isw

PREGLED
G o d . XIII Knj. 1 .

ČASOPIS ZA DRUŠTVENA PITANJA
JANUAR 1 9 6 1 . Broj 1

SARAJEVO,

STRUKTURA SREDNJOVJEKOVNE BOSANSKE DRŽAVE
PRILOG O B J A Š N J E N J U PITANJA RAZVITKA NACIONALNIH ODNOSA U BOSNI I HERCEGOVINI Vrijeme, koje je sobom donijelo uslove za formiranje nacija na prostoru Balkanskog poluostrva, zateklo je stanovništvo Bosne i Her­ cegovine razbijeno u tri politički odvojene, po shvatanjima dosta odre­ đeno definisane grupe, čije su državno-političke težnje, makar još mutne i nejasno izražene, bile usmjerene u tri različita pravca i tekle u tri različite struje kojima je boju raspoznavanja uglavnom davala pri­ padnost jednoj od triju postojećih vjerskih organizacija. Čitav splet istorijskih uslova doveo je do toga da su se vjerske zajednice mogle u tolikoj mjeri unijeti u narodni život i u tolikoj se mjeri nametnuti kao formativni faktor u procesu formiranja političkog mišljenja da je vjerska pripadnost opredjeljivanja, uglavnom, i državno-političku ori­ jentaciju svake od triju grupa stanovništva posebno, a kasnije, u vre­ menu formiranja nacija i nacionalno-političkog mišljenja određivala automatski i nacionalno opredjeljivanje. Ovo je, sumarno uzevši, opšte poznata činjenica koja se u svojim izdancima i danas djelomično očituje prilikom popunjavanja kojekakvih rubrika o nacionalnoj pripadnosti. Ovdje se sada postavlja pitanje kako je vjersko-konfesionalni faktor mogajo da priguši i neutralizira, ili barem da oslabi djelovanje drugih faktora koji su kod etnički jedinstvenog stanovništva, koje je u srednjem vijeku živjelo u zajedničkoj državi, mogli, u drukčijim istorijskim uslovima, da stvore i razviju zajednička osjećanja pri­ padnosti jednoj cjelini i otvore mogućnost da se na tim osjećanjima izgrade i zajedničke nacionalno-političkc težnje koje bi otupjele, ako ne i poništile, razjedinjavajuće djelovanje vjerskih organizacija. U tra­ ženju odgovora na ovo pitanje treba uzeti u obzir mnoge komponente. Jedna od njih nalazi se, po mom mišljenju, u činjenici da se u srednjo­ vjekovnoj bosanskoj državi nije mogla da ostvari čvršća teritorijalnopolitička agregacija njenog etnički jedinstvenog stanovništva, pa se stoga nije formirala ni državno-politička tradicija koja spaja i ujedi­ njuje i koja bi onda, u datim uslovima, oslabila ili neutralizirala snagu onog faktora koji je djelovao u pravcu rastvaranja i razjedinjavanja.

<Vtu«!

2

PREGLRD

STRUKTURA SREDNJOVJEKOVNE BOSANSKE DRŽAVE

3

Mnogi evropski n a r o d i su izišli iz svog s r e d n j e g vijeka sa jako u k o r i ­ j e n j e n i m osjećanjem državno-političke cjeline koje je onda kao faktor djelovalo i u njihovom daljem r a z v i t k u . Što r a z v i t a k srednjovjekovne b o s a n s k e d r ž a v e nije doveo do ovakvih r e z u l t a t a , razlog t r e b a tražiti m e đ u o s t a l i m i u njenoj teritorijalno-političkoj s t r u k t u r i . Govoreći u opštim r a z m j e r i m a , srednjovjekovni feudalizam je, osobito u s v o m r a z v i j e n o m obliku, i p o r e d svojih u n u t r a š n j i h p r o t i v u rječnosti, i p o r e d j a k o n a g l a š e n o g a n t a g o n i z m a između dvije g l a v n e d r u š t v e n e klase, Čvršće povezivao d r ž a v n u teritoriju razbijajući raniju izolovanost m a l i h t e r i t o r i j a l n i h cjelina. V a z a l n a vjernost p r e m a vla­ d a r u feudalne države, koja se najdzrazifcije pokazala u službi oružjem, povezivala je feudalce m n o g i h oblasti i okupljala ih oko v r h o v n o g pred­ s t a v n i k a feudalne d r ž a v e i feudalne klase. O d r e d b e d a r o v n i h povelja, iako se izdaju u korist pojedinaca, obezbjeđuju, načelno, prava, privi­ legije i i n t e r e s e f e u d a l n e k l a s e k a o cjeline. F e u d a l c e na čitavoj d r ž a v n o j teritoriji — p o r e d svih s u p r o t n o s t i m e d u njima — povezuje j e d i n s t v e n i n t e r e s , j e d i n s t v e n klasni m e n t a l i t e t i način života. Na drugoj s t r a n i , eksploatisani slojevi čitavog d r ž a v n o g t e r i t o r i j a povezani su m e đ u s o b n o p o d j e d n a k i m o b a v e z a m a i t e r e t i m a p r e m a feudalnim g o s p o d a r i m a i p r e m a feudalnoj državi. U fazi svoje r e l a t i v n e konsolidacije, u uglo­ v i m a feudalnih odnosa i u ograničenjima koja ti odnosi nameću, d r ž a v a se ukorjenjuje u svijesti svojih p o d a n i k a k a o v r h o v n i n o r m a t i v n i faktor u b i t n i m t o k o v i m a njihova života i njihovih m e đ u s o b n i h odnosa. U poveljama i k n j i ž e v n i m djelima se ističe s a k r a l n i k a r a k t e r i mistični izvor vlasti v l a d a o c a k a o v r h o v n o g p r e d s t a v n i k a d r ž a v n e cjeline u kojoj se u t a p a j u p l e m e n s k e i regionalne pojedinosti. V l a d a r n a s t u p a k a o z a k o n o d a v a c čije se o d r e d b e protežu na cijelu d r ž a v n u teritoriju. S t a b i l i z o v a n a d r ž a v n a teritorija — u uslovima i ograničenjima leud a l n i h odnosa — omogućuje u većim r a z m j e r a m a nego što je ranije bilo da se u b r z a i proširi r a z m j e n a proizvoda na većem p r o s t o r u , što je bitno uticalo na u b r z a n j e procesa spajanja i s t a p a n j a s t a n o v n i š t v a r a z n i h oblasti i područja. F e u d a l n a d r ž a v a u g o v o r i m a i g a r a n c i j a m a o bezbjednosti s t r a n a c a omogućuje življi i obimniji trgovački p r o m e t sa s t r a n i m z e m l j a m a i privlači u većem broju s t r a n e i n t e r e s e n t e koji dolaze u dodir sa d o m a ć i m s t a n o v n i š t v o m , te se i na taj način ukorjenjuje i ispunjava k o n k r e t n i m značenjem p o j a m »domaći« i »strani«, a osjećanje p r i p a d n o s t i j e d n o j državi, a ne d r u g o j , pojačava se k o n k r e t n i m i n e p o ­ s r e d n i m i n t e r e s o m . Sve su to e l e m e n t i na kojima su, u uslovima »nor­ malnog« razvitka, mogli da se kod s t a n o v n i š t v a feudalne d r ž a v e stvore uslovi za formiranje t r a j n e i stabilne svijesti o p r i p a d n o s t i jednoj e t n i č k o j cjelini obuhvaćenoj d r ž a v n i m g r a n i c a m a , svijesti koja se k a o tradicija i politička s n a g a održava i o n d a k a d a se izmijene d r ž a v n o politički okviri. Proces razvitka srednjovjekovne bosanske države nije išao o n a k v i m t o k o m i nije doveo do ovakvih r e z u l t a t a . Ovdje se p r o c e s s k l a p a n j a d r ž a v n o g teritorija nešto većeg opsega odvijao sporo i u t a k v i m okolnostima da se za čitavog t r a j a n j a d r ž a v e kod njenog sta­ n o v n i š t v a nije p r a v o ni osjećala njena t e r i t o r i j a l n a cjelina, ni u poli-

tičkom ni u ekonomskom smislu. Oblasti koje su u različitim istorijskim okolnostima i u različitim v r e m e n i m a ulazile u sklop države i s t r g n u t e su iz ranijih državno-političkih veza, pa su se i dalje razvijale više u znaku n e p o s r e d n e vlasti njihovih feudalnih gospodara, nego u znaku o p š t e d r ž a v n o g a u t o r i t e t a . Položaj v l a d a r a i z m e đ u nezavisnosti i vazalstva p r e m a Ugarskoj bio je suviše n e s i g u r a n da bi se na n j e m u mogao izgraditi stabilan i t r a j a n a u t o r i t e t v r h o v n e feudalne vlasti koji bi se p o d j e d n a k o p r o t e z a o na čitavu d r ž a v n u teritoriju i kohezivno djelovao na njene sastavne dijelove. N e s i g u r n o s t d r ž a v n e , odnosno vladaočeve vlasti u u n u t r a š n j i m odnosima osjeća se i pod o n i m v l a d a r i m a koji su, inače, postigli velike spoljne uspjehe, pod S t j e p a n o m II i T v r t k o m I K o t r o m a n i ć i m a . Njihove d a r o v n e povelje jasno pokazuju koliko je nji­ hova moć bila uslovljena voljom velmpža i koliko su, u odnosima vazalitcta, bile o b i m n e privilegije feudalaca, a koliko su m a l e i n e z n a t n e p r e r o g a t i v e i ingerencije v l a d a r a na vlasteoskim t e r i t o r i j a m a . Dalji r a z v i t a k feudalnih odnosa samo je u t v r đ i v a o podvojenost oblasti, u d a ­ ljavao ih od d r ž a v n e cjeline i vodio ih u z a j a m n o j izolovanosti što je r e z u l t i r a l o u k o n a č n o m formiranju velikih vlasteoskih t e r i t o r i j a ili »država« od kojih su neko — k a o na p r i m j e r H u m s k a zemlja i, m a n j e izrazito, Donji Krajevi — u sastav bosanske d r ž a v e ušle sa svojim po­ s e b n i m r e g i o n a l n i m t r a d i c i j a m a koje su se onda p r a k s o m feudalne vlasti dalje u t v r đ i v a l e i s a m i m t i m s p r e č a v a l e da se k o d njihovog s t a n o v n i š t v a razvije osjećanje d r ž a v n e cjeline. U t o m pravcu se razvijao odnos i d r u g i h vlasteoskih teritorija p r e m a državi, sužavajući njenu n e p o s r e d n u i s t v a r n u k o m p e t e n c i j u na r e l a t i v n o m a l o c e n t r a l n o p o d r u č j e . Prvi, nešto bolje poznati banovi Bosne, K u l i n i Matej Ninoslav, u svojoj zvaničnoj t i t u l a t u r i ne spominju ni j e d n e d r u g e oblasti osim m a t i č n e zemlje Bosne, te se j e d a n i d r u g i nazivaju s a m o : »Ja ban b o ­ sanski« (g. 1189, 1234, 1240, 1249). D r ž a v a tada još o b u h v a t a samo bo­ sanske župe, dok su d r u g e oblasti u to vrijeme bile u d r u g i m d r ž a v n o političkim vezama, te se tek u trećoj deceniji X I V stoljeća definitivno u k l a p a j u u b o s a n s k u d r ž a v u . U n e d a t i r a n o j povelji S t j e p a n a K o t r p manića (oko 1325) prvi p u t se u banovoj t i t u l a r i navode, j e d n a pored druge, glavne oblasti b o s a n s k e d r ž a v e : T u b o s a n s k i v l a d a r p r v i p u t n a s t u p a kao »gospodin v s i m z e m l a m bosanskim, i Soli i Usori, i D o l n i m K r a e m , i H l m s k e zemle gospodin«. O t a d a će se ove oblasti, uz d r u g e m a n j e značajne, s t a l n o zadržati u vladarskoj t i t u l a t u r i . S v a k a se od njih razvijala dotada u d r u g i m državno-političkim o k v i r i m a i bez n e k i h značajnijih m e đ u s o b n i h veza i u z a j a m n i h uticaja. Od n a v e d e n i h oblasti H u m s k a zemlja je imala najjače izražene c r t e samostalnog r a z v i t k a . Ona je, p r e m a istorijskim p o d a c i m a kojima raspolažemo, k a o teritorijalno-politički pojam, j e d n a k o s t a r a k a o i Bo­ sna, a p r e m a i n t e r e s u koji joj poklanja P o r f i r o g e n i t u svom spisu iz sredine X v., o n a je t a d a i važnija od Bosne. Dok on, naimey satmo spominje bosansku zemlju u sklopu Srbije, na Z a h u m l j u (Humskoj zemlji) zadržava se više, daje njegove granice, spominje veći broj na­ stanjenih gradova, ističe ga k a o posebnu a r h o n t i j u sa v l a d a l a č k o m di­ nastijom, te Z a h u m l j a n i m a određuje i etničku p r i p a d n o s t ubrajajući ih

Li

PREGLED

STRUKTURA SREDNJOVJEKOVNE BOSANSKE DRŽAVE

7

*

Konačno, u nizu teritorijalnih s a s t a v n i h dijelova bosanske države, t r e b a istaći zemlju Pavlovića koja se poslije mnogih p r o m j e n a stabilizovala na području između srednje D r i n e i Vrhbosne, sa sjedištem u g r a d u Borcu u istoimenoj župi. Ova oblast nije ranije i m a l a neki posebni teritorijalno-politički razvitak, te na njen položaj u d r ž a v i i nije uticala n e k a posebna tradicija ove vrste. U v l a d a r s k o j t i t u l a t u r i ne spominje se n i k a d kao posebna teritorija, a ime j e d n o g od njenih najmoćnijih gospodara, P a v l a Radenovića, u p i s a n o j e n a n e k i m poveljama m e đ u i m e n i m a svjedoka »od Bosne«, Njen položaj u bosanskoj državi bio je zasnovan isključivo na moći njenih gospodara iz porodice J a b l a n i ć a Pavlovića. P o d n e p o s r e d n o m vlašću v l a d a r a ostalo j e područje središnjeg dijela države uz g o r n j u i s r e d n j u Bosnu i njene pritoke, odakle se steralo p r e m a Krivaji, g o r n j e m Vrbasu, R a m i i gornjoj N e r e t v i . Ovo se područje, podijeljeno u veći broj župa, u s t v a r i p o k l a p a l o sa zemljišnim posjedom porodice K o t r o m a n i ć a , te ga i T u r c i , u p r v o vrijeme svoje vlasti, nazivaju »Kraljevom zemljom«, za razliku od zemlje Pavlovića, Kovačevića itd. N e p o s r e d n a v l a s t n a d p o d r u č j e m koje j e z a u z i m a j c e n t r a l a n položaj u državi, u k o m e su se, zahvaljujući r u d a r s t v u , bili razvili i nešto značajniji gradovi, mogla je, u d r u k č i j i m uslovima i u drukčijoj teritorijalno-političkoj s t r u k t u r i države, da se j a č e izrazi u p r a v c u o s t v a r i v a n j a čvršće integracije cjelokupnog d r ž a v n o g t e r i t o r i j a i njenog s t a n o v n i š t v a . Do t a k v e integracije nije n i k a d došlo. N a p r o t i v , t e n d e n c i j a r a z v i t k a išla je u s u p r o t n o m p r a v c u i k o n a č n o d o v e l a do f o r m i r a n j a posebnih vlasteoskih teritorija ili »država« čiji je odnos p r e m a v l a d a r e v o j vlasti sve više slabio i kod s t a n o v n i š t v a gasio s v a k o osjećanje d r ž a v n e cjeline. Teritorijalno-politička s t r u k t u r a b o s a n s k e d r ž a v e j e bila o d r e đ e n a k a k o p o s e b n i m istorijskim r a z v i t k o m pojedinih oblasti, t a k o i k a r a k ­ t e r o m f e u d a l n e svojine na n j i h o v o m p o d r u č j u . Već u doba najvećeg uspona bosanske d r ž a v e pod T v r t k o m I počinju da se formiraju velike vlasteoske teritorije i da se postavljaju temelji moći nekoliko g l a v n i h vlasteoskih rodova. Njihova e k o n o m s k o - d r u š t v e n a i politička snaga bila je z a s n o v a n a na njihovim »plemenitim b a š t i n a m a « kao j e d i n o m o b l i k u feudalne svojine. » P l e m e n i t a baština« svakog od ovih rodova uvećavala se v l a d a r s k i m d a r o v n i c a m a i d r u g i m s r e d s t v i m a , a da se na drugoj s t r a n i , to jest na s t r a n i cjeline feudalne d r ž a v e i njenog v l a d a r a nije mogla razviti n i k a k v a d r u š t v e n a snaga koja bi n a r a s l u moć velmoža m o g l a usmjerit« u p r a v c u a f i r m i r a n j a cjeline. » P l e m e n i t a baština«, u (koju su bili u k l j u č e n i k a k o naslrijeđeni t a k o i d a r o v n i c a m a dobiveni posjedi, bila je o s n o v o m e k o n o m s k e moći velikih vlasteoskih rodova, a opsežni i m u n i t e t i , koji su isključivali gotovo s v a k u ingerenciju vla­ d a r a na njihovoj zemlji, u t v r đ i v a l i su njihovu političku s a m o s t a l n o s t . Iz nekoliko p r i m j e r a u d a r o v n i m poveljama vidi se da je vlasteoska baština, bez obzira da li naslijeđena ili d a r o v n i c o m stečena, bila ne­ p o v r e d i v a i nedjeljiva. Pa i a k o je v l a d a r n a č e l n o mogao da u slučaju nevjere vlastelinove o d u z m e d a r o v a n u zemlju, on se, u stvari, vrlo rijetko služio t i m p r a v o m . S d r u g e s t r a n e , z n a m o za p r i m j e r e da slučaj

nevjere nije povlačio za sobom g u b i t a k posjeda. Ovo je najjasnije ka­ zano u T v r t k o v o j povelji iz g. 1380. kojom Hrvoju Vukčiću d a r u j e tri sela u župi Lašvi: Ako bi H r v o j e ili n e t k o od njegovih n a s l j e d n i k a učinio k a k v u nevjeru »zbog čega bi mu se mogla oduzeti ona tri sela, da im se za to ne uzimaju nego da plaća onaj koji zgriješi glavom svojom ili blagom, a ostali da o s t a n u u vjeri i u d r ž a n j u r e č e n i h sela i u ostaloj svojoj plemenštini«. Ovdje i s t a k n u t o načelo n e p o v r e d i v o s t i i nedjelji­ vosti baštinske svojine, koja se u p r a k s i p r e ć u t n o i implicitno p r i m j e ­ njivalo i na d r u g e velmože, KosaČe i Pavloviće, v a ž n a je činjenica koja doprinosi objašnjenju položaja k r u p n i h vlasteoskih rodova p r e m a vla­ d a r u i državi. Na o d r e đ i v a n j e ovog odnosa m a n j e su uticale smišljene mjere vladara, a m n o g o više svijest velmoža o n e o g r a n i č e n o j sigurnosti njihovog porodičnog posjeda. Već se u X I V stoljeću u t v r đ u j e vlast velmoža na njihovim t e r i t o r i j a m a sa v i d n i m t e n d e n c i j a m a ka što većoj samostalnosti. Njena osnova je p l e m e n i t a baština koja se od p r v o b i t n o g porodičnog posjeda d a r o v ­ nicama i d r u g i m f e u d a l n i m s r e d s t v i m a proširivala i i m u n i t e t i m a u t v r đ i ­ v a l a da se, konačno, p r e t v o r i u p r o s t r a n u vlasteosku d o m e n u ili vlasteosku »državu«, snabdjevenu p r a v i m a koja su isključivala gotovo sva­ ku, u n e k i m slučajevima baš s v a k u v l a d a r s k u ingerenciju. S t a k v e osnove mogli su najmoćniji m e đ u velmožama, Kosače u H u m s k o j zemlji, H r v a t i n i ć i u Donjim k r a j e v i m a i Pavlovići u istočnoj Bosni, da po svojoj volji i p r e m a svojim i n t e r e s i m a o d r e đ u j u svoje odnose s j e d n e s t r a n e p r e m a bosanskoj d r ž a v i i vladaru, a s d r u g e s t r a n e p r e m a nižoj, o njima zavisnoj vlasteli i p r e m a širokom sloju svojih običnih p o d a n i k a . U poveljama ovih velmoža govori se o »našoj vlasteli«, o »našim slu­ g a m a p l e m e n i t i m ljudem«, o »ljudima koji n a s slušaju« na području njihova »gospodstva«, »njihova vladanja«, »njihove države«, »gdje m o remo šeći«, na svoj teritoriji gdje žive »svake vrste ljudi« »koji n a s slušaju«. Već od k r a j a X I V stoljeća u njihovim z e m l j a m a se često spo­ minju njihovi »naredbenici«, »vlasnici«, »župani«, »carinici«, »kašte­ lani« ili prosto »ljudi« k a o organi vlasteoske u p r a v e i c a r i n s k e službe ili k a o zapovjednici g r a d s k i h posada i vlasteoskih o r u ž a n i h odreda. Po ugledu na kralja, i oni svojoj funkciji daju s a k r a l n i k a r a k t e r , svoju vlast izvode iz mističnog izvora i u svoju intitulaciju uvode formulu »po milosti božjoj«. Oni svoje m n o g o b r o j n e sitne vazale drže pod svojom vlašću čvrće i neposredniji nego što su sami bili držani od kralja. Na području njihovih »država« izgrađuje se u t o k u p r v e polovine XV s t o ­ ljeća o r g a n i z o v a n a vlast koja postoji p a r a l e l n o sa vlašću bosanske države i koja sve više, do g r a n i c a potpunosti, a p s o r b i r a funkcije države. Gospodari H u m s k e zemlje, Donjih k r a j e v a i zemlje P a v l o v i ć a s a m o ­ stalno p r e g o v a r a j u sa s t r a n i m v l a d a r i m a , daju privilegije s t r a n i m trgovcima, postavljaju i u b i r u carine, d r ž e u r u k a m a č i t a v u e k o n o m i k u svoga p o d r u č j a . Njihovi podanici osjećaju s a m o v l a s t o v i h svojih n e p o s r e d n i h gospodara, koja se n e p r e s t a n o i n e p o s r e d n o upliće u njihov život, te u njihovoj svijesti ne ostaje mjesta za osjećanje države. Razvi­ tak, koji se u n e k i m od o v i h vlasteoskih t e r i t o r i j a n a d o v e z i v a o i na odavno u k o r i j e n j e n u tradiciju — što je osobito dolazilo do izražaja u

8

PREGLED

H u m s k o j zemlji — t e k a o je u p r a v c u u d a l j a v a n j a od države, a ne u p r a v c u približavanja d r ž a v e i spajanja u njoj. To je — ostavljajući na s t r a n u d r u g e faktore koji su u tom p r a v c u djelovali — r e z u l t a t same s t r u k t u r e bosanske d r ž a v e i njenog r a z v i t k a u takvoj s t r u k t u r i . Re­ g i o n a l i z a m je p r e s v o d i o osjećanja d r ž a v n e cjeline i u t o l i k o j ga mjeri prigušio da u srednjovjekovnoj bosanskoj državi nije u n a r o d n o m sje tanju i p r e d a n j u ostalo ništa što bi okupljalo i k r e a t i v n o djelovalo na formiranje zajedničkih političkih mišljenja i s h v a t a n j a njenog stanov­ ništva. Poslije p r o p a s t i d r ž a v e nije ostalo ni t r a g a od n e k e zajedničke državno-političke misli koja bi povezivala p o d j a r m l j e n i n a r o d i po­ k r e t a l a ga kao ideološka snaga na zajedničke akcije. U odsustvu svakog d r u g o g kohezionog faktora, konfesionalne organizacije su mogle l a k o da postanu kristalizaciona jezgra i da se n a m e t n u kćjo političke snage koje su onda etnički j e d i n s t v e n n a r o d mogle da p o v e d u u različitim smjerovima ka različitim državno-političkim ciljevima. ANTO BABIC

STARIJE ETNIČKE FORMACIJE I ETNIČKI PROCESI U OBRAZOVANJU NARODA BOSNE I HERCEGOVINE
U p r o u č a v a n j u e t n i č k e istorije n a r o d a Bosne i H e r c e g o v i n e mo­ r a m o i m a t i u vidu da e t n i č k o f o r m i r a n j e slovenskog s t a n o v n i š t v a u ovim k r a j e v i m a počinje još od v r e m e n a doseljavanja i r a n o g p l e m e n ­ skog života. Ovaj se proces z a t i m nastavlja u uslovima feudalnog, klasnog društva, k a d a i ovi krajevi ulaze u sastav pojedinih srednjo­ vjekovnih država. E t n i č k e formacije n a s t a l e u s r e d n j e m vijeku, djelimično i za v r i j e m e t u r s k e vlasti, predstavljaju osnovu iz koje će se razviti sadašnji n a r o d i Bosne i Hercegovine. Najstariji istorijski izvori, koji potiču iz IX i X vijeka, n a v o d e u o v i m k r a j e v i m a više južnoslovenskih p l e m e n a . P r e m a podacima K o n s t a n t i n a Porfirogenita (sredina X vijeka), H r v a t i m a su p r i p a d a l e župe Imota, Hlivno i Pliva. U u n u t r a š n j o s t i Bosne, istočno od n a v e d e n i h župa. p r e m a istom izvoru, živjeli su Srbi, čije i m e u o v i m k r a j e v i m a izričito spominju franački izvori 822. godine. Upoređujući p o d a t k e ovih izvora, prof. A. Babić zaključuje da su u u n u t r a š n j o s t i Bosne i Hercegovine, istočno od n a v e d e n i h župa živjela s r p s k a p l e m e n a . I Dukljaninovo H r o n i k a iz XII vijeka t a k o đ e govori o podjeli južnoslovenskih zemalja na P r i m o r j e (Maritima), zemlje j a d r a n s k o g sliva u kojima žive H r v a t i , i na u n u t r a š n j o s t , n a z v a n u Srbija ili Zagorje (Surbia q\iae et T r a n s m o n t a n a ) u kojoj o č e v i d n o žive p r v e n s t v e n o Srbi. Bosanski b a n Matija Ninoslav, u tri svoje povelje iz p r v e polo­ vine XIII vijeka, naziva svoje p o d a n i k e Srbima, a bosanski doseljenici koji p r v i h godina XIV vijeka (1305) prelaze u Dalmaciju nazivaju se S r b 1 j a n i. K a k o pokazuju n a v e d e n i izvori, na teritoriji z a p a d n e Bosne, a vjerovatno i u još široj oblasti, počev od r a n o g srednjeg vijeka etnički se graniče, a s i g u r n o i miješaju h r v a t s k a i s r p s k a p l e m e n a . Na o v o r a n o miješanje i s t a p a n j e h r v a t s k o g i srpskog s t a n o v n i š t v a veoma jasno ukazuju jezička ispitivanja. U to vrijeme — kaže — P. Ivić — Bosna je »morala imati k a r a k t e r p r e l a z n e zone između štokavskog i čakavskog narječja što o d g o v a r a istorijsko-geografskim činjenicama, tj. položaju Bosne između s r e d n j o v j e k o v n e H r v a t s k e čiji su govori bili izrazito ča­ kavski i n e m a n j i ć k e d r ž a v e gdje se razvijala najtipičnija štokavština« Štaviše, jezička su ispitivanja p o k a z a l a da j e d a n od o s n o v n i h e t n i č k i h procesa u srednjovjekovnoj Bosni p r e d s t a v l j a široko s t a p a n j e čakav-

Branko Iz

Sotra:

»Nošenje

ranjenika«,

drvorez,

1057. li­

mape:

»Narodnooslobodilačka borba u kovnih umetnika Jugoslavije«

delima

10

PREGLED

ETNIČKI PROCESI U OBRAZOVANJU NARODA BiH

U

skog i š t o k a v s k o g s t a n o v n i š t v a . Belić je još 1908. g o d i n e u t v r d i o »da je u Bosni bilo i poštokavljenih č a k a v a c a i t a k v i h š t o k a v a c a koji su ikav i z a m i još po n e k u d r u g u crtu dobili — bilo od tih poštokavljenih čakavaca, bilo od p r a v i h č a k a v a c a — i k a v a c a mešajući se sa njima«. Što je kod i k a v a c a u Bosni i Hercegovini p r e v l a d a o štokavski govor, to po Belićevom mišljenju pokazuje da je »štokavaca bilo više nego čaka­ vaca«. U j e d n o m od svojih posljednjih r a d o v a (1958) Belić je izložio mišljenje da se i k a v i z a m p r v o b i t n o razvio u b o s a n s k o m z a p a d n o m go­ voru, između Bosne i Vrbasa, pa da se o d a t l e širio na sve s t r a n e . I s t a r e b o s a n s k e povelje i n a d g r o b n i spomenici i docniji govori svjedoče — k a k o ističe Belić — o neobičnoj ekspanziji ikavizma. Ova jezička crta, po njegovom mišljenju, prešla je na istok i p r e k o D r i n e , a g l a v n a ekspanzija išla je na j u g u z a p a d n u H e r c e g o v i n u . Etnološka ispitivanja nisu za sada u t v r d i l a z n a t n i j e migracije ikavskog s t a n o v n i š t v a koje bi išle u o z n a č e n o m pravcu, ali o n a p o k a z u j u da je i k a v s k o s t a n o v n i š t v o Bosne i Hercegovine, b a r e m u n e k i m k r a j e v i m a , u svojoj tradiciji sa­ čuvalo mnoge e l e m e n t e starije n a r o d n e k u l t u r e koji se t a č n o p o d u d a ­ raju sa d i j a l e k a t s k o m g r a n i c o m i a r h a i č n i m jezičkim c r t a m a . K a k o su neki od ovih k u l t u r n i h e l e m e n a t a osobito k a r a k t e r i s t i č n i za čakavsko stanovništvo, j a s n o se vidi da je starije čakavsko s t a n o v n i š t v o imalo z n a t n o udjela u f o r m i r a n j u ikavskog s t a n o v n i š t v a u Bosni i Hercego­ vini. Na žalost, nisu v r š e n a s i s t e m a t s k a ispitivanja cjelokupnog ikav­ skog s t a n o v n i š t v a u Bosni i Hercegovini, t a k o da nije moguće do­ sljednije p r a t i t i one e l e m e n t e t r a d i c i o n a l n e k u l t u r e koji se p o d u d a r a j u sa d i j a l e k a t s k o m g r a n i c o m . M e đ u t i m , ispitivanja u L i v a n j s k o m polju, koja su izvršili saradnici Zemaljskog muzeja u S a r a j e v u , j a s n o piokazuju da ikavsko s t a n o v n i š t v o ovog kraja, bez obzira na sadašnju na­ c i o n a l n u i vjersku podjelu, p r e d s t a v l j a složenu i veoma s t a r u e t n i č k u formaciju, u osnovi sa a r h a i č n i m č a k a v s k i m e l e m e n t i m a koji se v i d n o zapažaju prije svega u jeziku, a z a t i m u običajima i u m j e t n i č k o j t r a ­ diciji. N e m a s u m n j e da jezgro ove a r h a i č n e g r u p e sačinjava stariji sloj h r v a t s k o g s t a n o v n i š t v a od koga potiču č a k a v s k e c r t e u jeziku i u n e k i m običajima. S d r u g e s t r a n e , u sastavu ikavskog s t a n o v n i š t v a Livanjskog polja, k a k o u jeziku, t a k o i u n e k i m običajima i umjetničkoj tradiciji, veoma je v i d a n štokavsko-srpski e t n i č k i uticaj. Osim toga, jezička i etnološka ispitivanja p o k a z u j u da je ikavsko s t a n o v n i š t v o Livanjskog polja, h r v a t s k o , m u s l i m a n s k o i srpsko, asimilovalo z n a t n i j e g r u p e vla­ škog s t a n o v n i š t v a . P r e m a s v e m u t o m e m o ž e m o reći da osnovno j e z g r o ikavskog s t a n o v n i š t v a u Livanjskom polju p r e d s t a v l j a veoma stari a m a l g a m p r v o b i t n i h H r v a t a - č a k a v a c a , S r b a - š t o k a v a c a i Vlaha, koje u ovim k r a j e v i m a oko D i n a r e , j e d n e p o r e d drugih, izričito spominju istorijski izvori s r e d n j e g vijeka. U tom pogledu osobito je značajna povelja B a n a H a n ž a F r a n k o p a n a iz 1436. godine, u kojoj se pobliže o d r e đ u j u odnosi između H r v a t a , S r b a i Vlaha u Cetinskoj župi. I po t u r s k i m izvorima, L i v n o je 1485. godine imalo 37 porodica i 26 sta­ n o v n i k a bez stalnog b o r a v k a , koji su plaćali filuriju po vlaškom običaju (H. Šabanović).

Istorijski izvori, z a t i m jezička i e t n o l o š k a ispitivanja, iako još sa­ svim n e p o t p u n a , ipak u k a z u j u da je u srednjovjekovnoj Bosni živjelo starije slovensko s t a n o v n i š t v o . J e z i č k a i k u l t u r n a analiza pokazuje da se ovo stanovništvo, b a r e m u z a p a d n i m k r a j e v i m a , razvilo u procesu miješanja p r v o b i t n o g čakavsko-hrvatskog i štokavsko-srpskog stanov­ ništva. Po b r o j n i m t o p o n i m i m a i po n e k i m c r t a m a u jeziku i n a r o d n o j k u l t u r i vidi se da je ovo srednjovjekovno s t a n o v n i š t v o mjestimično asi­ milovalo m a n j e ili veće g r u p e starijeg, vlaškog s t a n o v n i š t v a . Izvori srednjeg vijeka često spominju Vlahe u Bosni i Hercegovini, a b r o j n i toponimi očito pokazuju da je medu tim Vlasima bilo romanskog, odnosno romansko-slovenskog stanovništva. U nauci je opšte mišljenje da su u procesu poslovcnjivanja, u jednoj etapi, ovi p r v o b i t n o r o m a n s k i Vlasi bili dvojezični. Ispitivanja ikavskog s t a n o v n i š t v a u Livanjskom polju (hrvatskog, m u s l i m a n s k o g i srpskog) u t v r d i l a su veoma z n a t n e t r a g o v e vlaško-slovenske etničke simbioze i u j e d n o p o k a z a l a da je b a r e m k o d ikavskog s t a n o v n i š t v a u jugozapadnoj Bosni vlaška e t n i č k a primjesa bila prilično j a k a . K a k o izgleda, pojedine g r u p e starijeg vlaško-slovenskog s t a n o v n i š t v a održale su se i p r v i h decenija t u r s k e u p r a v e . P r e m a najnovijim istraživanja H. Šabanovića, t u r s k i izvori s k r a j a XV i početka i XVI vijeka navode u Bosni i Hercegovini cijeli niz vlaških nahija sa njihovim d ž e m a t i m a i p r i m i ć u r i m a . Najgušće je vlaško s t a n o v n i š t v o Hercegovine, gdje se j a s n o može p r a t i t i k o n t i n u i t e t s r e d n j o v j e k o v n i h vlaško-slovenskih g r u p a . Z a p a d n o od N e r e t v e nastavlja se vlaški pojas k a r s n i h polja, od I m o t s k e pa do G r a h o v s k e nahije. Ovaj pojas prelazi dalje u Dalmaciju, t a k o da zahvaća Zagoru, Poljica i M a k a r s k o primorje. U u n u t r a š n j o s t i Bosne, po t u r s k o m osvojenju, nekolike vlaške nahdje protežu se od desne s t r a n e gornjeg i s r e d n j e g Vrbasa pa do U g r a i Vrbanje. T r i vlaške nahije nalazile su se u slivu rijeke Bosne; kod Ma­ glaja, na O z r e n u i Usori. J e d n a j a k a vlaška g r u p a bila je smješten« z a p a d n o od Višegrada. Zanimljivo je da se u izvorima koje navodi Ša­ banović, osim nahije Ozren, ostale p o m e n u t e nahije više ne spominju počev od d r u g e polovine XVI vijeka. Po t o m e bi izgledalo da su T u r c i do sredine XVI vijeka zadržali zatečeno stanje i da ovi Vlasi u g l a v n o m predstavljaju o s t a t a k s r e d n j o v j e k o v n i h vlaško-slovenskih g r u p a u Bosni i Hercegovini. Po i m e n i m a n e k i h p r i m i ć u r a koje n a v o d i Šabanović, vidi se da je p r v o b i t n o vlaški (ilirsko-romanski) etnički sloj u to vrijeme u g l a v n o m već poslovcnjen. Ali, pri t o m e ne smijemo zaboraviti da ovo s t a n o v n i š t v o nije p r e d s t a v l j a l o samo izdvojene g r u p e sa posebnim d r u ­ š t v e n i m položajem i p o s e b n o m organizacijom, nego da se ono i etnički razvilo u procesu slavizacije p r v o b i t n i h Vlaha. I Erdeljanović je s m a t r a o da se vlaško-slovensko s t a n o v n i š t v o ovih krajeva, po m n o g i m svojim o s o b i n a m a razlikovalo od ostalog ili k a k o on k a ž e — od p r a v o g srpskog i h r v a t s k o g s t a n o v n i š t v a , a n a v e d e n a ispitivanja u L i v a n j s k o m polju j a s n o su pokazala da se veoma pouzdani t r a g o v i ove s t a r e vlaškoslovenske simbioze u Bosni i Hercegovini mogu ponegdje i d a n a s konstatovati. I brojni bosanski doseljenici, koji pod i m e n o m Vlaha i M o r l a k a prelaze u Dalmaciju t o k o m X I V i XV vijeka, najvjerovatnije p r i p a d a j u

•"

12

PREGLED

ETNIČKI PROCESI U OBRAZOVANJU NARODA BiH

L3

ovom starijem, pre>ežno ikavskom vlaško-slovenskom sloju. Ikavsko sta­ novništvo Zagore, koje su krajem XVIII vijeka opisali Fortis i Lovrić, predstavljalo je još u to vrijeme veoma izrazitu vlaško-slovensku grupu. sa vidnim trgovima vlaško-slovenske simbioze. U jednom izvoru iz 1530. godine, gdje se spominju Vlasi oko Srba, u Uncu i Glamoču, navodi se i jedan njihov starješina sa ikavskim prezimenom S t i p k o v i ć . U po­ pisu Morlaka iz okoline Trogira, koji potiče iz 1579. godine, njihova imena — kako je već Gaković zapazio — pokazuju da je ovo stanovništvo go­ vorilo ikavskim govorom, a imena Antul, Bartul, Hodak, Nikula, Mikula . . . otkrivaju još uvijek vidnu vlašku etničku primjesu. Bosanski iseljenici koji su na početku XVI vijeka prešli u 2umberak (dijelom iz okoline Srba, Unca i Glamoča), sudeći po nekim njihovim imenima i prezimenima, takode su bili ikavci (Siverović, Stipković, Štipan i si.) Više puta ponovljena imena Radul, Rajak, Mikula, takođe ukazuju na miješanje ovog stanovništva sa Vlasima. Istu sliku pružaju i popisi do­ seljenih Srba vojnika u Hrvatskoj granici iz sredine XVII vijeka, u ko­ jima srećemo imena Šimon, Utišin, Jure, Cvitković, Stipanović. Na vlašku etničku primjesu veoma jasno upućuju imena tipa Radul (više puta). Milak, Mikula i prezimena Dančulović, Rendulić, Tintor i si. Prema svemu tome možemo sa mnogo sigurnosti pretpostavljati da su poznata iselja­ vanja iz Bosne u toku XV, XVI i XVII vijeka prvenstveno zahvatila razne grupe starijeg, pretežno ikavskog stanovništva. Doduše, u istočnoj i dijelom u centralnoj Bosni — kako konstuluje P. Ivić — razvio se već potkraj srednjeg vijeka jekavski refleks jata. Po njegovom mišljenju, ovi su govori imali mnogo zajedničkog sa su­ sjednim govorima u slivu Bosne i gornjeg toka Vrbasa, tako da su štokavski razvojni procesi imali u njima »mnogo slabiji zamah, a bilo je na dosta velikoj teritoriji i čakavskih elemenata kao j > dj«. Novo stanovništvo štokavsko-ijekavskog govora Turci su, kako izgleda, počeli preseljavati u Bosnu već od prve polovine XVI vijeka. Jezička i etno­ loška ispitivanja ukazuju da većina ovog doseljenog stanovništva potiče iz Starog Vlaha, iz istočne Hercegovine, iz Polimlja i Potarja. Kako su pokazala ispitivanja u Livanjskom polju i u Imljanima, ovo se stanov­ ništvo znatno razlikovalo od starijeg, ikavskog stanovništva ne samo po je­ ziku nego i po mnogim elementima materijalne i duhovne kulture. S druge sirane, ovo doseljeno, većinom srpsko stanovništvo, takođe je sačuvalo brojne tragove miješanja sa vlaškim starincima. Na žalost, vlaški uticaji u jeziku i kulturi ovog stanovništva nisu još sistematski ispitani, ali i po onome što se do sada zna, izgleda da je uticaj vlaških starosjedilaca bio dosta jak. Već brojna rodovska imena, kao što su Macure, Mataruge, Kriči ili Balabani, Kerkezi, Trkulje i si. upućuju na prvobitno vlaško porijeklo cijelog niza doseljenih rodova. Pouzdane starobalkanske uticaje otkrivaju i neki stočarski nazivi (struga, strugarica), a vrlo je vjerovatno da su i nazivi Katun, Katunište, koji se u Bosni javljaju kao česti toponimi, donijeli su baš ovi ijekavski doseljenici. Ljubomir Stojanović je, štaviše, iznio tezu, koju je sa izvjesnom ogradom u suštini usvojio i J. Erdeljanović, da je i diftongovanje starog jata i povlačenje akcenta za jedan slog ka početku riječi, koje nalazimo u južnom govoru, moglo

nastati pod uticajem vlaško-slovenske simbioze. Najnovija lingvistička istraživanja kao da potvrđuju ovu pretpostavku. Tako, na primjer Andre Biržc (Andre Burger) ističe da se u fonetskom sistemu vulgarnog latin­ skog jezika javilo jedno prelazno i između mekog suglasnika i slijedećeg vokala, koje se zatim izrazito javlja u nekim romanskim govorima (Uepore. pie.de). Govoreći o slovensko-rumunskom bilingvizmu u toku VII—IX vi­ jeka, rumunski lingvista E. Petrovioi kaže da su riječi kao siera od lat. sera u početku govorila »samo slovensko-rumunska dvojezična lica, a zatim i cijelo rumunsko stanovništvo«. Po tome bi izgledalo da je u nekim slučajevima slovensko-rumunski bilingvizam uslovio analogne fonetske pojave u srpskom i u rumunskom jeziku. Stojanović ističe da diftongovanje jata počinje »od krajnjega juga, od arbanaškog elementa, pa ide na sever gotovo do posavskih ravnica, a povlačenje akcenta počinje malo severnije, od Hercegovine i ide preko Save«. Kako je utvrdio S. Trojanović, sa oblašću štokavskih govora novije akcentuacije u glavnom se podudara i area riječi" v a t r a za koju lingvisti smatraju da vodi porijeklo iz vlaških govora. U oblasti ije­ kavskih govora sa novijom akcentuacijom nahodimo i veoma karakte­ ristične svadbene običaje koji se u nekim elementima podudaraju sa vlaškim (i arbanaškim) običajima, a znatno se razlikuju od naših ča­ kavskih i kajkavskih običaja, kao i običaja drugih slovenskih naroda. Sudeći po govorima iseljenika koji su prenijeli novo štokavsku akcentauciju, Ivić smatra da je proces diftongovanja starog jata u dinar­ skim krajevima nemanjičke države u XV vijeku bio već završen. Me­ đutim, analiza jezičkih, kulturnih i antropoloških uticaja Vlaha svakako ukazuje da je ovome predhodio veoma intenzivan i dugotrajan proces vlaško-slovenske simbioze. Srazmjerno mali broj vlaških imena u srpskim izvorima srednjeg vijeka otkriva nam samo završnu fazu. za­ pravo kraj ovog procesa koji se završio slavizacijom Vlaha. Doseljeno ijekavsko stanovništvo sigurno je ubrzo asimilovalo i većinu starih vlaško-slovenskih grupa u Bosni. Uopšte možemo reći da jedan od osnovnih etničkih procesa u Bosni, poslije turskog osvojenja predstavlja etničko miješanje starijeg, pretežno ikavskog, i doseljenog ijekavskog stanovništva. O tome najbolje svjedoče ikavsko-jekavski i jekavskoikavski govorni tipovi u pojedinim dijelovima Bosne, na koje je još Rešetar ukazao. Belić je 1908. konstatovao da prvobitni ikavski govori u Bosni primaju »mešavinom sa jekavskim govorima i j c, j e« i da se u nejednakom primanju najnovije akcentuacije%od ikavaca može s pravom vidjeti uticaj ikavsko-hecegovačke akcentuacije. On smatra da su i Hrvati jekavci iz okoline Kreševa. Fojnice i Vareša nekada bili ikavci i da su otuda sačuvali neke starije glasovne grupe (šć-žđ). Iz toga se ujedno vidi da je morao biti i veoma jak uticaj starinačkog stanovništva na ijekavske doseljenike. Ovaj je uticaj Filipović utvrdio i u srednjoj Bosni, ali po svemu izgleda da je on bio osobito intenzivan u zapadnoj Bosni. Tako M. Hraste konstatujc da područje »zapadne Bosne ima dosta jezičkog materijala koji nas upućuje na vjerovanje da se u tome kraju sačuvalo dosta starosjedilačkog elementa, koji u jeziku čuva starije

14

PREGLED

ETNIČKI PROCESI U OBRAZOVANJU NARODA BiH

15

jezičke crte«. Istog mišljenja je i Aleksandar Bclić koji kaže da je za­ padni štokavski govor »u opštim crtama uvučen u novoštokavski dijalekat, ali sa znatnim ostacima starine«. Već pomenuta ispitivanja u Livanjskom polju i u Imljanima, su utvrdila izvjesne uticaje starijeg ikavskog stanovništva kako u jeziku, tako i u narodnoj kulturi dose­ ljenog ijekavskog stanovništva. I neka starija ispitivanja otkrivaju spe­ cifične crte u narodnim običajima Bosne i Hercegovine, koje se ponaj­ prije mogu objasniti uticajem starijeg stanovništva, a djelimično i uticajem asimilovanih vlaških grupa (vučari, čarojice, istaknuta uloga kuma u svatovima itd.). Ispi-tujiući božične običaje Bunjevaca, Erdeljanović zaključuje da su »svi ti običaju poznati kod našeg naroda i pravo­ slavne i katoličke vere u Dalmaciji, u susednim delovima Bosne i Her­ cegovine, a neki od njih i po drugim našim zapadnim krajevima i u Slavoniji«. Za ženidbene običaje Bunjevaca Erdeljanović takođe konstatuje da su »mnogi osobito karakteristični ženidbeni obredi i činovi istovetni ili vrlo srodni s istim takim elementima u običajima našeg na­ roda i katoličke i pravoslavne vere u Zapadnoj Bosni«. O kontinuitetu stare tradicije i o stapanju starog i doseljenog stanovništva veoma vjerovatno govori i primjer slave sv. Simeuna bogoprimca. Znatan broj rodova u nekim dijelovima zapadne i sjevero-zapadne Bosne slavio je toga dana. Inače je ova slava bila veoma rijetka, tako da ispitivačima nije mogla po­ služiti kao orijentacija za utvrđivanje daljeg porijekla pojedinih rodova. Stoga, po svemu izgleda da je doseljeno stanovništvo naslijedilo ovu slavu od starinačkog stanovništva. Kao što je poznato, u Bosni je ranije slavilo krsno ime i katoličko stanovništvo, a kult sv. Simeuna bogoprimca vodi po-ijeklo još iz srednjovjekovne Bosne. (Kraljica Jelisava, kći bana Stje­ pana Kotromanića, poklonila je crkvi sv. Simuna u Zadru skupocjenu raku sv. Simeuna bogoprimca, na kojoj je prikazano umiranje Stjepana Kotromanića). Ali, isto tako ispitivači su konstatovali i znatne uticaje ijekavskog stanovništva u tradicionalnoj kulturi i običajima starijeg, manje ili više ikaviziranog stanovništva. Antropološka ispitivanja (iako veoma oskudna i nedovoljno stručna) takođe otkrivaju proces stapanja starinačkog i doseljenog stanovništva, kao i znatnu primjesu vlaškog elementa u nekim grupama stanovništva! Još je Cvijić pretpostavljao da je bilo antropoloških razlika između srednjovjekovnog i kasnije doseljenog stanovništva Dalmacije, a to znači u prvom redu između starog, čakavskog i novijeg štokavskog stanovni­ štva doseljenog iz Bosne i Hercegovine. Cvijić je štaviše smatrao da su između doseljenog, dinars*o-kontinentalnog i starijeg stanovništva Dal­ macije morale postojati »veće razlike nego između današnjeg dalmatin­ skog stanovništva s jedne i Bosanaca i Hercegovaca s druge strane« I stvarno ima znakova koji ukazuju da je barem jedan dio starijeg slo­ venskog stanovništva Dalmacije i Bosne bio pretežno plave ili svijetlosmeđe kompleksije. U zapadnoj Bosni, djelimično u centralnoj Bosni i u jednom dijelu dalmatinske Zagore do današnjih dana nalazimo znatan broj svijetlo smeđih i plavih tipova, pa i cijele grupe stanovništva svjetlije kompleksije. U mnogim krajevima zapadne Bosne, kod relativno starijeg srpskog stanovništva, koje je djelimično prelazilo u Dalmaciju

i otuda se vraćalo, preovlađuju »plavi i smeđi tipovi«. Kod stanovništva Bjelajskog polja i Bravskog oči su »plave i smeđe, pa onda tek zelene i crne. Kosa je najčešće plava i rida«. U Pounju su starinački srpski rodovi »više svetle kompleksije, duge glave i lica«, po čemu su*— kako ističe ispitivač — slični hrvatskim starincima u srednjoj Bosni. Dose­ ljenici s juga i jugoistoka imaju zagasitiju kompleksiju »od crnomanjaste do smeđe u nijansama«. Karanović je računao da u Pounju oko 33% srpskih rodova ima otvoreniju kompleksiju. On ističe i pojavu relativne endogamije kod starijeg stanovništva otvorenije kompleksije, tako da se najrađe »žene među se izvjesne grupe otvorenije kompleksije i ponavljaju čim to crkva dozvoli«. I za zmijanjske starije rodove Kara­ nović kaže da se u manjoj mjeri žene od doseljenih rodova zagasitije kompleksije. Zanimljiv je i podatak da su kod svih starinaca »veći i razgranatiji rodovi nazvani po ženama«, što bi ukazivalo da se radi o starijem slovenskom, manje patrijarhalnom stanovništvu. Očevidno je da su tamniji doseljenici južne i jugoistočne dinarske struje, osobito za vrijeme turske vlasti, potiskivali ovo starije sta­ novništvo u pravcu zapada. Ovom pomjeranju svakako su pogodovala i iseljavanja starijeg stanovništva iz Bosne. Kretanje i imjena stanov­ ništva različitih antropoloških crta najbolje se može pratiti u dalma­ tinskoj Zagori, gdje u Bukovici i Kotarima preovlađuju plavi tipovi, dok se u pravcu jugoistoka broj plavosmeđih naglo smanjuje. Tako V. Ardaljić kaže za primorsko stanovništvo Bukovice da su »svi plavi 1 bijele kože, žućkasti, a ženske im nikakve crnomanjaste n.«ma«. Opisu­ jući 1774. godine stanovništvo dalmatinske Zagore, Fortis ističe da su stanovnici Ravnih Kotara »uglavnom plavi, plavih očiju, poširokog li"-\ i nosa«, što jasno upućuje na istočno-evropsku ili baltičku rasu. Me­ đutim, stanovnici iz okoline Zadvarja i Vrgorca — kako kaže Fortis — imaju »kestanjastu kosu, duguljasto lice, maslinaste boje i lijep stas«. Pripadaju, dakle, smeđem tipu dinarske rase. Već za Poljica, čije je stanovništvo većinom doseljeno iz Bosne, Hercegovine i Crne Gore, F. Ivanišević kaže da svega jedna četvrtina stanovnika ima plavu kosu, druga četvrtina mrku, dok polovina ima crnu kosu. Ovo miješanje antro­ poloških crta odgovara donekle miješanju čakavsko-štokavskih govornih crta u poljičkom govoru. Koliko se iz navedenih podataka može razabrati, starije slovensko stanovništvo ovih zapadnih krajeva bilo je otvorenije kompleksije, ši­ rokog lica i nosa, što očito upućuje na istočno-evropsku rasu koju su preci Južnih Slovcna donijeli još iz svoje zakarpatske domovine. I Deniker je zapazio ovaj tip za koji Batalja s pravom smatra da pripada baltičkom ili karpatskom tipu istočno-evropske rase. Plavi i otvorenosmeđi tip javlja se i medu Srbima srednje Bosne, pogotovu kod krajiških doseljenika, ali plava pigmentacija je osobito raširena kod hrvatskog- i muslimanskog stanovništva srednje Bosne. Opisujući hrvatsko stanovništvo iz okoline Kreševa, A. Kristić kaže da je to »stasit narod, s bijelom puti, svijetlom kosom, uz vrlo male iznimke crne kose«. Oči su takođe svijetle boje — ističe Kristić. Po konstataciji M. Filipovića, kod .muslimanskih seljaka srednje Bosne »vrlo česti su

16

PRlEOLED

ljudi o t v o r e n e s m e đ e kose, sa p l a v i m očima i p o t p u n o plavi ljudi visokog rasta«. Kod ovih m u s l i m a n s k i h i osobito kod h r v a t s k i h s t a r i n a c a srednje Bosne Filipović ističe njihove n o r d o i d n e c r t e . P o š t o se ove osobine p r v e n s t v e n o javljaju kod s t a n o v n i k a koji potiču iz r u d a r s k i h krajeva, Filipović je p r e t p o s t a v i o da one vode porijeklo od saskih r u d a r a srednjeg vijeka. Ovaj uticaj nije isključen, iako i samo s t a n o v n i š t v o Saksonije nije čisto nordijskog tipa, nego je z n a t n o izmiješano sa alpiskim i d i n a r s k i m tipom. Osim toga, p l a v a pigmentacija, p o n e k a d i sa n o r d o i d n i m c r t a m a , javlja se kod r a z n i h g r u p a u Bosni i H e r c e g o v i n i , koje se ne mogu uvijek dovoditi u vezu sa r u d a r i m a g e r m a n s k o g p o r i ­ j e k l a . Z a n i m l j i v a je i činjenica da se o t v o r e n i j a p i g m e n t a c i j a obično javlja kod r e l a t i v n o starijeg s t a n o v n i š t v a Bosne (gdje nije k o n s t a t o v a n a z n a t n i j a p r i m j e s a vlaškog e l e m e n t a ) , i da se ona često p o d u d a r a sa a r h a i č n i m c r t a m a u jeziku. T a k o su, na primjer, izrazito plave p i g m e n ­ tacije s t a n o v n i c i iz okoline Kreševa, u čijem su govoru s a č u v a n e a r h a i č n e glasovne g r u p e šć-žđ. I za ikavske Sokce iz G r a d i š t a , koji vode porijeklo iz Bosne, Š k a r i c a kaže da je t a m o »najviše svit bile kože, ž u ć k a s t e kike, a očiju p l a v i č a s t i h i biličastih«. K o d novijih doseljenika iz H e r c e g o v i n e i susjednih k r a j e v a p r e vlađuje n a p r o t i v t a m n i j a p i g m e n t a c i j a . Ova j e pojava sasvim r a z u m l j i v a kad se zna da je h e r c e g o v a č k o i susjedno b r đ a n s k o s t a n o v n i š t v o asimilovalo b r o j n e i g u s t e v l a š k e g r u p e . Erdeljanović, koji je usvojio i tezu o uticaju V l a h a na pojavu diftonga i j e u j u ž n o m govoru, s m a t r a da je a n t r o p o l o š k i uticaj Vlaha na J u ž n e S l o v e n e bio d a l e k o jači od k u l ­ t u r n i h uticaja, a sva dosadašnja ispitivanja pokazuju da t a m n i j a k o m pleksija p r e o v l a đ u j e m e đ u d i n a r s k i m doseljenicima koji su raznijeli najnoviju š t o k a v s k u akcentaciju. Bez s v a k e sumnje, starije, p r e t e ž n o ikavsko s t a n o v n i š t v o Bosne i H e r c e g o v i n e p r e d s t a v l j a osnovu iz koje se kasnije razvio ikavski dio m u s l i m a n s k o g , h r v a t s k o g i srpđkog s t a n o v n i š t v a . Veći dio s t a r o g , i k a v ­ skog s t a n o v n i š t v a ušao je u sastav m u s l i m a n s k e i h r v a t s k e e t n i č k e g r u ­ pacije, dok j e s r p s k o ikavsko s t a n o v n i š t v o d a n a s o g r a n i č e n o n a m a l o ­ brojne i prilično izolovane oaze. Zbog toga je r a z u m l j i v o što dijalekto­ loška ispitivanja pokazuju da je s a d a š n j e h r v a t s k o s t a n o v n i š t v o bliže po govoru m u s l i m a n s k o m nego s r p s k o m i j e k a v s k o m s t a n o v n i š t v u i da »u n e k u r u k u stoji između njih«. S d r u g e s t r a n e m o r a m o i m a t i u vidu i to da se s t a r i j e s t a n o v n i š t v o , u sve t r i g r u p e , miješalo sa ijekavskim doseljenicima. Iz svega ovoga postaje j a s n o da s a m o d e t a l j n a etnološka ispitivanja koja bi s i s t e m a t s k i polazila od jezičke (dijalektološke), a ne od geografske osnove, mogu k o n a č n o osvijetliti e t n i č k e formacije i c i n i č k e procese u o b r a z o v a n j u n a r o d a B o s n e i H e r c e g o v i n e SPIRO KULISIC

PROBLEMATIKA SOCIOLOŠKIH I NJIMA SRODNIH ISTRAŽIVANJA U POLJSKOJ
T e m a t i k a većeg broja p r o v e d e n i h socioloških istraživanja u Poljskoj u toku poslednjih pot godina je takvog k a r a k t e r a da se teško može povući g r a n i c a između njih i njima s r o d n i h istraživanja. P o k u š a j za u t v r đ i v a n j e te g r a n i c e je u t o l i k o otežaniji što d a n a s u Poljskoj ne postoji jedna selektivna, gotovo p o t p u n a bibliografija. S d r u g e s t r a n e , istraživani p r o b l e m i , pojave i procesi iz okvira s a v r e m e n o g života su t a k v i da se ne m o g u ispitivati s a m o isključivo iz sociološkog a s p e k t a . Zbog toga je n o r m a l n o što se gotovo u s v a k o m r a d u (i objavljenom i neobjavljenom) nalaze e l e m e n t i ne s a m o sociološkog nego i socijalno-psihološkog, ekonomskog, etnološkog, istorijskog i d r u ­ gog r a z m a t r a n j a , čiji obim zavisi ne s a m o od ciljeva i s t r a ž i v a n j a i k a ­ r a k t e r a p r o b l e m a nego i od u s t a n o v e koja o d r e đ e n o istraživanje p r o v o d i . Ako se pri tome ima u v i d u sve češća pojava da se u i s t r a ž i v a n j i m a iz oblasti h u m a n i s t i č k i h n a u k a ne zapostavlja sociološki aspekt p r o b l e m a , onda je s v a k a k o o p r a v d a n o što j e d n a globalna a n a l i z a t e m a t i k e najno­ vijih istraživanja ne m o r a da se zasniva na n e k i m s t r o g o u t v r đ e n i m kriterijumima. Radi boljeg u v i d a u t e m a t i k u socioloških i s t r a ž i v a n j a p r i n u đ e n i smo ovom p r i l i k o m da se poslužimo n e k i m p o d a c i m a iz n e d a v n e speci­ jalno p r o v e d e n e a n k e t e od s t r a n e K o m i t e t a za istraživanja s a v r e m e n e k u l t u r e Poljske a k a d e m i j e n a u k a , kojom su bile o b u h v a ć e n e k a t e d r e h u m a n i s t i č k i h n a u k a na u n i v e r z i t e t i m a i s a m o s t a l n e u s t a n o v e i insti­ tucije n a u č n o - i s t r a ž i v a č k o g k a r a k t e r a . U 144 n a u č n o - i s t r a ž i v a č k e usta­ nove (koliko je odgovorilo na a n k e t u ) u p e r i o d u od 1955—1960. godine bila su p r o v e d e n a 645 istraživanja. Na osnovu r e z u l t a t a ove a n k e t e može se zaključiti da m e đ u r a d o v i m a ima m a l o monografija, koje se r e l a t i v n o najviše s r e ć u u e t n o l o š k i m i s t r a ž i v a n j i m a i i s t r a ž i v a n j i m a iz oblasti li­ k o v n e u m j e t n o s t i i književnosti. S a m o se nekoliko m o n o g r a f s k i h studija odnosi na d r u š t v e n u i p r i v r e d n u s t r u k t u r u nekoliko srezova i j e d n o g vojvodstva. Od 645 r a d o v a s a m o oko 30 imaju sintetički k a r a k t e r i odnose se na p r o m e n e d r u š t v e n o - e k o n o m s k e s t r u k t u r e sela, politiku uposlen i a u zemlji, evoluciju u r b a n i z m a , p r o m e n e u d r u š t v e n o j s t r u k t u r i Poljske, p r o b l e m a t i k u s a v r e m e n i h b r a k o v a i porodica, organizaciju školstva u p e r s p e k t i v n o m p l a n u i si. Dok je veći deo ovih r a d o v a obavljen od u n i v e r z i t e t s k i h k a t e d r i i specijalnih n a u č n o - i s t r a ž i v a č k i h c e n t a r a , teo-

SVE'jd KMJiZH'CA

Sign up to vote on this title
UsefulNot useful