You are on page 1of 84

Qhichwa simip anchariynin

Qhichwa Simip anchariynin Yachay Kamachiq / Ministro de Educacin Roberto Aguilar Gmez awra Kawsaypura Rimaykuna Kamachina Taqata Umanchaq / Jefe de la UPIIP Walter Gutirrez Mena Qillqaqkuna Qhichwa runap minkapi qillqasqan awirispa Allinchaqkuna Pedro Plaza Martnez Gladyz Mrquez Fras Alfredo Quiroz Villarroel Adrin Montalvo Yanapaq Jos Montao Garnica Panqachaq / Diagramador rea de Edicin y publicaciones Jorge Funez M Panqachaypi qhawaq Aurora Quinteros Claros Juk iqi itisqa 2011 Waqaychanap Kamaynin : xxxx itiq XXXXXXXXXXXXX

Kay panqata wakillanta manaqa tukuyninta kikinchachiyta munaspaqa, panqaq sutinta riqsichiypuni. Chuqi Yapu - Bolivia

QUICHWA

RIQSICHIY
Qhichwa simip anchariynin sutiyuq panqata tukuy sunquwan riqsichiyta munayku, kay panqaqa Bolivia suyupi, qhichwa simip wakichiyninmanjina unay pacha llamkaymantaa puquy kachkan. Kay puquy kananpaqqa, Chuqiyapu llaqtapi 1971 wata kachkaptin, Instituto Nacional de Estudios Lingsticos (INEL) isqap yanapayninwan awra simikunamanta awpaq kaq tantakuy apakurqa, chay tantakuypiqa, awra simikuna kawsaypura imaqa, yachachiypi wakjinayay kananpaq chantapis qhispi kawsayta taripanapaq ima rukawikuna kasqankuta irqanku. 1983 watapitaq, Quchapampa llaqtapi, Iskay Simipi Kawsaypurapi Yachachiyman sutiyuq tatakuyta ruwallarqankutaq, chaypitaq kawsaymanjina, simimanjina, yachachiymanjina, kamachiykunamanjina qhichwa simip anchariyninpi llamkanankupaq saphi yuyaykunata khuskacharqanku. 1984 watapitaq qhichwa simita juk riqllata qillqanankupaq 20227 yupayniyuq kamachiywan kamachirqanku. Kay rukawikunaqa, 1984 watamantapacha Servicio Nacional de Alfabetizacin y Educacin Popular (SENALEP) isqa, aymarapi (Markas Layku), qhichwapi (Musuq punchawman rikcharina) panqakunata puquchinanpaq kallpacharqa. Kay tantakuykunawan qimikuspataq, 1989 wata kachkaptin, Santa Cruz llaqtapi, Yachay Kamachina Wasi, UNICEF, OREAL/UNESCO, AEICI jawa suyukunawan khuskachakuspa ima, awra simikunapi yachachiymanta simikunata ancharinankupaq juk tantakuyta ruwallarqankutaq. Kay tantakuyqa, simikunata qillqanamanta, simip qillqakuyninmanta puquchinankupaq yanaparqa. 1990-1994 watakamataq Iskay Simipi Kawsaypurapi wakichiyta akllasqa yachaywasikunapi ruranakunata itichispa apaykacharqanku. Ajinallatataq 1990 chunka watapiqa, Uru Uru, Quchapampa, Chuqichaka, Putuqsi llaqtapi ima, qhichwa simip anchariyninmanta chaqwarinankupaq ayllumanta yachaykamayuqkuna, kamachiqkuna, yachachiqkuna, simimanta yachaykamayuqkuna, yachaysapa runa ima, jatun tantakuypi tantakullarqankutaq, chay tantakuypi yuyaychaykunawan, tukuchay yuyaykunawan kay panqa qhapayarqa. Qhichwa simip anchariynin sutiyuq panqapiqa, simip anchariyninmanta, yachaypi, mitawakunapi, wayrasimikunapi, ruranakunata puquchiypi, tukuy chiqanpi qhichwa simita juk riqllata qillqanankupaq kamachiykuna kachkan. Qhichwa simipi qillqayta kallpachaspa, qhichwa runap yachayninta, ruwayninta, yuyaychakuyninta qhapaqyachinapaqpis kachkallantaq. Qhichwa simi, kawsaypura wiananpi, kallpachakunanpi yuyaychakuspa, ajinallatataq awra kawsayniyuq suyu wiananpi sunquchakuspa kay panqataqa tukuy qhichwata rimariqkunaman, qhichwa simita yachakipaqkunaman, qhichwa simita yachachiqkunaman chantapis tukuy Bolivia suyuman jaywayku.
Rurana simiqa material iyta munan, wakin chiqanpitaq ruwana inku.v

QUICHWA

QUICHWA

Ruri
Qallariy............................................................................................................ 7 Qhichwap sanampankuna.................................................................... 13 Wakin kaskaqpa allin qillqakuyninmanta.................................. 27 Kaskaqkunata rikcharichiymanta........................................... 29 Achkhayachiqmanta......................................................................... 34 Runa simimanta................................................................................. 37 Pachata rikuchiq, riqsichiq, sutinchaq ............................. 38 Wakin simikunap allin qillqakuyninmanta.......................... 41 Juchuyyachiy simimanta............................................................. 43 Yupaykunap qillqakuyninmanta................................................ 47 Qhichwa rimaypa iqichayninmanta..................................... 48 Chikukunamanta................................................................................ 51 Kutu simikunamanta....................................................................... 64 Simikunata mirarichiymanta....................................................... 66 Simip yuyayninta mirachiymanta............................................ 67 Kikiniq simikunamanta................................................................. 72 Qhichwa simip kayninmanjina simita qhapaqyachiymanta......................................................................... 72 awirisqa panqakuna..................................................................... 75 Qhichwa suyupi tantakuspa kay panqata allinchaypi, sutinchaypi, ari iypi yanapaqkuna ................................... 77

QUICHWA

QUICHWA

QALLARIY

Kay panqapiqa imaynatataq qhichwa simipi qillqakunanta rikuchichkan. Maykaq pachamantataq kay simi anchariy rikhurimurqa. Imaraykutaq jukjinallata qillqananchik, kitimanjinataq awirinanchik parlarinanchik tiyan. Qhichwa sanampakuna kasqanta ima riqsichichkan. Maykaqtaq ima sanampawantaq qillqakunan tiyan. Imaynatataq, imaptintaq wakin kaskaq qillqakunan tiyan. Imaptintaq chinkanayachkaq kasqaqkunata rikcharichina tiyan. Maykaqtaq, imaynatataq achkhayachiq kaskaqkunata qillqananchik tiyan. Ima pacha kaskaqkunawantaq sapa qillqa qillqakunan tiyan. Imaptintaq wakin simita mana kunan ikusqanmanjinachu manaqa awpa pachapi kasqanmanjina qillqakunan tiyan. Imaynatataq, imaptintaq wak simimanta kaq sutikunata qillqana tiyan. Imaynatataq, imaptintaq yupaykuna qillqakunan tiyan. Imaynatataq qhichwa rimay iqichasqa kanan tiyan. Imaynatataq chikukuna apaykachakunan tiyan. Imaynatataq kutu1 simikuna qillqakunan tiyan. Ima kutu simikunataq tiyan. Imaynatachus simikunata mirachina tiyan. Imataq, mayqinkunataq kikiniq simikuna kasqankuta riqsichikun. Imaptintaq
1 Kutu simiqa kastilla simipi abreviacin iyta munan. 7
QUICHWA

qhichwapiqa yuyayninmanjinataq qillqakunan tiyan.

kayninmanjinataq

Kunan pachapi qhichwa simiqa manaa rimakullanchu, astawanpis qillqakuntaq awirikuntaq. Chayrayku tukuy runa qhichwata rimaq, qillqaq, qhichwapi yachachiqqa imaynatachus, imaraykuchus, maykaqchus, imawanchus qhichwa simipi qillqakunanta riqsinan tiyan. Kay panqapi tukuy ima rikhuriqqa unay pachapia paqarirqa. Yachaywasipi qhichwa simi yachachikusqanmantapacha, yachachiqkunaqa umalliqkunaqa qhichwa kaqkunata, yachachiqkunata, qhichwapi qillqaqkunata ima anchariyninmanta tapukuq kanku. Paykunata jatun qutuchakuyman waqyarqanku, chaypitaq yuyaychakusqankuta, pallasqankuta riqsichirqanku. Tukuytaq yuyaycharikuspa, umancharikuspa imaynatataq qhichwa simi qillqakunanta riqsichirqanku. Kay tukuy imatataq riqsinankuta juntakunanta ima kamachirqanku. Jinapis kay qhichwa simip anchariyninqa manaraq tukuchasqachu. Kunanmanta qhipamanqa, astawan allinta, astawan sutita kay qhichwa simi qillqakunanpaq astawanraq umanchakunanchik tiyan. Chayrayku kayjina panqapi imapis sutinchakunanta munaqkuna, imatapis yapaykuyta munaqkunaqa, tukurisqanta, jamutakusqanta, ruwayninpi yachaqasqankumanjina ima riqsichinanku tiyan. Ajinamantataq qhipaman qhichwa jamuqkunaqa astawan allinta qillqarinqanku.
QUICHWA

Imaraykutaq jukjinallata qillqananchik, kitimanjinataq awirinanchik parlananchik tiyan? awpa pachapi qhichwa simita runaqa rimallaq kanku, mana qillqaqchu kanku. Wasi ukhullapi, ayllu ukhullapi, rimaqkunapuralla rimariq kanku. Rimaspallapunitaq mana yachaqkunaman yachachikuqchu. Jinapis wakinqa unaymantapacha qhichwa simipi qillqaq kanku. Kay qillqaqkunari mana jukjina sanampakunallawanchu qillqaq kanku, manaqa imaymana sanampawan qillqaq kanku. Chayrayku mana jukjina sanampakunallachu tiyan, manaqa imaymana sanampa tiyan. Jinallapuni kanman chayqa ichapis mana wakkuna qillqasqankuta japiqayta atisunmanchu, chayrayku jukjinallata qillqakunan tiyan. Chayraykutaq kay Qhichwa simip anchariyninta umanchakuspa, qhichwa simip kayninta qhawarispa, imaynatataq unay pachapi rimakuq kasqanta qhawarispa, ima qillqakun. Qhichwa simip anchariyninqa imaynatachus qhichwa simi qillqakunanta kamachin. Kayri ima yuyaykunawanchus ruwakurqa, chay ruwarikuyninpiri imatachus tukuy tantakuq juirqanku ima iyta munan. Kaytaq kastilla simipiqa normalizacin isqa iyta munan, qhichwapiri anchariy ispa ikun. anchariy yuyaywanqa qhichwa simita tukuy runa jukjinallata qillqana kasqanta kamachin. Kay anchariypa yuyayninqa tukuy pampachasqa simikunata kutirichiyta munan. Chaypaqri kay qhichwa simiqa tukuy imapi rimakunantaq qillqakunantaq tiyan. Manaa unay pachapijina ayllu ukhullapichu rimakunan tiyan, manaqa tukuy chiqanpi: ayllupi, llaqtapi, jatun llaqtapi rimakunan
9
QUICHWA

tiyan. Kay simipiri wayra simiiqta, mitawaiqta, karu rimanaiqta ima rimakunantaq qillqakunantaq tiyan. Jinallatataq yachaywasikunapi, mama yachaywasikunapi, jatun yachaywasikunapi, qutuchakuy wasipi ima rimakunan kachkan. Kay anchariyri mana tukuy simijina qhawasqallatachu kananta ichkan. Manaqa, kay qhichwa simiqa, ima sanampawanchus, imaynatachus qillqakunanta, imaynatachus qhapaqyananta ima ichkan. Kayri tukuy qhichwa simipi qillqaqkuna qillqasqanchikta japiqananchikpaq, maypipis kaspa jukjinallata qillqananchikta maachkan. Imaptintaq jukjinallata qillqanchik, awirinchiktaq parlanchiktaq? kitimanjinataq

Rimaypiqa mana tukuychu jukjinallamanta ima simitapis inchik, manaqa wakin runaqa wakjinata inku, jukkunataq wakjinata illankutaq. Qhichwa simita ancharinanchikpaqqa jukriqllata qillqananchik tiyan mana imaynatachus parlasqanchiktachu qhawananchik tiyan. Tukuy qhichwa runa maypipis qhichwa simipi qillqasqata japiqanankupaqqa jukjinallata qillqananchik tiyan. Kayqa tukuy runa maypipis kaspa, imaynatapis rimaspa, pipis qillqaptin, kikin yuyasqanta japiqananchikpaq kachkan. Manaqa sapa jukninchik rimasqanchikmanjina qillqaptinchikqa imaymana qillqaychari kanman, chaytari mana tukuychu japiqanchikman.
QUICHWA

10

Kay qhichwa simip anchariyninqa kay yuyaykunawan ruwarikurqa: Imaynatataq unay pachapi parlakuq karqa, qillqakuq karqa, chayta japikurqa. Imaynatataq qhichwa rimaqkuna chuyata rimarinku, chaytapis japikullarqataq. Imaynataq yachachiypi apaykachakunan tiyan, chaytapis japikullarqataq. Imaynatataq Bolivia suyupitaq, wak suyukunapitaq imaymana qhichwa simita rimarinku, chaytapis japikullarqataq. Kay yuyaykunaqa awpaqta Qhichwata qillqanapaq panqapi uyanchakurqaa,2 kay panqaqa Pedro Plaza qillqasqan karqa. Chay panqap ukhunpi kaqtaqa jatun qutuchakuypi 1995 watapi imaymana qhichwa runaman riqsichikurqa. Chay tantanakuypiqa yachachiqkuna, qillqaqkuna, yachaqkuna ima yuyaychakusqankuta sutincharqanku. Paykunap yuyayninkutataq pallarikurqa. Wakin yuyayri qhichwapi panqakunata qillqakuchkaptin pallarikurqa. Chay tukuy imawantaq watiqmanta qillqakullarqataq. Qhichwa simip anchariyninqa PEIB3 isqapi qillqayta qallarikurqa, kunankamataq astawan kallpachasqaa kachkan. Kay panqapitaq chay tukuy ima pallakusqanwan wakichikun. Kaytaqa ima panqapis, ima qillqapis qhichwa simipi qillqasqa kananta munaspa qillqakun. Chaypaqri kay yuyaykunata yuyarina tiyan.
2 Uyanchakuy simiqa, kastilla simipiqa, publicado iyta munan. 3 PEIB: Proyecto de Educacin Intercultural Bilinge, iskay simipi kawsaypurapi yachachiy wakichiy chayman ikun. 11
QUICHWA

Manataq kaytaqa qunqananchikchu tiyan. Kay yuyaykunataqa qhichwapi qillqanankupaq yuyarikunan tiyan, jinapis parlarinakuypiqa tukuy parlasqankumanjinalla kanan tiyan.

QUICHWA

12

QHiCHWaP SaNaMPaNKUNa

Kay sanampakunaqa Jatun Kamachiy 20227 yupaywan lluqsirqa, kaytaq 10 punchawpi, ariwaki killa kachkaptin 1984 watapi kamachikurqa.
A a, Ch ch, Chh chh, Ch ch, I i, J j, K k, Kh kh, K k, L l, Ll ll, M m, N n, , P p, Ph ph, P p, Q q, Qh qh, Q q, R r, S s, T t, Th th, T t, U u, W w, Y y.

Sanampakunap allin qillqakuyninmanta ancharisqa simikunaqa tukuy qhichwa rimaqkunapaq juklla, sapa ayllumanjinataq, sapa llaqtamanjinataq awikunan tiyan. Kayqa mana tukuy rimaqkuna jukjinallata parlarisqanchikrayku. Chayrayku allinta qillqanapaqqa kayta sumaqta riqsinanchik tiyan. Ima qillqatapis sumaqta umanchakuspa qillqananchik tiyan. A/a uyaywa Kay a uyaywaqa4 mana jaykaqpis wakjinayanchu. Jinapis simip, phatmip qallariyninpi, tukukuyninpi, iskay upayarip5 chawpinpipis riyta atin.
4 5 Uyaywa simiqa, vocal iyta munan. Upayari simiqa, consonante iyta munan; jinapis uyantin/sanampa

aksu tantan maran

akllay allpaqa maqta

I/i uyaywa Kay /i/ uyaywaqa wakin kutiqa [e]6 uyaywajina uyarikun, wakin kutitaq [i] uyaywajinalla uyarikun. Kay i uyaywa simi saphip ukhunpi q upayariwan rikhuriptin astawanqa [e] uyaywajina rimarikun, chaywanpis i uyaywawanpuni qillqakunan tiyan.
riqsiy tiqpay chiqchi siqsiy chiqniy piqtuy

Kay i uyaywa simi saphip ukhunpi p, t, ch, k upayariwan rikhuriptin, manataq q kaptin, astawanqa [i] uyaywajina rimarikun, chayrayku i uyaywawanpuni qillqakun.
llipta thatkiy phichqa chikchi lliklla pituy khichka sikllay

Kay tuyruwan [ ] qillqakuptinqa imaynatachus uyarikusqanta riqsichikuchkan. Kay//jukwan riptinri uyari kasqanta ikuchkan, kay < > jukwan riptinri imaynatachus willqakusqanta riqsichichkan. 14

QUICHWA

U/u uyaywawan Kay u uyaywa wakin kutiqa [o] uyaywajina uyarikun, wakin kutitaq [u] uyaywajinapuni uyarikun. Kay u uyaywa simi saphip ukhunpi q upayariwan rikhuriptin astawanqa [o] uyaywajina rimarikun, chaywanpis u uyaywawanpuni qillqakun.
suqta tuqpiy chuqru qhuya puqtu suqsu tuqra qutu

Kay u uyaywa simi saphip ukhunpi p, t, ch, k upayariwan rikhuriptin, manataq q kaptin, astawanqa [u] uyaywa jina rimarikun, chayrayku u uyaywawanpuni qillqakun.
upyay juk mutkhiy jutkuy phuchka uchpha chukcha pukllay chuklla pukyu

Chayrayku kay u uyaywa [o] uyaywamanjina wakjinayariptinqa phatmip tukukuyninpiqa kay q sanampawanpuni qillqakun.

Q/q sanampawan Kay q sanampaqa wakjinamanta ikun. maypichus


15

rikhurisqanmanjina
QUICHWA

Phatmip qallariyninpi kaptinqa kunkanchik ukhupi ikun, [q] sanampajinataq uyarikun, wichqasqa wayrari mana lluqsimunchu.
qallu quy irqi pirqa qiru urqu

Phatmip tukukuyninpi kaptintaq kay [x] [j] sanampajina manaqa iskay [jj] sanampajina ikun, jinapis q sanampawanpuni qillqakun.
llaqta musuq suqta riqsiy siqsiy tuqyay

K/k sanampawan Kay k sanampaqa maypichus wakjinamanta rimarikun. Phatmip qallariyninpi sanampajinapuni ikun.
karu kiru yaku kutiy kutay maki

rikhurisqanmanjina kaptinqa [k]

Phatmip tukukuyninpi kaptinqa, [j] sanampajina ikun, jinapis k sanampawanpuni qillqakun.



QUICHWA

lliklla pukllay chukcha

[llijlla] [pujllay] [chujcha] 16

rikra juk rikchay

J/j sanampawan Kay j sanampaqa simip qallariyninpitaq, phatmip qallariyninpitaq qillqakun. Manataq jaykaqpis simip tukukuyninpi, phatmip tukukuyninpiqa qillqakunchu.
jatun juku Muju jaya juchuy jina

Kay j sanampa simip qhallariyninpi wakin llaqtakunap rimayninpiqa [j] sanampajinapuni ikun, wakin llaqtapitaq mana ikunchu. Chayjina simikunari kaykunam kanku:
jallpa jamawta jarawi jatun jisqun juk jukumari juqhariy jurqhuy allpa amawta arawi athun isqun uk ukumari uqhariy urqhuy

Kayjinata wakjinayarisqankuraykuqa, imaynatachus, mayqinchus unay pachapi ikusqankuta sutinchawanchik. Chayta riqsispaataq chay simikunataqa j sanampawanpuni qillqakun. Ch/ch sanampawan Kay ch sanampaqa iskay chaqwayniyuq/tuqyayniyuqjina ikun.
17
QUICHWA

Phatmip qallariyninpi rikhuriptinqa, ch sanampajinapuni ikuntaq qillqakuntaq.


chawlla chiri chuki chupa chunka churi

Phatmip tukukuyninpi rikhuriptinqa kay [sh] uyaywajina7 ikuptinpis, ch sanampawanpuni qillqakun.


phuchka khichka qhuchpay qhichwa machkha wichqay [phushka] [khishka] [qhushpay] [qhishwa] [mashkha] [wishqay] uchpha phichqa kichki michkha achkha puchqu

Ll/ll sanampawan Kay ll sanampaqa kimsa tuqyayniyuq ikun. Phatmip qallariyninpi kaptinqa ll sanampajina ikuntaq qillqakuntaq.
llakiy llullu llika llamta llaqllay llasa

Simip phatmin tukukuyninpipis [ll] sanampajinallapuni qillqakun.


7 Uyari simiqa fonema iyta munan. 18

QUICHWA

millka millma jallchay

mallku jallmay mallki

Phatmip tukukuyninpitaq sanampap awpaqinpitaq riptinri kay ll sanampaqa [l] sanampajina ikun, jinapis p, t, ch, k, q sanampap awapaqinpiqa ll sanampawanpuni qillqakun.
allqu pallqa jallqa qallcha pullqu qillqa qullqi jullqi qillqay pillpintu pallta jinatataq jinatataq jinatataq jinatataq jinatataq jinatataq jinatataq jinatataq jinatataq jinatataq jinatataq ikun ikun ikun ikun ikun ikun ikun ikun ikun ikun ikun [alqu] [palqa] [jalqa] [qalcha] [pulqu] [qilqa] [qulqi] [julqi] [qilqay] [pilpintu] [palta]

Astawan awpaq pachapi, [l] sanampaqa mana karqachu, chayrayku simikunaqa ll sanampawan qillqakuq kanku. Chay simikunari kaykunamin kanku. Achallay M/m sanampawan Kay m sanampaqa iskay jinamanta jawanchayniyuq ikun. achallakuy

19

QUICHWA

Simip qallariyninpi kaptinqa m sanampajina ikuntaq qillqakuntaq.


manka minka miray muku muyu mathi

Wakin simip, phatmip tukukuyninpi riptinri rimaypiqa [n] sanampajina ikun, jinapis qillqaypiqa kay m sanampawan qillqakun. Kayjina simikuna kanku.
llamta qam chhamqa kimsa llamkay kamcha (mikhunapaq) kancha (pukllanapaq)

N/n sanampawan Kay n sanampaqa, qallariq simipitaq, qallariq phatmipitaq rikhurin.


Nanay Nuna Mana nina nina nina qina

Kay n sanampaqa simip, phatmip qhipanpipis rikhurillantaq.


an winkhuy

QUICHWA

20

Maykaqtaq m sanampa P SaNaMPaP aWPaqiNPi qillqaKUN?


Qhichwa simipi kay m sanampaqa mana kastilla simipi jinapunichu p sanampap awpaqinpi qillqakun. Kay m sanampawan p sanampap awpaqinpi qillqakusqanta yachanapaqqa, kayta sumaqta umanchakunanchik tiyan. Mayqin simipis saphinpi m sanampayuq kaptinqa m sanampawanpuni p, ph, p sanampap awpaqinpi qillqakun.
jampi llampu jampatu chumpi pampa llamkay

Ima simipipis saphinpa qhipanpi -mu + -pu kaskaqwan khuska riptinkuqa, -mu kaskaqqa -pu kaskaqpa awpaqinpi kasqanrayku -m sanampaman tukun, chayraykutaq m sanampawanpuni qillqakunan tiyan. Kayta riqsinapaqqa kay rimaykunata umancharikuspa qhawarinachik.

sumaqta

kayjinata ikun Mamanpaq mankata rantimpun

Mamanpaq mankata ranti -mu -pu n jina kanman, jinapis 21


QUICHWA

Sutinchanapaq. Kay rantimpun simipiqa -m sanampaqa kaskaq kachkan, kay -mu kaskaqri richkasqanta inayachkan; jinapis kay -pu kaskaqpa awpaqinpi kaptinqa, -m sanampallaman tukun, chayraykutaq jinata qillqakun.

Mamanpaq mankata ranti -mu -pu n jina kanman, jinapis kayjinata ikun Mamanpaq mankata rantimpun

Kay qam simiqa, tukukuyninpi m sanampayuqpuni. Chayrayku, p sanampap awpaqinpiqa kay m sanampawanpuni qillqakunan tiyan.
Qampi kawsani, qampi tarini... Qampuni musquchiwanki, qampuni kusirichiwanki... Qampaq kawsasaq, qampaq llamkasaq... Qampaqpuni sunquy kanqa

Maykaqtaq n sanampawan p sanampap awpaqinpi qillqakun? Mayqin simipis saphinpi n sanampayuq kaptinkuqa, p sanampap awpaqinpiqa n sanampawanpuni qillqakunan tiyan.
anpi... an -pi

Ima saphimanpis -n kaskaqta yapaykuptinchikqa, kay -n kaskaqtaq kimsa kaq runap kasqanta rikuchichkan, chayrayku n sanampawanpuni p sanampap awpaqinpi qillqakunan tiyan. Qhawarinachik.
QUICHWA

22

wawanpa llaqtanpi

wawa -n -pa llaqta -n -pi

Ima simip saphinmanpis -wan kaskaqta yapaykuptinchikqa, kay kaskaqqa n sanampawanpuni p sanampap awpaqinpipis qillqakunan tiyan.
Qusanwanpunichu tukuy imata ruwanqa? Qusa -n -wan -puni -chu tukuy imata ruwanqa? Allqunwanpis jamullanqataqchu? Allqu -n -wan -pis jamullanqataqchu?

Sutinchanapaq. Yachanapaq n sanampawanchus, m sanampawanchus p sanampap awpaqinpi qillqanapaqqa, sumaqta tukurina tiyan. Chaypaqqa, kay iskay rimayta qhawarinachik, tukurispataq imaptinchus jukqa m sanampawan juktaq n sanampawan qillqakusqanta yacharisunchik.
Payqa llamkanpuni

Kaypi -n kaskaqqa pay ruwachkasqanta iyta munan.


Payqa llamka -n -puni. Paypaq llamkampuni.

Kaypi -m sanampaqa -mu kaskaq kachkan, kaytaq uqa paypaq rispa llamkampusqayta ichkan. Paypaq llamka -m -pu -ni.
23
QUICHWA

/ sanampawan Kay sanampaqa, qallariq simipitaq, qallariq phatmipitaq rikhurin.


aay uku an iqi uu iy

Yuyarinapaq: iy kastillapi decir iyta munan. Kay sanampawan qillqaspa kay iskay simita riqsinchik:
iy parlaymanta ina digamos lluqsimun; nina-taq ninamanta, chaytaq rarway kachkan.
Nina ina Ninayan inayan rarway parlana, rimana se vuelve fuego quiere decir

R/r sanampawan Kay r sanampaqa simip, phatmip qallariyninpitaq tukukuyninpitaq rikhurin.


rikuy rikhuriy pharpa murmu kuntur muru

Kay r sanampa kay simip qallariyninpi kaptinqa, rimaypi [l] sanampajina ikun, jinapis r sanampawan qillqakun.

QUICHWA

24

rikra ruru raphi ruqutu

[lijra] [luru] [laqhi] [luqutu]

S/s sanampawan Kay s sanampaqa mana maykaqpis wakjinayanchu manaqa, kikintapuni mayqin simip kitinpipis kaspa ikun. Kay s sanampaqa qallariy simipitaq qallariy phatmipitaq qillqakun.
sisa sankhu wiksa suqsa sikiy kusillu

Jinallatataq kay tukukuyninpipis, qillqakullantaq.


maskay sipas

s sanampawanqa simip phatmip tukukuyninpipis


phaskay qanchis

Kay -sqa, -spa kaskaqkuna sanampawanpuni qillqakunku.


kaqkunaqa

Qayna anchata mikhusqa, chayrayku wiksan nanachkan. Qayna anchata mikhu -sqa, chayrayku wiksan nanachkan.

25

QUICHWA

T/t sanampawan

Takispa, tususpa llaqtapi kachkanku. Taki -spa, tusu -spa llaqtapi kachkanku.

Kay t sanampaqa maypichus rikhurisqanmanjina iskay jawanchayuq ikun. Phatmip qallariyninpi kaptinqa kastilla simipijina ikun [t].
tata titi tanqay tuta tikray tinkuy

Kay simikunaqa phatmip tukukuyninpiqa t sanampawan qillqakunku, jinapis rimaypiqa [s] sanampatajina ikun. Kay simikunaqa kaykunajina kanku.
jutku mutkhiy [jusku] [muskhiy] thatki utqhay [thaski] [usqhay]

QUICHWA

26

Wakin kaskaqpa allin qillqakuyninmanta


Wakin kaskaqqa rimaypi wakjinayarinku. Kayqa mana tukuy llaqtapichu, manaqa wakin llaqtallapi. Jinapis tukuyiqpi qillqasqanchikpi ichkasqanchikta yachanankupaqqa, jukjinallata qillqananchik tiyan. Jina kananpaqqa kay kaskaqkunap allin qillqakuyninta sumaqta riqsinanchik tiyan. -p/-pa kaskaqmanta Kay -q, -qpa, -ypata, -paq Qulla Suyupi kaskaqkunaqa qillqaypiqa -p kaskaqwan, manaqa -pa kaskaqwan qillqakunku. Saphi uyaywapi tukukuptinqa kay -p kaskaqwan qillqakun.
uqap mamay jinatataq rimakun [uqaq mamay]

Saphi upayariypi tukukuptinqa kaskaqwan qillqakun.


27

kay

-pa

QUICHWA

Qampa llaqtayki jinatataq rimakun [Qampaq llaqtayki] Wawa-y-pa llaqtan jinatataq rimakun [wawaypaq llaqtan]

-chka kaskaqmanta Kay chka kaskaqqa kay jawanchaykunayuq: -sa, -sha, -ska, -shka, -ja, -chka kitimanjina ikun; qillqaypitaq kay -chka jinata qillqakun.
Purichkani. Mikhuchkani. Ripuchkani. jinatataq rimakun [purisani, purishani, puriskani, purishkani, purijani, purichkani ima] jinatataq rimakun [mikhushkani, mikhuchkani, ] jinatataq rimakun [ripuskani, ripujani, ...]

-chik kaskaqkunamanta Kay -chik achkhayachiq kaskaqqa k sanampawan qillqakun, jinapis rimaypiqa [-chiq], [-chaq] manaqa [-chis] ispa ikun. Jinapis qillqaypiqa k sanampawanpuni qillqakunan tiyan.
uqanchikqa. Kutimusunchik. Llaqtanchik. Ruwanachik. jinatataq rimakun [uqanchiq, uqanchis, uqanchaq] jinatataq rimakun [Kutimusunchiq, kutimusunchis, ...] jinatataq rimakun [llaqtanchiq, llaqtanchaq, llaqtanchis ] jinatataq rimakun [Ruwanachiq, ruwanachaq, ...]

QUICHWA

28

-pti kaskaqmanta Kay -pti kaskaqqa rimaypi [-qti], [jjti] ikun, jinapis qillqachkaspaqa -pti kaskaqwan qillqakun. Ripuptiyki Jamuptin Puriptinku [ripuqtiyki] [ripujjtiyki] jinatataq rimakun [jamuqtin] [jamujjtin] jinatataq rimakun [puriqtinku] [purijjtinku]
jinatataq rimakun

-q kaskaqmanta Pipis imatapis ruwaqqa kay -q kaskaqwan qillqakun.


Takiq imillaqa manaam kutimunqachu. Puriq wawaqa wayquta chinkaykun. Pukllaq wawakunaqa pampapi pukllachkanku. Ripuq runaqa watiqmanta wataman kutimullanqataq.

Kaskaqkunata rikcharichiymanta Qhichwa simipi wakin kaskaqqa unay pachaa chinkapunku, runaqa manaa chaykunawan rimankuchu. Jinapis chay kaskaqkunataqa rikcharichichkanchik, kunanmanta qhipamanqa chaykunawan rimarinanchik tiyan. Wakin kaskaqtari rimaypipis qillqaypipis manaa apaykachakunchu, jinapis kuraq runaqa rimachkankuraq. Chayrayku mana chinkapunankupaqqa tukuy runa qillqananchiktaq rimananchiktaq tiyan. Chay kaskaqkunaqa kaykunamin kanku.
29
QUICHWA

-cha juchuyyachiq kaskaqmanta Tukuy ima juchuy kaqta manaqa munasqa kaqta inapaqqa -cha kaskaqwan rimakuntaq qillqakuntaq, jinapis kunan pachapiqa kastilla simimanta kay -itu kaskaqtaq -ita kaskaqtaq qhichwa simiman yaykumunku, runari kaykunata rimaypitaq qillqaypitaq apaykachanku. Jinapis qhichwa simita sinchiyachinapaqqa -cha kaskaqta rikcharichinanchik tiyan.
Warmicha Wasicha Allqucha Mamacha mujercita casita perrito mamita

Sutinchanapaq. Qillqamanjina, -cha kaskaqwan, -itu kaskaqwan qillqayta atinchikman. Yachaywasipaq qillqaspaqa -cha kaskaqwan qillqayta atinchik. Runap rimasqanta, sutinchanapaq -itu kaskaqwanpis, -ita kaskaqwanpis kikin runa isqanmanjina qillqayta atillanchiktaq. -taq kaskaqmanta Ima tapuypis tapuq suti rantikunawan ikuptinqa, kay -taq kaskaqwanpuni qillqakunan tiyan.
Maymantataq kanki? Imataq kay? Pitaq maqasunki? Maykaqtaq llaqtaykiman kutimpunki? Imatataq munanki?
QUICHWA

30

Kay -taq kaskaq takakuptinqa, rimayninpitaq qillqayninpitaq tapuq suti ranti simita wakjinayachin, chayrayku jukkunaqa kay tapuq sutirantip qhipan sanampantaqa sinchiyachinawan qillqanku, kayjinata:
Jinata inku: Maymant kanki? Jinatataq qillqakunan tiyan: Maymantataq kanki? Jinata inku: Imata ruwanki? r Jinatataq qillqakunan tiyan Imatataq ruwanki? Jinata inku: P maqasunki? Jinatataq qillqakunan tiyan: Pitaq maqasunki? Jinata inku: Maykq llaqtaykiman kutimpunki? Jinatataq qillqakunan tiyan: Maykaqtaq llaqtaykiman kutimpunki? Jinata inku: Jinatataq ikunan tiyan: Jinata ikun: Maymant kanki? Imat munanki? Imatataq munanki? Jinatataq qillqakunan tiyan Maymantataq kanki?

Sutinchanapaq. Kayjina qillqay qhichwa simita wakjinayachisqanraykuqa mana allinchu, chayrayku kay -taq kaskaqta qillqaypiqa manaa taqaranachu tiyan.
Takintaq tusuntaq

31

QUICHWA

-mi/-m kaskaqmanta Kay -m,-mi kaskaqqa rimaytaqa astawan sutinchan, yachasqanchikta ima kallpawan riqsichin. Kay -mi kaskaqqa simi upayaripi tukuptin qillqakun.
Paymi ruwanqa. uqanchik rantisqanchikmi kacha. Karu llaqtamanmi ripusaq.

Kay -m kaskaqri simi qillqakun. Qhawarinachik:

uyaywapi

tukuptin

uqam ruwasaq. Wak llaqtapim chayta tarirqani. Manam jamunqachu in.

-si kaskaqmanta Kay -si/-s kaskaqqa rimaypi wak runa willawasqanchikta, mana kikin awinchikwan rikusqata, mana allin yuyasqata riqsichin. Kay -si kaskaqqa simi upayaripi tukuptin qillqakun.
Paysi chaytaqa ruwasqa. Qamsi manaa watiqmantachu ruwasqanki. uqanchiksi akllasqa kasqanchik.

QUICHWA

32

-qa sinchiyachiq kaskaqmanta Kay kaskaqtaqa qillqakun. ima simitapis sinchiyachinapaq

Kay -qa kaskaqqa wakin kitipi chinkapunayachkan, manajina kananpaqqa rimaypitaq qillqaypitaq rikcharichinanchik tiyan.
Wawayqa manaa kutimunqachu. Minchhaqa watiqmanta tantanakusun. uqaqa Chuqichaka llaqtamanta jamuchkani. Mama Sisamanta parlaspa, pay llamkanpuniqa Payqa yachachiq Wawayqa qhapaq

33

QUICHWA

Achkhayachiqmanta
Achkhayachiqqa mana kastilla simipijinachu. Chayrayku imaynatachus qillqaypipis rimaypipis apaykachakunanta riqsina tiyan. -kuna achkhayachiq kaskaqpa qillqakuyninmanta Qhichwa simipiqa sutikunata, sutillikunata, suti rantikunata achkhayachiyta munaspaqa kay -kuna achkhayachiq kaskaqwan rimakuntaq qillqakuntaq.
warmikuna paykuna wawakuna sipaskuna qharikuna wasikuna

Jinapis wakin runaqa kastilla simimanta maarikuspa kay -s achkhayachiq sanampawan parlanku. Wakin runari iskaynin kaskaqta ima saphimanpis yapaykuyta yachanku. Kaytaq mana allinchu. Qhawarinachik.
wawaskuna wawa -s -kuna wasi -s -kuna wawakunas wawa -kuna-s wasi -kuna-s

Jinata ikuptinqa iskay kutita achkhayachikun, kaytaq mana allinchu. Chayrayku kay -kuna kaskaqllawan qillqakunan tiyan.
QUICHWA

34

wawakuna wasikuna

Kay -kuna achkhayachiq kaskaqqa mana kastilla simipijinachu apaykachakun. Yachanapaq maykaqchus mana apaykachakusqantaqa kayta qhawarinachik. Rimaypipis qillqaypipis ima simitapis yupaykunawan achkhayachikun chayqa, yupaytaq machkhachus kasqanta ichkaptinaqa, manaa -kuna kaskaqtaqa qillqakunchu. Qhawarinachik:
Kimsa wawa yachaywasipi tinkusqanku. Tawa waka jaqay ura qaqaman chinkaykusqanku. Pachak runa chakipi anta jatun llaqtakama risqanku.

Jinapis yupay -ntin sutikunataqa manaa qillqakun.

kaskaqwan riptinqa, -kuna kaskaqwanchu

Phichqantin qhari rimarirqanku.

Waranqantin warmi tantanakuyman rinku.

Tawantin wawa jatun mamap wasinman jawarisqanta uyariq risqanku.

Phichqantin uywa tuqyaqta uyariytawan urqu pataman ayqirisqanku. Chunka iskaynintin llaqtamanta runaqa karu llaqtaman mitmasqanku in.

Kay -kuna kaskaq imapis awray kasqanta, juk qutullapi kasqanta riqsichichkaptinqa, qillqakunanpuni tiyan. Chaypaqqa kayta qhawarinachik:
35
QUICHWA

Yawarkuna (imaymana yawar kasqanta inapaq). Yawarkunaqa mana jukjinallachu, kasqanmanjinaqa imaymanam kanku.

runap

Uywakuna (imaymana uywa kasqankuta inapaq).

Juchuy imillaqa uywakuna mikhunankupaq jaqayiqman michiq rin. Qillqakuna (imaymana qillqa kasqankuta inapaq). Qillqakunaqa jawariy, willay, arawi, waykuna qillqa, kawsay qillqa ima kayta atinku.

Imaymana, achkha, tukuy, wakin simikuna sutip awpaqinpi riptinqa manaa -kuna kaskaqta qillqakunchu, kayqa kay simikuna achkhayachiq kasqankuraykua.
Mama Isikaqa Machaka ayllumanta imaymana papa mujuta rantiq richkan.

Tukuy wawa sapa punchaw yachaywasiman yachaqaq rinanku tiyan. Aylluyman apakunaypaq Arani llaqtamanta achkha tantata rantikamusaq. Wakin runaqa mana isqaykita japiqankuchu.

QUICHWA

36

Runa simimanta
Runa simiqa mana juk runallamantachu rimachkan manaqa, yuyayninpiqa achkha runa kaqkunamanta ichkan. Chayrayku rimaypitaq qillqaypitaq manaa -kuna achkhayachiq kaskaqta apaykachanachu tiyan, jinapis rimachiyqa achkhayachiq kaskaqwanpuni rinan tiyan. Qhawarinachik:
Runaqa jaqay chimpata wasaykamuchkanku. Runalla tampumanqa juntaykamusqanku. Manaa runa phiakunankupaqqa, isqankuta uyarina tiyan.

Kutin kutin simikunamanta Iskay kuti qillqasqa suti, kutikipasqa simiqa imatapis achkhayachin. Jinapis simikunataqa mana tinkisqatachu qillqana tiyan.
sacha sacha rumi rumi ichhu ichhu sara sara nina nina tiyu tiyu qhuchi qhuchi khichka khichka jawa jawa tawa tawa

37

QUICHWA

Pachata rikuchiq, riqsichiq, sutinchaq kaskaqkunamanta8


Pachata rikuchiq kaskaqkunaqa qillqamanjina apaykachakun. Kayta yachanapaq sapa qillqa imaynachus kasqanta yachana tiyan, ima pacha kaskaqwanchus qillqakusqantapis yachanallataq tiyan. -sqa kaskaqqa mana rikusqa pachasta riqsichin Kay -sqa kaskaqqa unay pachapipis kunan pachapipis mana uqanchik kikin qhawasqanchikta, mana riqsisqanchikta mana yuyasqanchikta willanapaq apaykachakun. Kay kaskaqwanqa jawariyta, paqarichiq jawariyta, willay qillqakunata, tukuy ima mana rikusqanchikmanta, mana riqsisqanchikmanta qillqanapaq apaykachanchik.
Atuqqa Mana munanichu ispa ripusqa in. Quwitaq manchay phiasqa qhipakusqa in. Quchapampaman jamuchkaspa juk awtu anpi kumpuykukusqa, iskay runataq wausqanku in.

Kay -sqa kaskaqtaqa jawariypi rimaqkunap isqankuta qillqakuptinqa ispa simiwantaq iy rimachiqwantaq qillqakunan tiyan. Chaypaqqa awpaqpi rikuchikusqanta watiqmanta awirinachik.
8 Pacha rikhuchiq kaskaqkunaqa, kastilla simipiqa sufijos marcadores de tiempo sutiwan riqsikun. 38

QUICHWA

-rqa kaskaqqa riqsisqa paqchata riqsichin Kay -rqa kaskaqqa qhawasqanchikta, riqsisqanchikta willanapaq, yuyasqanchikta, riqsichinapaq ima qillqakun. Kay -rqa kaskaqwanqa kawsay qillqata, kawsayninchikpi imapis ruwasqanchikta, riqsichinapaq apaykachakun. Qhawarinachik:
Qayna wataqa llaqtaypa rayminpiqa chayjinata tusurqani, takirqani, mikhurqani, manchayta kusirikurqani. Kunantaq tukuy qullqiyta tukurpasqayrayku llakiymanta kachkani.

Sutiyqa Vctor Hugo Echeverra Gmez, Putuqsi llaqtap Pocoata jatun ayllunpi llamkarirqani. Tataypis Pocoata llaqtallapitaq llamkarqa.

Qanimpa killa wawayta tapukuq rispa unaymanta masiywan tinkukurqani. Iskayniykutaq tukuy ima ruwasqaykumanta yuyarikurqayku. Juk kuti manchayta juk pukllanarayku maqanakurqayku...

-y, kaskaqqa kamachiq9 kaskaqmanta Kay -y kamachiq kaskaqqa, imatapis, qamman kamachinanpaq apaykachakunan tiyan. Kayjina kaskaqkunawanqa imaymana kamachiy qillqakunata qillqakun: waykuna qillqata, pukllana qillqata, ruwana qillqata ima qillqakun.
9 Qunchamanqa mankata churay. Chaymantaqa pisi kachita jichay. Qhipamanqa runtutawan aychatawan churay. Kay kamachiq kaskaqkunaqa kastilla simipi modo imperativo sutiwan riqsikun. Ecuador Suyupitaq kachachik sutiwan riqsikun 39
QUICHWA

-na kaskaqmanta -nachik, -nanchik, -nayki, -naykichik, -nan, -nanku kaskaqkunamanta. Kay -na kaskaqkunawanpis wakin kutiqa kamachiy qillqakunataqa qillqakuyta atikullantaq. Kayri kayjinamanta (-na + tiyan):
Kachita mankaman churana tiyan. Jukqa maypipis pakakunan tiyan. Juktaq pakakuqta maskanan tiyan.

Ima ruwaypipis wawakuna yachachiqpa yanapayninwan llamkanku chayqa, -nachik kaskaqwan ima qillqakun. Munaspaqa tukuy runata rikuchiq simiwanpis qillqakuyta atikullantaq. Kayjinamanta:
Kachita mankaman churanachik. Chaymantataq mana kaskakunanpaq qaywinachik. Tukuy maypipis pakakunanchik tiyan. Juktaq pakakuqkunata maskanawanchik tiyan.

QUICHWA

40

WaKiN SiMiKUNaP alliN qillqakuyninmanta


Wakin simitaqa wakin qillqaqkuna juchuyyachispa qillqanku. Chayqa rimaypi simikunata juchuyyachisqanchikrayku, simikunata tinkichisqanchikrayku. Qillqaypiri qillqaqkuna mana umanchakuspa qillqasqankurayku qhichwa simita wakjinayachichkanku. Kaytaq mana allinchu. Manaa rimakusqallanmanjina qillqakunanpaq, manaa simikunata juchuyyachinapaq mayqin simikunachus jina kasqankuta riqsina tiyan. Riqsispaataq qillqachkaspaqa juntatapuni qillqakunan tiyan. Chay simiqa kaykuna: manchachikuy ima kanku. Wauchiy simimanta Wauchiy simiqa rimaypi u phatminta chinkachin, sanampantataq n sanampaman tukuchin, kay simiri wanchiyman tukurpan. Manaa juchuyyachinapaqqa qillqaypiqa juntatapuni qillqananchik tiyan.
wanchiy inataqa, wauchiy ispa qillqana tiyan chamuy inataqa, chayamuy ispa qillqana tiyan manchikuy inataqa, manchachikuy ispa qillqana tiyan Khuchita wauchiy rantinayki tiyan. munaspaqa, sumaq khuchunata

wauchiy,

chayamuy,

41

QUICHWA

Mayuman chichikunata jichasqankurayku yakuta chichicharparinku, chay yakuri qala challwakunata waurachin.

Wawakuna, pisqukunataqa mana wauchinanchikchu tiyan. Wauchiptinchikqa tukukapunkumancha, ari.

Chayamuy simimanta Kay chayamuy simiqa rimaypi ya phatminta chinkachin, jinaspaqa chamuy simiman tukun. Kayqa rimaypi ichapis iyta atikunman, jinapis qillqaypiqa manapuni, qillqaypiqa juntasqa simitapuni qillqakunan tiyan. Manaqa, juchuyyachikunmancha, ari.
Chayamuy ama qhipakuychu ispa qillqasqa. Waway, mana utqhayta chayamunki chayqa, tutacha japisunkiman. Uyariwachkankichu? Kunan chayamunqanku suyaq rinapaq utqhayta wakichikunachik.

Manchachikuy simimanta Kay manchachikuy simiqa rimaypi kay -cha phatminta chinkachin, manchikuy simimantaq tukuchin. Manaa rimakusqanmanjina qillqakunanpaqqa, manaa kay simita juchuyyachinapaqqa juntatapuni, imaynachus kasqanmanjina qillqakunan tiyan.
Ama manchachikuychu waway! uqa qamwan kachkani. Amapuni manchachikuychu, kaypi kachkani! Wawaqa, allqu khanirpariptin, chay allquta anchata manchachikun.
QUICHWA

42

Jukchhika simimanta Kay jukchhika simiqa iskay simi tinkikusqankumanta rikhurin, jinapis tinkikuyninpiqa juk in simiqa k tukukuq sanampanta chinkachin, jinamanta wakinqa juchhika inku; kayri astawanqa utqhay rimaypi uyarikun. Manaa kay kananpaqqa, iskaynin simita ina tiyan, qillqaypitaq iskaynintapuni qillqana tiyan.
Juwanchuqa jukchhikan tantallata munan. Kunanqa jukchhikallanta awarparini. Mamay, jukchhikan aychallata qarawanki.

Juchuyyachiy simimanta
Rimaypi kay juchuyyachiy simiqa juknin y sanampanta chinkachin, jukllawanataq ikun, juchuyachiy simimantaq tukun. Kayqa mana jinachu kanan tiyan. Kay simip saphinqa, juchuy, kay saphimanqa -ya + -chi + -y kaskaqkunata kaskachikun, jinapis saphinqa y sanampawan tukuptin, -ya kaskaqtaq y sanampallawantaq qallariptin rimaypiqa juklla [juchuyachiy] kanmanjina uyarikun, jinapis qillqaypiqa iskayninwanpuni qillqakunan tiyan. Mamayqa unquywan juchuyyapuchkan. Manaa sumaqta mikhunchu, manaa allinta puunchu, manaa imatapis munanchu. Kay Tt, Mm kutu simikunaqa juchuyyachisqa simikuna kanku. Kutuspa, kutuspa raphita juchuyyarpachisqa.
43
QUICHWA

Runap sutin qillqakuyninmanta Qhichwa sutikunaqa mana qhichwa sanampawanpunichu qillqasqa kanku. Kunan pachamanta qhipamanqa qhichwa simikunataqa qhichwa sanampawanpuni qillqakunan tiyan.
Tika Mamani Waskar Wanka Yawar Pari Quriqinti Pari

Qhichwa simiman castellano, ingls, francs, italiano, wak simimanta yaykumuq sutikunataqa siminkupijina qillqakunan tiyan. Mana kay sutiman qhichwa kaskaqta tinkichinapaqqa qhipanpi isqa manaqa, sutichasqa simita ima qillqakunan tiyan. Chaywanpis wak sutinchaq simitapis qillqayta atinchik. Kayqa mana iskay simita chaqrunapaq kanan tiyan.
Anselmo isqap llaqtanqa karupi kachkan. John waynaqa masinwan parlarisqa. Mara sutichasqaqa manaraq kutimpunqachu. Francoise Dupont masiyqa Francia Suyunman ripun.

Alesio Zefirelli isqa kamachiqniyqa Italia Suyumanta kasqa in.

Munaspaqa, kay sutikunallatataq qhichwayachiyta atikullantaq, jina kaptinri, kay simimanqa ima kaskaqtapis qillqakuyta atikullantaq.
QUICHWA

44

Ansilmup tatan ripusqanmanta waqasqa.

Mariyapis chusasqanta yachaspa waqallasqataq.

Musuq yachachiyqa 1996 watamantapacha yachaywasipi llamkakuchkan.

Maykaqtaq wak simimanta kaq kaskaqwan qillqakuyta atikunman?

sutita

qhichwa

Ichapis kutin kutin sutita qillqakullaptin.


Anselmo isqa chayamuna, kay Anselmop wawanpis chayamullantaq.

Institucin isqa sutin kastilla simipi kaptinqa, chay simipi kasqanmanjina qillqakunan tiyan. Jinapis mana iskay simita chaqrunapaqqa qhipanpiqa mana qhichwa kaskaqta tinkichiyta atikunchu. Mana kayta ruwanapaq qhipanpiqa isqa manaqa, sutichasqa simita qillqakunan tiyan. Ajinata: Ministerio de Educacin isqaqa jatun kamachiyta wakichin. Kunanmanta qhipamanqa Congreso isqapi munaqkunaqa qhichwa simipitaq aymara simipitaq rimarinqanku. Jinapis kay institucin isqa simi qhichwayachisqa kaptinqa manaa isqa simiqa qillqakunachu.

45

QUICHWA

Kunanmanta qhipamanqa Juiy Wasipiqa12 munaqkunaqa qhichwa simipitaq aymara simipitaq rimarinqanku.

Musuq Yachachiyqa11 achka simipitaq kawsaypurapitaq yachachikunanta nichkan.

Yachay Kamachina Wasiqa10 jatun kamachiyta wakichin.

Yuyarinapaq: Sapa kastillamanta maasqa simip qhipanpi ama chay isqa simita anchata apaykachanachu tiyan; manaqa qhichwa simipis kanman jinallata qillqana tiyan. uqa Italia isqa suyuman Francia isqaman Espaa isqaman mana riniraqchu. < Kayqa mana allinchu> Kayjinalla kanman: uqa Italia, Francia, Espaa suyuman mana riniraqchu.

10 11 12

Yachay Kamachina Wasiqa, Ministerio de Educacin iyta munan. Musuy Yachachiyqa, Reforma Educativa iyta munan. Juiywasi, Congreso iyta munan. 46

QUICHWA

YUPayKUNaP qillqakuyninmanta
Qhichwa simipi yupaykunaqa iskayjinamanta qillqakunku. Chayta kunanqa sumaqta umancharikunachik. Yupay qillqasqa kaptinqa, mana ima kaskaqwanpis qillqakunchu. Kasqanmanjinataq awirikun.
12 2002 [iskay waranqa iskayniyuq] ispa awirikun. [chunka iskayniyuq] ispa awirikun.

1984 [waranqa jisqun pachak pusaq chunka tawayuq] ispa awirikun.

Maykaqchus sanampawan qillqasqa kaptinkutaq, kasqan kaskaqwan qillqakunanku tiyan.


Iskay waranqa iskayniyuq watapi kachkanchik. Chunka iskayniyuq watayuq kani. Waranqa jisqun pachak chunka jukniyuq watakama Chukiyapu llaqtapi tiyakurqani.

Khipukamay qillqata qillqakuchkaptin manaqa, sutita imapis kananpaqqa jinatam qillqakun.


12 yupaytawan 10 yupaytawan chimpapuranachik. 13 yupaymanta 185 yupaykama phichqamanta phichqa taqay.

47

QUICHWA

QHiCHWa riMayPa iqichayninmanta


Qhichwa rimaypa rimay iqichayninqa mana kastilla simipi jinachu. Chayrayku qillqanapaqqa chayta sumaqtam riqsina tiyan. Rimaypa iqichayninmanta13 Qhichwa rimaypa iqichayninqa ruwaq, juntachiq, rimachiqpiwan (kayjina: Rq + J + Rchq) iqichakun.

Waskarqa yachaywasipi panqata Rq J Rq J Rchq

awirin. Rchq

ruwaq kastilla simipi sujeto ikun juntachiq kastilla simipi complemento ikun rimachiq, ruwachiq kastilla simipi verbo ikun

Yuyarinapaq: kay kutu simikunap yuyayninqa kaykunan kanku.


Pachamamaqa tukuyninchikman mikhunata qarawanchik. Rq J Rchq Qillqaqkunaqa kimsantin simipi mitawata qillqachkanku. Rq J Rchq

13 Rimay iqichay simiqa, kastilla simipi sintaxis de la oracin iyta munan. Rimay awariy, yuyay awariy simiwanpis riqsikullantaq.
QUICHWA

48

Juntachiqpa iqichayninmanta Juntachiqkunaqa mana jukjinallamantachu rimaypi iqichakunku, manaqa sapa qillqap qillqayninmanjina, umanchakuyninmanjina iqichakuyninkuqa wakjinayarin. Jinapis qhichwa simipi riqsisqa iqichakuyninqa kayjinatam juntachiqkunata sukan.
Waskarqa wasinpi sapallan mamanpaq panqata awirin. Rq Ij Ij Yj Chj Rch Mamay qanimpa alasita qhatuypiqa uqapaq juchuy pukllanata rantipuwan. Rq Ij Ij Yj Chj Rch

Sutinchanapaq. Juntachiqkunaqa rimaypa yuyayninta juntachinku, kaykunataq kanku: chiqa juntachiq (Chj), yaqha juntachiq (Yj) imaymana juntachiqpiwan (Ij). Kaykunap suntinkuqa Vocabulario pedaggico quechua isqapitaq Arusimiee panqapitaq tarikun. Khuskachaq rimaypa14 iqichayninmanta Khuskachasqa rimayqa tawqa rimayniyuq, tawqa yuyayniyuq. Kayjina khuskachasqa rimaypiqa qimiriq rimayqa,15 yariq rimaypa16 awpaqninpipuni rinan tiyan.
Musuq rantisqa panqaytaqa mana maasqaykichu. Qimiriq rimay yariq rimay Qimiriq rimay yariq rimay 14 15 16 Yawar khipukamay yachasqaykita yachachiway ari. Khuskachaq rimay simiqa, oracin compuesta iyta munan. Qimiq rimaykqa, oracin subordinada iyta munan. Rimaycha simiqa, frase iyta munan. 49
QUICHWA

Mamanpis tatanpis Sisa yachaqaq ripunantaqa, yachasqankua.

Sutilli17 maypichus risqanmanta

Yariq rimay

Qimiriq rimay

yariq rimay

Sutilli qhichwa simipiqa sutip18 awpaqinpipuni rinan tiyan, mana jaykaqpis qhipanpi riyta atinmanchu. Chayrayku kayjinatam qillqakun.
Kacha sipasqa ayllunpi manchay munasqa kasqa, in. Kacha sipas warmiqa qusanwan tinkuman risqanku, in. Yuraq wasipi imaymana pampasqa qullqita tarisqanku, in.

Jatun yuraq wasi imaymana rumiwan ruwasqa kasqa. uqari chayta mana yacharqanichu. Ichhu wasipi miski aqhata ranqhaq kasqanku. Runaqa karu ichhu yuraq wasipi tantakuchkan.

17 Sutilli simiqa, adjetivo iyta munan. 18 Suti simiqa, sustantivo, nombre iyta munan.
QUICHWA

50

Chikukunamanta
Unay pacha qhichwapi qillqaqkunaqa: Qhichwa simipi imaymana kaskaq samayta, tapuyta, uyawyata chimpunapaq kasqanraykuqa, mana kay chikuta19 qillqanachu tiyan ispa iq kanku. Jinapis kay imaymana chikuqa, qhichwa simitaqa, mana wakjinayachinchu. Astawanqa mayqin rimaychus tapuchkan, mayqin rimaywanchus qillqa tukukuchkan ima maskanapaqqa, qillqasqa chikukunaqa machayta sutinchanku. Chayrayku chikukunaqa, imaynatachus kastillanu simipi apaykachakun chayman rikchasqata qhichwapipis qillqakun. Jinapis, qhichwa simi kayninmanjinaqa mana kikinpunichu kanku. Imaynatataq sapa jukninkuta apaykachayta yachanapaqqa, kaytam sumaqta yachana tiyan. Chikumanta (.) Chikuqa ima qillqapipis rimay tukukusqanta rikuchin. Jinallatataq awiriqtaqa chaypi samarinanta riqsichin. Ima rimaypis, ima rimaychapis20 chikup qhipanpi riqqa jatun sanampawanpuni qillqakun. Chikuqa: phinkiq chiku, tukuq chiku, qhatiq chiku, allqaq chiku ima kayta atin. Sapa juknintaq kayjinamanta apaykachakun:
19 Chiku simiqa, punto iyta muna. 20 Rimaycha simiqa, frase iyta munan. 51

QUICHWA

Qhatiq chiku (.) Kay qhatiq chikuqa qhipanpi, qhipanpi wak rimay qhatinanta rikuchin. Chay rimayri jatun sanampawan qillqakunanta riqsichin. Phinkiq chiku (.) Kay phinkiq chikuqa rimay tukukusqanta, qutu rimay tukukusqanta ima wichqan. Jinapis wak sinrupi wak rimay, wak qutu rimay rinanta ima rikuchin. Tukuchiq chiku (.) Kay tukuq chikuqa qillqapi qillqay tukukusqanta rikuchin. Kay imaymana chikuqa kayjinatam qillqakunan tiyan.
Iqiqu Alasita qhatuypiqa Iqiqu sutichasqa runaqa manchay munasqam. Iqiquqa juk juchuy runacha, phatu wiksayuq, puka uyayuq, pisi sunkhayuq, juchuy awiyuq, chulluyuq, juchuy chakiyuq, iskaynin makin kicharisqa, simin kicharisqa: mikhuyta, pachata, takinata, rukawita, qullqichata, mitawachata, wasichata, tukuy ima watan watanpi kananpaq qipichkan. Kay iqiquqa unay pachamantapacha illa kasqa nin. (26 raphi, 8 iqi Qillqakamanamanta jurqhusqa.)

Kimsa chikumanta (...) Kay kimsa chikuqa ima rimaypis, ima qillqapis manaraq tukukusqanta rikuchin. Jinamanta kay chikuqa awiriq imatapis tukuchinanpaq umallikunanta saqin.
uqaqa qamllapim yuyani. Maypitaq kachkanki?
QUICHWA

52

Imatataq ruwachkanki? Puriqta rikuyki.

uqaqa qamllatam musquyki. Takiqta uyariyki. uqaqa qamllapim...

Iskay chikumanta (:) Kay iskay chikuqa awirichkaspa samarinanchikta rikuchin. Imataq qhipanpi rinanta riqsichin. Kayjinatataq apaykachakun: iqichasqa rimaychakunata, rimaykunata ima riqsichin. iqichasqa

Chakra runaqa sumaqta kawsakun: sumaq yaku upyaspa, imaymana puquyta puquchikuspa, uywata uywakuspa, raymichakuspa, yachayninkuta riqsichispa ima.

Imapis qillqapi sinruchasqa kaqta riqsichin. Qhichwa runaqa kay tukuy imata ruwanku: qhuranku, tarpunku, jallmanku, qarpanku, aymuranku, ima. Pukllaypi, runaqa: tusun, takin, upyan, mikhun, kusikun, pukllarin, ima. Runa isqanta riqsichin.
Toms Katariqa Virrey Juan Jos Vertiz runataqa, kay jinatam: Mana corregidorllachu akarichiwanchik manaqa qullqi maaqkunapis, awqaqkunanpis paykunaqa qhapaqyanku uqanchiktaq wakchayallanchikpuni ispa isqa. 53
QUICHWA

Mamayqa kayjinata iwaq: Qillqayta, awiriyta sumaqta yachaqanayki tiyan.

Chaski qillqapi qallariyta wichqan.


Yachachiq masiy: Kunanqa imaynatachus kay llaqtanchikpi ... riqsichisuyta munayman. Munasqa mamay: Mana kunankama imatapis allinchayta atinichu. Qaya ichapis ...

Samanamanta (,) Kay samanaqa awiriypi maypichus samana tiyan, chaytam rikuchin. Kaytari kayjina qillqaypi apaykachakunan tiyan: Samanaqa waqyana sutip qhipanpi qillqakunanta rikuchin.
Mamay, tatayqa aniqta jamuchkana. Yachachiqkuna, sumaqta yachaqanaykupaqqa sumaqta yachachinawayku tiyan. Yaw, maymantaq phia phialla jamuchkanki?

Qillqapi wakin tinkichiq qillqakunanta riqsichin.

simip

qhipanpi

Jinamantaqa, manapuni qhichwa simiyta rimayta saqiymanchu. Imapis maypipis kaptinqa, qhichwa simiyta rimarisaqpuni. Chay punchawmantapachaqa, qhichwa runa llaqtaman chayamuqqa kastilla simita manaa rimayta qunqapusqankuchu.

QUICHWA

54

Qhichwa simipi kay -qa sinchiyachiq kaskaqqa, maypichus samana qillqakunanta riqsichin, jinapis astawan suti kananpaqqa kay (,) tuyruta yuyaykunamanjina qillqakun. Sutikuna sinruchasqa kaptinkuqa, sapa simip qhipanpi qillqakunan tiyan. Jinapis, qhichwa simipiqa, kaytaqa, kay -ta kaskaq rikuchin; jinapis astawan suti kananpaqqa, samana tuyru qillqayqa allinpuni.
Kay Chuqiyapu llaqtapi papata, siwarata, uqata ima puquchinku. Wawqiyqa aylluman, llaqtaman, suyuman ima rirqa.

Rimaycha achkha kaptinkuqa, sapa qhipanpi samanata qillqananchik tiyan.

jukpa

Mamakuna yankinankupaqqa ruki papata, pali papata, qhini chuuta, imilla papata, miski uqata ima apasqanku.

Jallqakunaqa yana punchuta, chumpi aqsuta, yuraq chumpita, yana allmillatawan awaq kasqanku. Jallqa runata, yampara runata, qallcha runata, yura runata imaqa qhichwa kasqankuta inku.

Rimay qutupi tawqa rimaykuna, rimachaykuna kaptinku sapa jukpa qhipanpi samanata qillqakun.
Quchapampa jatun llaqtaman rini, chaypi masiykunawan tinkukuni, wak llaqta masikunata riqsini, imaymana llaqtata riqsimuni, imaymana mikhuyta mikhuni, miski aqhata upyani, chaymantataq kutimpuni. 55
QUICHWA

Kallawayaqa jallpankuta samachiq kasqanku, sapa qapanapiri imaymana puquyta tarpuq kasqanku, watamanta watari jallpata samachiq kasqanku, in. Wawakunaqa yachaywasipi qillqanku, panqata awirinku, yachasqankumanta takirinku, pukllarinku ima.

imaymana rimarinku,

Qhichwa simipi rimayqa juk iqichayniyuqlla, juk yuyay awariyniyuqlla,21 jinapis kay yuyay awariy tikrakuptinqa kay samana qillqakunan tiyan, sinchiyachiq -qa kasqaqtataq yapakunan tiyan.
Mamay kunan Tinkipayamanta chayamunqa. Kunan Tinkipayamanta chayamunqa, mamayqa. Mamayqa, kunan Tinkipayamanta chayamunqa. Chakra runa qayna wata qhuyaman yaykumurqanku.

Qayna wataqa, chakra runa qhuyaman yaykumurqanku. Qhuyaman yaykumurqanku qayna wata, qhuya runaqa.

Runa rimasqanta riqsichikuchkaptin.


Mamaykuqa: Ama sarata takankichu, waqanman ispa, iwaq kayku. paqtataq

Jatun tatakunaqa sawarakuqkunata: Maqanakuspaqa tukuy imata wasiykichik ukhupi pampaykunkichik, mana pimanpis willakunachu ispa iq kanku.

Yachaywasipi kachkaptiy yachachiqniyqa: Tutamanta jamunkichik ispa, iwarqayku.

21 Yuyay awariy simiqa kastilla simipiqa sintaxis iyta munan.


QUICHWA

56

Sutinchay. Kay -qa kaskaqqa, mana samanallatachu qillqakunanta rikuchin manaqa, iskay chiku qillqakunantapis riqsichillantaq. Mayqintachus qillqakunantaqa ikuchkasqanmanjina kanan tiyan. awpaq rimaykunapiqa iskay chiku qillqakunanta rikuchichkan. Tinkichiq rimaykuna22 kaptinku.
Ruwanaykichikta tukuchaytawanqa, tukuyniykichik kutimunkichik.

Qaya chisi Tinkipaya llaqtaykichikman chayaptiykichikkamaqa, uqaykuqa ruwachkasqaykuta tukurparisqaykua ari.

Chiku samanamanta (;) Kay chiku samanaqa, awirichkaspa achkhata samana tiyan, chaytam rikuchin. Kay chiku samanaqa kayjina qillqapi qillqakun. Qhawarinachik: Tinkichiq rimaykuna ukhunpi chiku samanawan qillqasqa kaptinku wak rimaymanta karunchanapaq qillqakun.
Paykunaqa mana jallpayuq kaspa, mana imayuq kaspa juqharikunku; jinamanta llakiypi, phutiypi, wakcha runajina ima kawsanku. Manaa kukata tarpuyta atinkuchu, manaa mikhunankupaq kapunchu, manaa qullqiyuq kankuchu; chayrayku, wak llaqtaman kawsaq ripuchkanku.

22

Tinkichiq rimay isqaqa, kastilla simipi oracin coordinada iyta munan. QUICHWA 57

Tapuq tuyrumanta (?) Wakin qhichwapi qillqaqkunaqa mana kay (?) tapuq tuyruta qillqakunanta inku. Kayqa qhichwa simipi ima tapuypis kay -chu kaskaqwan, tapuq suti rantiwan, manaqa -ri kaskaqwan ikuptin riqsikuna. Jinapis, astawan suti kananpaqqa, qillqakullan. Tapuq rimaytaqa tapuq suti rantiwan23 kaptinku riqsikun. Jinapis kay (?) tapuq tuyrutaqa tapuyta wichqanallapaq qillqanallanchik tiyan.
Imataq kay mikhuy? Ima ispataq jamusqari? Maymantaq chusachkanki? Maymantataq chayjina qhapariy jamuchkan? Maykaqtaq kutimunki? Maykaqkamataq chayjinata wawata waqachinki? Maykapitaq chay wakata ranqhachkanku? Machkhakamataq liwra papa? Pitaq jamunan tiyan? Pipaqtaq chay punchuta awachkanki? Mayqintaq kunan ripunqa? Mayqin wawataq unqusqa karqa?

Sutinchay: Maykaqpis kay: ima, pi, may, mayqin, mayka, machkha, jayka, maykaq suti rantiwan tapukuptinqa kay -taq kaskaqwanpuni qillqakunan tiyan, mana jaykaqpis kay kaskaqtaqa urmachikunanchu tiyan. Ichapis rimaypiqa urmachikunman, jinapis qillqaypiqa manapuni.
23 Tapuq sutiranti isqaqa, kastilla simipi pronombre interrogativo iyta munan. QUICHWA 58

Tapuq rimayqa kay -chu kaskaqwan ikullantaq.


Watiqmantachu mana pinqakuspa kutimun? Yachaywasiman yachaq riyta munallankitaqchu?

Wasiykipi mamaykipunichu awayta yachachisunki?

Kay -ri kaskaqwanpis atillanchiktaq.


rimariypi

tapukuyta

Maymantataq kanki? Ururu llaqtamanta kani. Qamri? Ima simikunatataq rimayta yachanki? Qhichwa, aymara, warani, weenhayek simita ima rimayta yachani. Qamkunari?

Ayawya tuyrumanta (!) Kay alalay, ayayayay, achachaw, atataw, simikunawanqa tukuy ima sunqunchik ukhumanta lluqsiqtaqa: kusiyninchikta, llakiyninchikta, manchachikuyninchikta, phiakuyninchikta, ima riqsichiyta atinchik. Jinapis astawan kay (!) ayawya tuyruwan qillqakun.
Alalay, qhasaykuchkawan! Ayayayay, chayma kasqaqa! Atatay, makiytam nanaykuchikuni! Atataw, ama jaytawaychu! Achichiw, umayta takaykukuni! Ajajay, qamchu maqawanki! uqacha maqasqayki!

Kay ayawya tuyruwanqa kamachiy rimaytapis qillqakullantaq. Sinchi rimay kasqanta riqsichinapaqtaq kay tuyruwan qillqakullantaq.
59
QUICHWA

Jamuy! Ama waqaychu! Uchha, uchha! Wuru puriy! Juk, iskay, kimsa! Qallariychik!

Risaq! Ripusaq! Manaa kutimusaqchu!

Wichqaq tuyrumanta ( ) Kay ( ) wichqaq tuyrutaqa imatapis qillqachkaspa ichkasqanchikta sutinchanapaq qillqakun. Kaytataq kayjinamanta apaykachakun: Imatapis sutinchanapaq:
uqaykuqa papa chakrata (chay qasa wasapi kaqta) allamurqayku. Tata Mariyanuqa (payqa Titikachipipuni tiyakuq) tukuy raymimanta sumaqta willarikuq. Titiqaqa qucha (tukuy quchamanta astawan patapi kaqqa) Chuqiyapu llaqtapi tarikun.

iq tuyrumanta ( ), ( ) Kay ( ) iskaycha iq tuyruqa, kay ( ) sapa tuyruwanqa kayjina qillqakunapi apaykachakun: Kay ( ) tuyruqa pipis riqsichinapaq qillqakun. imatapis isqanta

Mama Dolores Wanku, Ecuador suyumanta kaqqa, wawakuna awiriytataq qillqaytataq yachaqanankupaqqa: Qhichwa simipi qillqaytataq awiriytataq awasqatajina awariyta yachaqanaykichik tiyan ispa irqa.
QUICHWA

60

Atawallpaqa espaoles panqanta jaywaptinkuqa: Ima sikimirakunataq kaykunari? ispa, panqata chuqasqa.

Jinallatataq imaymana qillqap riqsichinapaq qillqakullantaq.

sutinta

Qayapaq sapa jukniykichik Atlas de Bolivia panqata awirinkichik. Kay Ullanta panqaqa awirina panqa kuchupi kachkan. Chaymanta awirinaykichikpaq maarikuyta atinkichik. Khipukamana, Qillqakamana, Pachakamay yanapaq panqakunataqa yachaywasipi quwanchik.

Kay sapan iq ( ) tuyruqa, kay iskaychaq ( ) tuyrup ukhunpi imatapis iyta munakusqanta riqsichinapaq qillqakun.
Mamayki ruway isuptinpis ruwankipuni. Mamay kayjinata iwarqa: Yachachiqniyki Kayta ruwakipay (watiqmanta ruway) isuptin, tapuytawan ruwallankipuni. Uyariwachkankichu?

Jinallatataq ima simip yuyayninta riqsichinapaqpis qillqakullantaq.


Kay mdulo isqa yanapaq panqawanqa yachaywasikunapi tukuy wawa awiriytataq qillqaytataq yachaqachkanku. Kay mitawa simi kastilla simipiqa peridico iyta munan. Kunanmanta qhipamanqa chay ichkasqanta ama qunqankichu.

61

QUICHWA

Jatun Siqimanta () Kay () tuyruqa rimanakuyta qillqakuchkaptin pichus, imatachus ichkasqanta riqsichinapaq kachkan. Kayjinatataq apaykachakun. Rimanakuypi rimaqta riqsichin.
Santusa maymantataq jamuchkanki? uqaqa yachaywasimanta jumuchkani Imamantaq rirqanki? Yachachiqniyta waturikuq rirqani. Qamri maymantataq jamuchkanki? uqaqa jampinawasimanta jamuchkani, jampichikuq rirqani.

Jinallatataq jawariypi imatapis willakuchkaptinqa, rimaqta riqsichinapaqqa, kay tuyruta qallariynillanpi qillqana tiyan.
Unay pachapi atuqwan quwiwan tinkukusqanku, tinkukuspataq quwiqa Kumpa Atuq maymantaq richkanki? ispa isqa.

Chaymantaqa atuqqa Imapaqtaq yachayta munanki? ispa kutichisqa. Quwitaq Ichapis qamwan riyman ispa, tukurichkani, illasqataq.

Juchuy Siqimanta (-) Imachus sinru qillqapi kasqanta riqsichinapaq. Qaya yachaywasipiqa kay tukuy imamanta rimarisunchik:
- iskay simipi yachachiymanta,
QUICHWA

62

- kawsaypurapi yachaymanta,

- qhichwa, aymara simimanta,

- qhichwa, aymara simipi qillqaymantataq awiriymantataq.

Wathiyata ruwanapaqqa, kaykunata apamunanchik tiyan:


- - - - yana imilla papata uqata chaqalluta aychata kachita ima.

Simikunap phatminta taqan.


Kutimusqantaqmariqa Ku-ti-mus-qan-taq-ma-ri-qa Tarpurimullachkankupuniasina Tar-pu-ri-mu-lla-chkan-ku-pu-ni-a-si-na

Kaskaqkunata rikuchin.

Kutimusqantaqmariqa Kuti -mu -sqa -n -taq -ma -ri -qa Tarpurimullachkankupuniasina Tarpu -ri -mu -lla -chka -nku -puni -a -sina

63

QUICHWA

Kutu simikunamanta
Kutu simikunaqa juchuyyachisqa simikuna kanku. Rimasqanchikta utqhayta qillqayta munaspaqa simikunata juchuyyachina. Qhichwa simi, unay pachapi mana qillqaq kasqanraykuqa kayjina simikuna mana riqsikuqchu karqa. Jinapis kunan pachapi kay qhichwa siminchik tukuypi qillqakuchkasqanrayku, astawanpis yachachiypi apaykachakusqanrayku kayjinamantapis qillqakunallantaq tiyan. Chayrayku kay sinrupi kaq kutu simikunata mana tukuy runachu riqsinku. Jinapis kunanmanta qhipamanqa riqsinanchiktaq apaykachananchiktaq kachkan. Kay kutu, juchuyyachisqa simikunaqa Qillqakamaypi, Khipukamaypi, Pachakamaypi, imaymana yachaykamaypi apaykachakun, chaymanjinataq qillqakunan tiyan. Kaykunataq kanku:
s ch p ws wch wp js jch jp m p t
QUICHWA

sapan chunkakuna, chunkachisqa pachakkuna, pachakchisqa waranqap sapannin, waranqap illan waranqap chunkan waranqap pachaknin junup sapannin junup chunkan junup pachaknin mamaquchap 64

unidad decena centena unidad de mil decena de mil centena de mil unidad de milln decena de milln centena de milln metros sobre el nivel

patan thatki Tt tata Mm mama R rimay Rch rimaycha Rq ruwaq Rchq rimachiq Rsqa rimasqa S suti Sll sutilli J juntachiq Chj chiqa juntachiq Yj yaqha juntachiq Ij imaymana juntachiq

del mar seor seora oracin frase sujeto verbo predicado sustantivo adjetivo complemento complemento directo complemento indirecto complemento circunstancial

65

QUICHWA

Simikunata mirarichiymanta

Qhichwa simita yachachiypi apaykachanapaqqa, sapa yachaykamaypi simikunata mirarichikun. Kayta ruwanapaqqa imaymana yuyaywan llamkakun. Chay yuyaykunari kaykunam kanku. Chinkasqa, puusqa simikunata rikcharichiymanta Qhichwa simi mana tukuyiqpi rimarikusqanraykuqa wakin simi chinkapuchkanku, wakintaq puurichkanku. Mana chinkakapunankupaqqa, manataq puuspallajina kanankupaqqa, chaykunata rikcharichina tiyan.
awra kiti kamayuq khipukamayuq diverso parte, lugar tcnico, especialista, experto en especialista en matemtica

Sapa llaqtapi imaymana simi apaykachakusqanmanta Tukuy llaqtanchikpiqa tukuy qhichwa kaqkunaqa mana kikin simikunatachu apaykachanku, manaqa sapa llaqtapi wakinqa wak simikunawantaq rimarinku. Kayqa qhichwa siminchikta qhapaqyachin, chaytaq manchay allin. Chayrayku kaypiqa ima simikunatachus imaymana llaqtapi rimarikusqanta rikuchikuchkan. Riqsispataq apaykachananchikpaq jinamantataq qhichwa siminchik wiarinqa. Kayjina simikunaqa kaykunam kankuman:

QUICHWA

66

unu/yaku Chuqiyapu llaqtapi yaku inapaqqa unu simita apaykachakun. Chuqichaka, Quchapampa, Putuqsi llaqtapiqa unu inapaqqa yaku simita apaykachakun. manya/chiru Ecuador suyupi kay chiru simita inapaqqa manya simita apaykachakun. Bolivia suyupi manya inapaqqa kay chiru simita apaykachakun. tamya/para Ecuador suyupi para apaykachakun. Bolivia suyupi tamya apaykachakun. kamcha/janka Ecuador suyupi janka inapaqqa kamcha apaykachakun. Bolivia suyupi kamcha inapaqqa janka apaykachakun. simita simita inapaqqa inapaqqa tamya para simita simita

Simip yuyayninta mirachiymanta Qhichwa simita wiachinapaqqa riqsisqa simikunap yuyayninta qhapaqyachiyta atikun. Kayjina yuyaywanqa kay simikunata apaykachakuchkan.
simi Kay simiqa imawanchus mikhunchik, runap qallu rimasqanta inapaq, palabra isqata inapaqpis apaykachakun. 67
QUICHWA

ruri Kay simiqa imapis imap ukhunpipis kasqanta inapaq, kunantaq ndice inapaq apaykachakun. panqa Kay simiqa chuqllupta maytuq suqan, jinapis kunan pachapiqa libro inapaq apaykachakun.

Musuq simita paqarichiymanta


Qhichwa simipi mana musuq yuyayniyuq simikuna kaptinqa, paqarichiyta atikullantaq. Kaytari imaymana qhichwa simip kayninmanjina paqarichikun. Wak simikunata paqarichinapaqqa: Iskay simita tinkikun, manaqa iskay tinkisqa simiman kaskaqta yapakun, jinamantataq musuq simikunata, musuq yuyaywan wallparichikun. Kay simikunataq kaykunajinam kanku:
Qillqakamay Lenguaje inapaq apaykachakun. Qillqakamana Mdulo de lenguaje inapaq apaykachakun. Khipukamay Matemtica inapaq apaykachakun.

Khipukamana Mdulo de matemtica inapaq apaykachakun. Pachakamay Ciencias de la vida inapaq apaykachakun.
QUICHWA

Wallpaykamay Expresin y creatividad inapaq apaykachakun. 68

Sunquyuqkamay tica y moral inapaq apaykachakun.

Wak yuyayniyuq iskay simita apaykachakun. Kayqa qhichwa simip kayninmanjina kanan tiyan. Jinaqa sutilliqa sutip awpaqinpipuni rinan tiyan. Jinapis kay iskay simiqa mana tinkisqachu rinku. Kayqa qhichwa simipi mana iskay tuqyaq uyariq, iskay phukuq uyariq juk simillapi riyta atisqankurayku. Kayjina simikunataq kanku.
ruwana qillqa yupay siqi pukllana qillqa Ima pukllaytapis pukllanapaq qillqa chiqan kuchu kullku kuchu kaqcha kuchu Yupaywan tupusqa sinru. 90 tupuyuq kaq kuchu. Imatapis ruwanapaq qillqa

90 tupuymanta astawan juchuy kaq kuchu.

90 tupuymanta astawan jatun kaq kuchu.

Iskay simita wak yuyaywan apaykachakuyta atikun, jinapis juknin simimanqa juk kaskaqta kaskachiyta atikullantaq. Kay musuq simikunaqa qhichwa simip kayninmanjinapuni kanan tiyan.
chunka puylu decilitro iyta munan. pachak puylu centilitro iyta munan. waranqa puylu mililitro iyta munan.

Qhichwa runaqa imaymana simita paqarichinku, chay simikunataqa riqsichikunan tiyan. Kayjina simikunaqa kaykunam kanku:

69

QUICHWA

mitawa waqcha pachakchu

peridico ikun. propaganda comercial ikun. trailer ikun.

Qhichwa simip saphinman wak kaskaqta yapaykuyta atikullantaq. Maykaqchus wak kaskaqta kaskachikuptinqa yuyayninqa wakjinayarillantaq. Kay simikunari kaykunajinam kanku:
yachay Yachachiy yachaqay Yachakuy yachapayay yachaq Yachachiq yachaqaq yachakuq yachachikuq yachapayaq Kastilla simipiqa saber iyta munan. ensear iyta munan. aprender iyta munan. acostumbrarse iyta munan; wakin kutitaq aprender iyta munan. imitar iyta munan. sabio iyta munan. profesor iyta munan. estudiante iyta munan. el que se acostumbra iyta munan. autodidacta inapaqpis apaykachakullantaq. imitador iyta munan.

Wak simimanta simikunata qhichwarichiymanta Mana qhichwa siminchikpi wakin simikuna kaptinqa wak simimanta simikunata kikin yuyayniyuqta qhichwachiyta atikun. Kay simikunari kaykunam kanku.

QUICHWA

kilu aruwa kintal kamiyun awtu kawra 70

liwa liwra iktariya munisipiyu uwija riwu

karpita kimiku tasa injurmal

tikniku uphisina mital jurmal

Wak simimanta simikunata maarikuymanta


Wak simimanta kaq simikunataqa mana maakuspa qhichwachiyta atikuptinqa, imaynachus kasqanjinata maarikuyta atikun. Kayjina simikunari kaykunam kankuman.
bisiesto moto bomba Parkinson Down

Sutinchanapaq. Mana ima simitapis maakunallachu. Maakullaptinchikqa ichapis qhichwa simip siminkunata chinkachiyta atinchik. Ima simipis qhichwapi mana kaptinqa kay simip ukhunpi maskanaraqcha kanman, manapuni tarispaqa, manapuni wakta paqarichiyta atispaqa ichapis maarikuna kanman. Jinapis kaytaqa manchay maskakusqanmantaraq ruwana kanman. Manaqa ichapis siminchikta chinkanayachichkanchikman, wakchanayachichkanchikman ima.

Kikiniq simikunamanta
Qhichwa simipi wak simipijina imaymana kikiniq simikuna tiyan. Kay simikunaqa wakjinata ikunku, wakjinata qillqakunku, kikin yuyayniyuqtaq kanku. Qhichwa simita qhapaqyachinapaqqa ichapis qillqachkaspa juk kikin raphillapitaq iskay kikiniq simita qillqakuyta atikunman. Kay kikiniq simikunaqa kaykunam kanku:
saywa siqi yaku chiqan machina qayakama kamcha para jayu tastara taslara unu kiti wayru paqarinkama janka tamya awqa mapa agua lugar cubo hasta maana tostado lluvia enemigo

Qhichwa simip kayninmanjina simita qhapaqyachiymanta Qhichwapi ima simitapis paqarichichkaspaqa, chaymantataq qillqachkaspaqa qhichwa kawsayninchikpa yuyayninta yuyarispa, kayninta ima mana qunqarispa qillqananchik tiyan. Qunqanchikman chayqa, qhichwa simip kaynintacha wakjinayachinchikman, chaytaq mana allinchu kanman. Qhichwap kawsayninta, yuyayninta yachaspaqa mana qunqananchikchu tiyan. Chaytaqa qhichwa siminchikpi
QUICHWA

72

qillqanapaqqa sumaqtam riqsinanchik tiyan. Riqsispataq sumaqta apaykachananchik tiyan. Qhichwa simipiqa mana kastilla simipijinachu juk simillawan imaymana yuyayta iyta atikun, manaqa sapa ruwaypaqqa juk simi tiyan. Qhichwa simipi runatapis, uywatapis, imakunatapis sutichananpaqqa imaymana simi tiyan. Imatachus mayllanapaq, imaynatachus, imawanchus khuchunapaqpis juk simi tiyan. Chay tukuy yuyaykunatari sumaqta riqsinanchik tiyan. Kaypiqa kay simikunap yuyayninta umancharikunachik:
Apay Pusay Wikchuy Qharquy Taqsay Mayllay Kachay Apachiy Kutuy Khuchuy Chiqtay Kay simitaqa imatapis apanapaq apaykachakun. Kay simitaqa runata pusanapaq apaykachakun. Kay simitaqa imatapis wikchunapaq apaykachakun. Kay simitaqa runata, uywata qharqunapaq apaykachakun. Kay simitaqa pachata, chukchata taqsanapaq apaykachakun. Kay simitaqa mankata, qiruta, puquyta, uyata mayllanapaq apaykachakun. Kay simitaqa runata maymanpis kachanapaq apaykachakun. Kay simitaqa imatapis maymanpis apachinapaq apaykachakun. Kay simitaqa raphita, tilata (iskay kutunawan) kutunapaq apaykachakun. Kay simitaqa aychata, tantata (juk khuchunawan) khuchunapaq apaykachakun. Kay simitaqa kulluta (ayriwan) takaspa chiqtanapaq apaykachakun. 73
QUICHWA

Tukuchanapaq
Runa siminchikta awpaqman purichinapaq, kallpachakunanpaq, allinta kawsarinanpaq tukuy runa kay ancharisqa qillqayta, simikunata, kaskaqkunata ima qillqananchik tiyan. Juk qillqaylla tukuy runapaq kanan tiyan, juk yuyaylla, juk sunqulla kananchikpaq.

QUICHWA

74

awirisqa panqakuna
Berrios, Jos David 1904 Elementos de Gramtica de la lengua keshua. La Paz: Gonzales y Medina Libreros Editores. Cardona, Lionel 1994 1 kaq, 2 kaq, 3 kaq, 4 kaq, 5 kaq, 6 kaq, 7 kaq, 8 kaq khipukamana. La Paz: Ministerio de Educacin, Cultura y Deportes. Cerrn Palomino, Rodolfo 1994 Quechumara. La Paz: Cipca. 1993 Normalizacin en lenguas andinas. Pedagoga Intercultural Bilinge, t. V. Serie Pedagoga general y didctica de la pedagoga intercultural bilinge. Quito: Abya Yala. Cotacachi, Mercedes 1994 ucanchic quichua rimai yachai. Licenciatura en lingstica andina y educacin bilinge. Cuenca, Ecuador: LAEB/Universidad de Cuenca. Gonzales Holgun, Diego 1608/1993 Vocabulario de la lengua Qquichua. Ecuador: Proyecto Educacin Bilinge Intercultural. Lara, Jess 1978 Luis, Isabel 1998 Diccionario quechua-castellano y castellanoquechua. La Paz: Los Amigos del Libro. 4 kaq, 5 kaq, 6 kaq, 7 kaq, 8 kaq qillqakamana. La Paz: Ministerio de Educacin, Cultura y Deportes.
75
QUICHWA

Montalvo, Adrin y otros 1999 Vocabulario pedaggico quechua. La Paz: Ministerio de Educacin, Cultura y Deportes. Pari, Adn 1996 1 Kaq, 2 kaq, 3 kaq qillqakamana. La Paz: Ministerio de Educacin, Cultura y Deportes. Plaza, Pedro 1995 Qhichwata qillqanapaq. La Paz: SNE. Quiroz V., Alfredo 1998 Qhichwa simipirwa. La Paz: Ministerio de Educacin, Cultura y Deportes/Unicef. Religiosos franciscanos 1905/1998 Vocabulario polglota incaico quechua aimara castellano. Tipografa del Colegio de Propaganda Fide del Per. Lima: Ministerio de Educacin.

QUICHWA

76

QHICHWA SUYUPI TANTAKUSPA KAY PANQATA ALLINCHAYPI, SUTINCHAYPI, ARI NIYPI YANAPAQKUNA
Putuqsi llaqta: 12, 13, 14 punchaw, aymuray killa 2010 wata
N 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 NOMBRES Y APELLIDOS GELFEN ARICOMA ROSENDO MARTNEZ VILLCA JUAN ISLA GUALBERTO QUISPE PEDRO PLAZA MARTNEZ ELAS FANOLA PEARANDA ANA COLQUE CHAMBI CELESTINO CHOQUE JHONNY REMOS FERNANDO MAMANI ZRATE PRUDENCIO MALLKU MONTERO PEDRO LEN AYAVIRI MELINA CHOQUE PARY EDNA C. OTONDO PARY INDALICIO VARGAS COCA ALEJANDRO NEZ G. JOS LUIS PARY O. GERMN ISLA M. ANASTACIO GALLEGO Z. PEDRO SOLIZ M. MARGARITA HERMOZA GONZALES ARTURO SERRANO HERRERA GREGORIO ALMENDRAS VALLEJOS REN VIDAURRE HERRERA BASILIA CHOQUE C.I. 8557080 3982760 6590324 3146961 103920 3694345 1414221 1227567 4630705 3689336 1203908 2257340 3970983 4630697 2133743 5297783 1250058 5109864 3708615 10537183 827903 3693387 3138619 1337447 5564455 ORGANIZACIN SINDICATO PROV. TALULA - SINDICATO SINDICATO UNIBOL QUECHUA PROEIB ANDES ESFM EDUARDO AVAROA PROFESORA - BETANZOS ACCIN ANDINA DE EDUCACIN CENAQ ESFM EDUARDO AVAROA UMSA ESFM ISMAEL MONTES ACCIN ANDINA DE EDUCACIN UNIV. PEDAGGICA SUCRE ESFM PARACAYA PROGRAMA GOOD WAY CONSULTOR QUECHUA CSUTCB ORIGINARIO ORGANIZACIN SEDUCA - COCHABAMBA TEC - EIB CENAQ CODECC - COCHABAMBA CENAQ CENAQ QUICHWA

Edicin con escritura normalizada.

77

26 27 28 29 30 31 32 33 34 35 36 37 38 39 40 41 42 43 44 45 46 47 48 49 50

ARMANDO CLAROS JUYARI MARIANELA MNDEZ LOAYZA JUANA JANCO CHOQUERIBE GLADYS MRQUEZ FRAS DAYSI ARANDO LLANOS VCTOR RAMREZ ANAGUA NORA GONZLEZ ESTRELLA INOCENCIO FLORES ROMERO ELIODORO TACA MARTNEZ ISABEL SOTO HUANACO NARCISO CAYO BELN DAVID CONDORI ZUNAGUA JOS LUIS OPORTO ESTRADA VICENTE CONDARCO CARACILA ALFREDO QUIROZ V. FROILN CONDORI A. SATURNINO MAROZ CAMACHO ANASTACIO GALLEGO Z. JULIN ISLA JUAN JOS SALAZAR VICENTE F. CONDORI QUISPE MARTHA COLQUE COACA ADRIAN MONTALVO ESTELA VARGAS AURORA QUINTEROS

3050318 1094880 1384948 394147 3698631 3675523 1143314 627887 1284169 1308950 1360173 1383242 1287588 617161 346535 2334077 1657132 3708615 6590324 3809762 1338214 1225216 1029121 3579612

ESFM CHAYANTA UNIV. SAN FRANCISCO XAVIER CH. ESFM EDUARDO AVAROA ESFM SIMN BOLVAR UATF UATF UMRPSXCH EXTENSIN ISEC SUCRE ESFM PARACAYA ESFM EDUARDO AVAROA ESFM EDUARDO AVAROA ESFM EDUARDO AVAROA ESFM EDUARDO AVAROA ESFM EDUARDO AVAROA ESFM A.M.J. QHICHWAKAMAYUQ FRUTCAS FSUTLOQP ORIGINARIO SINDICATO ORIGINARIO ESFM EDUARDO AVAROA UMSA - ESTUDIANTE M. E. - DGES M. E. - UPIIP M.E. - UPIIP

QUICHWA

78

79

QUICHWA

QUICHWA

80

81

QUICHWA

QUICHWA

82

83

QUICHWA

QUICHWA

84