Μακιαβέλι και Μακιαβελισμός

Το δοκίμιο αυτό του ανυπότακτου Τσέχου φιλοσόφου και ανθρωπιστή Kάρελ
Κοσίκ (Πράγα 1926-2003), αναφέρεται ως χειρογράφο για πρώτη φορά το έτος
1969 υπό τον τίτλο “Machiavelli a Machiavellismus”. Περιλαμβάνεται στη σειρά
δοκιμίων «Století Marketí Samsově, Εκδόσεις Orientace, 1993, σελ.105-107. Εδώ
παρουσιάζεται για πρώτη φορά στην ελληνική γλώσσα.
Επιλογή κειμένου και μετάφραση: Μάριος Δαρβίρας

O Νικολό Μακιαβέλι είναι ένας απομυθοποιός, αλλά το ερωτηματικό είναι εάν
δεν είμαστε εμείς οι ίδιοι αυτοί που καταπίπτουμε στην μυστικοποίηση όταν
ερμηνεύουμε το έργο του. Ο Μακιαβέλι έχει αναγνωστεί και ερμηνευτεί με τους πιο
διαφορετικούς τρόπους ενώ θεωρήθηκε και ο πρόδρομος κάθε δυνατού: του
εθνικισμού, του φασισμού, της άμεσης δημοκρατίας, της πλουραλιστικής
δημοκρατίας, του ολοκληρωτισμού κ.λ.π. Βεβαίως κατά πρώτον οφείλουμε να
αναρωτηθούμε εάν οι ίδιοι αυτοί όροι δεν διαστρεβλώνουν και δεν περιπλέκουν τα
πράγματα όταν τους εφαρμόζουμε πέραν από τα όρια της προέλευσης και της
εγκυρότητας τους. Θεωρώ για παράδειγμα την άποψη που λέει πως ο Μακιαβέλι ήταν
εκείνος που πρώτος προέβλεψε την εμπειρική δημοκρατία, ως έκφραση ψευδούς
συνείδησης που αποτυγχάνει να διασαφηνίσει επαρκώς την μεθοδολογία, φράζοντας
έτσι τον δρόμο προς την κατανόηση του παρελθόντος.
Η αφετηρία αλλά επίσης και ο τελικός σκοπός μιας ερμηνείας του Μακιαβέλι,
βρίσκεται στις βασικές έννοιες του έργου του όπως virtu, fortuna, nessecita, occasione
αφού σε αυτές συμπυκνώνεται η σκέψη του. Κάθε εξέταση του έργου του πρέπει
επομένως να πηγάζει από αυτές τις έννοιες, να ξεκαθαρίζει το περιεχόμενο και νόημά
τους και να ασκεί πάνω τους κριτική κάνοντας χρήση της χρονικο-ιστορικής,
κοινωνιολογικής και φιλοσοφικής ανάλυσης. Μόνο μετά από αυτά , όταν πια θα μας
είναι σαφής η βασική δομή του έργου θα είμαστε σε θέση να προχωρήσουμε και σε
άλλα δευτερερογενή ερωτήματα ή ακόμη να επιτελέσουμε μια ιστορική σύγκριση.
Εάν ξεκινήσουμε με την εσωτερική σχέση μεταξύ της virtu και της fortuna, μόλις
και μετά βίας θα μπορέσουμε να υπερασπιστούμε την άποψη που υποστηρίζει πως ο
Μακιαβέλι κατανοεί την πολιτική (μόνο) ως ανθρώπινη κατασκευή. Αυτή ή ερμηνεία
υποκινείται πιθανόν από μια αξιέπαινη φιλοδοξία, να εξυψωθεί στην ιστορία της
σκέψης και της θεωρίας, οτιδήποτε δίνει έμφαση στην ενεργητικότητα, την
στοχοπροσήλωση και τα παρόμοια, μόνο που η ίδια αυτή η λαχτάρα τελεί υπό την
αιχμαλωσία της εποχικής εξάρτησης διαχέοντας έτσι και σε άλλες εποχές την
μονομέρειά της. Η πολιτική σύμφωνα με τον Μακιαβέλι συμπεριλαμβάνει τόσο την
ελεύθερη δημιουργικότητα και την ελεύθερη πράξη όσο και τις συγκεκριμένες
συνθήκες, τις αναστροφές της τύχης και τις μεταβολές της μοίρας; αποτελεί δηλαδή
πολύ περισσότερο ένα παιχνίδι, παιχνίδι με την ευρεία έννοια της λέξης ως
ανταγωνιστική δράση του παίχτη και του αντιπάλου, παρά ένα ελεύθερο ανθρώπινο
δημιούργημα. Η πολιτική σαν παιχνίδι δεν είναι όμοια με μία παρτίδα σκάκι της

1

η απιστία. σημαίνει μόνο ότι το μικρό έθνος δεν είναι σε θέση να είναι αρκετά πανούργο.π. μια αντίληψη θεμελιωμένη σε μια νέα και πρωταρχική κατανόηση του ανθρώπου και του κόσμου. η ανατρεπτικότητα της Μακιαβελικής σύλληψης της πολιτικής αποτελεί μια πρόκληση για το αν είναι ή δεν είναι δυνατή μια άλλη. πρέπει να έχει συνείδηση προς τα που πηγαίνει και προς τα πού θα κινηθεί. να ασχοληθεί αποδοτικά και επιτυχώς. Όποιος πονηρεύεται (πανουργεί) δεν σημαίνει απαραιτήτως ότι είναι και οξυδερκής. η ηθική στην πολιτική κατανοείται σαν αδυναμία ή σαν εκδήλωση αδυναμίας. ¨Όμως. Πολύ συχνά με το όνομα του Μακιαβέλι συνδέεται κάτι που υπήρχε πριν από αυτόν και ανεξάρτητα από αυτόν: ο δόλος. σκοποθεσία και επιτυχία. ένα γίγνεσθαι όπου συνενώνονται δραστηριότητα και συνθήκες. το να καταδειχθεί το μεγαλείο ενός συγκεκριμένου στοχαστή σημαίνει συγχρόνως να τεθεί το ερώτημα ποιο είναι το σημείο εκείνο του έργου που το καθιστά σταθερό κομμάτι της ιστορίας και πως αυτό να ξεπεραστεί. Ο ένας πραγματοποίησε την αποϊεροποίηση της φύσης δημιουργώντας έτσι τις προϋποθέσεις για την εμφάνιση της σύγχρονης επιστήμης και της τεχνικής. πως δηλαδή απ’ αυτήν αναφύεται και σε αυτήν επιστρέφει. Η διττή όψη της σύλληψης του Μακιαβέλι για την πολιτική προέρχεται επομένως από το γεγονός ότι το ίδιο το πράγμα το οποίο πραγματεύεται είναι αμφίσημο. τότε η ηθική επιβάλλεται και υπερισχύει της πολιτικής ως ανωτερότητα. ο φόνος. ανυποψίαστος κ. Πολιτικά όμως βρίσκεται σε υψηλότερο επίπεδο από κάποιον άλλο όταν και στον βαθμό που λαμβάνει υπ’ όψιν του τέτοια φαινόμενα και καταφέρνει να μάχεται ενάντιά τους. η προδοσία. απερίσκεπτος. η απάτη και η προδοσία εμφανίζονται ως οι αντίπαλοι παίχτες με τους οποίους πρέπει να ασχοληθεί .. αλλά ως πολιτικός πρέπει να έχει επίγνωση όλων αυτών. της σωφροσύνης και του κριτικού πνεύματος. μη τυφλότητα κ. διττό. Και τα δύο αυτά μαζί κατέστησαν δυνατή την εμφάνιση και την ανάδυση της σύγχρονης πολιτικής. 2 . βιασμού ψέματος και τα παρόμοια. Στην διαλεκτική του συγκεκριμένου συνέδεσα τον Μακιαβέλι με τον Βάκωνα διότι και οι δύο πραγμάτωσαν την αποϊεροποίηση της πραγματικότητας. ο άλλος την αποϊεροποίηση του ανθρώπου και την απομυθοποίηση του κυρίαρχου. Όποιος εισέρχεται στην πολιτική. Εισέρχεται σε μια περιοχή όπου μπορεί να γίνει θύμα απάτης.λ. προσπάθεια και τύχη. οξυδέρκεια.οποίας οι κανόνες είναι δοσμένοι εκ των προτέρων και μέσα στους οποίους διασταυρώνεται ο ένας υπολογισμός με τον άλλο. ούτε εισβολέας ούτε ύπουλος. Για αυτό το λόγο . αλλά αντιπροσωπεύει ένα τέτοιο τύπο γίγνεσθαι όπου η πορεία του αποτελεί συγχρόνως και σκιαγράφηση των κανόνων του παιχνιδιού. Αλλά η ηθική στην πολιτική θα έπρεπε πρωτίστως να σημαίνει υπεροχή της διορατικότητας. Με τον ίδιο τρόπο η βλακεία και η ευπιστία δεν σημαίνουν σοφία. Η γνωστή δήλωση του Μάσαρικ1 πως ο Μακιαβελισμός δεν ταιριάζει για τα μικρά έθνη.λ. της ιστορίας και της φύσης. Η πολιτική είναι παιχνίδι όπου η δολοφονία.π. η παγίδευση. Στην πολιτική μπορεί κανείς να εισέρθει με τέτοιες ηθικές αρχές που του υπαγορεύουν πως δεν επιτρέπεται να είναι ούτε εγκληματίας. καινούργια αντίληψη της πολιτικής. Με άλλα λόγια στην κλασσική σύλληψη. Αλλά αν κατανοήσουμε τη σχέση ηθικής και πολιτικής με τέτοιο τρόπο που το ήθος να είναι δυνατό μόνο πάνω στην βάση της πόλης. Συνήθως η σχέση της ηθικής και της πολιτικής κατανοείται με τέτοιο τρόπο ώστε όποιος στην πολιτική είναι ηθικός θα πρέπει συγχρόνως να είναι αφελής.

Ο Χάβλιτσεκ2 είναι ο πρώτος που σε μας εκδήλωσε το ενδιαφέρον του για τον Μακιαβέλι και αυτό το γεγονός δεν είναι τυχαίο. τη κουλτούρα. Ο Jan Garrigue Masaryk (14 Σεπτεμβρίου 1886 – 10 Μαρτίου 1948) ήταν Τσέχος Διπλωμάτης και πολιτικός ενώ διατέλεσε και υπουργός εξωτερικών της Τσεχοσλοβακίας τα έτη 1940 έως 1948. Ο Κarel Havlíček Borovský (31 Οκτωμβρίου 1821 . κριτικός. ανάμεσα στην πολιτική ωριμότητα και την πολιτική μιζέρια..λ.τ. στοιχείο που από μόνο του θα μπορούσε να αποτελεί και έκφραση ηθικισμού . (Σ. την εκπαίδευση κ.τ. Έως σήμερα δεν έγινε κατορθωτή η επίλυση της αντίφασης ανάμεσα στον ανεπτυγμένο πολιτισμό και την υποανάπτυκτη πολιτική. (1969) ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ 1. εσωκλείει ένα σύνολο σχέσεων ανάμεσα στην πολιτική. πως πρέπει να κάνουμε «έντιμη πολιτική». δημοσιογράφος και εκδότης. είναι σε θέση να σταθεί στο υψηλότερο επίπεδο των καιρών.Ο πολιτικός πρέπει να έχει την ικανότητα να βλέπει και να αναγνωρίζει και δεν επιτρέπεται να γίνεται αιχμάλωτος ιδεολογικών ψευδαισθήσεων. Δεν είναι μόνο ο συγγραφέας της γνωστής φράσης. Πράγα) ήταν Τσέχος ιστορικός και πολιτικός και θεωρείται η πιο εξέχουσα προσωπικότητα της Τσεχικής Εθνικής Αφύπνισης αποκαλούμενος συχνά και «Πατέρας του Έθνους» (Σ.Μ) 2. αλλά και αυτός που πραγματοποιεί για την εποχή του μια διεισδυτική ανάλυση των πραγματικών κοινωνικών δυνάμεων διερωτώμενος για ποιον πρέπει να γίνεται η πολιτική και σε ποια κοινωνικά στρώματα μπορεί να στηρίζεται η πολιτική για να μπορεί να είναι άξια? Το «Τσέχικο ζήτημα». πολιτικός. που ακόμη και σε αυτή τη συγκέντρωση στρατιωτικής ισχύος δεν βλέπει καμιά απειλή για επικυριαρχία πάνω στην γη και για αυτό και δεν είναι σε θέση να ενεργήσει κατάλληλα. Οι στρατοί συγκεντρώνονται στα σύνορα της γης. ο οποίος πραγματώνει την εκθεμελίωση του μυστικισμού. ως πρόβλημα ενός πολιτικού έθνους στο κέντρο της Ευρώπης. ( Σ.π.Μ) 3 . όπου το πιο έντονο χαρακτηριστικό αυτής της ολότητας της εθνικής ζωής είναι η πραγματικότητα ότι η πολιτική είναι ο πιο αδύνατος κρίκος της.τ. Να είσαι αιχμάλωτος την ιδεολογικών αυταπατών σημαίνει ότι δεν μπορεί να κοιτάξεις βαθιά και λειτουργείς μέσα σε ένα πλαίσιο ψέματος και αυτο-εξαπάτησης. δηλαδή διερευνά τις προθέσεις και την ιδεολογία των αντιπάλων.29 Ιουλίου 1856) ήταν Τσέχος συγγραφέας ποιητής. τη δημόσια ζωή. František Palacký (Ιούνιος 1798 -26 Μαίου 1876. αλλά ο κυβερνών είναι σε τέτοιο βαθμό αλυσοδεμένος και τυφλωμένος από ιδεολογικά ομοιώματα.Μ) 3. Η πραγματική τσεχική πολιτική της σύγχρονης εποχής αρχίζει με τον Χάβλιτσεκ και τον Παλάτσκι3 . Μόνο ο πολιτικός. και έτσι η πολιτική δεν βρίσκεται στην υψηλότερη θέση της εποχής και δεν είναι ικανή για ιστορική δράση που θα ίσιωνε την σπονδυλική στήλη του έθνους. Και ο Χάβλιτσεκόπως είναι γνωστό-υποστηρίζει την απομυθοποιητική και μη συναισθηματική έποψη της πραγματικότητας.

Sign up to vote on this title
UsefulNot useful