli trbe inaatnda da deiiklik yapmlar, kubbe klh zerine silindir bir tambur vstas ile, ikinci bir kubbe oturtmak suretiyle kubbeyi ykselterek, ok uzaklardan grlebilen birer bidev yap hline ge tirmilerdir (msl. Mervde Sultan Sencer trbesi) ve bu yap ekilli kubbeler Mvernnelir, Kirr/a, ran, Suriye ve Msrda yaylmtr ki, msl. Kahire ehrine esas karakterini veren de bu ekildeki ya plar ohnugtur. Nihayet eslci drt veya ok keli kule biimi minare yerine silindirik, bzan yivli, yksek, ince minare ekli de slm lemine Trk mmrsinin hediyesidir. Trklerin sanat bahsinde de di n taassuba kaplmadklarm Sultan Turul Beyin Badadda ta giyme ve kl kuanmas mnasebe tiyle bu trenin htras olarak hazrlatlan, hem. sanat tarihi, hem de tarih bakmndan mhim, altn madalyadaki sultan ve etrafndakileri gsteren tas virlerle, bir Seluklu prensesini gsteren bir stuk ba, ve Trk yaplar zerinde yer aan ku, boa, ejderha, ift bal kartal v.b. kabartmalar ve Ana dolu Seluklu sultanlarnn bastrdklar, zerinde insan ekilleri bulunan, paralar da ortaya koymak tadr. Bunun gibi, randa (Reyde) saray hayatn tasvir eden stuk pano da, Seluklu devri kabartma heykel sanatnm hlze kadar gelen, ndir rneklerin dendir. Ayrca Seluklular Yakn-doudaki Grek Roma ve Bizans stununa demet stun denilen yap eklini, eski stun baslklarna da istalaktit ve baklavah diye anlan iki ayr yap eklini ilve etmiler ve bu Trk yap ekilleri Anadoluda zengi

5 E1 LCUKI.0

TATlH-

8 S

bir eitlilik kazanm, bilhass>a XVI. yzylda Mi mar Sinan devrinde byk gelime gstermitir. Eski slm mmrsindeki yuvarlak ve krk ke mer yerine Seluklular sivri kemer i getirmiler, bu son tarz da OsmanlIlarda daha da eitlenmitir. Cmilerde ve dier yaplarda pencerelerin katlar hlinde sralanmas Trk mmr mahsul olup, baka slm lkelerinde tannmamtr. Kubbe in aatnda Seluklularn ortaya koyduklar mhim yeniliklerden biri de, ana duvarlardan kubbeye ge iin gen sahalar ile salanmasdr ki, mmr tarihiade TiM genleri ad ile anlan bu tarz OsmanlIlarda trl ekiller alarak gelimitir. slm sanat mihrap inaatnda Trk yap ekli, bunun dikdrtgen veya be keli olm_as ve st ksmn basamakl bir kemer ile nibayetlenmesidir. Seluklu slbunda daha ziyade bask olan bu mihraplar OsmanlI devrinde camilerin azameti ile paralel olaral ykselmi ve incelmitir. Minberler bakmndan ssleme iin yeni sahalarm bulunmas, eitli nakglaiin meydana konmas ve trl tekniklerin kul lanlmas hususlarnda Trk sanatnn yaratma kudreti sonsuz olmutur. Ortaa Trk mmr eser lerinde eitli yerlere serpitirilen yet ve dularn yaz ekillerinde de Trk zevki kendini gstermi, bu suretle Seluklu slbunda teekkl eden, Sel uklu sls Seluklu kfsi ve Seluklu neshi bidelerin hamet ve zarafetini arttrmtr. Bura da, eski Uygur-Trk sa,natmn devam olarak kitap resmi ve minyatrde birer Seluklu okulu kurulmu okluunu da belirtelim. Bylece Yakm-douda Sel uklularla birlikte ba.!ayan ve dier Trk-slm

183

S E tC K lU TA R H !

devletlerinde taklit edilip bilhassa Anadolu beylik leri kanal ile Osmal mparatorluu devrinde en muhteem eklini alan mmr slp ve tezyini san'atlar Trkleri, yeryznde mevcut orijinal einriden (Grek, Koma ve Trk) birine salp olma^c payesine ykseltmitir.
Mvsl:

Uygur-Trk musiksi ile sk ilgisi belirtilen Ouz musikisinin esas tekU ettii Seluklu devri muslsi. mehur musik nazariyats, Kitb-e^vr yazar, Safd-dm Abdul-mmin (lm. 1294) ta rafndan ilenmitir ki, daha sonra Mvernnehir, Azerbaycan ve Anadoluda kol hlinde gelien, ve Trklerin nfuK ettii yerlere kadar yaylan bu musknin nazariyat hakkmda birok eser yazl mtr.

VM
D NYA TAS- E SELS.LAI Buraya kadarki aiklamalamnzla Trk tari hinin alngma yeni bir yn verdiini, slm medeni yeti tarihinde bir devir atn ve Trk-slm dev letleri ve tslm kavimleri tarihinde 800 yldan fazla bir mddet devlet telkkisi, idare fikri, her cephe siyle tekilt, edebiyat ve sanat sahalarnda derin tesirlerini hissettirdiini belirtmee ahgtmz Sel uklu Trklerinin dnya tarihi bakmnndan da byk ehemmiyeti vardr. Dil, edebiyat ve gzel sanatiarn trl kollarnda Grcler ve Ermeniler, hatt teki lt bakmndan, znc Rum devleti zerinde tesirleri bulunan Seluklu devri, bilhassa Gazan Han zama nnda, Melikah kanunlarn tatbik ettikleri bilinen lhanl Moollar ve dolaysiyle Hindistan Trk dev letleri, kuzey Afrika slm devletleri zerinde tesir icra etmitir ki, bu son yerlerde daha ok Trk mme hukukunun esaslan dikkati eker. Fakat Mos kova knezli zamamnda, Mool devletleri ve Altn ordu aracliyle, hkimiyet telkkisi, asker nizam, vergi uslleri, posta ve dier idare unsurlan saha~ smda Ruslarn ald tesirler daha ok genig grn mektedir. Seluklu tarihinin byk etkisi Avnpa iizerine olmu ve bunda bilhassa Trklerin Anadolu'

S S

.SELCUK1.U

t a r ih

da grnme]erinii sebebiyet verdii Hal seferleri dolaysiyle Dou-Bat arasnda kurulan mnasebet mhim rol oynamtr. Ortaam durgunluk devre sinde bulunan Avrupa, Seluklu idaresinde parlak bir a yaayan Douyu yakndan tamm ve m, fikr, ticar ve teknik sahalarda ondan byk faydalar salam ve Batya geen bu deerler Kosaissaioo5 1 1 ve sonra niversel Avrupa medeniyetinin dogTna53in a yardim etmitir. Matematik, Astronomi, fizik, kimya, tp ilimleri, bunlarn Doudaki ilmi neticeleri ve kitaplar ie, Avrupaya intikal etmi, ayn zarnada, triyat, boya, cam, kt, ini, hah v.b. Batjra geerek iml ve kullanma saha,s bulmu, Avrj pada niversiteler slm-Trk evreleri ile te maslardan sonra kurulmu, hristiyan ta.rkatler ay n tesirler ile tesss etmi ve Bamn fikr gelimesin de rol oynayan P. Abaelardus (lm. 1142), Albertus Magnus (m. 1280), Tliomas Aquinus (lm. 1274), R. Bacon (lm. 1292), Duns Scotus (lm. 1308), OckhamI Gulillaume (lm. 1347) v.b. byk ah siyetler de slm-Trk dnce ve ilminin Avrupa ya aktarcs olmulardr. Bylece bir yandan, daha sonra ana kayna,klarna inmee imkn bulacaklar eski Grek ilim ve fikir hayatn, slm-Trk ilim ve fikir adamlar aracl ile renirlerken, bir yandan da, evvelce kendinde ne bir sanayiin, ne bir tccar zmresbin, hatt ne de bir ak deniz seferinin var l bahis konusu olmayan Avrupa dnya iktisadiyat.nda hamle yaparak, hayrete deer bir hzla gelime e balamtr. Batya sratle zenginlemek ve mede n merhaleler amalc ansn veren bu ilerleyite mhft mil, Avrupann slm.-Trk dnyasn tam-

SE 1C UK I.U

T A K tH t

Jg3

mfis olmutur. Byk lde ticri faaliyet ve denizler-ar seyahatlerin salad ktisad refah ise, Avrapada ortaya kard burjuvazi yolu ile, Orta a derebeylik rejiminin yklp yerine ada devletdzeninin kurulmasna doru balayan gelimede balca sebep tekil etmitir.

N o t : S el u k lu tarih e ilgili 00 ylnn k a y n a k aratrm M , bu Icilaba esas tekil eder. ,> !-;ko.(cfic: C.Selulcua- iad. slm A nsik lopeclsj, c, X , a. 3 5 3 - i 16.) y erli yeriwle

ve

Ksterilni-^r.

Seluklu tnparviteiuu