Κϊςτασ Παπαϊωάννου - Παναγιϊτθσ Κονδφλθσ Παράλλθλοι και αντίδρομοι

Παραςκευι, 08 Λοφνιοσ 2012 09:00Άρκρα
Share
inShare
Download SocButtons

Κϊςτασ Κουτςουρζλθσ

Ακόμθ και ςε μια πρϊτθ ματιά, το γιατί οι δρόμοι που πιραν ο Κϊςτασ Παπαϊωάννου και ο
Παναγιϊτθσ Κονδφλθσ υπιρξαν ςε μεγάλο τουσ τμιμα παράλλθλοι, πρζπει να είναι ευδιάκριτο.
Μιλϊ βεβαίωσ για εκείνθ τθ ςειρά των βιογραφικϊν ςυμπτϊςεων που τουσ ςυνδζουν,
ςυμπτϊςεων που εξθγοφν ϊσ ζναν βακμό και τθν εςωτερικι ςυνάφεια του ζργου τουσ, και
δικαιολογοφν τθν ςυνεξζταςι του.

Ζτςι, και οι δφο υπιρξαν γόνοι αςτικϊν, καλλιεργθμζνων οικογενειϊν, γεγονόσ που άφθςε τα
ίχνθ του πρϊτα απ' όλα ςτθν εδραία ανκρωπιςτικι παιδεία τουσ. Και οι δφο ξεκινϊντασ κα
ςτρατευκοφν πολιτικά ςτισ τάξεισ τθσ ελλθνικισ αριςτεράσ και κα ςυμμεριςτοφν ςε καιροφσ
δφςκολουσ τθν ιςτορικι τθσ μοίρα· ο Παπαϊωάννου κατά τθ διάρκεια τθσ Κατοχισ και τθσ
πρϊτθσ εμφυλιοπολεμικισ περιόδου, ο Κονδφλθσ ςτα ταραγμζνα χρόνια τθσ δεκαετίασ του
1960 και τθσ δικτατορίασ. Και οι δφο κα αποςταςιοποιθκοφν γριγορα από τθν πρϊτθ τουσ
εκείνθ ςυμπαράταξθ με το κομμουνιςτικό κίνθμα, κα περάςουν μάλιςτα ςτθ χορεία των
διειςδυτικότερων κριτικϊν του. Και οι δφο κα δϊςουν πρϊιμα δείγματα του ςυγγραφικοφ τουσ
ταλζντου ςτα ελλθνικά, προτοφ μετοικιςουν εν ςυνεχεία ςε ξζνθ χϊρα και ξζνθ γλϊςςα – τθν
Γαλλία και τα γαλλικά ο Κ.Π., τθν Γερμανία και τα γερμανικά ο Π.Κ. ΢τισ χϊρεσ αυτζσ κα
ςυμπλθρϊςουν τισ ςπουδζσ τουσ και κα γράψουν τα γνωςτότερα βιβλία τουσ. Και οι δφο κα
δουν τα γραπτά τουσ να αναγνωρίηονται ευρζωσ ςτο εξωτερικό, τθν ίδια ϊρα που ςτθν Ελλάδα
κα προςκόπτουν ςυχνά ςτθν άγνοια ι τθν αδιαφορία. Σζλοσ, και οι δφο κα πεκάνουν νωρίσ,
αφινοντασ πίςω τουσ ζνα ζργο ογκϊδεσ, ςτα ουςιϊδθ του ςθμεία με ακρίβεια διαγεγραμμζνο,
αλλά παρ' όλ' αυτά αςφαλϊσ ανολοκλιρωτο: ςτα πενιντα πζντε του χρόνια ο Παναγιϊτθσ
Κονδφλθσ, ζνα μόλισ ζτοσ πρεςβφτεροσ ο Κϊςτασ Παπαϊωάννου.

Σοφτεσ οι βιογραφικζσ ςυμπτϊςεισ από μόνεσ τουσ είναι νομίηω αρκετά χτυπθτζσ. Και γίνονται
εντυπωτικότερεσ αν δίπλα τουσ παρακζςει κανείσ μια ςειρά από άλλεσ ςυγγζνειεσ,
εςωτερικότερεσ αυτι τθ φορά. Θ πρϊτθ από αυτζσ ζχει να κάνει με τθν διφυΐα του
ςυγγραφικοφ ζργου των δφο ςυγγραφζων, το οποίο μοιράηεται μεταξφ ιςτορίασ των ιδεϊν και
των μορφϊν, από τθν μια πλευρά, και φιλοςοφικισ ανκρωπολογίασ και οντολογίασ, από τθν
άλλθ. ΢τθν πρϊτθ κατθγορία ανικουν βιβλία όπωσ το Σζχνθ και πολιτιςμόσ ςτθν Αρχαία
Ελλάδα του Παπαϊωάννου και ο Ευρωπαϊκόσ Διαφωτιςμόσ του Κονδφλθ, που χαιρετίςτθκαν
από τθν κριτικι, ανατυπϊκθκαν και μεταφράςτθκαν επανειλθμμζνα, και απζκτθςαν ςυν τω
χρόνω περιωπι κλαςςικοφ ςυγγράμματοσ. ΢τθν δεφτερθ, ανικουν τα κείμενα που περιζχουν
τον ςκλθρό πυρινα τθσ ςκζψθσ τουσ, και εννοϊ εδϊ για τον μεν Παπαϊωάννου τα πρϊιμα
ελλθνόγλωςςα φιλοςοφικά του δοκίμια, για τον δε Κονδφλθ το Λςχφσ και Απόφαςθ αλλά και
τθν θμιτελι Κοινωνικι Οντολογία.

Μια δεφτερθ ςυγγζνεια αφορά τθν μακρόχρονθ προςιλωςθ και των δφο διανοθτϊν ςτισ
μορφζσ του Χζγκελ και του Μαρξ. Δεν κα κομίςω γλαφκα εσ Ακινασ, απαρικμϊντασ τθ μακρά
ςειρά των κειμζνων του Παπαϊωάννου που αναφζρονται ευκζωσ ςτον Χζγκελ ι ςτον Μαρξ.
Περιορίηομαι ςτθ μνεία των ομόκεμων κειμζνων που φζρουν τθν υπογραφι του Παναγιϊτθ
Κονδφλθ. Αρχισ γενομζνθσ από τθν ογκϊδθ διατριβι του για τθν Γζνεςθ τθσ διαλεκτικισ ςτο
ζργο των Χαίλντερλιν, ΢ζλλινγκ και Χζγκελ, εγχείρθμα που ζχει ωσ απϊτατο κίνθτρό του τθν
διαςαφινιςθ του γενεαλογικοφ δζντρου απ' όπου ανεφφθ ο μαρξικόσ διαλεκτικόσ υλιςμόσ, ο
Κονδφλθσ κα ςτρζψει αργότερα το ενδιαφζρον του ςτον ίδιο τον Μαρξ. Θ μετάφραςθ και ο
υπομνθματιςμόσ τθσ διατριβισ του τελευταίου Διαφορά τθσ δθμοκρίτειασ και επικοφρειασ
φυςικισ φιλοςοφίασ, θ ςυναγωγι των μαρξικϊν (και ενγκελςιανϊν) κειμζνων που απαρτίηουν
τον τόμο Θ Ελλάδα, θ Σουρκία και το ανατολικό ηιτθμα, οι δίδυμεσ μελζτεσ για τον Μαρξ και
τθν Αρχαία Ελλάδα είναι μερικά ακόμθ τεκμιρια αυτοφ του ενδιαφζροντοσ, όχι όμωσ και τα
μόνα.

Μια τρίτθ ςυγγζνεια, ουςιαςτικότερθ, μπορεί να εντοπιςτεί ςτθν δραςτθριότθτα του
Παπαϊωάννου και του Κονδφλθ ωσ κριτικϊν των πολιτικϊν ιδεολογιϊν, και ιδίωσ ςτθν
πρωιμότθτα των διαγνϊςεϊν τουσ. Οι μελζτεσ του Παπαϊωάννου για το ολοκλθρωτικό κράτοσ
εκπονοφνται τθν κρίςιμθ δεκαετία του 1950, πάνω ςτο αποκορφφωμα δθλαδι τθσ
ακτινοβολίασ του ςοβιετικοφ παραδείγματοσ ακόμθ και μεταξφ των δυτικϊν διανοουμζνων.
Σθν ίδια εποχι ωςτόςο, και διόλου τυχαία, κα αρχίςει να αποκρυςταλλϊνεται και θ
αντιςοβιετικι κριτικι. Σο βιβλίο τθσ Χάννασ Άρεντ για τισ Καταβολζσ του ολοκλθρωτιςμοφ,
κυμίηω, πρωτοδθμοςιεφεται ςτα 1951. Οι ςχετικζσ μελζτεσ του Παπαϊωάννου βλζπουν το φωσ
τθσ δθμοςιότθτασ ςτο διάςτθμα 1954-1959. Εκ των υςτζρων, μπορεί να αναρωτθκεί κανείσ
ποια κα ιταν θ απιχθςθ των κειμζνων αυτϊν, που γράφτθκαν όλα ςτα ελλθνικά, αν είχαν
δθμοςιευκεί εγκαίρωσ ςε μια γνωςτότερθ γλϊςςα. Όμωσ ϊσ το 1959 και με τθν εξαίρεςθ
οριςμζνων άρκρων του ο Παπαϊωάννου δθμοςιεφει αποκλειςτικά ςτα ελλθνικά.

Αναλόγωσ πρϊιμθ είναι και θ κριτικι εναςχόλθςθ του Κονδφλθ με το ιςτορικό φαινόμενο και
το πολιτικό παρόν του ςυντθρθτιςμοφ. Θ ςχετικι μονογραφία του κα δει το φωσ τθσ
δθμοςιότθτασ το 1986. Κυμίηω ότι θ Κάτςερ κυβερνά ςτθ Βρεταννία από το 1979, ο Ρζθγκαν
ςτισ Θνωμζνεσ Πολιτείεσ από το 1980, ενϊ θ πλιρθσ επικράτθςθ τθσ πολιτικισ ιδεολογίασ με
τθν οποία ςυνζδεςαν οι δυό αυτοί θγζτεσ το όνομά τουσ, κα ςθμειωκεί μόλισ κατά τθν
δεκαετία του 1990, με τθν πτϊςθ του Σείχουσ του Βερολίνου και τθν κατάρρευςθ τθσ
΢οβιετικισ Ζνωςθσ.

Θ κριτικι του Κονδφλθ ςτον ςυντθρθτιςμό του 20οφ αιϊνα δεν είναι απλϊσ πρϊιμθ αλλά και θ
ριηικότερθ που ζχει ποτζ διατυπωκεί. Ο ςυγγραφζασ κεωρεί τον ςφγχρονο ςυντθρθτιςμό
φαινόμενο ψευδϊνυμο και του αρνείται κάκε ιςτορικι ςυνάφεια με το ομϊνυμο ρεφμα των
προθγοφμενων αιϊνων. Ανατρζχοντασ ςτθ διαπάλθ των πολιτικϊν ιδεϊν κατά τουσ Νζουσ
Χρόνουσ, δείχνει ότι ο ιςτορικόσ ςυντθρθτιςμόσ ςυνδζεται άρρθκτα με τουσ υποςτθρικτζσ του
Παλαιοφ Κακεςτϊτοσ που ανζτρεψε θ Γαλλικι Επανάςταςθ, και τθν μετζπειτα Παλινόρκωςθ,
και ότι εκμετρά ουςιαςτικά το ηθν το 1848, όταν οι τελευταίοι εναπομείναντεσ εκπρόςωποί
του, μζλθ τθσ κλθρονομικισ αριςτοκρατίασ και των ανά τθν Ευρϊπθ Αυλϊν, προςχωροφν
εκόντεσ άκοντεσ, και ωσ ελάςςονεσ πλζον εταίροι, ςτο ςτρατόπεδο του φιλελεφκερου
αςτιςμοφ. Αυτόσ ο τελευταίοσ κα επωμιςτεί ςτο εξισ το βάροσ του αγϊνα εναντίον των ιδεϊν
τθσ ςοςιαλιςτικισ, ςοςιαλδθμοκρατικισ και κομμουνιςτικισ Αριςτεράσ.

Σο παράδοξο να επιβιϊνει ζωσ ςιμερα ο όροσ "ςυντθρθτιςμόσ" ενϊ εξζλιπαν πλιρωσ οι
δυνάμεισ που ιςτορικά τον εξζφραηαν, ο Κονδφλθσ το εξθγεί ωσ προϊόν πολεμικϊν αναγκϊν.
Ζτςι μια μερίδα τθσ αριςτεράσ, ςτθν προςπάκειά τθσ να δυςφθμιςει τουσ φιλελεφκερουσ
αςτοφσ αντιπάλουσ τθσ, κα αρχίςει να τουσ αποκαλεί κατά ςφςτθμα "ςυντθρθτικοφσ" ι και
"αντιδραςτικοφσ". Σθν ίδια περίοδο, ζνα τμιμα τθσ ίδιασ τθσ αςτικισ φιλελεφκερθσ παράταξθσ,
κορυβθμζνο από τθν ραγδαία άνοδο των αριςτερϊν αντιπάλων του, κα υιοκετιςει για
λογαριαςμό του τον χαρακτθριςμό του "ςυντθρθτικοφ", προκειμζνου να διαχωρίςει
ευκρινζςτερα τθ κζςθ του όχι μόνο από τουσ ςοςιαλιςτζσ και τουσ κομμουνιςτζσ, αλλά και από
τθν αριςτερόςτροφθ πτζρυγα του αςτικοφ φιλελευκεριςμοφ που αναηθτοφςε ςθμεία επαφισ
και ςυμβιβαςμοφ με αυτοφσ τουσ τελευταίουσ. Οι οικονομικζσ ιδζεσ των Χάγεκ και Φριντμαν,
λ.χ., όπωσ εφαρμόςτθκαν τθν τελευταία τριακονταετία, είναι μια τζτοια ευκεία επίκεςθ κατά
του ρεφορμιςτικοφ κοινωνικοφ φιλελευκεριςμοφ, ιδίωσ του κευνςιανιςμοφ, ο οποίοσ
αποτζλεςε μεταπολεμικά το κεωρθτικό υπόβακρο τθσ ςοςιαλδθμοκρατικισ οικονομικισ
πολιτικισ ςτθν Ευρϊπθ και αλλοφ. Μολονότι οι ςυγγραφείσ αυτισ τθσ γραμμισ είχαν φροντίςει
εξ αρχισ να τονίςουν ότι πθγι ζμπνευςθσ και κεωρθτικι τουσ αφετθρία ςτάκθκε ο
ριηοςπαςτικόσ κλαςςικόσ φιλευκεριςμόσ (εξ ου και το προςωνφμιο "νεοφιλελεφκεροι" που

τουσ αποδόκθκε), οι πολιτικζσ δυνάμεισ που ζμελε να κζςουν τισ ιδζεσ τουσ ςε εφαρμογι
διλωναν επιςιμωσ κιαςϊτεσ του "ςυντθρθτιςμοφ".

Ο Κονδφλθσ δείχνει γλαφυρά πόςο παράδοξο είναι το γεγονόσ να αυτοαποκαλοφνται
"ςυντθρθτικοί", πολιτικοί όπωσ θ Κάτςερ και ο Ρζθγκαν, των οποίων θ πολιτικι υπιρξε
ακριβϊσ θ βιαιότερθ ριξθ με το κοινωνικοοικονομικό status quo, τθν οποία γνϊριςε θ Δφςθ τισ
τελευταίεσ τρεισ δεκαετίεσ. Σο φαινόμενο των ιδεολογικϊν μεντόρων τθσ κυβζρνθςθσ του
Σηωρτη Μπουσ του νεϊτερου, που από τθ μία πλευρά προωκοφν τθν επαναςτατικι, ακόμθ και
διά των όπλων, εξαγωγι τθσ "δθμοκρατίασ", του "ελεφκερου εμπορίου" και των δυτικϊν
ιδεωδϊν ς' όλα τα μικθ και τα πλάτθ του πλανιτθ και ιδίωσ ςτον αραβομουςουλμανικό κόςμο,
και από τθν άλλθ ονοματίηουν τον εαυτό τουσ "νεοςυντθρθτικοφσ", είναι μια ακόμθ επίρρωςθ
του γνωςτοφ γλωςςικοφ φαινομζνου, του οποίου τθν κλαςςικι διάγνωςθ οφείλουμε ςτον
Κουκυδίδθ: των λζξεων δθλαδι που χάνουν βακμθδόν το νόθμά τουσ, διολιςκαίνοντασ τελικά
ςτο αντίκετό τουσ.

* * *

Ο κατάλογοσ των ςθμείων ςτα οποία θ ςκζψθ του Κϊςτα Παπαϊωάννου και εκείνθ του
Παναγιϊτθ Κονδφλθ ςυγκλίνουν ι ζςτω διαςταυρϊνονται δεν εξαντλείται ςτα όςα ανζφερα.
Ζνασ περιςςότερο λεπτολόγοσ αναγνϊςτθσ κα μποροφςε να αποκομίςει ενδιαφζροντα
ςυμπεράςματα, ακολουκϊντασ λ.χ. τα ίχνθ που κατζλιπε ςτα κείμενα και των δφο θ ςκζψθ και
θ παρουςία του Ραιυμόν Αρόν. Ι μελετϊντασ τον κρίςιμο ρόλο που διαδραμάτιςε ςτθ
διαμόρφωςθ τουσ θ αρχαιοελλθνικι ςκζψθ και γραμματεία. Οι ζννοιεσ τθσ μάηασ και τθσ
μαηικισ δθμοκρατίασ είναι ζνα ακόμθ τζτοιο ςθμείο, διαςταφρωςθσ περιςςότερο παρά
ςφγκλιςθσ, που επιτρζπει τθν ςυγκριτικι εξζταςθ.

Εν προκειμζνω, δεν κα επιμείνω. Κι αυτό, διότι ςε μια τζτοια περίπτωςθ κα διατρζχαμε τον
κίνδυνο να υπερτονίςουμε τα ςθμεία επαφισ των δφο ςυγγραφζων και να υποτιμιςουμε τα
διεςτϊτα τουσ χαρακτθριςτικά. Και είναι κάτι παραπάνω από προφανζσ ότι αυτά τα τελευταία
είναι και τα πλζον βαρφνοντα.

Εντελϊσ ςχθματικά: ΢τθν περιγραφικι κεωρία τθσ απόφαςθσ του Κονδφλθ, που ζχει τισ
απαρχζσ τθσ ςτθν αξιολογικι ουδετερότθτα του Βζμπερ, αντιτίκεται ευκζωσ θ ιςτοριογραφικι
και φιλοςοφικι ςτάςθ του Παπαϊωάννου, θ οποία είναι εμφανϊσ ςτρατευμζνθ. Ο
Παπαϊωάννου ςυμμεριηόταν αςφαλϊσ το χειραφετθτικό ιδεϊδεσ τθσ εγελομαρξικισ

παράδοςθσ, παρ' όλθ τθν κριτικι που άςκθςε ςε ό,τι ο ίδιοσ κεωροφςε ωσ ιςτορικι ςτρζβλωςι
του. Επιπλζον, θ αρχαιοςτρζφεια του Παπαϊωάννου, θ εμμονι του δθλαδι ςτο όραμα ενόσ
ελλθνικοφ ουμανιςμοφ, ικανοφ να αντιςτακμίςει το φάςμα του ιςτορικά μερικευμζνου και
κατακερματιςμζνου ανκρϊπου που παριγαγαν μαηικά οι Νζοι Χρόνοι, είναι και αυτι δείγμα
ςαφζσ τθσ προτίμθςισ του για τον μάχιμα πολιτικό, ευκζωσ παρεμβατικό ρόλο του
διανοουμζνου.

Απ' εναντίασ, ο Κονδφλθσ πίςτευε ότι μόνο οι διανοοφμενοι νομίηουν ότι καταλαβαίνουν τον
κόςμο καλφτερα από τουσ υπόλοιπουσ ανκρϊπουσ, ειρωνευόταν δε τα ευγενι ιδεϊδθ των
πάςθσ φφςεωσ οραματιςτϊν, τα οποία κεωροφςε ςυλλιβδθν κεκαλυμμζνεσ αξιϊςεισ ιςχφοσ.
Από τθν μομφι αυτι δεν νομίηω ότι κα μποροφςε να εξαιρεκεί θ παπαϊωάννεια αντίλθψθ του
πεπλθρωμζνου και ολοτελοφσ ανκρϊπου, που διαβιοί ςυμφιλιωμζνοσ με τον κόςμο και τθν
φφςθ. Ο Κονδφλθσ, ςε ζςχατθ ανάλυςθ, ςε επίπεδο δθλαδι γνωςιολογικό, υπιρξε ςυνεπισ
μθδενιςτισ, αν και πάντα φρόντιηε να διευκρινίηει ότι ζνασ τζτοιοσ μθδενιςμόσ αφορά
αποκλειςτικά τουσ "επαΐοντεσ του περικωρίου". Θ μετοχι ςτθν κοινωνικι πράξθ προχποκζτει
αναγκαςτικά τθν χριςθ ιδεϊν. Λδίωσ ςτθν πολιτικι αλλά και τθν κεωρθτικι διαπάλθ, οι ιδζεσ
δεν είναι παρά όπλα, που αντλοφν το πρακτικό τουσ κφροσ όχι από τθν αντιςτοίχιςι τουσ προσ
μια ανϊτερθ αλικεια, αλλά από τθν ικανότθτά τουσ να πλιξουν καίρια τον εκάςτοτε αντίπαλο.

* * *

Τπάρχει ζνα χωρίο του Κουκυδίδθ που προςφζρεται όςο κανζνα άλλο για να
εικονογραφιςουμε τισ διακριτζσ αυτζσ προςεγγίςεισ και να αποτιμιςουμε το μζγεκοσ τθσ
απόςταςθσ που τισ χωρίηει. Πρόκειται για τον περίφθμο Διάλογο Μθλίων και Ακθναίων του
Κουκυδίδθ, τον οποίο ςχολιάηουν και οι δφο ςυγγραφείσ, ο Κϊςτασ Παπαϊωάννου ςτο βιβλίο
του για τθν αρχαιοελλθνικι τζχνθ, ο Παναγιϊτθσ Κονδφλθσ ςτον πρόλογο τθσ ανκολογίασ Ο
φιλόςοφοσ και θ ιςχφσ που ο ίδιοσ επιμελικθκε και εξζδωςε ςτθν Γερμανία το 1992.

΢τα μάτια του Παπαϊωάννου, ο διάλογοσ αυτόσ είναι "θ τελευταία αιςχφλεια τραγωδία που μασ
κλθροδότθςε θ κλαςικι εποχι" και ωσ τζτοια μασ παρζχει τθ δυνατότθτα να
ςυνειδθτοποιιςουμε "ςε ποιο βακμό μθδενιςμοφ είχε φτάςει θ δίψα των Ακθναίων για τθν
απόκτθςθ ιςχφοσ". Ο "ςτυγνόσ ρεαλιςμόσ" που κθρφςςουν οι Ακθναίοι και ο οποίοσ δεν
γνωρίηει άλλθ οδό παρά τθν άνευ όρων υποταγι των Μθλίων ι τθν ανελει εξολόκρευςι τουσ,
είναι για τον Παπαϊϊαννου ςθμείο δθλωτικό τθσ κατάρρευςθσ των κλαςςικϊν ακθναϊκϊν
ιδεωδϊν τθσ εποχισ του ΢όλωνα και του Αιςχφλου.

Σο ζςτι δίκθσ οφκαλμόσ, θ κλαςςικι ελλθνικι αντίλθψθ που ζβλεπε τθν ανκρϊπινθ δικαιοςφνθ
ωσ κομμάτι αναπόςπαςτο τθσ ευρφτερθσ κοςμικισ τάξθσ, καταρρζει τθν ςτιγμι κατά τθν οποία
οι Ακθναίοι πρζςβεισ επικαλοφνται υπζρ τουσ τθν εφνοια των κεϊν, και διακθρφςςουν ότι ο
κείοσ νόμοσ ταυτίηεται με τον φυςικό νόμο τθσ επικράτθςθσ του ιςχυροφ επί του
αςκενζςτερου. Σθ ςτιγμι αυτι, τθν ζννοια του κλαςςικοφ μζτρου, του εξανκρωπιςμζνου
κόςμου τθσ τραγωδίασ, διαδζχεται θ παλινδρόμθςθ ςτον κόςμο τθσ φυςικισ βίασ. Για τον
Παπαϊωάννου, θ άλωςθ τθσ νθςιωτικισ πολιτείασ και ο επακόλουκοσ παραδειγματικόσ
εξανδραποδιςμόσ των υπεραςπιςτϊν τθσ ςυνιςτά "κρίαμβο τθσ φβρεωσ". Θ μετζπειτα
παράδοςθ του ακθναϊκοφ διμου ςτον λαϊκιςτικό τυχοδιωκτιςμό ενόσ Αλκιβιάδθ, θ ςικελικι
καταςτροφι και θ τελικι ιττα τθσ πόλθσ δεν είναι παρά "θ τιμωρία *που+ κα ζλκει με τθν
αμείλικτθ ςκλθρότθτα του τιμωροφ πεπρωμζνου".

Θ ερμθνεία του Κονδφλθ δεν κα μποροφςε να είναι διαμετρικότερα αντίκετθ. Αν για τον
Παπαϊωάννου "ο πόλεμοσ φζρνει ςτθν επιφάνεια τουσ παλιοφσ δαίμονεσ τθσ φβρεωσ και τθσ
παραφροςφνθσ που ο πολιτιςμόσ καλφπτει με ζναν λεπτό υμζνα", για τον Κονδφλθ ο πόλεμοσ,
και ο Κουκυδίδθσ ωσ εξθγθτισ τθσ πακολογίασ του, φζρνει ςτθν επιφάνεια τθν πραγματικι και
βακφτερθ φφςθ των ανκρϊπων, και αποκαλφπτει "τι κινεί εκείνουσ και τθν ιςτορία". Με τισ
ομιλίεσ των Ακθναίων κθρφκων "κακιερωμζνοι κεςμοί και παμπάλαια ζκιμα παραμερίηονται
ςτο άψε-ςβιςε", "τα ιερά δεςμά τθσ θκικισ και τθσ κρθςκείασ καταρρακϊνονται αιφνίδια".
Όμωσ αυτό ακριβϊσ αποδεικνφει ότι πρόκειται για τεχνθτζσ καταςκευζσ και κεςμίςεισ, όχι για
γεννιματα τθσ φφςθσ. "Σο αλθκινό πρόςωπο τθσ φφςθσ", ςθμειϊνει ο Κονδφλθσ, "είναι το
πρόςωπο των Ακθναίων όταν ηθτοφν από τουσ Μθλίουσ να υποταγοφν", "θ κεία ι φυςικι τάξθ,
ο εςϊτεροσ νόμοσ του Όντοσ είναι ακριβϊσ ο νόμοσ του ιςχυρότερου." Θ επίκλθςθ τθσ
δικαιοςφνθσ, ςτθν οποία προςφεφγουν οι Μιλιοι είναι ζνα μοιραίο ςφάλμα, θ πίςτθ τουσ
"ςτθν υπερίςχυςθ των θκικϊν κανόνων γεννά απλϊσ φροφδεσ ελπίδεσ" και τουσ "ωκεί ςε
απελπιςμζνεσ και αυτοκαταςτροφικζσ ενζργειεσ. Θ πράξθ κα όφειλε να προςανατολίηεται
ςτουσ κανόνεσ τθσ φρόνθςθσ, οι οποίοι πάλι πρζπει να υπθρετοφν τθ φυςικι επιταγι τθσ
αυτοςυντιρθςθσ. Βεβαίωσ", ςυμπλθρϊνει ο Κονδφλθσ, "θ αυτοςυντιρθςθ ζχει διαφορετικό
νόθμα για τον ιςχυρό, ο οποίοσ μπορεί να διατθριςει τθν ιςχφ του μονάχα διευρφνοντάσ τθν
ςυνεχϊσ, και για τον αδφνατο, ο οποίοσ ςϊηεται ανταποκρινόμενοσ ςτισ επικυμίεσ του
ιςχυρότερου".

Οι δφο αυτζσ αντίμαχεσ αναγνϊςεισ του Κουκυδίδθ εκπροςωποφν ςχεδόν ιδεοτυπικά τισ
κρατοφςεσ ςιμερα ερμθνείεσ του Ακθναίου ιςτορικοφ, και για τον λόγο αυτό παραμζνουν
εξόχωσ επίκαιρεσ.

Θ πρϊτθ από αυτζσ, που αντιςτοιχεί ςτθ γνϊμθ του Κονδφλθ, πιςτεφει ότι ο Κουκυδίδθσ δίνει
δίκαιο ςτουσ Ακθναίουσ και άδικο ςτουσ Μθλίουσ για τθν ςτάςθ τουσ ςτθ μεταξφ τουσ διζνεξθ.

Θ ζκβαςθ τθσ εκςτρατείασ, θ κυρίευςθ του νθςιοφ, το αποδεικνφει εν τοισ πράγμαςι. Επιπλζον,
οι Ακθναίοι ζχουν δίκιο και για ζναν άλλο, ακόμθ κριςιμότερο λόγο. ΢το γενικότερο πλαίςιο τθσ
αντιπαράκεςισ τουσ με τουσ Λακεδαιμόνιουσ, οποιαδιποτε ταλάντευςι τουσ ςτο ηιτθμα τθσ
Μιλου, κα ερμθνευόταν ωσ ζλλειψθ αποφαςιςτικότθτασ και αδυναμία. Αυτι πάλι με τθ ςειρά
τθσ κα ενκάρρυνε τθν αποςκίρτθςθ και άλλων δυςαρεςτθμζνων ςυμμάχων των Ακθνϊν, και κα
οδθγοφςε ςτθν τελικι κατάρρευςθ τθσ Ακθναϊκισ ςυμμαχίασ ζναντι των αντιπάλων τθσ. Οι
Ακθναίοι, ςυνεπϊσ, δεν επζλεξαν ελαφρά τθ καρδία τθν ολοκλθρωτικι εξόντωςθ των
αδφναμων νθςιωτϊν, ιταν οι ηωτικζσ ανάγκεσ του πόλεμου, εν ολίγοισ θ δικι τουσ επιβίωςθ,
που τουσ τθν επζβαλαν.

Αντιρρθτικι προσ αυτιν τθν γνϊμθ, θ άλλθ κφρια ερμθνεία του διαλόγου, εντάςςει τα
γεγονότα τθσ Μιλου ςτο ευρφτερο πλαίςιο του Πελοποννθςιακοφ Πολζμου. Ζτςι τονίηει ότι ο
Κουκυδίδθσ ξεκινά τθν εξιςτόρθςθ τθσ ΢ικελικισ Εκςτρατείασ αμζςωσ μετά από τθν ζκβαςθ
εκείνθσ κατά τθσ Μιλου. Με αυτόν τον τρόπο κζλει να υπογραμμίςει παραςτατικότερα τθν
από μζρουσ των Ακθναίων αλαηονικι υπερεκτίμθςθ των δυνάμεϊν τουσ, που ςτθν περίπτωςθ
των ΢ικελικϊν κα τουσ οδθγιςει ςτον όλεκρο και, αργότερα, ςτθν οριςτικι ιττα και τθν
ιςτορικι δφςθ τθσ θγεμονίασ τουσ. Αυτι θ αλαηονικι υπερεκτίμθςθ των δυνάμεων τουσ είναι
εν προκειμζνω ό,τι ο Κϊςτασ Παπαϊωάννου κα ονόμαηε "κρίαμβο τθσ φβρεωσ".

* * *

΢υνοψίηω. ΢τισ ζςχατεσ, μθ περαιτζρω αναγϊγιμεσ παραδοχζσ τουσ, θ ςκζψθ του Κϊςτα
Παπαϊωάννου και εκείνθ του Παναγιϊτθ Κονδφλθ είναι αντίδρομεσ μεταξφ τουσ. Με κριτιριο
τθ κεϊρθςθ του Παπαϊωάννου, θ κονδφλεια ανκρωπολογία, που εδράηεται ςτθν ςτακερά τθσ
ιςχφοσ, ςυνιςτά ςε τελικι ανάλυςθ μια φιλοςοφία τθσ φβρεωσ, ζναν βιολογικό αναγωγιςμό
που, ανεξαρτιτωσ προκζςεων, μπορεί εφκολα να μετατραπεί ςε εργαλείο χειραγϊγθςθσ. Με
γνϊμονα τθν οπτικι του Κονδφλθ, θ ςκζψθ του Παπαϊωάννου, αυτοφ του φιλοςόφου τθσ
καταλλαγισ, όπωσ τον αποκάλεςε ο Οκτάβιο Πασ, δεν είναι παρά μια εκδοχι πλατωνίηοντοσ
ουμανιςμοφ, που παρά τισ επιμζρουσ ςυλλιψεισ του, ςτερείται εδραίου ανκρωπογνωςτικοφ
κεμελίου.

Παρ’ όλα αυτά, θ ςυνεξζταςθ του ζργου αλλά και τθσ βιοπορείασ των δφο αυτϊν ςυγγραφζων
μπορεί να φζρει ςτθν επιφάνεια και ςθμεία ςτα οποία πορεφονται παράλλθλα. Κατά τοφτθ τθν
ζννοια, θ απόπειρα τθσ αντιπαραβολισ τουσ ίςωσ φανεί και ςτο μζλλον εγχείρθμα δελεαςτικό.

Πθγι: Αντίφωνο, από τον ςυλλογικό τόμο Αφιζρωμα ςτον φιλόςοφο Κϊςτα Παπαϊωάννου,
Καβάφεια 2006: Δεκατζςςερισ ειςθγιςεισ, πρόλογοσ Α. Αποςτολόπουλοσ, επιμ. Δ. Αρμάοσ,
Ακινα 2008

Προςκικθ νζουΑναηιτθςθRSS ΢χόλια (19)
08-06-2012 12:55 |85.72.107.xxx| Κεόδωροσ Λ. Ηιάκασ - Ο Άρθσ Ηεπάτοσ για τον Κονδφλθ
Διαβάηοντασ τθν παραπάνω εξαιρετικι ςυγκριτικι αναφορά του κ. Κουτςουρζλθ ςτουσ δφο
μεγάλουσ τθσ μεταμαρξιςτικισ ςκζψθσ μασ, τον Κϊςτα Παπαϊωάννου και τον Παναγιϊτθ
Κονδφλθ, κυμικθκα τθ μαρτυρία του αείμνθςτου Άρθ Ηεπάτου, ο οποίοσ είχε γνωρίςει τον
Κονδφλθ.

Όταν ζγραφα για τον μεταμοντζρνο μθδενιςμό, επικαλοφμενοσ τθν «Παρακμι του Αςτικοφ
Πολιτιςμοφ» του Κονδφλθ και χρθςιμοποιϊντασ ωσ ιςχυρό επιχείρθμα για το επικείμενο τζλοσ
τθσ Νεωτερικότθτασ το διαηφγιο Αςτοφ και Διανοοφμενου, ο Άρθσ ςθμείωςε τα εξισ:

«Σον Κονδφλθ τον γνϊριςα μόλισ μπικα ςτο Πανεπιςτιμιο. Μου ζκανε μεγάλθ εντφπωςθ θ
οξυδζρκεια του νου του και θ ςτιβαρότθτα του πνεφματόσ του. Ιταν απ’ εκείνθ τθν θλικία
εξαιρετικά προικιςμζνοσ. Από τότε είχε ξεκακαρίςει πλιρωσ ότι θ ΢οβιετικι Ζνωςθ ιταν μια
μεγάλθ αποτυχία ςαν ςοςιαλιςτικό πείραμα. Για να καταλιξω ςε παραπλιςια ςυμπεράςματα
χρειάςτθκα 16 χρόνια και πολλζσ πικρζσ εμπειρίεσ. Αυτόσ εν ζτει 1962, μόνο με κεωρθτικι
παρατιρθςθ κατάλαβε άριςτα τι ςυνζβαινε ςτθν ΢. Ζνωςθ, χωρίσ να αποκλίνει προσ τουσ
τροτςκιςτζσ. Είδε κακαρά κι’ επειδι κανζνασ τθν εποχι αυτι (ςτθν Ελλάδα) δεν μποροφςε οφτε
κατά προςζγγιςθ, να δεί όςα ζβλεπε αυτόσ, απομονϊκθκε χωρίσ να διαμαρτυρθκεί. Ο
άνκρωποσ και ιςχυρότατο πνεφμα διζκετε και δφναμθ χαρακτιροσ. Όταν ζφυγε για ςπουδζσ
ςτθν Γερμανία –ζμεινε αρκετά χρόνια- δζχτθκε ςαν ιδεϊδεσ του τθν κλαςικι πρωςικι αντίλθψθ
περί κράτουσ. ΢τθν Γερμανία ζγινε ιδιαίτερα αγαπθτόσ, γιατί αυτόσ ζνασ Ζλλθνασ, εξζφραηε
χωρίσ ςυςτολζσ, ό,τι κανζνασ Γερμανόσ δεν εξζφραηε ανοικτά. Πϊσ ο Κονδφλθσ ζκανε αυτζσ τισ
περίεργεσ επιλογζσ; Αυτόσ ο οξφτατοσ κριτικόσ νουσ, πϊσ ςαγθνεφτθκε από ιδζεσ που δεν
ζδωςαν κάτι ςπουδαίο και επιπλζον θττικθκαν κατά κράτοσ κάτω από τισ κατάρεσ
αναρίκμθτων ανκρϊπων; Σι ζγινε θ κριτικι του δεινότθτα; Πάντωσ τα εξαιρετικά ςπάνια
προςόντα του δεν τον προφφλαξαν! Γιατί άραγε; Ζνασ αςτόσ, αυτό το ''αδιάςτατο ςθμείο’’, κα
ζκανε τα ίδια λάκθ με τον Κονδφλθ; Κα μποροφςε να διοικιςει τθν επιχείρθςι του με τον
τρόπο του ςκζπτεςκαι του Κονδφλθ; Ο Κονδφλθσ κα μποροφςε να διοικιςει μια επιχείρθςθ και

να τθν κρατιςει ςε κερδοφορία; Κι αν όχι για ποιό λόγο; Σελικά τι χάοσ χωρίηει τον αςτό από
τον διανοοφμενο, τον όποιο διανοοφμενο δεξιό ι αριςτερό;»

Απάντθςθ΢χόλιο
09-06-2012 16:58 |178.59.208.xxx| Απορϊν - Ανεκδοτολογιματα...
Ποφ, ςε ποιο βιβλίο ι άρκρο του, υποςτθρίηει ο Κ. (και μάλιςτα ωσ ιδεϊδεσ του!) "τθν κλαςικι
πρωςικι αντίλθψθ περί κράτουσ"; Πόκεν προκφπτει θ ςαγινευςι του από ιδζεσ αυτισ τθσ
κοπισ;

Προφανϊσ ο ανεκδοτολόγοσ ςασ, κ. Ηιάκα, δεν μπικε ποτζ ςτον κόπο να τον διαβάςει...

Απάντθςθ΢χόλιο
10-06-2012 19:35 |85.74.53.xxx| Κ.Λ.Η.
Προσ Αποροφντα: Ο Α.Η. κεωροφςε (δεν ιταν ο μόνοσ) ότι θ αναγωγι τθσ ιςχφοσ ςε "κεωρία
κακολικισ ιςχφοσ", δεν είναι ςτθ γερμανικι φιλολογία παρά, "θ κλαςικι πρωςικι αντίλθψθ
περί κράτουσ". Θ απόφανςθ αυτι ςυνδζει τθν αμφιςβιτθςθ μιασ φιλοςοφικισ κεωρίασ με τθν
αμφιςβιτθςθ μιασ μορφισ κράτουσ και με τα ιδεολογικά ςυμπλθρϊματα δικαίωςθσ αυτισ τθσ
μορφισ. Προφανϊσ είναι μια κζςθ "πολεμικισ", όπωσ κα ζλεγε κι ο ίδιοσ ο Κονδφλθσ. Σα
ερωτιματα που εγείρει ο αφοριςμόσ του Α.Η. είναι ζτςι δφο και είναι πολφ ςθμαντικά: α) Είναι
κεωρθτικά ορκι θ κεωρθτικι κακολίκευςθ τθσ ιςχφοσ; β) Είναι το "πρωςικό κράτοσ" πολιτικό
τθσ "αντίκριςμα"; Ανεξάρτθτα από τον τρόπο που εκφράηεται θ κριτικι ςτον Κ. (αφοριςτικι ι
αναλυτικι) αυτά είναι ουςιαςτικά τα ερωτιματα που κζτει. Χάνουμε τθν ουςία αν τα
παρακάμπτουμε. Ποιο ςθμαντικό είναι ίςωσ το ερϊτθμα που αναφζρεται ςτθν ςθμαςία του
χάςματοσ ανάμεςα ςτον φιλόςοφο και τον αςτό (τον νεωτερικό άνκρωπο τθσ πράξθσ.
Απάντθςθ΢χόλιο
11-06-2012 02:26 |94.65.214.xxx| Απορϊν
Αν ςτζκει το α), κ. Ηιάκα, και θ κεωρία του Κονδφλθ είναι κακολικισ ιςχφοσ, τότε προφανϊσ δεν
ςτζκει το β). Κάκε μορφι κράτουσ, κάκε μορφι οργάνωςθσ των ανκρϊπινων κοινωνιϊν
αποτελεί πολιτικό "αντίκριςμα" τθσ κεωρίασ, όχι μόνο το πρωςικό κράτοσ, αλλά και θ αρχαία
ακθναϊκι δθμοκρατία και το ςθμερινό φιλελεφκερο ςυνταγματικό κράτοσ λ.χ.

΢υμφωνϊ μαηί ςασ, ότι θ (ελλθνικι ιδίωσ) κριτικι ςτον Κονδφλθ κζτει ςυνικωσ τζτοιου είδουσ
θκικολογικά ερωτιματα. ΢υνικωσ ο παραλλθλιςμόσ ξεκινϊντασ από τον μακιαβελλιςμό,
περνάει ςτον Καρλ ΢μιττ και καταλιγει (ποφ αλλοφ) ςτον ναηιςμό.

Αφινω ςτθν κρίςθ των αναγνωςτϊν του Αντιφϊνου τθ διαςφνδεςθ τθσ ιςτορικισ Πρωςίασ με
"ιδζεσ που δεν ζδωςαν κάτι ςπουδαίο και επιπλζον θττικθκαν κατά κράτοσ κάτω από τισ
κατάρεσ αναρίκμθτων ανκρϊπων." Ότι για τον Χίτλερ και τα ςτρατόπεδα ςυγκεντρϊςεωσ
ευκφνεται εντζλει ο... Φρειδερίκοσ ο Β', ο Γκαίτε (!) και ο Καντ (!!), όπωσ τόςεσ και τόςεσ φορζσ
ζχει γραφτεί, πάντα κα βρίςκεται πρόκυμοσ κανείσ να το υποςτθρίξει.

Για τθν ειρωνεία του πράγματοσ, κυμίηω ότι ο Φρειδερίκοσ ιταν διαφωτιςτισ, ςυνομιλθτισ του
Βολταίρου, ουμανιςτισ, φιλότεχνοσ και αξιόλογοσ ςυγγραφζασ. Θ βαςικι του ςυμβολι ςτθν
πολιτικι ςκζψθ είναι μια νεανικι πραγματεία που ζγινε περίφθμθ ςε όλθ τθν Ευρϊπθ. Φζρει
τον -αντιπροςωπευτικό του περιεχομζνου τθσ- τίτλο "Αντι-Μακιαβζλλι" ...

Απάντθςθ΢χόλιο
11-06-2012 08:52 |94.64.179.xxx| Κ.Λ.Η.
Κα προςκζςω μόνο, ότι κατά τθν ΢χολι τθσ Φρανκφοφρτθσ (βλ. Διαλεκτικι του Διαφωτιςμοφ),
για τον ναηιςμό "ευκφνεται" ο Διαφωτιςμόσ (ωσ πρόταγμα τθσ Νεωτερικότθτασ) και όχι βζβαια
κάποια επιμζρουσ πρόςωπα. Ότι δθλαδι ο ναηιςμόσ ιταν κάτι ςαν "εντελζχεια" του
Διαφωτιςμοφ.

Αλθκεφει θ προκλθτικι αυτι άποψθ; Αυτό νομίηω είναι το κφριο ερϊτθμα που πρζπει να μασ
προβλθματίηει, όταν αντιμετωπίηουμε τθν αντίκεςθ ςτθν εκ μζρουσ του Κονδφλθ κακολικι
αξίωςθ ιςχφοσ των περί ιςχφοσ απόψεϊν του. Προφανϊσ το ερϊτθμα δεν είναι "θκικολογικό".
Μθν αυτοπαγιδευόμαςτε ςτθν πολεμικι διάςταςθ των επιχειρθμάτων μασ...

Θ προςωπικι μου άποψθ είναι ότι το δίπολο των προςεγγίςεων που ανζπτυξε ο κ.
Κουτςουρζλθσ (Παπαϊωάννου - Κονδφλθσ) δεν είναι δυνατόν να αρκεί ςτο επίπεδο των
επιχειρθμάτων τθσ μιασ ι τθσ άλλθσ πλευράσ. Θ κατανόθςθ τθσ ςθμαςίασ τθσ ιςχφοσ απαιτεί
και τισ δφο προςεγγίςεισ - κι αυτό ανεξάρτθτα από τθν αναπόφευκτθ ιδιοςυγκραςιακιμεταφυςικ ι προτίμθςθ του κακενόσ μασ για τθ μία ι τθν άλλθ.

(Προςωπικά με καλφπτει μια τρίτθ κεϊρθςθ, θ οποία υπερβαίνει νομίηω τθν πόλωςθ των δφο
προςεγγίςεων -χωρίσ να τισ καταργεί- και είναι θ μετανεωτερικι "κυςιαςτικι" κεωρία και θ
ςυναφισ "τριλεκτικι" λογικι, ςτα πλαίςια τθσ "εναλλακτικισ" κοινωνικισ οντολογίασ τθσ
ετερότθτασ.)

Απάντθςθ΢χόλιο
11-06-2012 12:40 |94.65.214.xxx| Απορϊν
Με αυτι τθ λογικι, για τον Διαφωτιςμό και τισ κακολικευτικζσ αξιϊςεισ του ευκφνεται ο
χριςτιανιςμόσ, ο ιουδαϊςμόσ, οι αβρααμιτικζσ και μονοκεϊςτικζσ κρθςκείεσ γενικά. Σθ δικι τουσ
δομι, εκκοςμικευμζνθ, αντιγράφουν τα διαφωτιςτικά ρεφματα και θ νεωτερικότθτα:
γραμμικόσ χρόνοσ, αδιριτθ πορεία προσ το τζλοσ του κόςμου/τθσ ιςτορίασ, ςωτθρία/κοινωνικι
απελευκζρωςθ κ.ο.κ.

Είναι ο διαφωτιςμόσ κάτι ςαν "εντελζχεια" του χριςτιανιςμοφ επομζνωσ; Ενδιαφζρον ερϊτθμα
ίςωσ. Με τον Κονδφλθ όμωσ τι ζχει να κάνει; Ποιεσ κανονιςτικζσ ςυνζπειεσ ζχει θ κονδφλεια
ζννοια τθσ ιςχφοσ; Σι μασ παρακίνθςε ποτζ να κάνουμε ο ςυγγραφζασ; Γιατί παραβάλλεται με
τον ναηιςμό και το πρωςικό κράτοσ λ.χ. και όχι με τουσ μπολςεβίκουσ, τον αναρχιςμό και τθν
βυηαντινι δεςποτεία, φαινόμενα τα οποία επίςθσ μπορεί να ερμθνεφςει;

Θ απάντθςθ είναι απλι. Κονδυλικϊσ ειπείν: για πολεμικοφσ λόγουσ. Επειδι θ ςκζψθ του κίγει
τισ δικζσ μασ αξιϊςεισ ιδεολογικισ ιςχφοσ, λογίηεται εχκρικι και δυςάρεςτθ. Οφτε θ
δυςαρζςκεια όμωσ, οφτε θ τελετουργικι επίκλθςθ τθσ ςκιάσ του Αδόλφου αρκοφν για να τθν
καταρρίψουν.

Απάντθςθ΢χόλιο
11-06-2012 15:06 |85.74.65.xxx| Μεταδεδομζνοσ - Ι μιπωσ όχι;
Είναι ορκι θ κεωρθτικι κακολίκευςθ τθσ ιςχφοσ;
Θ μετανεωτερικότθτα, ωσ κεωρία και ωσ κατάςταςθ, είναι μία απόπειρα ν’ απαντθκεί αρνθτικά
αυτό το ερϊτθμα. Εκεί όπου δεν υπάρχει κοινωνία και δεν υπάρχει κανονιςτικό πλαίςιο
εξαφανίηονται τα πεδία ςφγκρουςθσ κι εξάςκθςθσ τθσ ιςχφοσ.

Απάντθςθ΢χόλιο

11-06-2012 16:59 |79.131.124.xxx| Κ.Λ.Η.
Λόγω μακθματικισ παιδείασ δυςπιςτϊ απόλυτα απζναντι ςε κάκε αξίωςθ κακολικότθτασ που
διατυπϊνουν οι φιλοςοφικοί νόεσ.
Κυμίηω το κεϊρθμα τθσ μθ πλθρότθτασ του Γκζντελ, που ζχει λφςει τελεςίδικα το
επιςτθμολογικό αυτό πρόβλθμα. Αν το κεϊρθμα ιςχφει για τουσ αρικμοφσ πόςο μάλλον για τθν
πραγματικότθτα του ανκρωπίνου κοινωνικοφ πεδίου.

Μια κεωρία είναι ζνα μοντζλο, μια μακθματικι καταςκευι, θ αξία τθσ οποίασ ςυνίςταται ςτο
ότι περιμζνουμε να "δουλζψει", να μασ παράςχει δθλ. επαλθκεφςιμεσ εξθγιςεισ για τα
πραγματικά φαινόμενα ςτα οποία αναφζρεται. Και υπόκειται ςτο κριτιριο τθσ
διαψευςιμότθτασ, αν το πεδίο τθσ επιδζχεται αυξανόμενθ κατανόθςθ (θ οποία κανονικά δεν
ζχει όριο). Θ κεωρία -κάκε κεωρία που κζλει να ζχει ψιγματα αλθκείασ- οφείλει, επί ποινι
αυτοακυρϊςεωσ, να προςδιορίηει θ ίδια τα εξ οριςμοφ περιοριςμζνα όρια τθσ τθσ ιςχφοσ τθσ. Θ
περί απεριορίςτων ορίων αξίωςθ ιςχφοσ (αξίωςθ κακολικότθτασ) είναι τυπικά ιδεολογικιαντιεπιςτθμονι κι.

Μ' αυτά δεν κζλω να πω ότι είναι λάκοσ θ κεωρία τθσ ιςχφοσ, που ξεκινά από τον Κουκυδίδθ,
πζραςε ςτθ Δφςθ με τθ μορφι του Μακιαβζλι και των νεωτζρων για να βρει μια υποδειγματικι
ςυςτθματοποίθςθ από τον Κονδφλθ.
Λάκοσ είναι οι αξιϊςεισ κακολικότθτάσ τθσ, οι οποίεσ ςχετίηονται, κατά μια οριςμζνθ ςειρά
ςκζψεων, με τα εκ φφςεωσ ςτρυφνά προβλιματα κεμελίωςθσ που αντιμετωπίηει.

Αν κζλουν οι κιαςϊτεσ τθσ να υποςτθρίξουν πράγματι τθν κεωρία τθσ ιςχφοσ πρζπει -νομίηωνα δουλζψουν ςοβαρά πάνω ςτθν αποςαφινιςθ των ορίων τθσ.
΢το κάτω κάτω αυτό που απεχκανόταν ο Κονδφλθσ ιταν οι φίλακλοι οπαδοί.

Απάντθςθ΢χόλιο
11-06-2012 23:46 |94.65.214.xxx| Απορϊν
Λδοφ θ Ρόδοσ, αγαπθτζ κ Ηιάκα! Αν ςε ζνα τομζα του κοινωνικοφ βίου οι απόψεισ του Κονδφλθ
δεν ζχουν ιςχφ, αποδείξτε το. Αν θ α ι θ β ερμθνεία του δεν είναι ορκι, επιςθμάνετζ το. Πάρτε
όποιο βιβλίο του Κ. κζλετε και αναιρζςτε το ςελίδα ςελίδα. Οι κεωρίεσ αποςαφθνίηουν τα όριά
τουσ ςτθν πράξθ, κρίνονται επί τοφτου από τθν ευρετικι τουσ γονιμότθτα. Σα υπόλοιπα είναι
φιλολογίεσ.

Απάντθςθ΢χόλιο
12-06-2012 02:48 |85.74.65.xxx| Μεταδεδομζνοσ
Μα αν προςπακοφςε να αναιρζςει τθ κεωρεία του Κονδφλθ το μόνο που κα κατάφερνε είναι
να τθν επαλθκεφςει. Αντικζτωσ, οι “φιλολογίεσ” είναι θ εμπράγματθ υπζρβαςι τθσ.

Απάντθςθ΢χόλιο
12-06-2012 15:20 |79.131.121.xxx| Κ.Λ.Η.
Ζλεοσ αγαπθτοί μου. ΢ασ είπα ότι δεν πιςτεφω ςτθν φπαρξθ κεωριϊν κακολικισ ιςχφοσ.
Επομζνωσ τι να αναιρζςω και τι να επαλθκεφςω; Για να είμαι ςαφισ επικαλζςτθκα το κεϊρθμα
του Γκζντελ. Σι μου ηθτάτε ακριβϊσ δεν καταλαβαίνω. Να αποδείξω ότι το κεϊρθμα τθσ μθ
πλθρότθτασ είναι λάκοσ;
Θ αξίωςθ κακολικότθτασ είναι το λάκοσ. Δεν αφορά τθ κεωρία αλλά τουσ οπαδοφσ τθσ. Δικό
τουσ είναι το λάκοσ, όχι τθσ κεωρίασ. Είπαμε είναι πολεμικό λάβαρο θ κεωρία, αλλά όχι κι ζτςι.

Απάντθςθ΢χόλιο
12-06-2012 17:01 |94.65.214.xxx| Απορϊν
"Όλα του τα αντεπιχειριματα διατυπϊνονται αξιωματικά ωσ αντι-κζςεισ, και όταν ζρχεται να
κάνει τθν εμπειρικι του διάψευςθ απλϊσ προςάγει και πάλι μια κεωρθτικι κζςθ, ιτοι τθ
γενικι μομφι του «αναγωγιςμοφ», που μπορεί να απευκυνκεί ςτουσ πάντεσ και τα πάντα."

"Δεν αναφζρει οφτε ζνα ςυγκεκριμζνο ιςτορικό και κοινωνιολογικό παράδειγμα... Ότι οι
«φιλόςοφοι» ςυνικωσ μιλοφν για τθν εμπειρία κεωρθτικά μόνο, ι από δεφτερο και τρίτο χζρι,
δεν χρειάηεται να υπομνθςκεί· τουλάχιςτον οι μθ φιλόςοφοι το ξζρουν."

"Λςχυρίηεται ταυτόχρονα, χωρίσ τθν αίςκθςθ του παραδόξου, και ότι τθν αναςκεφαςε εμπειρικά
και ότι θ εμπειρικι τθσ αναςκευι είναι αδφνατθ, γιατί είναι τόςο γενικά διατυπωμζνθ, ϊςτε
δεν μπορεί να διαψευςκεί. Σι από τα δφο είναι λοιπόν χειρότερο για τθ κεωρία μου; Σο ότι
αναςκευάςκθκε ι το ότι δεν είναι δυνατόν να αναςκευαςκεί; Και είναι δυνατό να προβάλλεται
το δεφτερο ωσ επιχείρθμα εναντίον μιασ κεωρίασ; Μόνον όποια κεωρία αντικροφεται είναι

ςωςτι; – ιτοι άλλεσ κεωρίεσ είναι εςφαλμζνεσ επειδι αντικροφονται και άλλεσ είναι
εςφαλμζνεσ επειδι δεν αντικροφονται;"

"Δίνοντασ ςτθ κεωρία μου γενικευτικό εφροσ, δεν το ζκανα για να τθν καταςτιςω άτρωτθ,
παρά γιατί αυτό υπαγόρευαν οι κεματικζσ τθσ ανάγκεσ, θ υφι του αντικειμζνου τθσ. Θ μόνθ
κεμιτι κριτικι εδϊ μπορεί να αφορά μόνο το αν υπάρχει αντιςτοιχία μεταξφ κεματικοφ και
γενικευτικοφ εφρουσ. Σθν απεριόριςτθ γενίκευςθ μπορεί να τθ χρθςιμοποιιςει ωσ τζχναςμα
για να ξεφφγει τθν αναςκευι μονάχα μια κεωρία που δεν δζχεται το κριτιριο του εμπειρικοφ
ελζγχου. Αν όμωσ μια κεωρία δζχεται να κρικεί με το κριτιριο αυτό, όπωσ δζχεται θ δικι μου,
τότε όςο περιςςότερο γενικεφει, τόςο περιςςότερο εκτίκεται ςε κινδφνουσ, τόςο ευκολότερθ
γίνεται θ εμπειρικι διάψευςθ – όπωσ ευκολότερα ςκάηει ζνα παραφουςκωμζνο μπαλόνι.
Όποιοσ πιςτεφει ότι κατζχει τθν καρφίτςα, ασ δοκιμάςει. Όμωσ δεν κα καταφζρει ποτζ του να
ςκάςει το μπαλόνι πετϊντασ εναντίον του χαρτάκια πάνω ςτα οποία είναι γραμμζνθ θ λζξθ
«καρφίτςα»..."

Π.Κ., Μελαγχολία και πολεμικι, Κεμζλιο 2002, ςελ. 160-161

Απάντθςθ΢χόλιο
13-06-2012 19:05 |85.72.105.xxx| Κεόδωροσ Λ. Ηιάκασ - Για τον Κονδφλθ
Δεν γνϊριηα τισ δθλϊςεισ αυτζσ. Εκπλιςςομαι. Ο Μαρξ είχε πει κάποτε «εγϊ δεν είμαι
μαρξιςτισ». Εδϊ ο Κονδφλθσ δθλϊνει απερίφραςτα κονδυλικόσ... Ζπειτα και από αυτό κρίνω
ςκόπιμο να διευκρινίςω τθ κζςθ μου ζναντι του Κονδφλθ.

Όπωσ ζχω ιδθ πει ςε παραπάνω ςχόλιο δεν είμαι οπαδόσ του Κονδφλθ οφτε του Παπαϊωάννου,
αλλά μιασ «τρίτθσ κεϊρθςθσ». Οι δφο αυτοί πολφ ςπουδαίοι ςυγγραφείσ ανικουν ςτθ
νεωτερικι παράδοςθ και πιο ςυγκεκριμζνα, ςτθν ςοφιςτικϊν καταβολϊν ςυνιςτϊςα τθσ, ο
πρϊτοσ, και τθν πλατωνικϊν καταβολϊν ο δεφτεροσ.

Θ «τρίτθ κεϊρθςθ», που όπωσ είπα με καλφπτει, αντιςτοιχεί ςτθν κεντρικι παράδοςθ του
βυηαντινοφ Ελλθνιςμοφ, τθν οριηόμενθ από τθν «τριλεκτικι» ςυμμαχία τθσ χριςτιανικισ
παράδοςθσ με τθν ελλθνικι (πλατωνικι – αριςτοτελικι) παράδοςθ, εναντίον τθσ ςοφιςτικισ
ελλθνικισ παράδοςθσ.

Κατά τθ χριςτιανικι παράδοςθ όλα ανεξαιρζτωσ τα βαςίλεια του κόςμου ανικουν ςτον
Διάβολο. Αυτόσ είναι ο άρχων – δυνάςτθσ του κόςμου τοφτου. Αυτόσ είναι που χαρίηει
πρόκυμα ςτον Λθςοφ όλα τα βαςίλεια του κόςμου, αν πζςει να τον προςκυνιςει. Και φυςικά ο
Λθςοφσ αρνείται.

Ωσ χριςτιανόσ, λοιπόν, ξζρω ότι: α) Σο πολιτικό πεδίο (τα βαςίλεια του κόςμου) διζπεται από
τον νόμο τθσ ιςχφοσ (χωρίσ εξαιρζςεισ). β) Σο Πρόςωπο μπορεί και οφείλει να μθν υποκφψει
ςτο δζλεαρ τθσ ιςχφοσ. Είναι ελεφκερο ζναντί τθσ, -χωρίσ αυτό να ςθμαίνει ότι αποχωρείαπρακτεί από τα εγκόςμια. Ο Λθςοφσ δεν ζμεινε για πάντα ςτθν ζρθμο (όπωσ ο Βοφδασ λ.χ.),
αλλά διδάςκοντασ τθν ςταυρικι αυτοπαραίτθςθ από τθν ιςχφ, ζςτθςε άλλο ςφςτθμα ιςχφοσ
κεμελιωμζνο ςτθν ριηικι άρνθςθ τθσ ιςχφοσ. Σο μζγεκοσ τθσ ιςχφοσ είναι ανάλογο του βακμοφ
τθσ περιλαμβανόμενθσ ςτα ανκρωπολογικά του κεμζλια άρνθςθσ τθσ ιςχφοσ. Θ αγάπθ ςτον
άνκρωπο είναι θ αλθκινι ιςχφσ, κατά τθν χριςτιανικι κοινωνικι οντολογία. Και εδϊ είναι που
ςυναντάται θ χριςτιανικι παράδοςθ με τθν αρχαιοελλθνικι (πλατωνικι και αριςτοτελικι)
παράδοςθ, ςφμφωνα με τθν οποία θ ιςχφσ βαςίηεται ςτθ δικαιοςφνθ, δθλαδι και πάλι ςτθν
άρνθςι τθσ. Θ χριςτιανικι αντίλθψθ είναι θγετικι ς’ αυτιν τθν ςυμμαχία, επειδι θ αγάπθ (θ
ανάλθψθ του ςταυροφ) είναι «πολφ πιο αρνθτικι» ζναντι τθσ ιςχφοσ απ’ ό,τι θ δικαιοςφνθ. Με
τθν ανκρωπολογικι ςφηευξθ αγάπθσ και δικαιοςφνθσ, θ δικαιοςφνθ αποκτά διάκριςθ και
ευςπλαχνία, γίνεται πιο ανκρϊπινθ και ςυνάμα πιο λειτουργικι. Πράγμα που κακιςτά πολφ πιο
ιςχυρό το επ’ αυτισ υψοφμενο ςφςτθμα ιςχφοσ – πιο ιςχυρό ζναντι άλλων ςυςτθμάτων ιςχφοσ.
Σο βάροσ τθσ ιςχφοσ μεγάλθσ κλίμακασ που πθγάηει από τθν δικαιοςφνθ είναι ανεπαίςκθτο ςτο
εςωτερικό του ςυςτιματόσ και ςυντριπτικό ζξω απ’ αυτό, ςτο πεδίο των ακζςμιςτων
διαςυςτθμικϊν ςχζςεων, όπου και φανερϊνεται ςτθν πραγματικότθτα θ πραγματικι δφναμθ
τθσ ιςχφοσ.

΢τουσ αντίποδεσ τθσ ελλθνικισ αυτισ ςυμμαχίασ βρίςκεται ςτο Βυηάντιο θ ελλθνικι ςοφιςτικι
παράδοςθ, θ οποία ταυτίηοντασ τθν ανκρϊπινθ φφςθ με τθν αξίωςθ ιςχφοσ, αρνείται ςτο
άτομο τθν ελευκερία του ζναντι τθσ ιςχφοσ. Κεοποιϊντασ τθν ιςχφ θ ςοφιςτικι παράδοςθ
βλζπει τθν αγάπθ και τθ δικαιοςφνθ ωσ μεταμφιζςεισ ιδιοτελϊν κυριαρχικϊν επιδιϊξεων. Και
ακριβϊσ ωσ τζτοια θ ςοφιςτικι παράδοςθ ςτοχοποιείται, κεωρείται μθδενιςτικι και
εξοβελίηεται για αιϊνεσ από τθν ελλθνικι παιδεία. ΢θμειωτζον πωσ ό,τι ςοβαρό παριγαγε θ
ςοφιςτικι παράδοςθ, όπωσ θ ιςτορία του Κουκυδίδθ, ενςωματϊκθκε, ωσ αναπόςπαςτο
ςτοιχείο τθσ κφρακεν ελλθνικισ παιδείασ.

Δεδομζνθσ τθσ τοποκζτθςισ μου ςτο εςωτερικό τθσ χριςτιανικισ ελλθνικισ παράδοςθσ, τθσ
οποίασ το πολεμικό μζτωπο είναι ξεκάκαρο εναντίον του ςοφιςτικοφ μθδενιςμοφ, δεν είχα
λόγουσ να δελεαςκϊ από τισ νεωτερικζσ ανανεϊςεισ τθσ οντολογίασ τθσ ιςχφοσ ςαν κι αυτι του
Κονδφλθ.

Γι’ αυτό και θ ςτάςθ μου απζναντι ςτο ζργο του Κονδφλθ παραμζνει εκλεκτικι. Δεν κα μάκαινα
βζβαια από τον Κονδφλθ, ότι θ ιςχφσ είναι ο άρχων του πολιτικοφ πεδίου και ότι οι εντόσ του
επικλιςεισ υψθλϊν ιδεωδϊν αποτελοφν απλϊσ «ιδεολογικό ςυμπλιρωμα δικαίωςθσ» (Μαρξ)
ιδιοτελϊν αξιϊςεων επικράτθςθσ. Μποροφςα όμωσ να το αξιοποιιςω εναντίον των
ανελλινιςτων αφελϊν ονειροπαρμζνων αριςτερϊν ςυντρόφων. Εκεί που κα μακιτευα ςτον
Κονδφλθ είναι οι ςυγκεκριμζνεσ ιςτορικζσ και κοινωνιολογικζσ μελζτεσ του, και πιο
ςυγκεκριμζνα, το δίτομό του για τον Διαφωτιςμό και κυρίωσ το βιβλίο όπου περιγράφει τθ
μεταμοντζρνα μαηικι δθμοκρατία (Θ παρακμι του αςτικοφ πολιτιςμοφ).

Θ περί ιςχφοσ κεωρία του Κονδφλθ με αφινει εντελϊσ αδιάφορο. Με το ηόρι τελείωςα το
«Λςχφσ και απόφαςθ». ΢το μζτρο που δίνει επιχειριματα ςτουσ διεκνολόγουσ μασ εναντίον των
εκνομθδενιςτϊν, που φανταςιϊνονται αγγελικζσ υπερεκνικζσ δομζσ, τθ κεωρϊ χριςιμθ, αλλά
ςτο μζτρο που πάει να γίνει άλλοκι κυνιςμοφ, μθδενιςμοφ και τομαριςμοφ, τθν κεωρϊ
επιβλαβι. ΢τισ λεπτομζρειζσ τθσ, δθλαδι ποφ ακριβϊσ αλθκεφει και ποφ ακριβϊσ λακεφει, δεν
με απαςχολεί. Θ «αναίρεςι» τθσ δεν ζχει νόθμα αφοφ κατ’ εφαρμογιν τθσ, ο ςυνεπισ
αποδζκτθσ τθσ κα πρζπει να αυτοπερικωριοποιθκεί και να ςιωπιςει. Ενϊ αυτόσ που κζλει να
κάνει κάτι κα τθν αγνοιςει.

Επί τθσ ουςίασ ςτζκομαι μόνο ςτο επιςτθμολογικό αυτονόθτο: αρνοφμαι τισ αξιϊςεισ
κακολικότθτάσ τθσ. Θ δικι μου παράδοςθ ξεκακαρίηει, ότι ενϊ θ ιςχφσ είναι κυρίαρχθ
πραγματικότθτα, δεν ζχει κακολικι ιςχφ, αφοφ κεμελιϊνεται ςτθν άρνθςθ τθσ ιςχφοσ: ςτθν
όποιου βακμοφ αγάπθ και δικαιοςφνθ. Και ότι αν θ βάςθ τθσ αυτι αποςακρωκεί, το επ’ αυτισ
ςφςτθμά τθσ κα καταρρεφςει αναπόφευκτα, ακόμα κι αν δεν ζχει αντίπαλο. Χϊρια τα
παραπζρα που είναι ξεκάκαρα: ότι το πρόςωπο είναι αξιολογικά ελεφκερο, ότι θ ιςχφσ είναι
ςυλλογικό μζγεκοσ, ότι είναι ςυνάρτθςθ πατριωτιςμοφ κ.ά.

΢ποραδικζσ εν παρόδω αναφορζσ ςτισ προβλθματικζσ παραδοχζσ τθσ κονδφλειασ κοινωνικισ
οντολογίασ ζχω κάνει ςε όλα μου τα ζργα (πλθν του πρϊτου). Όποιοσ ζχει κάποια γνωριμία με
αυτά κα γνωρίηει, ότι ειςθγοφνται μιαν άλλθ κοινωνικι οντολογία, ςτουσ αντίποδεσ τθσ
παράδοςθσ που εκφράηει θ κονδφλεια οντολογία τθσ ιςχφοσ. Είναι θ κοινωνικι οντολογία τθσ
ετερότθτασ, θ βαςιςμζνθ ςτθν χριςτιανικι ελλθνικι παράδοςθ και ςτθν ςφγχρονθ
ανκρωπολογία. Με οδιγθςε ς’ αυτιν θ εννοιολογικι ακαταλλθλότθτα των υφιςτάμενων
κεωριϊν, ζναντι τθσ πραγματικότθτασ του ςυλλογικοφ υποκειμζνου, ςτθν οποία με είχαν
οδθγιςει οι μελζτεσ μου πάνω ςτθν εκνικι ετερότθτα.

Ενδεικτικό παράδειγμα των ενςτάςεϊν μου ςτθν κονδφλεια εννοιολογικι ανεπάρκεια, ωσ προσ,
τθν εκνικι ετερότθτα, το κεφαλαιϊδεσ αυτό κζμα τθσ κοινωνικισ οντολογίασ, ο αναγνϊςτθσ
μπορεί να βρει ςτθ διεφκυνςθ:
www.antifono.gr/portal/Πρ όςωπα/Ηιάκασ/Αρκρογραφία/ 59-Σο-ζκνοσ-ςτθν-πλανθτικ ιεποχι.html

(Σο ζκνοσ ςτθν πλανθτικι εποχι)

Απάντθςθ΢χόλιο
14-06-2012 15:35 |130.43.13.xxx| Κωνςταντίνοσ ΢πίγγοσ - re: Ο Άρθσ Ηεπάτοσ για τον Κονδφλθ
O ίδιοσ ο Κονδφλθσ διαφφλαξε ρθτά για τον εαυτό του το ρόλο του επιςτθμονικοφ παρατθρθτι
και όχι του ιςτορικοφ παίκτθ, ςε οποιονδιποτε τομζα, όπωσ αναδφεται από τισ •κζςεισ του
ςχεδόν από όλα τα ζργα του.

Απάντθςθ΢χόλιο
12-07-2012 00:00 |94.67.202.xxx| Ελευκζριοσ
Πολφ ενδιαφζρουςα θ παρουςίαςθ, εξίςου ενδιαφζρουςα και θ ςυηιτθςθ που ακολουκεί.
Ομωσ ζχω κάποιεσ αποριοφλεσ προσ τον κφριο Ηιάκα, του οποίου τθν ιδεολογία ςζβομαι χωρίσ
και να τθν αςπάηομαι γιατί αμφιβάλλω για τθν αλικεια τθσ.

Δεν καταλαβαίνω τον όρο "τριλεκτικι ςυμμαχία τθσ χριςτιανικισ παράδοςθσ με τθν ελλθνικι
(πλατωνικι – αριςτοτελικι) παράδοςθ" Εννοείτε Χριςτόσ, Πλάτωνασ, Αριςτοτζλθσ και οι
διδαςκαλίεσ τουσ με το φορτίο που αυτζσ φζρουν ζωσ τθν εποχι μασ; Δεν κατανοϊ τθ
ςυνάφεια τθσ Πλατωνικισ ςκζψθσ με τθν Αριςτοτελικι κεϊρθςθ, που και πωσ αυτζσ
ςυντίκενται εκτόσ αν αυτό είναι μία προβολι εκ μζρουσ ςασ.

Επαναλαμβάνετε ςε διάφορα ςθμεία τισ ζννοιεσ "κυςιαςτικι κεωρία" "τριλεκτικι λογικι",
"εναλλακτικι κοινωνικι οντολογία τθσ ετερότθτασ" "Αγάπθ" "Δικαιοςφνθ"
Σισ δφο τελευταίεσ αντιδιαςτζλλετε ζναντι τθσ κεωρίασ τθσ ιςχφοσ, τθσ οποίασ τθν κακολικι
ιςχφ αντιμάχεςτε και καλά κάνετε, όμωσ να μου επιτρζψετε να αμφιςβθτιςω και να κεωριςω
άδικθ τθν κρίςθ ςασ ότι ο Κονδφλθσ ζχει παρόμοια αξίωςθ. Δεν προκφπτει ζνα τζτοιο

ςυμπζραςμα από τα κείμενά του. Αντικζτωσ είναι θ χριςτιανικι παράδοςθ που διατείνεται ότι
θ αγάπθ ζχει κακολιικι ιςχφ, πράγμα που δεν επιβεβαιϊνεται τουλάχιςτον ςτθ μεγάλθ κλίμακα
ανα τουσ αιϊνεσ, όπου διαιωνίηονται οι ανιιςότθτεσ, θ αδικία, οι ςυγκροφςεισ, θ ςφαγι, οι
πόλεμοι κάκε είιδουσ.

Μζνει το ερϊτθμα αν είναι δυνατι θ αγάπθ ςτο προςωπικό επίπεδο. Πολλοί κα απαντοφςαν
κετικά ςε αυτό με τουσ περιςςότερουσ να κάνουν τθν επικυμία τουσ πραγματκότθτα. Σίκεται
το δίλθμα κατά πόςον είιναι πραγματικά αγάπθ - δόςιμο για τον άλλο για να μθ
χρθςιιμοποιιιςουμε τθ μεγάλθ κουβζντα τθσ "κυςίιασ" ι είναι προσ τθ μεριά τθσ αςφάλειιασ
κα τθσ προςταςίασ του μοναχικοφ ανκρϊπου απζναντι ςε λογισ κινδφνουσ ςτθ διάρκεια τθσ
ηωισ του, είναι δθλαδι λόγοι αυτοςυντιρθςθσ που τθν υπαγορεφουν. Αλλά αν δεχκοφμε ότι
είναι ειλκρινισ και ιςχυρι, πάλι δεν επιβεβαιϊνεται θ κακολικότθτά τθσ όπωσ διατείνεται θ
χριςτιανκι παράδοςθ. Κα ιταν υπερβολι και αντίφαςθ να ποφμε ότ εδράηεται ςτθν
ανκρϊπινθ φφςθ, κακϊσ εκδθλϊνεται εν τοισ πράγμαςιι ςε μικρό μάλλον ποςοςτό ανκρϊπων
ςε κάποια περίκλειςτθ μικρι ομάδα (π.χ. οικογζνειια) ι κοινότθτα και δεν αγκαλιάηει καν όλα
τα μζλθ αυτϊν των "εκλεκτϊν" ομάδων. Αλλά με όλουσ τουσ υπόλοιπουσ τι γίνεται; Εισ το πυρ
το εξϊτερον και ςτον εξαποδϊ; Δεν ακοφγεται πειςτικό. Είναι επομζνωσ κζμα πίςτθσ ι
προβολισ κι επικυμίασ του μεμονωμζνου προςϊπου κι όχι κείκισ μασ καταβολισ.

Απάντθςθ΢χόλιο
12-07-2012 11:35 |85.72.106.xxx| ΚΛΗ
Κφριε Ελευκζριε γράφετε:

"Αντικζτωσ είναι θ χριςτιανικι παράδοςθ που διατείνεται ότι θ αγάπθ ζχει κακολιικι ιςχφ,
πράγμα που δεν επιβεβαιϊνεται τουλάχιςτον ςτθ μεγάλθ κλίμακα ανα τουσ αιϊνεσ, όπου
διαιωνίηονται οι ανιςότθτεσ, θ αδικία, οι ςυγκροφςεισ, θ ςφαγι, οι πόλεμοι κάκε είδουσ."

Πϊσ το λζτε αυτό, αφοφ ρθτά για τθν χριςτιανικι παράδοςθ ο "άρχων του κόςμου τοφτου" δεν
είναι θ αγάπθ και θ δικαιοςφνθ αλλά ο Διάβολοσ; Δθλαδι "οι ανιςότθτεσ, θ αδικία, οι
ςυγκροφςεισ, θ ςφαγι, οι πόλεμοι κάκε είδουσ". Ποφ τον είδατε τον "χριατιανικό" ιςχυριςμό
ότι "θ αγάπθ ζχει κακολιικι ιςχφ" ςτον κόςμο;

Προφανζσ είναι ότι θ εξουςιαςτικι δφναμθ (θ ιςχφσ) κυβερνά τθν πολιτικι. Αυτό είναι
κεμελιϊδθσ χριςτιανικι κζςθ. Ο χριςτιανόσ (δεν εννοϊ τον απλϊσ κατ' όνομα χριςτιανό) δεν

απολυτοποιεί (=κεοποιεί ιγουν λατρεφει τθν ιςχφ) όπωσ κάνουν οι οντολόγοι τθσ ιςχφοσ. Σο
κακό υπάρχει και είναι πολιτικά κυρίαρχο, αλλά δεν είναι αυκφπαρκτο και αυτοδφναμο:
παραςιτεί "απλϊσ" πάνω ςτο καλό.

Αλλά αυτά (τα χριςτιανικά) είναι πολφ υψίςυχνα για να αναλυκοφν εδϊ, πολφ δε περιςςότερο
να κατανοθκοφν. Όταν μάλιςτα δεν ςε ενδιαφζρει να "καταβάλλεισ τον αντίπαλο" και να
"κερδίςεισ οπαδοφσ", για ποιο λόγο να κάνεισ τον κόπο;

Απάντθςθ΢χόλιο
12-07-2012 11:55 |176.92.1.xxx| Μάριοσ
Ρίχνεισ τα 'δίχτυα', χωρίσ να λογαριάςεισ τον κόπο, εκεί από όπου πριν λίγο τα ζβγαλεσ άδεια,
με πίςτθ …. γιατί ζτςι εντζλλεται ο Κφριοσ, αγαπθτζ και 'υψίςυχνε' ΚΛΗ !

Απάντθςθ΢χόλιο
12-07-2012 21:41 |94.67.193.xxx| Ελευκζριοσ
Kφριε Ηιάκα,
μιπωσ επιβεβαιϊνετε αυτό που αρνείςκε; Λζτε: "Σο κακό υπάρχει και είναι πολιτικά κυρίαρχο,
αλλά δεν είναι αυκφπαρκτο και αυτοδφναμο: παραςιτεί "απλϊσ" πάνω ςτο καλό."
Σι ςθμαίνει αυτό; Πράγματι δυςκολεφομαι να παρακολουκιςω αυτι τθν "υψίςυχνθ"
χριςτιανικι κζςθ. ΢τθν ταπεινι μου αντίλθψθ φαίνεται ωσ εγγενισ αντίφαςθ να αναγνωρίηει
κάποιοσ τθν υπερίςχυςθ του κακοφ εν τω κόςμω τοφτω και ταυτόχρονα να διακθρφςςει ότι
αυτι θ ιςχφσ είναι παραςιτικι τθσ δφναμθσ του καλοφ! Με άλλα λόγια αν ερμθνεφω ςωςτά, το
καλό κατά τθν χριςτιανικι κεϊρθςθ που υιοκετείτε, είναι θ μόνθ αυκφπαρκτοσ δφναμθ - ποφ
ςτο άχρονο υπερςφμπαν; - άρα ζχει εξουςία και πάνω ςτο κακό, το οποίο ωσ παράςιτο μπορεί
οποιαδιποτε ςτιγμι να αποτινάξει, μαηί και να ςβιςει τον μικρό κακό μασ κόςμο. Αλλά αυτόν
τον κόςμο, μαηί και τον άρχοντά του το Διάβολο ποιόσ τον δθμιοφργθςε; Και αν αυτόσ
ξεςτράτιςε γιατί δεν τον καταςτρζφει; Σον βαςανίηει από τθν πολλι αγάπθ; Αρζςκεται ο Κεόσ
να παίηει με τoν άνκρωπο; Πολφ ανιαρζσ κα είναι οι μζρεσ του!
Εξακολουκείτε να μθ διακρίνετε τθν αξίωςθ κακολκότθτασ ςε όλα αυτά;
Δεν είςκε υποχρεωμζνοσ να μπείτε ςτον κόπο να ανταπαντιςετε. Σο πιςτεφω κάποιου είναι
ςεβαςτό. Είναι άλλο πράγμα αν πείκει κιόλασ.

Απάντθςθ΢χόλιο
13-07-2012 09:21 |79.131.121.xxx| ΚΛΗ
Γι' αυτζσ και άλλεσ α-πορίεσ επί του εκνικοφ και πολιτικοφ, ςθμειϊςτε αν ενδιαφζρεςτε, ότι
΢επτζμβριο-Οκτϊβριο βγαίνει από τισ εκδόςεισ Αρμόσ το βιβλίο: Πατριδεγωφάγοσ. Θ νόςοσ τθσ
Πόλεωσ.

Sign up to vote on this title
UsefulNot useful