Muhammed Abduhu Risale et

-

TEUHID
SHQYRTIM MBI MONOTEIZMIN ISLAM

Mitrovicë, më 1418/1997

Titulli i origjinalit: RISALATU-T-TEVHID Autori: MUHAMMED ABDUHU Përktheu nga boshnjakishtja: Muhamed Iljaz dolaku Lektor: Mehdi Hyseni Korrektore: Ajshe Hyseni Kopertina: Gëzim Dolaku

2

BISMIL-LAHIR-RAHMANIR-RAHI M
Në emër të Allahut, të Gjithëmëshirshmit, Mëshirëplotit! Çdo lavdërim i përket Allahut, Zotit të Gjithësisë. Mëshirues dhe Përdëllimtar i Madh. Sunduesit të Ditës së gjykimit. Vetëm Ty të adhurojmë dhe vetëm nga Ti ndihmë kërkojmë! Udhëzona në rrugën e drejtë. Në rrugën e atyre që u ke dhuruar mirësi. E jo në (rrugën) e atyre që kanë shkaktuar pezmin (Tënd), as në rrugën e atyre që janë të humbur! Duke e braktisur Egjiptin pas ngjarjeve të vitit 1299 sipas hixhretit u ndala në Bejrut, ku i kreva disa detyra zyrtare siriane. Aty, në vitin 1303 sipas hixhretit, në shkollën Sulltania më ofruan vendin e profesorit në katedrën për shkencat islame, mes të cilave studiohej edhe shkenca mbi Njësinë e Qenies - 'Ilmu-t-tevhid. (Duke pranuar vendin e ofruar) vërejta se tekstet e shkurtëra të punimeve origjinale nga 'Ilmu-l-tevhidi që ekzistonin, shpeshherë nuk ishin të përshtatshme që t'i përdornin nxënësit dhe studentët, sepse ata fare pak i kuptonin këto. Për sa u përket veprave, të cilat gjerësisht tematizonin problematikën e këtij lëmi, ato shpeshherë ishin larg kuptimit të tyre, ndërsa ato të mesmet ishin të shkruara për gjasë dhe për kohë të tjera. Andaj e pash të arsyeshme që nxënësve të asaj shkolle t'ua diktoja 3

ligjëratat nga kjo shkencë, në pajtueshmëri me mundësitë e të kuptuarit të tyre. Këto tekste kanë qenë të lloj-llojshme dhe të kushtëzuara nga niveli i dëgjuesve. Përpiqesha që përmes ligjërimeve dhe diktimeve të mia të jipja minimumin e duhur, në mënyrë që çdo dëgjues i shkallës së parë t’i kuptonte pa ndonjë vështirësi, duke mos diskutuar dhe debatuar, pos atyre të domosdoshme për lehtësimin e hyrjes dhe afrimit të qëllimeve të dëshiruara, duke u bazuar në fakte të pastra e të vërtetuara. Sa u përket divergjencave në mendime, në to aludoja vetëm tërthorazi, kështu që këto aluzione të mia mund t'i kuptonin vetëm ata më mendjemprehtët. Diktimet e mia kanë mbetur të depozituara në fletore shënimesh të nxënësve dhe të studentëve, ndërsa unë vetë nuk i kam ruajtur në dorëshkrim. Me të kthyer në Egjipt, sipas përcaktimit të Allahut, merresha me punë të cilat nuk ishin në lidhshmëri me katedrën, dhe kështu fillova të harroja atë çka u pata diktuar nxënësve të mi (në Bejrut). Por, pas disa muajve, përsëri fillova të interesohesha për çështjet të cilat më pushtonin dikur dhe të cilat ishin jashtëzakonisht tërheqëse për frymën dhe mendimin tim. Ndaj, vendosa që në kohë të lirë të mirresha më intensivisht me 'Ilmu-t-tevhidin, sepse kjo shkencë është themel i të gjitha shkencave islame. Më kujtohet puna ime më e hershme në këtë lëmë, e cila më zgjoi shpresën e re, se koha e atëhershme kur merresha me këtë shkencë, të cilën, për shkak të rrethanave e pata ndërprerë, nuk qe e humbur kot. Atëherë vendosa të komunikoja me ish nxënësit e mi dhe t'i lusja ata që t'mi dërgonin shënimet e tyre. Kur i tregova një shoku për vendimin tim, ai më tregoi se i kishte shënuar të gjitha diktimet e mia, të bëra gjeneratës së parë të dëgjuesëve të mi në Sulltanijje. Në dorëshkrimin që e mora nga ai, i 4

gjeta të gjitha tekstet ku ishin trajtuar të gjitha çështjet, të cilat dëshiroja edhe një herë t'i shqyrtoja në mënyrë problematike. Vende-vende më duhej të bëja reduktimin e tekstit, sepse nuk ishte e domosdoshme të flitej për to gjerësisht në një vepër të thukët. Në disa vende vet definicioni apo konstatimi i shkurtër ishte i mjaftueshëm, posaçërisht në çështjet teologjike, për, të cilat janë të njohura pikëpamjet e gjeneratave selef, e që nuk ishin në divergjencë me gjeneratat e mëvonshme. Aty-këtu bëra disa ndërhyrje, si psh., përkitazi me largimin reciprok të sekteve, kurse në vende të tjera vërtetova se ekzistonin konstatime të paqarta, të cilat ishin të tepërta për lexuesin. Në disa pjesë vërejta se kisha bërë lëshime në disa çështje për të cilat, megjithatë është dashur të thuhej diç, ndërsa diku-diku kisha qenë tejet i gjerë, andaj bëra shkurtime, e në disa vende kam dhënë komentime dhe shpjegime plotësuese, pjesët jo mjaft të qarta i kam sqaruar edhe më, atë që kisha lëshuar e kam plotësuar dhe të tepërtat i kam mënjanuar. Për shkrimin e një vepre të këtillë jam mbështetur në Allahun xh.sh., me shpresë se, duke e interpretuar materien e kësaj natyre, nuk do ta lë mënjanë atë çka është e rëndësishme, e as të shkurtoj, apo tërësisht të lë mangut atë që duhet të përmendet, duke besuar se kjo vepër do të jetë interesante dhe e dobishme për gjithsecilin. Allahu është i Vetmi Posedues i të gjitha gjërave dhe i Vetmi nga i Cili duhet kërkuar ndihmë dhe mbrojtje!

5

VËREJTJET HYRËSE Tevhidi është shkencë, brenda së cilës përsiaten çështjet themelore të fesë islame: të ekzistuarit e Zotit, atributet e Tij definojnë dhe konstatojnë suazat e mundshme dhe të lejuara për të kuptuar Zotin, përkatësisht, format e palejuara për prezentimin e Zotit. Pastaj, rrahet çështja e të Dërguarve të Zotit, Pejgamberizmi i të cilëve do të duhej të ndriçohej, si dhe mbi atë se çfarë janë detyrat e tyre, çka mund e çka nuk mund t'u përshkruhej atyre. Domethënia parimore e tevhidit është të besuarit, se Zoti është Një i Vetmi dhe se Atij askush dhe asgjë nuk i gjason. Kjo shkencë është quajtur mu kështu për shkak të theksuarit e lëmisë më të rëndësishme të saj, e kjo është të konstatuarit e qartësisë së Zotit, pastaj të sqaruarit e vërtetë të Qenies së Tij, krijimin e botëve, të konceptuarit se Ai është i vetmi strehim i çdo gjëje dhe i Vetmi të Cilit çdo gjë i drejtohet. Shpallja e kësaj ka qenë i vetmi qëllim i Pejgamberizmit të Muhammedit a.s., mu ashtu siç vërtetojnë edhe ajetet e Kur'anit Fisnik, për çka do të bëhet fjalë më vonë. Ngandonjëherë, kjo shkencë quhet 'ilmu-l-kelam, për shkak se trajton çështjet më të rëndësishme rreth të cilave janë ndarë dijetarët islamë në shekullin e parë hixhri, e kjo është: a është e krijuar fjala e Allahut, apo është e pafillimt dhe e amshueshme, ose nga ana tjetër, se kjo shkencë bazohet në argumente racionale, të cilat 6

manifestohen në ekspozetë e çdo mutekellimi. Ata rrallëherë kapen për traditë, por edhe nëse e bëjnë këtë, këtë e bëjnë atëherë kur i konfirmojnë parimet themelore, e pastaj kalojnë në atë që duket dytësore, për çka do të bëhet fjalë më vonë. Ose, është e mundur se kjo shkencë është quajtur 'ilmu-l-kelam për shkak se metoda e saj është argumentimi i themelit të fesë ngjashëm me rrjedhën e veprimit argumentues të vet logjikës në shkencat spekulative, andaj për t’i dalluar këto dy koncepte, nocioni i logjikës është zëvendësuar me nocionin kelam. Ndoshta kjo shkencë është quajtur kështu, edhe për shkak të faktit se është në përdorim metoda e argumentimit të parimeve të fesë ngjashëm me logjikën, e cila logjikisht aplikon instrumentet metodologjike të argumentimit në disiplinat logjike, edhe pse dallohen thelbësisht pë arsye të kontradiktave të objektit të tyre. Tevhidi ka qenë i njohur edhe tek popujt para Islamit, sepse si shkencë islame merret me kriteret e besimit, me komentimin dhe me sqarimin e çështjeve të saj, të cilat janë paraqitur gjatë ciklit historik të pejgamberizmit. Në çdo popull ka pasur persona dhe institucione, të cilët janë kujdesur për autenticitetin e besimit dhe të praktikimit të fesë, si dhe kanë punuar në aplikimin dhe në ruajtjen e saj. Çdo gjë i nënshtrohej këtij qëllimi, pa të cilin shpeshherë anatemizoheshin nga kundërshtarët dhe shtrëngoheshin të argumentojnë vlefshmërinë dhe arsyeshmërinë e besimit të tyre, duke përdorur argumente racionale, e me përshtatshmërinë e fenomenit në botë dhe në ligjshmëritë e përsosura, të cilat mbretërojnë në kozmos. Ka pasur edhe të tillë që kanë përjashtuar logjikën nga shkenca e religjionit, duke 7

konstatuar se ajo është kundërshtare e fesë dhe e paaftë për t'i argumentuar të vërtetat e saj. Ata, të cilët i komentonin mësimet fetare, shpeshherë pohonin se feja është kundër arsyes, kundër konceptit dhe konkluzioneve të mendjes; shkenca teologjike përshkohej nga sufizma dhe interpretime të tepërta; ishte e dalldisur me mrekulli dhe i lëshohej lojërave të imagjinatës së tyre etj. Konstatimet e cekura do t'i verifikojnë të gjithë ata, të cilët sado pak e njohin historinë e popujve para paraqitjes së Islamit (Kur'anit). Kur'ani shpall një program të ri fetar dhe parime të reja në raport me programet e Librave të Zotit, të shpallura më heret, duke ua ofruar këtë bashkëkohësve dhe, të gjithë brezave të ardhshëm. Për vërtetësinë e Pejgamberizmit të Muhammedit a.s. njerëzve u janë dhënë argumente të pakontestueshme, sikurse edhe për Pejgamberizmin e Pejgamberëve a.s., të cilët i kanë paraprirë atij. Argumenti i vërtetësisë së Pejgamberizmit të Muhammedit a.s. dhe i Librit që i është shpallur atij, bazohet në fenomenologjinë dhe karakterin e përmbajtjes së tij, çfarë nuk do të mund të jepnin as eruditët më elokuentë. Mbinatyrshmërinë e Kur'anit e shquan njësoj sikurse kaptina (sureja) më e gjatë, ashtu edhe ajo më e shkurtër. Me shpalljen e Kur'anit janë shpjeguar relacionet e asaj çka është e lejuar, çka e urdhëruar dhe çka e ndaluar. Nuk kërkon dëgjesë (përulje) të verbër e as pranimin formal të mësimit të tij, por dërgon thirrje të bazuara në argumentime dhe shpjegime, duke treguar sheshit aspektet e tjera të cilave u kundërvihet me argumentet e veta, i drejtohet intelektit, duke nxitur përsiatjen dhe konkluzione racionale, prezenton rendin 8

dhe ligjshmërinë natyrore në botën e dukurive, duke insistituar në hulumtim të zellshëm dhe të kujdesshëm të kësaj bote, në mënyrë që të arrihet niveli i bindshmërisë për të vërtetat e qëndrimeve dhe të koncepteve kur'anore, madje edhe në kontekstet kur'anore të rrëfimeve për popujt e lashtë. Gjithashtu, Kur'ani me proverbe të veta thekson të vërtetën origjinale se në krijimtarinë e Zotit është prezent rendi i përhershëm, se në kozmos mbretërojnë ligjet e konstatuara, të cilat nuk i nënshtrohen ndërrimeve në kuptimin e parimit kur'anor: "(Ky është) Ligji i Allahut që është i kahershëm dhe ndër të parët, dhe ti nuk do të shohish se Ligji i Allahut ndryshon." (El Fet'h, 23), apo parimit tjetër: "Me të vërtetë, Allahu nuk e ndryshon gjendjen e një populli (nuk ua largon të mirat) përderisa ata nuk e ndryshojnë veten e tyre." (Er Rra'd, 11). Këtë pikëpamje Kur'ani e plotëson me mesazhin moralo-etik: "Nuk barazohet e mira dhe e keqja. Të keqen ktheje me të mirë e atëherë - armiku yt do të bëhet menjëherë mik i ngushtë." (Fussilet, 34). Intelekti dhe besimi përkitazi me këtë Libër Fisnik i cili i është shpallur Muhammedit a.s., sajojnë një unitet i cili është aq i qartë dhe i plotë saqë nuk lë vend për kurrfarë dilemash. Kur'ani shpall një të vërtetë, e cila është familjarizuar tek të gjithë myslimanët, natyrisht, me përjashtim të atyre, të cilët nuk kanë besim, as mendje e as fe, e kjo nga ajo se disa çështje të besimit nuk është e mundur të kuptohen dhe të pranohen, përveçse me anë të arsyes (mendjes), për shembull të kuptuarit e Zotit, mundësisë së Tij për të dërguar Pejgamberë dhe diturisë për doktrinën e Tij, që ua shpallë atyre, vullnetit të Tij për t'i zgjedhur Pejgamberët për vepra të caktuara 9

pejgamberike dhe të asaj që mundëson të kuptuarit e domethënieve të pejgamberizmit, si dhe vet besimin në ejgamberizëm të tillë. Në mesin e myslimanëve është pranuar mendimi i përgjithshëm se, edhe nëse në fe ekziston diç jashtë mundësisë së mendjes njerëzore për të kuptuar, ajo nuk mund të mësojë, diç që do t'i kundërvihej arsyes. Edhe pse të konceptuarit e fesë Kur'ani transcendenton Zotin më tepër se çdo traditë religjioze e mëparshme, megjithatë paraqitet ngjashmëri e konsiderur në kuptimin aspektiv dhe kategorial mes atributeve njerëzore dhe hyjnore, për shembull vullneti i lirë, të dëgjuarit dhe të pamurit. Madje është e mundur të konstatohet ngjashmëria edhe në përcaktorë të tjerë si psh: të mbizotëruarit me Arshin (istvau-l-Arsh), pastaj të konceptuarit e Fytyrës dhe Duarve. Pastaj Kur'ani hollësisht flet për ligjet e shpallura më parë dhe për vullnetin e lirë njerëzor; polemizon me ithtarët që kanë pikëpamje të ndryshme, premton shpërblim për vepra të mira (el-v'ad) dhe ndëshkim për veprat e këqija (el-va'ld), thekson se e drejta për shpërblim dhe ndëshkim i takon vetëm Allahut, dhe për çështje të ngjashme të cilat nuk është nevoja të ceken në këtë parathënie. Me respektimin e konkluzioneve për të konceptuarit e arsyeshëm, të cilat paraqiten në burimet esenciale të traditës islame, Kur'ani u krijon hapësirë shkencëtarëve për vëzhgime racionale, veçanërisht nëse mirret parasysh se parimi fetar i cili thërret në studime hulumtime të botës së krijuar - të krijesave të drobitshme (prishëshme), nuk është me kurrgjë i kufizuar apo i kushtëzuar. Krahas kësaj, duhet ditur se çdo mendim i drejtë shpie kah të besuarit e Zotit, në atë 10

mënyrë siç flet Kur'ani për Të: duke mënjanuar depersonalizimin e Zotit, njësoj sa edhe antropomorfizmin. Pejgamberizmi i kaluar është periudha në të cilën ai ka paraqitur një skutë dhe një kandil i cili e ka dërrmuar errësirën e paditurisë. Këtë e trashëgojnë dy kalifë, të cilët veprojnë në kufijtë e mundësive gjer në fund të jetës së tyre, duke luftuar kundër kundërshtarëve dhe, duke i bashkuar mbrojtësit e Fjalës së Allahut. Kuptuar përgjithësisht, njerëzit e asaj kohe nuk kanë pasur kohë të lirë apo nevoja të posaçme për t'u veçuar dhe izoluar në meditime të thella në mënyrë që t'i peshojnë çështjet themelore të besimit të tyre. Ndërsa edhe për ato pak mospajtime mendimesh që ekzistonin, zgjedhja për to kërkohej nga kalifët, të cilët gjykimin përfundimtar e sillnin pas konsultimeve të gjithanshme - nëse për këtë ekzistonte nevoja - me njohësit më autoritativë të çështjeve fetare. Më së shpeshti mospajtimet paraqiteshin rreth dispozitave periferike të fesë, e kurrënjëherë rreth atyre thelbësore. Në këto dy periudha myslimanët i kanë kuptuar aluzionet e Librit dhe tekstet e tij, duke besuar në transcendencën e Zotit, duke mënjanuar çdo formë të antropomorfizmit dhe, duke pandehur se Kur'ani, përveç domethënies të ashtuquajtur ekzoterike, e cila nxirret nga forma e jashtme e Tekstit (zahiru-l-lafz), ka edhe domethënie ezoterike. Një situatë e këtillë mbretëroi gjer në ngjarjet e kohës së kalifit të tretë, të cilat përfunduan me vrasjen e tij. Këto ngjarje të pakëndshme përshkojnë parimin e rëndësishëm në të cilin kalifi e kishte ndërtuar strukturën dhe autoritetin e vet historik dhe paraqitnin konfliktin e parë të ashpër ndërmjet ithtarëve islamë me Islamin, konflikt ky, i cili do t'i shpiente ata në 11

devijimin e rrugës së drejtë, të vetmën rrugë të cilën e preferon Kur'ani. Në këto momente fatale, Kur'ani ka mbetur garantues dhe mbrojtës i atij drejtimi: "Ne, me të vërtetë e kemi shpallur Kur'anin dhe, Ne, me të vërtetë, do ta ruajmë atë (origjinalitetin e tij)." (El Hixhër, 9). Në rrjedhën e mëtejshme është krijuar hapësira për tejkalimin e normave kufitare të fesë vrasja e kalifit pa baza sheriatike. Rrethit më të gjerë të besimtarëve u bëhet e qartë se tek njerëzit, në zemrat e të cilëve nuk mbretëronte imani, instinktet luanin me mendjet e tyre, e kjo, gjithnjë ka nxitur sjellje kryelartësie, e më së tepërmi tek njerëzit, të cilët kridheshin në ekstremizëm (skajshmëri) dhe shndërroheshin në fanatikë fetarë, të cilët pastaj do të mbizotëronin situatën që i përkiste masë së gjerë të besimtarëve, por situata filloi të mirrte kahje çfarë këta assesi nuk dëshironin një gjë të tillë. Njëri nga protagonistët më aktiv të këtyre trazirave ka qenë Abdullah Ibën Seb'e, hebre i islamizuar, i cili nga dashuria e vet fanatike ndaj Aliut kishte shkuar aq larg, saqë pandehte se Vet Zoti ishte inkarnuar në të. Duke ofenduar Uthmanin me këmbëngulje, pohonte energjikisht se Aliu ishte më i denj dhe më i pashmangshëm që të zinte pozitën e kalifit. Për këtë shkak kalifi, Uthman e ndoqi nga Medina në Basër, i cili edhe këtu filloi t'i përhapte intrigat e veta, për ç'arsye edhe këtu u bë i padëshirueshëm dhe u persekuta në Kufa, ku përsëri filloi të mbillte helmin e përçarjes. Me t’u ndjekur edhe nga ky qytet, ai vajti në Sham, por as aty nuk hasi në tokë pjellore për të zhvilluar veprimtarinë e tij. Më në fund, në Egjipt gjeti ithtarë të vet, të cilët i ndihmuan t'i fryejë zjarrit të trazirave. Në këtë mënyrë u zhvillua ngjarja të cilën e përmendëm më 12

lart. Në periudhën e kalifatit të Aliut, ai edhe më aktivisht e zhvilloi drejtimin e vet politik, për çka edhe Aliu e ndoqi në Medain. Mësimi i tij do të bëhet embrion nga i cili, në mënyrë post-humne (pas vdekjes) do të zhvillohen gjithfarë drejtimesh ekstreme (të skajshme). Pas kësaj, ngjarjet zhvillohen njëra pas tjetrës. Një pjesë e ithtarëve të kalifit të katërt braktisi radhët e tij, ndërsa konfliktet mes myslimanëve dobësojnë pushtetin e kalifit aq tepër saqë më në fund kalifati detyroheyt të kalojë në duart e emevive. Themelet e bashkësisë islame u tronditën në mënyrë të fuqishme, ndërsa bashkimi u shkatërrua tërësisht. Rreth çështjes së kalifit erdhi deri te formimi i grupacioneve të ndryshme sheriatike, të cilat u konfrontuan madje edhe për çështjet e transmetimit të traditës dhe të komentimeve të Pejgamberit a.s. të Kur'anit, ndër të cilat veçanërisht shquhen grupacionet heterogjene të shiitëve, të harixhitëve, si dhe disa qarqe të tjera më të përmbajtura. Harixhitët i shpallën pabesimtarë të gjithë kundërshtarët tyre duke insistuar që të konstituonin pushtetin me organizim mjaft të ngjashëm me organizimin republikan të qeverisë shtetërore. Ky anatemizëm i tyre ndaj kundërshtarëve të vet zgjati një kohë të gjatë, derisa u dobësua fuqia e tyre në atë masë, saqë u detyruan të emigrojnë në vendet e Magrebit, ku vazhdojnë veprimtaritë destruktive të tyre. Edhe sot ekzistojnë disa grupe të vogla harixhijësh në disa pjesë të Afrikës dhe, në një pjesë të Gadishullit Arabik. Edhe mes shiitëve ekzistojnë grupacione ekstre me të cilat, psh. Aliun dhe pasardhësit e tij i ngrejnë gjer në shkallën Hyjnore apo ngjashëm me këtë, gjë që ka 13

shkaktuar divergjenca lidhur me shumë çështje të fesë islame. Mirëpo, asnjë nga këto përpjekje nuk arritën që ta frenojnë hovin e mendimit autentik të Islamit, ta errësonë ndriçimin e Kur'anit. Kurrnjë tendencë ekstreme nuk pati fuqi që t'i pengojë pretendimet për zbulime dhe për njohuri të reja. Islamin në mënyrë masive e kanë pranuar persianët, sirianët dhe popujt fqinj, pastaj egjiptianët dhe popujt e tjerë të Afrikës. Në kuadrin e këtyre pranimeve masive të Islamit nuk pati nevojë të mbrohej fuqia e tij e Shenjtë. Si rrjedhim u krijuan rrethanat për përkushtimin e plotë të studimeve të parimeve themelore të Fesë dhe të dispozitave të saj, duke ndjekur rrugën të cilën e ka trasuar Kur'ani. Gjatë kësaj pune tradita është ruajtur me xhelozi, është respektuar arsyeja, janë nxitur dhe janë ndërmarrë hulumtime të shumta. Shumë besimtarë të sinqertë me zell iu përkushtuan diturisë, duke konsideruar atë si mësim të obliguar parësor. Ndër ta më i njohuri ishte Hasan el-Basriu, i cili në Basër organizonte tribuna për arsimimin intelektual dhe për popullarizimin e shkencës, në të cilat tuboheshin nxënësit nga të gjitha vendet, të etshëm për njohuri të reja. Aty shqyrtoheshin problemet nga shumë fusha shkencore. Një pjesë e kthimtarëve në Islam, të cilët u takonin (me origjinë) popujve të ndryshëm, traditave fetare dhe shpirtërore të llojllojshme dhe, në zemrat e të cilëve ende ruhej thellë fryma e besimit - edhe më tej nuk hiqnin dorë nga disa segmente të traditave të tyre të mëparshme, por tentonin që ato përmbajtje t'i asimilonin në ato që hasnin në Islam. Për shkak të dilemave dhe paragjykimeve të ndryshme, lindnin edhe trazira të vrullshme. Gjatë këtyre tundimeve. çdo pjesëmarrës 14

mbështetej në horizontet mendore, të cilat Kur'ani i thekson me proverbe. Anash nuk ishin mbetur as ithtarët sapo të ardhur, të cilët për shkak të qëndrimeve të tyre binin në konflikt me ata, të cilët seriozisht meritonin të ishin në krye të të gjithë shkencëtarëve. Kështu, në Islam paraqiten shiizma të llojllojshme. Çështjet e para, rreth të cilave lindën mosmarrëveshje dhe papajtueshmëri janë: çështja e vullnetit të lirë dhe e zgjedhjes së veprimit, si dhe çështja e mëkatit të madh për të cilin kishte ngecur pendimi. Lidhur me këto çështje nuk ishin bashkëmendimtarë Hasan El-Basriu dhe nxënësi i tij, Vasil Ibën Ata, i cili për shkak të koncepteve të tij u distancua në tërësi nga mësuesi i vet dhe, filloi të përhapë mësime në kundërshtim me ato të mësuesit të tij. Shumica e myslimanëve të gjeneratës selef, ndër të cilët ishte edhe Hasan el-Basri, doktrinonin (mësonin) se njeriu është krejtësisht i lirë në kryerjen e veprave të tij, dhe se veprimi i tij rrjedh nga dituria dhe vullneti i tij. Një qëndrim të tillë e kundërshtuan deterministët, të cilët besonin në predestinimin, duke pandehur se njerëzit janë sikurse degët e drurit, të cilat luhaten pa dëshirën e vet, dhe nën ndikimin represiv (frenues) të fuqisë tjetër.Të gjitha këto, bartësve të pushtetit, pasardhësve të Mervanit nuk i interesonin aspak, duke qenë se kujdeseshin vetëm për sigurinë e pozitave të veta, duke mos u përpjekur t'i drejtojnë njerëzit në burimin themelor të fesë dhe duke mos tentuar t'i tubojnë rreth asaj që do t'i bashkonte ata. Dhe kështu, duke u marrë me gjëra të interesit personal, këta lejuan që çdokush të shkonte kah dëshironte dhe të bënte çka të donte. Nga mesi i kalifëve Umajid bëri përjashtim Umer Ibën Abdulazizi, i cili e urdhëroi Ez-Zuhriun t'i 15

regjistronte të gjitha hadithet gjer tek të cilat mund të vinte. Ky është i pari që është dhënë në tubimin e traditës së Pejgamberit a.s. Mosmarrëveshja nuk kishte mbetur vetëm brenda suazave të këtyre problemeve, por ajo shtrihej edhe në çështjet e afirmimit të atributeve të Qenies së Zotit, përkatësisht në mohimin e tyre, si dhe në çështjet e fuqisë së mendjes në shquarjen e dispozitave të Fesë. Disa sish, fuqinë e mendjes ia nënshtruan shquarjes së të gjitha problemeve fetare, dhe të atyre që u përkasin vetëm ceremonive fetare, e disa të tjerë, fuqinë e të shquarit mendor e kufizojnë vetëm në parimet themelore, siç nënvizuam më lart. Kishte edhe të tillë, të cilët u ndanë për kah kuptimet e veta prej atyre që i përmendëm paraprakisht, por që, në të vërtetë ishin pakicë. Këta ua mohonin atyre çdo mendim dhe i kundërshtonin në mënyrë sarkastike, dhe duke i lënë pas dore dispozitat e Kur'anit i përmbaheshin vetëm kryeneçësisë së vet. Çështjet e kalifëve dhe të kalifatit kanë shkuar krahas me zhvillimin e problemeve të tjera të akaidit, sikurse këto të ishin pjesë përbërëse të fesë islame. Ithtarët e Vasilit u ndanë në shumë fraksione, duke përvetësuar nga thesari shkencor grek tërë atë, që përputhej me idetë e tyre, duke konsideruar se Zotit i pëlqen bashkimi i shkencës akaide me filozofi, duke mos bërë dallim mes argumenteve të forta racionale dhe tërë asaj, që është vetëm supozim i thatë. Në këtë mënyrë ata tërë këtë e bënë si vepër të tyre të njohurisë fetare, duke njësuar me të edhe atë, që nuk ka kurrfarë lidhje me këtë njohuri. Në këtë ishin zhytur aq tepër, saqë ndahen në dhjetëra sekte. Nga Abasidët kishin mbështetje të plotë, në kohën kur ata ishin në 16

kulminacionin e fuqisë së vet. Çështjet e tyre teorike zhvillohen aq shumë, saqë më të dijshmit ndër ta fillojnë të shkruajnë edhe libra. Ata, të cilët u përmbaheshin mësimeve të mësuesve nga shekulli i parë filluan t'i mbrojnë këto mësime, të mahnitur nga zjarri fetar, edhe pse nuk kishin mbështetje nga kalifi. Pas formimit të shtetit Abasid dhe shkatërrimit të kalifatit Umajad, kalifët e parë abasidë, shfrytëzojnë përvojën e madhe të persianëve dhe mbështeten në ndihmën e tyre të plotë. U besonin pozita ministrash dhe funksione të tjera të larta në shtet, që shkaktoi ngritjen e lartë të njerëzve të tyre, përkundër faktit se nuk ishin besimtarë të vërtetë. Disa i përkisnin manihejitëve, disa mazdekitëve e disa heretikëve apo ndonjë shiizmi tjetër persian, të cilët tentonin të zgjeronin mësimet e tyre në planin teorik dhe praktik në mesin e atyre, që nuk kishin besim të fortë, apo kishin mendime të ngjashme. Kështu erdhi deri te shfaqja agresive e mendimeve heretike mes fraksioneve të ndryshme e të përçara, që i dha shkas kalifit Mensur të kërkonte nga teologët e dijshëm nga kalifati i vet, që të organizonin hulumtime të hollësishme dhe kritike të këtyre pikëpamjeve, me qëllim që t’i përgënjeshtronin ato. Kjo periudhë karakterizohet nga paraqitja dhe zhvillimi i kësaj shkence, e cila nuk arriti të përsoset gjer në fund, me konstituimin i cili nuk u realuzua në tërësi. Në stadin fillestar dhe përfundimtar të zhvillimit të vet, kalimi i këtij rrethi u jep përparësi parimeve të përsiatjes racionale për problemet, madje edhe të atyre për të cilat Kur'ani sjellë qëndrim plotësisht të qartë. Kështu, ata në mënyrë problematike e parashtruan çështjen kontestuese, se a është krijuar Kur'ani apo jo. Qëndrimin e parë, se Kur'ani është i krijuar, e 17

përkrahnin disa kalifë abasidë, ndërsa qëndrimin e dytë, se Kur'ani nuk është i krijuar, e përkrahnin shumica, të cilët i përmbaheshin rëndësisë së Kur'anit dhe Sunnetit, pastaj ata, të cilët nuk dëshironin të deklaroheshin rreth çështjeve, për të cilat polemizohej në rrethet e këtyre sekteve. Më të maturit prej tyre ishin rrethet e dijetarëve dhe të devotshmit. Polemizimet rreth këtyre çështjeve aq tepër i kishin ashpërsuar marrëdhëniet mes ithtarëve islamë, saqë shumica prej tyre edhe kishin rënë viktima, shpeshherë të pafajshëm. Në këtë mënyrë, pjesëmarrësit në këto replika i tejkalonin parimet e skajshme të Fesë. Konflikti, kryesisht zhvillohej ndërmjet racionalistëve ekstremë, në një anë, dhe atyre më të matur, ose ithtarëve ekstremë të kuptimit ekzoterik të Sheriatit, në anën tjetër. Ata të gjithë pajtoheshin se ishte e obligueshme të ndiqen parimet fetare në lëmin e ritualeve dhe të praktikës, dhe se për këtë duhet insistuar, ndërsa çështjet që i përkisnin botës së brendshme të zemrës dhe të shpirtit, duhet të përsiatet në hollësi. Përveç këtyre, paraqitet edhe rrethi i atyre, të cilët besonin në parimin e inkarnacionit të shpirtit, dhe eternalistët, të cilët tentonin që Kur'anin ta interpretonin në frymën e atyre mësimeve të cilave u përkisnin para se ta pranonin Islamin. Në të kuptuarit e tyre ezoterik shkonin aq tepër në ekstremitet, saqë çdo akti ekzoterik i jepnin kuptim ezoterik, dhe aq tepër ishin larguar nga Libri, përkatësisht të folmes së tij, sa është larg e pavërteta nga e vërteta. Në histori janë të njohur me emrat: batinijët apo ismailijët, por përmenden edhe me emra të tjerë. Mësimet e tyre paraqesin mohimin e fesë dhe synimin për shkatërrimin e saj në tërësi. Këta ishin shkaktarë të turbullirave të mëdha dhe të ngjarjeve të njohura si të kobshme. 18

Selefistët dhe mutezilitët së bashku bënin luftë kundër grupeve heretike. Për sa u përket mosmarrëveshjeve mes këtyre dy grupeve më të mëdha, ato ishin të dalluara. Prestigji ndonjëherë ishte në një anë e ndonjëherë në anën tjetër, e që nuk i kanë penguar t'i shfrytëzonin të arriturat shkencore të njëri-tjetrit. Kjo gjendje e këtillë mbretëroi gjer në fillim të shekullit të katërt të erës islame, kur paraqitet shumë i dituri Ebu-l-Hasan el-Esh'ariu, i cili trason rrugën mesatare mes gjeneratës selef dhe atyre që i kundërshtonin këta, duke i bazuar konceptet e veta në parimet e njohurisë racionale. Dijetarët nga rendi i drejtëbesimit, mësimin e tij e kritikonin ashpër, duke e akuzuar për herezi, ndërsa hanbelijët shprehimisht e shpallin si jobesimtar dhe kërkonin likuidimin e tij. Në këtë situatë i ndihmonin dijetarët e mëdhenj si psh. imam el-Haremejni, el-Isfarajini, Ebu Bekër el-Bakilani etj., të cilët orientimin e tij e shpallin si të drejtë duke e vlerësuar si drejtim të ehli-sunnet ve-l-xhema'at. Duke falënderuar këtyre dijetarëve të mëdhenj, eliminohen dy grupe të fuqishme: ata, të cilët rreptësisht dhe drejtpërdrejt i përmbaheshin domethënies tekstuale të tekstit kur'anor dhe rrethi i ekstremistëve, të cilët imagjinatës së vet i kushtonin kujdes tejet të madh. Pas dy shekujve, nga rreshtat e këtyre dy orientimeve kanë mbetur vetëm grupe të vogla, të shpërndara në pjesët periferike të botës islame. Disa ithtarë të drejtimit esh'arij, pasi i caktojnë parimet racionale të botës, të cilat shërbenin si bazë të doktrinës së tyre, pandehnin se obligim i besimtarit ishte që t'i nënshtrohej kontrollit intelektual të vërtetësisë së këtyre parimeve, ashtu siç ishte i obliguar që, apriori t’i pranonte parimet themelore të fesë, prej nga do të 19

rridhte se mosekzistimi i argumenteve udhëzon në mosekzistimin e asaj që duhet të argumentohet. Kjo gjendje mbretëroi gjer tek ardhja e imam Gazaliut, er-Raudhit dhe të atyre që kishin mendim të njëjtë sikurse këta, të cilët nuk pajtoheshin me afirmimin e paraardhësve që i referohrj kësaj çështjeje. Ata sinjalizojnë se fillëzimi i një apo më tepër argumenteve nuk i jep siguri asaj që është argumentuar, sepse ngandonjëherë këto argumente mund të jenë të mangëta, të pamjaftueshme ose tërësisht të gabuara, për dallim nga lloji tjetër i argumenteve, të cilat mund të jenë më të fuqishme në argumentimin e së vërtetës të asaj që është argumentuar, andaj instrumentave logjike metodologjike - argumentuese nuk duhet atribuar vlefshmëri absolute. Përfaqësuesit e shkollave filozofike pikëpamjet e veta i mbështetnin në mendimin e pastër, që kishte për qëllim arritjen e njohurisë dhe përmbushjen e kureshtjes intelektuale, duke zbuluar të panjohurën ose të arrituriturën logjike. Kanë pasur mundësi që të arrinin qëllimet e veta, ashtu si dëshironin vet, për shkak se ishin të rrethuar me kujdesin dhe mbrojtjen e besimtarëve, të cilët u patën dhënë liri të plotë, që të gëzonin tërë atë që paraqiste kënaqësinë e shpirtit, të zhvillonin dashurinë ndaj urtësisë, t'i konstatonin fshehtësitë në të cilat prehet bashkësia njerëzore, t'i zbulonin misteret e Gjithësisë, që Zoti ia ka mundësuar mendjes së njeriut dhe ia ka lejuar t'i zbulojë ato, duke thënë: "Ai për ju ka krijuar çdo gjë që ka në Tokë." (El-Bekare, 2). Përmbajtja e këtij ajeti kur'anor nuk përjashton kurrnjë ekzistent nga bota e dukshme dhe bota e fshehtë. Ndër mendimtarët myslimanë nuk ka pasur asnjë prej tyre që do t’i pengonte filozofët në 20

rrugën e metologjisë së tyre për hulumtimin e të vërtetës, duke qenë se Kur'ani me thënien e vet e pranon rëndësinë e mendjes, duke e vënë atë si kusht të fatit dhe duke e shpallur si faktor, i cili dallon të vërtetën nga e pavërteta, të dobishmën nga e dëmshja. Në këtë kuptim jashtëzakonisht është i rëndësishëm qëndrimi i Pejgamberit a.s.: "Ju jeni më të udhëzuar se unë në gjërat e kësaj bote.", të cilin Pejgamberi a. s. e ka vërtetuar me ngjarjet e njohura me rastin e betejës së Bedrit, duke treguar sheshit se në situatat e ngjashme është e domosdoshme të përdoret eksperienca dhe mendimi i të tjerëve. Këtë periudhë e karakterizojnë dy dukuri: e para, entuziazmimi i një numri të madh mendimtarësh myslimanë me filozofët grekë, veçanërisht me filozofinë e Aristotelit dhe të Platonit, të cilën në shumë çka e ndoqën me kënaqësi tejet të madhe, dhe e dyta e cila është edhe më e rëndë, të kapluarit e njerëzve me kënaqësitë e kësaj bote, të cilët do t'i pengojnë të kyçen në rrjedhat e dialogëve të atëhershëm filozofikë për çështjet e fesë, si dhe të ballafaqohen me rrethin ende të vogël të dijetarëve me nevojat dhe me aspiratat e masës së gjerë. Prandaj mbrojtësit e drejtëbesimit të pastër islam do t'i sulmojnë këto tendenca. Në këtë konstelacion të rrenave do të paraqitet el-Gazaliu me ithtarët e tij, të cilët në mënyrë të themeltë dhe kritike do ta bëjnë klasifikimin dhe shqyrtimin e tërë problematikës filozofike, duke i veçuar çështjet e veçanta, të cilat i përkasin teologjisë dhe universales së esencës së gjërave dhe aksidentales së kuptimit të tyre të materies dhe të konstruksionit të trupit, si dhe të gjitha çështjeve të tjera, të cilat ishin objekt i interesimit të tyre, e që u përkisnin çështjeve fundamentale të fesë. Këta, shpeshherë në mënyrë 21

ashpër i qëronin hesapet me pikëpamjet filozofike, rrugën e të cilëve e ndoqën edhe gjeneratat e mendimtarëve të mëvonshëm, të cilët shpeshherë do t'i kalojnë kufijtë e objektivitetit dhe të parimësisë shkencore. Fama dhe ndikimi i filozofëve tek njerëzit e thjeshtë në këtë mënyrë tërësisht ishin dobësuar, populli më nuk i përfillte ata, ndërsa më nuk i respektonte as elita shkencore. Kështu që, nuk është realizuar ajo çka është pritur në botën islame. Këto kanë qenë shkaqet e përzierjes së çështjeve të kelamëve me ato filozofike në veprat e mendimtarëve të mëvonshëm, p.sh., te el-Bejdaviu, Adudi etj. dhe në përmbledhjen e diturive të llojllojshme teorike në një të njësuar, problematika dhe metodologjia e kërkimeve e të cilave do të karakterizohej nga angazhimi intelektual-kërkimor, e jo nga vazhdimi imitues i paraardhësve, i cili në mënyrë të pamëshirshme solli në stagnimin e zhvillimit shkencor. Në rrjedhën kohore lindën trazira të ndryshme si rrjedhim i luftës për pushtet ndërmjet familjeve rivale. Injorantët e rrëmbejnë pushtetin dhe kështu, duke iu falënderuar atyre, shkatërrohet edhe ajo pak dituri racionale që kishte mbetur e dhuruar nga burimi i fesë islame, e si pasojë e gjithë kësaj lind koha e çorientimit të plotë. Në veprat e hulumtuesve të asaj periudhe, të cilët janë marrë me veprat e paraardhësve të tyre, ishin të pranishme shqyrtimet polemizuese dhe stilet e padobishme, dhe atë në vëllim të papërfilltë, që është rezultat i painteresimit dhe i dobësisë. Pason periudha e anarkisë intelektuale ndërmjet myslimanëve, nën përkrahjen e mbikëqyrësve të paditurisë dhe të primitivizmit. Individët dalin në shesh me supozime shkencërisht të pabazuara, madje edhe të kundërta, duke 22

proklamuar për Islamin qëndrime të pashembullta për këtë fe, e të cilat nuk mund të hasen në veprat e mendimtarëve myslimanë të gjeneratave të mëparshme. Interpretimeve të veta u gjenin ithtarë në mesin e injorantëve dhe njerëzve të cilëve feja u ishte bërë shprehi, përfaqësues dhe ndihmës, duke keqpërdorur dhuntitë e mendjes me filozofime për çështjet triviale. Shkonin aq tepër në ekstremitet, saqë përvetësonin qëndrimet ekstreme të individëve në mesin e paraardhësve për ekskluzivitetin e shkencës dhe fesë. Manipulohej me pandehje në llogari të fesë: kjo është hallall e kjo haram, kjo është pabesi e kjo Islam, me gjithë faktin se feja është larg këtyre supozimeve, ndërsa Allahu i Lartëmadhëruar përmbi të gjitha atyre qëndrimeve dhe përshkrimeve të gënjeshtarëve. Ndërkaq, parashtrohet pyetja, çfarë pasojash largpamëse kanë lënë këto makinacione në besimin e masave të gjera myslimane, në praktikën e tyre gjatë kësaj periudhe aq të gjatë shmangieje? Kob të madh dhe verbërim të përgjithshëm! Ky do të ishte receptimi i përgjithshëm mbi gjenezën historike të shkencës akaide me të cilin shpjegohet konstituimi i saj në parimet e Librit të Qartë, dhe çka ka ndodhur në fund të zhvillimit të saj, kur lëmi i saj ishte bërë lëndë profesioni i shiizmave të llojllojshëm, të cilët i kanë braktisur destinimet dhe suazat e saj. Ne fuqimisht besojmë se Islami është fe rreptësisht monoteiste e jo fe e parimeve divergjente: fe ku intelekti është aleati më i madh i saj, kurse Tradita / Kur'ani dhe Sunneti themelet më të forta të saj. E tërë ajo që është jashtë kësaj i takon pllajës së mendimit djallëzor, së paku shprehjeve të natyrës kapricioze të dikujt kundër të cilave Kur'ani si argument ofron praktikën e vet dhe 23

drejtësisht arbitron në veçimin e të vërtetës nga e pavërteta. Qëllimi i akaidit është që, në mënyrë metodologjike të zhvillojë rrugën gjer tek njohuria e Allahut me atributet e fortifikuara të Tij, krahas abrogimit të tërë asaj që është e padenjë t'i përshkruhet Atij; pranimi i vërtetësisë për Pejgamberin a.s. Pejgamberët e Tij në bazë të besimit të fortë, ku i mbështetur në argumente, shpirti qetësohet, e jo në bazë të të lëshuarit dashamirës në imitimet e verbëta. Me këtë pajtohen të gjithë mendimtarët, megjithëqë, edhe pa këtë argument të mjaftueshëm është vetë Kur'ani, i cili urdhëron vëzhgimin e çdo gjëje rreth e përqark, përsiatjen dhe angazhimin e mendjes për çdo gjë gjer ku mund të depërtojë mendja jonë. Duke falënderuar kësaj, fitojmë bindje të fortë për çka na udhëzon Libri. Kur'ani ndalon imitimin, duke na rrëfyer për jetën e popujve të lashtë, të cilët në besim dhe në mënyrën e jetesës verbërisht kanë ndjekur shembullin e të parëve; na rrëfen për injorancën e tyre, sepse duke u mbyllur në prangat e përgjasimeve i kanë rrënuar themelet e ekzistencës së vet, dhe kështu me kohë janë zhdukur. Dikush e ka thënë të vërtetën e pastër: imitimi i kulluar i të parëve, sado që të mund të dërgojë tek e vërteta, gjithashtu mund të shpie në lajthitje, sado që mund të jetë i dobishëm, gjithashtu mund të jetë edhe i dëmshëm. Imitimi ekskluziv dhe proteksioni i të tjerëve është rrugë e gabuar për të cilën ka arsyetim vetëm bota shtazore, e assesi njeriu si krijesë e arsyeshme.

24

LLOJET E TË NJOHURIT Të njohurit ndahet në tre lloje: - e mundshme vetvetiu; - të ndodhurit e domosdoshëm vetvetiu; dhe - absolutisht e pamundur. Absolutisht e pamundur është ajo që nuk ekziston fare, e as që posedon mundësi për të ekzistuar. E domosdoshme është ajo që ekziston vetvetiu. E mundshme apo e rastësishme është ajo që nuk mund të ekzistojë vetvetiu, e as ajo që ekziston mund të kalojë në mosekzistencë, por ekzistenca apo mosekzistenca varet nga të ekzistuarit apo të mosekzistuarit, apo diç që e bënë të mundshme - të pamundshme. Mund të jetë apo mos të jetë ekzistuese me ndikimin e shkakut i cili është jashtë saj. Të folmit mbi njohjen e së pamundshmes kërkon përdorimin e metaforave, sepse objekti i njohjes së vërtetë domosdo duhet të ketë të ekzistuarit kah i cili drejtohet kjo njohje. Ndërkaq, e pamundshmja nuk i takon kësaj kategorie që rezulton nga të shqyrtuarit për të. Këtu është qëllimi të theksohet pamundësia e konkluzionit për të, ndërsa formalisht vetëm mendja mund ta përfytyrojë dhe të shkoqit në mënyrë që, të mund të flitet për të.

25

Gjykimi mbi të pamundshmen
E pamundshmja vetvetiu është ajo që nuk mund të ekzistojë, sepse mosekzistimi është i vetmi përcaktim i saj. Nëse të ekzistuarit do të mbërthente atë që tanimë është vetvetiu e pamundshme, kjo do të shpiente gjer tek asgjasimi i bazës së nocionit të mosekzistencës. Të mosekzistuarit absolut nuk ekziston e as posedimi i mundësisë së të ekzistuarit. Mendjes nuk është e mundur t'i prezentohet njëmendësia e saj me të ekzistuarit. Pra, mendja nuk është në gjendje ta kuptojë ekzistimin e të pamundshmes absolute.

Gjykimet mbi të mundshmen
Gjykimi për të mundshmen vetvetiu bazohet në atë se ajo posedon mundësi të të ekzistuarit nga vet shkaku i vet, e edhe zhdukja e saj është e lidhur me shkakun, sepse e mundshmja nga vetvetiu nuk posedon dy gjëra as të ekzistuarit, as të mosekzistuarit - prandaj, ndaj të dyjave është në të njëjtin raport. Nëse, tek e mundshmja do të vërtetohej të ekzistuarit pa shkak, nga cilado anë nga dy themeloret, atëherë kjo do të shkaktonte predominimin në raport me anën tjetër, e cila nuk ka mundësi ndikimi, që vetvetiu është absurd. Gjykimet për të mundshmen përmbajnë edhe atë se, nëse ajo ekziston atëherë ajo ka rezultuar dhe ekziston vetëm nga shkaku i vet. E mundshmja, pra, ka ekzistuar ose para shkakut të vet ose rezultimi i saj është i njëkohësishëm me rezultimin e shkakut. Mund të thuhet se supozimi i parë nuk ka kuptim, sepse sipas kësaj i varuri do t'i paraprinte atij prej të cilit është i varur, andaj supozimi i këtillë nuk ka kuptim nga vet logjika e parimit të varësisë. Tanimë, u konstatua dhe u 26

argumentua qëndrimi për varësinë, andaj pandehja se e mundshmja i ka paraprirë shkakut të vet do të shpiente në kontradiktë me konstatimin e së vërtetës absolute (el-mefrud). Supozimi i dytë, po ashtu është absurd, sepse, sikurse ta merrnim si të saktë, atëherë edhe mundësia edhe shkaku do të ishin në të njëjtin nivel të të ekzistuarit, andaj konkluzioni do të ishte se në këtë rast njëri nuk mund të quhej shkak e tjetri pasojë. Këtë nuk mund ta pranojë mendja, pasi që njëri është shkaktar e tjetri i shkaktuar, matja (peshimi) pa kundërpeshë është e papranueshme për logjikën. Mbetet vetëm mundësia e tretë, e kjo është se ekzistimit të së mundshmes i ka paraprirë ekzistimi i shkakut, prej nga rezulton se e mundshmja ka ekzistuar në momentin kur ka ekzistuar edhe shkaku. E mundshmja, pra është formuar nga joekzistenca e mëparshme. Përfundimi është se, çdo e mundshme e ka origjinën e vet. E mundshmja në mosekzistencën e vet nuk ka pasur nevojë për shkakun ekzistues, sepse mosekzistenca është gjendje negative, ndërsa negacioni nuk ka nevojë për aktin e krijimit. E mundshmja, mund të mos jetë për atë se shkaku i saj nuk ka influencuar në të, apo për shkak të mosekzistimit të shkakut i cili do ta krijonte atë. Për sa i përket të ekzistuarit të së mundshmes, ajo është e varur nga të ekzistuarit e shkakut, sepse mosekzistimi nga vetvetiu nuk mund të jetë shkak i krijimit. Pra, nëse të ekzistuarit lind me krijimin, atëherë kjo paraqet një akt të veçantëë. E tërë kjo është evidente dhe e qartë. Ashtu siç është e mundshmja e kushtëzuar me shkakun për të qenë "po", gjithashtu ajo është e varur nga shkaku i vet për të qenë "po" në amshim. 27

Shpjeguam se, e mundshmja nuk është e përcaktuar të ekzistojë nga vetvetiu dhe se, ajo lind vetëm si rezultat i veprimit të shkakut, i cili është jashtë saj. Kjo është njëra nga vetitë e brendshme të së mundshmes, e cila si e tillë është e pandashme nga ajo. E mundshmja, pra në gjendjen në të cilën ndodhet, nuk posedon diç me çka do të ekzistonte nga vetvetiu, prandaj në çdo stad të ekzistencës është e varur nga Riaktivizatori i vet, i Cili e ka krijuar atë nga mosekzistenca. Nuk ka dallim mes riaktivizimit të së mundshmes nga hiçi dhe "po-së" së saj në amshim (në raport me Shkakun). Domethënia e shkakut, siç theksuam më sipër është ajo që krijon dhe që së mundshmes i jep ekzistencë. Ai quhet edhe Krijues, Shkak i ekzistencës, Shkak veprues, Iniciator i njëmendtë dhe me emra të ngjashëm, të cilët dallojnë në formë dhe përbërje, por jo edhe në domethënie. Ngandonjëherë, shkaku trajtohet si kusht apo si situatë, i cili i mundëson së mundshmes për akt të të krijuarit. Sipas këtij kuptimi të së mundshmes i nevojitet shkaku i vet për të lindur, por jo edhe për të qëndruar (zgjatë). Ngandonjëherë, ekziston nevoja që ky shkak të paraqitet, e pastaj të zhduket. Për shembull, ndërtimi i ndonjë objekti ndërtimor është i lidhur me ekzistimin e arkitektit dhe ky është shkak për t’u ndërtuar objekti, ndërsa pas vdekjes së tij, objekti ekziston edhe më tej. Arkitekti nuk është dhurues i ekzistencës së objektit, por aktiviteti i duarve të tij, mendja e tij dhe vullneti i tij janë kusht për ekzistimin e objektit në formën e tij të veçantëë. Shkurt, duhet bërë dallim mes shkakut, i cili ofron kushtet për fillimin e së mundshmes dhe Atij, i Cili kësaj i dhuron ekzistencën. 28

Shkaqet e para mund të paraqiten e pastaj të zhduken, si për shembull hapat të cilët ndërrohen gjatë ecjes; hapi i dytë është i kushtëzuar nga ai i pari, hapi i dytë nuk është dhurues i paraqitjes të hapit të dytë, e po qe se do të ishte, atëherë do të duhej që të ekzistojnë që të dy njëkohësisht, por hapi i dytë fillon të ekzistojë atëherë kur zhduket hapi i parë.Për sa i përket çështjes së Dhuruesit të ekzistencës, Ai kushtëzon ekzistimin pararendës të ekzistencës së Pronarit në mënyrë që, këtë ekzistencë ta bëjë të mundshme; të ekzistuarit e këtij të fundit, duhet të rezultojë nga të ekzistuarit e shkakut dhe ai shprehet në të gjitha gjendjet vetëm përmes tij.

Ekzistenca reale e së mundshmes
Ne shohim ekzistimin e diçkaje, që nuk ka ekzistuar më parë dhe zhdukjen e asaj, që tanimë ka ekzistuar. Për shembull, llojet e ndryshme të bimëve dhe të shtazëve. Këto krijesa ose janë të pamundshme, ose të domosdoshme ose të mundshme. As që mund të bëhet fjalë se i takojnë grupit të parë, sepse është e papranueshme, që pamundësia të jetë ekzistuese. Gjithashtu, nuk mund të bëhet fjalë edhe për grupin e dytë, sepse i Domosdoshmi ekziston nga Vetvetiu dhe, si i tillë nuk është nën ndikimin e kalueshmërisë dhe zhdukjes, e as që i ka paraprirë mosekzistencës, që do të shpjegohet në kapitullin "Gjykimet mbi të Domosdoshmin". Krijesat e përmendura, pra janë të mundshme, që do të thotë se pa dyshim ekziston e mundshmja.

Të ekzistuarit e së mundshmes është e kushtëzuar me ekzistimin e të
29

Domosdoshmit
Vetvetiu është e qartë se, të ekzistuarit e ekzistencës së të gjitha mundësive është e mundshme, dhe se çdo mundësi është e varur nga shkaku, i cili e vënë atë në gjendje ekzistuese. Shuma e tërësishme e të gjitha të mundshmeve është e varur nga Dhuruesi i ekzistencës, i Cili është ose tërësi i të gjitha të mundshmeve, që nuk është e mundur, sepse atëherë do t'i paraprinte vetvetes, ose pjesë e saj, që gjithashtu është e pamundur, sepse nga kjo do të rezultonte se ajo pjesë është shkak i vetvetes. Absurditeti i këtyre pandehjeve është krejtësisht i qartë. Prandaj, jashtë tërësisë të së mundshmes, duhet të ekzistojë një shkak. Dhuruesi i ekzistencës, i Cili nuk i takon kategorisë të së mundshmes është i Domosdoshmi, sepse pos kategorisë të së mundshmes nuk ekziston kategori tjetër përveç: e mundshmja dhe i Domosdoshmi. E pamundshmja nuk ekziston, andaj kësaj i mbetet vetëm i Domosdoshmi, prej çka rezulton se ekzistenca e së mundshmes varet nga i Domosdoshmi ekzistues. Gjithashtu, duhet theksuar se e mundshmja ekziston, qoftë ajo e kufizuar apo e pakufizuar. Kjo ekzistencë nuk do të mund ta ketë burimin e vet, në vetë të mundshmen ose në modalitetin e gjërave të mundshme. Por, kjo, assesi nuk është e mundur, sepse asgjë nga mundësia nuk e kushtëzon ekzistencën e vet. Është e qartë se burimi i saj është jashtë të gjitha të mundshmeve. Ky është Krijuesi i Domosdoshëm.

30

Gjykimet mbi TË Domosdoshmin

Atributet: pafillimsia, përjetësia dhe përsosmëria Një nga gjykimet parësore mbi të Domosdoshmin është se Ai gjithnjë ka ekzistuar, ekziston dhe do të ekzistojë, sepse sikurse të mos ishte kështu, Ai do të ishte i krijuar, ndërsa ekzistencës të së krijuarës do ti kishte paraprirë mosekzistenca. Prandaj fillesës së Tij do të duhej t'i paraprinte mosekzistenca, ndërsa çdo gjë që i ka paraprirë mosekzistenca ka qenë i varur nga Shkaku i Cili e ka krijuar. Në të kundërtën, do të ishte e besueshme se ka rezultuar nga kurrgjësendi, është paraqitur pa kurrfarë shkaku, që është absurd. Sikur i Domosdoshmi të mos ishte i pafillimshëm, atëherë të ekzistuarit e Tij, do të varej nga ndonjë shkak jashtë Vetës së Tij. Siç është theksuar edhe më parë, i Domosdoshmi ekziston nga Vetvetja e Vet dhe për Vetveten e Vet. Domosdoshmëria nuk mund të jetë ajo që formalisht shënohet si domosdoshmëri e të mos shprehë seriozisht esencën e Domosdoshmit. Kjo është e pamundur. Në mesin e atributeve të të Domosdoshmit, bën pjesë edhe ajo se, Ai nuk do të zhduket kurrë, se është i Përjetshëm, sepse në të kundërtën me zhdukjen e Tij, do të zhdukej gjithçka që është në lidhje me Qenien e Tij, që do të thoshte se diçka zhduket vetvetiu, e është e qartë se kjo nuk është e mundur. 31

Në gjykemet mbi Atë, bën pjesë edhe ky, se Ai nuk është i përbërë prej pjesëve, sepse sikur të ishte ashtu, atëherë Atij do t'i paraprinte çdonjëra nga pjesët e Tij, të cilat do të përbënin Qenien e Tij. Në këtë rast, çdo pjesë e Tij do të ishte diç tjetër e jo Ai, dhe e tërë ekzistenca e Tij do të varej prej një ekzistence tjetër. Mirëpo, siç është thënë edhe më parë, i Domosdoshmi është ekzistent nga Vetvetja e Vet. Sikur të ishte i përbërë nga çfarëdo pjesësh, atëherë konkluzioni për tërësinë dhe esencën e Tij do të ishte i bazuar në gjykimin mbi pjesët e Tij, e ne tanimë kemi konstatuar se Ai është ekzistent nga Vetvetja e Vet. Të ekzistuarit e Domosdoshmin nga Vetvetja e Vet është absolutisht i pavarur nga të gjitha pjesët, dhe e kundërta nga të ekzistuarit e Tij është domosdo i varur çdo gjë tjetër. Ne nuk pranojmë se Qenia e Domosdoshme mund të jetë e përbërë; kjo është e pamundur, si në realitet, ashtu edhe në konceptim. Mendja nuk ka aftësi ta paramendojë Qenien e Domosdoshme si të përbërë, sepse logjikisht, pjesët në realitet do të duhej ta kenë ekzistentin e vet. Prandaj, po qe se Qenia e Domosdoshme, sipas kuptimit tonë do të ishte i përbërë, atëherë ai do të ishte i përbërë edhe në realitet. Në të kundërtën, ajo që pandehet "realiteti logjik", sipas kuptimit dhe përdorimit të vet, do të ishte vetëm fotografi e rrejshme. Sikurse që i Domosdoshmi nuk është i përbërë, po ashtu Ai nuk është i ndashëm e as i zgjerueshëm, sepse po qe se do të mund të ndahej, atëherë kjo ndarje do Ta shpiente jashtë ekzistencës së Tij origjinare, e në këtë rast do të ishte ekzistent i llojllojshëm. Kjo llojllojshmëri ekzistente do të përbëhej nga pjesët e formuara nga ndarja. Në këtë rast Ai do t’i nënshtrohej 32

zhdukjes dhe përbërshmërisë, e këto mundësi, siç është dëshmuar edhe më parë janë absurditet i pastër.

Jeta
Nocioni i ekzistencës, apriori është prezent në mendje. Ajo e sheh atë përmes trajtave, të cilat rezultojnë, pastaj përforcohen dhe mbahen. Përsosmëria e ekzistencës dhe fuqia e saj janë të qarta përkitazi me fuqinë dhe përsosmërinë e trajtave të saj. Çdo nivel i ekzistencës, doemos është i përcjellë me atribute të përsosura, të cilat i takojnë atij niveli. Në të kundërtën ekzistenca do kishte ndonjë kategori tjetër, mirëpo tanimë kjo kategori kategorikisht është përforcuar me një mori shembujsh në të cilët manifestohet vetvetiu. Shembulli më i përsosur i cilitdo niveli të tij është ai që është legjitimuar me rendin natyror dhe botëror në mënyrë të caktuar, ku nuk ekzistojnë tjetërsime e as çrregullime. Nëse kjo dukuri është dukuri përcjellëse e zgjatjes së një ekzistence atëherë atributet tek një lloj janë më të shprehura lidhur me të ngjashmet, nga vetvetiu është dëshmi se kjo trajtë paraqet nocionin më të përsosur të ekzistencës. Qenia e cila do të kishte kategorinë e ekzistencës që është vatërvatra e tërë rregullimit botëror, do të paraqiste kategori më të përsosur, më të madhëruar, më të lartësuar dhe më të fuqishme. Ekzistenca e të Domosdoshmit është vatërvatër e të gjitha ekzistencave të mundshme, siç e cekëm dhe e dëshmuam me argumente të pakontestueshme, andaj Ai është ekzistenti i Parë dhe Suprem, dukuritë përcjellëse e të Cilit vetvetiu janë atributet ekzistenciale, të cilat i 33

përgjigjen kategorisë më të lartë të ekzistencës. Ekzistenca përfshin nocionin e qëndrueshmërisë dhe të stabilitetit, si dhe nocionin alternativ të paraqitjes dhe zhdukjes. Qenies së Domosdoshmit duhet t'i përshkruhen të gjitha ato përsosmëri të ekzistencës, të cilat mendja mund t'i kuptojë dhe, të cilat mund t'i shquajë si atribute të Tij. Të zgjerohet gjithkund harmonia dhe të udhëhiqet me botën në atë mënyrë, ku nuk ekzistojnë çrregullime është një përsosmëri e ekzistencës, andaj është obligim që kjo t'i përshkruhet Atij. Pra, ekzistenca e të Domosdoshmit posedon atribute ekzistenciale çfarë i kushtëzon ky nivel më i lart i ekzistencës. Kështu pra, është e domosdoshme që i Domosdoshmi të posedojë atributin e jetës. Këtë cilësi, pastaj e përcjellë dituria dhe vullneti, e në këtë mënyrë atributi i jetës konsiderohet si manifestim i përsosmërisë së ekzistencës. Jeta, duke pasur parasysh të gjitha kushtet e manifestimit të saj, është kryefill dhe strofull i mençurisë. Ajo, në të gjitha manifestimet e veta është shkak i cili çdo manifestimi i mundëson të paraqitet dhe të mbahet si i tillë. Jeta është përsosmëri e të ekzistuarit, dhe si e tillë doemos kuptohet si atribut i Qenies së Domosdoshmit, ndaj domosdo edhe i përshkruhet Atij. I Domosdoshmi është gjallë, edhe pse jeta e Tij dallon nga jeta e të mundshmeve. Me të vërtetë, atë çka posedon përsosmëria e të ekzistuarit nga vetvetja e Vet është fillesë e diturisë dhe e vullnetit, sepse sikur ky atribut të mos ishte i vërtetuar tek i Domosdoshmi, atëherë më siguri do të vërtetohej se e mundshmja posedon diç më të përsosur në të ekzistuarit e vet të lidhur me të Domosdoshmin, por tanimë kemi 34

konstatuar se Ai është përmbi të gjitha ekzistencat dhe është më i Përsosuri në çdo pikëpamje. Dituria Ndër atributet të cilat i posedon i Detyrueshmi është edhe dituria. Me dituri nënkuptohet aftësia e intelektit për të kuptuar diç; dituria bën pjesë në përsosmëritë e ekzistencës. Si e tillë, ajo mund të shquhet si atribut i Qenies së Domosdoshmit. Kështu ndodhë me të gjithë atributet e tjera që i posedon i Domosdoshmi dhe që është obligim t'i përshkruhen Atij. I Detyrueshmi është i Gjithdijshëm! Përgjithësisht është e pranuar se dituria i kontribuon përsosmërisë së kualitetit të të gjitha ekzistencave të mundshme, dhe se ekzistentët janë të dhuruar me të. Prandaj, sikur i Domosdoshmi të mos ishte pronar i diturisë, atëherë ekzistentët e mundshëm - të cilët, gjithashtu posedojnë këtë atribut - do të ishin më të përsosur se i Domosdoshmi, e kjo është e pamundur. Është fakt i pamohueshëm se i Domosdoshmi është dhurues i diturisë së çdo ekzistenti të mundshëm në botën e të gjitha të mundshmeve, andaj mendja nuk mund të pranojë se burimi i diturisë nuk është njëherit edhe grykë e saj. Dituria e të Domosdoshmit është domosdoshmëri e ekzistencës së Tij, që është lehtë të vërtetohet. Dituria e tij është mbi dituritë e të gjithë ekzistentëve, andaj është e pakuptueshme që dituria e dikujt të jetë mbi diturinë e Tij. Dituria e të Domosdoshmit është e gjithmbarshme dhe përmban dituri, si të tillë, në të kundërtën, mendja do të kishte ndonjë dituri më të madhe se i Domosdoshmi, që do t'i takonte ndonjë krijese më të përsosur, e që është e pamundur. 35

Me tërë përsosmërinë e Vet i Domosdoshmi është krejtësisht i pavarur nga të gjithë, është i përjetshëm me përjetësinë e Vet. Dituria e Tij është me karakter të përjetshëm dhe absolut, dhe e pandarë nga ekzistenca e Tij, prandaj është tërësisht i pavarur nga çdo gjë tjetër jashtë Qenies së Vet. Ai është i përjetshëm, ka ekzistuar përherë dhe përherë do të ekzistojë, është i pavarur nga organet trupore dhe nga format meditative. Ai, pra, me diturinë e Vet domosdo dallohet nga dituria e të gjitha të mundshmeve. Të gjitha krijesat e mundshme janë në harmoni me konceptin e asaj diturie, përndryshe kjo nuk do të ishte dituri e vërtetë. Argumentet për ekzistencën e diturisë së Tij manifestohen përmes ligjshmërisë dhe rendit të përsosur në kozmos, ku çdo gjë është vënë në vendin e vet dhe, ku i është siguruar të së mundshmes ajo që është e nevojshme për ekzistimin dhe gjallërimin e saj. Kjo është tërësisht e qartë për atë që rezonon drejt për botët e mëdha dhe të vogla, për të lartësuarat dhe të thjeshtat, dhe vëren raportin mes yjeve, dispozicionin e tyre, ligjshmërinë e lëvizjes së tyre, orbitën e rregullt të tyre e cila i mundëson ekzistencë të sigurt, se çdo yll i mbahet orbitës së vet, sepse, nëse njëra do të humbiste rrugën sigurisht do të prishte rendin në botë dhe do të shkaktonte çrregullim total. Ekzistojnë edhe argumente të tjera - për ekzistimin e diturisë tek i Domosdoshmi të cilat janë të spikatura gjerësisht në shkencat kozmologjike. E tërë kjo dëshmon dhe vërteton ekzistencën e Diturisë tek Ndërtuesi i Gjithësisë, i Gjithurtësisë së Projektuesit të saj. Ti vështrojmë me kujdes bimët dhe shtazët, aftësitë e tyre për kryerjen e punëve, pastaj aftësitë e tyre për 36

gjindshmëri në kushtet e jetës për ekzistencë, si dhe renditjen e përsosur të organeve të tyre. Krijesat më të ndieshme, siç janë bimët, posedojnë aftësi natyrore të absorbojnë ushqimin që u përgjigjet atyre. Kështu, do të shohësh farën e kungullthit të idhët, duke u fshehur në afërsi të farës së shalqinit; andaj ujitet me ujë të njëjtë dhe kultivohet me kujdes të njëjtë dhe në kushte të njëjta klimatike, por kungëllthi fekadohet dhe jep vetëm fruta të idhëta, ndërsa shalqini është i shijshëm dhe i ëmbël. Krijesat, të cilat janë të pajisura me shqisa, Ai i ka mësuar t'i përdorin organet dhe gjymtyrët e dhuruara, si dhe të përdorin tiparet e veta në ujdi me qëllimet e tyre. I domosdoshmi është, ai i Cili e di gjendjen e embrionit në stadin e spermës apo në piksjen e gjakut, dhe i di nevojat e atij embrioni gjer në formimin e krijesës në tërësi dhe krijimin e jetës së organizuar, atëherë kur i dhuron shpirtin dhe e bën të pavarur në veprimet e tij. Ai e di se, atij i nevojiten duart, këmbët, sytë, veshët dhe të gjitha shqisat e brendshme për t'u mbrojtur në natyrë dhe për t'u mbrojtur nga armiqësia. Ai i di mbehet e asaj krijese, të barkut të saj, të zemrës së saj, të mëlçisë, të mushkërive dhe të organeve të tjera të domosdoshme për jetë dhe për gjallërim gjer në afatin e caktuar, si të çdo individi ashtu edhe të njerëzimit në përgjithësi. Ai e di gjendjen e një shtaze femër, për shembull buçeje të re, e cila një ditë do të pjellë shumë klyshë, prandaj e ka pajisur me shumë gjinj. Ai i di të gjitha gjërat, të ditura apo të paditura për ne, për çka detajisht flasin shumë libra mbi bimët dhe shtazët, shkencat natyrore, anatomia, medicina... Hulumtuesit e të gjitha fushave shkencore, pas përpjekjeve të shumta, angazhimit të vullnetit dhe 37

zbulimit të shumë fshehtësive, megjithatë kanë ardhur në përfundim se janë në fillim të rrugës së tyre hulumtuese. A thua kjo krijimtari, fshehtësitë e së cilës zbulohen dhe vlerësohen me anë të mendjes dhe urtësitë fantastike, të cilat konceptohen, nuk vërteton se burimi i saj është Ai i Cili i di të gjitha gjërat, të cilave u ka dhënë ekzistencë, e pastaj edhe i ka udhëzuar në natyrën e tyre: a është e mundur që "rasti" të jetë burim i këtij rendi të përsosur dhe rikonstruktues i ligjeve në bazë të së cilave ekziston e tërë Gjithësia, në të cilën ekzistojnë makro dhe mikro botët? Kurrsesi. Këtë e ka rivendosur Krijuesi i çdo gjëje që ekziston, Ai i Cili në mënyrë të përsosur di për të gjitha të krijuarat, që prej atomit e më gjerë, në Tokë dhe në Gjithësi. Ai, me të vërtetë, gjithçka dëgjon dhe është i Gjithdijshëm. Vullneti absolut Ndër atributet e të Domosdoshmit është edhe Vullneti. Ky është një atribut, veçantia e të cilit manifestohet në çdo vepër të Gjithdijshmit. Pas konstatimit se, Dhuruesi i ekzistencës i të gjitha të mundshmeve është i Domosdoshmi, dhe se Ai është i Gjithdijshëm, se çdo gjë që ekziston ka rezultuar nga Dituria e Tij, e edhe pas tërë asaj që theksuam më sipër, është e domosdoshme të konstatohet se Ai është pronar i vullnetit, sepse Ai vepron në bazë së diturisë së Vet. Pastaj, gjithsesi, duhet konstatuar se çdo objekt posedon karakteristika të veçanta, dhe se posedon kohëshmërinë dhe vendin i cili e kufizon atë. Çdo kategori e të mundshmeve shquhet nga veti të caktuara çfarë nuk i kanë të tjerat. Veçoritë e tyre janë të pakontestueshme 38

në harmoni me diturinë e domosdoshme të tyre. Vullneti nuk ka domethënie tjetër veç kësaj. Për sa i përket rëndësisë së vullnetit, të cilin e posedon ajo, ajo është aftësia në saje të së cilës vepruesi zbaton atë që ka pasur për qëllim, apo përbëhet nga ky qëllim. Aplikimi i domethënies së tillë është absurditet në raport me të Domosdoshmin. Kjo domethënie aplikohet ndaj aftësive të krijesave të krijuara edhe nga vendimet, të cilat mund të jenë të pavlefshme. Kjo është pasojë e diturisë relative, sepse në këtë rast vullneti zëvendësohet me të gjykuarit, andaj ndodh që, kryerësi i punës së caktuar të hamendet mes kryerjes apo moskryerjes. Plotfuqia Nga cilësitë e të Domosdoshmit njihet edhe atributi i Plotfuqisë, në saje të cilit Ai vijimisht e krijon dhe e shfuqizon të krijuarën. Duke qenë se i Domosdoshmi është Krijues i të gjitha botëve në harmoni me Diturinë dhe Vullnetin e Tij, në pajtim me këtë, nuk ka kurrfarë dyshimi se Ai është i Tërëfuqishëm, sepse veprimi i pronarit të Gjithdijshëm të vullnetit absolut rezulton nga fuqia subjektive të cilën Ai e ka në veprimtarinë e Vet të pakufizueshme. Andaj, plotfuqia nuk ka domethënie tjetër pos Fuqisë Absolute. Liria absolute e zgjedhjes Këto atribute të përmendura të Domosdoshmit kërkojnë konstatimin edhe të atribnutit të katërt, e ky është: Liria Absolute e Zgjedhjes. Ky atribut paraqet veprimtarinë e lirë të Fuqisë së Tij në harmoni me Gjithditurinë dhe vendimin e Vullnetit Absolut. Prandaj Ai është Veprues aktiv me lirinë e vullnetit të plotë në zgjedhjen e veprimit të Vet. Veprimi dhe udhëheqja e 39

Tij me krijesat nuk rrjedh vetëm nga shkaktueshmëria e pastër e as nga varësia ekzistenciale, pa dijeni dhe pa dëshirë. Atë, askush nuk e kushtëzon për ruajtjen e rendit të përsosur të Gjithësisë, kështu që Ai të ketë obligim për këtë, e për mosplotësimin e këtij obligimi do t'i dërgohej vërejtja. Ai është i përsosur dhe jashtë çdo kushtëzimi. Ligjshmëria e Gjithësisë dhe rendi i përsosur i saj janë vepra të Tij, dhe e gjithë kjo është nën ndikimin e të Domosdoshmit i Cili është ekzistent më i Përsosur dhe më i Lartësuar. Përsosmëria e Gjithësisë rrjedh nga përsosmëria e Krijuesit, sikurse që bukuria e krijimit është shprehje e qartë e lartësisë e të Vetmit Krijues. Me ekzistencën e pafund të Gjithësisë, me rendin e lartë të natyrës ndërlidhet Dituria e gjithmbarshme dhe Vullneti universal, andaj çdo gjë funksionon në këtë mënyrë të lartësuar: "Mos vallë, keni menduar se Ne ju kemi krijuar kot dhe se nuk do të ktheheni te Ne?" (El-Mu'minun, 115). Në këtë ajet kur'anor hudhet poshtë pandehja për të krijuarit e paarsyeshëm. Është e pamundur se krijesat janë krijuar pa qëllim të caktuar, dhe pa mençuri edhe pse ne ngandonjëherë nuk mund ta kuptojmë këtë krijimtari. Disa autorë këtë e kanë shprehur në këtë mënyrë: "Veprat e Tij nuk i përgjigjen atyre qëllimeve që i njohim ne, por megjithatë assesi nuk janë të kota." Njësia (Uniteti) Një nga atributet e domosdoshme të Domosdoshmit është edhe Njësia e Ekzistencës së Tij, të përshkrimit të Tij, të ekzistuarit e Tij dhe të vepruarit e Tij. Për sa i përket Unitetit të Qenies së Tij, këtë e kemi vërtetuar 40

edhe më parë, duke mohuar se Ai është i përbërë nga komponentet, si në mendime, ashtu edhe në njëmendësi. Për sa i përket Unitetit të Tij në përshkrim, kjo shpjegohet me atë se, nuk ekziston asgjë që i gjason Atij. Pasi që shpjeguam se, atributet janë dukuri përcjellëse të nivelit të të ekzistuarit, është e sigurt se nuk ekziston kurrnjë ekzistent i cili do të ishte i barabartë me Ekzistencën e Sunduesit të gjithçkaje që ekziston; atëherë posaçërisht është e qartë se askush nuk është i barabartë as me atributet, të cilat janë të pandashme nga Qenia e Tij. Për sa i përket Unitetit të ekzistuarit dhe të vepruarit të Tij, me këtë nënkuptojmë se Ai është i Vetmi që, Ekzistenca e Tij është e domosdoshme dhe i Vetmi që i jep ekzistencë asaj të së mundshmes. Sikurse të ekzistonin më shumë të domosdoshëm, atëherë çdonjëri do të dallohej nga tjetri, sepse, sikur të mos ishte kështu atëherë nuk do të realizohej rëndësia e shumënumërsisë dhe nocioni i llojllojshmërisë. Çdo herë, kur subjektet dallohen mes veti, kjo vë në pah llojllojshmërinë e cilësive ekzistuese të tyre, sepse atributet afirmohen dhe realizohen vetëm në harmoni me veçoritë e subjektit përkatës dhe të gjendjes së tij në të cilën gjendet. Divergjenca e diturisë tek subjektet e llojllojshme të domosdoshme, nëse pranohet se çdo njëri posedon dituri dhe vullnet të ndryshëm nga ai tjetri, rrjedh nga ndryshimet mes subjekteve, që do të thotë se çdo dituri dhe vullnet partikular është në përputhje me subjektin e vet dhe se i përgjigjet karakteristikave të tij. Ky dallim do të ishte thelbësor, sepse dituria dhe vullneti i Qenies së Domosdoshmit rezultojnë nga qenësia e Tij dhe nuk janë të varura as nga shkaku i jashtëm, andaj nuk mund të trasformohen e as të 41

ndërrohen. Gjithashtu, theksuam se të gjitha aktet e të Domosdoshmit rezultojnë sipas Tij, Diturisë së Tij dhe gjykimit të Vullnetit të Tij, nga çka rrjedh - po qe se do të kishte më tepër të domosdoshëm - se çdo njëri prej tyre do të kishte aktivitete nga qenia e vet personale, sipas gjykimit të ndryshëm nga tjetri, e tërë kjo për shkak të kësaj llojllojshmërie thelbësore. Po qe se do të ekzistonin, pra, më tepër të domosdoshëm, atëherë aktivitetet e tyre sigurisht do të dalloheshin, në pajtim me llojllojshmërinë e diturisë dhe vullnetit të tyre. Duke qenë se i Domosdoshmi ndryshon nga çdo gjë tjetër, Ai është tërësisht i pavarur dhe do të ishte absurd t'i shoqërohet Atij dikush apo diçka dhe të bëhen krahasime me Të. Ndërkaq, sikur të kishte më tepër të domosdoshëm, çdonjëri prej tyre do të ishte faktor i pavarur në pajtim me ekzistencën e tij dhe me të gjitha atributet, të cilat do të rezultonin nga qenësia e tij, andaj do të kishte edhe fuqi për ta krijuar dhe riintegruar Gjithësinë. Çdonjëri prej tyre do të vepronte në raport me botën e mundshme në përshtatje me diturinë dhe vullnetin personal, që do të shpiente gjer tek konfrontimet reciproke në veprimet e tyre për shkak të mosekzistuarit të dominimit njëri ndaj tjetrit dhe llojllojshmërisë së diturisë dhe vullnetit të tyre. Një gjë e tillë do të shpiente gjer tek çrregullimi i Gjithësisë dhe tek shkatërrimi i tij, përkatësisht assesi nuk do të ishte e mundur të ekzistonte Gjithësia si dhe ligjshmëria në të do të ishte e pamundur të ekzistonte madje edhe një krijesë e vetme nga bota e së mundshmes, sepse të ekzistuarit e çdo së mundshmes do të ishte i kushtëzuar nga dituritë dhe vullnetet e ndryshme, nga çka do të rezultonte se një gjë e njëjtë do të kishte më tepër 42

ekzistenca, që është absolutisht e pamundur. Sikurse në Gjithësi dhe në Tokë të kishte më tepër zotë, do të shkatërrohej çdo gjë! Mirëpo, shkatërrimi i Gjithësisë dhe i Tokës nuk ka ndodhur, që është e qartë, sepse Allahu i Lartëmadhëruar Një i Vetmi me qenësi dhe me atribute, nuk ka partnerë në qenësinë e Vet e as në krijimtarinë e Vet. Atributet e konfirmuara me burime tradicionale duhet të besohen Për të besuarit e demosdoshëm në atributet e përmendura më sipër na udhëzon të kuptuarit tanë dhe ligji fetar, e edhe ligjet e shenjta të mëparshme, sepse Atë çdo gjë e vërteton; në Atë ka thirrur Muhammedi a.s., siç kanë thirrur edhe të Dërguarit e tjerë para tij. Mirëpo, ligji fetar islam përmend edhe disa atribute, që nuk do të mund t'i konstatonte vetë mendja, por megjithatë nuk do t'i paramendonte të palidhshme me esencën e Tij. Është obligim që të besohen këto atribute, sepse kjo bindje është pasojë e besimit tonë në atë çka na sjellë Ligji dhe në atë çka na mëson mbi Zotin. Ndër ato atribute është edhe atributi i të Folurit. Në burimet tradicionale thuhet se Allahu ka folur me disa Pejgamberë të Vet, ndërsa edhe vet Kur'ani shquhet nga fakti se paraqet të folmit e Zotit. Burimi i fjalëve të Zotit është një nga atributet e Qenies së Tij, dhe ai është i përjetshëm me përjetësinë e Zotit. Për sa u përket fjalëve të shqiptuara, të cilat paraqesin shprehjen e atributit të të folurit, nuk ka dyshim se të folurit e tillë me të vërtetë ka ndodhur, sepse kjo është pjesë e krijimtarisë së Zotit. Të folurit e Zotit është mënyrë e posaçme të të drejtuarit të krijesave, Ai e ka zgjedhur si mjet për t'u shpjeguar 43

njerëzve atë që dëshiron përkitazi me krijimtarinë e Vet. Kjo e folme ka rrjedhë nga fuqia e Zotit, edhe sipas shprehjes edhe sipas domethënies, pa ndërhyrjen e ndonjë krijese tjetër, përveç atij i cili e ka shqiptuar dhe, kështu është bërë pronar i deklarimit të Tij. Ai, i cili mendon ndryshe i kundërvihet asaj që është e qartë dhe e ofendon Lartësinë e Përjetësisë, sepse në këtë mënyrë futë konceptin e ndërrimit dhe transformimit. Recitimi i ajeteve kur'anore fillon dhe mbaron me ndërprerjen e shqiptimit të tyre. Ai, i cili përfaqëson qëndrimin se Kur'ani i cili lexohet është i pakrijuar, gjendet në situatë të mjerueshme dhe ka besim tejet të gabuar; lidhur me të cilat Kur'ani thirr për t'iu kundërvën atyre. Deklarata se, Allahu e ka krijuar Kur'anin pa pjesëmarrjen e njeriut në krijimin e tij, aspak nuk e pakëson prestigjin e Tij, e as respektin të cilin duhet ta kultivojmë ndaj Shpalljes së Kur'anit. Kështu ishte në praktikën e Pejgamberit të Zotit. Për këtë është kujdesur ai, ashtu edhe as'habët e tij. E gjithë ajo që është në kundërshtim këtë, paraqet risi të rrezikshme, përgënjeshtrim dhe devijim nga besimi. Për sa u përket divergjencave shoqërore, për, të cilat flet historia islame, që i referohen problemeve, të cilat kanë shkaktur përçarje në bashkësinë e pjesëtarëve të Islamit, dhe kanë çuar në konflikte të përgjakshme, sidomos në fillim të shekullit të tretë hixhri, dhe për sa i përket disa mendimtarëve islamë, të cilët kanë refuzuar të predikojnë se Kur'ani nuk është i krijuar, shkas për këtë sigurisht ka qenë të drojturit e madh dhe devotshmëria e përpiktë. Nëse ky nuk ka qenë shkas për refuzimin e deklarimit në lidhje me çështjen e fillesës dhe përjetësisë së Kur'anit, për shembull i Ahmed ibën 44

Hambelit, duke qenë se është e papranueshme se një dijetar aq i madh ka besuar se recitimi i Kur'anit është i përjetshëm, edhe pse, njëkohësisht për çdo natë e ka lexuar Kur'anin. Me traditë është vërtetuar ekzistimi i atributit të të Pamurit, si cilësi me të cilën zbulohen objektet e pamjes, si dhe atributi i të Dëgjuarit, me të cilin vërehen objektet e dëgjimit. Në bazë të këtyre dy atributeve Ai quhet: Ai, i Cili çdo gjë dëgjon çdo gjë dhe Ai, i Cili sheh çdo gjë! Ne besojmë se Ai për këtë nuk përdor format e jashtme të shqisave të dëgjimit dhe të pamurit, siç janë organet e dëgjimit dhe të pamurit. Shkurtimisht mbi atributet Po e filloj bisedën lidhur me përmbajtjen e tërësishme të një hadithi, kuptimi dhe domethënia e të cilit, edhe sikurse të mos ishte autentik, është i vërtetuar me Librin e Zotit. Këto fjalë të Muhammedi a.s. janë: "Mendoni për krijimtarinë e Allahut, e mos mendoni për Qenien e Allahut, sepse kjo do të mund t'ju shpiente në shkatërrim." Kur i peshojmë mundësitë e mendjes së njeriut, konstatojmë se largësia e fundit e arritshme për kuptimin e tij është shquarja e formave të disa dukurive, të cilat njeriu i vëren me shqisa, me intuitë apo me racion; pastaj të shquarit e shkakut të drejtpërdrejtë të tyre, grupimi i tyre sipas llojit dhe gjirive, si dhe përfshirja e disa ligjshmërive, të cilat caktojnë marrëdhëniet reciproke të këtyre dukurive. Për sa i përket depërtimit në thelb të çështjes, mendja e njeriut nuk ka fuqi të arrijë qenësinë, përkatësisht substancën e tyre, meqë të njohurit e dukurive të ndërlikuara arrihet me njohjen e elementeve 45

që shpien në njohjen e përbërjes së tyre. Mirëpo, nuk ekziston mundësia që të arrihet gjer tek ajo njohuri. Arritja e fundit e të njohurit që është e mundur për mendjen e njeriut, janë format e objekteve dhe efektet e tyre. Të marrim si shembull dukurinë më të thjeshtë dhe më të qartë: dritën; ata të cilët kanë studiuar përkitazi me këtë kanë konstatuar shumë ligjshmëri, të cilat i kanë klasifikuar në një shkencë. Por, asnjëri prej tyre nuk ka mundur të kuptojë se çka është ajo në esencë, as që ka mundur të kuptojë ç'është ajo që në të vërtetë jep dritë. Ata për dritën dinë shumë më tepër se çdokush i cili me sytë e vet e sheh atë. Shembuj të tillë ka shumë. Përveç kësaj, Allahu nuk i ka dhënë njeriut fuqi për të kuptuar esencën e gjërave, por vetëm format dhe karakteristikat e tyre. Kënaqësia e mendjes së shëndoshë e njeriut qëndron vetëm në atë që t'i vërtetojë raportet e cilësive, të cilat posedojnë objektet përkatëse, dhe ta njeh ligjshmërinë në bazë cilës janë krijuar. Andaj, insistimi për të kuptuar esencën e gjërave, paraqet humbje kohe dhe shpenzim energjie në atë që, nuk mund të arrihet assesi. Njeriu përpiqet ta njohë atë që e ka më së afërmi: shpirtin e vet. Orvatet t'i njohë disa shenja esenciale të tij: a është aksident (ajo që thjesht ndodh; cilësi e ndryshueshme, e parandësishme e objektit) apo është substancë? A i ka paraprirë trupit apo ka lindur pas tij? A është brenda në trup apo i ndarë nga ai? Në këto atribute të shpirtit nuk mund të arrijë assesi mendja e njeriut dhe, asgjë nuk mund të konstatojë në bazë të asaj, që do të merrte qëndrim të caktuar dhe unik. Fundi i të tëra përpjekjeve njerëzore është të kuptuarit se shpirti ekziston, se është i gjallë, se posedon dijeni e vullnet dhe elemente të tjera karakteristike, të cilat e 46

përcjellin atë, e që, pas të gjitha këtyre njohurive, njeriu përsëri t'u kthehet shenjave formale gjer tek të cilat pa dyshim ka arritur. Për sa i përket vetë esencës së mendjes dhe vetë deklarimit mbi shpirtin, dhe të disa atributeve të tjera, kjo paraqet fshehtësi dhe është e pamundur që me anë të ndërmjetësimit të mendjes të zbulohet rruga e cila do ta shpiente gjer tek njohuritë e tilla. Këta janë kufijtë e mendjes së njeriut në raport me tërë atë, që është në nivel të tij apo nën të. I njëjti rast është edhe përkitazi me punët për të cilat supozojmë se rrjedhin nga shpirti, siç është raporti i mendimeve, i lëvizjeve dhe i të folurit. Sa inferior është ai në raport me rrojtjen e ekzistencës së përjetshme! Sa është i madh admirimi dhe ndjenja e pafuqisë së tij para Pafundisë, para Atij që është i Përjetshëm, i Cili nuk ka as fillim e as mbarim? Përsiatja për gjërat e kësaj bote e ka vlerën e vet praktike, sepse përmes saj zbulohet rruga drejt njohjes së Tij, i Cili e ka krijuar këtë botë, i Cili çdo gjë e ndriçon me dritën e Vet; drejt njohjes së atributeve të Tij, pa të cilat kjo botë nuk do të ekzistonte në harmoninë e vet të përsosur. Përsiatjet për çështjet e vëzhgimit të Gjithësisë kanë lindur vetëm nga konfliktet reciproke të së vërtetës dhe të gënjeshtrës. Prandaj është e domosdoshme që e vërteta ta flakë gënjeshtrën me ndihmën e përsiatjes dhe që intelektet e fuqishme të ngadhënjejnë mbi intelektet e dobëta. Për sa i përket përsiatjes për Qenien e Krijuesit, kjo paraqet hulumtimin e njohjes së vetë esencës, e ajo është e paarritshme për mendjen e njeriut, sepse siç pamë më lart mes Krijuesit dhe krijesave të Tij nuk është e mundur të bëhet kurrfarë krahasimi, për shkak se Ai, 47

thjesht është Unitar (i Vitmi) në esencën e Vet, e këtu të gjitha proceset e mendimit janë të pafuqishme. Nga ana tjetër, kjo paraqet pretendim për një qëllim të vetm, i cili i tejkalon aftësitë e njeriut, prandaj kjo është vepër e kotë dhe e rrezikshme. Është vepër e kotë, sepse paraqet diç që nuk mund të arrihet, kurse e rrezikshme sepse shpie drejt shkatërrimit të besimit, duke qenë se me përsiatjen për Qenien e vetë Krijuesit, pretendohet të përkufizohet ajo që është e papërkufizuar dhe të definohet ajo që nuk ka definicion. Pa dyshim, ky hadith dhe ajo që shpjeguam përkitazi me të ka të bëjë me Qenien e Allahut xh.sh. dhe me atributet e Tij. Ndalesa dhe pamundësia e arritjes së njohurisë mbi esencën e Qenies janë të përmbajtura në hadithin e cituar, andaj është e mjaftueshme dituria për atributet, sepse Ai është i përshkruar me anë të tyre. Për sa i përket asaj që është prapa tyre, atë vetëm Ai e di, dhe mendja jonë nuk mund ta kuptojë (zbulojë) këtë. Prandaj, Kur'ani dhe Librat e shenjtë të mëparshëm nuk kanë sjellë asgjë në lidhje me këtë, përveç urdhërit që t'i kthehemi vëzhgimit të krijimtarisë, në mënyrë që përmes tij të arrijmë gjer tek shquarja e Ekzistencës së Krijuesit dhe e atributeve të përsosura të Tij. Për sa i përket mënyrës se si Ai i posedon këto atribute, nuk është detyrë e besimtarit që të mirret me hulumtime të tilla. Ajo çka kemi për detyrë është të besojmë, që do të thotë ta dimë se Ai ekziston, dhe se nuk është i ngjashëm me kurrnjë ekzistent tjetër, se është i Përjetshëm, i Përhershëm dhe Përgjithmonshëm, se është i Gjallë, i Gjithdijshëm, me Vullnet Absolut, i Tërëfuqishëm, i Vetmi në ekzistimin e Vet të domosdoshëm, i Vetmi me atribute të përsosura; se 48

është i prirur me të folme, me dëgjim dhe me shikim, si dhe me atribute e tjera, të cilat janë të shpallura në Ligjin fetar me emrat e Tij për Të. Për sa i përket çështjes se a janë atributet aksidente të Qenies, a është atributi i të folmit ndryshe nga ajo që e kemi të njohur nga mesazhi i Librave Hyjnorë, a është atributi i dëgjimit dhe i të pamurit diç tjetër nga dituria mbi objektet, të cilat shihen dhe dëgjohen, dhe çështjeve të tjera në të cilat njohuritë dhe qëndrimet njerëzore nuk pajtohen dhe sipas së cilave janë ndarë edhe shkollat, në ato nuk duhet thelluar duke qenë se mendja e njeriut assesi nuk mund të depërtojë në to. Të argumentuarit teorik me ndihmën e komentimeve të Teksteve të shenjta është shenjë e dobësisë së mendjes dhe të keqpërdorimit të këtyre Teksteve. Në mediumin gjuhësor vështirë pasqyrohet vetëdija për objektet sipërfaqësore, e sikur të kihet sukses në këto, atëherë fjalët kurrë nuk janë në gjendje që në tërësi të pasqyrojnë esencën e vetë gjërave. Me këtë mirren disa shkolla filozofike, por edhe ato më të mirat në mesin e tyre, me mësimin i cili në tërësi nuk është i gabuar, nuk kënaqin pretendimet e intelektit tonë. Neve pra, nuk na mbetet detyrë tjetër, veçse të mbetemi brenda kufijve të arsyes dhe, gjatë kësaj ta lusim Allahun që ta falë çdonjërin që ka besim të plotë në Të dhe në gjithë atë që i ka shpallur Pejgamberëve të Vet!

49

VEPRAT E ALLAHUT TË LARTMADHËRISHËM Veprat e Allahut xh.sh., siç është thënë edhe më parë, rezultojnë nga Dituria dhe Vullneti i Tij. Çdo gjë që rrjedh nga dituria dhe vullneti është zgjedhje personale. Asnjë send që është bërë sipas zgjedhjes personale, në esencë nuk ka qenë obligim për vepruesin e tij. Analogjikisht me këtë, nuk ekziston asnjë punë me të cilën është i ngarkuar Allahu xh.sh. dhe për të cilën do të ishte i obliguar ta kryente. Prandaj, të gjitha atributet e veprimtarisë së Allahu xh.sh., siç janë: të krijuarit, furnizimi, të ndarët, të ndaluarit, ndëshkimi dhe shpërblimi janë mundësitë i Tij personale, për të cilat është vërtetuar se i posedon. Prandaj, kurrnjë njëri i mençur i cili i ka pranuar pikëpamjet e sipërpërmendura nuk mund të supozojë se Ai është i obligueshëm, sipas Vetes, për kryerjen e cilësdo vepër, siç është për shembull rasti me cilësitë themelore të sendeve, të cilat doemos rrjedhin nga vetë esenca e tyre, ose me atributet e Zotit, të cilat doemos i pranojmë se janë të Tij. Të besuarit në karakterin e obligueshëm të Tij, do të thoshte kontradiktë e qartë. Na mbetet një shqyrtim analitik për disa konflikte të pakuptueshme në të cilat njerëzit kanë bredhur, sikurse vëllezërit, të cilët janë ndarë për shkak të zgjedhjes së drejtimit për një cak të njëjtë. Kur bie nata, ata takohen dhe thërrasin njëri-tjetrin, duke u frikësuar, sepse në terr 50

çdo njëri mendon se ai tjetri është armiku i tij, i cili dëshiron ta përvetësojë pasurinë e tij. Këta njerëz i sulen njëri-tjetrit dhe nuk pushojnë së luftuari, gjersa shumica prej tyre nuk pësojnë për kurrgjësend. E kur zbardhë drita, ata që kanë mbetur gjallë vijnë në vete dhe shpëtojnë vetëm ata! Sikur ta kishin njohur më heret njëri-tjetrin, atëherë do të ndihmoheshin mes veti dhe, kështu së bashku do të arrinin cakun e dëshiruar, do të ishin vëllezër të vërtetë e të udhëhequr me dritën e Zotit. Me këto konflikte të çmendura nënkuptojmë çështjen e "obligueshmërisë" së Allahut xh.sh. që të bëjë vetëm atë çka njerëzit dëshirojnë, t'i realizojë premtimet dhe kërcënimet e Veta, sipas meritave të njerëzve, si dhe pohimin se Ai gjatë veprimeve të Veta është i nënshtruar ligjeve të shkakut dhe pasojës. Duke u përgjigjur në këto pyetje njerëzit kanë dhënë përgjigjje të llojllojshme, e ka pasur edhe të tillë, të cilët aq tepër e kanë rritur karakterin e obligueshmërisë së këtyre veprimeve saqë, duke lexuar interpretimet e tyre, fitojmë mbresa se Zoti thjesht është i obliguar, sepse Ai duhet të bëjë përpjekje ta kryejë atë që ka marrë përsipër dhe ta mbajë fjalën e Vet. O sa lart kësaj është Allahu xh.sh.! Disa mohojnë kauzalitetin e veprave të Zotit aq tepër, saqë vëzhguesve të pandehjeve të tyre u duket se Atë e paramendojnë se është gjithnjë duke ndryshuar diçka, duke rindërtuar sot atë që e ka rrënuar dje, duke bërë të nesërmen të kundërtën nga ajo që një ditë më parë e ka shpallur; konfirmimet e tyre do të thonin se Allahu xh.sh. është i pakujdesshëm dhe se nuk i di pasojat e veprave të Veta. "I pastër dhe i lartë është Zoti yt, Zoti i gjithëfuqishëm nga ajo që ata i përshkruajnë." (Es Safatë, 180). Ai është Gjykatës më i urtë, Deklarues më i sinqertë. Allahu është Sundues i paprekshëm, 51

saktësia e fesë së tij është e lartësuar dhe më lart se çdo gjë tjetër. Të gjithë janë të një mendimi se veprat e Zotit nuk janë të privuara nga urtësia, qoftë fjala për ata njerëz që e teprojnë, qoftë për ata që janë të rezervuar në këtë. Të gjithë ata deklarohen se Allahu është i përsosur, por jashtë veprave të pakuptimta dhe pa kurrfarë të pavërtetash në të folmen e Vet. Pas deklarimit të tillë, ata përsëri futen në konflikte reciproke, konfirmime dhe akuzime të pakuptueshme, duke mos u kujdesur aspak se ku i shpien kjo. Ndërsa ne i përmbahemi asaj, ku është arritur pajtueshmëria, kurse të gjitha çështjet e përkundërta duhet sjellë gjer tek një e vërtetë e vetme. Veprim të urtë e quajnë atë përpjekje, e cila kontribuon në ruajtjen e harmonisë apo të shmangies nga prishja e rregullit në kuptim të veçantë apo të përgjithshëm. Gjatë kësaj mendja, pasi që e ka peshuar mirë këtë veprim nga të gjitha aspektet e mundshme, sjellë gjykimin se asgjë nuk ndodh më kot e as rastësisht. Atë, i cili pandehë se urtësia në krijim e sipër ka ndonjë kuptim tjetër që nuk udhëzon në vendosjen e ligjshmërisë së përsosur, ne e drejtojmë në rregulla gjuhësore dhe në konkluzionet e logjikshme pakontestuese. Nuk mund të quhet urtësi të vepruarit, vetëm për të vepruar e kjo as që mund të mirret me mend. Vepër e urtë mund të konsiderohet vetëm ajo punë, të cilën e përcjellë qëllimi i caktuar i ekzistuesit të saj. Sikur të mos ishte kështu, atëherë gjumashi do të ishte dijetar për atë se në gjumë e sipër me një lëvizje e ka ndrydhur shkrapin, i cili kishte tenteuar ta kafshonte fëmijën, ose po ashtu në gjumë e ka shpëtuar fëmijën që të mos rrëzohet në gropë. Atëherë shumë marrëzira do të mund t'i quanim mençuri, nëse ato rastësisht do të ishin 52

të përcjella me ndonjë dobi me rëndësi të posaçme apo të përgjithshme. E këtë assesi nuk mund ta pranojë mendja. Rregulli i pëlqyer dhe i pranuar nga të gjithë logjicistët është: "Veprat e personave të urtë janë të mbrojtura nga absurditeti - papërshtatshmëria." I mençur konsiderohet vetëm ai, i cili e di se çka rrjedh nga vepra e bërë sipas dëshirës së tij. Me shprehjen "imun nga marrëzira" nënkuptohet se njeriu i mençur kurrë nuk do të kryejë asgjë, e që për këtë të mos ketë qëllim të caktuar. Nëse është kështu tek njerëzit e kuptueshëm, të cilët janë vetëm krijesa, atëherë si do të jetë tek Krijuesi i të gjitha krijesave dhe Poseduesi i diturisë dhe i mençurisë së përsosur? Këto janë të gjitha të vërteta, të cilat nuk mund t'i kontestojë askush. Veprimtaria dhe krijimtaria e Zotit janë kryer përsosurisht dhe janë stolisur me shembuj të shumtë të urtësisë së madhe dhe të harmonisë në të cilën ekzistojnë qiejt, Toka dhe gjithçka midis tyre, e cila e ruan ligjshmërinë në Gjithësi, dhe e siguron atë nga kaosi i cili sigurisht do të mbretëronte dhe do të sillte shkatërrim të plotë. Kjo gjendje u konvenon nevojave të të gjitha krijesave, sidomos kur janë në pyetje organizmat e gjallë, bimët dhe shtazët. Sikur të mos ekzistonte kjo urtësi e mrekullueshme, atëherë do ta kishim vështirë të vërtetojmë gjithdijshmërinë e Tij. Këtë urtësi e shquajmë me atë se çdo gjë është në vend të duhur dhe që, çdo gjëje i është dhënë ajo çka i duhet asaj. Ai është i vetëdijshëm për këtë mençuri, andaj këtë e ka dashur apo nuk e ka dashur në momentin e veprimit? Nëse nuk e ka dashur, që është e pamundur, atëherë do të mund të thuhet se dituria e Tij madje është e mangët, apo është i pavetëdijshëm sepse nuk ka dashur 53

ta bëjë këtë. Më parë është theksuar konkluzioni se dituria e Tij i përfshin të gjitha, dhe se është e pamundur mungesa e sjelljes së Tij pa vullnetin e Vet. Ai, pra, dëshiron dhe e do atë që vepron, si dhe pasojat, të cilat i ka paraparë, sepse është e pamundur që Ai të mos e dëshirojë atë që e parasheh, duke i ditur pasojat e paevitueshme të veprave të Veta. Është e pamundur që urtësia të jetë e padëshirueshme në veprat e Tij. Pra, është obligim të besohet se veprat e Tij nuk janë të mundura përveçse me mençuri, gjithashtu është e pamundur që urtësia e Tij të jetë pa qëllim të caktuar, sepse sikur të ishte i saktë supozimi se ajo çka i paraprin veprës nuk është dëshira e vet Përmbaruesit, atëherë kjo vepër nuk do të bënte pjesë në ato, të cilat janë kryer me mençuri. Domosdoshmëria e mençurisë në veprat e Tij është komponent i domosdoshëm i diturisë dhe i vullnetit të Tij. Ky është konstatim me të cilin pajtohen edhe ata, të cilët përndryshe në qëndrimet e tjera bien në konflikt. I njëjti konstatim vlen edhe për domosdoshmërinë e të vërtetuarit dhe të realizuarit e të gjitha premtimeve për shpërblime apo për ndëshkime, sepse ky është komponent i rëndësishëm i diturisë së përsosur, i vullnetit dhe i vetdashjes së Tij. Ai është më i sinqerti nga të gjithë ata që flasin! Ajetet kur'anore dhe hadithet e Pejgamberit a.s., të cilat në shikim të parë shpiejnë në kontradikta, duhet të studiohen në kontekst të ajeteve dhe të haditheve të tjera dhe të gjitha këto të shqyrtohen, në mënyrë që të shquhen përputhshmëritë dhe, të gjitha të harmonizohen me konkluzione të qarta, të cilat tanimë i kemi cekur, ashtu siç është e denjë dhe siç meriton përsosmëria e Zotit, lartësia e Tij dhe mençuria e pakufishme e Tij. Parimi themelor në të cilin 54

reduktohet e tërë ajo që e theksuam gjer më tani, janë Fjalët e Tij: "Ne nuk kemi krijuar qiellin dhe Tokën, e ç'gjendet midis tyre, për t’u zbavitur. Sikur të kishim dashur të zbavitemi dhe sikur të donim ta bënim atë, Ne do të zbaviteshim në kompetencën Tonë, por Ne nuk e bëjmë këtë. Përkundrazi, Ne të pavërtetën e godasim me të vërtetën dhe ajo (e vërteta) triumfon mbi të ndërsa ajo (gënjeshtra) zhduket. E juve (jobesimtarëve) u takon shkatërrimi për atë që i përshkruani (Zotit)" (El Enbija, 16-18). Fjalët e Tij: "Ne do të zbaviteshim në kompetencën Tonë" do të thonë, sikur kjo të rezultonte nga përsosmëria e Qenies së Tij, e cila nuk ka të meta, Atëherë Ai do ta bënte këtë, e diç e tillë megjithatë është e pamundur. Fjalët e Tij: "por Ne nuk e bëjmë këtë" janë mohim me të cilin logjikisht mohohet një gjë e tillë. Pas të gjithave mbetet të themi se të gjithë ata, të cilët i studiojnë këto çështje ndahen në dy grupe: të parët përpiqen t'i zgjidhin ato, sepse në këtë gjejnë gëzim dhe kënaqësi. Ky grup nocioneve u japin emra të lirë, duke mos marrë parasysh a e lejon këtë ligji i sheriatit apo jo, dhe se a aplikohen këta emra në atë që i përket Allahut xh.sh. Urtësinë e të krijuarit providencën - e quajnë si shkak të fundit, qëllim, paramendim, përshtatshmëri të interesave të përgjithshme, duke mos u hamendur për të shkruar çdo gjë që u bie ndërmend, përdorin fjalë të cilat i përgjigjen idesë së tyre momentale për gjësendin e shqyrtuar. Ata, kështu thonë se "diçka i është ngarkuar Atij" (bi-l-vaxhibi 'alejh), për të thënë se "diçka është e Domosdoshme në lidhje me Atë" (el-vaxhibu lehu), duke mos u kujdesur për pasojat. 55

Grupi i dytë i hulumtuesve janë ata, të cilët merren me hulumtime shkencore, por me respekt të detyruar nga kujdesi i madh fetar, duke u kujdesur për gjërat, të cilat i përkasin Allahut të Lartëmadhëruar, duke besuar Atë me falënderim më të madh dhe duke i kushtuar Atij respekt më të madh. Ata janë të vetëdijshëm se gjithsesi duhet besuar në pakrahasueshmërinë e Zotit, madje përpjeken që me gjuhën e tyre të mos shqiptojnë diç që do të asociononte në ndonjë të metë të Tij. Të obliguarit e Allahut në diçka shpien në nënshtrim dhe varësi, e nga ana tjetër, do të mund të kuptohej se Ai është i detyruar dhe nën dominimin e dikujt. Me përshtatjen e interesave të përgjithshme zakonisht nënkuptohet kujdesi i Tij i obligueshëm dhe furnizimi i pandërprerë, që është e padrejtë t'i përshkruhen këto Atij, sepse këto janë shenja të diturisë së mangët. Për sa i përket shprehjes: paramendimi, qëllimi dhe shkaku i fundit, këto janë nocione, të cilët e caktojnë atë, që e vë në lëvizje ekzistuesin e veprës nga fillimi i zgjatjes së saj e gjer në mbarim. Gjykimin për këtë tanimë e kemi dhënë. Allahu është përmbi këtë. Megjithatë, a është e arsyeshme që liria pak sa më e madhe e të shprehurit apo të përmbajturit e tepruar të jenë shkas i përçarjes dhe i grindjeve mes myslimanëve në ato përmasa që i shpien në shkatërrim dhe në gjendje tejet të rëndë në të cilën gjenden edhe sot?

56

VEPRAT E NJERËZVE Mendja dhe shqisat dëshmojnë se njeriu ekziston, se nuk nevojitet kurrfarë argumenti për t'u bindur në këtë, e as ndonjë mësues i cili do të na udhëzonte në këtë. Njëkohësisht, ai e ndien se është i vetëdijshëm për veprimet e veta, pasojat e të cilave i peshon me mendjen e vet, vendos dhe planifikon sipas vullnetit të vet, e pastaj i realizon ato sipas mundësive të tij. Të konstatohet kjo së paku do të thoshte të konstatohet dimensioni logjik i vërtetësisë së ekzistencës së njeriut. Sikurse që njeriu është i lindur në të ekzistuarit e vet si individ, po ashtu është i bindur edhe e tërë gjinia njerëzore, të gjithë ata, të cilët kanë mendje dhe shqisa. Megjithatë, ky person i shëndoshë, logjikisht sensual (epsharak), dëshiron të kënaqë mikun, por në vend të kësaj ai e hidhëron atë, e ngandonjëherë kërkon dhe dëshiron të prokurojë ndonjë dobi, por ajo i shmanget, e ngandonjëherë punon për të shpëtuar, mirëpo shkon në shkatërrim, pastaj nga ky gabim nxjerr mësim, duke qortuar veten se nuk ka gjykuar mirë gjatë planifikimit të veprimit të tij. Prandaj, bëhet më i kujdesshëm që të mos përsëritet kjo përvojë e keqe. Ky individ përsërit të njëjtën vepër, tani në mënyrë më të sigurt dhe me mjete më të urta. E kaplon zemërimi në dikë që e pengon për të realizuar atë që dëshiron; nëse ky pengim bëhet shkak i mossuksesit dhe nëse e pengon në rrugën e cakut të vet, atëherë ky është i përgatitur të protestjë haptas. Por, 57

nëse shkaku i mossuksesit nuk është as paaftësia e tij, as ndonjë kundërshtar i rrezikshëm, ky individ kthehet në anën tjetër me të cilën bie në konflikt, dhe e fajson atë për mosarritjen e qëllimit të dëshiruar. Kur bën stuhi dhe i fundos barkat e tij, bie rrufeja e ia djeg pasurinë, kur i vdes dikush në të cilin gjente mbështeje, apo zhduket ai, i cili e kishte ndihmuar atë, atëherë nga e gjithë kjo, do të duhej të nxjerrë mësim se në Gjithësi mbretëron një Fuqi, e cila është përmbi të gjitha fuqitë, dhe se prapa çdo plani ekziston Fuqia të cilës nuk mund t'i kundërvihen planet e askujt. Nëse individi në fjalë merr qëndrim se e tërë ajo që është paraqitur në Gjithësi ka lidhje dhe marrëdhënie të posaçme me Absolutin, dhe se çdo gjë në të është rezultat i Diturisë dhe e Vullnetit të Zotit, atëherë ky person do të rezonojë mirë, do të nënshtrohet dhe situatën e vet do t'ia lë kompetencës së Tij, mirëpo, duke mos e harruar pjesëmarrjen dhe përgjegjësinë e tij. Besimtari, i cili është i bindur me anë të argumenteve dhe vrojtimeve se, fuqia e Krijuesit të të gjitha botëve është përmbi fuqinë e çdo gjëje tjetër, është i bindur edhe atëherë kur ka të bëjë me vetveten se, punët e tij të dëshiruara janë pjesë e planit të përgjithshëm të Allahut xh.sh., pjesë e dhuntive të Tij, dhe thotë: - Çdo vepër e njeriut është vepër e Allahut xh.sh.! Në këtë mënyrë njeriu e arsyeton të ekzistuarit e tij. Në këtë fakt është themeluar ligji fetar dhe të drejtat dhe obligimet e gatitura (organizuara). Ai i cili nga kjo mohon bile diç, ai me këtë ka mohuar thelbin e besimit të tij, e ky thelb është mendja me të cilën e ka prirur Allahu xh.sh., duke i dorëzuar instruksionet e Veta në formë të imperativit dhe të ndalesës. 58

Të diskutuarit për ndihmat dhe udhëzimet e Zotit, si dhe orvatja për t’u "paqësuar" gjithdija dhe vullneti i Zotit, të cilat janë argumentuar, me veprimin e lirë të njeriut që është e qartë, paraqet përpjekje për të depërtuar në dispozitat e fshehta të Zotit, gjë që e kemi të ndaluar të bëjmë, duke qenë se mendja jonë është e paaftë të arrijë këtë. Në diskutimes të këtilla me entuziazëm kanë hyrë shumë njerëz, sidomos myslimanët dhe të krishterët, por, edhe pas diskutimeve të gjata dhe të mundimshme, përsëri janë gjetur në pozicionet fillestare. Rezultat i këtyre diskutimeve ka qenë përçarja dhe shkatërrimi. Disa prej tyre kanë pohuar se njeriu absolutisht është i lirë në veprimet e tij, që paraqet lajthitje të qartë, ndërsa të tjerët favorizonin të përcaktuarit e plotë. Disa të tjerë, gjithashtu kanë pranuar paracaktimin, por i kanë ikur përdorimit të këtij emri. Diskutimet e këtilla shpiejnë në prishjen e rendit ligjor të Zotit, në mohimin e ligjeve njerëzore, në destruksionin e të gjykuarit të arsyeshëm dhe të logjikës, të cilat paraqesin themelet e fesë. Pohimi se të besuarit në atë, se njeriu është zotërues i veprave të veta shpie në shirk (politeizëm), që është krim i madh - është pohim i atij njeriu, i cili nuk e përfillë domethënien e shirkut se çfarë është dhënë në Kur'an dhe në Sunnet. Shirku është të besuarit se dikush tjetër përveç Allahut ka influencë më të madhe nga ajo që kanë shkaset e Tij, dhe se ndonjë krijesë posedon fuqi, e cila e tejkalon fuqinë ekzistuese të gjërave të krijuara. Ky është besim me të cilin dikush tjetër pos Allahut xh.sh., lartësohet dhe thirret për ndihmë për punët, të cilat janë të pakuptueshme për njeriun, sikur që është p.sh., kërkesa e fitores në luftë pa ndihmën e ushtrisë apo kërkesa për shërimin e sëmundjeve pa 59

përdorimin e barërave, për çka na ka udhëzuar Allahu apo kërkesa e kënaqësive të asaj apo të kësaj bote, pa e pasuar rrugën dhe mënyrën e jetesës të cilën na ka obliguar Allahu xh.sh. Ky është politeizëm, të cilin e kanë rrëfyer idhujtarët dhe të tjerët si ta. Pastaj, vie ligji fetar islamik që definitivisht ta zhvlerësojë idhujtarinë dhe të kontestojë çdo ndikim të fuqisë njerëzore brenda shkaseve kozmike përveç Allahut Një xh.sh., dhe t'i konstatojë dy fakte të rëndësishme të cilat paraqesin bazën e lumturisë dhe thelbin e veprave njerëzore. E para është ajo që njeriu me mjetet e vullnetit dhe të fuqisë së vet arrin atë, që do ta bëjë më të lumtur, ndërsa e dyta është ajo se fuqia e Zotit është vatër e të gjitha botëve dhe se, influenca e fuqisë së Tij gjendet mes njeriut dhe realizimit të asaj që dëshiron dhe se asgjë tjetër nuk ekziston përveç Allahut që do të mund t'i ndihmojë njeriut jashtë asaj që arrin në saje të meritave të tij. Ligji fetar islamik e konstaton mu këtë dhe, njëkohësisht ia ndalon njeriut të kërkojë ndihmë nga cilido tjetër, përveçse nga Krijuesi, duke e udhëzuar që me mençuri t'i peshojë veprimet e veta. Sheriati e ka obliguar njeriun që, gjer në shkallën më të lartë t'i përmbahet ndihmës së Zotit, pas shterimit (të sosurit) të të gjitha mundësive dhe përpjekjeve në vlerësimet e mira dhe orvatjet e dobishme. As mendja, e as Feja nuk i lejojnë njeriut që të mendojë dhe të besojë ndryshe. Ky konstatim u ka shërbyer besimtarëve të gjeneratave të para si udhërrëfyes, dhe u ka mundësuar të bëjnë vepra të mira me zell të hatashëm, që i ka mahnitë të gjithë popujt e tjerë. Nga mendimtarët e gjeneratave të mëvonshme, pikëpamjet e këtilla i ka mbështetur veçanërisht Imamu-l-Haremejn el-Xhuvejni, Allahu e 60

mëshiroftë, edhe pse për këtë ka qenë i akuzuar, në realitet nga ata, të cilët me siguri nuk kanë qenë në gjendje për ta kuptuar atë. Insistoj në atë se, të besuarit në Njësinë e Allahut xh.sh. nuk kërkon nga besimtari i moshës madhore kurrgjë tjetër, përveç dy gjëra: nën një; të jetë i vetëdijshëm se Allahu xh.sh. e ka obliguar që maksimalisht t'i shfrytëzojë mundësitë e veta, që në bazë të kësaj të përfitojë besimin dhe fuqinë për t'i zbatuar të gjitha detyrat fetare, dhe nën dy; të jetë i bindur se fuqia e Zotit është përmbi aftësitë njerëzore dhe se, fuqisë së Tij i takon i tërë pushteti për plotësimin e dëshirave njerëzore, largimin e pengesave apo sigurimin e kushteve dhe shkaseve të duhura, të cilat nuk i janë të njohura njeriut dhe as që hyjnë në suazat e vullnetit të tij. Për sa i përket asaj që është edhe më tepër e fshehtë, kjo nuk është nevojë e përditshme as kërkesë e besimit, por kjo paraqet mosfrenimin e mendjes për të hulumtuar dhe zbuluar atë që nuk mund të arrihet. Nuk mohoj se, disa persona në gjurmët e metodave shkencore në sferën e punës shkencore - hulumtuese kanë arritur në shkallë të lakmueshme të prehjes shpirtërore dhe nga vetja kanë larguar shumë pasiguri, por këta janë të paktë, duke qenë se kjo është dritë me të cilën Allahu xh.sh. i shndritë vetëm ato zemra, të cilat dëshiron Ai, e në këtë mënyrë i zgjedhë ata, që janë krejtësisht të pastër dhe besnikë në çdo pikëpamje. Ndërkaq, shumë sish gjenden në mashtrim të hapët saqë edhe të tjerët i shpërkëndejnë (largojnë nga rruga e drejtë) me qëndrimet dhe mendimet e veta, që logjikisht në mënyrë negative është reflektuar dhe reflektohet tek myslimanët, posaçërisht në mesin e pjesëtarëve bashkëkohorë të Islamit. 61

Sikur të doja, do të mund të shkoja edhe më larg e të thoja se përsosmëria e kësaj bote kërkon që mes kategorive të shumta të ekzistojnë dallime të cilat i vërejmë edhe ne, dhe se një kategori ndryshon nga kategoria tjetër sipas karakteristikave të domosdosh me të cilat u takojnë. E njëjta gjë është edhe tek disa persona. Dhuruesi i rrojtjes u ka dhuruar edhe llojeve edhe individëve ekzistencë të tillë çfarë janë edhe vetë. Pastaj, çdo ekzistenti i ka dhënë karakteristika të posaçme. Në mesin e tyre është edhe njeriu. Cilësitë e tij janë të ndryshme nga cilësitë e krijesave të tjera të gjalla, sipas asaj se njeriu është posedues i mendjes dhe i lirisë - që do të thotë i vetëdijes, në bazë të së cilës i shpreh sjelljet e tij. Këto cilësi të posaçme rezultojnë nga esenca e ekzistencës së tij. Sikur njeriut t'i mungonte cilado veti njerëzore, e cila e bën atë njeri, ai do të ishte diç tjetër; ose engjëll ose ndonjë tjetër krijesë e gjallë (frymorë). Ekzistenca, e cila iu është dhuruar nuk nënkupton kurrfarë shtrëngimi (detyrimi) në të vepruarit e tij. Dituria e të Domosdoshmit përfshin tërë atë që do të rezultojë nga ana e njeriut me vullnetin (dëshirën) e tij: Ai e di se njeriu do të bëjë diç për çka do të jetë i shpërblyer, nëse vepra e bërë është e dobishme, e nëse nuk është, thjesht do të jetë i ndëshkuar. Të gjitha veprat e njeriut janë rezultat i punës dhe i zgjedhjes së lirë të tij. Nuk ekziston asnjë vepër për të cilën dihet se është kryer me dëshirën e lirë, e të mos i dihen edhe pasojat. Çdo gjë që ekziston nën diturinë e Zotit edhe sendërtohet. Ajo që është në diturinë e Zotit, në tërësi i përgjigjet realitetit të dhënë, dhe si e tillë është e pandryshueshme. Në përvojat tona të përditshme kemi shembuj shumë të afërt. Kështu, psh., një person i rebeluar me siguri e di 62

se pandëgjesa e tij e vetëdijshme ndaj sundimtarit domosdo kërkon ndëshkimin. Por, përkundër kësaj, ai bën vepra të ndaluara, të cilat tërheqin sanksione. Dituria dhe përvoja e tij, aspak nuk kanë ndikuar në vullnetin - në zgjedhjen e lirë të tij, qoftë në të penguarit e pandëgjesës, qoftë në moskryerjen e kësaj vepre. Sipas këtyre fakteve dhe, sipas konkludimit logjik, njeriu në veprimet e tij nuk është i shtrënguar, as i penduar me vet zbulimin e pasojave. Çështja të cilën e parashtrova, në esencë është e thjeshtë. Por është e komplikuar vetë shprehja e saj dhe arritja gjer tek fjalët. Sikur të doja, këtë temë do ta zhvilloja me shpresë se, shpjegimi im nuk do të jetë i huaj për atë vetëdije, e cila tanimë ka shprehi rezonimi, dhe prirjet natyrore e të cilës nuk janë trazuar me mospajtime rreth nocioneve. Megjithatë, do të konservohem nga kjo, sepse supozoj se nuk është nevoja të argumentohet saktësia e fesë islame; mendjet e njerëzve rëndom nuk janë në gjendje të kuptojnë esencën e gjërave edhe pas përpjekjeve të shumta të komentuesit.Krahas kësaj, edhe shumë mendimtarë janë të infektuar nga sëmundja, të cilën do të mund ta quanim "fryma skolastike". Atë që më përpara besojnë në një fakt të parashtruar, e pastaj i hulumtojnë argumentet e tij. Kurse, nga ana tjetër, i pranojnë vetëm ato argumente, të cilat janë në pajtim me të besuarit e tyre. Ndërsa, kur dikush u paraqet argumente ndryshe nga të besuarit e tyre, ata i flakin ato, duke i mbrojtur edhe më tej pikëpamjet e veta, madje edhe nëse kjo do të thoshte të refuzuarit e arsyes. Shumica e këtyre mendjeve "të lartësuara" më parë besojnë, e pastaj kërkojnë argumente. Të paktë janë ata, të cilët kërkojnë argumente për të besuar. Nëse rastësisht nga thellësitë më të fshehta të vetëdijes së tyre do të dëgjonin një zë 63

duke thënë: "Mjer ata, të cilët e kanë humbur rrugën e shkojnë drejtë errësirës. Ky është shtrmbërim i rendit, të cilin e ka vendosur Zoti dhe shtrembërim i udhëzimeve, të cilat i ka dhënë Ai", atëherë ata do t'i kaplonte frika e ethshme, e pastaj, përsëri do t'i ktheheshin jetës së qetë, duke u arsyetuar se ajo që kanë dëgjuar nuk u përket atyre, sepse ata gjenden në shtegun e sigurt, dhe se i përmbahen drejtimit të caktuar. Nuk ekziston forcë as fuqi e njëmendtë përveçse Allahu xh.sh.

64

MBI TË BUKURËN DHE TË SHËMTUARËN NË VEPRA Veprimet e lira të njeriut bëjnë pjesë në kategorinë e gjërave ekzistuese brenda suazaave të vrojtimt tonë, si dhe të gjitha proceset që ndodhin në brendinë tonë, që i kuptojmë me anë të shqisave dhe të nocioneve të jashtme. Jemi të vetëdijshëm për to, sikurse edhe për gjërat materiale, të cilat i perceptojmë ose me shqisa ose edhe i interpretojmë në imagjinatë. Kjo vetvetiu është e kuptueshme, andaj nuk ekziston kurrfarë nevoje për argumentim. Është e pakontestueshme se i vërejmë edhe dallimet mes sendeve të bukura dhe të shëmtuara. Edhe pse të konceptuarit e mashkullit mbi bukurinë e femrës, si dhe shija e femrës mbi bukurinë e mashkullit janë të ndryshme, megjithatë mendimet janë të nivelizuara kur bëhet fjalë për bukurinë e ngjyrës së lules, për harmoninë mes kësaj ngjyre dhe formës së lules, si dhe për renditjen e gjetheve tek bimët dhe drunjtë. Gjithashtu, nuk ka dallim në konceptimin e shëmtimit të sendeve, kur ndonjë pjesë e tij është e deformuar, apo kur është i përbërë nga elementet, të cilat nuk janë të harmonizuara. Para bukurisë ndiejmë kënaqësi apo admirim, ndërsa para shëmtimit ndiejmë rezistencë apo neveri. Këto dallime i vërejmë, duke u falënderuar shqisave të të pamurit, të dëgjimit, të prekjes, të shijuarit apo të nuhaturit; çdo njeri ndien më shqisat e veta. 65

Nuk është këtu vendi të përkufizohet nocioni mes bukurisë dhe të shëmtuarit në botën e jashtme; por askush nuk mund ta mohon aftësinë e njeriut, e edhe të disa shtazëve, që të dallojë të bukurën nga e shëmtuara. Në këtë konceptim të dallimit mes bukurisë dhe të shëmtuarit kanë lindur shkathtësi të llojllojshme, zejet dhe shkollat në themelet e të cilave janë ndërtuar qytetërimet në pjesët e ndryshme të botës gjer në nivelin e sotëm. Edhe pse ekzistojnë dallime të mëdha, kur është në pyetje shija, gjërat janë të bukura apo të shëmtuara nga vetvetiu. Kjo është plotësisht e qartë tek objektet, të cilat mund të hetohen me shqisa. Ndoshta më lart se kjo shkallë nuk do të mund të arrihej, sikur mendja të mos ishte e aftësuar edhe për konceptime të mëtejshme të ekzistentëve mbi atë, që mund të kuptohet me shqisa, por kriteret për bukurinë e tyre janë krejtësisht të tjera. Ekzistentët e përsosur dhe më pak të përsosur siç janë rrojtjet e domosdoshme, shpirtrat e mirë virtytet apriori morale të njeriut, me të vërtetë kanë një bukuri të posaçme. Ai i cili i kupton këto, edhe e ndien këtë bukuri mahnitëse. Gjithashtu, ideja destruktive përmban në vete shëmtueshmërinë, të cilën nuk mund ta mohojnë intelektet më të forta edhe pse përshtypja që e përfitojnë për të, në disa raste dallon nga përshtypja që kanë kur është fjala për të shëmtuarit e sendeve materiale. A mund dikush ta mohojë shëmtueshmërinë e shpirtit të zbrazët, të shpirtit të lig ose të vullnetit të dobët? Këtë e dëshmon edhe fakti se, ata, të cilët i posedojnë këto të meta mundohen t'i fshehin, duke u lavdëruar se posedojnë veti të kundërta. Ngandonjëherë, e shëmtuara konsiderohet si e bukur për shkak të influencës së saj të mirë, ndërsa 66

ngandonjëherë e bukura konsiderohet si e shëmtuar për shkak të së keqës që e përcjellë atë. Idhësira konsiderohet si e shëmtuar për atë se është e pashijshme, ndërsa sundimtari i shëmtuar - me pamje, dhe i rrëgjuar (shkurtabiq) - e dëbon shikimin e dikujt. Mirëpo, gjithsesi është mendim i kundërt për barërat e idhëta kur janë në funksion shërimi të ndonjë sëmundjeje. Drejtësia ndaj nënshtetasëve, gjthashtu e ndërron pamjen e shëmtuar të sundimtarit, mirësia e tij ndaj nesh personalisht e ndërron raportin tonë ndaj tij. Ndikimi i mirë i diçkaje me pamje të shëmtuar përfiton respekt dhe simpati, andaj tek personat apo sendet e tilla merret parasysh vetëm ajo që është e bukur. Kështu, për shembull kur prishet një gjellë e ëmbël, atëherë thuhet se është e keqe. Gjithashtu, kjo vlen edhe për personin me pamje të bukur për të cilin thuhet se është i shëmtuar, atëherë kur bëhet agresiv dhe kur bezdiset. A është pra e mundur që ndonjë njeri inteligjent të mos flet për veprimet e veta të lira, siç flet edhe për gjëra të tjera të kësaj bote, duke qenë se ato u përkasin dukurive të llojit të njëjtë, sepse janë të arritshme për shqisat tona si dhe për kuptimin logjik, qoftë drejtpërdrejt apo tërthorazi - përmes pasojave të veta. Intelekti ynë, njësoj i pranon mbresat për veprat e tyre, sikurse edhe mbresat për pamjen e tyre materiale. Natyrisht, kjo është e mundur, sepse ato janë pjesë të ekzistentëve të njëjtë apo të ngjashëm. Kështu, ndjenja e cila e përmbush shpirtin tonë, para veprave të mira, është e barabartë me ndjenjën të cilën e kemi para sendeve të bukura si të tilla: manovrat e një armate të ushtruar mirë dhe lëvizjet e shkathta, sot të njohura nën emrin "gjimnastikë", apo tonalitetet e këndshme të instrumenteve muzikore. Nga ana tjetër, 67

paraqitet ndjenja negative dhe e pakëndshme, kur të shihhet diç e keqe, siç është sjellja në situatat e obligueshme dhe të papëlqyeshme, vajtimi në fatkeqësi dhe rënkimi në mynxyrë. Më në fund ekzistojnë veprime të cilat janë të shëmtuara për shkak të dhembjes që shkaktojnë ato, dhe të tilla, të cilat janë të bukura për shkak të kënaqësive që sjellin, ose ndërprerjen e vuajtjeve që është pasojë e tyre. Në të parat, bëjnë pjesë goditjet që shkaktojnë dhembje, të bëra nga ana e vetë njeriut. Në grupin e dytë është kënaqësia në ngrënie pas urisë, kënaqësia në të pirë pas etjes, dhe e tërë ajo që shkakton ëndje apo largon vuajtjen. Në këtë kaptinë, theksojmë bukurinë e të gjitha të gjitha atyre që nxisin kënaqësi dhe të shëmtuarit e të gjithave që nxisin padisponim. Kuptuar kështu, të konceptuarit njerëzor mbi bukurinë dhe shëmtueshmërinë në realitet, pak ndryshon nga ajo instinktive, shtazarake: dallimi është në intensitetin e përjetimit dhe në nivelin e këtij konceptimi. Ndër veprat e mira, të cilat konsiderohen si të bukura, numërohen edhe ato, në saje të cilave arrihet ndonjë dobi e konsideruar, ndërsa në të këqija e në të shëmtuara ato, të cilat të përcjellen nga pasojat negative. Të konceptuarit e bukurisë dhe të ndarët e bukurisë nga e shëmtuara, në këtë kuptim, është vetëm veti e njeriut, nëse kihet parasysh arritshmëria e tij më e lartë. Kurrnjë shtazë nuk e ka këtë veti, pos në trajtën më të ulët. Kjo është, në realitet, aftësi e rëndësishme e mendjes, ndërsa fshehtësitë e urtësisë së Zotit përbëhen mu këtu. Prej gjërave të këndshme, të cilat konsiderohen si të shëmtuara, për shembull është teprimi i masës në ushqim dhe në pije, të shkalluarit (çmendurit) pas 68

muzikës, pastaj të dhënët e tepërt pas kënaqësive. Përgjithësisht, të gjitha këto janë të dëmshme për shëndet, e errësojnë mendjen, e shkatërrojnë pasurinë dhe shpiejnë në dobësim dhe poshtërim të përgjithshëm. Në këtë rast të shëmtuarit e kënaqësisë shkaktohet nga shkurtimi i zgjatjes së saj dhe nga gjatësia e pasojave negative të saj, të cilat ngandonjëherë nuk pushojnë gjer në vdekje, pastaj nga raporti i pabarabartë mes kënaqësisë përkatëse dhe vuajtjes së rëndë të dhembjes së shkaktuar. Nga gjërat e pakëndshme të cilat konsiderohen si të bukura janë, për shembull, ngarkesat dhe obligimet e mëdha në përpjekjet dhe në punët e rënda për shkak të fitimit dhe të realizimit të nevojave personale, posaçërisht në kohët jostabile, pastaj rezistimi ndaj epsheve (pasioneve), të hequrit dorë nga disa kënaqësi për një kohë të caktuar, dhe më në fund puna për fitimin e kondicionit fizik, apo mprehtësisë së mendjes, ose për zbutjen e vështirësive jetësore, nëse jeta është e ngarkuar me to. Ndër gjërat e pakëndshme të cilat, sipas kuptimit konsiderohen si të bukura, janë përleshjet me armikun, pa marrë parasysh se a i takon ai gjinisë njerëzore apo jo, nëse ato bëhen në vetëmbrojtje dhe për mbrojtjen e të afërmve të vet. Dhe, sa më tepër zhvillohen ndjenjat e tij, kjo mbrojtje përfshin një rreth gjithnjë më të gjerë: së pari, kjo është familja, pastaj fisi dhe, më në fund i tërë populli. Në këtë luftë ai ballafaqohet me rreziqe gjer në sakrifikimin e jetës së tij, ku e sheh garancinë për jetën e ardhshme të cilën e parandien shpirti i tij, ndërsa këtë nuk mund ta kuptojë mendja. Nuk duhet harruar as përpjekjet dhe mundimet që i bën njeriu për të arritur në zbulimet e reja në këtë botë; megjithatë, këto përpjekje janë të parandësishme në krahasim me ndjenjën e 69

sigurisë, që ofron e vërteta si e tillë, nëse është e kuptueshme për ne. Në kënaqësitë e shëmtuara njihet edhe përvetësimi i fitimit të huaj, si dhe të liruarit nga zilia e pakëndshme përmes likuidimit të personit, i cili xhelozon për shkak të pamjes së tij të jashtme, apo për shkak të pasurisë së tij, që është rrezik i përgjithshëm i cili zgjerohet edhe tek vetë kryerësi. Sepse, është lehtë të supozohet se çka ndodh kur përmbushen marrëveshjet dhe obligimet, e çka në anën tjetër kur shmangen ato. Mendja e njeriut të gjitha këto i njeh qëmoti dhe i ka klasifikuar si të dëmshme apo si të dobishme, duke i quajtur si punë të këqija ato të dëmshmet dhe si punë të mira ato të dobishmet. Ky klasifikim është bazë e ndarjes së virtytit nga vesi i keq. Nga këto dy fakte varet lumturia apo fatkeqësia e njerëzve në këtë botë, dhe në to themelohet edhe përparimi i qytetërimit apo dekadenca e tij, përparimi apo shkatërimi i popujve, fuqia apo dobësia. Edhe pse shumica e njerëzve e dinë këtë, megjithatë të paktë janë ata, të cilët janë konsekuent në ruajtjen dhe kultivimin e virtyteve. Të tillët quhen të mençur. Të gjitha këto janë të vërteta logjike dhe racionale; këto nuk i mohon as njeriu i thjeshtë e as filozofi. Pra, të gjitha veprat sipas vullnetit mund të jenë të bukura apo të shëmtuara, qoftë nga vetvetiu, qoftë nga pasojat e tyre në rastet specifike apo të përgjithshme. Edhe shqisat edhe mendja kanë mundësi të caktojnë, sipas domethënieve të cekura, se çka është e bukur e çka e shëmtuar, madje edhe duke mos u bazuar në frymëzimin fetar. Në favor të kësaj flet ajo se çka shohim te disa shtazë, pastaj te veprat e fëmijëve të mitur, para se t'i njohin dispozitat e sheriatit. Këtë e argumenton edhe 70

historia e njeriut, si dhe sjellja e tij në bashkësinë më primitive. Do të ishte interesant që këtu të përmendim vërejtjet e një zoologu, i cili ka studiuar jetën e thneglave. Një grup thneglash mirrej me ndërtimin e vendbanimit të tyre. Pastaj u erdhi një thnegël që dukej si mbikëqyrëse e tyre, e shikoi punën e bërë, dhe kur vërejti se kulmi i shtëpizës ishte diç më i ulët se sa duhej, urdhëroi që të rrëzohet ai. Ato rrëzojnë kulmin dhe përsëri ndërtojnë godinën në lartësi të duhur, pastaj mbarojnë kulmin e ri nga mbeturinat e të vjetrit. Ja pra, ky është dallimi mes dobisë dhe dëmit! Marrë përgjithësisht, ai, i cili pohon se nuk ekziston bukuria dhe të shëmtuarit absolut në vepra, nuk është në mend, madje mund të konsiderohet se është më pak i mençur se vet thnegla. Tashmë, kemi vënë në pah se ekzistuesi i Domosdoshëm dhe atributet e Tij mund të shquhen me anë të mendjes. Kur një apologjet arrin të argumentojë të ekzistuarit e të Domosdoshmit dhe atributeve të Tij me vetë fuqinë e të menduarit pa njohjen e Pejgamberizmit, sikur që kanë arritur disa njerëz, dhe nëse edhe më tej vazhdon nga kjo vrojtje në fushën e njohurisë së vet e gjer tek konkluzioni se, parimet e shpirtit do të ekzistojnë (jetojnë) edhe pas vdekjes, gjer në çka kanë ardhur me racion edhe njerëzit e tjerë, dhe nëse vazhdon me rezonimin e vet edhe më larg se kjo, rrugës së gabuar apo të drejtë, gjer tek supozimi logjik se përjetësia (amshimi) i shpirtit të njeriut pas vdekjes është i kapluar me lumturi, përkatësisht me vuajtje, pastaj nëse thotë: kënaqësia e shpirtit mund të arrihet vetëm me njohjen e Allahut dhe me vepra të mira, kurse rënia në fatkeqësi është pasojë e mosnjohjes së Allahut dhe bërja e veprave kontestuese; nëse kësaj i shtohet 71

konkluzioni se ekzistojnë vepra, të cilat janë të dobishme për shpirtin në arritjen e lumturisë pas vdekjes, veprat të cilat sjellin fatbardhësi, e njëkohësisht ekzistojnë edhe vepra, të cilat pas vdekjes sjellin vuajtje dhe, të cilat shpirtin e bëjnë fatkeq, bëhet pyetja: "Çfarë pengesa logjike apo të natyrës tjetër do të mund t'i bëhen vlefshmërisë së konkluzionit logjik të tij se të njohurit e Allahut është obligim dhe se, të gjitha virtytet dhe punët janë të mira nëse rezultojnë nga kjo njohuri, ndërkaq janë të qortuara ato vepra, të cilat pranojnë vesin e keq dhe kobin? Çka e pengon atë t'i vërë parimet, të cilat i konsideron si të mira, duke fituar edhe njerëzit e tjerë, të cilët i shoqërohen në besimin e tij, ta ndjekin veprimin e tij?" Për tërë këtë nuk ekziston ndonjë pengesë fetare. Por askush me siguri të plotë nuk mund të vërtetojë se kjo ngjet tek shumica e njerëzve, se ata në saje të mendimit të tyre, janë në gjendje të kuptojnë se të njohurit e Allahut është obligim, se virtytet sigurojnë lumturinë në botën tjetër, ndërsa veset e këqija shkaktojnë vuajtjen. Gjendja e të gjitha këtyre që përmendëm tregon se, ai i cili pohon kështu nuk ka të drejtë. Sikur nevojat e njeriut dhe rreziqet, të cilave duhet shmangur, do të ishin të kufizuara, siç është rasti, për shembull tek elefantët dhe luajtë, dhe sikur inteligjenca e tij do t'i tejkalonte këto nevoja, atëherë ai do të arrinte atë që sjellë dobi, e do t'i shmangej asaj që është e dëmshme, në të njëjtën mënyrë, sikurse edhe të gjithë individët e tjerë, jeta e tij do të ishte e lumtur dhe, çdo individ do të ishte i sigurt nga fqiu i tij. Madje edhe shtazët do të ishin të lira nga grackat e tij. 72

Por, gjinisë njerëzore i është caktuar, që nevojat t'i jenë të llojllojshme, ndërsa jetesa i është mundësuar pa marrë parasysh kohën dhe vendin, është pajisur me aftësi të ndryshme me anë të të cilave orientohen dhe mbrohen në mënyrë efikase në çdo lloj klime dhe në çdo situatë. Manifestimi i këtyre cilësive, si dhe pasojat e tyre dallohen në shumë shkallë, sipas racave, popujve dhe individëve. Sikur të mos ishte kështu, atëherë njeriu nuk do të dallohej nga shtazët e tjera, përveç me ecjen vertikale dhe formën e thonjve. Allahu e ka pajisur njeriun, apo e ka autorizuar atë me tri aftësi në bazë të cilave nuk mund të barazohet me të kurrnjë shtazë. Këto aftësi janë: mbamendja, imagjinata dhe përsiatja (të menduarit). Duke i përkujtuar fotografitë nga e kaluara, njeriu i nxjerrë sheshit ato, të cilat kanë qenë të mbuluara me kohën e tanishme.Kjo aftësi i afron dhe i sjellë aspektet (fytyrat) e dashura dhe të padashura, të cilat i përkujtojnë aspektet e ngjashme apo të kundërta, por tanimë që janë të pranishme, sepse njeriut i bie diç në mend nga e kaluara, duke parë diç të ngjashme apo krejtësisht të kundërt nga ajo. Aftësia e imagjinatës i ngjallë këto kujtesa apo supozon një gjendje në atë mënyrë që duket si realitet, e pastaj në këtë përfytyrim përjeton kënaqësi apo dhembje; duke qenë se i ngjallë kujtimet për atë se çka ka ndodhur në të kaluarën, ajo nxitë hulumtimin e lumturisë apo ikjen nga dhembja, detyron të mendohet se në ç'mënyrë të arrihet ajo. Në këto tri aftësi është e bazuar mbarësia e njeriut, por këto njëkohësisht paraqesin edhe burimin e kismetit (fatit) të pasigurt. Disa njerëz posedojnë mbamendje të mirë, imagjinatë të harmonizuar dhe përsiatje të drejtë. Këta 73

njerëz vështrojnë gjendjen e ndonjë shkapërdari, i cili shpenzon pasurinë e vet në marrëzira, të ardhurat e të cilit nuk janë të mjaftueshme për një jetesë të tillë, dhe atëherë iu përkujtohet ndonjë vuajtje nga e kaluara të shkaktuar nga varfëria, mendojnë për të hollat, vlerën e tyre dhe dobitë që mund t'i kenë nga to për përmbushjen e nevojave të tyre jetësore ose për pengimin e vështirësive të njerëzve tjerë në skamje e sipër. Ata që posedojnë aftësi kujtese, imagjinate dhe përsiatjeje, supozojnë se çka mund të sjellë pasuria, sikur të bëhet e lejueshme për disponim, dhe njerëzit lirohen nga obligimi për të cenuar të drejtat e huaja. Në këto rrethana ata mendojnë dhe hulumtojnë rrugën dhe mënyrën për fitim të ndershëm të mjeteve për jetesë, duke u shërbyer me dhuntitë e Allahut xh.sh. dhe me aftësitë e veta, si dhe me fuqitë fizike, të cilat na rrethojnë, e të cilat Allahu xh.sh. na i ka lënë në disponim. Disa, duke u larguar nga rruga e drejtësisë, kur shohin se dikush është i pasur, u bien ndërmend mundësitë e dështuara, të cilat kanë mundur t'i shfrytëzojnë, sikur të kishin pasur pasuri të ngjashme. Entuziastët e tillë fillojnë edhe më tepër të fantazojnë për këtë lloj pasurie dhe për gjasët e volitshme në të ardhmen. Këta, gjithnjë e më tepër fantazojnë për kënaqësitë dhe zbavitjet eventuale, kështu që imagjinata e tyre ua errëson rrugët e mendjes së shëndoshë, të cilat shpiejnë në fitimin e ndershëm të pasurisë. Atëherë, ata i qasen përdorimit të fuqisë apo të dinakërisë për të ardhur gjer tek pasuria e huaj, për ta përdorur për atë që vet e konsiderojnë si të dobishme. Gjatë këtyre imagjinatave marrëzore, njerëzit shpeshherë i shkatërrojnë aftësitë e prirura dhe në këtë mënyrë e vënë 74

në pikëpyetje sigurinë të cilën Allahu xh.sh. u ka dhuruar krijesave të Veta. Këta persona përkrahin sjelljet negative, duke vështirësuar me veprime të veta mirëmbajtjen e rendit dhe të qetësisë. Është tejet lehtë të klasifikohen personat sipas sjelljeve të tyre në njërën nga dy kategoritë e përmendura. Fuqia e mbamendjes apo dobësia e saj, harmonia e imagjinatës apo të shfrenuarit e saj dhe përsiatja e drejtë apo e gabuar kanë ndikim shumë të madh për veçimin e të mirës (dobishmës) nga e keqja (dëmshmës) brenda veprave të njeriut. Gjithashtu, edhe baza shoqërore dhe klima, veçoritë e familjes, të fisit dhe të shoqërisë kanë ndikim të madh në imagjinatë, përsiatje dhe në të përkujtuarit e një personi. Njerëzit janë unanim në konkluzionin se ekzistojnë punë të dobishme, siç ekzistojnë edhe ato të dëmshme, ose me fjalë të tjera, ekzistojnë veprime të bukura dhe të shëmtuara, sikurse që në mesin e njerëzve të mençur, me intelekt të drejtë dhe me temperament të ekuilibruar ekzistojnë të tillë, që mund të arrijnë njohurinë e drejtë për këto dallime. Ata, gjithashtu pajtohen se veprat e bukura janë ato vepra, dobia e të cilave është jetëgjatë, madje edhe nëse ato shkaktojnë dhembje momentale, por edhe të kalueshme; ndërsa të shëmtuara janë ato vepra, të cilat e rrezikojnë individin dhe i kontribojnë disharmonisë me rrethin, madje edhe nëse momentalisht janë të këndshme. Por, ata nuk janë të një mendimi kur është fjala për disa vepra partikulare, që është rezultat i disparitetit reciprok të temperamentit, të konstituimit, të energjisë dhe të gjërave të tjera, që i karakterizojnë ato vepra. Për këtë shkak shumë njerëz i sulen kobit (së keqës). Natyrisht, çdonjëri mendon se punon për të mirë dhe për të penguar të keqën. Mendja e njeriut vetvetiu 75

kurrë nuk ka qenë në gjendje t'i prokurojë atij të tërë atë, që do ta bënte të lumtur në këtë jetë, përveç disa rastesh të jashtëzakonshme, emrat e të cilëve historia nuk i ka shënuar. Madje edhe nëse disa emra të tillë kanë arritur gjer tek pasardhësit e tyre, ata kanë qenë njerëz aq të rrallë, saqë gjatë shekujve në ta është treguar me gisht. Mendjet e njerëzve nuk janë të njëjta në të shquarit (kuptuarit) e Allahut të Lartëmadhërueshëm, e as që kanë mundësi të depërtojnë në esencën e jetës së ardhshme. Edhe pse pajtohen në arsyeshmërinë e nënshtrimit të një Fuqie e cila është mbi ta, dhe me fuqinë e madhe të intelektit të tyre parandiejnë të ekzistuarit e Ditës pas kësaj, megjithatë idolatria i ka shkatërruar mendjet e njerëzve, dhe i ka bërë që të devijojnë nga rruga e lumturisë së vërtetë. Në përgjithësi, pra, mendja nuk është aq e fuqishme që, pavarësisht të njehë të tërë atë që është e obligueshme të kuptoë për Allahun xh.sh., as të kuptojë jetën tjetër në masë të duhur, e as të depërtojë në lartësinë dhe në cilësinë e shpërblimit dhe të ndëshkimit në jetën tjetër për çdo lloj punësh të kësaj bote. Në këtë kanë depërtuar vetëm individët e jashtëzakonshëm, të cilët Allahu xh.sh. i ka zgjedhur dhe i ka pajisur me mendje të përsosur dhe me dritën e mendjemprehtësisë, edhe pse nuk kanë pasur nderin t'i presin udhëzimet Pejgamberike, e sikur të jetonin në kohën e Pejgamberit, do të ishin të parët, të cilët do ta pranonin atë. Me anë të përsiatjes ata kanë arritur tek konceptimi i Zotit, në atë mënyrë që, në realitet nuk duhet të përvetësohet si trajtë e përsiatjes mbi Madhërinë e Allahut xh.sh. Ekzistojnë edhe pyetje përkitazi me jetën e ardhshme të cilat mendja e njeriut nuk mund t'i shkoqitë vetë. Këto 76

janë detajet për lumturitë dhe vuajtjet që na presin në jetë. Ekzistojnë edhe sjellje, vlerën e të cilave, as në këtë e as në jetën e ardhshme, ne vetë nuk mund ta kuptojmë, e në mesin e tyre bëjnë pjesë trajtat e llojllojshme të ceremonive, numri i rekateve të namazit, disa dispozita të haxhillëkut, pastaj ceremonitë në ligjin fetar të Musait a.s. ndërmjetësimi dhe asketizmi në ligjin fetar të Isait a.s. Mendjes së njeriut nuk iu është dhënë mundësia që, në mënyrë të pavarur t'i shkoqit dobitë e tyre, e Allahu xh.sh. e di më së miri, se aty qëndron fati i njeriut. Për shkak të gjitha këtyre, në mënyrë që t'i drejtojë aftësitë e veta intelektuale dhe trupore kah ajo që është më e mirë për të, në këtë jetë dhe në jetën e ardhshme, njeriu ka nevojë për udhërrëfyes i cili do ta ndihmonte t'i verifikojë rregullat e mirësjelljes, të udhëzohet drejt besimit në atributet e Zotit, të angazhohet për shquarjen e asaj që domosdo i nevojitet, dhe sa është e mundur të dijë për jetën e ardhshme. Thënë shkurt, njeriut i duhet udhëheqës i cili do ta udhëzonte në mjete me anë të cilave do të arrinte kënaqësinë në të dy botët. Ky ndihmës, nuk do të mund të kishte ndikim në njeriun, po qe se nuk do të ishte njeri sikurse edhe ai, në mënyrë që të mund ta kuptonte, por edhe sikur të mos dallohej nga njerëzit me diç që është më e lartë se vetitë dhe karakteri i tyre i zakonshëm. Me këto cilësi më të larta, ky udhërrëfyes dëshmon se flet në emër të Allahut xh.sh., i njofton njerëzit me atributet e përsosura të Allahut xh.sh., u flet për jetën në botën e ardhshme dhe për çdo gjë që është përgatitur për ta. Ngase njerëzit e kuptojnë atë dhe i besojnë se është duke folur në emër të Allahut të Plotfuqishëm, mendjes i mundësohet sqarimi i gjërave, të cilat i ka pasur të 77

paqarta dhe të kuptojë atë që nuk ka mundur dot ta kuptonte. Ky ndihmës është Pejgamberi a.s. Pejgamberizmi është i kufizuar me atë që është e domosdoshme të dihet lidhur me atributet e Qenies së Domosdoshme dhe me njohuritë elementare, të cilat duhet t'i kenë njerëzit. Pejgamberizmi i pajisë njerëzit e zgjedhur me dituri, me ndihmën e së cilës ata ngriten mbi të rëndomtën, por obligojnë vetëm për atë që është për të gjithë njësoj e kuptueshme. Pejgamberët kanë ardhur dhe kanë udhëzuar të besohet ekzistimi i Allahut xh.sh., të besohet se Ai është Një i Vetmi dhe se është Posedues i atributeve, të cilat i kemi përshkruar më heret. Pejgamberët kanë udhëzuar në metoda të caktuara të konstatimit dhe në argumente. Përmes doktrinës së shpallur, ne me siguri të plotë e dimë se është e nevojshme dhe e dobishme të përvetësohen këto domethënie të posaçme, ndërsa është e ndaluar dhe e dëmshme që këto të mos njihen apo të mohohen. Konceptimi i sheriatit është sjellës i rehatisë së plotë. Nëse mendja e njeriut do të pavarësohej në konceptimin (njohjen) vetëm në një mënyrë, kjo nuk do të shpiente në rrugën e dëshiruar, në besimin e qëndrueshëm dhe të sigurt. Ndërkaq, kënaqësia prehet në atë që është themel i rehatisë. Ngritja e nivelit të të kuptuarit, siç na njofton sheriati' meriton shpërblime të caktuara, ndërsa të kuptuarit e pamjaftueshëm shkakton ndëshkimin, i cili është edhe i legalizuar. Prandaj, për të kuptuar na obligon vet mësimi fetar. Mirëpo, kjo nuk do të thotë se ta njohësh Allahun xh.sh. nuk është gjë e bukur nga vetvetiu edhe nëse këtë e arrimë me ndihmën e kësaj rruge, sepse mësimi vetëm e ka zbuluar të vërtetën e nuk e ka bërë këtë të bukur. Ja një nga shumë shembuj, të cilin e ka thënë Allahu i Gjithëfuqishëm 78

përmes gojës Pejgamberit Jusufit a.s.: "...A janë më të mirë zotët e llojllojshëm apo Allahu, i Vetmi dhe i Plotfuqishmi?" (Jusuf, 12). Me këtë ajet është treguar qartë se llojllojshmëria dhe numri i madh i zotëve thellësisht i përçanë njerëzit në besimet e tyre më intim, duke hulumtuar për një Autoritet suprem për të cilin besojnë se është mbi fuqinë e tyre. Bestytnitë politeiste, çdo grup e sjellin në antagonizëm me grupet e tjera që kanë besim të kundërt, ndërsa e tërë kjo shpie në shkatërrim dhe prish paqen e mirëkuptimin mes njerëzve. Besimi i përbashkët në një Zot paraqet praktikimin (të rrëfyerit) e tevhidit të Zotit, i cili anulon dallimet mes njerëzve dhe ata i shpie t'i përmbahen vetëm një Sunduesi, urdhërave të të Cilit çdo gjë është i nënshtruar. Në monoteizëm rivendoset vëllazërimi mes të gjithë njerëzve, e që themel i fatbardhësisë së tyre paraqet atë për të cilin njerëzit pretendojnë dhe synojnë. Unë besoj se kjo do të arrihet, bile edhe në ardhmërinë e largët. Pra, ashtu siç kërkon sheriati me ardhjen e vet të besuarit në Një Zot, gjithashtu e thekson edhe bukurinë e besimit. Pejgamberizmi i ka përcaktuar veprimet nga të cilat varet fati në të dy botët; ai në emër të Zotit kërkon qëndrueshmëri brenda kufijve të caktuar. Gjithashtu i shpjegon njeriut se çka është e bukur dhe çka e shëmtuar me atë që i urdhërohet apo i ndalohet. Obligimi që të bëhen vepra të mira, të cilat janë të urdhëruara apo vetëm të rekomanduara, si dhe të përmbajturit nga veprat e ndaluara sipas dispozitave të ligjit fetar i cili përcakton shpërblimet për ato të parat e ndëshkimet për të dytat, është diç që mendja e njeriut nuk mund ta kuptojë vetvetiu, andaj të njohurit e sheriatit paraqet rrugën për t'i kuptuar shpërblimet dhe ndëshkimet për 79

veprat e bëra. Kjo, natyrisht nuk përjashton mundësinë që veprat e urdhëruara nuk janë të bukura vetvetiu, sepse ato na sigurojnë mirëqenien në këtë botë dhe lumturinë në botën tjetër, sepse kanë ndikim shpëtimprurës në jetën tonë materiale, në shëndetin e trupit, në sigurinë personale, në pasurinë dhe në nderin, sepse e lidhin zemrën e njeriut me Allahun xh.sh. për çka na shpjegojnë dispozitat e fesë. Ngandonjëherë nuk është e mundur të kuptohet bukuria e veprës së urdhëruar, si dhe të shëmtuarit e asaj që është e ndaluar. Bukuria e tyre qëndron në atë që janë të urdhëruara, e të shëmtuarit në atë që janë të ndaluara! Vetëm Allahu xh.sh. i di shkaqet përse kjo është kështu.

80

PËRGJITHËSISHT MBI PEJGAMBERIZMIN Si detyrë të Pejgamberizmit përgjithësisht konsiderojmë dërgimin e Pejgamberëve për kumtimin e të vërtetave absolute fetare, e së këndejmi edhe dispozitat juridike nga Allahu xh.sh., Krijuesit të njerëzve dhe Dhuruesit të çdo gjëje që i nevojitet njeriut, si dhe i gjërave që i nevojiten botëve të tjera për mirëmbajtjen e ekzistencës në mënyrë çfarë vet Allahu xh.sh. e ka caktuar sipas shkallës dhe kategorisë së çdo lloji. Shqyrtimi i çështjes nga kjo temë ka dy pikëpamje. Pikëpamja e parë shpjegohet më lehtë, e kjo është: të besuarit në Pejgamberët e Zotit është një nga shtyllat themelore të fesë, prandaj paraqet obligim të çdo besimtari. Besimtarët duhet të besojnë se Allahu xh.sh. u ka dërguar njerëzve Pejgamberë për t'i gëzuar ata për shpërblimet e Tij dhe për t'u tërhequr vërejtjen për ndëshkimet e Tij; duhet të besojnë se Pejgamberët e kanë informuar besnikërisht popullin e vet për të gjitha ato gjëra për të cilat kanë qenë të obliguar t'i kumtojnë, t'i informojnë për besimin e drejtë dhe për rrëfimin e pakrahasueshmërisë së Allahut me kurrënjësend. Duhet besuar se Pejgamberët janë të dërguar për të sqaruar fuqinë absolute dhe pushtetin e Allahut xh.sh. mbi krijesat e Veta, që gjerësisht t'i parashtrojnë urdhërat e Tij mbi vlerën e veprave dhe cilësive për, të cilat ata kanë nevojë, t'i shpjegojnë punët e liga dhe zakonet e këqija, të cilat u janë ndaluar. Gjithashtu është obligim 81

të besohet se thëniet e tyre për krejt atë që kanë kumtuar nga Allahu xh.sh., janë të vërteta, andaj është obligim të ndiqet mënyra e punës dhe e jetës së Pejgamberëve, të transmetohet predikimi i tyre, të abstenuarit dhe të ruajturit nga të gjitha ato që i kanë ndaluar ata, të besohen Librat e Allahut xh.sh., të cilat janë shpallur përmes tyre dhe të cilat përbëjnë tërë atë që Ai ka dëshiruar të shpallet, për Veten e Tij, për ndalesat dhe dispozitat për të cilat Ai e di se për njerëz janë të mira nëse u përmbahen atyre. Është obligim t'u besohet Librave që u janë shpallur Pejgamberëve, të besohet se ata kanë qenë të ndihmuar dhe të prirur me ndihmë të posaçme të Allahut xh.sh. gjatë kumtimit të të vërtetave të shpallura, të cilat janë jashtë çdo pikëmbërritje të mendjes, dhe assesi nuk bëjnë pjesë në mundësitë e njeriut. Duhet besuar se Pejgamberët gjatë kumtimit të shpalljes kanë pasur vepra mbinatyrore - mu'xhize, të cilat vërtetojnë vërtetësinë e Pejgamberizmit të tyre, sepse kur një Pejgamber thotë se ai është i Dërguari i Allahut xh.sh., dhe këtë e vërteton me mu'xhize, atëherë është obligim t’i besohet pejgamberizmit të tij. Ndër gjërat, të cilat doemos duhet besuar tek të gjithë të Dërguarit e Allahut xh.sh., janë edhe këto: së ata kanë pasur përsosuri trupore të nivelit të lartë, mendje të shëndoshëa, fjalë të sinqerta, kanë qenë besnikë në kumtimin e urdhërave, kanë qenë të mbrojtur nga çdo sjellje e shëmtuar njerëzore, kanë poseduar qetësi dhe rehati të përsosur dhe sigurim nga çdo gjë që do ta largonte vëmendjen njerëzore nga ata. Duhet besuar se ata janë krejtësisht të pastër nga çdo gjë që do të ishte në kundërshtim me cilësitë e numruara. Shpirtrat e tyre janë të forcuar nga Allahu i Lartësuar për çdo gjë që rëndom, qenia njerëzore nuk do të mund të qëndronte 82

dhe të duronte. Për sa u përket gjërave të tjera jashtë detyrave Pejgamberike, ata kanë qenë sikurse njerëzit e rëndomtë: kanë ngrënë, kanë pirë, kanë fjetur, janë zbavitur dhe shpeshherë harronin gjërat që nuk kanë qenë në lidhje me detyrat e tyre Pejgamberike. Pastaj janë sëmurë, kanë duruar sulme të ndryshme nga kundërshtarët dhe armiqtë, kanë rënë nën ndikim të ngasjeve të llojllojshme, ndërsa disa prej tyre kanë qenë edhe të vrarë nga armiqtë. Shikuar logjikisht, mu'xhizeja nuk është ndonjë vepër e pamundshme, sepse shmangia nga ligjet e natyrës, të tilla siç i njohim ne, nuk është argumentuar se është një gjë që nuk mund të ndodhë. Shmangie të tilla ndodhin shpeshherë, e një shembull për këtë janë të sëmurët, të cilët në një fazë të caktuar të sëmundjes nuk janë në gjendje të konsumojnë ushqim për një kohë të gjatë për të cilën kohë personat e shëndoshë sigurisht do të vdisnin. I sëmuri e duron urinë edhe pranë asaj se zgjatja e sëmundjes ia shton dobësinë, ndërsa uria ia nxiton shkallmimin. Nëse do të thuhej se mu'xhizet domosdo janë dukuri natyrore, por sipas ndonjë ligji tjetër, atëherë do të vërehet se caktuesi i këtyre ligjeve është i njëjti Ai i cili i ka krijuar të gjitha botët, andaj është e pamundur që ai të caktojë ligje të tjera të posaçme, të kundërta nga ndodhitë e rëndomta, me qëllim që të ndodhë diç në kundërshtim me ligjin e kauzalitetit (mu'xhizes) që ne nuk e dimë, por i shohim pasojat e të gjitha këtyre përmes të zgjedhurve të Allahut xh.sh., me mëshirën dhe dhuntinë e Tij. Jemi të obliguar, që në bazë të besimit të pranojmë të vërtetën se Krijuesi i botëve tërësisht e manifeston fuqinë dhe lirinë e Tij, gjë që na lehtëson të pranojmë se kurrgjë nuk mund Ta pengojë që diç të caktojë edhe në ndonjë 83

mënyrë tjetër, të cilën Ai Vet e zgjedh dhe t'i përshkruajë Atij shkakun, që i ka paraprirë krijimit me diturinë e Tij. Është e domosdoshme që mu'xhizeja të paraqet provokim gjatë të argumentuarit të Pejgamberisë. Fenomeni i mu'xhizes është një nga argumentet i cili vërteton karakterin Pejgamberik të atij përmes së cilës edhe realizohet kjo mu'xhize. Sepse, Pejgamberi a.s., thirret në mu'xhize kur dëshiron të kumtojë diç në emër të Allahut xh.sh., e nëse Allahu xh.sh., në atë moment ia mundëson realizimin e mu'xhizes, atëherë ajo bëhet vërtetim i deklaratës së tij. Do të ishte absurd, sikur Allahu xh.sh. t'i përkrahte gënjeshtarët, sepse përkrahja e një personi të tillë do të paraqiste justifikimin se ai e thotë të vërtetën, e të vërtetuarit e gënjeshtrës është gënjeshtër, që është e pamundur të rrjedhë nga Allahu xh.sh. Kur paraqitet mu'xhizeja, e cila vetvetiu e kalon aftësinë e të kuptuarit njerëzor dhe, kur paraqitja e saj e përcjellë kumtimin e Pejgamberit a.s., atëherë vetvetiu njëmendësohet ajo që Allahu xh.sh. e cakton këtë mu'xhize për të vërtetuar vërtetësinë e atij me lutjen e të cilit është paraqitur, përkundër skeptikëve që e kontestojnë këtë konkludim. Manifestimet e magjive/sehireve dhe gjërave të ngjashme i tejkalojnë veprimet e trupit dhe fuqive fizike, nuk rrjedhin nga fushëpamja e mundësisë, andaj assesi nuk i përngjajnë e as që i afrohen mu'xhizeve. Atributet e cekura absolutisht janë të domosdoshme tek Pejgamberët a.s. Me të vërtetë, po qe se natyra dhe aftësia e jashtëzakonshme e tyre do të ishte e nivelit më të ulët nga bashkëkohësit e tyre, po qe se shpirtrat e tyre do të ishin të nënshtruar autoritetit të personave të tjerë, po qe se mendjet e tyre do të ishin sadopak të prekura 84

me ndonjë dobësi, atëherë ata nuk do të ishin të denjë për këtë mision, i cili u është caktuar me anë të vahjit dhe zbulimit/keshf të fshehtësive të diturisë së Tij. Po qe se Pejgamberët nuk do të kishin trup të shëndoshë dhe, sikur të mos ishin të mbrojtur nga të gjitha të metat e mundshme, atëherë çdo tronditje psikike apo antipati e nxitur nga këto të meta, do të paraqitnin edhe një argument më tepër në favor të atyre, të cilët i mohojnë argumentet e lajmëtarëve të fesë. Po qe se të dërguarit do të gënjenin, sikur të ishin të pabesë, po qe se sjelljet e tyre do të ishin të shëmtuara, atëherë me siguri do të dobësohej besnikëria ndaj tyre, me gjasë do të ishin ata që shmangin nga rruga e drejtë, e jo ata të cilët shpiejnë në rrugë të drejtë. Në këtë rast, do të dështonte e tërë mençuria dhe domethënia e Pejgamberizmit të tyre. Mu e njëjta situatë do të ishte po qe se Pejgamberi do të gabonte diçka apo do të harrohej gjatë transmetimit të të vërtetave dhe dispozitave fetare. Në punët jashtë çështjeve që janë të lidhura me Allahun xh.sh. dhe me atë që nuk kanë të bëjnë me aprovimet e dispozitave fetare, disa shkencëtarë vërtetojnë mundësinë e të ekzistuarit të gabimeve personale të Pejgamberëve, ndërsa ata më të njohurit assesi nuk pajtohen me këtë. Ekziston, p.sh. tradita gojore se Muhammedi a.s. ka ndaluar pjalmimin (endëzimin) artificial të hurmave, e më vonë këtë e ka lejuar, pasi që janë vërejtur pasojat e kësaj ndalese gjatë vjeljes. Këtë Muhammedi a.s. e ka bërë që t'u tregojë dhe t'i njoftojë njerëzit se mjetet për fitim dhe mënyrat e ekonomizimit janë në fushëveprimin e njohurisë dhe të eksperiencës së tyre, se nuk e kanë të ndaluar të përdorin mënyrat e eksperiencës personale dhe mjetet e punës për të arritur produktivitet më të lartë, përderisa u përmbahen dispozitave fetare 85

dhe i nderojnë vlerat e tyre. Në kumtimin e ndodhisë së Ademit a.s., dhe kundërvajtjes së tij përkitazi me frutin e ndaluar nga druri i caktuar, neve na mbetet i fshehtë sekreti i kësaj ndalese dhe ndëshkimi për shkak të kundërvajtjes së bërë. E tërë ajo që e dimë lidhur me këtë ndodhi ishte shkak i popullzimit të Tokës me pasardhësit e Ademit a.s. Ndalesa dhe fakti se ai e ka ngrënë frutin skur të ishin dy alegori, të cilat caktojnë (shënojnë) dy faza të njëpasnjëshme të jetës së Ademit a.s. apo dy situata të ndryshme në zanafillën e gjinisë njerëzore. Këtë më së miri e di Allahu xh.sh. Sidoqoftë, nuk është lehtë të gjenden argumente racionale apo dëshmi nga sheriati në favor të mendimit të cilin e pranojnë shumica.

86

87

janë besimi, qëllimi (mendimi) dhe dëshira, apo trupor siç janë ibadetet (veprat e kryera në emër të Allahut xh.sh.) dhe të ngjashme. Monoteistët dhe politeistët, besimtarët e thjeshtë dhe filozofët, të gjithë këta, përveç një numri të vogël sish, të cilët as që e vlen të mirren parasysh, pajtohen në atë se shpirti i njeriut jeton vazhdmisht edhe pas ndarjes nga trupi, se ai nuk vdes me vdekjen, që do të thotë shkuarje në kotësi absolute. Kur arrin vdekja e paevitueshme, shpirti vetëm ik tinëz dhe fshihet. Por, njerëzit ndahen si për kah qëndrimi mbi prezentimin e asaj përjetësie, përkatësisht për atë se në çfarë gjendje do të jetë shpirti, ashtu edhe për kah mënyra se si e argumentojnë atë. Disa rekomandojnë inkarnimin total në ndonjë trup të njeriut apo të shtazës, disa thonë se inkarnimi kryhet në momentin kur shpirti arrin shkallën më të lartë të përsosmërisë. Disa thonë, se shpirti pas ndarjes nga trupi i kthehet esencës së vet të privuar nga materia, duke mbajtur vetëm tiparet karakteristike të atij, që i ka shkaktuar kënaqësi apo vuajtje. Disa të tjerë thonë se, ai shkon në ndonjë trup tjetër, më subtil se ky i dukshmi. Mendimet ndahen në esencën e fatbardhësisë dhe të fatkeqësisë në botën e ardhshme, mbi atë që shpie në lumturi në botën e ardhshme, pastaj mbi mjetet, të cilat sigurojnë lumturinë e përhershme apo largojnë nga kjo lumturi. Në lidhje me këtë ekzistojnë aq shumë mendime, saqë nuk mund të llogaritet llojllojshmëria e tyre, që nga lashtësia. Kjo ndjenjë e përgjithshme për jetën pas vdekjes, e natyrshme për çdo shpirt, edhe nëse ka të bëjë me njerëz të arsimuar apo injorantë, nomadë apo me banim të përhershëm, primitivë apo të qytetëruar, të lashtë apo bashkëkohorë, në këtë numërohet në lajthitje 88

intelektuale apo vetëm si mrekulli apo paragjykim. Kjo, në të vërtetë është intuitë me të cilën shquhet çdo krijesë njerëzore. Vetëdija njerëzore në formë të mendjes dhe të inteligjencës në përgjithësi, janë themel i qëndrimit në këtë botë - edhe pse ekzistojnë mendime të tilla, të cilat pandehin se mendja, përkatësisht inteligjenca si e tillë, nuk është e mjaftueshme për orientimin e duhur, që logjika të jepë bazë të fortë në besim, e as që kanë mundësi të marshojnë në suazat e panjohura. Ata thonë se kjo botë është prodhim i imagjinatës; këta skeptikë dyshojnë vetëm për shkak se - dyshojnë. Këta të veçuarit (ekstremistët) nuk kanë ndikuar në mendimin pozitiv të shumicës së njerëzve se inteligjenca dhe mendja janë thelb i jetës dhe thelb i rrojtjes gjithnjë deri në kohën e caktuar. Po ashtu, mendja posedon edhe intuitën, ndërsa shpirti perceptimin, se kjo jetë e shkurtër nuk paraqet fundin e ekzistencës njerëzore, por njeriu lirohet nga trupi i vet sikur që i zhveshë rrobat e veta, e pastaj vazhdon të jetojë me jetën e pasosur në tjetër formë, edhe përkundër faktit se tani për tani nuk e njeh esencën e vërtetë të asaj jete. Kjo intuitë-frymëzim (ilham), e cila me qartësinë e vet pothuajse është e barabartë me haptësinë, i bën me dije shpirtit se është krijuar të pranojë njohuri të pakufizuara, se është i aftë për kënaqësi të shumta dhe të pakufizuara, e kësisoj edhe për nivele të ndryshme dhe të pakufizuara të përsosmërisë. Shpirti rrezikohet nga vuajtja e lindur nga dëshira e flaktë, nga antagonizmi i afshit, sulmet e sëmundjeve, është i krijuar për t'u përleshur me ambientin rreth vetes dhe t'i zgjidhë problemet e veta, si dhe për shumë gjëra të ngjashme të cilat mund të shprehen, dhe të tilla që nuk mund të shprehen. Duke shijuar këto ndjenja, shpirti është i udhëhequr po me 89

këtë intuitë/frymëzim drejt të kuptuarit se Dhuruesi i ekzistencës u ka caktuar të gjitha qenieve cilësitë, sipas nevojave të tyre dhe se, në veprimtaritë e Tij nuk ekzistojnë absurditete dhe papërshtatshmëri. Sepse, nëse shpirti është i paradisponuar për të pranuar njohuri të shumta, vuajtje, kënaqësi dhe përsosmëri të pakufizuara, do të ishte absurditet i kulluar, që të gjitha këto të janë dhuruar dhe krijuar vetëm për ekzistencën e tanishme, vetëm për disa ditë apo për disa vjet të caktuara. Ndjenja e përjetësisë, shqetëson frymën e njeriut gjer në ato përmasa, saqë lëshohet në përsiatje (mendime) për atë rrojtje të pasosur e cila me siguri nuk është e mundur të kuptohet, përderisa nuk vihet dhe nuk arrihet në te. Si të gjendet rruga gjer tek diçka që nuk është e pranishme, për të cilën nuk ekziston argument i drejtpërdrejtë apo i gjithëpranueshëm? Mundësitë e të kuptuarit tanë për angazhimin e aftësive intelektuale në këtë kohë të shkurtër të jetesës, nuk janë të mjaftueshme për t'u orientuar kah drejtimi më i saktë, andaj kemi nevojë për udhëzime dhe për diturinë e të tjerëve, kemi nevojë për eksperienca të viteve dhe shekujve, për eksperienca historike, në mënyrë që t'i përforcojmë pikëpamjet tona dhe t'i baraspeshojmë mendimet, që t'i përmirësojmë gjykimet dhe t'i përforcojmë aftësitë për vlerësime. Ne, ndërkaq, gjithnjë kujdesemi për jetën e kësaj bote, shqetësohemi për shkak të saj, e ndërkohë nuk na është e njohur se çfarë do të jetë rezultati i fundit i jetesës sonë. Duke u përpjekje vazhdimisht që të gjejmë qetësi, nuk dimë se kur dhe ku do të arrijmë. Ne bëjmë përpjekje të shumta, dhe shpenzojmë aq tepër energji për të kuptuar këtë botë të dukshme dhe të buthtuar; e sa gjasë të vogla kanë atëherë mendjet tona ta arrijnë atë që shtrihet në botën noumene (ajo që assesi 90

nuk mund të kuptohet) dhe të panjohur? Vallë, a ekzistojnë në këtë botë e cila është përpara nesh dhe në të cilën jemi vërtetuar, shenja dhe simbole sipas të cilave do të udhëhiqeshin në të njohurit dhe të dëshmuarit për atë të panjohurën? A ekziston diç në metodat e të kuptuarit logjik që me siguri do të na shpiente në jetën tjetër, të cilën jemi duke e pritur dhe e cila doemos do të arrijnë, edhe pse nuk posedojmë aftësi të të njohurit për atë që doemos do të pasojë me te, që do të na njoftonte me gjërat dhe me ndodhitë, të cilat në mënyrë të paevitueshme do të vijnë pas ndarjes me këtë botë, në të cilën tani jetojmë, apo që do të shpiente gjer tek njohja e Dorës e cila dirigjon me çdo gjë të krijuar? A është e mundur që me anë të logjikës të arrihet bindshmëria e plotë e cila me fuqinë e vet do të na nxiste të besojmë në botën tjetër e cila tërësisht na është e panjohur, e jeta në të është aq misterioze dhe e pazbuluar? Assesi jo! Sepse, lidhshmëria mes këtyre dy botëve është gati e pamundur nga pikëpamja e mendjes dhe e shqisave, kështu që nuk ekziston ndonjë kontakt reciprok mes këtyre dy botëve, përveçse në vetveten tonë. Të vrojturit e objekteve të pranishme, të cilat na janë të njohura, nuk na mundëson të kuptojmë bindshëm të vërtetën e botës së ardhshme. Vallë, a nuk paraqet kjo mençuri të Krijuesit të Urtë që tërë realitetin njerëzor e ka rivendosur në bazë të udhëzimeve dhe të instruksioneve, dhe e ka krijuar njeriun duke ia mësuar shkathtësinë e shprehjes së mendimeve, e ka mësuar të flasë, që të mund të mirret vesh dhe ia ka mësuar shkrim - leximin për t'i dërguar shpallje? A nuk është kjo urtësi e Krijuesit, që e ka veçuar një kategori njerëzish, të cilët posaçërisht i ka mëshiruar, duke i zgjedhur nga mesi krijesave të Veta? 91

Ai më së miri e di kujt do t'ia besojë misionin e Pejgamberizmit, cilin do ta veçojë sipas cilësisë së vlerave trupore dhe shpirtërore, sipas përsosmërive, të cilat janë të denja për atë që do të paraqitet me dritën e diturisë së Tij, dhe në të cilin do të jetë plotësisht i sigurt se do t'i ruajë fshehtësitë e Tij. Po qe se ndonjëri prej tyre do t'i publikonte fshehtësitë, të cilat u janë zbuluar atyre (Pejgamberëve), atëherë ata do të vdisnin apo mendja e tyre do të ngrihej përpara madhësisë dhe lartësisë së Shpalljes. Ata, të merituar për Pejgamberllëk, i zbulojnë fshehtësitë vetëm me lejen e Tij dhe i mësojnë njerëzit për atë që do t'u ndihmojë të tejkalojnë gjendjen e mjerueshme në të cilën gjenden. Pejgamberët me nivel të lartë të nderit qëndrojnë në prekjen kufitare të botëve, në shkallën më të lartë të të njohurit që mund ta arrijë mendja dhe shqisat. Ata në këtë botë janë si të huaj, janë në rroba çfarë nuk i kanë banorët e kësaj bote; paraqiten sipas urdhërit të Krijuesit, rrëfejnë për lartësinë e Tij dhe për faktet e fshehta dhe të panjohura për mendjet e njerëzve, për Gjithëfuqinë e Zotit xh.sh., për atë se çka njerëzit, sipas dëshirës së Tij, duhet të flasin për Të, dhe për mjetet e mënyrat për të arritur lumturinë e asaj bote. Pejgamberët u shpjegojnë njerëzve atë që munden dhe atë që duhet ta dinë për jetën e ardhshme; flasin në atë mënyrë dhe, aq sa mendjet e njerëzve janë të afta të kuptojnë e që nuk është larg kuptimeve njerëzore, duke ua dorëzuar ligjet e përgjithsh me të cilat caktojnë sjelljet dhe marrëdhëniet mes tyre. Pejgamberët i njoftojnë njerëzit me punët, të cilat shpiejnë në fatbardhësi apo në fatkeqësi në botën tjetër dhe më hollësisht i shpjegojnë disa detaje, aq sa është e mundur të publikohet diç, që nga vetë natyra paraqet misterie dhe fshehtësi. Në fushëveprimin e 92

detyrave të tyre bëjnë pjesë të gjitha ligjet që u përkasin veprimeve të njeriut, si ato të dukshmet, ashtu edhe të padukshmet. Ata aftësitë e veta i përdorin edhe për mrekullira, të cilat nuk bëjnë pjesë në suazat e të kuptuarit dhe të njohurit e njeriut, në mënyrë që të vërtetojnë rolin autentik të pejgamberizmit të tyre, të forcojnë bindjen tek njerëzit dhe të vërtetojnë njëmendësinë e pejgamberizmit si të tillë. Sipas të gjitha këtyre, njerëzit me veçori të tilla janë të Dërguarit e Zotit xh.sh., të dërguar njerëzve për t'i njoftuar ata me lajme të gëzueshme e njëkohësisht për t'ua tërhequr vërejtjen për ato sjellje - veprime, të cilat janë në kundërshti me Ligjin e Zotit xh.sh. S'ka dyshim se Ai i Cili çdo gjë e ka krijuar në formën më të bukur, i Cili është i pashembullt në krijimin e çdo qenie, i Cili u ka dhuruar frymorëve gjithë çka u nevojitet, I Cili askujt nuk ia ka shkaguar mëshirën e Vet, qoftë një krijese të vetme apo krijesave në përgjithësi, ka treguar mëshirë të veçantëë ndaj llojit të cilin e ka pajisur me cilësi të posaçme dhe, të cilit ia ka mundësuar të përfitojë dituri, duke e liruar nga dyshimet dhe, duke e shpëtuar nga bredhjet për t'i kuptuar gjërat elementare të të dy botëve, dhe duke e mbrojtur nga dezorientimi dhe pavendosmëria në mënyrë që t'i arrijnë vlerat më të larta në këtë botë. Bëhet pyetja: përse Zoti xh.sh. në vetëdijen e njeriut nuk e ka mbjellë diturinë për të gjitha ato gjëra që i nevojiten? Përse nuk ia ka mundësuar njeriut ta udhëheqë vetveten kah veprimi i drejtë dhe gjithnjë të jetë në rrugën, e cila shpie në cakun e dëshiruar të botës së ardhshme? Çfarë mëshire e çuditshme është kjo, e cila e zgjedh rrugën e tërthortë për t’ na mësuar dhe udhëzuar? 93

Pyetje të këtilla parashtron ai, i cili stërmadhon mundësitë e mendjes së njeriut dhe nuk i përkushton kujdes të mjaftueshëm temës të cilën jemi duke trajtuar, përkatësisht llojit njerëzor ashtu çfarë është ai, me komponente të llojllojshme shpirtërore dhe intelektuale, të cilat si pasojë kanë nivele të llojllojshme në formimin intelektual të disa personave. Harrohet fakti se çdo person nuk është i aftë të arrijë, qoftë me vetëdije apo pavetëdije, të gjitha nivelet e vetëdijes, por përparimi i tij është i bazuar në studimet dhe në hulumtimet e llojit të caktuar të argumenteve, sepse po qe se njeriu do të kishte mundësi t'i kënaqë nevojat e veta me anë të instinkteve, pavetëdije, siç është rasti tek shtazët, atëherë nuk do të ishte ai i cili tani është, por ndonjë shtazë eventuale si për shembull: bletë apo thnegël, apo shpirtëror sikurse engjëjt, por assesi nuk do të ishte njeri - banor i këtij planeti. Rruga e dytë për të shpjeguar nevojën e njerëzve për Pejgamberë rezulton nga vet natyra e njeriut. Historia ka shënuar shembujt e disa njerëzve, të cilët janë izoluar - kanë braktisur shoqërinë, duke u tërhequr në vetmi diku në male apo në maja të bjeshkëve, duke u shoqëruar kështu drejtpërdrejt me natyrën, duke jetuar jetën e bishës, duke u ushqyer me frutat e maleve dhe barishtat e kodrave. Si vendbanim të vetin ata zgjidhnin gufa (strofuj) dhe shpella, ndërsa nga armiqtë mbroheshin me gurë dhe shkopinj. Kënaqeshin me rroba të thurura nga shermadet (degëzat e hardhisë) dhe nga fletët e barishtave të idhëta apo nga lëkura e shtazëve. Aty rrinin gjer në vdekje. Ata u gjasonin bletëve, të cilat ndahen nga krina amzë dhe jetojnë në të kundërtën nga mënyra e përcaktuar e jetesës së llojit të tyre. Njerëzve, gjithashtu u është caktuar të jetojnë në bashkësi, ku 94

mund të ketë edhe më tepër grupe, por çdo individ i kësaj bashkësie i ka obligimet e veta, të cilat janë të drejtuara kah interesi i ekzistencës në tërësi. Bashkësia si tërësi e ka domethënien e vet të posaçme për jetën e individit, sepse e mbron zhvillimin dhe ekzistencën e tij. Bashkësia kujdeset edhe për sigurimin e arsimimit të nevojshëm dhe çdo anëtar të vet e njofton me atë se çka është e nevojshme të dijë për anëtarët e tjerë në bashkësi. Historia e gjinisë njerëzore është dëshmitare e të gjitha këtyre gjërave, andaj nuk ka nevojë për shpjegime të mëtejshme. Argument i mjaftueshëm se njeriu nuk mund të jetojë jashtë bashkësisë është ajo që u është dhënë - aftësia e të folurit dhe e të kuptuarit. Gjuha njerëzore nuk është e krijuar me aftësi artikulimi të konstruksioneve gjuhësore, dhe për përpilimin e fjalëve të kuptueshme, për asgjë tjetër përveçse për nevojën e tyre të domosdoshme, që të mirren vesh mes veti. Domosdoshmëria e të kuptuarit të dy vetëve apo më tepër njerëzve është argument i qartë, se njëi nuk mund të jetojë pa tjetrin. Varësia e çdo individi nga grupi kundrejt anëtarëve të tjerë është fakt që e dinë të gjithë. Sa më tepër të rriten dhe të shumëzohen nevojat e një individi në jetën e tij, aq më tepër rritet nevoja për bashkimin e forcave, të cilat marrin pjesë në sigurimin e këtyre nevojave. Për këtë qëllim bëhen lidhjet familjare dhe bashkëshortore, pastaj kontaktet ndërkombëtare dhe, përgjithësisht lidhjet reciproke të pjesëtarëve të gjinisë njerëzore. Ngjarjet bashkëkohore dëshmojnë se të gjitha marrëdhëniet dhe lidhjet i pasojnë nevojat e tërë bashkësisë njerëzore, ku është e pranishme ndërvarësia e njërit ndaj tjetrit. Këto nevoja, të cilat brenda një populli shkaktojnë lidhje dhe marrëdhënie të posaçme e që dallojnë nga 95

popujt e tjerë, janë nevoja për t'u siguruar ekzistenca, për t'u siguruar pasuritë elementare, të arrihet ajo që dëshirohet dhe të pengohet ajo që është e padëshirueshme. Sikur jeta e njeriut të zhvillohej sipas ligjeve natyrore çfarë i hasim tek krijesat e tjera, atëherë nevojat të cilat i numëruam do të ishin mes faktorëve më të fuqishëm të kujdesit dhe dashurisë. Këta e bëjnë me dije çdo individ, se është i lidhur ngushtë me ekzistencën e të gjithë njerëzve të tjerë, se bashkësia është një kualitet i ri të cilin e disponon kjo dhe i cili u ndihmon të arrijnë të mirat dhe t'i flakin të këqijat. Dashuria dhe kujdesi janë shtyllë e rehatisë. Këto zemrave u sjellin qetësi. Dashuria është mbrojtëse e të dy anëve dhe nxitëse e veprave të mira ndaj njerëzve të tjerë. Kjo paraqet shtytje për mbrojtje nga rreziqet e ndryshme. Dashuria siguron harmoninë brenda popullit, e që është vet thelbi i rrojtjes së tyre. Ligjet natyrore, të cilat udhëheqin me ne, kanë formuar lidhje të fortë mes njerëzve dhe nevojave të tyre. Dashuria është shprehje e nevojës personale për ndonjë individ apo për ndonjë send të nevojshëm. Nëse fiton vrull ajo kalon në entuziazëm dhe pasion të zjarrtë. Dashuria natyrore është e tillë që zhvillohet dhe zgjatë, nëse lidhet me personin e dashur apo madje edhe me ndonjë veti të rëndësishme. Kjo lloj dashurie nuk ekziston tek njeriu përveçse kur ai objekt apo shkas i dashur është shpirti i personit të dashur apo ndonjë nga vetitë e tij që janë të pandara nga krijesat, ashtu që paraqet kënaqësi gjatë vet takimit, e jo në elementet dytësore të cilat e përcjellin atë. Përkundrazi, nëse interesi (leverdia) përzihet në marrëdhëniet miqësore dhe nëse çdonjëri nga shokët kërkon vlerë të caktuar për 96

dashurinë e vet, atëherë ajo përvetëson vesin e eksploatimit dhe kalon në interes personal, që tek njëri nga shokët shprehet si përdorim force, ndërsa tek tjetri, për shkak frikës së përulshme, shndërrohet në hipokrizi dhe nëdinakëri. Qeni e do pronarin e vet, i është besnik dhe e mbron nga rreziqet. Është në gjendje të sakrifikojë edhe jetën e vet, sepse vëren se pronari i tij është burim i çdo mirëbërësie në vështirësitë e tij. Të ushqyerit, të dhënët ujë dhe të mbrojturit qeni e identifikon me figurën e pronarit, kështu që sulmi ndaj pronarit njëkohësisht paraqet sulm ndaj qenit, andaj ai e ruan dhe e mbron pronarin e vet, madje edhe flijohet për të, që eventualisht t'ia shpëtojë jetën. Sikur t'ia ndërronin qenit pronarin, dhe sikur pronari një kohë të gjatë nuk do të ishte i pranishëm, qeni përsëri do ta njihte atë, sikur ta shihte edhe pas shumë vitesh dhe, pa kurrfarë hamendjeje do t'i vihej në mbrojtje me tërë fuqinë e tij. Shkaku i sjelljes së këtillë është se instinkti i cili udhëheq sjelljet e qenit nuk është i themeluar me anë të rrugëve të ndryshme të të kuptuarit; vetëdija e tij vihet përballë bamirësisë dhe dhembjes së tij, dhe ai nuk është në gjendje të kuptojë diç tjetër përveç kësaj. Prandaj, nevoja për të luftuar për ekzistencën e vet është e përzier me nevojën që t'i bëhet besnik pronarit të vet. Prandaj, dashuria e tij ndaj pronarit është në realitet dashuri ndaj vetes së vet, kurse vlera e saj nuk është e zvogëluar me shërbime të domosdoshme reciproke. Për sa i përket njeriut, siç dihet tek ai nuk mbretëron kësi lloj situate sepse ai nuk është nga ato krijesa, të cilat nga intuita nuk nxjerrin kurrfarë mësimi, dhe të cilat ndjenjat e veta nuk i nënshtrohen mendimit. Përsosmëria e gjinisë njerëzore shprehet në konkludimet 97

e lira dhe të pavarura, në zgjerimin e pandërprerë të kufijve të nevojave të veta në mundësinë, sado e vogël të jetë ajo, për ta rezistuar Universin në tërë gjerësinë dhe madhështinë e tij, që t'i kundërvihet fuqive të panumërta të tij dhe kështu të përfitojë leverdi për vete në çdo lëmë, të cilat nga vetvetiu janë të pakufizuara. Ai është i prirur me inteligjencë dhe me mundësi veprimi për pushtime (të lejuara) dhe për udhëheqje me botën e madhe, si dhe të përfitojë atë që dëshiron me anë të mobilizimit të të gjitha fuqive fizike dhe mendore, dhe të gjitha aftësive që i posodon. Natyrisht, çdo gjë që ndodh në jetën njerëzore është e motivizuar me kënaqësi të caktuar, e çdo kënaqësi me vete bart edhe dhembjen edhe rrezikun, aspiratat e tij nuk kanë kufij ndërsa rreziqeve nuk i dihet fundi. "Njeriu, me të vërtetë është krijuar lakmues vetjak: kur e godet e liga - dëshprohet, e kur t'i bie e mira - bëhet koprrac (nuk jep - refuzon) pos besimtarëvet, të cilët në lutjet e veta (namaz) janë të qëndrueshëm" (El-Me'arixh, 19-23). Njerëzit dallohen në mundësitë e arsimimit e të kuptuarit, në aftësitë për aktivitete praktike, në durueshmëri dhe vendosmëri. Disa njerëz janë më pak të arsimuar, me më pak aftësi intelektuale, por posedojnë dëshira intensive për kënaqësi, kështu që janë të pangopshëm. Në këtë mënyrë ata i shfrytëzojnë njerëzit e tjerë, vëllezërit e vet i përdorin për atë që dëshirojnë të arrijnë në jetën e vet, ku shkojnë aq larg, saqë për veten e vet kanë mendim të lartë në çka gjejnë arsye për ta përvetësuar atë që gjendet në pronësinë e tjetrit, duke mos u kënaqur me vlerat dhe frytet e punës së vet. Të tillët magjepsen dhe pandehin se jetojnë pa kokëçarje ndonëse pa fryte të mundit të vet. Disa përdorin dinakëri të llojllojshme në vend se të punojnë vet dhe kështu spekulojnë me qëllim 98

të arritjes së kënaqësive. Nëse dinakëritë e veta nuk u sjellin atë çka dëshirojnë, e për këtë mbesin pa kënaqësitë e shfrenuara, përmes rezultateve të punës së njerëzve të tjerë, atëherë konsiderojnë se kanë të drejtë ta likuidojnë çdonjërin i cili u del në rrugë interesave të tyre, vetëm e vetëm për të arritur qëllimet e veta. Ata nuk druajnë ta dëbojnë atë të cilin e kanë shfrytëzuar mirë. Kur parandjenja i nxitë të ikin nga rreziku, apo u bie ndërmend ndonjë kënaqësi, njëkohësisht në mendimet e tyre hapen dyert e dinakërisë dhe të dhunës, me ndihmën e të cilave arrijnë qëllimet e veta.Kështu jepen në aksion dhe plaçkitja e zëvendëson shkëmbimin paqedashës, grindja e zëvendëson marrëveshjen dhe sjelljet njerëzore fillojnë të themelohen në dinakëri dhe përdorim force. Bile, sikur lakmia njerëzore të ishte e kufizuar vetëm në rivalitet për përfitimin e të mirave materiale dhe në luftë e kacafytje rreth asaj çka konsiderohet lëndë e aspiratave të pakufishme! Por njeriut i është dedikuar të ketë edhe kënaqësi shpirtërore, dhe ambicia më e lartë e tij është të përfitojë nderime (respekte) me virtyte dhe me vlera të veta tek njerëzit me të cilët është në ndonjë lidhje sado e largët të jetë ajo. Ngandonjëherë, tek disa njerëz kjo aspiratë arrin ato përmasa, saqë i tejkalon të gjitha dëshirat e tjera dhe shndërrohet në admirim i cili sjell kënaqësi më të madhe. Kjo dëshirë e flaktë e njeriut është mjet më i mirë për përforcimin e marrëdhënieve mes individëve dhe popujve, por vetëm nëse mbetet në suazat normale. Mirëpo, kjo shpeshherë është lëndë keqpërdorimi, sikurse edhe faktorët tjerë moral, për shkak dallimeve mes njerëzve, që i përmendëm më lart, në aftësitë e tyre, veprimet dhe fuqitë e karakterit. Ndërkaq, shumë njerëz të mençur kanë menduar se 99

mund të sigurojnë respekt të madh duke i frikësuar frikacakët dhe duke shqetësuar pasigurinë e paqedashësve, por kanë arritur vetëm t'u mbjellin frikën e jo edhe t'u nxisin respektin. Vallë, a është e mundur që edhe pranë të gjitha këtyre gjërave, bashkësia njerëzore, funksionimi i mirë dhe vet ekzistenca të varen nga solidariteti dhe ndihma që i ofrojnë njëri-tjetrit përspjetin të mirëmbahen në kushte të këtilla? A do të jenë shkak faktorët, të cilët i përmendëm për rrënimin dhe shkatërrimin e tyre? Kjo është e paevitueshme, andaj gjinisë njerëzore i duhet, që ta ruajë ekzistencën, dashurinë apo ndonjë ndjenjë tjetër. Në kohët e krizave, njerëzit e arsyeshëm (inteligjent) kërkonin strehim të ekzistencës njerëzore në drejtësi dhe barazi; konsideronin se, sikurse edhe disa mistikë, "drejtësia e zëvendëson dashurinë". Po, gjithsesi, kjo pandehje nuk është gjithaq e privuar nga urtësia, por kush do t'i caktojë rregullat e drejtësisë dhe të barazisë, dhe kush do t'i obligojë njerëzit t'u përmbahen këtyre rregullave? Në këtë pyetje disa janë përgjigjur: këtë mund ta realizojë - mendja. Dhe, sado që inteligjenca, arsyeja dhe imagjinata mund të jenë burime të përçarjes dhe shkatërrimit, gjithashtu mund të jenë edhe ndërmjetës të fatbardhësisë dhe mirëkuptimit reciprok. Në to mund të zë fill rehatia e dëshiruar. Tanimë kemi parë se baraspesha e mendimeve, gjerësia e diturisë, fuqia e arsyes dhe e të gjykuarit e drejtë u kanë mundësuar shumë njerëzve të ngriten përmbi afshe (pasione) dhe druajtjeve të supozuara. Të tillët e kanë njohur vlerën e drejtësisë së vërtetë dhe dallimin mes kënaqësive afatshkurtëra dhe fatbardhësisë së përhershme. Tek çdo popull kanë ekzistuar personalitete të mëdha, të cilët kanë vërë themelin e virtyteve të 100

vlefshme dhe të dinjitetit, kështu që në tërë këtë i kanë kuptuar edhe ato porosi të vërteta, por sekrete. Ata i kanë ndarë veprat e njerëzve, të cilat sjellin kënaqësi, por kanë pasoja të shëmtuara dhe në ato, të cilat janë të vështira për t'u kuptuar dhe realizuar, por rezultatet i kanë frytdhënëse dhe sjellin fatbardhësi të përhershme. Disa njerëz kanë ditur të flijojnë jetën dhe pasuritë e tyre duke përfaqësuar dhe mbrojtur idetë e veta e me këtë përfitonin fatin e martirëve, duke thirrur popullin e vet për t’u bashkuar dhe për ta mbrojtur rendin shoqëror. Këta mendimtarë i kanë vendosur parimet e drejtësisë mes njerëzve, kurse sundimtari ka për detyrë që këto parime t'i bëjë të obligueshme për bashkështetasit e tij, këhtu që, përgjithësisht shoqëria njerëzore të ndjekë rrugën e drejtë. Ky mësim, nga pikëpamja formale nuk e kundërshton të vërtetën, por a ka ndodhur kjo ndonjëherë në historinë njerëzore, a është në harmoni me natyrën e njeriut që të gjithë njerëzit, së paku pjesa më e madhe t'i nënshtrohen mendimit të një mendimtari, vetëm për atë se mendimi i tij është i drejtë? A mund të udhëhiqet shoqëria njerëzore apo një popull në bazë të fjalëve të një mendimtari i cili pandeh se ata janë duke gabuar, dhe se e vërteta qëndron në predikimin e tyre, madje edhe nëse për këtë u ofron argumente të dukshme dhe më të qarta, se njeriut për të jetuar i nevojitet dashuria? Jo, assesi. Diç e tillë nuk është e njohur në historinë njerëzore, e as që kjo është në harmoni me natyrën njerëzore dhe praktikën historike. Tashmë kuptuam se fatkeqësitë arrijnë edhe nga fakti se njerëzit nuk janë të njëjtë sipas inteligjencës së tyre, e që dëshirojnë të jenë të tillë thirren në bashkësi prej nga e kanë origjinën. Mbi të gjitha, masat e gjera nuk dinë të 101

bëjnë dallime mes njeriut të arsimuar dhe injorantit. Dy njerëz, të cilët nuk posedojnë nivel të njëjtë të inteligjencës nuk posedojnë as gjykime të njëjta për virtyte dhe nuk mund t'i zgjidhin konfliktet për vetën e tyre, e as të ofrojnë siguri. Pastaj, në mesin e udhëheqësve, të cilët janë të obliguar t'i zbatojnë parimet e barazisë, ekzistojnë të tillë që konsiderojnë se janë më lart se ata, të cilët i kanë caktuar këto, duke i riorientuar njerëzit kah pasionet e veta personale. Nga kjo rezulton mospajtimi në parime dhe çdo gjë që është ndërtuar mbi to - rrënohet, ndërsa qëllimi në emër të cilit janë vënë ato - tretet. Pasojave të paevitueshme të cilat rezultojnë nga mospajtimet ndërmjet njerëzve dhe, të cilat hapin përleshjet e afsheve, duhet t'u shtohet edhe ndjenja që është karakteristike dhe e pandashme nga natyra e njeriut. Çdonjëri pa marrë parasysh se a është inteligjent dhe i dijshëm apo i kufizuar dhe primitiv, e ndien dhe e sheh se është në varësi me një fuqi e cila është më e fuqishme se ai dhe më e fuqishëm se ata, të cilët janë më të fuqishëm se ky, se me të vërtetë, është në suazat e dëshirës së Atij i Cili është mbi të dhe i Cili udhëheq botët me të cilat (njeriu) është i ballafaquar dhe atë në mënyrën që është e pakuptueshme për njeriun, dhe se dëshira e njeriut është larg asaj që të jetë e barabartë me dëshirën e Tij. Çdo individ e ndien nevojën për ta njohur këtë Fuqi të Paprekshme. Në këtë vëzhgim i angazhon të gjitha aftësitë e veta shqisore, racionale dhe ato përgjithësisht intelektuale, duke qenë se kjo njohje nuk posedon rrugë tjetër përveç asaj, që i është kushtuar gjinisë njerëzore, e kjo është - të menduarit. Kjo është rrugë e çdo njeriu të mençur. Disa njerëz këtë Vullnet e kërkojnë tek disa shtazë, dhe atë nga dy shkaqe: për 102

shkak dobisë që kanë nga ato apo për shkak të rrezikut që u kanoset prej tyre. Pastaj, disa këtë Fuqi ua përshkruajnë yjeve, për shkak të influencës vizuele të tyre, e disa të tjerë konsiderojnë se kjo Fuqi gjendet në bimë apo në gurë, për çka edhe u shprehin respekt të veçantë. Disa, përsëri, manifestimin e Fuqisë e shohin në krijesa të ndryshme, duke pasur veti të përbashkëta të njësisë të çdo lloji. Sa më e rafinuar të jetë intuita, mendjet më subtile, e syri i shpirtit më efikas, aq më tepër zhvillohet mendimi në përgjithësi dhe më tepër pasurohen konsekuencat e tij. Disa hulumtues, të cilët kanë arritur shkallën më të lartë të diturisë, kanë mundur ta konceptojnë (njohin) këtë Fuqi mbretëruese dhe të kuptojnë se ajo rezulton nga Qenia Supreme, por, nga ana tjetër, nuk kanë pasur sukses të depërtojnë në disa fshehtësi të këtij Fuqiploti, të cilat edhe më tej pwr ta kanë mbetur misterioze. Njohuria e tyre nuk ka qenë e besueshme dhe e sigurt, nuk ka qenë pa mikstura skeptike dhe pasigurie. Duke qenë se personat e tillë nuk kanë pasur autoritet të duhur, me të cilin do ta shpurin popullin në shtigjet e kalueshme, shpeshherë vinte gjer tek mospajtimi i cili përherë mbetej prezent, ndërsa rruga e drejtë përsëri fshihej dhe humbaste. Njerëzit janë në pajtim se duhet t'i nënshtrohen Atij që është lart mbi fuqinë e çdonjërit, që është i paarritshëm për mundësitë e tyre, por janë ndarë dhe janë konfrontuar në metodën e kuptimit të atij Zoti, të Cilit i dorëzohen dhe i nënshtrohen. Këto mospajtime mendimesh kanë lënë pasoja të mëdha, të cilat kanë kontribuar ndarjen e dyanshme në marrëdhëniet reciproke dhe janë treguar më të rrezikshme sesa ato mospajtime të lindura nga 103

domonimi i epsheve në pikëpamje të të kuptuarit se çka është e dobishme e çka është e dëmshme. Edhe pse njeriu është krijuar të jetojë në bashkësi, ai nuk është i prirur nga instinkti natyral në ato përmasa sa janë të prirura bletët dhe disa lloj thneglash, i cili do ta udhëhiqte jetesën në mënyrë të tillë. Përkundrazi, inteligjenca e tij mund ta shpie tërësisht në rrugë të gabuar. Në natyrën e tij është ndjenja për ekzistimin e Sunduesit. Por, përkundër kësaj ndjenje nuk i është dhënë që në tërësi ta njehë Qenien e Sovranit Absolut, e as esencën e atributeve të Tij; njeriu i është dhënë humnerave të përsiatjeve personale, ai lundron valëve të mendimeve të veta, të cilat e shpiejnë në sfera më pak të njohura dhe tërësisht të panjohura. Kjo pasiguri sjell me vete sprovime për shoqëri dhe rreziqe për jetën e njeriut. Vallë, a do të thotë kjo se gjinia njerëzore është e shënuar me papërsosmëri dhe me të meta, të cilat ngandonjëherë e bëjnë më të dobët se shtazët më të dobëta, se ato që gjenden në shkallën më të ulët të ekzistencës? Po, kështu do të ishte sikur Krijuesi nuk do t’i jepte fuqi të posaçme mu në këto dobësi,. Njeriu është krijesë misterioze në veprimet e veta; me fuqinë e mendjes ngritet në shkallë më të larta të botëve shpirtërore - melekut, mendimi i zgjerohet gjer në kufijtë e fundit të njohjes së mbretërisë qiellore alemu-l-xheberut. Me aftësitë e veta njeriu lufton kundër fuqive kozmike, të cilat u bëjnë ballë të gjitha goditjeve. Por ai është i imët dhe i pafuqishëm, ai bie në shkarëzime, demoralizime, bie gjer në shkallët më të ulëta të pavlerësisë posa t'i paraqitet ndonjë pengesë në rrugë, të cilës nuk ia di shkakun dhe zanafillën. E kjo është fshehtësia e cila i karakterizon të gjithë njerëzit, fshehtësi e cila nuk mund t’i tundë vetëm ata që dinë të 104

shohin brenda në shpirt. Kjo pafuqi njeriun e drejton kah rruga e drejtë, ndërsa shkarëzimi e drejton kah fatbardhësia, sepse Dhuruesi Bujar tërë gjinisë njerëzore i ka dhuruar mjetin me të cilin do ta kompensojë të metën natyrore, instinktin për të cilin vuan çdo individ, sepse Urtësia e Tij me këtë të metë e ka veçuar njeriun nga krijesat e tjera. Sikurse që çdo njeri është i pajisur me mendje e cila dirigjon shqisat në hulumtim e sipër për ushqimin e duhur, për t'i mbuluar pjesët e turpshme të trupit, për mbrojtje nga të nxehtit dhe të ftohtit, po ashtu, në përgjithësi është i pajisur me të gjitha ato gjëra që i nevojiten për të ekzistuar në të ardhmen dhe me mënyrat e hulumtimit për t'u siguruar nga rreziqet natyrore jetësore. Për sigurimin e jetës shoqërore, e cila është themel i rrojtjes së tij, Zoti xh.sh., nga dashuria e madhe e ka dhuruar me Pejgamber të vërtetë, i cili u është drejtuar njerëzve me norma, të cilat nuk ndryshojnë nga ato në të cilat bazohet i tërë Universi, e, të cilat janë në harmoni me natyrën e njeriut dhe rreptësisht janë të harmonizuara me parimin e mësimit dhe të udhëzimit. Të gjitha këto i janë dhuruar njeriut në momentin kur ka qenë në situatë tejet të vështirë dhe në mungesë të një fuqie totale. Dhuruesi i ka caktuar individët si udhëheqës dhe udhërrëfyes për në rrugën e drejtë, të cilët i ka veçuar me cilësi të posaçme, të domosdoshme për detyrat e tyre, çfarë nuk i posedojnë njerëzit e tjerë. Disa Pejgamberë i ka siguruar me argumente të pakontestueshme për vërtetësinë e porosive, me të cilat i kanë tërhequr njerëzit dhe i kanë drejtuar kah drejtimi dhe mësimi që, gjer atëherë ka qenë e paarritshme për mendjen e njeriut, para të cilave dijetarët, të cilët i kanë kërkuar këto argumente kanë mbetur kokëulur, ndërsa tekanjozët kapriciozë kanë 105

kapitulluar, logjikuesit kanë mbetur të shastisur, kështu që të gjithë kanë qenë të detyruar t'i pranojnë udhëzimet e Lajmëtarëve. Para udhëzimit të arritur injorantët janë shtanguar, të pamurit u është hapur dhe i kanë braktisur dyshimet dhe bredhjet e tyre të deriatëhershme. Zemrat u kanë hyrë në rrugën e urdhërave të Allahut xh.sh., ndërsa natyra e tyre njerëzore ka mbetur e habitur para zbulimeve të kurioziteteve të Zotit dhe kështu kanë kuptuar atë që kurrë nuk do të mund ta zbulonin vet. Në vet-dërgesën dhe konfirmimin e udhëzimit, të cilin e kanë pranuar kanë qenë të barabartë: skllevërit dhe skllavopronarët, mbretërit dhe varfanjakët e kapitur, intelektualët dhe primitivët, qytetarët dhe barbarët. Obligimi i nënshtrimit për të gjithë është i njëjtë. Mendja e shëndoshë është dorëzuar, duke pranuar nënshtrimin. Lajmëtarët e të Vërtetës i kanë mësuar njerëzit për tërë atë që ka dashur Allahu xh.sh., duke dhënë instruksione për marrëdhënie të drejta kundrejt kësaj bote dhe botës së ardhshme. U kanë mësuar njerëzve çështjet e rëndësishme përkitazi me Qenien e Tij dhe atributet e përsosura që i posedon Ai. Këta udhëzues të së vërtetës kanë qenë Lajmëtarë të fesë dhe Pejgamberë të Zotit. Pra, Pejgamberizmi i Pejgamberëve të Zotit paraqet përsosmërinë e realitetit njerëzor dhe, në përgjithësi, ekzistencën njerëzore si të tillë. Ata për gjininë njerëzore janë sikurse mendja për njeriun. Këtë bekim Allahu xh.sh. e ka dërguar përmes Pejgamberëve "...kështu që njerëzit pas dërgimit të Pejgamberëve mos të kenë gjasë për kundërshtime dhe për arsyetime..." (En-Nisa, 165). Në kaptinat vijuese do të flasim për obligimet e Pejgamberëve dhe në mënyrë të veçantëë do t’i shqyrtojmë detyrat e tyre Pejgamberike. 106

107

frymëzimit - ihlamit, sepse ihlami është të njohurit intuitiv, ku personi i caktuar është absolutisht i vetëdijshëm për të njohurit dhe drejtohet kah qëllimi i caktuar pa dijeni subjektive mbi origjinën e frymëzimit të këtillë. Kjo njohuri është e ngjashme me paraqitjen e urisë, të etjes, të pikëllimit dhe të gëzimit. Unë personalisht nuk vërej kurrfarë vështirësish për t'u kuptuar mundësia e arritjes së llojit të parë të Vahjit dhe zbulimet, të cilat në përgjithësi kanë të bëjnë me fatin njerëzor nga ana e Pejgamberëve të Allahut xh.sh. Është e vërtetë se kanë ekzistuar dhe ekzistojnë njerëz të tillë, në të gjitha vendet dhe në të gjitha kohët, të cilët mungesën e diturisë dhe mendjelehtësinë e kanë hedhur matanë "bregut të lindjes", andaj të tillët kanë rënë në shakullinë të dyshimit për çdo gjë që njerëzit nuk mund ta kapnin përmes pesë shqisave të jashtme të tyre. Madje, ngandonjëherë i kaplonte dyshimi edhe për ato gjëra që e ndienin edhe vet shqisat e tyre. Degjenerimi i tyre personal sikur të ishte rrokullisur në shkallën më të ulët të botës shtazore. Ata kanë mbërthyer aktivitetin e mendjes, fshehtësitë dhe rafinitetin e saj. Andaj, gjenin kënaqësi në atë që liroheshin nga obligimet dhe ndalesat e dhëna të jetës së paligjshme, madje edhe gjenin kënaqësi në vendbanime dhe tubime aventuriere, të cilat u përgjigjeshin orientimeve të tyre personale dhe, të cilat i izolonin nga braktisja (likuidimi) i vetive të padenja që, sipas të gjitha gjasëve u ngjanin sjelljeve të kafshëve e jo të njerëzve. Kur u prezentohet të biseduarit për Pejgamberët dhe për religjionet, kur një besimtar insiston në atë që ekstravagantët e tillë të dëgjojnë, ata që më parë refuzojnë çdo gjë që iu ofrohet për shqyrtim dhe diskutim, ia kthejnë shpinën duke i mbyllur veshët nga frika se argumentet e reja do t'ua turbullojnë 108

mendjen dhe se, për këtë shkak do të detyrohen t'i besojnë shpalljes dhe t'i respektojnë ligjet fetare, me çka do t'iu ndërpriten kënaqësitë në atë që, edhe më tej dëshirojnë të kënaqen. Natyrisht, kjo është sëmundje e shpirtrave dhe e zemrave të tyre, e cila shërohet vetëm me dituri, nëse dëshiron Allahu xh.sh. Të konstatojmë: vallë, a është e mundur t'i zbulohet dikujt diçka që përndryshe nuk është për t'u zbuluar dhe që nuk do t'i zbulohet kurrkujt tjetër, por pa mendime pararendëse, e krahas kësaj pranuesi që përpara e di se ky zbulim është drejtpërdrejt nga Sunduesi - Dhuruesi i mendjes dhe i logjikës, atëherë kur Allahu xh.sh. e dhuron me këtë dashamirësi të posaçme? Është e qartë se mundësitë e diturisë janë të llojllojshme; disa mendje janë më të larta se të tjerat, ndërsa mendja e shkallës së ulët nuk mund të kuptojë atë që kupton mendja e shkallës më të lartë, përveçse në mënyrë sipërfaqësore. Kjo nuk ka të bëjë me nivelin e arsimimit, sepse kjo llojllojshmëri u përket dispozitave natyrore të individëve, në të cilat nuk është e mundur të depërtohet, duke qenë se nuk janë të arritshme për vullnetin dhe ndikimin njerëzor. S'ka dyshim se ekzistojnë sfera të doktrinave spekulative për të cilët disa persona mendojnë shumë për t'i kuptuar, ndërsa të tjerët, mendja e të cilëve është e nivelit më të lartë, këta i kanë plotësisht të qartë. Llojllojshmëritë e këtyre sferave janë të shumtë dhe ekzistojnë të tillë, të cilët është e pamundur të identifikohen. Shumë njerëz të zellshëm dhe kolosë të intelektit, gjërat e largëta dhe të imëta i shohin të afërta dhe të mëdha, andaj kështu edhe i kuptojnë, ndërsa njerëzit me mendje dhe intelekt të nivelit të ulët, së pari këto gjëra i mohojnë e pastaj i admirojnë dhe, vërojtjet e atyre i përvetësojnë si fakte të 109

ditura nga të gjithë, të cilat nuk kanë kundërthënie dhe janë të qarta. Nëse dikush këtë e mohon, atëherë ata i kundërvihen po me atë fuqi me të cilën u janë kundërvën të gjithë atyre, të cilët i kanë udhëzuar mu në këtë njohuri. Ky lloj njerëzish, edhe pse numerikisht i vogël, është gjithnjë prezent tek të gjithë popujt gjer në ditët e sotme. Nëse mirret parasysh e tërë kjo që theksuam më sipër - e nuk mund të mos pranohet e vërteta - atëherë vetëm për shkak të dobësisë së intelektit dhe zmbrapjes nga konkluzioni i paevitueshëm, nuk do të mund ta pranonim këtë: para së gjithash, ekzistojnë njerëz të cilët sipas natyrës së tyre posedojnë pastërti esenciale e cila me mëshirën e Allahut xh.sh., i predestinon të lartësohen në horizonte më të larta të diturisë dhe të eksperiencës njerëzore, dhe arrijnë kufijtë e fundit të njerëzisë. Ata, me sytë e vet i shohin gjërat e Allahut xh.sh., e që të tjerëve nuk u shkon për dore t'i arrijnë as me mendje e as me shqisa. Ata fitojnë dituri nga Allahu i Gjithdijshëm dhe i Gjithëfuqishëm, e cila sipas qartësisë së vet është mbi të gjitha leksionet e profesorëve tanë të dijshëm. Pas arritjes së Shpalljes dhe pranimit të saj lind nevoja për transmetimin dhe kumtimin e tërë asaj që është komunikuar. Rregullat, të cilat Allahu xh.sh. i aplikon ndaj të gjithë popujve në të gjitha kohët, janë ato që sipas nevojës, në mesin e njerëzve janë paraqitur Pejgamberë, të cilët Ai me dashamirësinë e Vet i ka zgjedhur për t'i caktuar ligjet, të cilat do t'u sigurojnë njerëzve interese më të larta, për t'i respektuar dispozitat e domosdoshme të jetës së rregullt, dhe për përfitimin e virtyteve më të larta njerëzore, dhe që bashkësisë njerëzore dituritë e shpallura t'i bëhen udhëzime për fatin e tyre dhe të jenë 110

të mjaftueshme për orientimin e tyre personal. Së fundi ka përfunduar epoka e Pejgamberizmit dhe feja është përkryer, për çka do të flasim më gjerë në kaptinën mbi Pejgamberizmin e Muhammedit a.s. Nuk ka asgjë të pamundshme në të ekzistuarit e krijesave të posaçme shpirtërore, engjëjve fisnikë dhe paraqitjeve të tyre dinjitoze për nivelin e lartë, duke marrë parasysh atë që dimë për shpirtin tonë. Dituritë e moçme dhe të rejat na mësojnë se ekzistojnë botë më subtile se ato materiale edhe pse janë të paarritshme për shqisat tona. Prandaj nuk është e pazakonshme që një pjesëz e asaj bote mirëmban disa shenja të shkencës Hyjnore dhe që Pejgamberët i pranojnë këto shenja. Kur me anë të traditës autentike kuptojmë diç më tepër përkitazi me këtë atëherë këtë duhet miratuar dhe pranuar si të vërtetë. Për sa i përket manifestimit të zërit dhe figurave të atyre qenieve shpirtërore, të arritur vetëm për persona të cilët Allahu xh.sh. i ka pajisur me aftësi ndijore, kundërshtarët e Pejgamberëve edhe vetë pranojnë diç të ngjashme tek personat, të cilët lëngojnë nga ndonjë sëmundje. Një i sëmurë pandeh se, është e vërtetë se e ka parë dhe dëgjuar dikë me të cilin ka bërë skermim (dyluftim me shpata) dhe është përleshur me të - e në realitet asgjë nuk ka ndodhur. Ndërkaq, nëse është e mundur të formohen objekte të dukurive (fenomeneve), të cilat ekzistojnë në vetëdijen e njerëzve dhe kur kjo është e mundur edhe te personat e sëmurë, atëherë përse do të ishte i pamundur zbulimi i të vërtetave të kuptueshme tek intelektët e llojllojshëm, dhe atë në lëmin e botës ndijore, gjatë së cilës arrihet një gjendje paprekshmërie dhe përse kjo të mos jetë kualitet plotësues i mendjes tek personat, të cilët posedojnë 111

aftësi dhe kualitete të shkallës së lartë, çfarë nuk i kanë njerëzit e thjeshtë. Është e domosdoshme që pranuesit e Shpalljes të jenë në lidhje të vijueshme në relacion bota shpirtërore - bota materiale, që nuk është e zakonshme tek njerëzit e thjeshtë. Kjo është lehtë të pranohet, aq më tepër ky është rezultat i domosdoshëm i gjendjes së tyre të jashtëzakonshme, sepse edhe tek njerëzit e tjerë ekzistojnë disa gjëra dhe përjetime jo të rëndomta, kështu që kjo dallueshmëri e shprehur e pranimit Pejgamberik nga përjetimet e njerëzve të tjerë, është ajo që i shquan dhe i veçon, që njëkohësisht shërben si argument i Pejgamberizmit të tyre. Dëshmia e autenticitetit të të njohurit të tyre dhe saktësia e gjithë asaj që na sjellin ata, prehet në faktin se të sëmurët moral shërohen me barna, të cilat i preferojnë ata, ndërsa dobësia e vullnetit dhe e rezonimit, me të cilat është i goditur populli i tyre, shndërrohet në forcë dhe në fuqi atëherë kur ai popull i dëgjon fjalët e tyre. Pra, Pejgamberët janë persona me intelekt të shëndoshë, sepse të pranohet se shëndeti rezulton nga sëmundja, dhe se rendi publik mund të rivendoset në bazë të faktorëve që shkaktojnë çrregullime, kjo do të thoshte të mohohet e vërteta e hapët. Për sa u përket gjigantëve të intelektit dhe të mendjes në mesin e gnostikëve, niveli i të cilëve është nën nivelin e Pejgamberëve, ata mjaftojnë të jenë miqtë e Pejgamberëve, e quhen evlia dhe bartës të ligjeve fetare të tyre dhe të detyrave pejgamberike.Shumë prej tyre kanë arritur përzemërsi dhe afërsi të shkallës së lartë, kanë arritur zbulimin e shumë gjendjeve dhe sendeve që mendja dhe shqisat nuk mund t'i kuptojnë, pastaj botëve, të cilat janë të arritshme vetëm për llojin e këtyre njerëzve, të cilët kanë vizione të njëmendta dhe 112

kanë provim (argument) për botën ideale, që nuk mund të mohohet.Për këtë shkak ata nuk i çuditë ajo se çka flitet për Pejgamberët. Ai i cili e ka përjetuar këtë situatë, këtë e njeh mirë, e ai i cili është i privuar nga përjetimi personal dhe të të njohurit real, ai gjithnjë gabon në konkludimet e veta. Një nga argumentet për saktësinë e pandehjeve dhe të kumtimeve të tyre është edhe paraqitja e pasojave të mira dhe të dobishme nga ndikimi i tyre, pastaj fakti se ata në sjelljet e tyre frenohen nga çdo gjë që është në kundërshti me këshillat e Pejgamberëve dhe pastërtia e karakterit të tyre i cili i largon nga çdo gjë që e gjykon mendja e shëndoshë dhe e mohon praktika korrekte. Këta kolosë, të stimuluar me të Vërtetën, e cila jeton në vetëdijen e tyre, duke e ndriçuar shpirtin e tyre predikojnë për të mirën e njerëzve të rëndomtë, si dhe për të mirën e atyre me famë. Natyrisht, bota nuk ka qenë e kursyer nga imitatorët, por këta mashtrues së shpejti janë zbuluar, me ç’rast janë shpallur botërisht qëllimet, motivet dhe punët e tyre të liga, të cilat nuk kanë qenë në shërbim të së vërtetës. Njerëzit e tillë pas veti kanë lënë gjurmë të shëmtuara, ekstravaganca intelektuale, devijime morale dhe çrregullime. Veprimtaria negative e tyre solli gjer tek shkretërimi shpirtëror mes popujve, ku zhvillonin këtë veprimtari. Fjalimet e tyre ishin aq të shëmtuara "sikurse pema e keqe që është shkulur nga toka e nuk qëndron më." (14, 26).Ndër ata, që i mohojnë Pejgamberët, të njohurit dhe argumentet e tyre, dhe atyre që shfaqin përkatësinë e tyre ndaj besimit të vërtetë të lajmërimit të Pejgamberëve, përjetimit dhe të ekzistuarit e vërtetë të Shpalljes, qëndron vetëm veli, veli i tradicionalizmit, ku zakonisht mu ky vel i pengon inteligjencës të depërtojë më thellë, madje edhe në ato 113

gjëra të cilat i janë bërë shprehi e përditshme.

114

115

asnjë kundërshtim mes mendimtarëve se kjo lloj tradite gojore nuk sjellë siguri të plotë në lidhje me të rrëfyerit për Zotin, por ekzistojnë dallime në të kuptuarit e tevaturit dhe disa kushte dytësore, të cilat duhet të plotësohen. Rrëfimet për jetën e disa Pejgamberëve, të cilat kanë arritur gjer tek ne, u përgjigjen konditave të traditave të përputhura. Ky është rasti me Ibrahimin, Musain, dhe Isain a.s.. Kjo traditë mes tjerash, na tregon: se ata nuk kanë qenë, në lidhje me popujt në mesin e të cilëve janë dërguar, as më të fuqishmit e as më të pasurit. Tek e fundit, ata nuk kanë qenë as nga shtresat më të ulëta të shoqërisë prej të cilëve njerëzit do të largoheshin dhe do t'ia kthenin shpinën. Për sa i përket pushtetit dhe pasurisë, këto ua lenin të tjerëve, por mbretërit dhe pasanikët i kalonin me mësimet e veta, duke i thirrë njerëzit t'i besojnë Allahut xh.sh., duke mos pasur frikë nga mbretërit dhe ushtarakët e tyre, duke ua tërhequr vërejtjen aq vendosmërisht dhe me zë të lartë, saqë ata frikësoheshin edhe në fronet e veta. Vërtetonin se u ishte dërguar Shpallja nga Krijuesi i qiejve dhe Tokës, se janë duke sjellë ligjet, të cilat Ai ua dërgonte njerëzve, dhe duke dhënë argumente të tilla para të cilave mposhtej çdo fuqi. Dispozitat që i vendosnin tërësisht i përgjigjeshin natyrës së njeriut, andaj e vetmja e mirë e drejtë te popujt e tyre ishte që, ata në tërësi të pranoheshin dhe të përcilleshin. Ata, të cilët janë bazuar në Ligjin Hyjnor kanë përfituar fuqi dhe kanë siguruar fatbardhësi gjithnjë gjersa e kanë aprovuar atë, ndërsa ata, të cilët janë larguar nga ky Ligj, ose e kanë shtrembëruar atë, kanë qenë të mposhtur nga dobësia e vet dhe të shkatërruar nga mynxyrat. E tërë kjo, si dhe argumentet, të cilat i kanë sjellë, shpiejnë në konkludim dhe në bindje unitare që nuk është e mundur 116

të pranohet se Pejgamberët kanë qenë gënjeshtarë me mësimet mbi Allahun xh.sh., dhe në pohimet se Allahu xh.sh. ua ka shpallur të gjithë atë që u kanë transmetuar njerëzve, kështu që atij i cili nuk beson, thonë Pejgamberët nuk i mbetet kurrfarë arsyetimi për ta fajsuar dikë për mosbesimin e vet. Gënjeshtra nuk ka ekzistencë, ajo nuk lë gjurmë në shpirt sikur që bimët e egra rriten dhe ngallisin në tokën pjellore, vetëm atëherë kur braktiset ajo. Aty ku bujku është i zellshëm, baroja zhduket dhe mugullojnë kulturat e buta fushore. Të gjitha religjionet, të cilat janë shpallur përmes Pejgamberëve në botë e kanë luajtur atë rol të cilin e ka caktuar vullneti dhe dëshira e Allahut xh.sh. njësoj sikurse edhe faktorët e tjerë në evolucionin njerëzor dhe pranë kundërshtarëve dhe forcave të mbretërve të mposhtur. Pra, nuk është e mundur që gënjeshtra të jetë themeli i Shpalljes e as mbështetja e saj të qëndrojë në intriga dhe në halucinacione. Konfirmimi ynë, në esencë vlen përgjithmonë për të gjitha religjionet, drita e të cilave shndritë nën shtresa llumi me të cilat janë mbuluar më vonë. Për t'i vërtetuar pejgamberizmet e Pejgamberëve të Allahut xh.sh., të cilëve jemi të obliguar t’u besojmë, mjafton të argumentojmë pejgamberizmin e Pejgamberit tonë, Muhammedit a.s., i cili na ka njoftuar me pejgamberizmet e tyre, e ky e ka folur vetëm të vërtetën. Për pejgamberizmin e tij do të flasim, dhashtë Zoti xh.sh., në një kaptinë të veçantë.

117

DETYRAT E PEJGAMBERËVE TË ZOTIT Nga tërë ajo që theksuam përkitazi me nevojën e njerëzimit për Pejgamberët e Zotit, rezulton se ata në pikëpamje njerëzore, kanë të njëjtin rol sikurse inteligjenca në pikëpamje të individit, se pejgamberizmi i tyre është një nga nevojat e shumta të njeriut për zhvillimin e tij mendor, dhe se kjo është mëshirë e madhe e Drejtuesit të Lartësuar. Pejgamberizmi është mëshirë e dhuruar nga Dhuruesi i tërë ekzistencës, me të cilin njeriu dallohet nga të gjitha krijesat e tjera. Pejgamberizmi është nevojë e shpirtit dhe e tërë ajo që ndikon në këtë proces, në realitet i drejtohet shpirtit për ta pastruar nga epshet, të cilat e shpërkëndejnë atë për t'i drejtuar prirjet e tij dhe për t'i dhuruar atë që njeriun e bën të lumtur në të dy botët. Pejgamberitë e Pejgamberëve a.s., relativisht nuk janë përzier drejtpërdrejt, e as që kanë hyrë në shpjegimin e problemeve rreth jetës praktike dhe mundësive për përfitimin e pasurive, pastaj përpjekjeve mendore për përfitimin e diturive mbi fshehtësitë, të cilat na i zbulojnë shkencat eksperimentale, pos në kuptim të këshillave të përgjithshme mbi përkorësinë dhe humanitetin religjioz. Këto përpjekje dhe aspirata janë të lejuara, nëse nuk nxisin dyshime në të besuarit se Sunduesi i të gjitha gjërave që ekzistojnë është Allahu Një, i Gjithëfuqishmi, i Gjithdijshmi, i Lartëmadhëruari, i Cili është dëshmuar me argumente më të bukura dhe i 118

përshkruar me atribute më të bukura, i Pari dhe i Fundit. Ai sundon me të gjitha botët, para Tij të gjitha krijesat janë të barabarta, sepse Ai të gjitha i ka krijuar me fuqinë e Vet, por këto mes veti dallohen nga disa cilësi të veçanta. Pejgamberët na mësojnë edhe për atë se këto përpjekje dhe aspirata nuk guxojnë ta dëmtojnë askë, as në personalitetin e dikujt, as në nderin e tij e as në pikëpamje të jetës apo pasurisë së tij, përveç nëse për këtë ekziston ndonjë shkak tejet i rëndësishëm, i dirigjuar nga interesat e përgjithshme njerëzore apo nga urdhëri i ligjit fetar. Pejgamberët i drejtojnë mendjet kah të njohurit e Allahut xh.sh. dhe atributet e Tij. Ata, gjthashtu i kanë caktuar edhe kufijtë e fundit në të kërkuarit e këtyre njohjeve, duke aplikuar një metodë, në bazë të së cilës nuk është vështirë të pranohet dhe të plotësohet dëshira, dhe përmes së cilës njeriu nuk e humbas besimin në fuqinë e vet, që ia ka dhuruar Allahu xh.sh. Ata i kanë tubuar njerëzit, duke i thirrur që të besojnë në Një Zot të Vetëm, e këtu nuk ka pasur përçarje. E kanë hapur rrugën, që njerëzit t'i drejtohen drejtpërdrejt të Vetmit Zot, pa kurrfarë ndërmjetësimesh. I kanë ngritur shpirtrat e njerëzve, duke i ndërlidhur me Zotin në të gjitha punët e veta. Njerëzve ua kanë tërhequr vërejtjen në gjithëfuqinë e Allahut, duke u dhënë detyra të cilat shprehin besnikërinë ndaj Tij në orët dhe në ditët e caktuara. Këto detyra janë vërejtje për ata, të cilët harrojnë, inkurajim për ata që besojnë, këndellje për ata që ligshtohen (në besim), e ai i cili dëshiron siguri, këtë do ta forcojë duke i kryer këto detyra. Pejgamberët u kanë sqaruar njerëzve të gjitha dilemat në të cilat i shpien mendja dhe pasionet, interesat dhe shijet e ndryshme. Janë përpjekur për 119

mirëqenien e popujve dhe kënaqësinë e tyre, duke u shpjeguar urdhërat energjike të Allahut. Me këmbëngulje i përmbaheshin asaj që do të sjellë dobi kolektive dhe individuale. I vizitonin njerëzit duke u shprehur dashamirësitë e veta, duke ua zbuluar fshehtësitë e dashurisë dhe, duke u treguar se në mirëkuptimin reciprok themelohet i tërë rendi shoqëror. U tregonin njerëzve rëndësinë e luftës me vetveten, ashtu që në këtë mënyrë t'u qetësoheshin zemrat dhe t'u këndelleshin mendjet. I mësonin se duhej të respektoheshinn të drejtat e çdonjërit, duke mos i lënë pas dore të vetat; se të drejtat nuk duhet të tejkalohen sepse ekzistojnë kufijtë e caktuar; se të udhëzuarit duhet t'i shpëtojnë ata, të cilët kanë devijuar, e të diturit duhet t'i mësojnë të paditurit; se të fuqishmit duhet t'i ndihmojnë të pafuqishmit, ndërsa të pasurit duhet t'i ndihmojnë të varfërit. Sipas urdhërit të Allahut, Pejgamberët i caktonin parimet e sjelljeve të njerëzve, duke u mundësuar që më lehtë t'i përballojnë obligimet e tyre. Këto për shembull janë: ndalimi i vrasjes së njerëzve jashtë parimeve të caktuara me ligj, i cili i parashikon këto (vrasje) në raste të jashtëzakonshme; ndalimi i përvetësimit të padrejtë të fitimit të huaj, përveç në raste të parapara me ligj; respektimin e marrëdhënieve bashkëshortore, e përkitazi me këtë i caktojnë se cilat martesa janë të ligjshme e cilat janë të ndaluara. Përveç këtyre, ata i udhëzojnë njerëzit të forcojnë shpirtin e vet përmes përfitimeve të virtyteve siç janë: sinqeriteti, besnikëria, të mbajturit e fjalës së dhënë, përmbushja e marrëveshjeve, përdëllimi ndaj të pafuqishmëve, qëndresa në këshillimet e të afërmve dhe përfillja e të drejtave të çdo njeriu pa përjashtim. Ata i nxisin njerëzit t'i ndërrojnë dëshirat 120

momentale personale në favor të idealeve të përjetshme, duke u thirrur herë në aspiratat e njeriut e herë në frikën e tij, dhe duke përdorur kërcënime ashtu si kërkon urdhëri i Allahut xh.sh. Pejgamberët hollësisht u kanë shpjeguar njerëzve, sipas aftësive të të kuptuarit dhe të pranimit të tyre, se me cilat vepra do ta meritojnë kënaqësinë e Allahut xh.sh. Gjithashtu, u kanë shpjeguar të gjitha ato gjëra që e hidhërojnë Allahun xh.sh., pastaj u kanë treguar për jetën e asaj bote dhe për atë se çka ka përgatitur Allahu xh.sh., si shpërblim për ata që jetojnë brenda kufijve të dispozitave fetare dhe urdhërave të Allahut xh.sh., dhe ruhen nga ajo që është e ndaluar. Pejgamberët i kanë mësuar njerëzit rreth çështjeve transcendentale - gajbit, aq sa është e mundur kjo, dhe sa është e lejuar nga Allahu xh.sh. Nëse mendja e njeriut hasë në ndonjë vështirësi për ta kuptuar botën tjetër, ai aspak nuk hamendet të pranojë se me të vërtetë ekziston ajo botë. Në këtë besim njerëzit kanë gjetur siguri, zemrat u janë qetësuar, të molisurit kanë gjetur prehje në durim duke shpresuar shpërblim nga Ai në pushtetin e të Cilit gjendet çdo gjë. Në këtë mënyrë janë sqaruar problemet më të mëdha të shoqërisë, me të cilat mirren mendimtarët e të gjitha kohëve. Roli i Pejgamberëve nuk është identik me rolin e shkencëtarëve dhe të ekspertëve, sepse puna Pejgamberike nuk është të studiuarit e historisë e as të zbuluarit e ligjshmërisë kozmike, as të studiuarit e çështjeve që kanë të bëjnë me Tokën dhe me përcaktimet e saj gjeografike dhe gjeologjike; e as që është nevoja të mirren me ndodhitë në botën e vegjetacionit, as të studiojnë botën shtazore dhe veçoritë dhe llojet e saj. Gjithashtu, roli i tyre nuk qëndron në atë 121

që të mirren me shkenca dhe që të përdorin të arriturat ekzistuese shkencore. Të gjitha këto arrihen me punë dhe me përpjekje të mëdha. Rehatia dhe stabiliteti i shpirtit arrihet me respektimin e Udhëzimeve të Zotit, sipas të cilave është drejtuar njerëzimi sepse njeriu posedon aftësi për të kuptuar brendinë e tyre. Fatbardhësia e atyre, të cilët i pranojnë këto fjalë rritet gjithnjë e më tepër, ndërsa ata, të cilët nuk i përfillin janë të gjykuar të kenë jetë të mundimshme. Sepse Allahu xh.sh. ka caktuar Ligjin sipas të cilit njeriu perfeksionohet gradualisht. Ligjet fetare të Pejgamberëve kanë sjellë përcaktime të qarta, të cilat i inkurajojnë njerëzit të bëjnë përpjekje të shumta për të arritur përsosurinë dhe të ngriten në pozita të larta, të cilat Allahu xh.sh. ua ka kushtuar njerëzve. Qëllimi kryesor i aluzioneve të përmendura në fjalët e Pejgamberëve a.s. mbi çështjet partikulare të kozmosit dhe atyre që kanë të bëjnë me Tokën është të tërhequrit e vërejtjes për argumentet, që tregojnë sheshit urtësinë e Krijuesit dhe, të cilat i drejtojnë mendimet në hulumtimin e fshehtësive të botëve dhe papërsëritshmërinë e tyre. Bisedat e Pejgamberëve me popujt e tyre nuk kanë mundur të jenë mbi nivelin e aftësive kuptimore të tyre, sepse përndryshe do të shkonte huq urtësia dhe rëndësia e detyrave të tyre. Ngandonjëherë, thëniet e tyre, duke iu drejtuar masës, kanë pasur domethënie të thella, të cilat edhe njerëzit më të arsimuar janë të detyruar t'i përsiatin dhe t'i komentojnë. Po ashtu, gjërat e kushtuara elitës së arsimuar mund të kuptohen vetëm pas një kohe të gjatë. Por, lloji i gjërave të këtilla shumë pak ka qenë i përfaqësuar në bisedat e Pejgamberëve. 122

Gjithsesi, duhet të kemi parasysh se, fjala nuk guxon të konsiderohet si pengesë, e cila do ta paralizonte inteligjencën dhe edukimin në përgjithësi, që të përdoren cilësitë e dhuruara nga Allahu xh.sh. për ta njohur Universin aq sa ekziston mundësia për kuptimin e tij. Përkundrazi, feja e stimulon njeriun për hulumtime, por nga ai kërkon që t'i respektojë kufijtë e mendjes;feja e obligon njeriun që të bëjë përpjekje të shumta në studimin e botës, e cila shtrihet para tij, por duke u ruajtur nga çdo ekzagjerim dhe duke respektuar kufijtë e çdo mësimi. Ai i cili pohon të kundërtën, ai me të vërtetë nuk e njeh fenë dhe bën mëkat të madh e të pafalshëm, të cilin nuk e harron Allahu xh.sh.

123

MBI KONTRADIKTAT Njëri prej atyre që e ka ëndje polemizimin do të thoshte: - Nëse veprimtaria e Pejgamberëve është nevojë gjenerike njerëzore, përmbushje e jetës së tyre njerëzore dhe rrugë e fatbardhësisë së tyre të kësaj dhe asaj bote, atëherë përse njerëzit janë përherë fatkeq? Përse gjithnjë fjalosen dhe kacafyten, luftojnë dhe nuk bashkëpunojnë, grinden dhe nuk ndihmohen, çdonjëri përgatitet për të sulmuar tjetrin dhe vetëm pret çastin e volitshëm? Përse i kanë zemrat përplot lakmi të pangopur, përse besimtarët e fesë tjetër i konsiderojnë armiq të vet dhe në këtë shohin arsyetim për konfrontime dhe armiqësi të dyanshme, dhe këtë e konsiderojnë më tepër të rëndësishme se sa përpjekjen për kontribuimin e mirëqenies dhe dobisë së përgjithshme? Madje edhe ithtarët e të njëjtës fe ngatërrohen mes veti dhe ndahen në të kuptuarit dhe të njohurit e drejtimit brenda saj dhe kanë mendime të ndryshme në të kuptuarit logjik të premisave esenciale të mësimit fetar. Mbi ta grumbullohen retë e kobit, ndërsa epshet i mashtrojnë, gjaku derdhet, vatrat rrënohen, gjithnjë gjersa më i forti nuk e mposhtë më të dobëtin! E drejta e të fortit përforcohet me dhunë e jo sipas parimeve të së vërtetës dhe të fesë!? Vallë, a thua feja për të cilën pohon se është urtësi universale dhe Pejgamberi, posedues dhe proklamues i dashurisë, nuk janë me të vërtetë shkaktar të të gjitha mynxyrave dhe të gjitha kataklizmave? Çfarë 124

është dallimi mes asaj që ajo premton dhe asaj që ajo realizon? Përgjigjja jonë në këtë protestë do të ishte: Po, këto janë fakte dhe ngjarje, të cilat ndodhin pas vajtjes së Pejgamberëve, pasi që njerëzit i kanë braktisur udhëzimet dhe porositë e tyre, pasi që feja ka ardhur në duart e atyre, të cilët as që e kanë kuptuar atë, ose së paku e kanë kuptuar por, janë shndërruar në fanatikë, ose nuk janë shndërruar në fanatikë, por në zemrat e tyre nuk ka pasur ndjenja për të, ose përkundër të gjithë këtyre ndjenjave nuk kanë pasur intelekt mjaft të gjerë për ta aplikuar atë. ashtu siç e kanë aplikuar Pejgamberët dhe ithtarët e tyre besnikë. Mirëpo, na thuaj ti se cili Pejgamber i ka sjellë popullit të vet mirëqenie gjenerike, përdëllesë të plotë dhe besim i cili i ka plotësuar të gjitha shpresat e tyre përgjithësisht apo veç e veç? Besoj se lexuesi do të pajtohet me mua nëse them se numri më i madh i njerëzve nuk e kuptojnë filozofinë e Platonit, e as që kanë mendje të prirur për ta kuptuar logjikën e Aristotelit, madje edhe nëse u shpjegohen idetë, të cilat janë më të afërta me të kuptuarit të tyre, edhe pranë sqarimeve më të hollësishme është e mundur që të mos kuptojnë dhe të mos kapin asgjë nga kjo, përveçse parafytyrim të mjegulluar, i cili nuk i kontribuon as forcimit të karakterit e as përmirësimit të sjelljes së tyre. Vështroni këta njerëz në situatat e tyre reale, të cilët më së shpeshti bëhen pre e epsheve të tyre dhe paramendoni se ju jeni këshilltar i tyre dhe përpiqeni që t'ua zbutni ngasjet në të cilat i hudhin mospajtimet e tyre mes veti. Pra, cila është rruga më efikase për t'i luftuar epshet e grafulluara dhe për t'i futur masat e drejtësisë në luftën e tyre për realizimin e 125

qëllimeve të dëshiruara? Është e qartë se rruga gjer tek ky rezultat nuk qëndron në atë që t'u shpjegohet se sa i dëmshëm është ekzagjerimi gjatë realizimit të dëshirave të frymëzuara nga epshet, apo sa është e dobishme përpjekja për realizimin e ndonjë ideali të cilin ekskluzivisht na dikton mendja e shëndoshë, e as në atë që t'u jepen shpjegime të ngjashme gjer tek, të cilat, madje edhe njerëzit me inteligjencë të jashtëzakonshme, arrijnë pas përsiatjeve të gjata. Rruga më e sigurt dhe më efikase është që vetëdija e tyre të drejtohet kah përsiatja për atë Fuqi të pashpjegueshme, e cila e rrethon njeriun nga të gjitha anët, duke ua përkujtuar njerëzve gjithëfuqinë e Allahut xh.sh., i Cili e ka prirur njeriun me atë që i ka dhuruar, i Cili i di edhe mendimet më intime, i Cili i di edhe të gjitha gjërat e tjera, i Cili çdo gjë që ekziston e mban nën kontrollin e vullnetit të Vet. Është nevoja që t'u parashtrohen alegoritë përkatëse e të afërta kuptimit të tyre. Pastaj duhet t'i këshilloni duke u rrëfyer tregime didaktike nga religjioni i tyre, siç janë ato me shembuj të mirë të besimtarëve të parë. Dhe, më në fund, duhet t'ua këndellni shpirtin duke u shpjeguar se si Zoti do të jetë i kënaqur me ta, nëse me ngulm ndjekin rrugën e drejtë, e nëse nuk veprojnë kështu, do t'i godasë hidhërimi i Tij. Duke i dëgjuar këto fjalë, zemrat e tyre binden, sytë u mbushen me lotë, zemërimi u kalon dhe u qetësohen afshet. Atij që i dëgjon këto fjalë i mbetet vetëm kjo: ose do të kënaqë Allahun xh.sh., duke iu nënshtruar urdhërave të Tij, ose do ta hidhërojë Atë, duke mos iu nënshtruar këtyre urdhërave. Kjo është plotësisht e qartë në jetën e njerëzve të dikurshëm dhe të sotshëm. Kush e mohon këtë, ai vetvetiu veçohet nga njerëzit. 126

Sa herë ka ndodhur që të qajmë dhe të na dridhet zemra e kapluar, duke dëgjuar me respekt të thellë vaizin (ligjëruesin) tonë. A ke dëgjuar se kjo i ka ndodhur dikujt, duke dëgjuar ligjëruesin e letërsisë apo ndonjë politikan? Kur kemi dëgjuar se ndonjë klasë njerëzish gjer në njeriun e fundit ka bërë vepra të mira në dobi të përgjithshme apo të veçantë, dhe se e kanë eliminuar kobin mes veti, vetëm për shkak të efektit të tij negativ? Një fakt i këtillë nuk është i njohur në historinë njerëzore, e as që është kjo në harmoni me natyrën e njeriut. Fuqia ekskluzive e ndërmarrjes së tillë prehet vetëm në mjedisin religjioz dhe në traditën autentike, e cila mbështetet mu në burim. Nuk ka ekzistencë njerëzore në Tokë, përveç jetesës sipas fesë. Faktori i fesë është më i fuqishëm dhe i vetmi parim i rregullt i sjelljes morale të të gjithë njerëzve gjer në detajet më të imëta. Ndikimi i saj në njeriun është shumë më i lartë se ndikimi i mendjes, që paraqet karakteristikë të veçantë të gjinisë njerëzore. Kemi thënë se raporti i Pejgamberizmit dhe i bashkësisë njerëzore është sikurse marrëdhënia e njeriut dhe e mendjes; ajo është udhërrëfyese në shtigjet e jetës. Ne konsiderojmë se Pejgamberët janë veshët dhe sytë e mbarë njerëzimit. Vallë, a nuk është funksioni i syrit të veçojë të bukurën nga e shëmtuara mes gjërave të dukshme dhe të dallojë rrugën më të lehtë nga ajo më e vështirë gjatë udhëtimit? Pranë të gjitha këtyre ndodh që, ai i cili nuk shërbehet mirë me të pamurit e vet të rrëzohet në humnerë e të pësojë edhe pse i ka sytë në "ballë". Kjo ndodh për shkak të hutimit, neglizhencës, pakujdesisë, kokëfortësisë apo kryeneçësisë. Ngandonjëherë mendja e njeriut dhe shqisat e tij ofrojnë qindra e qindra argumente për dëmshmërinë e gjësendit, 127

madje herë-herë këtë e ka të qartë edhe kundërvajtësi këmbëngulës, por ai, përkundër këtyre argumenteve të qarta, vazhdon në mënyrë të ethshme të zhytet në ligësira, duke mos i qetësuar epshet e zjarrta dhe, duke mos e braktisur kryeneçësinë. Tërë këta shembuj, aspak nuk zvogëlojnë vlefshmërinë e mendjes dhe të shqisave në fushëveprimin e destinimit të tyre. Kështu, Pejgamberët e Zotit janë fenerë deti të Udhëzimit, të cilin Allahu xh.sh. e ka vënë në rrugën e shpëtimit të mbarë njerëzimit; disa njerëz me këtë orientohen dhe arrijnë rezultate të mbara, ndërsa të tjerët largohen tërësisht nga kuptimi i Udhëzimit, e tjetërsojnë atë dhe bien në fatkeqësi më të madhe. Feja është udhërrëfyes ndërsa dobësia njerëzore është pengesë për ata që thërrasin të ndiqet ky udhërrëfyes, por kjo dobësi assesi nuk e zvogëlon përsosmërinë e këtij udhërrëfyesi, e as nevojën të cilën e ndiejnë njerëzit për të. "Me këtë Ai shumë vetë i lë në mashtrim, por edhe shumë vetë i drejton në rrugë të drejtë, dhe në mashtrim i lë vetëm mëkatarët e mëdhenj." (El-Bekare, 26). Feja, me të vërtetë, është themel i paqes dhe i rehatisë. Duke iu falënderuar asaj njeriu është i kënaqur me kismetin që i është caktuar, bënë përpjekje të arrijë qëllimet e caktuara, shpirtrat u nënshtrohen ligjeve gjenerike të botës, merr si shembull atë që është më i lartë përnga dituria dhe virtytet, madje edhe nëse ky është më i ulët përnga pasuria dhe pozita, sepse i pranon përcaktimet e Zotit pa kurrfarë vërejtjesh. Aq më tepër, feja është më e afërt intuitës spontane se sa mësimit i cili zgjedhet sipas dëshirës; të pranuarit e fesë është një ndër aftësitë më të mëdha të njeriut. Secili që i kthehet fesë, e braktisë qëndrimin kundërshtues, i nënshtrohet misionit të thirrjes së saj, ruan të njohurat mbi të, i 128

aplikon ato sikurse edhe dispozitat e saj, me siguri lirohet nga të gjitha veset e këqija, e gjenë rrugën e drejtë, u kthehet prirjeve të veta natyrore me të cilat edhe ka lindur, u shmanget risive (bid'ateve), i kthehet fuqia e humbur, e në vend verbërimit intelektual do të shndritë urtësia. Duke tërhequr këso paralelesh mes mendjes dhe fesë, ndoshta polemizuesi do të thotë se jemi duke përkrahur mendimin e atyre, të cilët konfirmojnë se logjikën duhet përjashtuar nga fushëveprimi i fesë, se qëllimi i saj kryesor është që njeriu t'i dorëzohet tërësisht dhe të heqë dorë nga vlerësimet racionale të dispozitave dhe ligjeve të saj. Ne themi: po qe se do të ishte kështu, atëherë feja nuk do të ishte dituri që të bazohemi në të. Në shqyrtimin paraprak konstatuam se mendja vetvetiu nuk është e mjaftueshme, që pa Udhëzimin e Zotit t'i shpie njerëzit në fatbardhësi gjenerike, sikurse që edhe shtazës në sjelljet e saj instinktive nuk i mjafton vetëm shqisa e të pamurit, por krahas kësaj i nevojitet edhe shqisa e dëgjimit për t'u orientuar kah burimi i zërit. Kështu, feja është me shqisë universale me anë së të cilës, ndër shumë rrugë zbulohet ajo, e cila shpie në fatbardhësi e të cilën nuk mund ta zbulojë vetë logjika. Mendja posedon fuqinë për ta kuptuar këtë shqisë universale dhe aplikimet e saj praktike, duke qenë se feja u është shpallur njerëzve të kuptueshëm ndërsa dispozitat dhe sjelljet e saj realizohen me ndihmën e mendjes. Si është e mundur të refuzohet obligimi, e drejta dhe merita e mendjes në të gjitha këto, duke qenë se ajo i vëzhgon argumentet e fesë në mënyrë që përmes tyre të arrijë gjer tek njohuria, ashtu që të kuptojë se feja është Shpallje e drejtpërdrejtë e Allahut xh.sh.? Ligji i mendjes është që, pos njohjes së vërtetësisë të 129

pejgamberizmit, të pranojë si të vërtetë të tërë atë çka u është shpallur Pejgamberëve, madje edhe nëse nuk mund të arrijë ta kuptojë thelbin e fshehtësisë së ndonjë çështjeje apo fakti. Nga mendja nuk kërkohet të pranojë diç që përmban pamundësi logjike, siç është për shembull bashkimi i dy antitezave, apo i dy kontradiktave në të njëjtin vend dhe në të njëjtën kohë, sepse pejgamberizmi është i pastër nga këto gjëra. Nëse në tekstet tradicionale të fesë paraqitet diç që në shikim të parë duket si kontradiktore, atëherë detyra e mendjes është të besojë se domethënia sipërfaqësore nuk është qëllimi i vet tekstit. Mendjes i mbetet hapësirë e lirë të hulumtojë shpjegimin, duke kërkuar udhëzime në atë se çka ka thënë Pejgamberi a.s. përkitazi me këtë dykuptimësi, apo duke iu drejtuar Allahut xh.sh. dhe gjithditurisë së Tij për udhëzime. Nganjëherë, paraardhësit tanë iu kanë përmbajtur udhëzimit të parë, e nganjëherë atij të dytit.

130

PEJGAMBERIZMI I MUHAMMEDIT A.S. Nuk kemi për qëllim që në këto shpjegime t'i parashtrojmë faktet historike të popujve të lashtë, e as historinë e arabëve para Pejgamberizmit të Muhammedit a.s., në mënyrë që të argumentojmë nevojën e domosdoshme të njerëzve për një zë të fuqishëm, i cili do t'i shkundullonte fronet e mbretërve dhe do t'i dridhte themelet e mbretërisë së tyre ku bënin trysni dhe tirani, duke i detyruar që sytë e tyre, gjer atëherë të ngritur kah qielli, tani t'i ulin poshtë drejt shtetasëve ttë tyre të mjerë; nuk kemi për qëllim të flasim për nevojën e flakës së zjarrtë, e cila do të binte nga qielli i të së vërtetës në shpirtrat e tyre, në mënyrë që t'i pastronte ato nga baroja e cila e përmbytë aktivitetin e mendjes. Nuk do të flasim as për nevojën e bisedës me zë të lartë e cila do t'i shqetësonte përtacët dhe t'i thirrte në këndellje njerëzit e dalldisur dhe të kufizuar, t'i zgjonte të shtypurit duke ua tërhequr vërejtjen në të drejtat e tyre njerëzore, të cilat u ishin rrëmbyer nga sundimtarët e padrejtë, përfaqësuesit e shpërkëndyer dhe udhëheqësit gënjeshtarë; nuk do të flasim për nevojën e thirrjes e cila do t'i drejtonte njerëzit në rrugën e drejtë, të cilën ua ka bërë të ligjshme Allahu xh.sh.: "Ne i treguam rrugën e drejtë" (El-Insan, 3) në mënyrë që njerëzit, duke udhëtuar në të, të arrijnë përsosmërinë, e në këtë mënyrë, tërë atë që u është përgatitur në të dy botët. Dëshira jonë, ndërkaq, është t'i zbulojmë disa fakte 131

historike, të cilat do t'i kuptojnë ata, të cilët me kujdes të madh dhe në mënyrë objektive i kanë studiuar faktet me të cilat janë pajtuar historianët e asaj kohe. Dy perandoritë botërore, Persia në Lindje dhe Bizanti në Perëndim, kanë qenë në luftë të përhershme ndërmjet tyre, gjaku derdhej prore mes këtyre botëve, fuqitë shpenzoheshin, mjetet materiale shkatërroheshin, kurse tiranitë dhe padrejtësitë zgjeroheshin gjithnjë e më tepër. Edhe pranë këtyre mynxyrave, në pallatet mbretërore mbretëronte shkëlqimi, jeta e këndshme, salltaneti dhe luksi, qejfi dhe dëfrimi, saqë vështirë mund të shpjegohet. Njësoj ishte edhe në pallatet e kryekomandatëve të mbretit, si dhe të komandantëve dhe kryetarëve fetarë popullorë. Grykësia e këtyre njerëzve nuk kishte fund, aq tepër i tejkalonin masat saqë në momente bëheshin të pangopur, andaj jetën e shtetasve të vet e bënin të padurueshme, duke iu rrëmbyer nga dora çdo gjë që posedonin dhe që fitonin; e tërë fuqia mbretëruese ishte e orientuar në plaçkitjen e popullit të pafuqishëm dhe të paaftë për mbrojtje. Kurse njerëzit e mençur përdornin inteligjencën e dinakërinë e vet me ndihmën e të cilave i plaçkitnin njerëzit e padijshëm dhe naivë. Andaj, për shkak humbjeve të vlerave shpirtërore dhe materiale, populli ishte sjellë në një skamje të papërshkrueshme, në varfëri, pasiguri dhe frikë të madhe. Vullneti i kryeparëve e kishte thyer vullnetin e nënshtetasve të tyre, i kishin nënshtruar tërësisht dhe, kështu ishin shndërruar në marioneta, të cilat këta i lëviznin me pejëra pas kultrinës, kurse udhëheqësit e dijshëm popullorë në tërë këtë gjendje shikonin pa u shqetësuar fare. Me këtë liria personale ishte zhdukur plotësisht, andaj njerëzit mendonin se nuk janë të lindur 132

për asgjë tjetër pos për lumturinë dhe kënaqësitë e sundimtarëve të tyre. Një situatë e këtillë mbretëronte edhe tek popujt e tjerë. Pronarët e fuqishëm ishin zhytur në shpërkëndi të mosbesimit dhe në zakone të gjymtuara, ndërsa epshet e jetës e kishin zmbrapsur të vërtetën dhe drejtësinë. Nga aftësitë intelektuale i ruanin vetëm ato që i shërbenin vetëm të keqes. Jetonin në frikë të përhershme se kurdoherë drita Hyjnore do t'i shkëputë prangat, të cilat i shtypnin zemrat e njerëzve, se do të rrënoheshin bedenet, të cilat ua kishin robëruar mendjet, se populli do të shkonte në rrugë të drejtë, dhe se masën e gjerë popullore do ta kaplonte zjarri revolucionar kundër eksploatuesve gjakpirës, të cilët ishin të paktë në numër. Prandaj, mbretërit dhe udhëheqësit e tjerë nuk ishin vetëm spektatorë të painteresuar të të gjitha aspiratave sapo të lindura, por bënin intriga dhe përhapnin paragjykime të rrejshme për t'u mbrojtur dhe për të penguar zhvillimin intelektual të masave të gjera, në këtë mënyrë edhe më tepër i përforconin dhe i rritnin bedenet rreth vetes, dhe kështu pengonin prirjet natyrore dhe hapjen e horizonteve të popullit të shtypur. Sipas mendimit të udhëheqësve, feja ishte armiku i mendjes dhe i çdo gjëje që ishte frut i përsiatjes, përpos nëse këto kishin të bëjnë me komentimin e shkresave të shenjta. Në mbeturinat e paganizmit ata gjenin burime të përshtatshme dhe mbështetje të përhershme. E tillë ka qenë gjendja e popujve të atëhershëm, nga pikëpamja e jetës shpirtërore dhe asaj materiale; kanë qenë robër të mjerueshëm të fundosur në injorancë, përveçqë Allahu xh.sh. e di më së miri, disa ithtarë të filozofisë dhe të legjislacionit antik, të cilët me panjohurinë e plotë të së kaluarës ushqenin urrejtje ndaj kohës së tanishme. 133

Dyshimet mbretëronin në parimet e besimit dhe në aplikimin e tyre, sepse në ligjet fetare ishte futur konfuzioni i cili i largonte nga rruga e drejtë. Andaj, në ndotësi shikonin pastërti, ndërsa grykësinë dhe lakminë e tepërt i konsideronin si përkorësi, e në shfrenim kërkonin qetësi dhe siguri. Krahas kësaj edhe dritëshkurtësia në hulumtimin e shkaqeve ka kontribuar që religjioni të shpallej si burim i të gjitha mynxyrave, andaj hutia e përgjithshme (në mendime) i kishte kapluar intelektet, duke i shtyrë në anarkizëm, si në pikëpamje të mendimit racional, ashtu edhe në pikëpamje religjioze. Kështu, tek disa popuj paraqiten shkollat liberale dhe eternaliste. Kjo paraqet edhe një ankth më tepër pranë fatkeqësive dhe ngasjeve të tjera. Për sa i përket popullit arab, ai ishte i përbërë nga shumë fise, mes veti të ngatërruara, të cilët kryesisht ishin të zhytur në zakone të gjymta. Çdo fis mezi priste të fillonte luftën me fisin tjetër, që të derdhë gjakun e luftëtarëve të tyre, që t'i robërojë gratë e tyre dhe t'i plaçkitë pasuritë e tyre. Lakmia ishte e tërë jeta e tyre, e cila i shtyente në luftëra të përgjakshme, ndërsa besimi i shtrembëruar i bartëte në vese të këqija. Në marrëzirat e veta kishin devijuar aq tepër saqë idhujt, të cilët i adhuroni, i mbaronin nga brumi i ëmbël dhe kur uriteshin, i ngrënin ato. Morali iu kishte rënë aq tepër saqë vajzat e veta i mbytnin me arsyetim se në këtë mënyrë liroheshin nga turpi që do të mundnin t'u sjellnin ato me jetën e vet të pavlefshme. Pastaj virgjëriteti dhe dlirësia tek ata nuk kishin kurrfarë vlere. Asokohe arabët ishin në shkallën më të ulët të jetës shoqërore, të zhytur në paturpësi të të gjitha llojeve të mundshme. Vallë, a nuk është mëshirë e vërtetë e Allahut xh.sh. që këtij populli i ka dërguar një njeri të zgjedhur nga 134

mesi i tyre, të cilit ia proklamoi Shpalljen e Vet dhe ia dhuroi pejgamberizmin, duke i dhënë ndihmën e Vet dhe duke i mundësuar t'i davaritë retë e zymta, të cilat atëbotë ishin ngrysur mbi ta? Po, me të vërtetë, kjo ka qenë mëshira e Allahut xh.sh.! Atij i takon çdo vendim, edhe përpara edhe mëpastaj. Natën e 12. të muajit rebiul-evvel të Vitit të elefantit, apo më 20. prill 571 sipas Isait a.s., është lindur Muhammed Abdullah Ibën Abdul-Muttalib Ibën Hashim el-Kurejshi në Mekke. Lindi bonjak, sepse babai i kishte ndërruar jetë para lindjes së tij, duke i lënë nga pasuria vetëm pesë deve, disa dele dhe një robëreshë. Madje disa thonë se kjo pasuri ka qenë edhe me e vogël. Në moshën gjashtëvjeçare e humbas edhe nënën, andaj nën kujdestari e merr gjyshi Abdul-Muttalibi. Pas dy vjetve i vdes edhe gjyshi, dhe për të kujdeset xhaxhai Ebu Talibi i cili ishte njëri shumë fisnik, por edhe i varfër, Muhammedi a.s. ka jetuar me fëmijët e xhaxhait të vet dhe me fëmijët e tjerë në varfëri dhe skamje, pa përkujdesje të duhur dhe pa arsimim, duke qenë se atëherë nuk ekzistonin institucione shkollore, të cilat do të luftonin kundër paditurisë totale, kundër idolatrisë, kumireve dhe kundër respektimit dhe bindshmërisë ndaj idhujve. Megjithatë, Muhammedi a.s. është zhvilluar në nivelin e përsosur trupor dhe mendor, fisnik dhe i pastër, në ato përmasa, saqë me këto virtyte ka qenë i njohur në mesin e mekkasve. Në rininë e hershme ishte nën mbrojtjen e edukimit Hyjnor, dhe i mbrojtur nga të gjitha ekstravagancat, të cilat zakonisht i karakterizonte bonjakët varfanjakë, posaçërisht kur kujdestarët e tyre gjithashtu ishin të varfër. Moshën e burrërisë, Muhammedi a.s. e ka pritur me të gjitha ato virtyte nga, 135

të cilat populli i tij ka qenë i privuar. Ishte i ngritur lartë në mesin e njerëzve, të cilët në çdo pikëpamje ishin në shkallë tejet të ulët. Ishte i kthyer kah një Zot, ndërsa populli i tij ishte i orientuar kah politeizmi; i përcaktuar për paqedashësi, ndërsa ata grindavecë; ai me pikëpamje të shëndosha religjioze, ndërsa ata me vese të këqija; nga ai rrezatonte mirësia, ndërsa ata veniteshin në injorancë dhe ishin tejet larg rrugës së drejtë. Në praktikë është e njohur se bonjakët e varfër dhe të paarsimuar, cilës kategori i takonte edhe Muhammedi a.s., që nga koha e foshnjërisë e gjer në kohën e burrërisë, sipas natyrës, imitojnë atë çka shohin në mesin e tyre. Në zhvillimin mendor të tyre ndikon çdo gjë që shohin dhe që dëgjojnë nga ata, të cilët gjenden rreth tyre. Sidomos i përvetësojnë vetitë e të afërmve të vet, pa libra, të cilat do t'i lexonin, pa mësues, të cilët do t’i edukonin, dhe pa mbrojtës, të cilët do t’i mbronin. Nëse do të rrjedhshin gjërat kështu kundrejt Muhammedit a.s., ky sigurisht do t'i pranonte besimet dhe rregullat e sjelljes së qytetarëve të vet, përderisa nuk do të bëhej sikurse edhe ata. Ndoshta, pas arritjes së moshës madhore, pas mendimeve dhe përsiatjeve do t'i kundërvihej mesit të vet, sikur të gjente argumente të kundërta nga lajthitja e tyre, siç kanë vepruar individët e rrallë nga koha e tij. Por, tek Muhammedi a.s. gjërat nuk kanë vijuar sipas kësaj rrjedhe. Ai, që nga koha e hershme e jetës së tij kishte filluar ta urrente idhujtarinë, duke hulumtuar me nguti për një besim të pastër, ashtu siç i përgjigjej bukurisë së natyrës së tij. Kur'ani i madhërishëm thotë: "Për besim të drejtë nuk ke ditur asgjë, e Ai të udhëzojë në rrugë të drejtë." (93, 7). Ajeti i cituar nuk guxon të kuptohet me domethënie se ai ka qenë viktimë i idolatrisë para se t’i arrinte 136

Udhëzimi për të besuar në një Zot, e as që ka qenë nën ndikimin e zakoneve të këqija para se t'i pranonte normat e lartësuara morale. Zoti na ruajt, diç e tillë do të ishte gënjeshtër e pastër. Këto fjalë kanë të bëjnë me atë hutueshmëri, e cila e kaplon zemrën e njerëzve të sinqertë kur kërkojnë rrugën në të cilën do t'i udhëzonte ata që dëshirojnë shpëtim dhe ata, të cilët kanë devijuar. Allahu i Lartësuar e ka bërë të Dërguarin e Vet mendjemprehtë, duke qenë se e ka zgjedhur si Pejgamber për t'i kumtuar njerëzimit Ligjin e Vet fetar. Nga pasuria ka pasur vetëm aq, sa doemos iu ka nevojitur "e më vonë iu është dhënë rasti t'i përmirësonte kushtet e veta jetësore", atëherë kur punësohet tek Hatixheja r.a., duke bërë tregti për të, e sidomos pas martesës së tyre. Frutet e punës së tij për të kanë qenë të mjaftueshme. Duke fituar pasuri të konsideruar ka mundur të jetonte si njeriu më i pasur në qytetin e tij, por kjo botë nuk e ka tërhequr e as që e kanë magjepsur ngashërimet e saj, ai nuk e ka pasuar rrugën e të pasurve, nuk është dhënë pas hulumtimeve për pasuritë e kësaj bote, për, të cilat mallëngjeheshin zemrat e të tjerëve. Përkundrazi, sa më i pjekur që bëhej, aq më tepër i rritej dashuria ndaj mënyrës së thjeshtë të jetesës. Në këtë gjendje i paraqitet dashuria për vetmim (veçim), për t'iu hedhur meditimeve pa kurrfarë pengesash, vëzhgimeve dhe lutjeve të qeta para Allahut të Lartësuar. E luste Allahun xh.sh. që ta lironte nga brengat, të cilat ia përmbushnin të gjitha mendimet e tij; këto kanë qenë brenga për shpëtimin e popullit të vet dhe tërë njerëzisë nga kobi që mbretëronte. Në gjendje të tillë ishte pandërprerë, derisa nuk iu zbulua një botë e re dhe derisa nuk i erdhi frymëzimi i Allahut xh.sh. kur shndriti Drita e Madhëruar, e Shpallja filloi të rrjedhë 137

nga vendi i lartësuar. Këtu nuk do të hyjmë në detaje të këtij transformimi. Asnjëri nga të parët e tij nuk ka qenë mbret, e që për këtë të shtronte çështjen rreth të së drejtës së tij në fron; tekembramja, populli i tij ka qenë armiqësisht i disponuar kundrejt mbretërisë. Kanë qenë të kënaqur me nderin që e kishin si mbrojtës të vendeve të shenjta. Këtë qëndrim të tyre, më së miri e ilustron ndodhia përkitazi me gjyshin e tij Abdul-Muttalibin, me rastin e fushatës ushtarake të Ebrehes, mëkëmbësit të Abisinisë, në qytetin e tyre. Abisinasi ishte nisur t'u hakmerrej arabëve dhe ta rrënonte tempullin e tyre të përbashkët për tërë botën, vendstrehimin e haxhilerëve dhe vendmbledhjen e Idoleve, që në këtë mënyrë ta shuante famën e Kurejshitëve para bashkëkombësve së tyre. Ebrehe dërgoi një çetë ushtarësh për ta sekuestruar një kope të madhe devesh prej të cilave 200 sosh ishin të Abdul-Muttalibit. Pas kësaj, Abdul-Muttalibi me disa Kurejshitë shkoi tek Ebrehe për të biseduar me të. Ai e pranoi dhe e pyeti për shkakun e vizitës së tij. Abdul-Muttalibi i thotë: "Dua të m'i kthesh 200 devet e mia." Ebrehe e qortoi për një kërkesë aq mizore në momentin vendimtar të ngjarjes të sapo ndodhur, por ky nuk tronditet aspak dhe i përgjigjet: "Unë jam pronar i deveve, e për sa i përket Ka'bes, ajo e ka Zotin e vet i Cili do ta mbrojë." Kjo ka qenë apogje e fatalizmit dhe e indiferencës kundrejt punëve publike. Në atë kohë Abdul-Muttalibi ishte kryepar i Kurejshitëve. Vallë, si do të mundte Muhammedi a.s., i cili ishte i varfër dhe i takonte klasës së mesme të popullit, të shpresonte pozitën e udhëheqësit dhe të pretendonte pushtetin? Ai nuk kishte as pasuri e as ndonjë pozitë, 138

nuk kishte as ushtri e as ndihmë, nuk kishte prirje për poezi, nuk shoqërohej me libra e as që ishte i njohur si orator. Asgjë, pra, nuk kishte që do t'i ndihmonte për të ndikuar te njerëzit dhe që do ta sillte në shoqërinë e parisë së popullit të tij. Asgjë nuk kishte që do ta ngriste mbi të tjerët, me çka do të ishte i pari ndër të parët, në bazë të cilës do të konsiderohej i denjë si udhëheqës i popullit; asgjë me çka ai vet do t'u siguronte shpëtim nga të gjitha mynxyrat dhe t'ua ngjallte vullnetin e shuar. Nuk posedonte asgjë prej këtyre, përveçse ndjenjën, që Allahu xh.sh. ia kishte futur në zemër, se duhet ndihmuar njerëzit të ngriten mbi besimet e tyre të gabuara, ta përmirësojnë moralin e vet dhe të lirohen nga veset e këqija. Kjo ka qenë vetëdija mbi mëshirën e Allahu xh.sh., e cila e ka drejtuar në realizimin e qëllimeve të tij gjer në vdekje. Kjo nuk ka qenë asgjë tjetër përveçse Shpallja e Zotit xh.sh., drita e së cilës e ka udhëhequr dhe ia ka ndriçuar rrugën. Garanci të mjaftueshme ka pasur sigurinë e argumenteve, e që ka qenë premtimi në Shpallje e cila ia ka zëvendësuar aleatët dhe ushtarët. Çka mendoni, si do të mund të mbahej i vetmuar gjatë misionit të tij, duke thirrur njerëzit ta besojnë një Zot të Vetmin, përderisa të gjithë rreth tij ishin të zhytur në lloj-lloj idolatrishë, në materializëm dhe në mosbesim të hapët? Muhammedi a.s. i ka thirrur politeistët ta braktisin adhurimin e idhujve; ata, të cilët i barazonin dhe i përzienin gjërat shpirtërore me trupëra të thjeshtë materiale i thërriste të pastroheshin nga ky lloj i besimeve; dualistët i urdhëronte ta pranonin Zotin Një, i Cili udhëheq me tërë kozmosin, dhe të Cilit i kthehet çdo gjë në botë. I thërriste materialistët ta drejtonin 139

shikimin e tyre në atë që gjendej pas kultrinës së asaj që mund të kuptohet, në mënyrë që ta ndriçonin fshehtësinë e Qenies, i Cili siguron ekzistencën e materies. I thërriste paritë e popujve të zbrisnin në mesin e popullit të tyre, në mënyrë që bashkarisht të adhuronin një Zot të Vetmin, i Cili është krijues i qiejve dhe i Tokës dhe i Cili i mbronë shpirtrat në pamjet e trupave të tyre. Diskutonte me ata, të cilët pandehnin se gjenden në një pozitë mes hyjnisë dhe njeriut, duke u shpjeguar, argumentuar dhe treguar në dritën e Shpalljes, se çdonjëri prej tyre para Allahut xh.sh. nuk ka vlerë më të madhe se njeriu më i dobët që iu beson atyre. Kërkonte nga ata që të zbresin nga lartësia e vetadmirimit kryelartë në nivelin e përkushtimit dhe të nënshtrimit, e të shoqërohen me të gjitha krijesat që posedojnë shpirtin njerëzor dhe të kërkojnë ndihmë nga Sunduesi, para të Cilit të gjitha krijesat janë të barabarta, pa kurrfarë dallimesh, përveç atyre kualiteteve me të cilat ngriten njëri më lart se tjetri me dituri dhe mirësi. I këshillonte ta braktisnin lidhshmërinë me zakonet e vjetra dhe t'i lënin imitimet e të parëve të tyre. Dëshironte që njerëzit të liroheshin nga robëria e tillë, të liroheshin nga prangat me të cilat ishin të penguar në veprimet e tyre. U drejtohej atyre, të cilët lexonin librat qiellore dhe, të cilët përmes tyre kishin pranuar Ligjet e Zotit.I qortonte ata, të cilët kishin mbetur në komentimin bukval të Shpalljes, rrëmbyeshëm i gjykonte ata, të cilët e kishin shtrembëruar Shpalljen dhe manipulonin me tekste, duke ua ndryshuar domethënien dhe qëllimin, duke harmonizuar Shpalljen me atë që u konvenonte atyre. I thërriste në kuptimin e drejtë të Shpalljes dhe në pranimin e diturive të saj, në mënyrë që t'i shndriste drita e Sunduesit të tyre. 140

Muhammedi a.s. është përpjekur ta drejtonte shikimin e njerëzve kah dhuratat, të cilat i kishin pranuar.I thërriste të gjithë njerëzit, burrat dhe gratë, të rëndomtit nga populli dhe parinë e tyre, ta njohin vetveten, sepse njerëzit janë krijesa të posaçme me mendje dhe me inteligjencë, krijesa, të cilët Allahu xh.sh. i ka fisnikëruar, duke u dhuruar vullnetin dhe lirinë që të zgjedhnin atë që ua thoshte mendja dhe inteligjenca e tyre. U tregonte njerëzve se Allahu xh.sh. çdo gjë që është para tyre dhe në kozmos ua ka nënrenditur atyre, se ua ka mundësuar ta kuptojnë tërë botën dhe të kënaqen në të, duke qenë të përkortë, t'u përmbahen kufijve të Pejgamberit dhe të bëjnë vepra të mira. Kështu, njerëzve u është mundësuar të konceptuarit e Krijuesit me ndihmën e mendjes dhe inteligjencës së tyre pa kurrfarë ndërmjetës, përveç Vahjit që ua ka dhuruar Allahu xh.sh. Zoti ua ka mundësuar njerëzve të shërbehen me argumentet e mendjes - logjikës për pranimin e Pejgamberëve dhe konceptimin e Krijuesit të botëve. Këta njerëz, të zgjedhur nga Zoti i Madhërishëm, i drejtojnë njerëzit kah njohja e atributeve të Zotit, të cilat vet Allahu xh. sh. e ka lejuar njohjen e tyre, e të ekzistuarit e të cilëve nuk është e mundur të zbulohet në vetë besimin. Pejgamberi a.s ka konfirmuar se asnjë njeri nuk ka pushtet ndaj njeriut tjetër, përveçse në ato përmasa, të cilat i ka caktuar Sheriati dhe sipas parimit të drejtësisë. Kështu, njeriu u në saje të karakterit dhe të temperamentit të vet, lirisht mund të ndjekë rrugën e caktuar. I ka njoftuar njerëzit me fakte se janë krijesa nga trupi dhe shpirti, se në qenien e tyre ekzistojnë dy botë, të cilat plotësohen ndërmjet veti, se është me rëndësi që 141

njëkohësisht të kënaqen që të dyjat dhe ndaj tyre të realizohet e tërë ajo që e ka bërë të ligjshme urtia e Allahut xh.sh. Muhammedi a.s. i thërriste njerëzit që në këtë botë të përgatiteshin për botën e ardhshme. U shpjegonte se fitimi më i mirë, të cilin njeriu mund ta përfitonte, ishte ai që sinqerisht të jape këshilla të mira dhe t’u tregonte rrugën e drejtë. Në këtë detyrë të lartësuar Muhammedi a.s. ka qëndruar vetëm, pa ndonjë pushtet apo ndihmë materiale. Ka qenë i pavarur, gjersa populli i tij besnikërisht u përmbahej zakoneve të vjetra, të cilat i shkatërronin në këtë botë dhe e pengonin lumturinë e botës tjetër. Ata ishin armiq të çdo gjëje që nuk mund të kuptonin, ndërsa me gjithë shpirt e dëshironin jetën luksoze dhe të begatë, famën dhe fatbardhësinë e vijueshme. Aspak nuk e kuptonin thirrjen e tij, e as që e kuptonin detyrën e tij. Ndjenjat e popullit ishin të dirigjuara nga epshet e elitës, shpirti i të cilëve ishte i kapluar me mendjemadhësi, e cila u jepte fuqi dhe autoritet. Prandaj, as që ia vënin veshin thirrjes së një varfanjaku analfabet, siç ishte Muhammedi a.s. Në të nuk shikonin asgjë që do t'i jepte të drejtë të vepronte si këshillëdhënës, të kritikonte dhe të tërhiqte vërejtjen, e që do t'i përkitnin kësaj elite dhe pozitës së lartë të tyre. Por ai, edhe përkundër varfërisë dhe mungesës së fuqisë, vazhdoi përpjekjen që t'i këndellte dhe t'i kundërshtonte me argumente, t'ua tërhiqte vërejtjen dhe t'i qortonte, t'ua tregonte sheshit vlerën e mësimit moral, duke parashtruar këshilla më të mira. Ndaj tyre sillej sikurse ndonjë sundues i fuqishëm, i cili ndante të drejtën, duke urdhëruar ose duke ndaluar, apo sikurse baba i urtë, i cili në edukimin e fëmijëve të vet dëshiron 142

që ata të jenë të mirë, i përkëdhelë në ashpërsinë e vet dhe i mëshiron në hidhërimin e vet. Çfarë force në dobësi, çfarë fuqie në të ashtuquajturën plotëfuqi, çfarë erudicioni në mungesë mësimi, çfarë dijenie në detin e injorancës! Kjo nuk ka qenë kurrgjë tjetër veçse Fjala e më të Madhit, të Gjithfuqishmit, thirrje e mëshirës së Allahut xh.sh. Ky ka qenë Libri i Allahut të Plotfuqishëm, i Cili me mëshirën, dhuntinë dhe urtësinë e Vet përfshin çdo gjë. Ky ka qenë urdhëri i Zotit xh.sh. i cili jehon në vesh, i grisë kultrinat, i then prangat dhe i liron zemrat e robëruara me zërin e Pejgamberit të cilin Ai Vet e ka zgjedhur për këtë detyrë të lartësuar. Ky është zgjedhur prej më të pafuqishmit nga populli i tij në mënyrë që mëshira, e cila u është dhuruar të bëhej argument i detyrës së tij, argument i cili ishte i pastër nga çdo dyshim, sepse kjo mëshirë ka qenë tërësisht në kundërthënie me çdo rrjedhë normale të gjërave. Vallë, a mund të ketë argument më të lartësuar se ky? Njeriu analfabet është ngritur t'i thërret njerëzit e arsimuar, që të kuptojnë atë që shkruajnë dhe lexojnë ata; ai, i cili ishte larg shkollave dhe institucioneve shkencore, i thërriste dijetarët të aplikonin atë që dinin ata. Ishte paraqitur në një vend të largët nga çdo burim i diturisë, që mbarë njerëzit e arsimuar t'i kthente në rrugën e drejtë. I rritur në mesin e paragjykimeve të shumta, ai i drejtoi rrugët e shtrebëruara, ku bredhnin dijetarët. Duke jetuar në mjedisin e një populli, i cili ishte shumë afër primitivizmit trashanik dhe shumë larg konceptimit të ligjshmërive të jetës natyrore, ai, tërë botës filloi t'i shpallë parimet e bazuara në Ligjin fetar të Zotit xh.sh. dhe t'i trasojë rrugët e fatbardhësisë, në të cilat nuk ka fatkeqësi për ata, të cilët i ndjekin këto, por 143

edhe nuk ka shpëtim për ata, të cilët i braktisin këto rrugë. Vallë, çfarë është kjo e folme e mallëngjyeshme? Prej nga rrjedh ky argument bindës? Ndoshta do të themi: "Ky nuk është njeri, por ky është vetëm një engjëll fisnik!" (12, 31). Jo, nuk do të themi këtë, por do të themi ashtu siç e ka përshkruar vetën sipas urdhërit të Allahut xh.sh., e kjo është: Ai është njeri sikurse edhe ju, i cili pranon Shpalljen; Pejgamber, i cili vërteton vërtetësinë e Pejgamberëve të tjerë, por i cili gjatë kumtimit pejgamberik nuk shërbehet me diç që nuk është e qartë, ose me diç që i verbëron shqisat dhe i trazon ndjenjat. Ai ka ardhur me mesazhin, i cili kërkon që të gjitha aftësitë e njerëzve të aplikohen dhe të përdoren për atë që edhe janë dedikuar. Pejgamberi, posaçërisht i drejtohet mendjes së njeriut, duke e shpallur atë si arbitër mes veprave të mira dhe të këqija. Fuqia e fjalës së Pejgamberit, fuqia e dëshmisë së tij dhe siguria e argumenteve kanë arritur autoritet të shkallës më të lartë saqë bëhen simbole të së vërtetës: "Atij nuk mund t'i mvishet e pavërteta nga asnjë anë, është zbritur prej të Urtit, të Lavdishmit." (41, 42).

144

KUR'ANI Nga burimet e sigurta dhe traditat gojore autentike mutevatir, në të cilat nuk ka kurrfarë dyshimi, kemi mësuar se Pejgamberi a.s. ka pasur shumë pak arsimim dhe ka qenë analfabet. Gjithashtu, kemi mësuar se atij i është shpallur Libri-Kitabi, e edhe e ka konfirmuar. Ky Libër është Kur'ani i shkruar në mus'hafe, i ruajtur në zemra dhe i mbajtur në mend nga myslimanët gjer në ditët e sotme. Ky është Libri i cili përmbanë edhe rrëfime për popujt e lashtë, që mund të shërbejnë si instruksione për breznitë e tashme dhe të ardhshme, dhe njëmendësia e të cilit është vërtetuar. Gënjeshtrat, të cilat, gjatë historisë janë akumuluar në imagjinatën e njerëzve, Kur'ani i ka hedhur poshtë dhe me shembuj ka dëftuar për sjelljet njerëzore. Ky është Libri i cili na rrëfen për Pejgamberët e Zotit xh.sh., për të gjitha që Allahu xh.sh. ka dëshiruar të njoftojë mbi kontaktet e tyre me popujt e vet; ai i liron nga çdo gjë që ithtarët e tyre të mëvonshëm në fe ua kanë veshur. Dijetarët e shumë popujve këtu janë të gjykuar për shkak se i kanë shtrembëruar besimet e tyre, dispozitat fetare dhe në mënyrën e vet i kanë komentuar librat e shpallur, duke ndërruar atë që ishte në ta. Kur'ani ua ka ligjësuar njerëzve dispozitat, të cilat janë në harmoni me interesat e tyre dhe që u sjellin dobi 145

të gjithë atyre, të cilët i zbatojnë në praktikë dhe i ruajnë këto. Me këto dispozita e ka rivendosur drejtësinë dhe e ka përforcuar rendin e jetës shoqërore normale, duke tërhequr vërejtjen për dëmin e madh nga mospërfillja apo ndërrimi i dispozitave, si dhe largimi nga fryma e tyre që ai e ka përcaktuar. Dispozitat kur'anore me të gjitha ligjshmëritë që përmbajn në vete, i kanë tejkaluar ligjet e asaj kohe, që i bie në sy çdo vështruesi dhe pjesëtari të çfarëdo orientimi të jetë ai. Veç kësaj, Kur'ani ka sjellë urtësinë, instruksionet dhe parimet etike ndaj të cilave zemrat e njerëzve ndiejnë admirim dhe nënshtrohen. Mendja, po ashtu, ndien admirim ndaj përparimit të dispozitave të tij, që përfillen nga vullneti, siç ndiqet rruga e mirë dhe e drejtë. Sipas konkludimit unik të transmetuesve të traditave gojore të historianëve, Kur'ani është shpallur atëherë kur fuqia gjuhësore e të shprehurit tek arabët kishte arritur shkallën më të lartë të zhvillimit të tij. Ky shekull karakterizohet nga një numër i madh i oratorëve të aftë dhe nga njerëz të shquar të pendës. Prirja shpirtërore dhe talenti natyror që arabët e kanë zhvilluar më së tepërmi, pasqyronte fuqinë e fjalës, aftësinë e saj të depërtojë thellë në vetëdije dhe t'i nënshtrojë shpirtrat. Kujtimi në dualitetet e tyre oratorike ende është mjaft i freskët, që këtu do të ishte e tepërt të flitet për këtë temë. Tradita me siguri të plotë na përcjellë se oratorët e atëhershëm, me rrëmbim të madh i kundërviheshin Pejgamberit a.s., dhe se atëherë, si edhe më vonë i përdornin të gjitha mjetet në mënyrë që ta zhvlerësonin atë që predikonte ai, duke e proklamuar si të rrejshëm, atë që pohonte se është duke komunikuar në emër të Allahut xh.sh. Në këto përpjekje shkonin gjer në kufijtë 146

e skajshëm të mundësive të tyre. Ndër ta kishte sundues, të cilët , si rrjedhim të nxitjes së mendjemadhësia së tyre, i kundërvihen atij, pastaj mëkëmbës, të cilët sunduesit e tyre i nxitnin në luftë kundër Pejgamberit a.s., oratorë, poetë dhe shkrimtarë, të cilëve kryelartësia nuk u lejonte ta pranonin thirrjen e tij. Shkurtimisht, të gjithë bënin përpjekje të mëdha , që t'i kundërviheshin dhe, me forca të bashkuara të ngadhënjenin mbi të, dhe atë vetëm nga mendjemadhësia e tepruar, duke mos dashur t'i nënshtrohen atij, duke menduar se në këtë mënyrë e ruanin fenë e të parëve të tyre dhe i mbronin besimet e veta. Por, ai u dha argumente se mendimet e tyre ishint ë gabuara, arsyetimet e tyre të kota, e idolet e tyre të denjë për urrejtje dhe i thërriste në atë që, gjer atëherë ishte e panjohur dhe për çka flamujt e tyre nuk ishin të ngritur. Argumenti më i fuqishëm i origjinalitetit të tij qe thirrja që të sillnin diç të ngjashme me Kur'anin në vëllimin e kaptinës së tij më të shkurtër (2, 23 dhe 10, 38), apo dhjetë kaptina të ngjashme (11, 13). Kanë pasur mundësi të tubojnë njerëz me dituri të madhe, oratorë dhe retorikë të përkryer, çdonjërin që kishte dëshirë për të hartuar diç të ngjashëm me Kur'anin, që do të mund t'i përgjieshin këtij provokimi, të zhvlerësonin pandehjen e Muhammedit a.s. dhe ta heshtin atë. (17, 88). Deri te ne është përcjellë tradita autentike se, edhe përkundër gjatësisë së periudhës kohore dhe armiqësisë së pezmatuar, kundërshtarët kanë pranuar pafuqinë dhe disfatën e tyre para Kur'anit, dhe kështu është njëmendësuar se fjala e Librit të madhëruar është e paarritshme dhe më e lartë se çdo të folur tjetër, ndërsa dispozitat e tij më të larta se të gjitha dispozitat e tjera. Vallë, a nuk është edhe vet fenomeni i Librit të këtillë 147

përmes gjuhës së njeriut analfabet mu'xhizeja më e madhe dhe argumenti më i fuqishëm se ky (Kur'ani) nuk është vepër e njeriut, porse është dritë që ka rrezatuar nga dituria e Allahut xh.sh. dhe Ligj i cili ka rezultuar nga caku i lartësuar, i përcjellë me gjuhën e Pejgamberit të Zotit xh.sh., i cili nuk ka ditur as të shkruajë e as të lexojë?! Përveç kësaj, në Kur'an janë shpallur lajme sekrete, të cilat i kanë vërtetuar ngjarjet e ardhshme në botë, siç është psh. ky: "Bizantinët u mundën në afërsi të tokës arabe, por ata pas disfatës së tyre sigurisht do të ngadhënjejnë brenda disa viteve..." (30, 2-4), dhe sikur që premtimi i qartë është dhënë në fjalët: "Allahu premton se ata nga mesi juaj, të cilët besojnë dhe bëjnë vepra të mira, pa dyshim do t'i bëjë mëkëmbës në Tokë, ashtu siç i ka bërë mëkëmbës ata para tyre...(24, 55). Të gjitha këto janë njëmendësuar, ndërsa Kur'ani posedon edhe shumë argumente të tjera të ngjashme të cilat shumë lehtë do t'i gjejë ai i cili e lexon ashtu siç duhet të lexohet. Provokimi, të cilin Muhammedi a.s. ua drejtoi arabëve, duke thënë se do të heqë dorë nga misioni i vet nëse dikush ia prezenton një sure të vetme të ngjashme me të Kur'anit, gjithashtu, pohoi se atij i janë zbuluar disa gjëra të fshehta; sepse, ai, me këtë provokim u është drejtuar banorëve të botës së madhe arabe, duke marrë parasysh se mësimi i tij u dëgjua edhe në viset më të largëta përmes delegacioneve që vinin në Mekke, ndërsa ai vet kurrë nuk kishte udhëtuar nëpër ato krahina arabe, e as që kishte mbajtur njohtësi me kryeparët e tyre. Tekefundit, dituria njerëzore është së tepërmi e ngushtë për t'i njohur të gjithë talentët që ka një popull i madh, siç është ai arab. Andaj, një vlerësim i këtillë, i shprehur 148

vendosmërisht siç e ka shqiptuar Muhammedi a.s. përkitazi me atë, se ata nuk janë të aftë t'i përgjigjen provokimit të tij, nuk ka mundur të jetë vlerësim njerëzor. Është shumë vështirë, madje edhe e pamundur, që një njeri i arsyeshëm të vendoset në këtë mënyrë, duke e lartësuar vetveten mbi tërë botën; çdo njeri i kuptueshëm e di se në botë ekzistojnë njerëz të tjerë, të cilët posedojnë aftësi të njëjta sikurse edhe ai. Një thirrje dhe provokim të këtillë ka mund ta drejtojë vetëm Allahu i Gjithdijshëm, i Cili është drejtuar nëpërmjet Muhammedit a.s. Dituria e Tij e njeh paaftësinë e njerëzve për ta kryer atë që kërkohej nga ata dhe për ta plotësuar atë që u propozon Ai. Ai i cili mendon cekët do të mund të thoshte se konkludimi mbi pafuqinë ka të bëjë vetëm me një person të caktuar, sepse ky konkludim tregon se vetëm personi, të cilin e godet është i detyruar në heshtje; para kësaj, ai person ka pranuar disa premisa dhe duke i pranuar këto ia lidh duart vetes, andaj është i detyruar të pranon disfatën e vet. Por, në këtë nuk do të jetë i detyruar dikush tjetër që nuk i ka pranuar këto premisa, andaj nuk do të ishte i obliguar t'i pranojë konkludimet që rezultojnë nga ato; ai madje thjeshtë do të mundt'i konstatonte të gjitha argumentet. Kjo do të ishte mënyrë e gabueshme e mendimit, që edhe e dëshmuam më parë. Nuk ka asgjë të përbashkët mes konkludimit mbi paaftësinë që e ka sjellur Kur'ani përkitazi me të gjithë Arabët dhe faktit se janë të heshtur nga një argument i fuqishëm, përveç asaj se në të dy rastet ka të bëjë me paaftësinë, por, dallimi mes këtyre dy paaftësive është shumë i madh, ndërsa konkludimet që rezultojnë nga ato janë tërësisht të ndryshme. Pafuqia e njerëzve që e ka shpallur Kur'ani është dëshmi e një fakti real, faktit se 149

tërë njerëzia janë të paaftë ta arrijnë nivelin e elokuencës së tij. Themi e tërë njerëzia, sepse Kur'ani është shpallur në gjuhën arabe, të cilën e kanë njohur mirë të gjithë Arabët që kanë jetuar atëherë, kurse ajo kohë, siç kemi thënë, ka qenë kohë e oratorisë së madhe. Arabët i bënin rezistencë këmbëngulëse Librit të Shenjtë, por, edhe përkundër kësaj, nuk ishin në gjendje t'i vënë përballë ndonjë krijimtari të mendjes së tyre. Nuk mund të pritet se një Persian, Hindus apo Grek do të ketë sukses ta mbizotëron gjuhën arabe në ato përmasa, që të arrijë atë, që nuk kanë mundur ta arrijnë as vetë Arabët; kështu pra, të gjithë njerëzit e talentuar, të cilët asokohe kanë jetuar në Arabi, janë treguar të paaftë edhe përkundër faktit se inteligjenca dhe arsimimi i Muhammedit a.s. kanë qenë të ngjashme sikurse edhe tek Arabët e tjerë, përderisa shumë të tjerë kanë qenë më të aftë në shkencë dhe dituri. Ky është argument i pakontestueshëm se Libri i Shenjtë nuk bën pjesë në ato fjalë me të cilat njerëzit janë në gjendje të mbizotërojnë, porse është dhuratë e posaçme e Allahut xh.sh. atij nëpërmjet të cilit është shpallur. Përveç kësaj, fakti se Kur'ani e ka publikuar pafuqinë e Arabëve, që ta arrijnë atë, dhe se është treguar i gatshëm ta përballoj luftën me fuqitë e bashkuara intelektuale të tyre, që e dëshmon sigurinë e tij në vetveten, dhe gjërat të tjera tanimë të arsyetuara, janë dëshmi më tepër se Ai që i ka shprehur ato fjalë është i Gjithdijshmi, i Cili e di të fshehtën dhe të dukshmën, e jo një njeri i rëndomtë, i cili këshillon dhe qorton në mënyrën çfarë e bëjnë njerëzit. Dhe kështu, kjo mu'xhize e madhe ka vërtetuar, kurse ky Libër, i cili nuk është ndërruar e as modifikuar, ka argumentuar se Muhammedi a.s. është i Dërguari i 150

vërtetë i Allahut xh.sh. tek njerëzit. Prandaj, ne duhet të besojmë në misionin e tij Pejgamberik, të kemi besim në tërë atë që përmbanë Libri, i cili i është shpallur dhe t'i përmbahemi të gjithave që në mënyrë pakontestuese rezultojnë nga ai, qoftë në formë fjale, qoftë në formë veprimesh. Duke qenë se në Libër është thënë se ai e ka vulosur Pejgamberizmin, ne duhet të besojmë se ai është Pejgamberi i fundit. Na mbetet që edhe shkurtimisht të shpjegojmë rolin e Islamit dhe atë që ai mëson, të themi diç rreth asaj se si është zgjeruar dhe cili është shkaku që Muhammedin a.s. e bënë Pejgamber të fundit nga të Dërguarit e Zotit

151

FEJA MYSLIMANE APO ISLAMI Feja Islame është fe që i është shpallur Muhammedit a.s. të cilën ai e ka kuptuar dhe e ka mbajtur në mend, e nga ky shkak - as'habët dhe bashkëkohësit e tij praktikisht e kanë aplikuar në jetë. Një kohë të caktuar mes tyre nuk ka pasur mospajtime, ndarje në mendime, aspirata për komentime të jashtëzakonshme dhe me këtë - devijime. Në këtë kaptinë shkurtimisht do të flas për këtë fe, duke u bazuar në Librin e Madh i cili vetëm njerëzve të kuptueshëm u lejon t'i zhvillojnë hollësirat e caktuara të tij. Tërë atë që do të konfirmojë është bazuar në Kur'an, në Sunnet dhe në këshillat e atyre që janë në rrugën e drejtë. Në Islam është i urdhëruar të besuarit në Njësinë e Qenies së Allahut, në veprat e Tij dhe në lartësinë e Tij mbi të gjitha krijesat. Me argumente pakontestuese është dëshmuar se i tërë kozmosi është krijuar vetëm nga një Krijues i vetëm, Posedues i atributeve të paarritshme me të cilat i ka shënuar veprat e Veta, e këto janë: dituria, fuqia, vullneti, besimi etj., se Ai nuk është i ngjashëm me asnjë krijesë të Vet, se nuk ka farefisni me kurrnjë krijesë të Vet, porse Ai vet i ka krijuar të gjitha dhe të gjitha Atij do t'i kthehen. "Thuaj: Ai është Allahu Një i vetmi! Allahu është mbrojtës i gjithkujt. Nuk ka lind as është i lindur. Dhe askush nuk i gjason Atij." (112, 1-4). Të gjitha nocionet, sikur: Fytyra e Tij, Duart, Istiva dhe të ngjashme, i kanë pasur të njohura Arabët të cilëve 152

u është drejtuar Kur'ani dhe të gjitha u janë të qarta. Qenia e Allahut dhe atributet e Tij nuk mund të manifestohen në botë në ndonjë trup apo në ndonjë shpirt. Allahu i Madhërishëm ka zgjedhur cilin ka dashur nga njerëzit për Pejgamber të Vet, duke i dhënë dituri dhe fuqi sa ka dashur Vet, duke e bërë pronar të asaj që i ka dhuruar, e sipas rregullave, të cilat i ka ligjësuar sipas diturisë së Vet të amshueshme, e cila nuk zhduket kurrë dhe nuk ndërron kurrë. Feja myslimane nga çdo krijesë e arsyeshme kërkon që të pranon diturinë dhe mundësitë e Pejgamberit vetëm pas argumentit të qartë, kufijtë e të cilit janë drejtpërdrejtë të arritshëm apo të konstatuar në bazë të aksiomeve të qarta. Kështu psh. është e pamundur që njëkohësisht të mohohen ose të pohohen dy kundërthënie, ndërsa është e domosdoshme të pranohet e vërteta se tërësia - kulli është më i madh se pjesa - xhuzi etj. Kjo fe na mëson se Pejgamberët, si dhe njerëzit e tjerë nuk mund t'i sjellin vetit kurrfarë dobie e as dëm, se fuqia e tyre prehet në mëshirën e cila është dhuruar dhe se çdo gjë që u shkon për dore atyre është sipas lejimit të posaçëm dhe privilegjit të veçantë, në rrethana të veçanta dhe për qëllime të caktuara. Kjo fe udhëzon siç qëndron në Libër: "Allahu u ka nxjerrë juve nga barku i nënave tuaja e ju nuk dini asgjë, ai u dha të dëgjuarit, të pamurit dhe zemrat për të qenë falënderues." (16, 78). Domethënia e nocionit falënderim - shukër Arabëve u ka qenë i njohur, ndërsa përmbahet në përdorimin e begative për qëllime të dedikuara. Me këtë ajet na është e qartë se Allahu xh.sh. na i ka dhuruar shqisat dhe aftësitë e brendshme shpirtërore dhe intelektuale, që t'i përdorim ekskluzivisht për qëllime të destinuara nga Allahu xh.sh. 153

Çdo individ me aktivitete të veta, punon në favor të vetvetes apo në dëm të vetvetes. Allahut, Një të Vetmit, i takon ajo fuqi e cila na përmbush me admirim dhe pushton, me anë të cilës shpirti ynë në një çast e njeh Sunduesin, e në tjetrin Ndihmësin i cili i ndihmon ta përballon atë që është e papërballueshme, ajo energji që është jashtë mundësive të njohurisë sonë, para së cilës shpirti ynë nënshtrohet me përulje, tek e cila kërkon strehim dhe mbrojtje. Kjo do të thotë se, nuk është e lejuar t'i nënshtrohemi dhe t'i përulemi askujt tjetër përveçse Allahut xh.sh. Situata e njëjtë është edhe me frikat dhe shpresat përkitazi me atë se çka do ta pret njeriun në botën e ardhshme. Shpirtit nuk i është lejuar që prej dikujt tjetër të shpreson shpërblim për veprat e mira dhe mëshirë për mëkate përveçse prej nga Allahu xh.sh., Sunduesit të Ditës së gjykimit. Në këtë mënyrë janë zhdukur rrënjët e besimit politeist dhe të çdo gjëje të ngjashme, qoftë dallimi sipas pamjes, formës, shprehjes apo të folurit. Besimi i vërtetë ndaj Allahut ka qenë i përcjellur me lirimin e shpirtit nga mendimet e gabuara, të cilat, përndryshe, janë përcjellëse të pandara të besimeve të kota dhe të shtrembëta; pastaj me largimin e tyre nga zakonet e këqija, të cilat shkojnë baraz me mendime të tilla të gabuara. Me lirimin nga këto gabime, janë ndërprerë mosmarrëveshjet rreth asaj se kush dhe si të adhurohet, njeriu është këndellë dhe përsëri ka arritur nivelin e qenies së vërtetë njerëzore dhe vetëm atëherë e tërë vlera e tij ka ardhur në shprehje të plotë, sepse është bërë krijesë me renome. Ai nuk i përkulet më askujt tjetër përveçse Krijuesit të qiejve dhe Tokës dhe Sunduesit Absolut të të gjithë njerëzve. Ka qenë e 154

lejuar, e tani është obligim i rreptë që besimtari të thotë ashtu siç ka thënë Ibrahimi a.s.: "Unë e kthej fytyrën time kah Ai që i ka krijuar qiejt dhe Tokën, duke qenë besimtar i vërtetë, dhe nuk jam nga ata që i bëjnë shok Allahut!" (6, 79), dhe si i është urdhëruar Muhammedit a.s.: "Thuaj: - me të vërtetë, namazi im, dhe adhurimi im, jeta ime, dhe vdekja ime, i përkasin vetëm Allahut, Zotit të Gjithësisë. Për Të s'ka shoq; dhe kjo më është urdhëruar dhe unë jam i pari mysliman." (6, 162-163). Me këtë njeriut i është zbuluar madhështia dhe domethënia e vullnetit, dëshira e tij është liruar nga prangat, të cilat e kanë pas nënshtruar dëshirat e njerëzve të tjerë, që ngandonjëherë janë quajtur "hyjnor", edhe pse kanë rrjedhë nga njeriu, sikurse që i është nënshtruar dëshirave të kryeparëve dhe pushtetmbajtësve, apo dëshirave të krijesave të imagjinuara të varrezave, gurëve, drunjve, trupave qiellorë etj. Me besimin në një Zot njeriu lirohet nga ndërmjetësit dhe mbrojtësit sekret, magjistarët dhe parathënësit e ndryshëm, nga ata që konfirmojnë se janë njohës të mistereve, nga ata, të cilët konsiderojnë se kanë të drejtë të mbikëqyrin marrëdhëniet mes krijesave dhe Allahut xh.sh., nga ata, të cilët thonë për vete se janë ndërmjetës për shpëtim dhe se nëpërmjet duarve të tyre arrinë shkatërrimi apo fatbardhësia. Thënë shkurtë: me besimin në një Zot njeriu e liron shpirtin e vet nga gënjeshtarët dhe shpërkëndyesit dhe kështu bëhet qenie e vërtetë njerëzore i cili rrëfen monoteizmin e vërtetë, bëhet vetëm i Zotit të Madhërishëm, i pavarur nga çdo gjë dhe nga çdokush tjetër. Me këtë fiton të drejtat, të cilat rezultojnë nga liria për të lirin. Nuk ka të privilegjuar e as të nënshtruar, nuk ka lartësime e as 155

poshtërime, nuk ka dallime mes njerëzve përveç atyre që kanë rezultate nga angazhimi i tyre personal. Përparësitë shquhen në inteligjencë dhe njohuri. Për njerëzit nuk ekziston tjetër rrugë kah Allahu xh.sh. përpos rrugës së arsyes së shëndoshë dhe veprat e bëra nga motivet e shëndosha. Pastaj, feja islame mundëson të fituarit e pasurisë në mënyrë më të rregullt, nga e cila një pjesë sigurohet për të varfërit, kurse një pjesë për nevojat shoqërore; njëkohësisht kjo pasuri mbrohet nga mashtruesit dhe vagabondët, të cilët pretendojnë ndonjë të drejtë në këtë pasuri, duke i falënderuar pozitës apo funksionit që e kanë, e në bazë të punës dhe meritave të tyre. Islami kërkon rezultate të punës nga çdonjëri, që është i aftë për të punuar dhe konfirmon që, çdo njeri të vjelë frutet e punëve të mira, ndërsa punët e këqija i bënë vetëm në dëm të vetvetes: "Ai i cili punon mirë, sa grima - e sheh atë; por edhe kush bën keq, qoftë sa grima - do ta shohë." (99, 7-8). "Dhe se njeriut nuk i takon tjetër pos asaj që e ka merituar vetë." (53, 39). Islami ka lejuar që çdonjëri t'i shfrytëzojë gjërat e mira e të lejueshme sipas zgjedhjes së vetë, siç është ushqimi, pija, veshmbathja dhe stolisja; asgjë nuk i ka ndaluar njeriut, përveçse atë që do t’i sillte dëme; që do ta bënte të varur dhe që ndokujt tjetër do t'i sillte dëm. Këtu çdo gjëje i ka vënë kufij e përgjithshëm duke pasur parasysh interesat e të gjithë njerëzve. Ka siguruar pavarësinë në veprimet e çdo personi dhe ka ofruar mundësi për konkurrencë, kështu që nuk ka lënë kurrnjë çështje të pazgjidhur rreth së cilës do të mirrej në thue dhe, kurrnjë kufizim përveçse të drejtat, të cilat janë të pranuara dhe të pëlqyera. 156

Islami ka qortuar imitimin - taklidin në besim dhe kryerjen mekanike të obligimeve fetare, duke u dhënë kështu grushtin vendimtar këtyre gjërave; i ka shpartalluar robëruesit e shpirtrave; i ka çjerrë rrënjët e barojave të lajthitjes në mendime dhe, gjer në themel i ka rrënuar shtyllat në të cilat mbështeteshin të gjitha bestytnitë primitive të popujve. Islami insiston në kategorinë e mendjes, e largon njeriun nga apatia, e zgjon nga plogështia e cila e përgjumëson dhe e fton në zbulimin e të gjitha fshehtësive. Kurdoherë që shkëlqimi i të vërtetës depërtonte në njeriun, ai i dëgjonte zërat e ithtarëve të rrejshëm duke thënë: "Shpëto si të mundesh sepse nata është shumë e errët, rruga e pakalueshme, caku i largët, të shaluarat të lodhura, ndërsa furnizimi i paktë." Zëri i Islamit i ka mbikaluar këto kurthe tradhtare dhe ka shpallur se njeriu nuk është i lindur që t'i varen dizgjinët, por ka lindur si krijesë e arsyeshme e cila udhëhiqet nga dituria dhe nga shkenca - nga dituria mbi të kaluarën, ndërsa nga shkenca mbi kozmosin. Mësimdhënësit tanë vetëm na zgjojnë nga letargjia dhe na shpiejnë në rrugën e hulumtimit dhe të gjurmimit të së vërtetës. Dashamirët e së vërtetës janë përshkruar sikurse ata ", të cilët dëgjojnë fjalët (Kur'anin) dhe e pasojnë atë që është më mirë..." (39, 18) Janë përshkruar, pra, si ata që e dëgjojnë bisedën, pa marrë parasysh se kush është oratori, që pastaj të bëjnë klasifikim dhe t'i marrin fjalët, të cilat konsiderojnë se janë më të bukurat, ndërsa t'i braktisin të gjitha ato për saktësinë dhe dobinë e të cilave nuk janë të sigurt. Islami u drejtohet kryeparëve dhe udhëheqësve dhe nga ata kërkon që të zbresin nga pozita, t'u shërbejnë parimeve të urdhërimit në vepra të 157

mira e të pengimit nga ato të këqijat, që të vëhen në pozitë të nënshtetasve të tyre dhe t'ua mundësojnë të shprehin mendimet dhe dëshirat e veta, kështu që të mund të marrin vendime sipas diturisë së sigurt dhe sipas argumenteve të drejta, e jo sipas supozimeve dhe tekeve personale. Islami i largon njerëzit nga çdo gjë që e humb dinjitetin e tyre, nga çdo gjë që i ka penguar popujt e ndryshëm, i liron nga trashëgimi i shëmtuar, e shpallë si marrëzi pranimin e pakuptueshëm të traditave të gjeneratave të kaluara dhe tërheq vërejtjen se dituritë e periudhës së kaluar nuk janë domosdo argumente të diturisë së vërtetë e as që paraqesin superioritete të shpirtit dhe intelektit, sepse edhe pasardhësit janë të barabartë në pikëpamje të frymës kritike dhe aftësive natyrore, përkundrazi, gjeneratat e ardhshme janë në përparësi në krahasim me ato të kaluarat, sepse janë në gjendje t'i posedojnë dituritë e atyre, të mendojnë për ngjarjet nga e kaluara dhe t'i vlerësojnë pasojat e tyre. Shpeshherë të dhënat historike janë të dobishme për gjeneratat bashkëkohore, sepse në mënyrë të vet i sinjalizojnë pasojat negative të mëkateve, të cilat i kanë bërë paraardhësit dhe rrezikun nga kobi i cili atëbotë ka qenë i përhapur në mjedisin e tyre dhe në të cilin kanë qenë të zhytur thellë: "Thuaj - Udhëtoni nëpër Botë e shikoni çfarë ka qenë dënimi ndaj atyre që thonin (Pejgamberët) gënjejnë." (6, 11). Dyert e mirësirave të Allahut xh.sh. nuk janë të mbyllura për ata, të cilët i kërkojnë ato, kurse mëshira e Tij përfshin çdo gjë dhe nuk do t'i harrojë të devotshmit. Islami i qorton pjesëtarët e religjioneve të ndryshëm, të cilët në tërësi i kanë pasuar të parët e tyre dhe, të cilët, duke mbetur besnikë në rrugën e të parëve të tyre, 158

konfirmojnë "...Jo (por) ne pasojmë atë në të cilën i kemi gjetur të parët tanë..."(31, 21). "Ne i kemi gjetur të parët tanë në këtë fe dhe duke vazhduar gjurmëve të tyre ne jemi në rrugën e drejtë." (43, 22). Në këtë mënyrë Islami e liron mendjen nga të gjitha ato që e pengojnë, e shpëton nga çdo lloj imitimesh dhe paragjykimesh me të cilat ajo përkufizohet, e kthen atë në mbretërinë e vet, që të vlerëson sipas gjykimit dhe urtësisë së vet, e nënshtruar vetëm Allahut xh.sh. duke qëndruar fuqishëm në paramurin e Sheriatit të Tij. Brenda këtyre suazave nuk ekzistojnë kurrfarë pengesash për veprimin e mendjes, sikur që nuk kanë fund hulumtimet e saj, të cilat zhvillohen nën kontrollin e saj. Me këtë, duke u bazuar në fe, njeriu i ka përfituar dy gjëra të mëdha nga, të cilat një kohë të gjatë ka qenë i privuar, e këto janë pavarësia e vullnetit dhe liria e mendimit. Me këtë njeriu është bërë me plotë kuptimin e fjalës - njeri, i është bërë e mundshme të arrijë fatbardhësinë, të cilën ia ka dedikuar Allahu xh.sh. duke e pajisur me aftësi natyrore. Njëri nga filozofët perëndimorë bashkëkohorë thotë: "Zhvillimi kulturor në Evropë është rivendosur ekskluzivisht mbi këto dy baza. Ka filluar përdorimi më i gjerë i energjisë, gjersa individët e spikatur janë dhënë pas hulumtimeve dhe analizave, vetëm atëherë kur vetëdija njerëzore kishte arritur shkallën e vetënjohjes, duke kërkuar për të drejtën që ta shprehë dëshirën e vet dhe ta hulumtojë të vërtetën nën udhëheqjen e mendjes së shëndoshë." (Kjo njohuri rrjedhë nga shekulli XVI). Ky filozof ka konstatuar se kjo ka qenë një rreze drite nga mësimi Islam e cila ka depërtuar në Evropë. 159

Islami, pra, me Librin e shpallur ka ngritur velin të cilin e kishin shtrirë kryeparët e besimeve të ndryshme, velin mes shpirtit të besimtarëve dhe kuptimit të Librave të Zotit xh.sh., sepse ata kishin përvetësuar të drejtën e komentimit të tyre dhe konfirmonin se ai, i cili nuk vesh rroba si të atyre dhe nuk e ndjek rrugën e tyre, nuk do të mund të arrijë dinjitet të lartë. Kështu, me dhunë e kanë imponuar të kuptuarit e tyre personal të fesë në përgjithësi, fenë për popullin, duke lejuar leximin e librave, por me kusht që të pranonin se vet nuk ishin në gjendje t'i kuptojnë ato, dhe se masat e gjera nuk janë në gjendje të mendojnë për asgjë tjetër, pos për atë që ua aludonin këta vetë. Në këtë kanë shkuar aq larg saqë vetvetes ia kishin ndaluar të mendojnë rreth burimeve të fesë, përveçse ngapak. Mendjen e kishin shpallur të paaftë për t'i kuptuar dispozitat fetare dhe mesazhet e Pejgamberëve. Në këtë mënyrë e kufizonin vetveten, duke mbetur në të njëjtin nivel si edhe njerëzit e tjerë, duke iu përmbajtur formës së jashtme të tekstit dhe, duke lënë tërësisht pas dore urtinë Pejgamberike. Me ardhjen e vet, Kur'ani e ka gjykuar mënyrën e këtillë të veprimit të tyre me këto fjalë: "Disa prej tyre janë analfabetë, ata nuk dinë (të lexojnë) për Librin, përveç disa trillimeve; dhe ata flasin vetëm me hamendje."(2, 78). "Shembulli i atyre që janë obliguar me Tevrat e pastaj nuk e kanë zbatuar, i shëmbëllen gomarit që i bartë librat (por pa dobi). E, sa të këqij janë ata, të cilët i mohojnë ajetet e Allahut! E, Allahu nuk e orienton në rrugën e drejtë atë popull që është dhunues ." (zullumqar) (62, 5). Për sa i përket shprehjes emanijj sipas disa komentuesve të Kur'anit, kjo do të thotë lexim dhe recitim. Kur'ani këtë shprehje e përdorë për ata, të cilët 160

nuk dijnë asgjë tjetër përpos leximit verbal të librave të shenjta dhe, të cilët, madje edhe kur i kryejnë obligimet e urdhëruara, këtë e bëjnë pa dijeni të duhur, ku do të mbështeteshin, pa argumente mbi të cilat do ta bazonin bindjen e tyre, pa vetëdije në lidhje me atë së ç'është feja. E kur ndonjërit prej tyre i bie ndërmend të shpjegojë ndonjë dispozitë apo porosi nga këto Libra, atëherë ai parashtron konfirmime të pabazuara dhe komentime arbitrare, e pastaj thonë: - Kjo është nga Zoti. "Mjer ata që me duart e tyre shkruajnë vepra (të rrejshme), e pastaj thonë: "Kjo është prej Zotit" që për këtë të kenë ndonjë dobi të vogël..." (2, 79). Ata nuk janë bartës të Tevratit, edhe pse u është dhënë si udhërrëfyes për ta pasuar atë, e njohin vetëm tekstualisht, aftësia e mendjes së tyre nuk u depërton në kuptimi i thelbit të instruksioneve dhe të dispozitave, andaj edhe e kanë humbur rrugën e drejtë. Në këtë mënyrë, nga rrethpamja e tyre, ka humbur orientuesi i Udhëzimit i cili u është dhuruar. Ata e kanë merituar krahasimin i cili përcakton gjendjen e padenjë të krijesës njerëzore, i dhënë përmes shembullit të gomarit të ngarkuar me libra, i cili nga to nuk ka kurrfarë leverdie përpos barrës dhe mundimeve, shpinës së kërrusur dhe lodhjes së madhe. Sa është i dhembshëm realiteti i një populli gjendja e të cilit tërësisht është vështirësuar. Shpallja dhe feja, të cilat kanë qenë gjasë të volitshme për fatbardhësinë e tyre, janë bërë shkak i fatkeqësisë së tyre: për shkak të mosdijes dhe marrëzirave. Për shkak të këtyre vërejtjeve, si dhe vërejtjeve të ngjashme me këto, masave u është drejtuar thirrja gjenerike që t'i kuptojnë tekstet e shpallura, kurse dijetarëve t'i studiojnë këto, dhe të binden në vërtetësinë e tyre. Kur'ani e obligon çdo besimtar, që të njihet me 161

përmbajtjen e Udhëzimit të Zotit xh.sh., dhe me domethënien e instruksioneve të ligjësuara. Njerëzit janë krijuar të barabartë për kuptimin e të vërtetave themelore, por nëse vet përgatitet për këtë kuptim; kurse kjo përgatitje është e afrueshme për masën e gjerë popullore të besimtarëve dhe nuk është e rezervuar për asnjë kategori të privilegjuar apo për ndonjë kohë të caktuar. Zbritja e Kur'anit i ka gjetur njerëzit të ndarë në shumë grupe fetare. Vetëm një grup i vogël njerëzish ishte i përgatitur për besim të drejtë, kurse të tjerët në mënyrë masive e kundërshtonin atë, dhe ishin të përdhosur, të përçar dhe në grindje, ndërsa fantazonin se janë në rrugën e së vërtetës e cila shpien tek Zoti. Islami tërë këtë e ka refuzuar dhe thjesht e ka publikuar se ekziston vetëm një fe për të gjitha kohët dhe se të gjithë besimtarët duhet t'i mësojnë të njëjtat gjëra, siç thotë i Lartësuari: "E vetmja fe e drejtë te Allahu është - Islami. Kurse janë përçarë ata të cilëve iu është dhënë Libri, mu atëherë kur ju ka ardhur njoftimi, dhe atë për shkak të egoizmit ndërmjet veti." (3, 19)"Ibrahimi nuk ka qenë as hebre e as i krishter, por besimtar i vërtetë, ka besuar në Zotin Një, dhe nuk i ka bërë shokë Atij" (3, 67). "Ai ju përcakton në fe atë që u pat përcaktuar Nuhi dhe atë që ta shpallim ty dhe atë që i kemi urdhëruar Ibrahimit, Musait dhe Isait: - Praktikoni fenë e drejtë e mos u përçani në të! - Është vështirë për ata, të cilët Zotit i bëjnë shokë të barabartë që t'i përgjigjen thirrjes tënde." (42, 13). "Thuaj - O ithtarë të Librit (Tevratit dhe Inxhilit), ejani të tubohemi rreth një fjale, të përbashkët edhe për ne edhe për ju, të mos adhurojmë tjetër përveç Allahut, asnjë send të mos ia 162

bëjmë shok Atij, që njëri-tjetrin mos ta konsiderojmë për zot në vend të Allahut! E nëse ata refuzojnë, ju thuani: - Bëhuni dëshmitarë se ne njëmend jemi myslimanë!" (3, 64). Ekzistojnë shumë ajete të tjera, të cilët flasin në lidhje me këtë çështje, e që nuk lejojnë përçarje dhe mosmarrëveshje në besim, sepse argumentet janë të qarta dhe rrugët, të cilat shpiejnë në njohjen e njëmendtë të gjërave, për, të cilat ata diskutojnë dhe grinden, janë të sheshta. Kjo pikëpamje e Kur'anit është e njohur nga çdonjëri që me qëllim të mirë merret me të. Teksti i Librit është i mbështetur në fakte se Feja e Zotit xh.sh., në të gjitha kohët përmbahet në të pranuarit e Allahut xh.sh. si një Zot të Vetëm dhe në obligueshmërinë e përkushtimit të nënshtrimit të tërë Atij, dhe urdhëresave e ndalesave të Tij, të cilat janë të dobishme për të gjithë njerëzit dhe bazë për të gjitha sukseset e tyre të kësaj dhe asaj bote. Fenë e Zotit e përbëjnë Librat e shpallura të dërguara Pejgamberëve të zgjedhur; Zoti i thërret mendjet që t'i kuptojnë dhe vendosmërinë e njerëzve që t'i aplikojnë ato. Kjo është domethënia themelore e Fesë, ky është parim të cilit i kthehet pas shumë e shumë mosmarrëveshjesh dhe peshore me të cilën maten fjalët. Mostolerimi dhe hipokrizia gjatë diskutimeve të vrazhda dhe hidhëruese shpiejnë në largim nga Feja dhe nga rruga e vërtetë. Gjithnjë deri sa kuptohet dhe kultivohet urtësia e besimit, dhe derisa Feja konsiderohet se është ndihmes e Zotit xh.sh. e dhuruar gjinisë njerëzore, nuk do të ketë përçarje dhe mosmarrëveshje, ndërsa zemrat e njerëzve do t'i kthehen Udhëzimit të Allahut xh.sh.. Atëherë ndërprehet nevoja për udhërrëfyes që drejtojnë kah e vërteta, sepse njerëzit i mbahen asaj dhe i ndihmojnë 163

njëri tjetrit për ta mbrojtur atë. Format e ibadetit dhe ritualeve të lloj-llojshme të cilat me religjionin e shpallur paraqesin dallime mes të rejave dhe të vjetrave, dallime në dispozita që janë shpallur më heret dhe më vonë, arsyetohen me mëshirën e Zotit xh.sh. dhe kujdesin e Tij që të gjithë popujve në të gjitha kohët tu dhuron atë që është më e mirë dhe më e dobishme për ta. Allahu xh.sh., e Ai është Sundues i të gjitha botëve, plotësisht kujdeset për edukimin e çdo personit pas lindjes së tij, kur nuk ka ditur asgjë, gjer në momentin kur mendja e tij pjeket e përsoset, duke u bërë i aftë që me anë të përsiatjes t'i largojë parmakët dhe me hulumtime t'i zbulon fshehtësitë e Botës. Allahu xh.sh. nuk zmbrapset nga ky zakon, e as që e ndërron veprimin e Vet, kur është në pyetje një popull. Gjinisë njerëzore nuk i është dhënë, as në përgjithësi, e as individëve, shkalla e njëjtë e të kuptuarit në ditën e krijimit të tij nga ana e Zotit xh.sh., sikurse në ditën e arritjes së përsosmërisë njerëzore. Përkundrazi, gjinisë njerëzore i është destinuar ta përcjellë evolucionin e njëjtë çfarë i ka përcaktuar edhe individit. Ky është fakt i gjithëpranuar për çka është e tepërt të diskutohet edhe pse materialistët përçahen rreth fazave partikulare të këtij evolucioni, të cilat janë hollësisht të parashtruara në disiplinat që studiojnë njohurinë e natyrës dhe historinë e shoqërisë njerëzore. Këtu, nuk mund të flasim më gjatë për këtë temë.

164

EVOLUCIONI I FESË E KA KUSHTËZUAR ZHVILLIMIN INTELEKTUAL TË NJERIUT Atëherë kur historikisht u formuar religjionet e ndryshme, njerëzit, në kërkimin dhe në përfitimin e dobive të tyre parciale dhe të përgjithshme, ndodheshin në gjendjen e foshnjës së porsalindur; e cila i kishte të afërta vetëm ato gjëra, që mund t'i ndiente me anë të shqisave, dhe e kishte vështirë të dallonte "tani" dhe "para", ndërsa nga gjësendet që e rrethonin, i regjistronte vetëm ato që mund t'i prekte dhe t'i kapte me dorë. Kjo foshnjë ende nuk ishte mjaft e vetëdijshme, që t'i përkulet dikujt, qoftë nga familja e vet, qoftë nga gjenerata e njëjtë. Ajo, natyrisht, ende ishte e lidhur me të gjitha ato që kontribojnë sigurinë e natyrës së saj. Nuk interesohej për të mirat, të cilat kishin të bëjnë me dikë tjetër, përveçse kur ishte në pyetje dora e cila e ushqente dhe i mundësonte të çohet dhe të bjerë. Dhe gati se nuk do të ishte e preferueshme, përkitazi me këto fe, që njerëzve, përderisa ishin në gjendje të tillë, t'u sjellen mësimet mbi të vërtetën, të cilat kërkojnë ndjenja tejet të rafinuara dhe mbështetje me argumente racionale; andaj, ato kanë treguar kujdes të madh duke filluar me popujt, të cilët janë krijesa të Zotit, të njëjtën rrugë të cilën e kalon babai me të birin kur e shpie kah gjërat, të cilat mund t'i regjistrojë me të dëgjuarit apo me të pamurit. Në të njëjtën mënyrë kanë filluar edhe religjionet, me urdhëra dhe ndalesa të hapëta, duke 165

kërkuar gjatë kësaj përulësi dhe duke shkuar gjer tek kufijtë e së mundshmes . Ato kanë caktuar rregulla, të lehta për t'u kuptuar dhe për t'u pasuar, qëllimi i të cilave ishte i qartë, por të cilave ishin të detyruar t'u nënshtroheshin, madje edhe nëse nuk i kuptonin e as nuk e njihnin qëllimin e tyre të skajshëm, u tregonin mrekulli, të cilat i mahnitnin dhe i entuziazmonin; ato kishin ligjësuar besimin e përshtatshëm për shkallën e zhvillimit historik të tyre. Pastaj kaluan shekuj me radhë gjatë të cilëve njerëzit dhe popujt zhvilloheshin dhe shkatërroheshin, arrinin të bënin kultura dhe qytetërime kulminante dhe binin në shkatërrim dhe harresë. Ngandonjëherë vuanin, përjetonin sprovi me të cilat i përballonin dhe nga, të cilat përfitonin dobi të mëdha, e kuptonin njëri-tjetrin dhe grindeshin mes veti, e ndienin hidhëtinë e ditës, dhe kalonin periudha të ndryshme të fatbardhësisë dhe fatkeqësisë individuale dhe shoqërore. Nën ndikimin e ngjarjeve të ndryshme, madje edhe nën presionin e furtunave të ndryshme, njerëzit përfitonin një ndjenjë, e cila si një lloj shqise më tepër depërtonte në vetëdijen e tyre, por në esencë ajo, nuk e tejkalonte ndjenjën e cila e ngazëllen zemrën e ndonjë femre, e as atë që e shkakton ngazëllimin e një fëmije, dhe atëherë paraqitet religjioni i cili i drejtohet kësaj ndjenjeje, e cila i dërgon thirrje dashurie, zgjon aspirata sentimentale dhe i drejtohet zemrës. Ky religjion u ka sjellë njerëzve parime të asketizmit me të cilat i largonte ata nga kënaqësitë dhe dëfrimet në këtë botë, ndërsa fytyrat e tyre ua kthente kah botët e lartësuara; kërkonte nga të pasurit të heqin dorë nga pasuria e tyre që u takonte, se përndryshe para tyre do të mbylleshin dyert e qiejve.Caktonte edhe ligje të tjera të ngjashme; i 166

mësonte njerëzit të adhurojnë Zotin në atë mënyrë, që i përgjigjej gjendjes së tyre momentale duke iu përshtatur mësimeve të tyre. Thirrja e tij ka pasur aq jehonë të madhe, saqë janë shpëtuar nga mbrapshtirat dhe janë shëruar nga të metat. Pastaj, pas kalimit të disa gjeneratave, gjithnjë e më tepër dobësohej vendosmëria njerëzore në plotësimin e dispozitave fetare; njerëzit gjithnjë e më pak u përmbaheshin suazave të saj dhe praktikimit të mësimeve të saj, duke u bindur se gjithnjë e më tepër bëhej e pamundshme të pasohen ndajshtimet e saj. Ata, të cilët ishin mbrojtës të saj filluan t'ua kontestojnë sundimtarëve pushtetin e tyre, kurse pasanikëve - pasuritë tokësore të tyre; shumica devijojnë në interpretimet fetare duke shtuar gënjeshtra në to për hir të interesave të tyre personale. Këso gjendje mbretëronte për sa i përket moralit dhe aplikimit të fesë; njerëzit kishin harruar pastërtinë e fesë dhe kishin tradhtuar sinqeritetin e vet. Për sa i përket mësimeve fetare, këtu ishin të përçarë në shiizma të llojllojshëm dhe kishin rënë në novacione (bid'ate), duke mos iu përmbajtur burimeve autentike të parimeve fetare, përveçse, sipas mendimit të tyre, shtyllës më të rëndësishme të fesë dhe bazës më të fort të saj, e kjo ka qenë çkyçja e tërësishme nga mendja dhe nga vështrimi intelektual i fesë. Madje ndalonin edhe vëzhgimin e zakoneve të rruzullimit, në mënyrë që t'i pengojnë mendjet të depërtonin në fshehtësitë e krijimit. Deklaronin se nuk ekziston harmoni dhe përshtatshmëri mes fesë dhe mendjes dhe se feja është kundërshtare e vërtetë e shkencës. Ai i cili merrte guxim të bënte diç të tillë (t'i lejonte mendjes së vetë të depërtonte në fe), e kishte jetën të rrezikuar, si dhe të gjithë ithtarët e tij. Një qëndrim të këtillë ua impononin edhe të tjerëve, duke 167

përdorë të gjitha mjetet që i koshin në disponim. Tejkalimi i masës në këtë, ka shkaktuar formimin e fenomenit më të rrezikshëm shoqëror në historinë njerëzore - përleshjet e armatosura mes pjesëtarëve të sekteve të ndryshme. Në këtë mënyrë, rrënohen themelet e solidaritetit reciprok dhe ashpërsohen marrëdhëniet mes besimtarëvet, andaj vjen gjer tek përçarja në vend të bashkimit, gjer tek zemërngushtësia në vend të përkrahjes reciproke, gjer tek periudhat e shpeshta lufte në vend të periudhave të paqes permanente. Kjo gjendje ka mbretëruar gjer tek ardhja e Islamit në formën definitive të shpalljes kur'anore. *** Tani përparimi dhe zhvillimi i shoqërisë njerëzore kishte arritur pjekurinë e vet, ndërsa ngjarjet paraprake kishin përgatitur vetëdijen njerëzore për pranimin e Shpalljes së fundit. Erdhi Islami i cili i drejtohej mendjes dhe thërriste në përsiatje, duke i bashkuar me ndjenja dhe shqisa, në mënyrë që t'i shpienin njerëzit ne jetë të lumtur në të dy botët. Ua shpjegonte njerëzve pyetjet rreth të cilave ishin të përçarë, i heq velet e çështjeve kontestuese duke tërhequr vërejtjen se feja e Allahut në të gjitha epokat dhe gjeneratat është gjithnjë një (dhe e njëjtë) dhe se qëllimi i fesë është mirësimi i gjendjes njerëzore dhe pastrimi i zemrave të tyre, gjithashtu është qëllim i vetm. Për sa u përket ibadeteve parciale, Allahu xh.sh. i ka urdhëruar ato në mënyrë që gjithnjë t'i nxitë njerëzit që ta kujtojnë Atë; për Allahun format nuk janë parësore, por ajo që njeriu ndien në zemër. Islami kërkon nga njeriu i ndërgjegjshëm që ta mbanë të shëndoshë trupin e vet, e njëkohësisht të synojë perfeksionimin e shpirtit të vet. Andaj Islami reptësisht urdhëron pastërtinë trupore siç urdhëron edhe 168

pastërtinë shpirtërore. Që të dyjat janë pjesë dhe kusht për vlefshmërinë e detyrave (shërbimeve) fetare. Ibadeti i shpirtit është sinqeriteti, që është detyrë e obligueshme në kryerjen e çdo pune. E tërë ajo që është urdhëruar ka për qëllim zhvillimin, fisnikërimin dhe mirëmbajtjen e karakterit të njeriut. "...Namazi me të vërtetë largon nga amoraliteti dhe nga të gjitha ligështirat." (29, 45). "Njeriu, me të vërtetë është krijuar zemërlëshuar (pa kurajo): kur e godit e keqja - është i brengosur, e kur e godet e mira - është i paarsyeshëm, vetëm besimtarët nuk janë të tillë." (70/19-22). Islami i ka ngritur pasanikët mirënjohës në nivelin e varfanjakut të durueshëm, saqë pasaniku miradias është më i vlefshëm se i vobekti. Kur qorton, ky vepron si këshilluesi ndaj njeriut të pjekur; i urdhëron të shërbehet me të gjitha aftësitë e veta, fizike dhe mendore, duke deklaruar, në mënyrë të pa dyshimtë, se në këtë mënyrë meritohet kënaqësia e Zotit xh.sh. dhe shprehet falënderimi ndaj begative të Tij. Islami ka proklamuar se kjo botë është fushë ku mbjellen të lashtat ndërsa korren - vjelen në botën tjetër, dhe se nuk ka përfundim fatlum pa përpjekje dhe mundime në këtë botë. Islami i drejtohet edhe atyre që janë të zhytur në herezi: "Sillni argumentin tuaj po qe se është e vërtetë ajo çka thoni!" (2, 111 dhe 27, 64). Islami i qorton ashpër ata, të cilët janë të prirur për divergjenca (mospajtime) dhe përçarje, dhe, të cilët i tundin themelet e besimit, ndërsa përçarjet në fe i ka proklamuar si violencë (dhunë, mujshi) dhe braktisje të rrugës të së vërtetës së qartë. Nuk është kufizuar vetëm me qortime, këshillime dhe shpjegime, por e ka riinstaluar fenë e harmonisë - mirëkuptimit reciprok dhe e ka zbatuar praktikisht. Myslimanëve u ka lejuar martesat me 169

pjesëtaret e librave të shpallura (të krishteret dhe hebrenjet), ka lejuar përfaqësimin reciprok, ka rekomanduar dialogun me pjesëtarët e Librit në mënyrë më të bukur. Është e njohur se korrektësia dhe konsiderata reciproke shpiejnë në dashuri dhe përforcojnë miqësinë, kurse marrëveshjet bashkëshortore lidhen vetëm nëse prindërit e bashkëshortëve të ardhshëm janë në miqësi dhe mes tyre ekziston dashamirësia e dyanshme. Allahu i Madhëruar thotë: "Dhe njëri prej argumenteve të Tij, është se Ai, nga lloji juaj, krijon bashkëshorte që të gjeni prehje pranë tyre, dhe që mes jush mbjellë dashuri dhe mëshirë..." (30, 21). Islami i ka obliguar myslimanët që bashkarisht të mbrohen nga çdokush që rrezikon sigurinë e tyre, sigurinë e klientëve (ehlu-l-kitab) dhe sigurinë personale të çdo individi, sikurse edhe atë që jomyslimanët në shtetin islam i kanë të drejtat dhe obligimet e njëjta në lidhje me mbrojtjen e shtetit. Islami nuk i ka ngarkuar jomyslimanët në shtetin islam me kurrgjë tjetër përveçse me obligime me karakter pronësie, të cilat janë detyruar t'i plotësojnë në një formë më të butë të tatimit (gjizjes). Ai rreptësisht ka ndaluar çfarëdo dhune për pranimin e fesë, Kurse zemrat e myslimanëve i ka qetësuar me këto fjalë: "O besimtarë, keni kujdes për veten tuaj, nëse jeni në rrugën e drejtë nuk do t'ju dëmtojë ai i cili ka humbur rrugën" (5, 105). Myslimanët janë të obliguar të thërrasin në vepra të mira me fjalë më të bukura dhe me mënyra më të pëlqyera. Ata nuk kanë të drejtë, e as që janë të obliguar, të përdorin ndonjë presion apo ndonjë dhunë që në këtë mënyrë të ndikojnë në dikë për ta pranuar Islamin, sepse drita e Islamit vetvetiu është e 170

pranueshme për zemrat e njerëzve. Kuptimi i ajetit të cekur nuk është që myslimanët mes veti të thirren në punët e mbara, sepse kjo është edhe pa këtë, obligim i çdo myslimani. Nëse ky do t'i përkiste vetëm myslimanëve, atëherë ai do të thoshte kështu: "çdo individ prej jush është përgjegjës për vetvetën, e jo "keni kujdes për veten tuaj", ashtu që ta kupton qartë çdo Arab. Qëllimi i gjithë kësaj është që njerëzit të informohen për atë se Allahu xh.sh., nuk u ka caktuar fenë në mënyrë që të përçahen për shkak të saj, por përkundrazi, që t'i udhëzojë në të mirë dhe lumturi në çdo kuptim të mundshëm. Islami ka ndërprerë diskriminimet e ndryshme dhe ka konstatuar se çdo qenie njerëzore posedon identitetin e vet me të cilin e ka prirur dhe e ka shquar Allahu xh.sh. gjatë krijimit të tij, sepse çdo pjesëtar i gjinisë njerëzore bëhet i aftë të arrijë nivelin më të lartë të përsosmërisë që Allahu xh.sh. ia ka destinuar njerëzisë. E tërë kjo është mu e kundërta e konformimeve, të cilat favorizojnë një racë apo një klasë njerëzish kundrejt të tjerëve, duke i përshkruar këtyre vlera më të ulëta, duke pohuar se këto nuk mund të arrijnë as minimumin e atyre të tjerëve, madje edhe vdesin të bindur për superioritetin e disa popujve në raport me popujt të tjerë, me ata, të cilët i konsiderojnë të papastër, të ulët dhe të pandershëm. Ibadetet islame janë të ligjësuara me Kur'an dhe me traditën autentike dhe janë në harmoni me atë që është e denjë për Allahun xh.sh. dhe qenien e Tij të paarritshme, i Cili është përmbi të gjitha krijesat, dhe përmbi çdo njohurie mendore. Namazi përbëhet nga përkuljet-ruku'a dhe lëshimet me fytyrë për toke-sexhde, lëvizjeve dhe pushimeve të shkurtëra, lutjeve-duave, 171

drejtimeve të pendimeve dhe madhërimeve - dhikreve, e tërë kjo rezulton nga të kuptuarit dhe nga ndjenjat ndaj fuqisë së Allahut xh.sh. e cila mbikalon fuqinë njerëzore dhe tejkalon vullnetin njerëzor; atëherë zemrat i dorëzohen Atij, kurse shpirtrat i nënshtrohen. Në ibadet nuk ekziston kurrgjë që nuk do të ishte e pranueshme dhe e kuptueshme për mendjen e njeriut, përveçse, ndoshta mendja vështirë kupton numrin e caktuar të rekateve apo gjuajtjen e guralecave në Xhemre-l-Akabi (në Minne), edhe pse pranon se këtu ekziston ndonjë urtësi të cilën e di vetëm i Gjithdijshmi. Gjithsesi nuk ekziston asgjë e kotë, e paarsyeshme ose në kundërshti me parimet e kuptueshmërisë dhe përsiatjes, me të cilat Zoti xh.sh. e ka prirur njeriun. Për sa i përket agjërimit, ky paraqet kufizim me të cilin respektohet urdhëri i Zotit xh.sh. dhe ndalesë ndaj disa nevojave. Përveç kësaj, me anë të agjërimit mësojmë t'ia dimë vlerën mirësirave që na ka dhuruar Allahu xh.sh. me mëshirën e Vet: "O besimtarë, agjërimi u është bë obligim, sikurse që ishte obligim edhe i atyre që ishin para jush, ashtu që t'i largoheni mëkateve" (2, 183). Haxhxhi, ia përkujton njeriut origjinën e tij dhe i ofron atij, bile një herë në jetë, pasqyrën e barazisë e cila i përfshinë të gjithë njerëzit, i shlyen të gjitha dallimet mes pasanikut dhe varfanjakut, lypësit dhe sunduesit. Të gjithë haxhilerët paraqiten në vendtakim të përbashkët, me ihrame në vete, pa stolisje artificiale, me shpirtra të bashkuar në adhurim të Allahut xh.sh. Sunduesit të të gjitha botëve. Përmes tavafit (të sjellurit rreth Ka'bes), Sa'jit, qëndrimit në Arafat, prekjes së haxhem-l-esvadit, ringjallet reminishenca (kujtimi) ndaj Ibrahimit a.s. Ibrahimi është baba i Fesë, ithtarët e së cilës i ka quajtur 172

myslimanë.Njëkohësisht haxhxhi tek njerëzit zgjon bindjen se kurrnjë mbetje apo lëndë e respektimit të jashtëm nuk ka, nga vetvetiu, ndonjë vlerë pozitive apo negative, kurse kjo bindje e lartësuar shprehet me fjalë, të cilat i përcjellin çdo lëvizje të haxhiut: "Allahu është i madh". Kjo nuk ekziston në ritualet e popujve të tjerë, popujve, të cilët e mashtrojnë shpirtin dhe kështu ia bëjnë të pamundshme vetëdijes që të ngritet gjer tek njohja - të konceptuarit e Zotit Një, të Vetmit, të Lartësuarit. Islami e ka liruar mendjen nga veli i cili e pengonte të mendojë për ndodhitë e kësaj Bote të madhe të rregulluar, makro-kozmosin dhe mikro-kozmosin, Botën e njeriut. Ai ka konfirmuar se fenomenet e rëndësishme të kozmosit zhvillohen (ndodhin, realizohen) sipas ligjeve të sigurta, të cilat i ka caktuar Allahu xh.sh. me diturinë e Vet të gjithhershme, dhe, të cilat asgjë dhe askush nuk mund t'i ndërrojë. Megjithatë, kjo nuk guxon të jetë shkak që të harrohet se në tërë këtë prehet veprimtaria e Zotit xh.sh. Sinjalizimet dhe vëzhgimet e kurioziteteve natyrore duhet të ringjallin kujtimin ndaj Krijuesit, sipas fjalëve (hadithit) të Pejgamberit a.s.: "Dielli dhe Toka janë dy shenja nga kuriozitetet e Allahut xh.sh. dhe se asnjëra nuk zihet (errësohet) për shkak të vdekjes apo lindjes së dikujt.Kur të shikoni të zënët (e Diellit, Hënës) përkujtojeni Allahu xh.sh.” Këtu është shpjeguar qartë dhe hapët se të gjitha ligjet kozmike ndodhin sipas një rregulli ligjësor i cili është caktuar sipas mëshirës së Zotit xh.sh. sipas ligjit të cilin Ai Vet e ka vendosur." Islami i ka larguar të gjitha dyshimet përkitazi me shkaqet për shkak të të cilëve individët dhe popujt e tërë kanë përjetuar ose fat të madh ose fatkeqësi të mëdha. 173

Këto dy raste Islami i ka ndarë aq qartë saqë është bërë e pamundshme çfarëdo hutije. Mbarësitë, të cilat Allahu xh.sh. u ka dhuruar disa njerëzve në këtë jetë dhe sprovimet të cilat i godasin - në rastin e parë janë: pasuria, karriera, fuqia, talenti dhe fëmijët, kurse në rastin e dytë janë: varfëria, pafuqia, pozita modeste dhe humbja e të afërmve, shpeshherë ose e bën të lumtur ose e godet ndonjërin, e që kjo nuk është në lidhje të drejtpërdrejtë me mënyrën e jetesës së tyre, me bindjen apo mosbindjen e tyre në Zotin xh.sh.. Shumë njerëzve Allahu xh.sh. u ka bërë të mundshme të veprojnë si të dojnë dhe të bëjnë çka të dëshirojnë - keqbërësit i ka lejuar të bëjë krime, kurse njeriut të lig të bëjë mëkate. Të tillët i ka lënë të jetojnë jetesën e tyre, duke u kujdesur për atë që janë duke bërë në mënyrë që, pastaj t'ua mundësojë ta shijojnë ndëshkimin edhe në këtë botë edhe në botën e ardhshme. Ai shpeshherë i vë në sprovime njerëzit e devotshëm, devotshmërinë e të cilëve Ai e lavdëron, dhe, të cilët, kur i godet ndonjë fatkeqësi, shprehin sinqeritetin dhe përshpirtshmërinë e tyre me fjalët: "Ne jemi të Allahut dhe Atij do t'i kthehemi" (2, 156). Pra, as pakënaqësia, as devotshmëria, sinqeriteti i përzemërt ose poshtërsia, nuk kanë lidhje me këto fatkeqësi apo lumturi, përveçse në rastet ku pasoja është e lidhur drejtpërdrejt me shkakun, që zakonisht vërehet atëherë kur varfëria rezulton pas shpenzimit të tepërt dhe të kotë të pasurisë, të poshtëruarit pas ligështisë (paburrërisë), falimentimi i ndonjë pushteti pas tiranisë së gjatë. Gjithashtu, ekziston ndërlidhja kauzale mes pasurisë dhe punës së planifikuar, autoriteti mes njerëzve dhe kujdesi për interesat e përgjithshme, si dhe mes shumë relacioneve të tjera, me çka mirren disiplinat speciale shkencore. 174

Për sa i përket gjendjes së vërtetë të ndonjë populli, këtu nuk është rasti i mirë. Me të vërtetë, frymëzimi të cilin Allahu xh.sh. e ka konceptuar në të gjitha ligjet e veta, na udhëzon ta zhvillojmë arsyen e shëndoshë, që seriozisht dhe në mënyrë konkrete t'i drejtojmë përsiatjet tona, t'i fisnikërojmë ndjenjat, t'i përballojmë epshet, që çdo gjëje t'i afrohemi në mënyrë të drejtë, që për çdo qëllim t'i përdorim vetëm mjetet e lejuara me sheriat, ta kultivojmë dhe ta ruajmë besnikërinë, t'i zhvillojmë marrëdhëniet vëllazërore dhe solidaritetin reciprok në bamirësi, që të këshillohemi me të tjerët lidhur me punët e dobishme dhe të dëmshme, si dhe të vlerave të tjera esenciale. Ky frymëzim është iniciator i jetës njerëzore dhe dritë e lumturisë së saj në këtë botë gjer në të ardhshmen. "Atij që dëshironi do t'i japim shpërblim në këtë botë." (3, 145). Allahu xh.sh. kurrë nuk do t'ua ndalojë begatitë e Veta popujve, përderisa ky frymëzim mbretëron në ta; kur ajo forcohet, Allahu xh.sh. i zmadhon begatitë e Veta, e kur dobësohet Allahu xh.sh. i zvogëlon begatitë e Veta, ndërsa kur zhduket tërësisht atëherë edhe fati zhduket në gjurmët e tij, e pastaj edhe mbarësi. Atëherë Allahu xh.sh. fuqinë e një populli e shndërron në ligështi dhe në pafuqi, pasurinë e tij në skamje dhe në varfëri, mirëqenien në mjerim dhe ceni, rehatinë në parehati; pastaj bënë që t’i nënshtrohet pushtetit të tiranisë ose sunduesit mizor, të cilët e rrëmbejnë gjersa është duke fjetur ose i pakujdesshëm. "Kur dëshirojmë të shkatërrojmë një vend (popull), atyre, të cilët, në te, janë mësuar në salltanet u lejojmë t'i jipet zvetënimit (amoralitetit) dhe kështu të meritojnë ndëshkimin, dhe atëherë e shkatërrojmë me themel." (17, 16). "Ne u urdhërojmë të vërtetën, e ata mëkatarisht përcaktohen kah rruga tërthore, e që, pas 175

kësaj nuk do t'iu vlenë dënesa (rënkimi) e as vajtimi, nuk do t'iu vlenë as të ashtuquajturit përpjekja e atyre, as lutjet nuk do t'iu plotësohen, nuk do të shpëtojnë nga shkatërrimi, përveçse nëse i kthehen shpirtit fisnik të Fesë dhe e lusin mëshirën e Zotit që t'iu frymëzon, duke i dhënë përsiatje dhe kujtim nga Shkëlqesia e Tij, dhe duke dëshmuar durimin dhe mirënjohje. Allahu nuk e ndërron gjendjen e një populli përderisa ata vetveten nuk ndërrojnë." (13, 11). "Sipas ligjit të Allahut i cili ka qenë për ata që kanë ekzistuar dhe janë zhdukur! E ti nuk do të gjesh ndryshime në ligjin e Allahut." (33, 62). Sa bukur e ka përshtatur duanë e shiut Abbas Ibën Abdul-Muttalibi kur ka thënë: "O Zoti im, mynxyrat nuk vijnë përpos për shkak të mëkateve, e as që largohen përpos me pendim të sinqert." Ky ka qenë zakon të cilit i përmbaheshin as'habët. Dhe gjersa myslimanët i përmbaheshin frymës së Fesë dhe parimeve të lartësuar të saj, dhe gjersa bënin vepra të mëdha që ato i rekomandojnë, popujt e tjerë ishin të bindur se ata me thirrjet dhe me nxitjet e tyre janë në gjendje ta shkundullojnë Tokën, kurse me lotët e tyre ta zgjojnë mëshirën e Qiellit. Këta popuj kanë mbetur robër të epsheve të veta, ndërsa bestytnitë e tyre në asnjë gjë nuk kanë mundur ta zëvendësojnë të vërtetën. Kur'ani kërkon marrjen me shkencë, ai urdhëron që popujt të shkojnë rrugës së drejtë, urdhëron vepra të mira e ndalon vepra të këqija. Ai thotë "Disa prej tyre, nga secila bashkësi, le të përpiqen që të marrin rrugën e shkencës fetare dhe le t'i tërheqin vërejtjen kur t'iu kthehen përsëri, ndoshta do të kenë frikë nga Allahu". (9, 122). Se ky është obligim i domosdoshëm shihet edhe nga fjalët: "Le të bëhet një grup prej jush që do të thërrasë në të mirë, e që të urdhëron vepra të bukura e 176

të ndalojë prej të shëmtuaravet! E, ata njerëz do të jenë të shpëtuar. Mos u bëni si ata që pasi që u erdhën argumentet e qarta, u shpërndanë dhe u distancuan në mendime. E, për këta do të ketë dënim të madh, - atë Ditë (të Kijametit) kur disa fytyra do të zbardhen, e disa do të nxihen. Atyre që u nxihet fytyra u thuhet: "Pasi ishit besimtarë, përse u bëtë mohues? Atëherë pra shijoni dënimin për shkak se nuk besuat!" - Kurse ato fytyra që zbardhen e shkëlqejnë do të jenë në mëshirën e Allahut, ku do të qëndrojnë përgjithmonë. Ja pra, këto janë argumentet e Allahut, që po t'i rrëfejmë ty besnikërisht! E Allahu nuk i dëshiron askujt padrejtësi, të Allahut janë të gjitha ato që gjenden në qiej dhe në Tokë, dhe Allahut do t’i kthehen të gjitha çështjet". (3, 104-109). Këta ajete i shqetësojnë dhe i brengosin njerëzit amoralë dhe shqiptojnë akuzën kundër të gjithë atyre që i kundërvihen ligjit të Zotit, të cilët veprojnë ndryshe dhe i përdhosin urdhëresat. Në mënyrë plotësisht të qartë është shpjeguar situata e atyre që thërrasin në vepra të mira dhe pengojnë të keqen: "Ju (besnikët e Kur’anit) jeni njerëzit më të mirë nga i gjithë populli që janë paraqitur ndonjëherë: kërkoni që të punohen vepra të mira dhe pengoni nga të këqijat; dhe besoni Allahun..." (3, 110). Kur'ani në këtë ajet së pari e vë në dukje ftesën në të mirë dhe pengimin e të keqës e pastaj besimin, edhe pse besimi është bazë ku prehet çdo bamirësi dhe bujari, lis nga i cili degëzohen të gjitha llojet e të mirave. Kështu është vepruar, me siguri për atë që të theksohet rëndësia e këtij obligimi, dhe që ky të spikatet nga obligimet e tjera, tërheq vërejtjen se veprat e mira dhe pengimi nga ato të këqijat janë mbrojtës të besimit dhe themel i tij. Pas kësaj Kur'ani ashpër i 177

gjykon njerëzit, të cilët i lënë pas dore këto obligime, sikur dhe besimtarët, të cilët janë të luhatshëm në zbatimin e këtyre obligimeve, dhe thotë: "Janë të mallkuar ata nga beni izrailët, të cilët ishin mohues, me gjuhën e Davudit dhe të Isait - të birit të Merjemes - për shkak se ishin të padëgjueshëm dhe gjithnjë i tejkalonin kufijtë e ligësive. Nuk e pengonin njëri-tjetrin nga veprat e këqija që i bënin. E, sa të shëmtuara ishin veprat që punonin ata". (5, 78-79). Kur'ani në këta e ka hedhur mallkimin, e kjo është diç më e rëndë që nga Zoti xh.sh. i arrinë ata, të cilët shkaktojnë zemërimin dhe hidhërimin e Tij. *** Islami, si obligim të rreptë, ka ligjësuar të drejtën e varfanjakut mbi pasurinë e njerëzve të pasur në shumën e përcaktuar. Duke kryer këtë obligim të pasurit e ngrisin mburojën kundër mjerimit dhe skamjes, zbusin vështirësitë e të varfërve, lirojnë robër dhe lehtësojnë udhëtimet e udhëtarëve. Kur'ani pretendon dhe shpërblen shpenzimin e pasurisë në rrugën e së mirës dhe në shumë vende këtë praktikë e thekson si shprehje besimi dhe pasim të rrugës së drejtë. Në këtë mënyrë, pengohet urrejtja e varfanjakëve dhe zemra u lirohet nga pezmatimi ndaj atyre të cilëve Allahu xh.sh. i ka dhuruar pasuri. Kështu, njëkohësisht zgjohet dashuria mes tyre dhe mëshira forcohet në shpirtrat e atyre, të cilët e ndiejnë këtë ndaj atyre që gjenden në situatë të vështirë materiale. Ta themi shkurtë, me ndarjen e domosdoshme dhe dorëdhënësi arrihet siguria morale në shpirtrat e njerëzve. Vallë, a ekziston ndonjë mjet shërimi për sëmundjet shoqërore më efikas se ky?! "Ajo është dhunti e Allahut të cilën do ti jep kujt të doj Ai, e Allahu është dhurues i madh." (57, 21). 178

Islami i ka mbyllur dy dyert e së keqes, ato dy burime nga, të cilat shthuret mendja dhe shkatërrohet pasuria, duke ndaluar rreptësisht pijet alkoolike, bixhozin dhe kamatarinë. Islami, pra, nuk ka lënë pas dore kurrnjë virtyt, e që të mos e identifikojë, kurrnjë burim mirëqeniejeje, e që të mos e ngjallë dhe kurrnjë parim legjislativ, e që të mos ia përforcoi themelet. Islami është kodeks universal i normave për njeriun që e ka arritur pjekurinë, kodeks i cili njeriut i mundëson lirinë e mendimit, pavarësinë e mendjes e të hulumtimit dhe si rezultat i kësaj lirie dhe pavarësie zhvillimin e aftësive të veta natyrore, zgjimin e vullnetit dhe elanit për të qëndruar në rrugën e fisnikërisë. Ai i cili e lexon Kur'anin me qëllim të mirë, do të gjejë në të thesarin e pashtershëm të diturisë, urtësi, pasuri të pakufishme dhe të Vërtetën absolute. Për këtë arsye pejgamberitë kanë përfunduar me Pejgamberizmin e Muhammedit a.s., siç na thotë qartë Kur'ani dhe siç na vërteton këtë tradita e gjatë autentike, e na argumenton mossuksesi i të gjithë profetëve të rrejshëm, të cilët vetes i kanë përshkruar pejgamberitë, pas Muhammedit a.s. Bota është vërtetuar dhe është bindur se më nuk ekziston mundësia që të pranohen profetësitë e atyre, të cilët thonë se nga Zoti janë duke sjellur një ligj fetar të ri, apo urdhërat e Tij, të pranuara me frymëzimet personale. Në këtë mënyrë është konfirmuar vërtetësia e Shpalljes së Allahut xh.sh.: "Muhammedi nuk është prind i asnjërit nga njerëzit e juaj por ai është i dërguari i Allahut dhe Pejgamberi i fundit - e Allahu çdo gjë e di më së miri". (33, 40).

179

SHPEJTËSIA E PASHEMBULLT E PËRHAPJES SË ISLAMIT NË HISTORI Duke qenë se është paraqitur nevoja njerëzore për rregullimin definitiv të botës, Allahu xh.sh., ka caktuar se Pejgamberizmi i Pejgamberit të fundit të ketë vlerën e detyrës universale. Megjithatë, ai i cili i studion fazat e zhvillimit njerëzor, me habi konstaton se kjo Fe i ka bashkuar fiset arabe, më të afërtat dhe më të largëtat, për një kohë diç më pak se tridhjetë vjet; pastaj kjo Fe është pranuar nga popujt të tjerë, prej Oqeanit Atlantik gjer tek muri Kinez, për më pak se një shekull. Kësi lloj dukurie historia nuk ka shënuar. Shumë kush ka gabuar në shpjegimin e shkakut të kësaj përhapjeje aq të shpejtë. Hulumtuesit qëllimmirë i kanë konfirmuar shkaqet e vërteta, andaj për këtë nuk janë çuditur aspak. Kjo Fe, të vendosurit e vet e ka filluar sikurse çdo fe tjetër. Ballafaqimi me armiqtë ka qenë më i ashpër se cilido ballafaqim tjetër me të vërteta dhe më gënjeshtra. Pejgamberi a.s. që e ka bartë Shpalljen ka qenë i keqtrajtuar në mënyra të ndryshme. Ai ka pasur kundër veti një front tejet të madh kundërshtarësh, front të cilin nuk do ta mund ta luftonte pa ndihmën e Allahut xh. sh..Kanë qenë të keqtrajtuar gjithashtu edhe ata që i'u janë përgjigjur thirrjes. Janë penguar të furnizohen me nevojat jetësore, janë internuar nga shtëpiat e veta, e bri kësaj është derdhur edhe gjaku i tyre virgjir. 180

Kjo sakrificë nuk i ka luhatur në vendosmërinë e tyre, përkundrazi, optimizmi i tyre rritej gjithnjë e më tepër. Kjo i ka spikatur luftëtarët e të vërtetës në fushëbetejë, kurse armiqve të tyre ua fusnin frikën në palcë, sepse çdo dyshues e kaplonte tmerri posa e shihte gjakun. Ky gjak i ka pastruar të gjitha ligështirat të natyrës së tyre; shpirtligësia e tyre është zhdukur, sikurse që zhduket dhembja nën dorën e mjekut të mirë: "Për t'i dalluar Allahu të mirët nga të këqijët dhe për t'i paluar të këqijët njërin mbi tjetrin, e atëherë që të gjithë t'i ngjeshë në një grumbull e t'i hedhë në Xhehennem. Ata me të vërtetë do të jenë të humbur." (8, 37). Popujt që jetonin në gadishullin Arabik dhe fqinjët e tyre ishin kundër myslimanëve dhe kundër Islamit. Ashpërsisht i rezistonin Shpalljes të cilën edhe e zmbrapnin. Myslimanët mbroheshin me qëndrueshmëri, ashtu siç mbrohet i dobëti kundër të fortit, i varfëri kundër të pasurit. Islami nuk kishte armë tjetër përveç faktit se e vërteta qëndronte kundruall gënjeshtrave dhe ishte udhëzim në errësirën e lajthitjes; më në fund korrë fitore madhështore pas mbrojtjes faqebardhë. Gadishulli Arabik ishte i rrethuar me popuj të religjioneve të ndryshme. Çdo njeri nga ky grup i ftonte arabët në religjionin e vet duke përdorë gjatë kësaj përparësitë e fuqive mbretërore dhe pushtetin, më së shpeshti duke i detyruar njerëzit të besojnë atë që besonin edhe ata. Megjithatë nuk kanë pasur sukses në përpjekjet e veta, e as që kanë mundur t'i mposhtin. Islami i ka pushtuar banorët e shkretëtirës dhe aq tepër i ka bashkuar saqë nuk mbanë mend historia e tyre, dhe sikurse kurrë ndonjëherë në të kaluarën e tyre. Pejgamberi a.s. u dërgon thirrje në Islam sipas 181

përcaktimit të Allahut të Madhëruar, fqinjëve të arabëve, perandorëve të Persisë dhe të Bizantit, por ata u tallën me të duke e kundërshtuar ashpërsisht dhe duke i shpallur luftë Pejgamberit a.s. dhe ithtarëve të tij. Udhëtimet në këto hapësira u bënë tejet të rrezikshme, kurse tregtia shumë e vështirësuar. I Dërguari i Allahut xh.sh. gjatë jetës së vetë dërgonte emisarë, dhe shembullin e tij e kanë praktikuar shokët e tij më autoritativ, duke insistuar që besnikërisht të përcillet detyra e misionit. Edhe pranë dobësisë dhe varfërisë së përgjithshme, ata pa u lodhur punonin në transmetimin dhe zgjerimin e vërtetësisë; ushtritë e tyre i nënshtrojnë popujt fqinje, përkundër forcave, numrit dhe përgatitjes së tyre më të fuqishme. Myslimanët në fund, siç dihet triumfojnë. Pas operacineve luftarake, dhe pasi që përforcuan pushtetin e vet, myslimanët ishin humanë, të mëshirshëm dhe të butë, u lejonin të rrëfenin religjionet e tyre dhe t'i përmbahen ligjeve fetare të tyre në siguri dhe kënaqësi të plotë; u siguronin mbrojtje, duke i mbrojtur familjet dhe pasurinë e tyre sikur të ishin të vetat, kurse u caktonin tatime të matura nga fitimi nën kushte të caktuara. Sunduesit joislamik praktikonin që, pas fitores dhe pushtimit të ndonjë shteti, të dërgonin misionarët e vet menjëherë pas çetave luftarake, të cilët e befasonin popullin e robëruar në shtëpitë e tyre dhe ua bënin të detyrueshëm religjionin e fituesit. Dëshmia e tyre ka qenë fitorja ushtarake kurse argumenti më i fuqishëm dhuna. Kjo praktikë nuk ka ekzistuar tek myslimanët dhe nuk është e shënuar në historinë islame. Nuk kanë pasur misionarë me detyrë ekskluzive që me çdo kusht të zgjerojnë Islamin, të cilët do të merreshin me propagandë të jashtme apo me imponimin e dhunshëm 182

mes jomyslimanëve. Myslimanëve u mjaftonte vetëm shoqërimi me popujt të tjerë dhe sjellja korrekte dhe njerëzore ndaj tyre. E tërë bota është bindur se Islami i konsideron si virtyte dhe devotshmëri marrëdhëniet e mira ndaj të ngadhënjyerëve, që evropianët mu këtë e konsideronin si dobësi dhe poshtërsi. Islami i ka hequr tatimet e rënda. Ua ka kthyer pronarëve pasurit e grabitura, ka mbrojtur të drejtat e njerëzve dhe ka riinstaluar barazinë në të drejtat ligjore mes myslimanëve dhe jomyslimanëve. Për shkak të pranimit masivik të Islamit është praktikuar që askush nuk mund të regjistrohet si myslimanë gjersa nuk e pranon Islamin para gjykatësit të sheriatit, para të cilit myslimani i ri është dashur të deklaron se Islamin e pranon vullnetarisht, pa kurrfarë shtrëngimi (detyrimi) dhe pa interese materiale të kësaj bote. Ka ndodhur që, në kohën e disa kalifëve të dinastisë Umajade, disa mëkëmbës të jenë armiqësisht të disponuar kundër transformimit në Islam, për shkak se zvogëloheshin të ardhurat edhe ashtu të vogla dhe tatimi personal (xhizja) na arkën e shtetit. Këta mëkëmbës paraqitnin pengesë, e jo përkrahje për zgjerimin natyral të Islamit. Është e njohur se kalifët dhe sunduesit islamik, në të gjitha kohët, që nuk ka qenë rast tek pjesëtarët e Librit, e edhe tek të tjerët, disa jomyslimanëve ua kanë pranuar aftësitë e caktuara në disa punë, u kanë dhënë funksione të ndryshme, kështu që i ngritnin edhe në pozita më të larta, si psh. komandantët epror ushtarak në Spanjë. Është e njohur liria e religjionit në shtetet islame, andaj hebrenjtë, për ta ruajtur religjionin e tyre, kanë 183

ikur nga shtetet evropiane në qytetet e Andaluzisë islamike dhe në tjera vende. Ja pra, kësi raportesh kanë pasur myslimanët ndaj atyre, të cilët i kanë mposhtur në fushëbetejë dhe, të cilët i kanë mbrojtur nën pushtetin e vet. Ata kurrgjë nuk i bënin këtyre popujve përveç që u sillnin Librin e Zotit, Ligjin e Tij fetarë, u shpjegonin këto, e pastaj i lënin që vullnetarisht dhe lirisht të vendosin për pranimin apo mospranimin e tyre. Nuk dërgonin në mesin e tyre misionarë islam, e as që kanë ekzistuar të tillë, dhe në këtë kuptim nuk kanë bërë presion e as që e kanë përdorë dhunën. Taksa personale nuk ka qenë e tillë, që të mos mund të paguhej. Për sa u përket pjesëtarëve të religjioneve të ndryshme, të cilët vullnetarisht e pranonin Islamin, ata e bënin këtë me bindje të madhe në drejtësinë e tij, andaj në mënyrë masive përcaktoheshin për mësimin islam dhe duke e zbatuar këtë shpeshherë tregonin entuziazëm aq të madh, saqë edhe vet Arabët nuk e shprehnin më tepër. Islami është paraqitur në kohën kur në Gadishullin Arabik mbretëronte politeizmi, sundonin veset e këqija, amoraliteti dhe mynxyra. Muhammedi a.s. është paraqitur mes banorëve të këtij gadishulli për t'i udhëzuar në rrugën e drejtë, duke i'u konfirmuar atyre që i kanë lexuar shpalljet paraprake të Zotit, se ky është ai që Allahu xh.sh. i ka premtuar Ibrahimit a.s. dhe Ismailit a.s. dhe përmbushja e duasë së pranuar: "O Zoti ynë, dërgoju atyre një Pejgamber nga mesi i tyre..." (2, 129). Kjo Fe është paralajmëruar nga ana e këtyre Pejgamberëve të mëparshëm, të cilët kanë qenë të dërguar popujve të Librit. Njerëzit e drejtë nga lexuesit e tij nuk e kanë parë të arsyeshme që të vëhen si armiq, por Islamin e kanë pranuar me kënaqësi, duke hequr 184

dorë madje edhe nga pozitat e privilegjuara që i kanë pasur në mesin e të vetve. Islami ka çrrënjosur dyshimin nga zemrat e atyre, të cilët ishin të gatshëm lajthitjeve të mëparshme dhe i ka nxitur në logjikim të shëndoshë të asaj që ky sjellë. Ata janë bindur se Islami është dhuratë e mirësisë dhe mëshirës, bamirësisë dhe mirëqenies, dhe se në mësimin e tij nuk ekziston asgjë që do t'i kundërvihet arsyes, se në të nuk ekziston kurrnjë obligim që është në kundërshti me natyrën e njeriut, sepse ky është gjykatës i drejtë i cili gjithnjë zgjedhë vetëm atë që është e dobishme për njerëzinë dhe që është në harmoni me interesat e tyre qenësore. Janë bindur se Islami i ngritë njerëzit gjer tek njohja e të vërtetave transcendentale, të cilat vetvetiu janë mbi botën e dukshme, se Islami shpien në mbretërinë e botëve më të larta dhe thirrë për ngjalljen e drejtpërdrejtë të këtyre njohjeve përmes pesë namazeve ditore. Islami nuk i pengon njerëzit të kënaqen me ato begati, të cilat janë të mira; ky kundërshton asketizmin i cili çrregullon rrjedhën natyrore të jetës së njeriut, premton kënaqësinë e Allahut xh.sh. dhe shpërblimin për të gjithë ata që i plotësojnë obligimet e dhëna me qëllim të mirë dhe sinqeritet të përzemërt.Nëse, megjithatë ngadhënjejnë epshet dhe mbizotërojnë dëshirat, Allahu xh.sh. do t'ju falë nëse sinqerisht pendohen dhe lusin për faljen e mëkateve. Duke lexuar Kur'anin ata mahniten me thjeshtësinë e Fesë. Vështrojnë jetën e njerëzve të devotshëm e kështu u bëhet i qartë dallimi mes atyre që nuk kuptojnë dhe atyre që kuptojnë, të cilëve u mjafton vetëm një shikim që të arrijnë dituri. Dhe kështu, të liruar nga të gjitha paragjykimet, e kanë pranuar Islamin. 185

Popujt shekuj me radhë kanë pritur që legjitimisht të shërbehen me njohurinë racionale mbi Fenë, dhe më në fund kjo i'u është mundësuar në Islam, ndërsa drejtësinë për të cilën gjithnjë pretendonin, në këtë Fe e kanë realizuar. Kurrgjë më nuk ka mundur t'i pengojë që me plot zemër ta pranojnë besimin e drejtë, dhe që mes veti të garojnë në realizimin e tij. Popujt tanimë, historikisht, kanë qenë të rraskapitur në përleshjet dhe kundërthëniet e pandërprera si pasoja të vetlartësimeve të njërit mbi tjetrin. Në këso situata, interesat e popujve kanë humbur çdo rëndësi nëse kanë qenë, në kundërshti me dëshirat e sundimtarëve të tyre. Atëherë është shpallur kjo Fe e cila ka caktuar të drejtat e të gjithëve dhe ka futur barabarësinë mes të të gjitha klasave, duke urdhëruar respektimin e njeriut dhe bindjeve të tij, nderin dhe pronën e tij. Kjo i ka mundësuar madje edhe një gruaje të varfër-jomyslimane të pengon konfiskimin e pronës personale nga ana e emirit të madh, i cili ka qenë pronarë i hapësirave të mëdha të tokës, sepse assesi nuk ka dashur të ndahet nga shtëpia e saj sado e vogël. Emiri këtë pronë nuk e ka kërkuar për vete, por, përkundrazi, që në atë vend të ndërton një xhami të madhe, dhe kur është bindur që kjo grua edhe për çmim të shumëfishuar nuk lejon rrëzimin e shtëpisë së saj, ai vendos të përdorë forcën dhe ja paguan një vlerë të shumëfishtë. Për shkeljen e të drejtës së vetë, kjo grua e paditë tek kalifi i cili i urdhëron emirit që kësaj gruaje përsëri t'ia ndërton shtëpinë në të njëjtin vend, duke e qortuar se kështu nuk ka pasur të drejtë të vepronte. Kjo ishte drejtësi e vërtetë e cila ka mundësuar që një hebre të ngritë padi kundër Ali Ibën Ebi Talibit para gjykatësit, e të gjithë e kemi të njohur se 186

kush ka qenë Aliu. Kanë qëndruar bashkë para gjykatësit gjersa nuk është vendosë e drejta mes tyre. Kësi raste dhe raste të tilla shpjegojnë se si ka vepruar Islami dhe përse iu kanë bërë besnik, madje edhe armiqtë më të mëdhenj, duke e dashur në ato përmasa, saqë gati edhe vet janë bërë bartës dhe propagatorë të tij. Fryma islame ka qenë e përshkuar tek myslimanët gjatë tërë historisë së tyre. Sjellja e myslimanëve ndaj fqinjëve të vet jomyslimanë ka qenë bujare, në zemrat e tyre nuk kanë pasur armiqësi ndaj atyre që janë dalluar, ndaj të tjerëve, përderisa nuk iu kanë bërë ndonjë padrejtësi. Disa trajta të urrejtjes i kanë përvetësuar nga persekutorët (ndjekësit) e tyre, por kjo për ta ka qenë vetëm një ndjenjë kaluese, ndjenjë e kushtëzuar, e cila shpejtë zhdukej. Dhe kur zhdukeshin shkaqet e mosmarrëveshjeve, në zemrat e myslimanëve, ktheheshin ndjenjat e vërteta, të njerëzishme dhe të këndshme, qëllimmira, madje edhe miqësore. Megjithatë, edhe pranë shembujve partikulare për mospërfilljen e Islamit nga ana e disa myslimanëve gjer në nivelin e tradhtisë së ideve së Shpalljes, edhe pranë shumë njerëzve që punonin në komprometimin dhe shtytjen e Fesë, me vetëdije apo pavetëdije, prapëseprapë Islami nuk ka mund të ndalohet së zgjeruari, e as që është shpie në kufijtë e një kontinenti apo shteti, as në Kinë e as në Afrikë. Pas një kohe relativisht të shkurtër, (pos paraqitjes së Islamit në formën e Shpalljes kur'anore) grupe të mëdha njerëzish të kombësive të ndryshme vullnetarisht i pranojnë mësimet e tij, pa shpata dhe gjakderdhje pas tyre, apo misionarëve special përpara tyre. Çiltëria dhe qartësia e normave dhe parimeve të tij, të cilat vetvetiu kuptohen 187

dhe pranohen me vet faktin e njoftimit të përnjëmendshëm, paraqesin një nga shkaqet kryesore të përparimit të tij historik, të zgjerimit dhe të gjallërimit të tij. Nga e tërë kjo, rrjedhë se shpejtësia e zgjerimit historik të Islamit dhe pranimi i mësimit të tij nga shtresat e gjëra të popujve të ndryshëm ka qenë rezultat i qartësisë së mësimeve të tij, thjeshtësia e të shprehurit të tij, zbatimit të dispozitave të tij dhe së fundi, drejtësia e ligjit të tij fetar. Sepse, nëse natyra e njeriut e ndien nevojën për të besuar, atëherë nga feja kërkon që të jetë në harmoni me kërkesat e njeriut, t’i jetë e afërt zemrës dhe ndjenjave të njeriut, e që i sjellë qetësi dhe rehati në të dy botët. Islami është Fe e cila i plotëson të gjitha këto kushte (e edhe të tjera), ia hap rrugën zemrës dhe mendjes së njeriut, andaj njerëzit me gjithë zemrën e pranojnë këtë pa pasur nevojë për dofarë "misionarësh", të cilët, për këtë qëllim do të harxhonin pasuri të mëdha dhe do të shërbeheshin me bindje të gjata dhe me shumë mjete dhe "grepe" të ndryshme për "zënien" e shpirtrave të njerëzve. I tillë është Islami në thjeshtësinë dhe pastërtinë e vet autentike dhe si të tillë Allahu xh.sh. ua ka urdhëruar njerëzve. I tillë ka qenë në të kaluarën dhe i tillë do të mbetet edhe në të ardhmen, në të gjitha vendet e mbarë botës, dhe botës në përgjithësi. *** Ata që nuk janë në gjendje të kuptojnë këtë që ekspozuam, apo në ndonjë mënyrë këtë e refuzojnë, të tillët thonë se Islami i ka përvetësuar të tjerët dhe është zgjeruar vetëm duke përdorë forcën, se myslimanët i kanë pushtuar shtetet tjera me Kur'an në një dorë, kurse me shpatë në tjetrën, se popujt e ngadhënjyer e kanë 188

pranuar Kur'anin me dhunë, ndërsa ata që nuk e kanë pranuar këtë, ia kanë shkaguar të drejtën të jetojnë etj. Qofsh i lavdëruar o Zoti im, Krijuesi im! Kjo është shpifje e madhe. E tërë ajo që kemi thënë për sjelljen e myslimanëve ndaj të gjithë atyre, që kanë qenë nën pushtetin e tyre ,janë vërtetuar me argumente aq të fuqishme, saqë është e pamundur të dyshohet në saktësinë e tyre; në to aspak nuk ka dyshim, ndërsa dallimet eventuale në qëndrime, nëse ekzistojnë, janë vetëm rezultate të interpretimeve. Është e njohur se myslimanët i kanë përdorur shpatat e veta ekskluzivisht për vetëmbrojtje, ndërsa pushtimet e mëvonshme do të bëhen domosdoshmëri politike dhe gjëra të sigurisë së brendshme. Të gjitha marrëdhëniet shoqërore mes myslimanëve dhe jomyslimanëve, të cilat kanë rezultuar si pasojë e këtyre pushtimeve, janë reduktuar në marrëdhënie të mira fqinjësore dhe mbrojtëse. Përmes fqinjësisë është kuptuar dhe zgjeruar të njohurit e Islamit; njerëzit e kanë pranuar atë si të natyrshme, si të vërtetën, nga dashuria dhe nga nevoja. Paraardhësit tanë thonë se shpata ka qenë mjet kryesor propagandistik i Islamit, por, na e dimë mirë se, para shpalljes së Kur'anit, shumë krerë janë prerë me shpata, duke i shtyrë njerëzit që të ndërrojnë mendimin, se, aty ku ka pasur rezistencë, janë kërcënuar me zhdukjen e popujve të tërë, me zhdukjen e tyre të plotë nga sipërfaqja e Tokës. Këta bastardë kanë pasur armata të fuqishme, armë vdekjeprurëse dhe forca të mëdha. Kjo lëvizje për zgjerimin e fesë me dhunë ka filluar plotë tre shekuj para paraqitjes së Islamit dhe ka zgjatur plot shtatë shekuj pas kësaj. Brenda këtyre dhjetë shekujsh ligji i shpatës ka pasur sukses t'ua imponojë njerëzve me dhunë religjionin e bartësve të vet. Islami 189

këtë e ka bërë në mënyrë natyrore, pa mburrusje dhe pa shpatë, brenda një shekulli. Ndërsa shpata, për të cilën jemi duke folur, nuk ka qenë e vetmuar, por e ka përcjellë një armatë e tërë misionarësh, të cilët kanë predikuar nën mbrojtjen e armëve, me entuziazëm të hatashëm të cilin e kanë ndier në zemër, me oratori të stërvitur, me para dhe me mjete të tjera, me të cilat i mashtronin popujt e padijshëm. Me të vërtetë, këtu ekzistojnë shenjat për mësim për të gjithë ata që dëshirojnë të përfitojnë dhe ta ruajnë fuqimisht bindjen për Fenë e vërtetë, për Islamin. *** O sa e madhe është urtësia e Allahut xh.sh. e cila shprehet përmes Islamit! Ky ka qenë lum i jetës, burimi i të cilit ka gulfuar në shkretëtirën arabe, në tokën aq larg qytetërimit, nga nocioni i qytetërimit Perëndimor. E ka ujitur këtë tokë përderisa nuk e ka përmbytur tërësisht dhe e ka sajuar në një tërësi, e pastaj në të është ngjallur jeta e tërë popullit dhe e fesë. Uji i tij, i gjallë, gjithnjë e më tepër është rritur, saqë i ka përmbytur perandoritë rreth e rrotull, fama e të cilave ngritej gjer në qiell, dhe shkencat e artet e të cilave kanë qenë të parat në botë. Duke pasuar baticën e vet valët e tij i kanë pushtuar shkrepat, ku kanë qenë të robëruar shpirtrat e popujve dhe nga to kanë nxjerrë fshehtësinë e jetës. Flitet se Islami ka qenë i inicuar me frymën luftarake. Ne, në këtë përgjigjemi: ky është ligj i Zotit i krijimit, sipas të cilit kurrë nuk do të çrregullohet dallimi i qartë mes të vërtetës dhe gënjeshtrës, mes rrugës së drejtë dhe asaj të gabuar, ky parim përherë do të ekzistojë në këtë botë, gjer në shpalljen e Gjykimit të fundit. Kur gjatë kohës së thatësirës Allahu xh.sh. dhuron shiun dhe me të e ujitë dhe e ngjallë tokën e vdekur, 190

kështu që nga ajo mugullon bimësia, a do të zvogëlohet vlera e këtij shiu nëse në rrugën e vet përmbyt ndonjë pendë apo rrënon ndonjë shtëpi? Islami ka ndriçuar në të gjitha vendet gjer tek, të cilat kanë arritur pjesëtarët e tij, e për të gjetur rrugën gjer aty, banorët e këtyre vendeve vetëm është dashur të dëgjojnë fjalën e Allahut xh.sh., e ta kuptojnë mesazhin e Tij. Kohë pas kohe myslimanët janë përçarë mes veti, apo janë larguar përkohësisht nga rruga e Fesë, që ka qenë shkak që Islami në zgjerimin e vet të mbetet mbrapa, sikurse kur komandanti ndalet, atëherë kur e tradhtojnë ushtarakët e tij, të mbetet i vetmuar dhe i ndarë nga myslimanët. Por Allahu xh.sh. ka caktuar ndëshkimin e Vet: në vendet islame janë vërsulur fiset tatare nën udhëheqjen e Xhingis-Kanit, dhe i kanë shkretuar ato. Këto fise tatare kanë qenë adhurues idhujsh, kanë vajtur në pushtime, plaçkitje dhe shkatërrime. Por, në atdheun e tyre janë kthyer si myslimanë, duke bartë idenë e Islamit tek popujt e vet dhe Islami u bëhet fe e përbashkët. Sulmonin vendet islame, duke i shkaktuar fatkeqësi edhe myslimanëve edhe vetes, kurse nga këto vende kthehen duke bartur fatbardhësinë, si për veti ashtu edhe për të tjerët. Perëndimi ka vënë në lëvizje dhe ka organizuar kryqëzatat në të cilat kanë marrë pjesë të gjithë mbretërit dhe popujt e Evropës. Erdhi gjer tek përleshja e dy palëve ndërluftuese, që ka zgjatë më tepër se dy shekuj. Evropianët në to kanë futur zjarrmi dhe fanatizëm fetar në ato përmasa çfarë nuk është shënuar në histori. I përgatisnin ushtritë, i armatosnin ato dhe i sulmonin shtetet islame, të gjitha këto fushata përshkoheshin nga fanatizmi religjioz. Asokohe kanë pushtuar shumë shtete 191

islame. Por megjithatë, këto luftëra kanë përfunduar pas tërheqjes totale të këtyre agresorëve. Përse kishin ardhur? Përse janë kthyer? Prijësit e popujve të bashkuar evropianë kanë pasur sukses t'i bindin popujt e vet për këto luftëra të turpshme, kurse qëllimi i tyre ka qenë ta mposhtin kalifin dhe prijësit fetarë të Lindjes islame, apo të vendosin pushtetin mbi ta, sepse, sipas mendimit të tyre, kanë pasur të drejtë të udhëheqin shtetet islame. Shumë mbretër, sundimtarë, komandantë, pasanikë dhe prelatë të mëdhenj, e bashkë me ta edhe me miliona njerëz të tjerë nga të gjitha shtresat shoqërore të Perëndimit, janë nisur në fushata luftarake në Lindje, e shumë prej tyre madje edhe do të vendosen në shtetet islame. Ka pasur edhe çaste paqeje, kur shuhej zjarri i mllefit e kur logjika kthehej në kufijtë e vet duke parë gjendjen e fqinjve të tyre, duke shkëmbyer mendimet me ata që binin në kontakt, duke pranuar atë që mund të shihet e të dëgjohet. Më në fund kryqtarëve u bëhet e qartë se me ekzagjerime, me të cilat i nxisnin shpirtrat e këqij dhe shprehnin padurueshmëri kundrejt Islamit, nuk mund të kalojnë provimin në lëndën e të së vërtetës dhe të historisë. Së shpejti do të kuptojnë edhe atë se Islami ndërlidh lirinë, drejtësinë, shkencën dhe artin në një sistem unitar të besimit të përsosur; do të kuptojnë se liria e mendimit dhe shkenca janë komponente të rëndësishme të fesë, e kurrsesi demolues të saj. Pastaj vjelin frutet e letërsisë dhe të artit mysliman aq sa u ka lejuar Allahu xh.sh. dhe kthehen në vendlindjet e tyre të kënaqur me pasuritë e rrëmbyera në këto fushata të tmerrshme plaçkitëse. Këtyre do t'iu bashkohen edhe ato që udhëtarët e shumtë nga shtetet evropiane, duke ardhur në Andaluzi, kanë mësuar gjatë takimeve me filozofët dhe letrarët islamë. 192

U janë kthyer popujve të vet dhe me kënaqësi u transmetonin atë që kishin parë dhe që kishin përjetuar. Gjatë të gjitha këtyre ngjarjeve janë zhvilluar edhe ato shkëmbime të rëndësishme të ideve, kështu që interesimi për shkencë dhe kulturë të lartë rrëmbimthi rritet tek evropianët. Tek ata rritet dëshira për shkëputje nga suazat e traditës, andaj filluan të kërkojnë përkufizimin e pushtetit të prelatëve fetar dhe kontrollin e ndikimit të tyre, sepse ata shpeshherë i tejkalonin dispozitat fetare dhe i shtrembëronin domethëniet e tyre. Dhe, së shpejti paraqitet një Lëvizje, e cila rekomandon që të përtëritet feja dhe t'i kthehet thjeshtësisë origjinare të saj. Brenda kësaj lëvizjeje reformiste, bota perëndimore i është afruar mësimit burimor të Islamit. Në këtë lëvizje ka pasur asi individë që në diturinë fetare kanë ardhur gati tek përputhshmëria e plotë me besimin Islam. E vetmja çështje kontestuese ka qenë (por edhe ka mbetur) - çështja e pejgamberizmit të Muhammedit a.s. Dallimi mes asaj së çka kanë mësuar dhe asaj që me të vërtetë është religjioni i Muhammedit a.s. përbëhej vetëm në nocionin, e jo në domethënien e vërtetë, në formën e shërbimeve fetare, e jo në frymën e saj. Pastaj, evropianët fillojnë të lirohen nga prangat e traditës, përpjeken ta ndërrojnë gjendjen ekzistuese, andaj ngriten kundër kategorive të parapërgatitura të kismetit (fatit), fanatizmit etj., kështu që çështjet e kësaj bote i preorientohen drejtimit të ngjashëm me atë në të cilin thërriste Islami. Nuk ishin të vetëdijshëm se cilin e kanë pasur shembëll dhe ngasje, dhe çka, në realitet, ua ka hapur rrugën. Nën këtë ndikim evropianët i vënë themelet e kulturës dhe qytetërimit bashkëkohor, me çka do të mburren gjeneratat e ardhshme. Ishin të kënaqur 193

që më në fund lirohen nga periudha e errët, nga e kaluara e palavdishme. Ky ndikim i Islamit ka qenë sikurse shiu me rrëshek që bie në tokën pjellore, e ajo fillon të fringëllojë dhe të ngjallet, i vie erë e këndshme dhe mbulohet me fruta gjithfarësh. Është paraqitur gjenerata, e cila nga themeli e ka ndryshuar realitetin, duke kërkuar domethënien dhe dobishmërinë e çdo gjëje, duke vënë nocionin e punës në qendër të lëvizjeve shoqërore historike. Prijësit e dikurshëm kanë menduar se duke nxitur popullin do të kënaqin urrejtjen e vet kundrejt Islamit dhe do t'i forcojnë themelet e fuqive të tyre personale, por e vërteta doli në shesh dhe u shkrir fuqia e tyre. E tërë ajo që kemi thënë për Islamin dhe që është e njohur për secilin që me përgjegjësi dhe me seriozitet e studion atë, është e pranuar edhe nga mendimtarët perëndimorë. Ata, kryesisht iu kanë afruar objektivisht dhe, më në fund kanë pranuar se Islami është mësuesi i tyre më i madh, dhe se pikërisht Islami i ka sjellur në nivelin e sotshëm të zhvillimit pozitiv. Kurse vendimi i fundit i përket Allahut xh.sh.

194

KONTESTET QËLLIMKEQE Disa polemistë thonë: Nëse Islami ka ardhur si thirrje për t'u bashkuar ata, të cilët nuk kanë qenë në pajtim e sipër dhe nëse në Librin e vet thotë: "Ty nuk të përkasin (interesojnë) ata, të cilët e kanë copëtuar fenë e tyre dhe janë përçarë në fraksione." (6, 159), atëherë përse pjesëtarët e Islamit janë përçarë në mësime të ndryshme dhe janë ndarë në fraksione? Nëse Islami është të besuarit në një Zot, atëherë përse disa myslimanë i drejtohen të tjerëve e jo Atij? Nëse besimtari është i obliguar t'i kthehet Atij që e ka krijuar kozmosin dhe Tokën, atëherë përse populli i drejtohet dikujt që as vetes nuk mund t'i sjellë dobi, as dëm, i cili nuk mund, përveç Allahut xh.sh., të kontribuojë në të mirën apo në të keqën, dhe këtë e konsideron si vepër thelbësore të besimit? Nëse Islami është Feja e parë që drejtpërdrejt iu ka drejtuar arsyes, e ka thirrur atë ta studiojë kozmosin, ia ka hapur horizontin për hulumtimin dhe zbulimin e të gjitha gjërave që mund të konceptohen, duke i parashtruar vetëm një kusht, e ky është të përmbajturit e përpiktë dhe ruajtja e besimit islam, atëherë përse ithtarët e Islamit kënaqen me angazhimin minimal të arsyes, ndërsa shumica as që merren me shkencë, duke menduar se Allahu xh.sh. lejon paditurinë, se toleron painformimin dhe moshyrjen në fshehtësitë e urtësisë së Tij krijimtare? 195

Dikur kanë qenë bartës të dashurisë, e përse sot nuk gjenden as gjurmët e asaj dashurie? Çka ka ndodhur kështu me myslimanët; kanë qenë shembëll historik për punët e vlefshme dhe krijuese, ndërsa sot janë shembull për veprime të pavlefshme dhe të plogështisë? Sa e sa gjëra myslimanët ia kanë shtuar fesë së tyre! Kurse Libri i Zotit ekziston në mesin e tyre dhe u tregon qartë për të gjitha dallimet dhe devijimet nga besimi i konfirmuar dhe nga dispozitat fetare. Pasi që Islami është tejet i afërt me arsyen dhe me zemrën në të gjitha vetinterpretimet, atëherë përse sot është aq larg nga njerëzit dhe i paarritshëm për atë që dëshiron ta kuptojë? Pasi që Islami thërret në përsiatje mbi dispozitat, atëherë përse njerëzit e "dëgjojnë" atë vetëm përmes melodisë, gjersa dijetarët fetarë, në rastet e shumta, e njohin vetëm sipërfaqësisht? Pasi që Islami proklamon lirinë e arsyes dhe të vullnetit, atëherë përse i pengojnë dhe e zmbrapsin arsyen dhe vullnetin e vet? Pasi që Islami i ka vënë bazat e barazisë, atëherë përse shumica nga sunduesit myslimanë janë bërë shembuj të hapët të tiranisë? Nëse Islami ka proklamuar ndërprerjen e skllavërisë, atëherë përse myslimanët shekuj me radhë i kanë shndërruar në skllevër njerëzit e lirë? Pasi që Islami në parimet e veta parësore ka proklamuar respektimin e marrëveshjes, fjalës së dhënë dhe premtimit, atëherë përse ndër myslimanët mbretëron tradhtia, gënjeshtra, tjetërsimi dhe shpifja? Pasi që Islami e dënon mashtrimin, e ndalon gënjeshtrën dhe pasi që ka shpallur se mashtruesit nuk janë pjesëtarë të tij, atëherë përse myslimanët shërbehen 196

me to dhe orvaten ta mashtrojnë Allahun xh.sh., Ligjin e Allahut dhe të dashurit e Tij? Pasi që Islami ka ndaluar çdo lloj amoraliteti, të fshehtë dhe të hapët, atëherë përse myslimanët i kushtohen atij, fshehtazi dhe publikisht, me shpirt dhe me trup? Nëse Islami ka proklamuar se besimi bazohet në sinqeritetin ndaj Allahut xh.sh., ndaj Pejgamberit të Tij, ndaj të gjithë myslimanëve, ndaj udhëheqësve dhe njerëzve të rëndomtë, ka proklamuar se "njeriu është në humbje, përveç atyre që besojnë dhe punojnë vepra të mira, dhe, të cilët i rekomandojnë njëri-tjetrit t'i përmbahen të vërtetës, dhe, të cilët e këshillojnë njëri-tjetrin të jenë të durueshëm" (103, 2-3) dhe "nëse nuk urdhërohen veprat e mira e nuk pengohen ato të këqijat, atëherë njerëzit do t'i sundojnë tiranët, e atëherë as duaja e më të mirëvet nga ata nuk do të jetë e pranuar" (hadith merfu'), dhe se do ta kenë shumë vështirë, atëherë përse myslimanët nuk merren vesh mes veti, përse njëri-tjetrin nuk e këshillojnë t'i përmbahen të vërtetës, përse nuk mbështeten në durueshmëri, përse nuk e udhëzojnë njëri-tjetrin në vepra të mira e nuk e pengojnë nga veprat e këqija? Në vend kësaj, çdonjëri e lë tjetrin të mirret me vetvete dhe kështu bëhen si kuaj, duke mos ditur se ç'bën ai tjetri, sikur të mos kishin asgjë të përbashkët, sikur të mos i lidhte asgjë, sikur të mos jetonte një fije e përbashkët në ta. Përse djemtë janë ngritur kundër baballarëve të vet? Përse vajzat nuk i dëgjojnë nënat e veta? Ku janë të afërmit, ku është mëshira, ngushëllimi, lidhjet familjare? Ku janë obligimet e të pasurve ndaj të varfërvet? Prej nga dhe përse pasanikët dhe varfanjakët? Përse pasanikët ia "rrjepin lëkurën" varfanjakëvet? 197

Thuajse rrezet e largëta të Islamit e kanë ndriçuar Perëndimin, ndërsa drita e vërtetë dhe dielli i madh ka mbetur në Lindje! Përse atëherë popujt e Lindjes marrin në thua në errësirë dhe nuk shohin asgjë para veti? Së pari atij që i bie ndërmend që fillon të merret me shkencën Islame nga Perëndimi apo nga Lindja, është ajo se mësimet islame janë përralla ndërsa rregullat dhe dispozitat e tij - marrëzira; ata kënaqen duke u identifikuar me tallësit (ironikët), të cilët veten e konsiderojnë si mendimtarë me shpirt liberal - me mendime të lira, si hulumtues dhe si ata që puna e gjithmbarshme e tyre është kufizuar në shfletimin e librave fetare. Të tillët veten e quajnë mbrojtës të rregullave islame dhe mbrojtës të sheriatit të tij. Ata tërësisht i dëbojnë dituritë filozofiko-teorike nga Islami dhe tallen me to. Të marrurit me këto dituri e konsiderojnë si djerraditje (gjepura). Madje shumica prej tyre mburren se nuk i njohin këto dituri, duke konsideruar se në këtë mënyrë kanë gjykuar diç thjesht negative - munker dhe i janë shpëtuar poshtërimit. Myslimani i tillë, myslimani i cili ka marshuar në pragun e shkencës, besimin e vet e dëbon sikurse rrobat e grisura dhe turpërohet nga ky (besim). Ndërkaq, ata, të cilët konfirmojnë se janë besimtarë dhe se i përmbahen fesë islame, konsiderojnë se mendja është satan (demon) ndërsa shkenca - mashtrim. Athua në të gjitha këto ekziston ngjashmëri me atë që dëshmon Allahu xh.sh., melajket e Tij dhe e tërë njerëzia përparimtare? Athua ekziston pajtueshmëri mes diturisë dhe arsyes, nga një anë, dhe kësaj Feja, nga ana tjetër? Përgjigjja: Gjithsesi është e mundur se ai i cili parashtron këto konteste, nuk e tepron duke përshkruar gjendjen në të 198

cilën gjenden myslimanët, jo vetëm sot, por edhe më heret në histori, në më tepër gjenerata. Gjithashtu është e mundur që edhe nuk ka gjithaq të drejtë. Qysh më parë shejh El-Gazaliu, Ibnu-l-Haxhxhi dhe shumë njohës të mëdhenj dhe viganë të Fesë, në shumë libra kanë përshkruar gjendjen e myslimanëve në kohën e tyre, si të masave të gjera ashtu edhe të atyre dinjitoz dhe me renome. Ndërkaq, për t'u vërejtur saktësia dhe vërtetësia e gjithë kësaj që ekspozuam mbi fenë Islame, mjafton të lexohet Kur'ani, të përsiatet për domethënien e tij dhe të studiohet ashtu siç e kanë kuptuar dhe praktikuar ata, të cilëve edhe u është shpallur kjo Fe. Mjafton që, për t'u parë saktësia e asaj që thamë përkitazi me ndikimin shpëtimprurës të Islamit, të studiohet historia në kronikat e kronistëve autentik dhe historianëve objektiv të popujve të tjerë. Ne më përpara kemi theksuar se Feja bazohet në Udhëzimin e dhënë dhe në përsiatje. Ai i cili e pranon Fenë në mënyrë autentike, me të vërtetë, mirë dhe në tërësi, pranon tërë atë që udhëzon ajo dhe këtë e zbaton në praktikë, ai do të arrinë fatin që Allahu xh.sh. i ka premtuar pjesëtarvet të kësaj Feje. Tanimë, njerëzit e kanë provuar shërimin me këtë ilaç, pas të cilit kanë pasur suksese të mëdha, të cilat nuk mund t'i mohon as njeriu i verbër, e as që mund t'i konteston ai që është tërësisht i shurdhër. E tërë ajo që duhet thënë përkitazi me vërejtjet e cekura, është kjo: mjeku i ka dhënë ilaç një të sëmuri, i sëmuri shërohet, e mjeku sëmuret nga sëmundja e njëjtë të cilën e ka pasur pacienti i tij. Për shkak të dhembjeve fillon të hidhërohet dhe të rënkon në shtëpinë e vet, por nuk e merr ilaçin me të cilin e kishte shëruar pacientin. Vizituesit dhe pacientët e shumtë, të brengosur për fatkeqësinë e tij, pandërprerë i ofrojnë ilaçin e tij, ilaçin me të cilin i shëronte të tjerët, 199

ndërsa ky, pasi që kishte rënë në dëshprim, fillon të priste vdekjen apo ndonjë mrekulli që do t'ia kthente shëndetin. Ne i ekspozuam bazat e Islamit. Tani për tani nuk mund të flasim për ata myslimanë, të cilët kanë ardhur në atë gjendje që veprimet e tyre nuk janë në pajtim me Fenë e tyre, por, nëse e ka shkruar Allahu xh.sh., këtë do ta bëjmë me një rast tjetër, në një vepër të veçantë.

200

SI TË BESOHET NË ATË QË I ËSHTË SHPALLUR MUHAMMEDIT A.S. Meqë argumentuam Pejgamberinë e Muhammedit a.s. dhe, pasi që vërtetuam se ai ka folur në emër të Allahut të Madhëruar, rezulton se nuk ka kurrfarë dyshimi se është obligim i domosdoshëm të besohet në vërtetësinë e misionit Pejgamberik dhe në tërë atë që ka interpretuar ai, domethënë, në tërë atë që është thënë në Librin Fisnik e të vërtetuar me tevatur - me gojëdhëna dhe me tradita autentike, të gjalla dhe burimore. Tevaturi është gojëdhënë e gjallë, e cila i plotëson kushtet e duhura për pranimin e autenticitetit të Shpalljes, gojëdhënë të cilën e kanë transmetuar personat tërësisht të besueshëm, të njohur dhe të sprovuar. Ne besojmë në tërë atë që është transmetuar: mbi jetën pas vdekjes dhe ringjalljen, mbi begatitë e Xhennetit dhe ndëshkimet e Xhehennemit, mbi dhënien e llogarisë për veprat e mira dhe të këqija, dhe mbi gjërat e tjera që janë të njohura dhe të panjohura. Në obligimin e rreptë të besimit bën pjesë edhe përmbajtja e përpiktë e të gjithave që qartas rrjedhin nga teksti i shpallur. Nuk është e lejuar të shtohet diç nga çfarëdo arsyeje, e sidomos personale, subjektive. Kushti i parë i besimit të drejtë është që në të (besim) të mos ketë kurrgjë që do të shpiente në identifikimin e Allahut xh.sh. me diç tjetër, e as identifikimin e statusit të lartësuar të Tij me statusin e krijesave të tjera. Nëse 201

ndonjë citat i Shpalljes me domethënien e vet me gjasë nxit një mendim të tillë, ndërsa në nivel është traditë mutevatir, atëherë duhet shmangur nga kuptimi gjuhësor me gjasë, thjeshtë, duke ia lënë Allahu xh.sh. njohjen e domethënies së vërtetë, duke besuar se kjo domethënie me gjasë nuk është qëllimi i vërtetë që është dashur me të, ose, të pranohet domethënia e cila është e pranueshme dhe në harmoni me kontekstin. Është obligim t'u besohet traditave partikulare, nëse është vërtetuar autenticiteti i tyre. Por ai tek i cili nuk ka arritur kjo traditë, apo nuk është në gjendje ta vërteton autenticitetin e saj, sepse nuk është e transmetuar përmes traditës së harmonizuar, nuk është i obligueshëm t'i besojë kësaj. Kjo do të thotë se, nëse dikush mohon diç përkundër asaj që e di se Pejgamberi a.s. ka folur përkitazi me këtë, apo këtë e ka vërtetuar, ai e godet vërtetësinë e tërë pejgamberisë duke e sjellë atë në dyshim. Rasti i njëjtë është edhe me atë i cili e lë në heshtje apo e refuzon diturinë e transmetuar me tevatur, diturinë e cila përmban pjesën e rëndësishme dhe të pakontestueshme të Fesë. Kjo ka të bëjë me tërë tekstin e Shpalljes dhe në një numër më të vogël të traditave më burimore të Fesë. Ai që e beson Librin Fisnik dhe instruksionet e tij, e megjithatë e ka vështirë t'i pranoj shpalljet (lajmërimet) mbi fshehtësitë vetëm nga domethënia e shpalljes, dhe me mendjen e vet mundohet të depërtojë në kuptimin e vërtetë dhe të gjejë mbështetje në argumentet racionale, gjatë kësaj duke u përmbajtur mësimeve për jetën përtej varrit, për shpërblimet dhe ndëshkimet e saj, ai është dhe mbetet besimtar i vërtetë, me kusht që të mos i mohon premtimet dhe vërejtjet të përmbajtura në Libër, që të mos e rrënon ndërtesën e obligimeve, të cilën 202

besimi si Fe tanimë e ka ndërtuar. Një komentimi i këtillë, megjithatë, nuk duhet të shërbejë si mostër, sepse Ligjet e Allahu xh.sh. janë krijuar në mënyrë që të kuptohen nga çdo njeri, e jo vetëm nga elitat intelektuale. Me një fjalë, Feja është të besuarit në Allahu xh.sh., Pejgamberët e Tij, Ditën e Gjykimit, krahas obligimit të respektimit, të pranimit dhe të pasimit të fjalëve të Pejgamberit a.s. Kanë mbetur edhe dy çështje të tjera të rëndësishme në kontekstin e dhënë të shqyrtimit, dhe që të dyja zënë vend parësor në teologjinë islame, edhe pse vetvetiu nuk kërkojnë kujdes dhe rëndësi të veçantë brenda ekspozesë sonë. E para është: mundësia e pamjes së Allahut xh.sh. Ditën e gjykimit, dhe e dyta: mundësia e ekzekutimit të kerameteve dhe ngjarjeve të jashtëzakonshme, por jo nga ana e Pejgamberve a.s. të Zotit xh.sh., por nga ana e evlijave dhe besimtarëve të sinqertë dhe besnikë. Rreth çështjes së parë ka ekzistuar një konflikt i shquar që, më në fund të përfundojë me pajtueshmërinë e atyre që kanë mbetur në pozitat e transcendencës absolute të Zotit xh.sh. dhe kështu rreth kësaj çështjeve janë mënjanuar mundësitë e konflikteve reciproke. Ata, të cilët kanë lejuar mundësinë e pamjes së Zotit xh.sh. janë pajtuar me konfirmimin se ky shikim nuk është në nivel të natyrës së njeriut, perceptimit njerëzor me anë të shqisave të të parit dhe shqisave si të tilla, por ky është "shikim", që nuk mund të përshkruhet e as që mund të caktohet në ndonjë mënyrë tjetër. Ky shikim mund të realizohet vetëm me ndihmën e "një trajte të posaçme të të parit", që Allahu, xh.sh. u dhuron banorëve të Ahiretit, ose me ndërrimin total të aftësive vizuele me të cilat shërbehemi në këtë jetë, e për çka nuk posedojmë 203

kurrfarë eksperience. Kjo nuk është e mundshme të kuptohet, edhe pse besojmë që ky shikim me siguri do të ndodhë, sepse në lidhje me këtë është shpallur një shpjegim tërësisht i sigurt. E edhe ata që e mohojnë këtë mundësi, pajtohen se Ditën e gjykimit Allahu xh.sh. do t'iu zbulohet njerëzve, qoftë përmes shqisave të të parit, qoftë përmes shqisave të tjera, apo përmes diçkaje krejtësisht tjetër, e kjo shpie në konkludimet e atyre të parëve. Ndërkaq, Islamit i kanoset rreziku prej atyre, të cilët futen në spekulime të papjellshme dhe përçarje reciproke rreth gjërave që nuk janë të bazuara në Fe, e Allahu xh. sh. është përmbi atë që ata mendojnë për Të. Për sa i përket çështjes së dytë, diç të tillë mohon Ebu Is'haku el-Isfarajini, njëri nga ithtarët e mëdhenj të Ebu-l-Hasan el-Esh'ariut. Këtë qëndrim e kanë të gjithë mutezilitët, përveç Ebu-l-Hasan el-Basriut, i cili konfirmon se - të ndodhurit e kerameteve është i mundshëm. Me të janë pajtuar personalitetet e shquara të drejtimit esh'arij. Ata, të cilët pranojnë mundësinë e të ekzistuarit të kerameteve, mendimin e tyre e bazojnë në rrëfimin kur'anor për njeriun i cili e ka njohur Librin e shpallur popullit të tij, dhe i cili Sulejmanit a.s., i ka sjellë fronin e mbretëreshës nga Seb'e, Belkises për sa çel e mshel sytë; pastaj për ushqimin e mrekullueshëm tek Merjemja", si dhe në rrëfimet për banorët e shpellës, për "As'habi-Kehf". Disa konfirmojnë se, po qe se lejohet mundësia e kerameteve, atëherë do të vihen në pikëpyetje mu'xhizet pejgamberike, për këtë shkak komentimet e ajeteve, ku flitet për to i bëjnë në mënyrë alegorike, sepse mu'xhizet janë paraqitur krahas pejgamberizmit dhe dërgimit të Shpalljes Hyjnore, andaj ekziston dallim i madh mes tyre. As ata, të cilët mbrojnë ekzistimin e kerameteve 204

nuk posedojnë argumente bindëse, sepse në rrëfimet për Merjemen dhe Asifin janë përshkruar ngjarjet e posaçme të mundësuara nga Allahu xh.sh., të cilat kanë ndodhur në kohët e disa Pejgamberëve, a.s., kurse ne nuk e kemi të njohur se a janë këto dukuri të kufizuara vetëm në këto raste apo janë vepra të jashtëzakonshme të Allahut xh.sh. të bëra gjatë kohëve të Pejgamberëve, a.s. Rrëfimet për banorët e shpellës Ehlu-l-Kehf, janë të numëruara në kuriozitete speciale të krijimtarisë së Allahut xh.sh. ndërsa neve na janë rrëfyer për të na u mundësuar kuptimi i manifestimeve të dëshmive të llojllojshme të gjithëfuqisë së Allahut xh.sh. andaj ky rrëfim nuk është argument për atë që këtë ngjarje dëshiron ta ndërlidhë me ekzistimin e kerameteve. Çështja konkrete përmbanë një pjesë të vëzhgimit mbi fuqinë që mund ta arrinë shpirti i njeriut, mbi lidhjet që e ndërlidhin me kozmos, mbi rolin e veprave të mira, mbi ngritjen e shpirtit kah përsosmëria me ndihmën e mëshirës së Zotit xh.sh. e këto vëzhgime janë lëndë e një shkence tjetër. Konsideroj se nuk ekzistojnë mospajtime mendimesh mes njerëzve të arsyeshëm (urtë) rreth mundësisë teorike se Allahu xh.sh. bënë dhe tregon vepra, të cilat dalin jashta suazave të përvojës njerëzore edhe përmes atij që nuk është Pejgamber sipas kompetencës së fuqisë së Zotit, xh.sh.. Këtu është me rëndësi të theksohet se ithtarët e vërtetë të Muhammedit, a.s., konsiderojnë se nuk është obligim i domosdoshëm të besohet në domosdoshmërinë e paraqitjes së kerameteve tek evlijatë. Çdo myslimani i është mundësuar, sipas mendimit të përbashkët të myslimanëve, të mohon ndodhjen e çfarëdo kerameti, tek cilido evlia, nëse me këtë nuk mohon themelet e 205

Fesë, nëse nuk i mohon rregullat e caktuara me Sunnet dhe nëse nuk devijon nga rruga e caktuar e Fesë. Sa larg është ky parim i thjesht, ku është arritur pajtueshmëria e plotë e myslimanëve të parë, nga mendimet e pjesës më të madhe të myslimanëve bashkëkohorë, të cilët konsiderojnë se kerametet janë lojëra, lojëra ku mes veti garojnë evliatë dhe me të cilat mburren kolosët. këto janë lajthitje, për, të cilat nuk është përgjegjës Allahu xh.sh. as Feja, as veliu, as të gjithë njerëzit e arsimuar.

206

MENDIMET PËRFUNDIMTARE Në emër të Allahut, të Gjithëmëshirshmit, Mëshirëplotit! "Allahu premton se ata nga mesi juaj, të cilët besojnë dhe bëjnë vepra të mira, pa dyshim do t'i bëj mëkëmbës në Tokë, ashtu siç i ka bërë mëkëmbës ata para tyre, dhe se me siguri do t'ua forcojë fenë e tyre, atë fe, të cilën ua dëshiron Ai, dhe pa dyshim frikën do t'ua zëvendësojë me sigurim. Ata do të Më përulen vetëm Mua dhe nuk do të Më bëjnë shok asgjë. E, ata që edhe pas kësaj nuk bëhen falënderues - ata janë mëkatarë të vërtetë." (24, 55). Është shpjeguar se pabesia që përmendet në këtë ajet është mohim i begative të Allahut xh.sh.: "Dhe ne, posa dëgjuam udhëzimin (Kur'anin), besuam në te; e kush i beson Zotit të vet, nuk ka përse të druaj nga dëmi as nga padrejtësia, dhe prej nesh ka besimtarë (myslimanë), e ka prej nesh edhe jobesimtarë, e kush e ka përqafuar islamizmin, e ka zgjedhur rrugën e drejtë, kurse jobesimtarët do të jenë lëndë djegëse të Xhehennemit. - E sikur të qëndronin në rrugën e drejtë, Ne do t'i furnizonim me ujë të bollshëm, për t'i vënë me këtë në sprovë ata, e kush nuk i përulet Zotit të vet, Ai do ta shpie atë në dënim të rëndë. Xhamiat janë për hir të Allahut, dhe mos iu lutni askujt, përveç Allahut! Dhe kur robi i Allahut (Muhammedi) u ngritë t'i lutet Atij, ata (xhinnët) 207

filluan turma-turma të shtyhen rreth tij. Thuaj (o Muhammedi): "Unë i falem vetëm Zotit tim dhe askë s'ia bëj shok Atij." Thuaj (o Muhammedi): "Unë nuk kam mundësi që nga ju të largoj ndonjë dëm e as që ndonjërit prej jush t'i sjelli ndonjë dobi (vetëm Allahu ka pushtet për këtë)." Thuaj (o Muhammedi a.s.): "Mua askush nuk mund të më merr në mbrojtje nga ndëshkimi i Allahut, vetëm te Ai mund të gjejë strehim - (Unë s'kam tjetër funksion) përveç që t'ua kumtojë atë që vjen nga Allahu dhe nga Pejgamberi i Tij." E, kush është i padëgjueshëm ndaj Allahut dhe Pejgamberit të Tij, me siguri e pret zjarri i Xhehennemit, aty do të mbetet përgjithmonë dhe vijimisht. E, kur ata përjetojnë atë për çka u është tërhequr vërejtja, do ta dinë ata se kush është më i dobët dhe (në ndihmë) dhe në numër më i vogël. Thuaj (o Muhammedi): "Unë nuk e di a do të ndodh së shpejti ajo që u është premtuar, apo Zoti im ka caktuar që ajo të ndodhë pas një kohe të gjatë." Ai i di sekretet dhe Ai nuk ia zbulon sekretet e Veta askujt; përveç atij që Ai e zgjedh për Pejgamber; andaj Ai edhe para tij edhe pas tij i vë ata, të cilët do ta ruajnë (kur i shpall fshehtësinë), në mënyrë që të tregon se i kanë kumtuar traktatet e Zotit të tyre. Ai e di në hollësi se çka ka tek ata; Ai e di numrin e çdo sendi që ekziston." (72, 13-28). Allahu i Lartësuar e ka thënë të vërtetën, ndërsa Pejgamberi i Tij bujar ua ka kumtuar. Shejtani i mallkuar le të jetë i dëbuar. Falënderimi i vërtetë i takon vetëm Allahut xh.sh., Sunduesit të të gjitha botëve, Të Gjithëmëshirshmit, Mëshirëplotit!

208

SHEJH MUHAMMED ABDUHU Shejh Muhammed Abduhu është lindur në vitin 1849 në fshatin egjiptian Mahalletu Nasër, në rrethinën e Shubrahajtit, provincën El-Buhajre, në një familje mesatarisht të pasur, ku edhe i ka marrë mësimet e para dhe hifzin e Kur'anit gjer në moshën dhjetëvjeçare. Pastaj vijon qerthullin (grupin) e Kur'anit dhe shkencave kur'anore në xhaminë El-Ahmedi të Tantit, ku vie në shprehje talenti dhe zgjuarsia e tij e bujshme. Në të njëjtin qytet, në vitin 1864, regjistrohet në shkollën e El-Az'harit, pastaj vijon orët e mësimit tek shejhi i njohur dhe shkencëtari Dervish Hidri, kushëriri i babait të vet, e pas kësaj regjistrohet në El-Az'har ku edhe diplomon në vitin 1877. Gjatë pjekurisë së vet intelektuale ka mësuar nga dijetarët më të njohur të kohës së tij, prej të cilëve, për përcaktimin e tij jetësor dhe shkencor, posaçërisht kanë ndikuar tre dijetarë: Shejh Dervish Hidri në fushën e tesavvufit, Shejh Hasan Tavili në fushën e filozofisë dhe logjikës, dhe Xhemaluddin El-Afgani në fushën e shkencave shoqërore. Ky i fundit i ka dhënë Abduhuit aq tepër entuziazëm dhe fuqi, që do të shtohen gjithnjë e më tepër gjer në vdekje. Mes tyre mbretëronte miqësia dhe bashkëpunimi i sinqertë, lidhmëri kjo fatlume e diturisë së frymës reformiste dhe zjarrit revolucionar, me çka do të bënë ndikim pakontestues në tërë botën islame. 209

Pas diplomimit fillon të jap mësim në El-Az'har, Daru-l-ulum dhe në medresen El-Elsun në Kajro. Gjithashtu i është besuar detyra e redaktorit të revistës El-Vekaiu El-misrijje, ku përhapte idetë liridashëse dhe botonte artikuj kritikash të pazakonshme dhe, për atë kohë, tejet të lira. Duke përkrahur zjarrin revolucionar dhe idetë liridashëse në Egjipt, me dekretin e hedivit, internohet nga atdheu i vet. Kështu, në vitin 1883, shkon në Siri, në mënyrë që pas një viti t'i shoqërohet El-Afganit në Paris, ku së bashku themelojnë shoqatën ndërkombëtare islame El-Urvetu-l-vuska dhe nën titullin e njëjtë botojnë revistën, e cila përjeton edicionin e vetëm 18 numrave. Në organizimin e kësaj shoqate dhe konceptit të redaktimit vjen gjer tek disa kundërthënie mes El-Afganit, më revolucionar, dhe Abduhuit, më të përmbajtur dhe të përcaktuar si reformator i cili kontributin më të madh për Islamin dhe myslimanët në ndërrimin e vet myslimanvet dhe shoqërisë myslimane me anë të reformave të ndryshme dhe me rikthimin e vetëdijes. Abduhui konsideron se myslimanët duhet ta dojnë Islamin sinqerisht, të jenë të përcaktuar për rrugën e tij dhe të kenë besim të plotë në misionin e tij, e krahas kësaj, duke u përpjekur që të përfitojnë dituri, specializime, shkathtësi të llojllojshme e të domosdoshme për jetën moderne dhe influencë në botën bashkëkohore. Pas ndërprerjes së daljes së revistës, këta dy dijetarë ndahen nga njëri-tjetri. El-Afgani shkon në Londër, ndërsa Abduhui, pas qëndrimit të shkurtër në Tunis, arrinë në Bejrut (në vitin 1885), ku punësohet si profesor i disa disiplinave teologjike në medresen Sulltanijje, kur edhe si fryt i ligjëratave të tij rezulton versioni i parë i veprës së tij më të rëndësishme, Risale 210

et-tevhid. Në Bejrut angazhohet në fushëveprime të ndryshme: si ligjërues, vaiz, da'ji, përkthyes, shkrimtar dhe polemist. Në Egjipt kthehet në vitin 1888, duke i falënderuar ndërmjetësimit të lordit Cromer, ndikimit të miqve të vet në hedivin Tevfik, e sigurisht edhe me dëshirën e sulltanit Abdulhamidit, gjer tek i cili kishin arritur lajme shqetësuese mbi autoritetin e madh të Shejh Abduhuit dhe ndikimin e tij në rrethet intelektuale, politike etj., në Bejrut dhe më gjerë në ato hapësira. Pasi që në Kajro nuk i japin leje të punonte si profesor, punësohet si gjykatës i sheriatit, e së shpejti emërohet këshilltar në jurisprudencë, pastaj anëtar i Këshillit të Përgjithshëm të El-Az'harit, në vitin 1889 anëtar i Këshillit Legjislativ të Egjiptit, ndërsa në vitin 1899 myfti kryesor i Egjiptit. Ka meritë të posaçme për hapjen e shumë shkollave fillore dhe të mesme anembanë Egjiptit, për reformën e El-Az'harit dhe aprovimin e plan-programit të ri mësimor, për reformën e institucioneve dhe gjykatave të sheriatit, si dhe qeverisjen vakufore, për themelimin e shumë shoqatave bamirëse. Kur zgjedhet si kryetar i Shoqatës Kryesore Bamirëse në Kajro (në vitin 1879) bie në kontakt me atë shtresë të popullatës, të cilët nuk kanë pasur mundësi t'i lexojnë shkrimet, shqyrtimet dhe veprat e tij. Duke punuar aktivisht në këtë shoqatë ka nxitur përdëllesën në përmasa tejet të gjera, duke treguar sheshit arritjet e rëndësishme në këtë plan në disa shtete evropiane. Duke mos mbetur vetëm në fjalë, edhe vet e ndau pasurinë e tij, duke fshehur këtë nga të tjerët. Në hartimet e veta, madje edhe përmes komentimit të jashtëzakonshëm të Kur'anit, është angazhuar për hapjen e jetimoreve, strehimoreve etj. 211

212

kritika, vështrime, apele dhe fetva (prej të cilave disa kanë shkaktuar reaksione dhe pezmatime të vrullshme). Disa vepra, që dihet me siguri se i ka shkruar ai, gjer më sot nuk janë gjetur, gjë që kjo paraqet humbje të pakompensueshme për trashëgiminë e Islamit në përgjithësi. Në veprat e tij ka shqyrtuar aspektet e ndritshme të Islamit, ku pas tij askush nuk ka treguar mjeshtri të tillë. Ka shprehur gjenin dhe zellin e vet për ruajtjen dhe prezentimin e Islamit në mënyrë të drejtë dhe bashkëkohore, me dëshirë të flaktë që ta mbronë atë me çdo kusht, si nga supersticionet (besimet e kota) po ashtu edhe nga prezentimet dhe komentimet e papeshuara dhe të prapambetura. Kah fundi i shekullit XIX dhe fillimi i shekullit XX, Shejh Abduhui ishte mendimtar më markant në botën islame. Me autoritet të lartë dhe me krijimtari maestrale, me gjithë kontestimet e disa bashkëkohësve të spikatur, ka pasur ndikim të madh, jo vetëm në Egjipt dhe në botën islame, por edhe më gjerë. Në shumë reforma të mëvonshme parandihen idetë, shtytjet dhe mendimet e tij. Ndër myslimanët konsiderohet si përfaqësues kryesor i modernizmit. Ai u gjgjend përballë të të sëmurit (botës islame), të cilit diti t’ia caktonte diagnozën dhe t’ia ofronte barënat përkatëse, si dhe mënyrën e daljes nga kjo robëri, prapambeturi, analfabetizëm, taklidit dhe varësisë totale nga të tjerët. Shkencëtarët e mëdhenj e pranojnë Abduhuin si rimëkëmbës - muxheddit të Islamit dhe si muxhtehid, i cili është më i merituari për daljen e botës nga dremitja shekullore. Së shpejti pas vdekjes së tij, të gjitha shtetet islame fitojnë pavarësinë dhe lirinë e vet. Në to realizohej një jetë e re, ku ka pasur shumë ide të 213

rëndësishme të Shejh Abduhuit. Për frymën dekadente, të cilës Abduhui vendosmërisht ia ka shkulur rrënjët, gjithnjë e më pak ka vend dhe hapësirë. Një pikëpamjeje të tillë të Islamit, për çdo ditë i shkurtohet fryma, për çka, pa dyshim, duhet falënderuar këtij njeriu të madh. Pikërisht para fundit të jetës së tij, me intriga të ndryshme të ulemasë konservatore, pastaj të kundërshtarëve politikë, e edhe të tjerëve, me kritizimet dhe dinakëritë e tyre, Shejh Muhammed Abduhui bie në pamëshirën e hedivit, i cili edhe ky e njollosë në një fjalim të vetin. Ky ishte apel dhe pajtueshmëri për internimin dhe torturimin e dijetarit më të madh të asaj kohe. Për shkak të keqtrajtimit të tillë e të pakuptueshëm, Abduhui e dha dorëheqjen nga disa funksione publike, ndërsa nga të tjerat e zëvendësojnë pa dhënë dorëheqje. Së shpejti pas kësaj, më 11 korrik të vitit 1905, ndërroi jetë në Aleksandri. Ai kaloi një të vështirë dhe tëbujshme të denjë të një luftëtari, zelltari, reformatori dhe shkencëtari të gjithanshëm, duke flijuar tërë fuqinë e vet që sa ma shumët'i kontribuonte të nesërmes më të mirë të Islamit dhe mbarë myslimanvet në fushëveprimet dhe profesionet e tyre. "Me të është zhdukur njëri nga njerëzit, të cilët, në muzgun e botës së sotme, më së tepërmi kanë kontribuar në stimulimin e myslimanëve që gjerësisht të hapen kundrejt qytetërimit evropian, gjithnjë duke i mbetur besnik religjionit të vet, dhe t'i shtytë ata që fshehtësitë e emancipimit të tyre të mos i kërkojnë në ndërmarrjet përdhunuese, por në përpjekjet e fuqishme në vetveten e tyre." (H. Laoust) Shumë utorë të sotëm konsiderojnë se është mendimtar më markant gjatë disa shekujve të fundit, shkencëtar i gjithanshëm, teolog modern, hulumtues mendjehollë, reformator largpamës, komentues 214

autoritativ, kritik i matur dhe i guximshëm, patriot i sinqert, jurist i drejtë i sheriatit dhe besimtar i devotshëm. Duke i falënderuar personalitetit të tillë, ka mund të ketë influencë në të gjitha lëvizjet konstruktive, pozitive dhe progresive në mbarë botën arabe-islame. Me vdekjen e tij, kjo influencë nuk ka pushuar, por edhe më tej është e gjallë dhe vitale, saqë qartazi i kontribuon përparimit të gjithanshëm në fusha të ndryshme të zhvillimit fetar, arsimor-edukativ dhe shoqëror. Të gjitha këto duhet të kihen parasysh gjatë studimit të tërë kontributit dhe krijimtarisë së tij. Me qëllim që ta japim kontributin tanë në transmetimin e mëtejshëm të mësimit dhe ideve të tij, kemi përkthyer veprën moderne teologjike nga trashëgimi i veprave të tij, Risale et-tevhid, e cila gjer më tani është përkthyer në gjuhën turke, urde, angleze, frënge, boshnjake ( e tani në gjuhën shqipe), duke përfituar popullaritet të madh. Në gjuhën arabe ka përjetuar ribotime të shumta. Është e pamundur të studiohet mendimi i Abduhuit e që në plan të parë të mos mirret kjo vepër e tij, e cila doktrinën islame (akaidin) e prezenton në mënyrë bashkëkohore dhe nga e cila mund të përfitohen nocionet elementare mbi Islamin, posaçërisht mbi bazat e fesë Islame dhe mësimit akaid. Ai këtë vepër e ka shkruar për nxënësit e vet, por, më vonë e ka përpunuar dhe perfeksionuar për rrethin më të gjerë të lexuesve, kështu që mund ta përcjellin dhe nga kjo të nxjerrin njohuri mbi Islamin, si myslimanët e niveleve të ndryshme intelektuale dhe arsimore, ashtu edhe jomyslimanët, në mënyrë që sa më mirë ta njohin Islamin dhe të kenë konceptin e kësaj Feje në mënyrë origjinale. Kjo vepër nuk është vetëm e zhanrit në kuptimin klasik të kësaj fjale, por është më 215

tepër se kjo - është ekspoze e matur mbi Islamin dhe doktrinën e tij, ku autori nuk merret vetëm me problematikën e akaidit-ilmulkelamit dhe të tevhidit, por edhe me atë të moralit-etikës, historisë islame, tefsirit, hadithit, sheriatit, filozofisë etj. Në këtë vepër, sikurse edhe në të tjerat, Abduhui në mënyrë të theksuar orvatet të largojë çdo mosmarrëveshje mes Islamit, në një anë, dhe arsyes e shkencës, në anën tjetër. Taklidi, verbëria dhe injoranca janë armiqtë më të mëdhenj të Islamit. Këtë, në Risale et-tevhid e thekson në shumë vende, kurse në El-Islam ve-n-nesranijje, që në fillim të librit thekson: "Në këtë thirrje dhe kërkesë për të besuar Zotin dhe Njësinë e Tij Islami, pra, nuk merr për bazë kurrgjë tjetër përveçse dëshminë intelektuale dhe mendimin njerëzor e cila ecën sipas rregullit natyror. Për këtë arsye, mos lejo të befasojë diç e jashtëzakonshme, sytë e tu të mos mbyllen para situatave të pazakonshme, gjuha jote të mos bëhet memece për shkak të katastrofës qiellore dhe veprimtaria e mendimit tënd të mos ndërprehet për shkak të ndëshkimit të Zotit xh.sh.. Me përjashtim të një numri të vogël, myslimanët janë të një mendimi se, besimit në Zotin xh.sh. i paraprinë të besuarit në pejgamberizëm dhe se të besuarit në Pejgamber mund të realizohet vetëm pas të besuarit në Zotin xh.sh. Mahmud Ebu Rejje, Risale et-tevhidin e konsideron si armën më të fuqishme dhe më efikase kundër taklidit dhe shkaktarit të përçarjes mes myslimanëve. Ai thekson se me këtë vepër është hapur një faqe e re për studimin e çështjeve më të rëndësishme në Islam. Kjo vepër është kuriozitet islamik e cila ka rezultuar nga mendja e njeriut të madh, me të cilën është prezentuar interpretimi brilant i Islamit dhe qëllimet e tij. Duke 216

konsideruar se, nëse ekziston dyshimi në Fe, do të vihet gjerë tek reflektimet e këqija në manifestimin e Fesë dhe në realizimin e parimeve të saj, Abduhu çdo paqartësie i ka dhënë komentim dhe arsyetim të fortë dhe të pranueshëm, pas çka më nuk ka pasur dilema, konfirmon Ebu Rejje. Shekib Arsllani, pas leximit të kësaj vepre, i shkruan një letër Shejhit dhe i shpreh mirënjohje: "Kohëve të fundit nuk kam lexuar kurrgjë më të mirë se kjo vepër dhe kurrgjë më të afërt idesë dhe stilit të Afganit ..." Një herë tjetër, duke folur për Abduhuin ka thënë: "Deri sa flet, nga goja e tij shpërthen drita!" Shkrimtari i fjalorit "Akrebu-l-mevarid", Se'id el-huri esh-Shertuni, katolik, për Risale et-tevhidin ka thënë: "Mahnitja ime nuk ka fund". "Konsideroj se kjo vepër është guri më i çmuar që është paraqitur si fryt i zbulimit Hyjnor, mendjehollësisë dhe inteligjencës së autorit mbi fshehtësitë e traditës... S'ka dyshim se për mua është kënaqësia më e madhe të lexojë këtë vepër". Abbas Mahmud Akkadi me entuziazëm deklaron se Abduhui, pas Pejgamberit a.s. është personaliteti më i madh i Islamit të kohës moderne. Shumë dijetarë konsiderojnë se kjo vepër është e rangut më të lartë teorik, ku shkrimtari të metat i ka reduktuar në përmasa më të vogla, që gjer më sot i ka shkuar për dore një numri të vogël të mendimtarëve, thotë B. Misheli dhe M. Abdurraziku, të cilët e kanë çmuar shkencën perëndimore për nga metodat dhe rezultatet e saj, duke u përpjekur t'i harmonizojnë konceptet e vjetra të Islamit dhe mendimet bashkëkohore. Në këtë vepër problematikës akaido-limul-kelamike iu ka qasur në mënyrë të hapët, kritike dhe të popullarizuar. Introdukti në këtë shkencë është realizuar 217

në mënyrën më moderne dhe më të suksesshme. Disa thonë se Abduhui është përpjekur ta thjeshtësojë "fizionominë e strukturës së kelamit, të cilën e kanë bartur klasikët e Islamit të shekullit XII-XIV." Duke qenë se mendimi akaid kalon nëpër çdo fazë të kontrollit dhe të konfirmimit, kjo vepër paraqitet si provokim (nxitje) për hulumtuesit dhe për shkencëtarët islamikë, si shembull i një gjurmimi serioz i tërë asaj që kanë thënë paraardhësit dhe i valorizimit të mendimit të tyre në themelet e Kur'anit dhe Sunnetit. Disa çështje në këtë vepër Abduhui nuk i ka trajtuar, disa nuk i ka vërejtur, që është gjë normale tek njerëzit sado të mëdhenj të jenë ata, pasi që mendimi vijimisht zhvillohet dhe posedon kontinuitetin e vet, përndryshe, nëse nuk do të kihet çka të shtohet, do të lëvizte në një vijë të drejtë, që përsëri do të shpiente në dyert e taklidit, të cilën gjë Abduhui e ka dëshiruar më së paku. Abduhui nuk është i panjohur në hapësirat tona. Ndikimet e tij kanë qenë të mëdha, sidomos përmesh. Xhemaluddin ef. Qaushit, h. Husein ef. Xhozës, dr. Ahmed ef. Smailoviqit dhe të tjerëve. Disa pjesë nga librat e tij janë përkthyer (në gjuhën shqipe kapitulli "Kur'ani" - nga Nexhat Ibrahimi), si dhe artikuj dhe shqyrtime të tjera.

218

PËRMBAJTJA
BISMIL-LAHIR-RAHMANIR-RAHIM VËREJTJET HYRËSE 3 8

LLOJET E TË NJOHURIT 35 Gjykimi mbi të pamundshmen 35 Gjykimet mbi të mundshmen 36 Ekzistenca reale e së mundshmes 39 Të ekzistuarit e së mundshmes është e kushtëzuar me ekzistimin e të Domosdoshmit 40 Gjykimet mbi TË Domosdoshmin
Jeta

42
45

VEPRAT E ALLAHUT TË LARTMADHËRISHËM VEPRAT E NJERËZVE

64 71

MBI TË BUKURËN DHE TË SHËMTUARËN NË VEPRA 79 PËRGJITHËSISHT MBI PEJGAMBERIZMIN 95 NEVOJA E NJERËZIMIT PËR SHPALLJE DHE PËR PEJGAMBERË 101 MUNDËSITË E SHPALLJES 121 DOMOSDOSHMËRIA PËR SHPALLJE DHE PËR PEJGAMBERIZËM 129 219

DETYRAT E PEJGAMBERËVE TË ZOTIT MBI KONTRADIKTAT PEJGAMBERIZMI I MUHAMMEDIT A.S. KUR'ANI FEJA MYSLIMANE APO ISLAMI

133 139 146 160 167

EVOLUCIONI I FESË E KA KUSHTËZUAR ZHVILLIMIN INTELEKTUAL TË NJERIUT 181 SHPEJTËSIA E PASHEMBULLT E PËRHAPJES SË ISLAMIT NË HISTORI KONTESTET QËLLIMKEQE SI TË BESOHET NË ATË QË I ËSHTË SHPALLUR MUHAMMEDIT A.S. MENDIMET PËRFUNDIMTARE SHEJH MUHAMMED ABDUHU PËRMBAJTJA 196 213 219 226 228 238

220

Sign up to vote on this title
UsefulNot useful