You are on page 1of 362

AHMET YESEV NVERSTES

MTEVELL HEYET BAKANLII

MAYALAR ve TRKLK
Yrd.Do.Dr. smail DOAN

Mays-2007

YAYIN NO: 01 Bilimsel Kaynak Kitaplar Serisi

MAYALAR ve TRKLK
Yrd.Do.Dr. smail DOAN

Grafik & Tasarm

SFN Televizyon Tantm Tasarm Yaynclk Ltd. ti. Tel: (0312) 435 15 95 www.sfn.com.tr

Bask
TOF Plaka Matbaaclk A.. Tel: 0312 267 08 97

ISBN 789-9944-237-00-0 Ahmet Yesevi niversitesi Mtevelli Heyet Bakanl Adres: Takent Cad. 10.Sokak. No: 30 06490 Bahelievler / ANKARA Tel: (0312) 215 22 06 Faks: (0312) 215 22 09 www.yesevi.edu.tr ayubilgi@yesevi.edu.tr

NDEKLER
NDEKLER .................................................................................................................................... III SZ BAI .............................................................................................................................................IX SUNU ............................................................................................................................................... XIII KISALTMALAR ................................................................................................................................ XV THAF ...............................................................................................................................................XVII AMERKA YERL HALKLARI HAKKINDA GENEL BLG ....................................................... 1 Kuzey Amerika Yerlileri................................................................................................................ 1 Meksika ve Orta Amerika Yerlileri ............................................................................................... 2 Gney Amerika Yerlileri ............................................................................................................... 2 Amerika Ktas Yerli Halklarnn Trklkle likileri ................................................................... 2 Amerika Yerli Halklar ve Trklkle Balantlar Konularnda Yaplan almalar .................... 4 GAZ MUSTAFA KEMAL ATATRK ve TRK DL .................................................................. 11 Gne Dil Teorisi ........................................................................................................................ 12 Tahsin Mayatepek ve almalar .............................................................................................. 15 MAYALAR ........................................................................................................................................... 23 Mayalarla lgili Yanl Bilgilendirmeler .................................................................................... 23 MAYA TARH ve CORAFYASI ...................................................................................................... 26 n Maya Dnemi (M.. 10.000-3.000) ..................................................................................... 26 Eski Maya Dnemi (M.. 3.000-400) ........................................................................................ 27 Klasik Maya Medeniyetinin Kurulu Dnemi (M.. 400-M.S. 250) ......................................... 27 Klasik Maya Medeniyetinin Gelime Dnemi (M.S. 250- 800) ................................................. 27 Klasik Maya Medeniyetinin k Dnemi (M.S. 800-950) ..................................................... 28 Baka Medeniyetlerin Ynetiminde Olduu Dnem (M.S. 950-1526) ...................................... 28 spanyol gali (1526) ................................................................................................................. 28 Bugnk Mayalar ve Maya Corafyas ...................................................................................... 29 Maya Tipleri ................................................................................................................................ 30 MAYALARDA BLM ....................................................................................................................... 33 Takvim Sistemi............................................................................................................................ 33 Maya Gkbilimi ......................................................................................................................... 35 MAYALARDA SANAT ...................................................................................................................... 37 Maya Mavisi................................................................................................................................ 39 Maya Dokumas .......................................................................................................................... 40 Dokuma tezgh .......................................................................................................................... 40
III

MAYA DLNN GRAMER ZELLKLER .................................................................................. 84 SES BLGS ........................................................................................................................................ 87 nller ....................................................................................................................................... 87 a nls ............................................................................................................................. 87 a nls ............................................................................................................................. 87 a nls ............................................................................................................................. 87 aa nls ............................................................................................................................. 87 e nls .............................................................................................................................. 87 e nls ............................................................................................................................. 88 e nls .............................................................................................................................. 88 ee nls ............................................................................................................................. 88 nls ............................................................................................................................. 88 i nls ............................................................................................................................. 88 i nls ............................................................................................................................. 89 i nls ............................................................................................................................. 89 ii nls ............................................................................................................................. 89 o nls ............................................................................................................................. 89 oo nls .............................................................................................................................. 89 o nls ............................................................................................................................. 90 oo nls ............................................................................................................................. 90 nls ............................................................................................................................. 90 u nls ............................................................................................................................. 90 u nls ............................................................................................................................. 90 u nls ............................................................................................................................. 90 uu nls .............................................................................................................................. 91 nl Uyumlar ........................................................................................................................... 91 nl uyumunun bozulduu haller ......................................................................................... 92 nszler ..................................................................................................................................... 92 b nsz ............................................................................................................................ 92 ch nsz ............................................................................................................................. 93 ch nsz ............................................................................................................................ 93 d nsz ............................................................................................................................ 93 h nsz ............................................................................................................................ 93 j nsz ............................................................................................................................ 93 k nsz ............................................................................................................................ 93 k nsz ............................................................................................................................ 94 l nsz ............................................................................................................................ 94 m nsz ............................................................................................................................ 94 n nsz ............................................................................................................................ 94 p nsz ............................................................................................................................ 95 p nsz ............................................................................................................................ 95 s nsz ............................................................................................................................ 95 t nsz ............................................................................................................................ 95 t nsz ............................................................................................................................ 95 ts nsz ............................................................................................................................ 96 ts nsz ............................................................................................................................ 96 tz nsz ............................................................................................................................ 96 tz nsz ............................................................................................................................ 96 w nsz ............................................................................................................................ 97
IV

x nsz ............................................................................................................................ 97 y nsz ............................................................................................................................ 97 SES OLAYLARI .................................................................................................................................. 98 nllere ait ses olaylar ............................................................................................................ 98 Vurgusuz orta hece dmesi ..................................................................................................... 98 nsz tremeleri ...................................................................................................................... 98 # h tremesi ........................................................................................................................... 98 # y tremesi ........................................................................................................................... 98 # w tremesi .......................................................................................................................... 98 # p tremesi ........................................................................................................................... 98 nszlerde Nbetlee Kullanm .............................................................................................. 99 Gme (Metatez) .................................................................................................................... 99 EKL BLGS ................................................................................................................................ 100 MAYA DLNDE KELME YAPMA YOLLARI ................................................................ 100 Birleik simler .................................................................................................................. 100 Tabiat Taklidi Kelimeler ................................................................................................... 100 kilemeler Yoluyla Kelime Yapma ................................................................................... 100 Ekler Yoluyla Kelime Tretmeler .................................................................................... 100 - ak/ -ak/ -ah/-ek eki ..................................................................................................... 101 - ik/-uk eki ..................................................................................................................... 101 - al/el eki ........................................................................................................................ 101 - che eki ........................................................................................................................ 101 - il/ul eki ........................................................................................................................ 101 - in eki............................................................................................................................. 101 - inah eki ........................................................................................................................ 101 - kil eki .......................................................................................................................... 102 - LaK (lak/lah, tak/tah, nak/nah) eki .............................................................................. 102 - lik / luk / lok eki .......................................................................................................... 102 - sik eki .......................................................................................................................... 102 - sil /tsil / tzil / sol eki ..................................................................................................... 102 - tal eki : ......................................................................................................................... 102 - yah eki .......................................................................................................................... 102 SM EKMLER ........................................................................................................................... 103 okluk eki ................................................................................................................................ 103 Olmak yardmc fiilinin Maya dilinde kullanl ................................................................ 103 Soru kelimeleri ........................................................................................................................ 103 Maya dilinde mastar (infinitive) ekilleri ............................................................................. 103 Eksiz Mastar ........................................................................................................................... 103 - k / - h eki ..................................................................................................................... 103 - l eki............................................................................................................................... 104 - mak eki ........................................................................................................................ 104 - tik eki .......................................................................................................................... 104


Maya Dilinde Hece ................................................................................................................. 104 Maya Dilinin Say Sistemi ...................................................................................................... 104 MAYACA LE TRKE ORTAK KELMELERN TAHLL ................................................... 106 aal / alik ................................................................................................................................. 106 aal ............................................................................................................................................. 106 aal / al ...................................................................................................................................... 107 aban ........................................................................................................................................... 107 akaan / akaknak ..................................................................................................................... 107 akam .......................................................................................................................................... 108 akan ........................................................................................................................................... 108 akat ............................................................................................................................................ 108 aktub .......................................................................................................................................... 108 awat .......................................................................................................................................... 108 baak / bak ................................................................................................................................. 109 baalche .................................................................................................................................... 109 baach / beech............................................................................................................................ 109 balam / balan / balam / balum ................................................................................................. 110 bat ............................................................................................................................................ 110 baatz / beatz/baats (bee) ....................................................................................................... 111 bah ............................................................................................................................................. 112 bakam ........................................................................................................................................ 112 bal / balinah .............................................................................................................................. 113 beetik ......................................................................................................................................... 113 bekech ..................................................................................................................................... 114 bik / biki / bikix / bixi................................................................................................................ 114 bik............................................................................................................................................. 114 bilim .......................................................................................................................................... 114 bin.............................................................................................................................................. 115 bits/ biit ( biz )......................................................................................................................... 115 bok ............................................................................................................................................. 115 bolay ......................................................................................................................................... 115 bon / bonik / boon ..................................................................................................................... 115 boch........................................................................................................................................ 116 bul / buul .................................................................................................................................. 116 buts / buutz .............................................................................................................................. 116 buuh ........................................................................................................................................... 117 cheel / chel (al, el, il) ......................................................................................................... 117 chilib (ilib).............................................................................................................................. 117 chlik ......................................................................................................................................... 117 chaak / chachak / chak .............................................................................................................. 119 chak ......................................................................................................................................... 120 chalmal ...................................................................................................................................... 120 che / cheche ........................................................................................................................... 120 cheem / chem............................................................................................................................. 120 chich .......................................................................................................................................... 121 chowak ..................................................................................................................................... 121 chuun ......................................................................................................................................... 121 eal .............................................................................................................................................. 121 ensik......................................................................................................................................... 122
VI

eex / et / et ............................................................................................................................... 122 ep .............................................................................................................................................. 122 hax ............................................................................................................................................ 122 ich / ichil / wichil ...................................................................................................................... 122 iik / ik ....................................................................................................................................... 123 ikim ........................................................................................................................................... 123 im............................................................................................................................................... 123 itsin........................................................................................................................................... 124 ix / wix....................................................................................................................................... 124 kak/ kak .............................................................................................................................. 124 kal............................................................................................................................................. 125 kamas ....................................................................................................................................... 125 kax / kaz / kas ......................................................................................................................... 125 keken / keken .................................................................................................................... 126 kex / keex / kexik ................................................................................................................. 127 kin / kiin / kin ......................................................................................................................... 127 kooch / chuch ...................................................................................................................... 127 koba......................................................................................................................................... 128 kop ........................................................................................................................................... 129 kuukum / kuukul / kukul .................................................................................................... 129 kabah ........................................................................................................................................ 130 kalak ......................................................................................................................................... 130 keh / keh / keh / ceeh ........................................................................................................... 130 kom .......................................................................................................................................... 130 koos / kos / kots / kox ............................................................................................................... 131 kuch / kuuch ............................................................................................................................. 131 kukuluk...................................................................................................................................... 131 kukut ......................................................................................................................................... 131 mamak ....................................................................................................................................... 131 meex / meex ............................................................................................................................ 132 miis / mis .................................................................................................................................. 133 ok .............................................................................................................................................. 133 ok / ook...................................................................................................................................... 133 oos / us....................................................................................................................................... 134 otzil / otsil................................................................................................................................ 134 oox / ox ..................................................................................................................................... 134 otoch / wotoch / yotoch ............................................................................................................ 134 pilis / piliz ............................................................................................................................. 134 sak ............................................................................................................................................. 135 sap ............................................................................................................................................. 136 sats............................................................................................................................................ 136 semet ........................................................................................................................................ 136 sis / sis ...................................................................................................................................... 136 siklik ......................................................................................................................................... 136 sipit ........................................................................................................................................... 137 son ............................................................................................................................................. 137 sul .............................................................................................................................................. 137 suu ............................................................................................................................................. 137 tuban ....................................................................................................................................... 138
VII

taasik / tasah ............................................................................................................................. 138 tak / tek ..................................................................................................................................... 138 tos .............................................................................................................................................. 138 tot............................................................................................................................................... 138 tsoocts / tzootz / tsots.............................................................................................................. 139 tul............................................................................................................................................... 139 tumbuluk .................................................................................................................................. 139 tus ............................................................................................................................................. 140 tuy.............................................................................................................................................. 140 u ................................................................................................................................................ 141 ul ............................................................................................................................................. 141 wakax ....................................................................................................................................... 141 xach .......................................................................................................................................... 143 xiw / xiw .................................................................................................................................. 143 xok / xook.................................................................................................................................. 143 ya / yak/ yakunah ..................................................................................................................... 144 yaax / yax/ yaax / yax / yax .................................................................................................. 145 yax kin...................................................................................................................................... 145 yey ............................................................................................................................................. 145 yok ........................................................................................................................................... 146 MEKSKADA TRKE KAYNAKLI YERLEM BRMLER ADLARI ............................ 147 MAYACA TRKE SZLK......................................................................................................... 151 SONU................................................................................................................................................ 195 BBLYOGRAFYA ........................................................................................................................... 197 ALBM .............................................................................................................................................. 233 MAYALARIN KIDA YAZILI ESERLER ........................................................................ 235 MAYA HEYKEL VE ABDELER .......................................................................................... 238 MAYA SERAMK SANATI .................................................................................................... 251 MAYA ALTIN LEME SANATI ........................................................................................... 256 MAYA ALGILARI ................................................................................................................ 259 MAYA ANTK EHRLER .................................................................................................... 263 ALTUN HA ............................................................................................................................... 265 BONAMPAK ............................................................................................................................ 268 CHCN TZ .......................................................................................................................... 272 CAHAL PECH .......................................................................................................................... 281 KABAH..................................................................................................................................... 284 KARAKOL ............................................................................................................................... 288 KOBA........................................................................................................................................ 292 PALENQUE (Lakamha) ........................................................................................................... 296 SEYBAL ................................................................................................................................... 302 TKAL (Mutul) ......................................................................................................................... 306 TULUM..................................................................................................................................... 311 UXMAL .................................................................................................................................... 316 XUNANTUNCH ..................................................................................................................... 324 YAXCHLN ........................................................................................................................... 327 YAX HA .................................................................................................................................... 330 BUGNK MAYALAR ......................................................................................................... 335
VIII

SZ BAI
2004 yl Hazirann son gnleri Trkistanda akam zeri Ahmet Yesev Trbesinin karsnda, Nevruz lokantasnda otururken telefonum ald; arayan Mtevelli Heyet Bakanmz Namk Kemal Zeybek Bey idi. Bir gn nce okumu olduu Mayalarla ilgili kitaptan etkilendiini, benim bunlar hakknda bilgi sahibi olup- olmadm ve ne dndm sordu. Ben de, telefonda anlatlabilecek kadar olan bilgilerimi aktardm; birka gn sonra Ankarada olacam syledim. Cevap kesindi; Hocam, ayn ikisi Cuma gn sizi bekliyorum mutlaka demiti. 2 Temmuz 2004te Ankarada, Mtevelli Heyet Bakanl Binasndaki, Bakanlk odasnda, Prof. Dr. Reat Genin yannda Zeybek Bey; Atam Bumin Kaandan aldm grevi, sizin omuzlarnza tevdi ediyorum dediinde, niversitenin Trk Kimdir? Projesini balatm olduk. Bu projede, Trk Kimdir? sorusuna cevap arayacaktk. Trkln Asya, Avrupa, Sibirya, Kafkasya ve Yeni Ktadaki izlerini arayp, yaayan kavimlerle Trklk arasndaki balantlarn inceleyecektik. Proje kapsamndaki ilk almamz, Romanya ierisinde yaayan 800.000 nfusa sahip Sekeller oldu. Bu konuda yaptmz aratrma ve inceleme sonularn Atillann Torunlar Sekeller ad altnda 2005te yaymladk. Trkln Asya ve Avrupa ktalarndaki izleri hakknda az ya da ok yazl kaynaklar vard. stelik bu corafyay bildiimizden, saha aratrmalarnda nelerle karlaabileceimizi, nerelerden yardm alabileceimizi biliyorduk. Bu kez, Trk bilim adam sfatyla Yeni Ktada da Trkln izlerini arayacaktk. Yeni Ktada Trklk dediimizde, hemen karmzda Kzlderililer ile ilgili bilen bilmeyen birok kimsenin yorumlarda bulunduunu, bu konuda mthi bir bilgi kirlilii olduunu grdk. Mayalar ile ilgili bilgiler ise daha ok iin mistik ynleri, bilinmezlikleri zerine kurgulanan hayali ve uydurma bilgilerdi. e, konu hakknda daha nce yaplm olan almalar tespitle baladk. Bu almalar ierisinde, bilim temeline dayanmayan uydurma havadisleri ve kaynaklar elemeye altk. Karmza kan tablonun zlmesi olduka zordu. Yurt dnda yaymlanan eserlerin ou, ngilizce ve spanyolca idi. Bu eserlerde smrgeci-istilac gler, Mayalar kendi llerine gre ilkellik ve neredeyse yamyamlkla tasvir etmekte, ancak, karlarndaki medeniyet seviyesinin ykseklii karsnda da zaman zaman samimi itiraflarda bulunmakta; salam bilgiler de vermekteydiler. Bu bilgileri elemek gerekiyordu. Konu hakknda Trkiyede ise Gazi Mustafa Kemal Atatrkn dil ve tarih almalar srasnda yapt bir grevlendirme sonucu gelen, ak olmayan bilgilere dayal grler bulunmaktayd. Gazi Mustafa Kemal Atatrkn, Meksikaya 1932de Bykeli olarak grevlendirdii
IX

Tahsin Mayatepekin raporlar ve bu raporlarda bahsettii James Churchwardn 1931-1934 aras yaymlad Mu Ktas ile ilgili teorilerinin yer ald kitaplardr. Gazi Mustafa Kemal Atatrk, bahsi geen bu eserleri Trkeye evirtip okumu ve bir daha da ilgilenmemitir. Buna ramen bu konu, zaman zaman Trkiyede, zellikle magazin haberleri arasnda abartlp, bilinmezlikler ardna atlan bir konu olmutur. Neticede Trkiyede bilinen, Mayatepekin raporlarnda bahsettii tepe kelimesi ve James Churchwardn Mu Ktas teorisine dayal efsanelerdi. Fakat, zellikle Trk bilim adam Reha Ouz Trkkan bata olmak zere, Osman Nedim Tuna, Abdlmecit Doru ve daha ok halkbilimi asndan aratrmalar yapan Ahmet Ali Arslann almalar, dierlerinden farkllk arz ediyordu. Bunlar da dorudan Mayalar hakknda yaplan almalar deildi. almamzn bize rehber olabilecek yurt ii ve yurt d yaynlarn tespitinden sonra, saha aratrmas safhas balamt. 2005 Nisan-Temmuz aras Meksika merkezli Guatemala, Belize, Elsalvador ve Hondurasta bulunan Mayalar bata olmak zere Amerika yerli halklar ile Trk kltr arasnda benzerlikler, ortaklklar zerinde aratrmalar yapmak zere yola ktk. Ancak, Elsalvador ile Hondurasa gidemedik. Nfus ve arkeolojik malzeme younluunu dikkate aldmzda Meksika, Guatemala, Belize yeterli grld. Meksikada, bata Meksico City olmak zere Ohaka, Merida, epaz, Tuhla Gutti, Palenque, Kankun, Tulum, etamal ehirleri ve evreleriyle beraber btn Yukatan blgesini tarayp, Maya Antik ehirlerinde bulunduk. Buralarda konuyla ilgili almalar yapan niversite ve Aratrma Enstitleri ile grtk. Meksika ierisinde Palanque, Bonampak ve Meridada yerli ahaliyle bizzat grmeler yaparak, soruturma ve derleme metotlaryla bilgi topladk. Belizede bulunan 12 Maya Antik ehrinin tamamn grp, mzelerde incelemelerde bulunduk Guatemalada, Tikal antik Maya ehri bata olmak zere, Yaha, Flores, Peten blgesinin tamam, Atitlan ve Guatemala City ile Antik Guatemala ehirlerini gezip, mzelerinde incelemelerde bulunup, zellikle Peten blgesi Mayalar ile birebir grmeler yaptk. ay sren saha aratrmamzda, yaklak 8.000 km. yol kat edilmi olup, 10.000 civarnda fotoraf ekilmitir. Mmkn olduunca, ktphanelerde bulunan eserlerin fotokopileri ile satta bulunan, konu ile ilgili nem arz eden eserleri satn alp incelemelerimizde kullanmaya gayret sarf ettik. Saha almas sonras elde ettiimiz bilgileri, konumuz erevesinde deerlendirme safhas balamt. almamzda konu sralamas dorultusunda nce Amerika Ktas Yerli Halklar hakknda baz temel bilgiler ile bu konuda yaplan almalar hakknda, okuyucuya n bilgi vermeye gayret ettik. Konu hakknda Trkiyede bilinen, zellikle Gazi Mustafa Kemal Atatrk ve Tahsin Mayatepekin almalarnn esaslarn, bilim gr erevesinde ksaca sunmaya altk. Yaptmz alma, zellikle bir Maya Tarihi, Etnografyas, Kltr almas deildi. Dolaysyla Mayalarn tarihleriyle ilgili teferruatl anlatmlara girmediimiz gibi, Mayalarn etnik yaps, bilimlik aratrmalarndaki ayrntlar, inan sistemlerinin incelikleri gibi konular zerinde de fazlaca durma ihtiyacn hissetmedik. almamzn temel amac; Mayalar ile Trklk arasnda balant olup-olmadna ynelikti. Bu sebeple Maya tarihi hakknda geni bilgi vermek yerine, okuyucuya Mayalar hakknda fikir verebilecek lde Mayalarn tarihi, corafyas ve Mayalar
X

hakknda verilen yanltc bilgileri dzeltecek bilgileri sunmaya gayret ettik. Yine Maya bilim ve sanat hakknda, Trklkle balantlar kurabileceimiz konular ele almaya altk. Maya dilinin gramerini, eldeki malzeme erevesinde deerlendirip, zelliklerini gstermeye altk. Daha nce yaplan almalarn hi birisinde, bizim ele aldmz metot kullanlmam; Maya dilinin yaps bu ekilde incelenmemitir. Burada, konu ile ilgili nceki almalar gz nnde tutulmu olup, deerlendirmelerin tamam bize aittir. Bu blmde adeta Trkenin bir lehesi ya da aznn gramer zellikleri incelenir gibi konu ele alnm, Trklk Bilimi Aratrmalarnda kullandmz diyalektoloji yntemi uygulanm, Maya dilinin ses ve ekil bilgisi ele alnm olup, cmle yapsna girilmemitir. Maya Dili ile Trkede bulunan ortak kelimeler blmnde 116 kelime, madde ba olarak ele alnp, alt balklarla beraber yaklak 300 kelimenin etimolojik incelemesini yaparak, bu kelimelerin ayn kkten geldiini gstermeye altk. Bu etimolojik almada, bilimin btn ltleri gz nnde tutulmutur. Akabinde, Meksikada bulunan Trke kaynakl yerleim birimlerinin adlar hakknda ksaca bilgi verip, listesini de ekledik. almamza, kendi hazrladmz yaklak 2.800 maddelik Mayaca-Trke bir szlk de ilave ettik. Bibliyografya blmnde, grp kullandmz eserler dnda, haberdar olduumuz ya da konu ile ilgilenenlere hazr kaynak olmas asndan 800 akn eser listelenerek, okuyucunun hizmetine sunulmutur. Eserin Albm Blmnde, Mayalarn Kda Yazl Eserleri, Heykel ve Abideleri, Seramik ve Altn leme Sanatlarnn rnekleri ile Maya alg aletlerini gsteren blmler konulmutur. Yine Albm blmnde, Maya Antik ehirlerinden grntler ile gnmz Mayalar hakknda bilgi verebilecek resimler eklenmitir. ok farkl dillerden oluan kaynaka bata olmak zere, sahann zorluu dikkate alndnda yaptmz yanllklar ve eksiklerin hogryle karlanacan umuyorum. Bizi ktalar tesine gnderip Gazi Mustafa Kemal Atatrkn bilim ve Trklk yolunda aratrmalarnn devamn salamamza, bir Trk Bilim adam olarak bu sahada yaplan ilk bilimlik eseri ortaya karmamza vesile olan Namk Kemal Zeybektir. ahsmza gvenip, boynumuza bu kutsal yk vuran Sayn Zeybek ile Ahmet Yesev niversitesinin bize inanan ynetici kadrolarna, dnyann br ucunda yalnzlk ve yoksulluk iinde brakmayan Zafer Kibara, yazmalarm titizlikle takip eden Gkad zkaynar ve Burin Erdala burada teekkr etmek, benim iin zevkli bir grevdir. Eserin yaymlanmas aamasnda en az benim kadar heyecan duyup emei geen ve kitab baskya hazrlayan Mustafa Yeilyurta gnl dolusu sevgilerimi burada belirtmek istiyorum. Akademik hayatmn hemen her safhasnda yanmda olup, bilgeliinden istifade ettiim, bu almamda da bana gvenini eksik etmeyerek destek olan; eseri inceleyip, Sunu yazsn yazma inceliini gsteren Hocam Prof. Dr. Ahmet Bican Ercilasuna, daha sonraki almalarmda da Grkl Tanrnn izin verdiince Trkle hizmetten baka bir amacm olmayaca szn vererek, kranlarm arz ediyorum. Meksikada, Trk Bykeliliinde scaklk ve misafirperverlik grdk. Eliliimizin personeline, zellikle Antalyann Tahtac Trkmenlerinden Trklk ve vatan akyla yanan dostum
XI

Ali Karabulut, seyahat irketi sahibi olan Adanann yaz delikanls Necmettin Tra, Belizede otel ve gazinolarda alan Trk asll personelden Cengiz avdar, Murat Kalander, Blent Yeilyurt, Binali Akka, Hlya-Mehmet Baaran ve adn u an hatrlayamadm dostlarm, bize gnllerini, evlerini atlar, Belize ve Guatemalada yol arkadam olan smail Tan Sander ile hepsinin burada adlarn anarak, saolun dostlar diyorum. ngilizce eserlerden yararlanabilmemizde zaman kazandran Ahmet Yesev niversitesi ngiliz Dili ve Edebiyat Blmnden rencilerim Fatih Sarkan ile Fahri Grpnara, kendilerinin de ileride yapacaklar akademik almalar grme arzusuyla teekkr ederim. niversitenin yeni yaplanmasnda Mtevelli Heyet Bakanlna atanan Emekli Orgeneral etin Doan ve Genel Koordinatr E. Haldun Solmaztrk, eserin Trklk bilimi aratrmalar nemine binaen yaymlanmasn azu ettiler ve bunun iin her trl kolayl saladlar. Saolsunlar. Eer bu esere tebrik ve alk gelecekse, bunlarn boazmdan haram lokma geirmeyen babam h Mehmete, haram st emzirmeyen anam Habibeye, akllar erdiklerinden bu yana babalarnn daima yurt dndan gelmesini bekleyen kzm Yeliz ile olum Kutlukkaana ve onlara yokluumda babalk da yapan anneleri Emire Doana gelmesini arzu ediyorum. Eserin Trklk lemi ile Trklk Bilimi Aratrmalarna faydal olmas dileiyle. Palaque / Krehir / Trkistan 2005-2006 Yrd.Do.Dr. smail DOAN

XII

SUNU
Yrd.Do.Dr. smail Doan, saha almalarna devam ediyor. Kafkasyadaki Gktrk (Runik) aretli Yaztlar, Dou Avrupadaki Gktrk (Runik) aretli Yaztlar ve Atillann Torunlar Sekellerden sonra imdi de Mayalar ve Trklk. Dnyann bir ucunda da olsa Trkln izlerinin peinde Dr. Doan. Bu defa Orta Amerikada, Meksikada, Belizede, Yukatan yarmadasnda. Onbin, belki de yirmibin yl nce Asyadan Amerika ktasna gm olan Mayalar arasnda Trkln izlerini aratryor. Kzlderililer ve zellikle Mayalar, biz Trklerin her zaman ilgisini ekmitir. Belki de mazlmun yannda olma zelliimiz, Amerikan filmlerinde durmadan ezilen, ldrlen, yok edilen Kzlderililerle bizim aramzda bir merhamet kprs oluturmutur. Bu sebeple, onlar hep kendimizden birileri olarak grdk. Atatrk dneminde Trkiyenin Meksika bykelisi Tahsin Bey, tepek kelimesinin, Mayalarda tepe anlamna geldiini ve daha birok benzer zellii raporlarla Ankaraya yollad zaman, ok heyecanlandk; Tahsin Beye Mayatepek soyadn verdik. smail Doan eserinin giriinde, Kzlderililere ilgimizin tarihesini de veriyor. Osman Nedim Tuna, Mecit Doru, Ahmet Ali Aslan ve Reha Ouz Trkkann almalar. Bu arada hi bilmediimiz bir balant da, Amerikadan Trk dnyasna doru kurulmu. Otto Rerigu adl bir Amerikal, Kazanl Tatar bilgini ve Kazan limler Akademisi Bakan brahim Halfine 1860larda uzunca bir mektup yazarak, Kzlderili dilleriyle Trkede ortak olduunu dnd kelimelerin listesini gndermi. Fakat brahim Halfin lp de onun yerine lminskiy adl misyoner oryantalist geince, Rerigunun mektubu, umursamaz bir ilgisizlik dnyasnda kaybolmu. smail Doan, 2005 Mays ile Eyll arasnda, da tepek dolaarak Mayalarn l, Kie, Lakondon kabileleri arasnda onlarn dillerini anlamaya alm; hallarn, kilimlerini resimlemi; Maya medeniyetinden kalma ehirlerin fotoraflarn ekmi. Elimizdeki kitap bylece bir aratrma eseri olmann yannda, bir albm nitelii de kazanm. Esasen inceleme ve resim yoluyla tespit, Doann almalarnn balca zelliklerinden biridir. Mayalar ve Trklk, Amerika Yerli Halklar Hakknda Genel Bilgi, Gazi Mustafa Kemal Atatrk ve Trk Dili, Maya Tarih ve Corafyas, Mayalarda Bilim, Mayalarda Sanat, Maya Dilinin Gramer zellikleri, Maya Dilinde Kelime Yapma Yollar, Mayaca ile Trke Ortak Kelimelerin Tahlili, Meksikada Trke Kaynakl Yerleim Birimi Adlar, Mayaca-Trke Szlk, Bibliyografya, Albm blmlerinden oluuyor. zellikle 116 kelimenin Trkeyle benzerliinin gsterildii Mayaca ile Trke Ortak Kelimelerin Tahlili ile Mayaca-Trke Szlk blmleri ilgi ekici. Dikkatli bir gzle szle baktmzda, baz kelimeler arasndaki benzerlik, hemen ilgimizi ekiyor. Amak, delmek anlamndaki ach, rmak, glet anlamndaki akaan, batrmak anlamndaki banah, ok, okluk anlamndaki chok ve daha pek ok kelimeyi buna
XIII

rnek olarak verebiliriz. Doan, bunlar tek tek ele alm; eski ve yeni Trk lehelerindeki benzer biimleriyle karlatrm ve baz sonulara ulam. Bu sonularn bir ksm, hatta birou tartlabilir. Ancak ortada asla ihmal edilmemesi gereken benzerlikler var. Dr. Doan, saha almasndan sonra Alfredo Barrera Vasquesin Diccionario Maya, Maya-Espaol, EspaolMaya, Mexico, 2001 ve John Montgomerynin Maya (Yucatec) Dictionary and Phrasebook, New York, 2004 adl szlkleriyle, benzer baz szlkleri ve Amerikan yerlileri zerindeki baz eserleri inceleyerek cesaretle bu benzerlikler zerine gitmi; bence, Trke-Mayaca karlatrmalarna nemli bir balang yapmtr. Trk dilci ve tarihileri bugne kadar -birka istisna dnda-, dilimizin ve tarihimizin hep bilinen devirleri zerinde durdular. Uzak gemi ve uzak ilikiler, bilim adamlarmzn gndemine pek girmedi. Oysa Macarlar, dillerinin 3-4000 yl ncesine uzanyorlar; Hint-Avrupallar 7-8000 yl nceki Proto-Hint-Avrupa dilinin rekonstrksiyonunu yapyorlar. Hatta Rusya ve ABDde byk aile teorileri kurularak, insan dilinin kklerine inilmeye allyor. Bence Trk bilim adamlarnn da uzak gemi ve ilikilere eilmelerinin zaman gelmitir ve ite smail Doan, bu eseriyle, bu alanda nemli bir adm atmtr. Talebem olduu iin onunla gurur duyuyorum ve elimizdeki gzel almas dolaysyla kendisini tebrik ediyorum.

Prof. Dr. Ahmet B. Ercilasun

XIV

KISALTMALAR
: Hangi sesin nnde kullanlyorsa o sesin kelime banda, eer arkasnda kullanlyorsa kelimenin sonunda olduunu ifade eder. ~ : alternans iareti. : ses deiim ya da geliim ynn gsterir. < > Alt. : Altay Trkesi. Ar. : Arapa. Azr. : Azerbaycan Trkesi. Balk. : Balkar (Karaay Malkar) Trkesi. Bk. : Bakurt Trkesi. BT : Bat Trkesi. BU : Umar, Bilge, Trkiyedeki Tarihsel Adlar, nklp Kitapevi, stanbul, 1993. Clauson : Sir Gerard Clauson, An Etymological Dictionary of Pre-thirteenth Century Turkish, Oxford, 1972. ag. : aatay Trkesi. v. : uva Trkesi. : Eski Trke kelime kknde kullanlan palatal d sesi. DB : Manzano, J.R. Bastarrachea, Diccionario Basico Espaol Maya Espaol, mpreso y Hecho en Yucatan, Mexico, 1992. Dial. : dialekt. DLT : Divan Lgat-it Trk, Besim Atalay evirisi, TDK Yaynlar, Ankara, 1986. DM : Vsques, Alfredo Barrera, Diccionario Maya, Maya Espaol, Espaol Maya, Editorial Porra, Mxico, 2001. DS : Derleme Szl, TDK Yaynlar, Ankara, 1972 DTO : M. Pavet de Courtelle, Dictionnaire Trk Oriental, Paris, M DCCC LXX. DtS : Nadelyaev, V. M., Drecnetyurkskiy Slovar, Leningrad, 1969. EP : Diaz-Bolio, Jose, Vocabularo Espaol Maya, Merida, Yucatn, 1975. Erm. : Ermenice. ETSV : Alylmaz, Do. Dr. Cengiz, Eski Trkenin Sz Varlnn Dz ve Ters Dizimi, Kurmay Yaynlar, Ankara, 2004. : Farsa. Far. Gag. : Gagauz Trkesi. H.E. : Hasan Eren, Trk Dilinin Etimolojik Szl, Ankara,1999. Hak. : Hakas Trkesi. HK : Hseyin Kazm Kadri, Byk Trk Lgati, 4 cilt, stanbul 1927 1945. HZ : Zlfikar, Prof. Dr. Hamza, Trkede Ses Yansmal Kelimeler TDK Yaynlar, Ankara, 1995.
XV

: Reit Rahmeti Arat, Kutadgu Bilig, ndeks III, TKAE, stanbul, 1979. : Karakalpak Trkesi. : Goiyaeva, S. A., Cynev, H. ., Karaay-Malkar Orus Szlk, Moskva, 1989. : Koybal Trkesi. : Karaay Malkar Trkesi. : Krgz Trkesi. : Karaim Trkesi. : Krm Tatar Trkesi. : Kumuk Trkesi. : Kazak Trkesi. : Montgomery, John, Maya (Yucatec) Dictionary and Phrasebook, H. Boks, Inc., New York, 2004. Mo. : Moolca. : Litzinger, W.,- J., Bruce, R. D., Maya Tan Spoken Maya, Introduction to Grammar MS Common Phrases Special Vocabularies English Maya Glossary, Ediciones Euroamericanas, Mxico, 2002. Nog. : Nogay Trkesi. : sesin dtn gsterir. OFar. : Orta Farsa. OY : Tekin, Prof. Dr. Talat, Orhon Yaztlar, TDK Yaynlar, Ankara, 1988. zb. : zbek Trkesi. R : Rumca. Sag. : Sagay Trkesi. SDD : Trkiyede Halk Azndan Sz Derleme Dergisi, Trk Dil Kurumu Yayn, stanbul, 1939. Sevortyan : . . , , , 1974. Tar.S. : Tarama Szl, Trk Dil Kurumu Yaynlar, Ankara, 1988. Tat. : Tatar Trkesi. TBAS : Baytop, Prof. Dr. Turhan, Trke Bitki Adlar Szl, TDK Yaynlar, Ankara, 1997. TDK : Trk Dil Kurumu. Tel. : Telet Trkesi. TKAE : Trk Kltrn Aratrma Enstits. TLS : Karlatrmal Trk Leheleri Szl, Kltr Bakanl Yaynlar, Ankara, 1992. Trk. : Trkiye Trkesi. Trkm. : Trkmen Trkesi. TRS : Tatarsko Russkiy Slovar, Moskva, 1966. TS : Trke Szlk, Trk Dil Kurumu Yayn, Ankara, 1998. Tung. : Tunguzca. Tuv. : Tuva Trkesi. Uyg. : Uygur Trkesi. Yak. : Yakut Trkesi. Yun. : Yunanca.
XVI

KB KKal. KM-OS Koy. Kry. Krg. Krm. KTat. Kum. Kzk. MDP

Trkn lmsz nderi, Gazi Mustafa Kemal ATATRKe ithaftr.

AMERKA YERL HALKLARI HAKKINDA GENEL BLG


nsann Kuzey Amerikaya ayak bast ilk tarih kesin olarak bilinmemekle birlikte, ilk gler, yaklak 30-40 bin yl nceki son buzul dnemine kadar gtrlr. Yeni kta olarak adlandrlan Amerika Ktasnn (Kuzey-Orta ve Gney) yerli halklarnn, Anakara olarak kabul edilen Asyadan, ounlukla Berring boaz yoluyla buraya deiik zaman dilimleri ierisinde gtkleri varsaylr. Berring boazndan geilerin iki ya da daha farkl zamanlara dayand dnlr. Birincisi, henz Berring boaznn sular altnda kalmadan nce, kara paras olduu dnemlerde; ikincisi, Berring boaznn, yerkredeki buzlarn erimesiyle sular altnda kaldktan sonraki dnemlerde olduudur. Bu dnemler iinde boazn, kn donduu zamanlarda kzaklarla, yazn buzlarn zld zamanlarda ise kayklarla geildii dnlmektedir. Bunun yannda, Hans Breur, Pasifik okyanusu yolu ile Asyadan g olduunu syler1. Bu konudaki tm grleri verip deerlendiren Prof. Dr. Reha Ouz Trkkan, Anakaradan Amerika ktasna gleri u ekilde sralamaktadr2. M.. 40.000 30.000: Berring boazndan buzul dneminde yaya olarak geiler. Australoyid tipler. M.. 25. 000: Ayn yolla ikinci geiler. Negroit tipler. M.. 18.000 9.000: Ayn yolla Eskimo ve Aleutlarn geileri. M.. 5.000: Ayn yolla yeni gler. n-Mongoloyit tipler. M.. 3. 000: Berring boazndan teknelerle geiler. lk Trkler dier bir deyile n Trkler. M.. 2.000 1.000: Berring boazndan kzak ya da kayklarla Na-Denelerin bir ksm. M.. 1.200: Akdeniz Cebelitark - Atlas Okyanusu yolu ile gelen gler. Turskalar. M.S. 1001: Vikinglerin gelii. Bu glerin deiik dnem ve yollardan geldii, gleri farkl kavimlerin yapt konusunda biz de hemfikiriz. Yaptmz aratrma ve incelemelerde elde ettiimiz bilgiler, bu grleri dorulamaktadr. Amerika ktasnn yerli halklarn, Kuzey Amerika Yerlileri, Meksika ve Orta Amerika Yerlileri ve Gney Amerika Yerlileri olmak zere ana grupta snflandrabiliriz. Kuzey Amerika Yerlileri: lk Avrupallar, Kuzey Amerikaya ayak bastnda, ktada yaklak 240 kabile yayordu. ABDli antropolog Alfred Louis Kroeberin aratrmalarna gre ktann, Meksikann kuzeyinde kalan kesiminde km kareye den yerli nfusu, blgelere gre yleydi: California 43,4 kii; Byk Okyanusun Kuzeybat kys 28,3 kii; bugnk ABDnin gneybats 10,7 kii; Columbia-Fra Trkkan, Prof. Dr. Reha Ouz, Kzlderililer ve Trkler, Bir Tarihin, Bir Dramn Hikayesi, E Yaynlar, 4.b, Kasm 2003, stanbul, 75. s  Trkkan, Prof. Dr. Reha Ouz, a.g.e., 77-81.s  http://www.nativearts.8m.com/amerika.htm

Mayalar ve Trklk

ser rmaklar blgesi 7,15 kii; dou blgesi 6,95 kii; Kuzey kutbu kylar 4,02 kii; Byk Havza 2,47 kii; kuzey blgeleri 1,35 kii. Bugnk ABD ve Kanada topraklarnda toplam nfus 1 milyonu biraz at halde, Meksika ve Orta Amerikada yaayan yerlilerin says 5 milyon dolayndadr. Edward Sapirin snflamasna gre, Kuzey Amerikada alt dil ailesi ayrt edilebilir: Eskimo-Aleut dilleri, Algonquan-Wakashan dilleri, Na-Dene dilleri, Penutian dilleri, Hokan-Siouan dilleri ve Aztek-Tanoan dilleri. Joseph H. Greenberg de Amerika yerli halklarnn dillerini, yandaki haritada grld gibi tasnif eder. Meksika ve Orta Amerika Yerlileri: Meksikada bulunan Comsin Nacional Para El Desarrollo De Los Pueblos ndigenas adl kuruluun verdii bilgilere gre, 97.5 milyon nfusu bulunan Meksikann, 12.7 milyonu yerli halktr. Yine ayn kuruluun verdii bilgilere gre, 62 yerli dili konuulmaktadr. Bunlarn bir ksm 1.448.936 Nauatl, 799.696 Maya, 444.498 Mixteco, 452.887 Zapoteco, 297.561 Tzotzil, 3.000 Torahumara v.b. yerlileridir.
Resim 1: J. H. Greenbergin dil tasnifi haritas

Buna Orta Amerikada bulunan Siyu, Keua, Dakato, Apai ve dier yerli halklarn da eklemek gereklidir.

Meksikada kullanlan yaklak 12.000 yerleim birimi arasnda 1200den fazla Trke kaynakl kelimeler kullanlmaktadr. Bu isimler daha ok Nahuatl ve Torahumara yerli ahalinin yaad, orta ve kuzey ile kuzey dou Meksika blgesindedir. Gney Amerika Yerlileri: Berring boaz yoluyla Asyadan Amerikaya gelen gmenler, kuzeyi gneye balayan doal kpry de aarak, M. 6000de Tierra del Fuegaya ulamlar, And Dalar zerinden btn ktaya yaylmlardr. Gney Amerika yerlilerinin doal evre ile kurduklar iliki, bu ilikiyi kurmak iin gelitirdikleri teknoloji trleriyle belirlenebilir. Tarih ve teknoloji kantlar, Gney Amerika Yerlileri arasnda balca drt toplum ve kltr rgtlenme tr ortaya karmtr: Orta And blgesinde sulamaya dayal kltrler; Kuzey And blgesinde ve Antiller evresinde reislie dayal toplumlar; tropik ormanlar blgesinde iftilie dayal kyler; gneyde ise gebe avc-toplayc topluluklar. Gney Amerikada konuulan yerli dilleri; ipa, And-Ekvator, Geypano-Karip ve Hokan aileleri olarak snflandrlr. Amerika Ktas Yerli Halklarnn Trklkle likileri: Asyadan Amerikaya gler srasnda bahsedilen kavimlerin, Trklkle balantlar dikkat ekmektedir. lk olarak, Hans Breuerin Olmek ve Chavin kltrleri ile inin ilk slalelerinden ular arasnda balant kurmas dikkat eker. ular, uzun yllar ini ynetmi olan en eski bir Trk hanedan soyudur.

 Greenberg, Joseph H., Language in the Americas, Stanford University Press, California, 1987, 41.s  Greenberg, Joseph H., a.g.e., 387. s  Geni bilgi iin bkz. Meksikadaki Trke Yer Adlar bahsi.  http://www.nativearts.8m.com/gamer.htm  Trkkan, Prof. Dr. Reha Ouz, a.g.e., 52.s

Amerika Yerli Halklar Hakknda Genel Bilgi

kinci olarak M.. 1.200, Akdeniz Cebelitark - Atlas Okyanusu yolu ile gelen gler. Turskalar teorisinde geen Turskalar, dier adyla Etrskler dikkati eker. Avrupada Etrskler hakkndaki tartma, ngiliz seyyah George Dennisin 1848 ylnda yaynlam olduu seyahatnamesindeki10 kaytlardan sonra balar. Adile Aydann Fransada yaynlad11 Etrskler hakkndaki eserini Etrskler Trk m idiler?12 adyla yaymlamasndan sonra, Trkiyede de dikkatler konuya ekilmeye baland. Adile Aydann balatt Etrsklerin Trkl hakkndaki13 tartma, devam etmektedir14. Her ne kadar Etrsklerin dorudan doruya Trk olduklar tartma konusu ise de bugn artk Etrsklerin Trklkle sk bir balar olduu fikri, baz taraftarlar bulmaktadr. M.S. 500-300 tarihlerinde Berring boazndan teknelerle baz Hun boylarnn Amerikaya ulat15 yolundaki gr de Trklk balantldr. Amerika ktasna Kolombdan yaklak 500 yl nce Norve ve zlandadan baz gemiler, Atlas Okyanusu yoluyla Massachussets ve daha kuzeyde Groenlanda kmtr. Bu Vikingler arasnda Tirker adl Trk olduu tahmin edilen bir kiinin bulunmas, dikkat ekicidir16. Vikinglerin kullandklar Futhark olarak adlandrlan yaznn, Gktrk yazsnn bir versiyonu olmas mmkndr17. Futhark ile zellikle sve, Norve ve Danimarkada yaklak 3500 ta zerinde yazlar yazlmtr. Bunlar ierisinde en ilginci ise 1599 tarihli Nagyszombati Haritalardr. Dorok Mzesi mdr Szepessy Geza, 1955 ylnda Estergonlu bir retmenden drt harita satn alr. retmenin ifadesine gre bu haritalar 1945 ylnn Mart aynda bir Alman vermitir. Szepessy Geza, A nagyszombati VINLAND terkep elkerlesenek trtenete. Magyar Trtenelmi Sezeemle I, New York 1970, 92-96.s. adl eseri ile bunu nereder. Bu haritalardan birinin alt ksmnda, 1599 tarihiyle birlikte Gktrk (Futhark) iaretleri bulunmaktadr. Bu harita, Vikinglerin Amerikaya gidi yolunu gsterir. Burada, haritadaki yazy da dikkate aldmzda, Vikingler vastasyla yaplan gleri Trklkle ilikilendirmek mmkndr. Resim 2de bahsi geen harita grlmektedir18. Tarihteki bu ipularnn yannda bugn hl yaamakta olan yerli halklar zerinde yaplan almalardan hareketle, Amerika ktasnn yerli halklar ile Trklkle ilikilendirebileceklerimiz konusunda karmza genel olarak u tablo kmaktadr. Tabii bu grmz, imdiye kadar konu hakknda yaplan almalarn genel deerlendirmesidir. Amerika ktasnn kuzeyinden baladmzda, bugnk Kanada snrlarnda yaayan Dene ya da NaDene19 yerli halklar, Kanadann gney kesimleri ve bugnk Birleik Amerika snrlarnda kalan Dakota, Siyu, Keua yerli halklar bata olmak zere, irili ufakl Kzlderili olarak adlandrlan muhtelif kabileleri, Trklkle ilikilendirmek mmkndr. Ayrca Amerikann Tennesse blgesinde yaayan, birka asr nce Karaip adalarna terk edilen Trk denizcilerinin, Kuzey Amerikaya gtkten sonra Kzlderililer ile evlenmelerinden doan ocuklarn oluturduu Melulcanlar20 da saymak gereklidir.
 Trkkan, Prof. Dr. Reha Ouz, a.g.e., 78.s 10 Dennis, George, The Cities and Cemeteries of Etruria, Londra, 1848 (Romence: Moroianu, Ersilia, Lumea etruscilor, 2.c, Bucureti,1982). 11 Ayda Adile, Les Etrusques etaient-ils des Turcs? Imprimerie Dauer, Paris, 1971. 12 Ayda, Adile, Etrskler Trk m idiler?, Trk Kltrn Aratrma Enstits Yay., Ankara, 1974. 13 Ayda, Adile, Trklerin lk Atalar, Ayyldz Matbaas, Ankara, 1987. 14 Diker, Selahi Anadoluda On Bin Yl, Trk Dilinin Be Bin Yl, zmir, 2000, 124. s. 15 Trkkan, Prof. Dr. Reha Ouz, a.g.e., 52.s 16 Prof. Dr. Trkkan, Reha Ouz, a.g.e., 39. s 17 Geni Bilgi iin bk. Yrd. Do. Dr. Doan, smail, Dou Avrupadaki Gktrk (Runik) aretli Eserler Albm, TDK Yaynlar, Ankara, 2000, Futhark Blm 18 Yrd. Do. Dr. Doan, smail, a.g.e., 255 numaral resim. 19 Stewart, Ethel G., Dene ve Na Dene Kzlderilileri, Cengiz Handan Amerikaya Kaan Trkler 1233 M.S., eviren: Eref Bengi zbilen, Trk Dnyas Aratrmalar Vakf Yaynlar, stanbul, 200, 1-490. s 20 Prof. Dr. Trkkan, Reha Ouz, a.g.e, 42.s

Mayalar ve Trklk

Resim 2: Vikinglerin Amerikaya gelilerini gsteren harita

Meksika ve Orta Amerika blgesinde yani Belize, Guatemala, Elsalvador, Honduras gibi lke snrlar ierisinde, bata bugn genel olarak Maya olarak adlandrlan halklar olmak zere (ki Mayalar ierisinde Trklkle dorudan ilgilendirebileceimiz Kie ve ller gelmektedir), Meksico City ehrinin kuzeyinde, ehre yaklak 90 km mesafede bir blgede yaayan Torahumaralar ve Azteklerin devam saylan, Dou ve merkezi Meksika ile Kuzey Dou Meksikada yerleik Nauatl yerlilerini de Trklkle ilikili sayabiliriz. Gney Amerika blgesinde, nkalarn devam olan halklarn bir ksm ile de Trklk ilikilendirilir, ancak bu konuda yaplan almalar olduka azdr. Gney Amerika yerlilerinin Trklkle ilikilendirilmesi, nka kltrnn Maya ve Aztek kltrne benzemesi sebebiyledir. Bu konuda maalesef dorudan bir alma bulunmamaktadr. Bu halklar, dillerinde bulunan yeteri saydaki Trke kelimeler, yaay ve inanlar ile muhtelif benzerlikler ve ortaklklarn ortaya konmas sonucunda Trklkle ilikilendirilmektedir. Bu ilikilendirme, dorudan doruya Trk soylu olduklar tezinin yannda, Trklerin, bu halklar ile ok nceleri ya birlikte ya da komu olarak yaam olduklarn da akla getirmektedir. Bahsi geen yerli halklar, dorudan doruya Trk soylu olmasalar bile, eldeki bulgulardan, bunlar ierisindeki baz katmanlarn dorudan Trklkle balantl olduu anlalmaktadr. Bu benzerlik ve ortaklklarn ise tesadf olmad, eldeki bilgi ve bulgular, bilimin nda deerlendirildiinde aka grlmektedir. Amerika Yerli Halklar ve Trklkle Balantlar Konularnda Yaplan almalar: Amerika yerli halklar ve Trklkle balantlar hakknda yaplan aratrma, inceleme ve deerlendirme almalar yeni deildir. Amerika yerli halklarnn menei konularnda ilk kez 16. yyda Edward Brarewood adl bir ngiliz, Berring Blgesini gstererek, Tatarlarn elinde olan Asyann Kuzeydou kara paras, Amerikaya gei
4

Amerika Yerli Halklar Hakknda Genel Bilgi

yolu olmutur diyerek21, dolayl da olsa Trklkle balantlarndan bahseder. Daha sonra 1672 ylnda Londrada John Josselyn, New-Englands Rarities Discovered adl dergide, Dakota yerlilerinden Mohawk Kzlderililerinin dillerinin Tatarca ile benzerliinden bahseder22. John Josselyn, dilin Trke ile ayn olduunu da iddia eder. 1800lerde Von Humboldt, Amerika yerli dillerinden derledii 137 kelime kknn, Ural Altay Dil Ailesinde bulunan dillerle, hatta zellikle Uygurca ile izah edilebileceini bildirir23. Bu almadan sonra Otto Rerigunun yapm olduu aratrmalar ve bu konuda Kazan limler Akademisine yazm olduu mektuplar, dikkat ekicidir. Philedelphiada yaayan Otto Rerigu24, 1861 ylnda, Kazan limler Akademisinin bakan brahim Halfine 25, Arap harfleriyle ve Kazan Tatar Trkesi ile yazlm bir mektup gnderir26. O. Rerigu, F. L. O. Rochrig27, R. J. A Williamson28, S. R. A. Riggs29 ve benzeri kaynaklardan yararlanarak Siyu, Keua ve Dakota yerlileri ile Mayalarn dillerindeki Trke benzerlikleri belirlemi ve bunlar yazarak, Kazan limler Akademisinden yardmlama istemitir.
Resim 3: John Josselynin makalesinin kt dergi kapa30

Ancak o sralarda Halfin lm, 6 ubat 1861 tarihinde Kazan limler Akademisinin bana N. . lminskiy31

gemitir. N. . lminskiy, Otto Reriguya herhangi bir cevap yazmaz. Cevap alamayan Otto Rerigu, 1863 ylnda tekrar bu kez Rusa bir mektup daha yazar32. Otto Rerigu, bu mektubunda da, Philedelphiann bir kartpostal zerindeki fotorafn da gnderir; fotorafn kenarlarna not derek yerli halkn yaad blgeleri de gsterir. Otto Rerigunun srarl mektuplarna karlk lminskiy, nihayet bu konuyla ilgilenmediklerini belirten bir cevap yazar33.
21 Prof. Dr. Trkkan, Reha Ouz, a.g.e, 111.s 22 , .., , ,1996, 71. s 23 Prof. Dr. Trkkan, Reha Ouz, a.g.e, 117.s 24 Frederih Luiss Otto Rerigu (1827-1941), NewYork ve Washington, Pennsylvania eyaletlerinde Profesr olarak grev yapar; tp doktoru ve arkiyatdr. 25 brahim Halfin; Azbuka ve Grameri, Kazan 1809, Cengiz Han ve Aksak Timurun Hayat, 1822, adl eserlerin yazar olup uzun yllar Kazan limler Akademisi Bakanl yapmtr. Halfinler tannm bir ailedir. brahim Halfinin dedesi Sagit Halfin eitim bilimcidir. arlk dnemi Rusyas, Sagit Halfinin, eitim metodlarn Rus eitim sistemine uygular. brahim Halfinin olu shak Halfin de tannm bir bilim adamdr. 26 , .., a.g.e 22.S 27 Rochrig, F.L.O., The Language of the Dakota or Siox Indians, Washington, 1772, 19. s 28 Williamson, R. J., English Dakota School Dictionary, Topy Ouye Press, 1766, 144 . s 29 Riggs, S. R. A., Dakota English Dictionary, Washington, Government Printing Office, 1790 X-665. s 30 , .., a.g.e ekler blmnden 31 N. . lminskiy, mehur Alman asll Yahudi dilbilimci Jakop Kerrin yetitirdii, papaz dilbilimcidir. Orta Asya ve Sibirya halklar zerine yapt almalarla tannmtr. Sovyet Rusyann igal ettii Orta Asya ve Sibirya halklarnn her birine ayr ayr Kiril asll alfabe kabul ettirilmesi fikrinin sahibidir. Leningratta Pukin Kltr Evi olarak adlandrlan mzede Kazan limler Akademisinden getirilmi N. . lminskinin de arivi bulunmaktadr. , .., almasnda bu arivde Otto Rerigunun mektuplarn 141/73 kayt numarasyla bulur. Bu bilgiler den alnmtr. 32 , .., a.g.e ekler blm. 33 , .., a.g.e 4-60.S

Mayalar ve Trklk

Resim 4: Otto Rerigunun Kazan limler Akademisine yazd Arap alfabesi ile Tatar Trkesi mektuptan rnekler

Otto Rerigu mektuplarnda, Siyu ya da Dakotalarn Ural-Altay dil ailesinden olabileceini ifade eder. Bunlarn Dou Avrupa, Sibirya ve Orta Asya halklaryla benzetiini, Orta Avrupa Fin Uygur ailesiyle de benzerlikleri olduunu syler. 17-18. yy.da Missouri nehirleri ve Missisipi arasndaki steplerden Skalistih dana, Kaliforniya ve Arkansas blgelerinde yaam olan Siyularn, Dakota, Mandan, Vinnebagu, Jidatsa, Apruka gibi diyalektleri bulunmaktadr. Siyular; 1862, 1872, 1890 yllarnda Amerikal ynetimlerce gruplar halinde ge zorlandlar. En son 1963 ylnda 77.000 civarnda Siyu, Kuzey ve Gney Dakota, Karina, Montina, Nebraska gibi birbirinden uzak blgelere yerletirildiler. Bir ksm Kanadann eyaletlerine gtler. Onlarn tarihleri, destanlar, halk inanlar, folklorlar zerinde F.Kuper, M.Rid gibi aratrmaclar alt34.

Resim 5: Otto Rerigunun Kazan limler Akademisine gnderdii Rusa mektup

Otto Rerigu, Siyu dilindeki sap-sapa kap-kara, cet-cera kpkrmz gibi Trke mantkl ikilemelere dikkati eker. Siyu dilinde yn gsterme grevinde kullanlan son ek +ta/+te ekini, Trk lehelerinde kullanlan yn gsterme edat grevindeki yakta ile benzetirirken, Siyu dilindeki +sa / +se ekini Trkedeki balk, mleki rneklerindeki meslek yapm eki olan +I ile birletirmektedir. Siyu dilinde kullanlan wakan hakan kelimesindeki kelime ba #w nsznn, Trke kelime ba # K sesi ile denk olduunu, wakan < kagan deiimi eklinde gelitiini ifade eder. Otto Rerigu, elindeki kaynaklardan Trke ile ilgili grd kelimeleri de tarayarak bir liste halinde vermitir. Siyu, Keua ve Maya dilleri iin vermi olduu rnekler unlardr:
34 , .., a.g.e, 16-18.s

Amerika Yerli Halklar Hakknda Genel Bilgi

Siyu Dilinde ate bagana baha ekta u ik ine ii kan kanke kapo, kapaho kapun meme mi sa/se sosok ta / -ta tani wakan yasu/yaco yudek yuhep yuta Keua Dilinde acikya ari as as ba baldz bil boya bulan agla al ani i uba ur i, i

Anlam35 baba direk yal adam ne tarafta imek iki kk karde i orta damar hat,yol kapmak srmak, kovmak meme ben +I yal adam +A armak hakan ceza/yasak boaz/yutak yutma/yutu yemek Anlam alma, ak zayf az az, ok deil maymun baldz bilmek boya dnmek sakal kaya say, tutar kenar, u sa durmak meyve suyu, imelik su

Trk Dilinde ata / aga / eti bagana baba, babay yakta iv/imek iki eni/ine/iney i/ie/i orta kan ang kayak yolu, pist kapuv kabuv / kapmak meme / emek ben / min +CI kke ul yakta (tarafta) tangi kagan yasav yutak yutu/yutuv yota, yotuv Trk Dilinde ak ark az az biin baldz bilmek boya buram sacal sal san ik tk, e durmak i/i

35 Eserde kelimelerin anlamlar Rusa olarak verilmitir. Rusadan Trkeye tarafmzdan evrilmitir.

Mayalar ve Trklk

Keua Dilinde ike ipa ipa kaa kaun kali karwn kasa khapao khipu kiiol ko kok kol,gol ku kuli kua la mi misi na ori paku por poy pulut pus sat sunga sunka ar, ar tak takhla ta tata, tayta tawga tawga tok tuka uuk wage
8

Anlam iki apa hala gmek, gemek gelin kaln karn kesmek kaba ip glmek srmek, kovmak gkyz kurtarmak koymak kl ku -la/ile m kedi ne? hrsz bakmak yakmak, kor oyun, oynamak duman akan su, dkmek sat sonuncu sakal tutmak dahi talmak/dalmak tamak baba ta/da yn, tepe paralamak, dokumak tkrme minicik, kk amca, day

Trk Dilinde iki apa apa gmek, gemek katun kaln karn kesmek kaba ip gl-, klko- /komak kk kurtar koymak kl ku -la/ile mI miik ne ugru, ogr bakmak rt oybulut us satmak son sukal ar/apulcu dah talmak/dalmak ta-, tauv ata, dada ta/da taw, ta, da toku tkrmek kk aga

Amerika Yerli Halklar Hakknda Genel Bilgi

Maya Dilinde aak aak akan al ba bagir bet bikgit bikil bilim bin bin bolan box bul bulmak aak alan ik opol ul dur iil iin ik imi imi yae kanil kat keh kem kil ko ku ku mool muluk oo pa, pao polok poy agan

Anlam akmak, ak ak/beyaz aga/day erkek ocuk balk ggs bitmek gen adam barsak bilinen, iaret birlikte, ile ben kalabalk plak kpk, dalga burmak ok gzel ylan it duvar bozulmu su durmak/hareketsiz kalma ieride kuyu iki kadn memesi ya yemi kan kattrmak geyik gemi/kayk gelmek, yaknlamak ku koku yk bol,ok zengin yl a/yemek su dolu, besili oyuncak aa eidi

Trk Dilinde akmak, ak ak aga ul/olan balk bagr bitmek yiit barsak bilim men min/bin bol, mol bo buram, bora burmak iek ylan/alan it/ik apur, bozulmu ul/su durmak i/mide iiv iki imi/emek yemi kan katmak / katu kiyik kemi kil/kilu ku koku g/k bol bolluk a su, hu big/ulug oynamak agan
9

Mayalar ve Trklk

Maya Dilinde agan ukul ti tik toqmaq tuy u uayoh vat wa yaklel ya kin

Anlam aa eidi ev, oda srmak, batrmak ayakta durma eki, tokmak sa ay uyuklamak krmak ama-alma alev, yanmak yeni gn

Trk Dilinde agan akr/ukur ti/di dik tokmak dy/ty ay uyumak vatur/krmak amak yakmak ya kn/yeni gn

Otto Rerigu, bu kelime listelerinin yannda, Yukatan yarmadasnda, Koto, lan, Tulum, Yal, mul, Tas, Yap / Tepi, Ka, aman-sama, igen, Sayl gibi Trke kaynakl olduunu ifade ettii yer adlarn da rnek verir36. Toung De Kien, 1924de Rioda toplanan 20. Amerikanistler Kongresinde, in kayna tezini ileri srerken, bunu, Trk soyundan olan ularn zamanna balar ve Amerika yerlilerini Altayl diye tanmlar37. Amerika yerlilerinin Trklkle balantlar konusunda, yukarda bahsettiimiz almalar dnda, deiik zaman dilimlerinde, az da olsa gnmze dek sren almalar yaplmtr. Trkiyede bu konuyla ilgili almalaryla tannan 1944 ylnda Hseyin Nihal Atszn liderliindeki Trk hareket ierisinde yer alan, Trk ilim adam Reha Ouz Trkkan, kendisinin ve bakalarnn bu konuda yapm olduklar almalar, Kzlderililer ve Trkler; Bir Tarihin, Bir Dramn Hikayesi adl eserinde genie vermitir38. Prof. Dr. Osman Nedim Tuna, Trk Dili Dergisinde yazd, Kelimeler Arasnda balkl seri yazlarnda, baz kelimelerin aklamalarn yaparken, Amerika yerli halklarn dillerindeki kelimelerle benzerlikleri gstermi; Trkln Amerika ktasna ulamas ile ilgili muhtelif grlere de yer vermitir39. Bugn Kanada snrlar ierisinde yer alan, kendileri iin ayrlm muhtelif kamplarda yaayagelen Dene ve Na-Dene yerlilerinin, M.S. Cengiz Handan Amerikaya kaan Uygur Trkleri olduunu ifade eden Ethel G. Stewartn, Dene ve Na-Dene Kzlderilileri40 adl almas da dikkat ekicidir. Amerika yerlileri ile Trklk arasndaki balantlar hakknda Cumhuriyet dneminde resmi almalar Atatrk balatmtr. Atatrkn Trk Kimdir? sorusuna cevap arayan bilimsel yaklam ve araylar, 1931de Trk Tarihi Tetkik Cemiyetini kurarak, yaplacak aratrmalara da zemin hazrlamt. Son zamanlarda, Colonel James Churcwardn, Kaybolmu Mu Ktas, Munun ocuklar, Munun Mukaddes Sembolleri adl eserlerinin Trkeye aktarlmas ile Meksika ve Amerika ktasndaki Trk izlerini renme merak da yeniden balamtr. Ancak gnmzde benzeri konulardaki almalar, maalesef magazin haberi deeriyle okuyucuya sunulmakta, iin bilimsel yn dikkatlerden uzak tutulmaktadr.
36 , .., a.g.e 35.s 37 Prof. Dr. Trkkan, Reha Ouz, a.g.e. 117. s 38 Prof. Dr. Trkkan, Reha Ouz, a.g.e. 116-121. s 39 Prof. Dr. Tuna, Osman Nedim, Kelimeler Arasnda, Trk Dili Dergisi, Ocak 385 S., 1984, 40.s; ubat 386 S., 1984, 86.s; Mart 387 S., 1984, 150.s; Nisan-Mays 388-389 S., 1984, 230. 40 Stewart, Ethel G., Dene ve Na-Dene Kzlderilileri, Cengiz Handan Amerikaya Kaan Trkler 1233 MS, Trk Dnyas Aratrmalar Vakf Yaynlar, stanbul, 2000 (eviren: Eref Bengi zbilen)

10

GAZ MUSTAFA KEMAL ATATRK ve TRK DL


Bizim milletimiz eski ve erefli bir millettir. Zaten Orta Asyann Altay yaylalarnda yetitii iin kartaln meziyetlerini daha genliinde kazanmtr. Ta uzaklar grr, hzl bir uuu vardr ve bu ruhu barndracak kadar kuvvetli bir beden sahibidir szlerinin sahibi Gazi Mustafa Kemal Atatrk, stiklal harbinin bitiminde yeni Trk Devletini kurarken, bunun dil, tarih ve kltr ynnden de salam temellere oturmasn istemiti. Gazi Mustafa Kemal Atatrk, hibir zaman Btn rklar Trk rkndan, btn diller de Trkeden kmtr diye bir yargda bulunmamtr 41. Kendisi, Trkenin eski bir kltr dili olduuna inanmt ve bu dilin birok nedenlerden dolay en az bin yldan beri ilenmemi olduunu da biliyordu. Bu a kapatmak, Trk dilini yine ilenmi ve ilek bir kltr dili durumuna getirmek istemiti. Milletin tarih, dil, kltr uurunun olmas gerektiini biliyordu. Atatrk, ncelikle, Cumhuriyetin ilanndan sonra Nisan 1930da, ileride Trk Tarih Kurumu adyla anlacak olan Trk Tarihi Tetkik Cemiyetini; 12 Temmuz 1932 tarihinde, sonradan Trk Dil Kurumu olarak anlacak olan Trk Dili Tetkik Cemiyetini kurucu, koruyucu (hami) bakan olarak kurmutu. Kuruluundan itibaren mrnn sonuna kadar TTK ve TDK ile yakndan ilgilenmi; almalarn takip etmi, bazen Genel Merkez Kurulu ve Terim Kolu toplantlarna bakanlk yapm, bazen de baz ynetici ve yelerle sofrasnda uzun uzadya Kurum almalarn ele alm, ynlendirici uyarlarda, tavsiyelerde bulunmutur. Gazi Mustafa Kemal Atatrk, bizzat kendisi, Trk dilinin yap kurallarna uygun olarak Trke kklerden yine Trkenin ekleriyle yeni kelimeler tretmi ve bu kelimeleri Trkeye kazandrmtr. zellikle matematik terimleri zerinde de nemle durmu, hatta 1936 -1937 k aylarnda Dolmabahe Sarayna ekilerek, geometri retenlere ve bu konuda kitap yazacaklara klavuz olmak zere kk bir geometri kitab yazmtr. Yazd eser de, yazar ad gsterilmeden, 1937de stanbul Devlet Basmevinde, Milli Eitim Bakanlnca bastrlmtr42. Gazi Mustafa Kemal Atatrk, dil konusunda ok okurdu. Avrupa ve Amerikadaki bykelilerimiz, bat dnyasnda kan nemli kitaplar satn alarak ankayaya gnderirlerdi. Yaz aylarnda Atatrk ile birlikte Ankaradan stanbula gidilirken, kitaplks Nuri ile ba sofracs brahim, Dolmabahe Sarayna gtrlecek kitaplar bo cephane sandklarna yerletirir, Muhafz Alay erleri de bunlar arabalara tarlard. Kitaplarn cephane sandklarna konulmas, derin bir heyecan uyandran grkemli bir sembold. Askeri sava kazanlm, imdi bilim savana girilmiti. Bu iki savan Atatrkn kiiliinde birbiriyle kaynamasnn sembol, ite bu sandklard. Atatrk, bu kitaplar okuduktan sonra, sk sk sofrada bilim adamlaryla birlikte bu eserleri eletirirdi. Bu bakmdan onun sofra syleileri, ou kez birer bilim leni niteliini kazanrd43.
41 Daha sonralar Gne Dil Teorisi dorultusunda Atatrke aitmi gibi gsterilen btn diller ve rklar Trkten kmtr sylemleri yanltr; Atatrke de ait deildir. 42 Dilaar, A., Atatrk ve Trk Dili, TDK Yaynlar, 1963, s. 41-52 43 Dilaar, A., a.g.e., 48.s

11

Mayalar ve Trklk

Trk ulusunun eskiliini dorulayan ve Atatrkn zerinde derin bir etki brakan ilk kitaplardan biri -Necip smn Trk Tarihinden (1900), Merutiyet yllarnda Trk Yurdunda yaymlanan baz makalelerden, B. Carra de Vauxnun 1911deki Etrusk Dilinden, Ruen Erefin 1930da Atatrkn buyruuyla Lon Cahunden evirdii Fransada Ari Dillere Tekaddm Eden Lehenin Turan Menei ve Sadri Maksudinin 1931deki Trk Dili iin adl eserinden sonra - ngiliz arkeologlarndan Leonard Woolleynin ngilizce asl 1927de, Franszcaya evirisi de 1930 Hazirannda kan Smerliler adl eseridir. Bunun bir yerinde (s. 14-15) geen Smerliler, etimoloji bakmndan olmasa bile, herhalde yap bakmndan Turanl eski Trkeye benzeyen, bitiken tipte bir dil konuurlard. cmlesi, Atatrke bir ipucu vermi, bu alanda etimoloji de yaplm ve mesela Tanr, gk anlamna gelen Smerce dingir ile Trkedeki tengri, Tanr kelimeleri karlatrlmtr44. Gazi Mustafa Kemal Atatrk, dnyada Trklkle ilgili ne varsa ilgilenmitir. 1926 ylnda Bak Trkoloji Kurultayna bilim adamlar gnderen Atatrk, Basklarla ilgili almalar yapmak zere Hamit Zbeyr Koay, Gagauz Trklerinin yaad yerde Trke dersler veren mektepler amak zere Rt Efendiyi, Kafkasya Trkl hakknda inceleme ve aratrma yapmak zere smail Berkok ve Mustafa Butbay, Afganistana, rana ve Meksikaya mer Tahsin Efendi45 v.b. grevlendirmitir. Gne Dil Teorisi: Son olarak ta 1935 baharnda, Avusturyal dilcilerden H. F. Kvergi, Trkeyi, S. Freudun psikanaliz grne gre aklayan, ses sembolizmine dayanan ve Trk Dillerindeki Baz elerin Psikolojisi adn tayan 41 sayfalk yazsn Atatrke gndermitir. Bunlarn etkisiyle de 1935 gz aylarnda Gne-Dil Teorisi ortaya kmtr. H. F. Kvergiin aslnda daha nce Almanlarn Ay Dil Teorisine benzeyen grleri zerine bata H. R. Tankut, . Nemci Dilmen v.b. kimseler Gne Dil Teorisini gelitirmeye almlardr. Teorinin temeli A seslerine dayanmaktadr. Trke ve dnya dillerindeki kelimelerin tamamnn bu kkten tredii iddia edilmektedir. Aada brahim Nemci Dilmenin teoriyle ilgili grleri verilmitir46.

GNE-DL
TEORSNN ANA HATLARI TEZNE BALI GRAFKLER VE ANALZLER 1. ANA KK VE PRENSPAL KKLER Anakk: V. + a o u e i Birinci derece Prensipal kkler V. + (y,g,k,h) (v,h,m,p,h) ay, ag, ak, ah, av, ab, am, ap, af oy, og, ok, oh, ov, ob, om, op, of uy, ug, uk, uh, uy, ub, um, up, uf y, g, k, h, v, b, m, p, f ey, eg, ek, eh, ev, eb, em, ep, ef y, g, k, h, v, b, m, p,f y, g, k, h, v, b, m, p, f iy, ig, ik, ih, iv, ib, im, ip, if kinci derece Prensipal kkler V. + (t, d, u, l, r) (s, , c, , z,j) at, ad, an, al, ar, as, a, ac, a, az, aj ot, od, on, ol, or, os, o, oc, o, oz, oj ut, ud, un, ul, ur, us, u, uc, u, uz, uj t, d, n, l, r, s, , c, , z, j et, ed, en, el, er, es, e, ec, e, ez, ej t, d, n, l, r, s, , c, , z, j t, d, n, l, r, s, , c, , z, j t, id, in, il, ir, is, i, ic, i, iz ij Tezi Yazan: . N. DLMEN

44 Daha sonra bu kelimenin Trke kaynakl olduunu Prof. Dr. Osman Nedim Tuna ispatlamtr. 45 Konuyla ilgili geni bilgi iin bkz., Tahsin Mayatepek ve almalar blmne 46 Kiriiolu, Do. Dr. Fatih, Atatrk Dnemine it Baz Belgeler, Trk Dili, 2001/II, 600. S., Aralk 2001, Ankara, 765-767.s

12

Gazi Mustafa Kemal Atatrk ve Trk Dili

13

Mayalar ve Trklk

14

Gazi Mustafa Kemal Atatrk ve Trk Dili

Tahsin Mayatepek ve almalar: Tahsin Mayatepek, bir vesile ile Gazi Mustafa Kemal Atatrk ile grmesinde47, Orta Amerika ktas yerli halklarnn, zellikle Meksika ve civarnda yaayan Mayalarn dillerinde Trke kelimeler bulunduunu, Trk dili hakknda yaplan almalarda bunlarn da dikkate alnmas lazm geldiini syler. Mayatepekin bu szleri zerine Gazi Mustafa Kemal Atatrk, kendisini 1932 ylnda Meksikaya, bu konularda da aratrmalar yapmas iin Bykeli olarak grevlendirir. Baz kaynaklar Tahsin Mayatepekin emekli general olduunu sylemektedirler; ancak, Peru Fahri Bakonsolosu olan torunu Osman Mayatepek ile yaplan syleide ve Tahsin Mayatepekin yapt aratrmalar konu alan48 bir makalede, mer Vehbi Paann olu, tarihi ve diplomat olarak tantlmaktadr. 1949 ylnda emekli olan Tahsin Mayatepek, 1959 ylnda stanbulda vefat etmitir. Mayatepek, Meksikada yapt inceleme ve gzlemlerini zaman zaman Gazi Mustafa Kemal Atatrke raporlar halinde gnderir. Bu raporlarn bir ksm, imdi Trk Dil Kurumu ve Cumhurbakanl arivlerinde bulunmaktadr49. O zamanki Trk Dil Kurumu Genel Sekreteri brahim Nemci Dilmenin istei zerine, Gazi Mustafa Kemal Atatrke yazd raporlarn birer kopyasn Trk Dil Kurumuna da gnderir. Mayatepekin gnderdii bu raporlar arasnda, Trkiyede daha ok dikkati ekeni ise ilk kez 7. raporunda bahsettii, 19. yzylda yaam ngiliz silahl kuvvetlerinde albay, aratrmac James Churchwardn 1931-1934 aras yaymlad Mu Ktas ile ilgili teorilerinin olduu kitaplardr. Mayatepek, raporlarnda, Kuzey Amerikada Teksas Eyaletinde yaayan Atakafa adl halkn dilinde 25 Trke kelime bulunduunu, Meksikada yaayan yerli halklar hakknda yaymlanm muhtelif eserlerde baz Trke kelimelere rastladn, Peru dilcilerinden Pablo Patronun eserlerinde geen Kiua ve Aymara dillerinde bulduunu iddia ettii Asuri ve Smer kelimelerinden bahseder50. 8 inci Rapor imdiki Amerikada (Texas) eyaletindeki Yerlilerin konutuklar (ATAKAPA) dilinde Bulduum Trke szler: Atakapa dilinde Trkede karl OY UK . Uyumak .. Byk ET .. te AKNA .. Aknt AK .. Su KUTS .. Komak PAY .. Pay etmek, taksim etmek YA .. Yemek TSK .. Sekiz 8 adedi UTS .. U, nihayet, son TET .. ATA

47 Baz kaynaklarda Tarih Kongresine sunduu bir tebli ile; baz kaynaklarda ise bizzat Gazi Mustafa Kemal Atatrk ile yapt grmelerde diye bahsedilir. 48 Sezer, Kemal; nsall, Emre, Ergenekon mu, Mu mu?; Atatrk Dedeme ok nanyordu, Yeni Aktel, 2-8 Austos, 3. say, 22-28. s. 49 Mayatepekin bu ve benzeri yazmalar, Dileri Bakanl arivinde olmad gibi, Meksikadaki Bykeliliimizin arivinde de bulunmamaktadr. Daha dorusu Eliliimizde 4 yldan daha geriye giden, hibir kayt yoktur. 50 www.tdk.gov.tr, ariv Tahsin Mayatepekin yazmalar blm.

15

Mayalar ve Trklk

KIZ . NL . ILI . POK . HU . KEM . TA . LAT . YOL . ts . PAN . LU

Kz Nine, byk anne Ilca, szmzde scak anlamnda olan ILI szmzle ayndr. ILI atakapa dilinde scak manasndadr. Avuc Okumak Gemi ay, rmak Alt, 6 adedi Oul st, zerine Pencere

. Yl, sene

Peru ve Bolivyada konuulan Kiua ve Aymara dillerindeki Asuri ve Smer kelimelerinin bulunduunu ifade ettii 10 numaral raporda Mayatepek, aadaki rnekleri verir. 10 uncu rapor (S U R E T) Peru ve Bolivya yerlilerinin konuduklar (Kiua) ve (Aymara) dillerinde bulunan (ASUR) ve (SMER) szleri:

Peru dilcilerinden Pahle Patron namndaki mellifin Lima ehrinde 1900 senesinde ner ettii (ORGEN DEL KECHUA Y DEL AYMARA) namndaki spanyolca eserde Peru ve Bolivyada konuulan Kiua ve Aymara dillerinde numaileyhin bulunduu Asur ve Smer szlerinin mhim bir miktarn numune olarak aada arz ediyorum: Trkede ATA BABA BABA Er, Erkek KRAZ, lke Trkede Arslan KU YER, Mahal ADAM Bina, naat Asuri dilinde . ABU . MATU Asuri dilinde UMU .. .. . . ... Smer D. AD ve ADDA . A UHO MA Smer D. . GU K KUM PN Kiua D. TATA AUKA YAYA URKO MATMAK Kiua D. PUMA Pisku, Piin KT RUNA PPTOK Ev inasnda kul- lanlan kam KLKA Aymara D. TATA AUK URKO MAMAN Aymara D. PUMA Pisku, Piin .. .. .. .

KAPU
16

LAH

..

Gazi Mustafa Kemal Atatrk ve Trk Dili

Colonel James Churchward ve Mu Ktas:Trkiyede ilk kez, Mayatepekin 29 ubat 1936 ylnda yazm olduu 7 numaral raporda ad geer51. Mayatepekin verdii bilgilere gre bu zat, genliine rastlayan 1868 ylnda Hindistana gelmi, ngiliz Hkmetinden ald emir zerine de Himalaya eteklerindeki Ayhodya Budist Manastrna gitmitir52.

51 www.tdk.gov.tr, ariv Tahsin Mayatepekin yazmalar blm. 52 www.tdk.gov.tr, ariv Tahsin Mayatepekin yazmalar blm.

17

Mayalar ve Trklk

Colonel James Churchward 1868de, eski dinlerin kkenleri hakkndaki aratrmalar dorultusunda Tibetteki manastrlar dolarken, yolu Bat Tibette bir manastra der. Bu manastrn, Byk Rahipler Kardeliinin nde gelen yelerinden olan ba rahibi Rishi, Churchwarda, gnmzden 15 bin yl nce yazlm Naacal Tabletlerini gsterir. Colonel James Churchward, binlerce yldr sr olarak saklanan bu tabletlerin okumasn 12 ylda renir. Colonel James Churchwarde gre bu tabletlerde, Mu ktas adn verdii ve btn insanln k yeri olan, doudan batya 8 bin kilometre, kuzeyden gneye de 5 bin kilometre uzunluunda 70.000 yl evvel dev bir kta bulunduu belirtilmekteydi. Naacal dilini renen ve tabletleri inceleyen Colonel James Churchward, bu tabletlerin dorultusunda batk kta Mu ve Resim 6: Var olduu iddia edilen Mu ktasnn temsili resmi uygarlnn izlerine rastlamak umuduyla 50 yl sren aratrma gezilerine balar. Colonel James Churchwarda gre Mu ktas, insanln anayurdu olup, ilk insan orada yaratlmtr. Colonel James Churchward, ayn zamanda ngiliz silahl kuvvetlerinde bir albaydr. Colonel James Churchward, hibir belge ve dayanak gstermeksizin ileri srd bu teoriye dayal drt kitap yaymlamtr. Mayatepekin raporlarnda belirttii bu eserlerle ilgilenen Gazi Mustafa Kemal Atatrk, bu kitaplar Mayatepek vastasyla getirterek Trkeye evirtir. Colonel James Churchwarda gre Pasifik okyanusu ierisinde 70.000 yl evvel, bir eit tufanla sular altnda kalm bir kta vardr. zerinde yaklak 60-64 milyon insan barndran bu kta, bir gn ierisinde sular altnda kalmtr. Kta batmadan nce Asya, Afrika ve Amerika ktasna gler olmu, Asyada Uygur, Afrikada Akat, Avrupada Grek ve Amerikadaki Maya v.b. uygarlklar da bunlarn sonucudur. Colonel James Churchward, rahip Rishiden 12 ylda rendiini iddia ettii Naacal dili ve yine var olduunu ileri srd Mu yazsnn, gnmzde bata Grek ve Maya yazs olmak zere birok yaz ve dile kaynak olduunu da ileri srer. Colonel James Churchwarda gre Grek yazsnn alfabetik sralan, bir tesadf deildir. Mu ktasnn battn anlatan Mu dilinde bir nazmn sralandr.
18

Gazi Mustafa Kemal Atatrk ve Trk Dili

Mayatepek, Grek alfabesinin sralann Trkeye, Sular iddetle ovalara hcum etti. Mnhat araziyi kaplad. Maniaya tesadf ettii yerlerde kylar peyda oldu. Arz sular istila etti. Sular nne gelen mevcudat ve mahlukat mahvetti. Arzn temelleri sarsld ve Mu ktas batt. Yalnz zirveler sularn dnda kald. Souk rzgarlar kncaya kadar kasrgalar esti. Vadilerin yerlerinde derin su ktleleri peyda oldu. amur tabakalar teekkl etti. Alan bir azda buular ve volkanik teressbat fkrd eklinde evirmitir53. Colonel James Churchward, kitaplarnda var olduunu iddia ettii Mu yazs ile Msr ve Maya resim yazlarnn ayn kaynakl olduunu da sylemektedir.
53 20.06 1936 Mayatepekin brahim Nemci Dilmene hitaben yazd 7 numaral rapor eki, ekin 41. s. www.tdk.gov.tr,

19

Mayalar ve Trklk

Ancak, aadaki rneklerde grld gibi Maya yazs, ok farkldr.

Resim 7: Colonel James Churchwardn ayn kaynakl olduunu iddia ettii Mu, Maya ve Msr yazlar

Resim 8: Gerek Maya yazs ve Latin karlklar

20

Gazi Mustafa Kemal Atatrk ve Trk Dili

Colonel James Churchwardn bu iddialarnda birok tutarszlk vardr. 70.000 yl nce, zerinde yaayan 64 milyon insanla birlikte sulara gmlerek yok olduunu ileri srd Mu ktas hakknda anlatlanlar, tamamen soyut bilgilerdir ve bu bilgileri kantlayabilecek hibir bulgu veya belge mevcut deildir. Kald ki, 70.000 yl nce insan nfusunun ne olduu henz bilinmezken, Muda 64 milyon insan yaad nasl hesaplanm olabilir? Colonel James Churchward, eserlerinde ounlukla Tevrata atfta bulunmu, Munun sembolleri olarak gsterdii birok iaretin Yahudiler tarafndan kullanldn da sylemitir. Colonel James Churchwarda gre sol yanda grlen heykel Dnyada bilinen en eski iki bronz statden biri olup, btn cihan hkm ve idaresi altnda bulunduran Mu ktasnn remzi timsalidir. Eserin nereden bulunduu, u an nerede olduu, eserin yann tespit edilip edilmedii, edildiyse hangi metotlarn kullanld gibi olmas gereken bilgilerin hibirisi verilmemektedir. Kald ki bu, herhangi bir Budist manastrna gittiinizde benzerini rahatlkla grebileceiniz (bronz, gm, altn, tahta, dkm vb. maddelerden yaplm) bir Buda heykelinden baka bir ey deildir.

Resim 9: Dnyada bilinen en eski iki bronz heykelden biri

Colonel James Churchwarda gre Gne mparatorluu anlamna gelen Munun sembol de, gne semboldr. Bu semboln bugn birok kavimde kullanld; bunun da bu kavimlerin Munun ocuklar olduunun gstergesi olduu ileri srlr. Bu dnceye de katlmamz mmkn deildir. Ay, gne, yldz gibi motifler, neredeyse btn insanln kulland sembollerdir. Bugn Mayalar arasnda gne sembolnn bulunmas ise bunun delili olamaz. Resim 10; Colonel James Churchwarda gre Munun kozmogonik diyagramn gsterir ve en az 35.000 yldan eskidir. Bu semboln de nerede bulunduu, kimler tarafndan izildii, nasl bulunduu gibi bilgiler verilmemektedir. Resim 11da gsterilenler ise, Colonel James Churchwarda gre, Mu ktasndan kalan mukaddes sembollerdir. Bunlarn birkann kadim milletlere getiini; zellikle de Musevilere aynen intikal ettiini sylemektedir. Bunlar Hz. Musann, Sina danda, Msrllarn mehur Oziris mabedinde, Munun ilim, fen ve din usullerini tahsil ettii srada iktibas ederek, kurduu yeni dine aktardn da ifade eder. Hz. Musaya Sina danda eitim grdren Colonel James Churchward, Hz. sann da Msra gelerek yine Sina Dandaki Oziris mabedinde bu dini tandn; sonra Hindistana gittiini ve oradan Himalayalara karak, orada Mu dininin akaidini rendiini, armha gerildiinde son szlerinin de Mu dilinden olduunu ifade eder.

Hz. Muhammedin de Msra giderek Sina Dandaki Oziris mabedinde Churchwarda gre Munun Mu dinini rendiini, hatta Kuran- Kerimde geen Taha, Tasin, Yasin kozmogonik diyagram gibi baz kelimelerin Mu diline ait olduunu iddia etmektedir.
21

Resim 10: Colonel James

Mayalar ve Trklk

Colonel James Churchwardn eserlerindeki tutarszlklara ilk dikkati eken brahim Nemci Dilmen olmutur. Dilmen, 22.6.1936da Tahsin Mayatepeke hitaben Dolmabaheden yazd mektupta Dilmen, Mayatepeke Gazi Mustafa Kemal Atatrke gnderdii raporlarn birer kopyasn kendisine de gnderdiine teekkr eder. Colonel James Churchwardn eserlerinin kendilerince bilinmediini; bunlardan birer adet alnarak gnderilmesini ister. Ayrca bu eserlerin Tarih Kurumunca, eski Kltr Bakan olan Hikmet Bayur tarafndan Trkeye evrileceini de belirtir.
Resim 11: Colonel James Churchwarda gre Mu ktasndan kalan mukaddes semboller

Bunlarn yan sra u sorular da sorar: 1. Colonel James Churchward, imdi seksen yalarnda olduuna ve Hindistanda bulunduu yllar 1868 olduuna gre o yllarda 12-13 yalarnda bir ocuk olmal; bu yata bir ocuun Ayhoda manastrnda tahsil yapmas beklenilemez. 2. Milattan 12.000 yl nce yaam bir milletin dilini renmi olmak ve bu dile gre Grek harflerinden bir cmle yapmak, ok kuvvetli delillere dayanmyorsa kabul edilemez. 3. Hayatnn hemen her zaman mazbut olan Hz. Muhammedin Suriyeden baka bir yere gitmedii bilinirken, Msr veya Hindistanda tahsil yapmas mmkn deildir. 4. Hakknda olduka fazla malumat bulunan Hz. sann ayn ekilde Msrda eitim grp, Hindistana, Himalayalara gitmesi gibi konular merak ve phe uyandrmaktadr. 5. Bir de bu eserlerin Amerika Birleik Devletleri lkesinde ve ilmi mahfillerde ne yolda telakki grd de merak edilecek bir eydir. Netice itibaryla, o gnn artlarnda merak edilen kitaplar Trkiyeye getirtilir. 1937de Gazi Mustafa Kemal Atatrk bir fikir edinmek zere bu 5 cildi 8 gn iinde Trkeye evirtmi, fakat eseri okuduktan sonra bu konu ile fazla ilgilenmemitir54. Gazi Mustafa Kemal Atatrk, okumu olduu kitaplarn tamam zerinde notlar alm, baz yerlerin altlarn izmitir. Bu, onun yazarla ayn grte olduunu gstermez. Bu sebeple, gerek ve belgeler ortadayken bilim dayana olmayan Mu Ktas teorisi ile Gazi Mustafa Kemal Atatrk birletirmek kabul edilemez.
54 Dilaar, A., a.g.e., 7.s

22

MAYALAR
Mayalar hakknda yaplan tanmlar umumiyetle matematik alanndaki bulular, astronomi alanndaki gzlemleri ve doruya ok yakn hesaplamalar, gizemli din ve ayinleri, grkemli, zgn sanat ve mimarileri, ilgin yaz ve takvimleriyle, dnyann en ilgi gren uygarlklarndan biridir eklindedir. Bu ve benzeri ifadelerin dnda, daha ok Mayalardan kalma yerleim birimlerindeki gsterili ibadet meknlaryla55 da anlagelmilerdir. Mayalar hakknda yazanlar, ounlukla onlar gizemli gstermeye almaktadrlar. Bu yzden Mayalarn gkbilimi almalarna bal, takvim ve gzetleme kuleleri de deta baka dnyadan gelen yaratklarca yaplm veya onlar tarafndan retilmitir. Trkiyede de Mayalar hakkndaki bilgiler, daha ok Tahsin Mayatepekin raporlar dorultusunda renilen bilgilerden teye geememitir. Maya takvimi ile kyamet teorileri bir araya getirilmi, Colonel James Churchward ve onun ileri srd Mu Ktas teorisi ile birlikte anlan Mayalar, daima bir sis perdesi ardnda gsterilmitir. Mayalar, tarihten kaybolup gitmi bir millet deildir. Bugn yaklak sekiz milyonu gekin nfuslar bulunan, gemileri M.. neredeyse on bin olarak bahsedilen bu milletin tantmlarnda, ou zaman yanl bilgiler verilmekte ve onlara hakszlklar yaplmaktadr. Mayalarla lgili Yanl Bilgilendirmeler: Kimdi bu insanlar? Nereden gelmilerdi ve amza hangi mesajlar brakmlard? gibi cmlelerle balayan, Mayalar hakknda muhtelif yaynlarda, kitap, dergi ve zellikle bilgi anda verilen bilgilerde ounlukla Mayalar, yanl ve kt anmsanacak bir kavim gibi gsterilmektedir. Aada benzeri hkmler ifade eden cmleleri verip, onlarn dorularn anlatmaya alacaz. Maya dili, Meksikada, Yucatan Yarm Adas ve Campeche eyaletinde konuulan tek heceli dildir. Maya dili hakknda sylenen bu sz, tamamen yanltr. Maya dili, tek heceli bir dil deil, aksine sondan eklemeli bir dildir56. inanlmaz byklkteki piramitleri Amerikann ortasna ina eden ve sonra birdenbire terk edip kaybolan uygarlk. Gelitirdikleri takvim, piramit basamaklarna gre ayarlanmtr. Piramitte 4 merdiven ve her merdivende 91 basamak bulunur. En tepedeki platformla birlikte bu basamaklar 365 adettir. Bu bilgi de tamamen yanltr. Bir defa Mayalardan kalma muhtelif blgelerde ok sayda yap bulunmaktadr. Daha ok ibadet mekanlar olarak yaplm olan binalar, piramit olarak adlandrlmaktadr. An55 Bu ibadet mekanlar piramit adyla yaygn olarak bilinmektedir. Bu yaplar Msr piramitlerine benzetilmekte ve bir bilinmezlik yklenmektedir. 56 Geni bilgi iin bkz. Maya Dilinin Grameri blm.

23

Mayalar ve Trklk

cak, ibadet mekan dnda kullanlan benzeri yaplar da bulunmaktadr. Meksika, Belize ve Guatemalada bulunan antik ehirlerin tamamnda bulundum ve bu binalarn hepsine ktm. Mimari olarak birbirine benzeyen yaplar olmakla beraber, hepsinin merdiven says farkldr. Yaplarn tamam takvime gre yaplm, 365 basamakldr ifadesi ise tamamen yanl ve yaktrmadr. Mayalar, kurduklar kentleri piramitler, saraylar ve gzel heykellerle sslemilerdir. Ne var ki, yalnzca dinsel trenler iin ynetim merkezleri olarak kullanlan bu kentlerde kimse yaamazd. Mayalar, bu grkemli kentlerin evresindeki iftliklerde yaar, yreye zg rnler olan msr, fasulye, biber ve domates yetitirirlerdi. Bizzat giderek grdmz btn antik Maya yerleim yerlerinde, bu ifadenin tam tersi bir grnt vardr. Maya ehirleri yalnz trenler iin gidilen yerler deil, bizatihi hayatn srd yerlerdir. ehirlerin nerdeyse tamamnda ynetim ve ibadet binalarnn dnda insanlarn gnlk hayatlarn srdrdkleri evler bulunmaktadr. ehirlerde, hastane binalar, astronomi merkezleri, su gletleri, tuz rezervleri, yiyecek depolar bulunmaktadr. Tarm ve hayvanclk alanlar ise tabii ki ehir dnda olacaktr. Maya antik ehirlerinin en k olan Tulumun bile ehir yarap 10 kmdir. Kald ki Tulum ehri, ayn zamanda bir liman ehridir. Maya antik ehirlerinden Tikalin sadece merkez binalarnn bulunduu saha, 2 km yar apndadr. yalnzca dinsel trenler iin ynetim merkezleri olarak kullanlan bu kentlerde kimse yaamazd ifadesi tamamen yanltr. Uzmanlar, yllarca Mayalarn barsever bir halk olduuna inanmlarsa da, son yllarda elde edilen bilgiler, Mayalarn sava bir halk olduunu, sava tutsaklarn ikenceyle ldrdklerini, dinsel trenlerde de ok kan dktklerini ortaya koymutur. spanyollar, Mayalarn yaad topraklar, 16. yzyln ilk yarsnda istila ettiler. Mayalar, tpk Aztekler gibi kendilerini savunamadlar. ou ldrld, kalanlar da tutsak edildi. Yukarda birbirini tekzip eden iki ifade bulunmaktadr. Mayalar, insan kurban eden, ikenceci bir kavim gibi tanmlayan Bu garip uygarlk, M.S. 300lerde, dnyann en gelimi uygarlyd ama dnyann gnein evresinde 365 gnde dndn bile bilen Mayalar, tarihin en kanl kasaplarydlar ve yemeklerini dahi yarm brakarak birden yok oldular. Mayalar, spordan dine kadar her konuda ikence ve kurban trenleri dzenliyorlard. gibi cmleleri de grmek mmkndr. Mayalar hakknda yanl bilgi ve ynlendirmelerden biri de bu grtr. Mayalarn bilgi derecesi karsnda hayrete denler, onlar anlayamayanlar, hemen ilkellii ve katillii yaptrmaktadrlar. Mayalar tarihin en kanl kasaplar olsayd, onlar yok eden asl kasaplara kar savunmasz kalamazlard. Bugn yok olanlar Mayalar deil, oray igal eden bata spanyollar olmak zere Avrupann istilaclar olurdu. Yemeklerini dahi yarm brakarak kayboldular cmlesi ise Maya inan sistemini anlayamayan bir dnce tarzdr. Arkeolojik buluntularda zellikle mezarlardaki anak-mlek ve ierisindeki gda maddelerinden dolay bu kanaate varanlar, Mayalarn br dnya inann anlayamamlardr. Guetamala ormanlarnda, kan krmzs rengindeki piramidin nnde, byk bir kalabalk, saatlerdir ayakta bekliyordu. Guetamaladaki btn Maya antik ehirlerinde bulundum, hi birinde kan krmzs renginde piramit yoktur. te bu sorular; 1773te u mehur ehir Palanquenin (Maya Dilindeki ismi Naschan olabilir) kalntlar bulununcaya kadar; yazarlarn, kaiflerin, bilim adamlarnn iki yzyl boyunca kafa yorduklar sorulardan sadece birkayd. 18. yzyl sonlarnda Antonio del Rionun, Palanquede yapm olduu n kazlarn sonularn 1822de Londrada yaymlamasndan sonra ilim lemince tannan bu antik Maya ehri, Klasik Sonras Dnemin
24

Mayalar

en nemli merkezlerindendir. M.S. 600-900 yllar arasnda, iinde hayat srdrlen Palanquenin eski ad Lakamhadr. Yaamsal gereler haricinde pek fazla kiisel mala sahip deillerdi. Msr ve dier mahsulleri yetitirmek iin basit tarm aralar kullanrlar, bununla beraber topran verimliliini salamak amacyla, tuhaf ve ac verici majik ayinler dzenlenmesi gerektiine inanrlard. ehir ii ve evresinde evleri bulunan Mayalarn, altn ilemeciliinde mahir olduklar bilinmektedir. Olduka gelimi ss, tak ve seramik sanatna sahip olan Mayalar iin kiisel mala sahip deillerdi, demek tamamen yanltr. Kald ki, ac veren ayinlerin yapld hususunda yazl ve szl kaynaklarnda hibir kayt bulunmamaktadr. Yalnz birka treni resmeden duvar resimlerinden hareketle bu sonuca varmak da doru deildir. Maya Kronolojisine gre, yaadmz 5. a M.. 12 Austos 3114 tarihinde balar ve M.S. 22 Aralk 2012 tarihinde biter. Mayalar, 2012de dnyann katastrofik (ar hasarl) depremlerle karlaarak, byk bir Tufana sahne olacana inanrlar. Maya takviminde bahsedilen tarih, yeni hesap ylnn balangcdr. Nasl Miladi takvime gre her yln banda yeni bir yla balanlyor, yine ayn 12 Hayvanl Trk Takviminde, 12 ylda yeni bir yla balanlyorsa, Maya takviminde de bu yeni hesap ylnn balamas demektir. Ne kyamet tasvir edilir, ne de deprem ve tufanlarn olaca hususunda kehanetler yoktur. Bu inan tamamen uydurmadr. Mayalar kimdi? nanlmaz byklkteki piramitleri Amerikann ortasna ina eden ve sonra birdenbire terk edip kaybolan bu insanlar kimlerdi? Neden o garip dinsel kurallara inanyorlard? v.b. gibi sorular, bugne kadar saysz bilim adamnn zihnini kurcalad. Kendi inanlarndan baka inana sayg gstermeyen Katolik zihniyetin anlay olarak karmza kan bu szlerde de yine Mayalara hakszlk yapld grlmektedir. Mayalar, kendi dinlerine ok sk bal olan bir toplumdu. Srlarla dolu dinleri, dtan bakta hibir ey anlalamayacak kadar ifreliydi. Ona ancak inisiye olanlar nfuz edebilmekteydi. Dinlerindeki srlar, mitolojik anlatmlarnda st rtl bir ekilde dile getirilmi durumdayd. Ama mitolojilerindeki sembolik anlatm slubu da zlemeden, bu bilgilere ulamak, hibir zaman mmkn olamamtr. Mayalar, kelimenin tam anlamyla gizemli bir toplumdu... bazlar gnmze dek gelen devasa piramitler ina ettiler; krallarnn onuruna dikilitalar, steller diktiler. nce maara girilerinde yakardlar tanrlarna. Ardndan, yeraltnn karanlk derinliklerinde tanrlar iin insan kurban ettiler... Maya inan sistemi tek tanrl olup, Tanr ile halk arasnda iletiim kuran aman bulunmaktadr. Yunan ve benzeri baka inan sistemlerinde olduu gibi Tanrlar yoktur. Tek Tanr inanna sahip olan Mayalarn dini, ayn eski Trk dini olan Tanr dinine benzer ibadetleri de iermektedir. Yln belirli zamanlarnda bir araya gelip Tanrya dua edip sunaklar verme ve kurbanlar kesme, bir ibadet trdr. nsan hibir zaman kurban edilmez. Bu ve benzeri sylemlerin amac, haklarnda fazla bilgi bulunmayan Mayalar gizemli gsterip, kendi hayallerinde ilkel bir topluluk tasviri izmektir. Mayalarn Amerika ktasnda Kolomb ncesi dnemin en karmak yaz sistemini gelitirmi olmalarna karn, ta dndaki nesnelere yazlm rneklerden bize ulaanlar birka paradan oluuyor. Yaz, nce fikir (ideogram) yazs, sonra resim (piktogram) yazs ve hece yazs ile hiyeroglif (resim ve fikir yazs karm), yar hece ve alfabe srecinde geliim gsterir. Maya yazs, hiyeroglif srecinde donmutur. Sadece talara yazlmam, aa kabuklarndan elde edilmi bir eit kada da yazlmtr. Ancak, istilac spanyollarn Katolik Papazlar, bunlarn binlercesini yakarak imha etmilerdir57.
57 Byle metinlerden biri bugnk Guatemalada konuulan Kiche diliyle 16. yzyl ortalarnda yazya dklm bir Maya yaratl efsanesinin yer ald Popol Vuh tu (Kurul Kitab). Bu kitaptaki ykler, gemite szl anlatmla ve belki de yok edilmi hiyeroglif metinlerden biri araclyla sonraki kuaklara aktarlm olmalyd. Popol Vuh, uzun yllar gizli tutuldu. Chichicastenangoda (Guatemala) Peder Francisco Ximnez 1702de metni buldu ve eref saatine denk gelmesi nedeniyle yakma yoluna gitmedi. Bunu yakmak yerine, bir kopyasn kard ve spanyolca evirisini kaleme ald. zgn Kie metni, gnmzde hl kayp; ama rahibin kard kopya ve hazrlad eviri, Chicagodaki Newberry Ktphanesinde bulunuyor.

25

MAYA TARH ve CORAFYASI


nceleri komu halk olarak yaadklar, sonralar zaman zaman karlkl ynetimlere sahip olduklar Aztekler (Nahuatl) tarafndan Maya olarak adlandrlan halklar topluluu; kendilerini Kie, l gibi boy adlaryla adlandrmaktadrlar. Aztek dilinde hesap anlamna gelen Maya sz, zamanla ortak uygarl ve inan sistemleri olan, rk zellikleri birbirine benzeyen bu halklar topluluunun st kimlii olmutur. Yzyllardr olagelen kltr etkilenmesinden sonra Orta Amerikada Mayalarn torunlar, yeni bir kl tr yaratarak hayatlarn srdrmektedirler. Orta Amerikada yaayan Mayalarn torunlar, imdi sadece ge len ziyaretilerin hatra fotoraflar ekmeleri iin, efsanelerinde geen kahramanlarn, doad unsurlarn temsili giyimlerini kuanmaktadrlar. Mayalar hakknda yaplan almalarda, muhtelif dnemleri esas alm kronolojik tarihlendirmeler bulunmaktadr. Bunlardan bir ksm, M.. 18.000-13.000 buzul devri sonras Berringden geilerle balayp, Maya takviminin balangc olan 4 Ahau 8 Cumku M.. 3114e kadar sren dnemi, ilk dnem olarak kabul ederler. Kabul edilen ilk dnemden sann doumuna kadar olan devreyi ikinci, klasik dnem sonundan M.S. 900e kadar olan dnemi ise nc devre olarak kabul ederler. Baz almalarda ise M.. 3.000 ylna kadar giderler ve arkaik, erken klasik ncesi, erken klasik, klasik, klasik sonras eklinde bir tarihlendirme yaparlar. Yaplan tarihlendirmelerin tamamnda ise Mayalarn kendi takvimlerinde belirttikleri M.. 3.000 civar, kronolojik dnemin balangc gsterilir. M.. 3000-400 kurulu, bundan M.S. 900e kadar olan sre ise Maya kltrnn ykselmeye balayp zirveye kt dnemler olarak ele alnr. M.S. 900den, spanyol igalinin balangc saylan 1526ya kadar olan dnem ise Mayalarn deta tarihte seslerinin kmad bir sre olarak alglanr. 1526dan sonra ise Mayalarn kendi topraklarnda kltrlerinin yok ediliini grmeleri, soykrmna uramalar ve esaret dnemleri balar. Bu dnem, gnmze kadar gelmektedir. Biz Mayalarn tarihlendirilme dnemlerinin aadaki ekilde olmas gerektiini dnyoruz: n Maya Dnemi (M.. 10.000-3.000): Bu dnemle ilgili daha ok genel insanlk tarihi ve yeni ktada hayatn balamas konularnda yaplan aratrmalar bize fikir vermektedir. Eer, insanln douu Anakara olarak kabul edilen Asya ise, yeni ktaya buradan glerin olmas lazm geldii dnlmektedir. Bu da geilerin zellikle Berring boaz merkezli olduu ynndedir. Yer bilimcilerin bir ksm, ilk geilerin, buzul dnemi olan M.. 40.000-30.000de baladn, bir ksm ise buzul dneminin bittii (M.. 18.000-13.000) srete baladn ifade etmektedirler. Mayalarn hiyerogliflerle M.. 400de eserler braktklarn dikkate aldmzda, yaznn gelime sreci bize k tutar. Mayalarn kullandklar hiyeroglif yazsnn, ideogram (fikir yazs) ve piktogram (resim yazs) srelerini aarak kullanlr hale gelmi olmas, bu yaznn, balangcn, bulunduu dnemden en az 3.000 yl ncesine gtrmektedir. M.. 400de hiyeroglif yazyla verilen eserlerin konu, ifade, kelime
26

Maya Tarih ve Corafyas

hazinesi gibi unsurlarn dikkate aldmzda edebi bir dil olduu dnlebilir. Soyut kavramlar, zt anlamlar, e anlamlar v.b. edeb dilin gstergeleri, bir kkten tretilmi kelimelerin kullanld bu eserlerde grlmektedir. Bu da, eer M.. 400de edebi bir dil, gelimi bir yaz ile kullanlyorsa, bu dilin gelime srecinin balangcnn, bulunduu tarihten en az 10.000 yl ncesini iaret etmektedir. Bu yoldan hareketle ancak Maya efsane ve inanlarnda az ok bilgi sahibi olabileceimiz bu dnemin n Maya Dnemi olarak adlandrlmas gerektiini dnyoruz. Eski Maya Dnemi (M.. 3.000-400): Mayalarla ilgili tarihlendirmelerde bu dnem; Arkaik, Erken Klasik, Orta Klasik sreler olarak da adlandrlmaktadr. Bir milletin tarihinin belirlenmesinde, zellikle kendi dilinde verilmi eserler ya da onlar hakknda komu milletlerin verdikleri bilgilerden yararlanlr. Burada dorudan Mayalarn kendi yaz ve dilleriyle verdikleri eserlerin banda, kendi tarihi srelerini de gsteren Maya takvimi gelmektedir. Maya takviminde tarihin balangc ve ilk dnem olarak 4 Ahau 8 Cumku M.. 3114esas alnr. M.. 3.000-1.800 aras sosyolog ve arkeologlarca avclk, toplayclk, balklk sreci olarak gsterilmektedir58. Bu dneme ait bugn Belize snrlarnda bulunan Chantuto arkaik buluntular da vardr59. M.. 1500e gelindiinde, btn kaytlarda Mayalarn ziraatla megul olduklarn, Mayalar, kylerde ilkel tarm yntemleriyle msr, fasulye ve kabak yetitiriyordu gibi ifadelerden anlyoruz. M.. 1.800-1.000 arasnda Maya kltrnn Pasifik kysnda younluk kazand, yaplan arkeolojik kazlardan kan eserlerden anlalmaktadr. Bu sre ayn zamanda, Mayalarn daha ok Pasifik kysnda, kk yerleim merkezleri olarak, her biri mstakil ynetimler eklinde, dier bir deyile ayr ayr yerleik boylar olarak yaadklar dnemdir. M.. 1000- 400 arasnda yine arkeolojik buluntularn nda Mayalarn, Pasifik kylar dnda dalk blgelerle, orta ve kuzey blgelerine yayldklar, buralarda yine mstakil boylar halinde yaadklar anlalmaktadr. Klasik Maya Medeniyetinin Kurulu Dnemi (M.. 400-M.S. 250): Bu sre, ayn zamanda Mayalarn kurduklar Tikal, Hunantuni, Karakol, Altun Ha gibi byk ehir ynetimlerinin, dier ehir ynetimlerine hakim olmak iin yaptklar savalar dnemini de kapsar. Bu dnem, Klasik Maya Medeniyetinin temellerinin atld, matematik, gkbilim, tp gibi mspet bilimler yannda, inan sisteminin olgunlat, efsanelerin birer rumuz olarak alglanp, edebi eserler halinde halka sunulduu dnemdir. Kurulan ehirlerin su, tuz, gda kaynaklar gz nnde tutuluyor, su gletlerinden ehre kanallarla ime suyu verilmeye balanlyordu. ehir ynetimleri kendi trelerince ynetiliyor; ynetici snf ile halk arasndaki karlkl grevler belirleniyordu. Din ileri, Tanr ile halk arasnda arac olan amanlar tarafndan belirleniyor, ehir savunmas ya da dier ehirlere hakim olmak iin yaplacak savalarda askeri snf oluuyordu. Bugn Yukatan, Peten ve Belizedeki en nemli Maya antik ehirleri olarak bilinen, gkbilim almalar iin gzlem evlerinin yapld yerleim birimlerinin kurulu yllar da, bu sre ierisinde yer almaktadr. Klasik Maya Medeniyetinin Gelime Dnemi (M.S. 250- 800): Maya Uygarlnn en parlak dneminin balamas ve Maya Uygarlnn ykseli dnemi olarak bilinen bu dnemde, ehirleme ve mimarinin en gzel rnekleri verilir. Bu dnem, Mayalarn blgede en geni snrlarna da ulat, gkbilimiyle ilgili almalarn zirveye kt dnemdir. Mayalarn, Teotihuacan, Olmek, Tzakol ve Esperanza gibi blgedeki dier kltrlerin de tesirinde bulunduu, daha dorusu bu kltrlerle karlkl bilgi ve kltr alveriinin en yksek seviyeye kt dnem olarak da bilinen bu srete, kk yerleim birimleri, byk ehir ynetimlerinin idaresi altna girer.
58 Coe, Michael D., Mayalar, Arkada Yaynlar, Ankara, 2002 (eviri:Meltem zdemir), 10. s. 59 Coe, Michael D., a.g.e., 10. s

27

Mayalar ve Trklk

Kk yerleim birimlerinde farkl adlarla bilinen boylar, Klasik dnemde birleerek Maya st kimlii altnda, byk yerleim birimlerinin adlaryla anlmaya balarlar. Tikal, Karakol, Altun Ha ve Koban, Klasik Maya dneminin zirvede olan ehir ynetimleridir. Klasik Maya Medeniyetinin k Dnemi (M.S. 800-950): Ge ve Son Klasik dnem olarak da adlandrlan bu dnem, Mayalarn mehur Bonampak antik ehrine renkli duvar resimlerinin yapld yllardr. Yine Maya kltrnn zirvesi olarak gsterilen Chichenitzsa antik ehrinin tamamland ve gkbilim merkezinin almalarnn en verimli olduu zamandr. Ancak, ehir ynetimlerinin hakimiyet uruna birbirleriyle yaptklar amansz savalar da bu dnemde younluk kazanr. Blgede Putunlar bata olmak zere baka kltrler yava yava ykselmekte, Mayalar bu ykselilerden olumsuz olarak etkilenmektedirler. Mayalar, savalar ve yoksulluk nedeniyle evlerini brakp, daha kuzeye, Yukatan yarmadasna g etmeye balarlar. Baka Medeniyetlerin Ynetiminde Olduu Dnem (M.S. 950-1526): Bu dnemde Yuctanda Maya kltrnn zirvede olduu yllarda, baka ehirleri de ynetimi altna toplam olan, dier bir deyile Maya bakenti saylan Chichenitzsa, Nauatl dilini konuan Tolteklerin hakimiyeti altna girer. iimeklerle akraba olduklar baz kaytlarda geen Toltekler, M.S. 900de Tulaya yerlemilerdir. Quetzalcoatl (Tyl Ylan) unvann tayan Topiltzin, Tolteklerin lideriydi60. Bu dnem Klasik Maya uygarlnn resmen sona ermesi demekti. Ancak, Chichenitzsa, Toltek ve Maya kkenli melez bir din ve toplumun da olutuu ehir olmutu. Ynetim Tolteklerin elindeydi ancak, ynetilen halkn nfus younluu, Maya kkenliydi. Daha ok tccar olarak bilinen Aztekler, 1325te,tarihleri boyunca, balca merkezleri olan Tenochtitlan (bugnk Meksikocity) kurdular. Bu arada, 900n balarnda Kzl Erik adyla anlanVikinglerin nderi, Grnland kefeder. Daha sonralar Leif Eriksson,ilk Hrstiyan Vikingliolarak Kuzey Amerikaya kar. 1100 balarndankalar, Cuzra Vadisine gelirler. 1200deSinchi Roca, Perudanka mparatorluunu kurmutur. 1519da yklan Aztek mparatorluu, 1325te bakentleri Tenochtitlan kurmadan nce, 1200n banda Toltekleri ykarlar. Dolaysyla Toltek ynetimi altnda bulunan Mayalar da, Azteklerin ynetimi altna girer. Maya yerleim birimleri, birbirinden bamsz olmas sebebiyle Toltek ve Aztek ynetimine girmeden 1500n balarna kadar Tulum ehri gibi mstakil olarak da yaayagelmilerdir. Bu arada Avrupa ktas ve ngiltereden yeni ktay keif almalar da balamtr. 1492-1504te Kristof Kolomb, Yeni Ktaya geziler yapar. 1497de tccar ve denizci Amerigo Vespucci, Kuzey Amerika Ktasna ular. Nihayet, 1498deKolombun Yeni Dnyaya yapt 3. sefer srasnda, bugnk Venezuelladaki Orinoco Irma aznda karaya kmasyla, Ktann Avrupallarca istilas balar. spanyol gali (1526): 1400l yllara gelindiinde Maya uygarlnn nemli bir blm varln srdrmekteydi ve Mayapn kenti, Yucatnn bakenti ilan edilmiti. 1441 ylnda bakentte kan bir ayaklanmadan sonra bu ehir de, halk tarafndan boaltld. Buna ramen 1500l yllarn ortalarna kadar baz Maya ehirleri, hayatlarn srdrmeye devam ettiler. 16. yzyln ilk eyreinde Yucatna yerlemeye balayan spanyollarla birlikte, ktada daha nce hi grlmemi bulac hastalklar da Mayalar arasnda yaylmaya balard. Yzyllk bir sre iinde Orta Amerikann yerli nfusunun yzde 90, kzamk ve grip gibi hastalklarn yaylmas nedeniyle yok olacaktr. lk kez 1517de Hernandez de Cordoba, Maya topraklarna gelir. Ancak Cordoba, girdii savata, Champotonun Maya savalar tarafndan, vcudumda alan yaralar sebebiyle can verir. Akabinde, 1518de Grijalvann keif heyeti gelir, onu 1519da Hernan Cortes izler.
60 Coe, Michael D., a.g.e., 167. s

28

Maya Tarih ve Corafyas

1526-28 yllarnda Francisco de Montejo, spanya Krallnn verdii Adelantado unvanyla gelir. Bu geli, spanyollarca Maya topraklarnn resmi igalinin balangc olur61. spanyollar, igal ettikleri Maya topraklarnda, merkezde Katolik kilisesi ve evresinde, Hristiyanl kabul eden yerli halklara verdikleri dkkanlardan oluan, btn yollarn merkeze kt, zgara model dedikleri ehirleri ina etmeye balarlar. Bu yerler, dadan ehirlere g ettirilen direnii halkn kontrolne ynelik planla yaplmtr. spanyollar, ilk kez 1542de Merida ehrini ina ederler. Ancak, Mayalarn direnilerini bir trl durduramayan spanyollar, gittike zalimleirler. Yz binlerce yerli ahali, acmasz spanyollarn soykrmna maruz kalr. Buna ramen Mayalarn direnii, yllarca srer. Bu direni, bazen pasif olmakla birlikte bazen gerilla savalar olarak devam eder. 1712 ylnda Chiapas blgesinde yaayan Mayalar, Meksika hkmetine kar ayaklanrlar. Bu direni bugn Zapatistler nderliinde halen devam etmektedir. 1720li yllarda ise spanya krall, Maya halkn kleletirmeye ve Hristiyanlatrmaya balar. Meksikann spanyadan bamszlk kazanmasndan bir sre sonra Yucatnda isyan hareketi tekrar ykselir. Klelik koullarna bakaldran yerlilerin isyan, bu sefer bastrlamaz ve Mayalar, lkelerinin byk blmn yeniden ele geirirler. Bu olay, tarihte Kastlar Sava olarak da bilinir. 16.yzyln ilk yarsndan itibaren balayan spanyol istilas srasnda birok Maya insan, dini inanlarndan uzaklatrlmlardr. Kabartmalar yklm, dini inanlarna ait olan her ey misyonerler tarafndan harap edilmitir. Yeni koloniler kurmak iin kle gibi altrlrlar. 400 yl boyunca spanyollar tarafndan ezildikten sonra bu kez Meksikallar tarafndan igale urarlar. Bugn eski Maya lkesi snrlar zerinde bata Meksika ve Guatemala devletleri olmak zere, Belize, Honduras ve El Salvador devletleri kuruludur. Mayalarn direnileri, Meksika ve Guatemala merkezli olarak gnmze kadar gelmitir. Bugnk Mayalar ve Maya Corafyas: Bugnk Mayalarn nfuslar hakknda hkmetlerce verilen bilgiler net olmamakla birlikte, yaklak olarak Guatemalada 7.000.000, Meksikada 800.000, Hondurasta 5.000, El Salvadorda 3.000 ve Belizede 1.000 civarnda Maya olarak adlandrlan yerli ahali yaamaktadr. Bunlar, konutuklar dil ve yaadklar blgelere gre adlar almaktadr. Genel olarak aadaki tasnif kabul grmektedir: 1. Yucatanlar (Yukatekler): Meksikann Yucatan yarmadas ile Belizenin Kuzeyi, Guatemalann kuzeydou kesimlerinde. 2. Lakandonlar: Meksikann Gneyinde, Usumacinta Irma ile Guatemala snr arasndaki Bonampakta. 3. Kieler (Keiler, Pokomamlar, Ustanpekler, Kakikeller, Tsutuhiller, Sahapultekler): Guatemalann dou ve orta kesimlerindeki dalk blgede. 4. Mamlar (Mamlar, Tekolar, Aguakatekler ve ksiller): Guatemalann batsndaki dalk blgede. 5. Kanhoballar (Motozintlekler, Tuzantekler, Hakaltekler, Akatekler, Toholaballar ve uhlar): Guatemalann Huehuetenango ve Meksikann buraya bitiik yerleimlerinde. 6. Tsotsiller / Tseltallar: Meksikann Gneyindeki Chiapas (Tuhlagutti)ta. 7. ollar: Chiapasn kuzeyi ile Tabascoda. 8. ortiler: Guatemalann dou ucunda. 9. Huastekler: Meksikann Veracruz ehrinde ve San Luis Potoside.
61 Coe, Michael D., a.g.e., 190. s

29

Mayalar ve Trklk

Resim 12: 1. Mavi renkli blge, Tarahumara yerlilerinin yaad corafya 2. Eflatun renkli olan blge, Nahuatl yerlilerinin yaad corafya 3. Krmz renkli olan blge, Mayalarn yaad corafya

Gnmzde birok Maya ailesi, bir zamanlar atalarnn yapm olduu gibi tarmla uramakta ve ehir pazarlarnda rn alp satmaktadr. Kimisi de dokuma, resim ve aa ilemecilii gibi geleneksel el sanatlarn yaatmaktadr. Gnmz Mayalar, eski inan ve detlerin ounu koruyup, Katolikliin eleriyle birletirmilerdir. Eski inanlarnn gerei olarak yln deiik dnemlerinde, zellikle dalk blgelerde yaayanlar, amanlarnn nderliinde anma gnleri yapmaktadrlar. Maya Tipleri: Mayalarn eski eserlerinde izilen tipleri, bugn yaadklar blgede grmek mmkndr. Maya eserlerinde; Olmek, Aztek ve Maya tiplerinin farklar grlmektedir.

Resim 13:Solda Merida Mzesinde, sada ise Guatemala Mzesinde Olmek eseri olarak gsterilen bstler

30

Maya Tarih ve Corafyas

Resim 14: Olmeklerin devam olan Meridada, Mays 2005te fotoraflarn ektiimiz iki ayr kii. Bunlarn tarih Olmek heykelinde tasvir edilen tiplere benzerlii dikkat ekicidir

Resim 15: Mayalara ait muhtelif antik ehirlerden kan Aztek tipi bstler

Resim 16: Mays 2005te Tulum, Merida ve Bonampakta fotoraflarn ektiimiz ayr kiinin resmi. Bu tiplerin, tarih Aztek bstleriyle benzerlikleri dikkat ekmektedir

31

Mayalar ve Trklk

Resim 17: Olmek ve Aztek tiplerinden iki farkl rnek. Badem gz, ene ve dudak yaplar ile kk elmack kemikleri

Mayalar oluturan farkl etnik yaplarn deta gstergesi olan tarih bst ve heykellerdeki tiplerden biri de, yukarda rneklerini verdiklerimizdir.

Resim 18: Tulum ve Meridada, Mays 2005te fotoraflarn ektiimiz yerli ahaliden iki kii

Bunlarn da tarih bst ve heykellerde, Maya ynetici snfna ait olan tiplerle benzerlikleri aka grlmektedir. Gemite Olmek, Aztek ve Maya katmanlarnn yaam olduklar corafyada, bugn ayn halklarn torunlarnn Meksikal, Belizeli ya da Guatemalal kimlikleriyle yaadklar grlmektedir. Hem Mayalarn tarih bilgilerinden hem de arkaik buluntularndan, blgede yaayan halklarn tek bir etnik yapdan olumad, farkl etnik yaplarn bir arada gelitirdikleri kltr birliini oluturduklar anlalmaktadr.
32

MAYALARDA BLM

Maya uygarl, zellikle astronomi, mimarlk, matematik, heykel ve hiyeroglif yaz gibi birok alanda ilerlemilerdi. ok karmak bir takvim sistemleri vardr. El sanatlarnda da ileriydiler, gzel boyal mlekler ve pamuklu dokumalar yaptlar. Takvim Sistemi: Mayalarn takvim sistemi dikkat ekicidir. Gnei esas alan bu sistemde de esas alnan iki ayr takvimden yararlanmlard. Bunlarn ilki, kutsal takvim olarak bilinen ve 20er gnlk 13 aydan oluan Tzolkin (Gn Saym) denen dngdr. Bu dng, 13 rakam ve 20 ismin oluturduu sistemi ierir ve 260 gnlk srecin biti gn 13 Ahaudur. Haab adn tayan bir ikinci takvim, bugn bizim kullandmz gne takviminin ok benzeridir ve yine 20er gnlk 18 aydan oluur. Uinal olarak adlandrlan bu 20 gnlk aylarn toplam 360 gn yapar ve Maya zaman lmnde buna tun ad verilir. Normal gne yl iin gerekli olan 5 artk gn, 5 tanrnn adyla tuna eklenir Her iki dngnn gn saylar ancak 52 gne yl sonra eitlenir. Tzolkin ile Haabn bitileri ayn gne denk gelir, yani Tzolkine gre 13 Ahau gnnde, Haab da sona ermitir.

Resim 19: Meksika Milli Antropoloji Mzesinde bulunan solda 20 gnn adnn, sa da ise 13 ayn adnn yazl bulunduu Maya takvim sistemini anlatan kodeksler

33

Mayalar ve Trklk

Gne esasna dayal takvimlerden biri de Aztek takvimidir. Baz kaynaklarda Aztek takviminin Maya takvimiyle kartrld grlmektedir. 17 Aralk 1760ta Mexico Citynin meydan olan Zocalodan karlan, VI. Aztek hanedannn hkm srd 1479 ylnda yaplm ve Azteklerin ba tanrs Gnee adanm, 15. yzylda yaplm 25 ton arlnda, 3.7 metre apnda dev ta kartldnda, Aztek takvimi de bulundu. Aztek Takviminde, Mayalarnkine benzer olarak 1den 13e dek numaralandrlan bir dngde tekrar eden 20 tane gn ad vardr. Aztek Takvimi, 365 gnlk (20er gnlk 18 ay, art 5 uursuz gn) bir gne takvimi ile 260 gnlk (20er gnlk 13 devre) bir dinsel yldan oluuyor. Birbirine kout giden bu iki yl dngs, 52 yllk daha byk bir dngnn parasdr.
Resim 20: 52 yllk Takvim Dnmnn ileyi emas62

12 Hayvanl Trk Takvimi, nasl Asya ve adalar halklarnda yaygnlam, her halk takvimdeki baz yllara kendi inan sistemleri dorultusunda isimler vermise; burada da Maya esasl bir takvimin Azteklere getiini dnmek mmkndr.

Resim 21: Bugn Meksika Milli Antropoloji Mzesinde bulunan Aztek takviminin nakedildii ta abide63
62 Coe, Michael D., a.g.e., 61. s 63 17 Aralk 1760ta bir kaz esnasnda bulunan ant, nce Metropolitan Katedralinin Bat kulesinin duvarna monte edildi ve 1885 ylna dek orada kald. Daha sonra Cumhurbakan Porfirio Diazn emriyle Ulusal Arkeoloji ve Tarih Mzesi tand.

34

Mayalarda Bilim

12 hayvanl Trk Takvimi olarak bilinen takvimde, gnee dayal ve gne yl esasldr. Bu takvim, gne esasna gre dzenlenmitir. Bir yl, dnyann gne etrafndaki hareketiyle, gnein on iki burcu devrederken gei sresine denilmektedir. Gne takvimi 365 gn, 5 saat, 50 dakika, 47 saniyedir. Maya, Aztek ve Trk takvimlerindeki gne esas ve ileyi mant arasnda benzerlikler bulunmas da dikkat ekicidir. Maya Gkbilimi: Bugn spanyollarn smkl bcek anlamna gelen Karakol olarak adlandrdklar Maya antik ehirlerindeki kubbe eklindeki yaplar, aslnda birer gzlem eviydiler. Yaplan aratrmalarda Mayalar, Vensn bir tam turunu; yani sabah yldz olarak gzden kaybolmasnn ardndan tekrar sabah yldz olarak belirinceye kadar geen sreyi 584 gn olarak lmlerdir. Modern astronomik gzlemlere gre bu periyot, 583.92 gndr; yani Mayalar bu srete, iki saatten de az bir hatayla, son derece hassas bir sonuca ulamlardr. Bu yaplar ou kez drt ynden de ufku grecek biimde yksek ve dz alanlara kurulmutur. Hassas hesaplarla, gzlem odasn evreleyen duvarlar rlm; bu duvarlarn zerinde yer alan pencereler, dorudan doruya ufukta belirecek spesifik yldzlara hizalanmtr. Yine Chichen Itza bata olmak zere ou Maya kentinde, tam tepe noktasna kck bir deliin ald zenith gzleme odalar bulunmutur.

Resim 22: Maya antik ehirlerinden Chichen Itzada bulunan gzlem evi ve kubbesinin yakn ekim resimleri

35

Mayalar ve Trklk

Mayalarn gzlem evleri, biim ve grev asndan artc derecede Ulu Beyin Semerkanttaki rasathane kalntlar, Siirt Tillodaki Rasathane binas ve Krehirdeki Cacabey Medresesi rasat kubbesiyle benzerlik gstermektedir. Bu gzlem evinin kubbe zerindeki pencereleri de Maya gzlem evlerinin sralanndaki esasa dayanmaktadr. Cacabey Nureddin tarafndan Krehirde yaplm medresenin gzlem evi olarak kullanlan Resim 23: Siirt Tilloda bulunan brahim Hakk Hazretlerinin hocas binann kubbe ksm da, yapl Fakirullahn eitim verdii medresenin gzlemevi asndan Maya gzlem evleri ile ayn grevdedir64. Ancak, burada gzlem pencerelerin sralanmas esas yerine kubbenin tam altna gelen havuzdaki suya gkyznn yansmas dikkate alnarak gzlemler yaplmaktayd. Maya gzlem evlerinin bir benzeri de Semerkanttaki Ulu Bey gzlem evi kalntlardr. Mayalarn gkbilim yntemleri ile Trkln gkbilim yntemleri arasnda bu benzerlik de dikkat ekicidir.

Resim 24: Cacabey Medresesi


64 Deiik zamanlarda meydana gelen depremlerle medrese klliyesinin dier yaplar yklm, geriye sadece gzlem evi kalmtr. Bugn cami olarak kullanlan binann kubbe altna gelen havuz ksm ise doldurulmutur.

36

MAYALARDA SANAT
Mayalar, bilimde olduu kadar sanatta da olduka mkemmel eserler vermilerdir. Mayalarn mimari zelliklerini, heykel ve bstlerden oluan Maya abidelerini, Maya altn ileme sanatn, Maya seramiklerini ve yazl eserleri hakkndaki rneklerle bunlar aklayan bilgileri, Albm blmnde ayr balklar altnda verdik. Maya mimarisinde zellikle Seluklu dnemi eserlerinde grlen yarm kemer duvar sslemeleri ile benzerlikleri gstermek asndan aadaki rnekleri burada vermeyi uygun grdk.

Resim 25: Tulum ehrine 40 km mesafede bulunan Koba antik Maya ehrinden ekilmi iki fotoraf. Trk mimarisinde bir ok rneine rastladmz fil aya zerine, yarm kemer teknii

Resim 26: Uxmal antik Maya ehir kalntlarndan avlu ve cmle giri kaps olarak yaplm, kemer teknii kullanlarak i avlu ve binaya giri blmleri

37

Mayalar ve Trklk

Resim 27: Kobadaki Maya binalarnn dndaki ta sslemelerde kullanlan motiflere iki rnek

Resim 28: Uxmaldaki yaplarn d sslemelerine iki rnek

Bu sslemelerin Orta Asyadan itibaren btn Trk yurtlarnda zellikle Karahanl, Seluklu ve Osmanl eserlerinde kullanlageldii bilinmektedir. Bu bir tesadf benzerlik midir?
38

Mayalarda Sanat

Maya Mavisi: Ge Klasik devrenin bir noktasnda ova Mayalar, parlak mavi bir boya maddesi buldular. Jaina heykelciklerinde, figrl ttslklerde ve Bonampaktaki duvar resimlerinde sk grlen bu renk, nl Maya Mavisidir. Yaplan fizik ve kimya analizleri sonucunda, ivit (bitkilerden elde edilen boya) ile zel bir tr kilin kartrlmas ve bu karmn stlmas sonucunda elde edildii anlalmtr.65

Resim 29: Bonampakta adgeen trenlere ait iki resim. Bu resimlerde zemin rengi olan ve Maya mavisi olarak adlandrlan mavinin tm dnyaca bilinen Turkuaz ile ayn renk olduu aka grlmektedir
65 Coe, Michael D., a.g.e., 146. s

39

Mayalar ve Trklk

Maya Dokumas 66:

Resim 30: Kuma dokuyan Maya kadnlar Seybal, Guatemala

Dokuma tezgh:
Anadoluda bu tezgha dokuma tezgh denir. amar (don, gmlek), pantolon (setre), aba cinsi kaln kuma ile kilim, cicim tr yer dokumalar yaplr. Ancak dokuma elde deil, yerde yaplr. Bu i iin aatan (sopa) yararlanlr. ounlukla gebe yaayanlarda grlr. Kolayca sklp kurulduu iin kondu denir. tane aatan yapld iin genellikle atma, ayak ad da verilir. Bat Anadoluda dzgah, Gney Anadoluda, Toroslarda yaayan yrklerde tevni, tavn, Karadeniz Blgesinde dasdar, Krehir, Yozgat, orum, Tokat ve Sivas civarnda culfalk-culfallk diye bilinir. Yaplan dokuma da tezghn ismiyle adlandrlr. Tokat, orum, Yozgat civarnda cicim denir. Anadoluda Gney Anadolu, Karadeniz, Orta Anadolu ve Dou Anadolu Blgesinde, Anadolu dnda da Azerbaycan, Kazakistan, zbekistan, Krgzistan ve Trkmenistan gibi Trk devletleriyle Orta Asya, ran, Irak ve Suriyede yaayan akraba Trk topluluklarnda da grlr. Dasdar tezgh, aatan faydalanlarak hazrlanr. tane aa, tepe noktasndan balanarak yere aklr. Dokuma genellikle 24 tek iple yaplr. Dokunacak ipler baka bir yerde hazrlanr. Yere, karlkl olarak yerletirilmi, aralarnda en az 10 m. mesafe bulunan iki kazk aklr. Kazklarn yanna birer kii oturur. nc bir kii dokuma iin hazrlanm olan ipleri bu kazklar zerinde paralel veya apraz olarak dolatrr. Kazklarn yannda oturanlar her ipi, tezgha yerletirirken ve sonrasnda kaymamas iin, kazklara ayr ayr balar. Bu ie ddlama denir. Bu ilemin hepsine birden de tezgh hazrlama ad verilir.
66 Bu blmle ilgili aklamalar ve teknik bilgi, Prof. Dr. Bekir DENZ tarafndan verilmitir

40

Mayalarda Sanat

Hazrlanm iplerin bal olduu kazklar yerlerinden sklp, bir ucu ayaa balanr. Dier ucu da, bittii yerde bir kazkla yere aklr. Balang yeri kabul edilen bu ksma bir kii altna ald bir minder ya da tabure zerine oturur. pler tezgh hazrlama srasnda apraz gerilmise araya kc denilen bir sopa geirilir. Paralel hazrlanmsa kc iplerin bir altndan bir stnden geirilerek apraz hale getirilir. Kcnn bir ne bir arkaya hareket ettirilmesi srasnda zg ipleri bir apraz bir dz hale gelir. Dokuyucu zglerin hareketi srasnda elinde tuttuu masuraya sarlm atk iplerini zglerin arasndan geirir ve kl ad verilen, ucu bak ekilli ahap bir aletle sktrr. Dokuma ilerledike dokuyucu minderini ileriye doru alr. ayan bulunduu alana gelinceye kadar dokumasn srdrr. Dasdar dokumada desenler, renkli iplerle yaplr. Kuaklar halindeki dokumada boyuna veya enine dzenlenmi renkli iplerin meydana getirdii kuaklar grlr. Halk arasnda bu kuaklara ubuk-bk veya tahta denir. Desen zg iplerinden yaplr. zgler istenilen alanlarda serbest braklr veya kabark tutulur. Bu nedenle bu tr dokumalara halk arasnda zg yzl dokuma denir. Teknik adan makine dokumaclndaki jakarl dokumalara benzeyen bir rnek gsterir. Kondu-dasdar dokumalarda dokumann eni, iplik says snrl olduu iin 30-40 cmyi gemez. Boyu istenilen uzunluktadr. Dokuma bittiinde dokuyucu bu dar paralar yan yana getirerek diker. Bu nedenle dokuma zerinde diki yerleri grnr. Kuaklardan her biri ayr renkli dz dokumalardan meydana gelebilecei gibi, ayn renkli ve desenli kuaklardan da meydana gelebilir. Desenler cicim teknii ile yaplr. Bu nedenle zellikle Yozgat ve Tokat yresinde bu dokumalara cicim denir. Bazen dokuma daha gzel grnsn diye, dokuma srasnda atk ile zg arasna renkli yn ya da renkli kuma paralar yerletirilebilir. Dokunan rnekler yer sergisi, rt, perde vb. amalarla kullanlr ve buna gre isimler alr67.

zg yzl dokuma teknii ile yaplm bir dokuma. Anadoluda bu tr dokumalar dasdar tezghnda yaplr. Toroslarda yaayan yrklerde (Mersin, Adana, Tarsus) trlk diye bilinir. Dokuma srasnda cicim teknii ile zeri sslenir. Buradaki, rdek ekilli hayvan figrleri Anadoluda pek grlmez. Orta Asya-Trk dokuma sanatnda ise kuu figr yaygndr. Sz konusu sslemeler de kuu figrne benzemektedir.
Resim 31: Koban Guatemala Yolu zerinde bir maazadan
67 Geni bilgi iin bkz., Deniz, Prof. Dr. Bekir, Karadeniz Blgesinde lgin Bir Dokuma eidi: Dasdar, Arkeoloji-Sanat Tarihi Dergisi, E.. Edebiyat Fakltesi Yayn, S.I, zmir 1982, s. 31-35

41

Mayalar ve Trklk

Dasdar tezghnda yaplm cicim dokuma. Anadoluda bu tr cicimlere kabark motifli cicim teknii denir. Motifler ise btrak adyla tannr. Halk arasnda, zellikle kurak yerlerdeki otlar arasnda yetien diken cinsi bir bitkinin meyvesine btrak-ptrak denir. Bazen gl, gl sat gibi isimler de verilir. Anadoluda zellikle cicim, zili tr dokumalarda ok kullanlr. Bu tr dokumalara, daha ok Bat, Orta ve Gney Anadoluda tesadf edilir.
Resim 32: Bir sat maazasndan, Antik Guatemala

Resim 33: Mayalarda kullanlan, elde dokunan dasdar tezghlar

Resim 34: Antik Guatemala Antropoloji Mzesinden

42

Mayalarda Sanat

Dasdar teknikli dokuma yaplp, zeri seyrek motifli cicim teknii ile sslenmitir. Dokuma zg yzldr. Yatay kuaklar halinde sslenmitir. Yatay kuaklarn zeri ise, alternatif olarak yerletirilmi balk benzeri figrler ve Anadolu Trk Sanatnda kepelek (kelebek) diye adlandrlan motiflerle bezenmitir. Balk benzeri sslemeler Seluklu dnemi ta eserlerinde (Alanya Oba ky Medresesi ta kaps), kelebei andran sslemeler ise zellikle atk yzl kilimlerde grlr.

zg yzl cicim tekniiyle yaplm bir dokuma. Muhtemelen dasdar tezgh ile dokunmutur. Balk srt eklindeki desenler, zg ipleriyle elde edilmitir. Renk dnda, Anadoluda da benzer sslemeler grlr.
Resim 35: Antik Guatemala Antropoloji Mzesinden

Dasdar tezghnda zg yzl dokuma teknii ile yaplm bir dokuma. Krmz zemin zerine beyaz renkli bktahta desenleriyle sslenmi, zerine de seyrek cicim teknii ile ssleme yaplmtr. Hayvan motiflerinden meydana gelen bezeme Anadoluda, Beylikler Dneminde, XIV-XV. yy.da dokunan hallarn hayvan motiflerine benzemektedir.
Resim 36: Antik Guatemala Antropoloji Mzesinden

Bugn Konya Etnografya Mzesinde bulunan ve Sanat Tarihiler arasnda Horozlu hal diye tannan halnn desenlerini andrmaktadr. Adgeen haldaki motifler, ejder ve Zmrt- Anka Kuunun birleiminden meydana gelen bir ssleme gsterir.
43

Mayalar ve Trklk

Sumak teknii ile yaplm dokumadan dikilmi bir gmlek. Anadoluda, zg ipleri zerinde sarma teknii ile yaplan ve sktrmak iin araya atklarn atld teknie, sumak teknii denir. Ters ve dz sumak olmak zere iki eidi vardr. Ayrca her bir eit iinde de gruplara ayrlr. Burada ters ve konturlu sumak tekniinde yaplm bir dokuma grlmektedir. Bu dokumalar genellikle dik tezghlarda dokunur.
Resim 37: Antik Guatemala Antropoloji Mzesinden

Dasdar tezghnda ( ayaktevni) yaplm dokuma zerine cicim teknii ile ssl kilim. Kilim, zerine bk desenleri ve sk cicim teknii ile, geometrik karakterli bir ssleme ilenmitir. Benzer ssleme Antalya Deme alt hallarnda hare motifi diye tannr. Bu desenle ssl hallara hareli hal denir.
Resim 38: Antik Guatemala Antropoloji Mzesinden

Dasdar teknikli dokuma stne yaplan cicim teknikli ssleme. Anadoluda buna benzer ok sayda desen mevcuttur. Anadolunun hemen her yerinde grlen bu ssleme deli melek, goz ii (ceviz ii) gibi isimlerle tannr. Ekenar drtgen ekilli sslemenin iki yanndaki engel ekilli geometrik sslemelere ise kazan kulpu, ko ba, eli belinde, eli brnde, kz veya gelin gibi isimler verilir. Tanmland desen veya figrlere benzetilir.
Resim 39: Antik Guatemala Antropoloji Mzesinden

44

Mayalarda Sanat

Krmz zemin zerine yaplm, bir sra ptrak motifi, bir sra geyik benzeri hayvan figrleri ile sslenmitir. Alternatif dizilen sslemelerde kullanlan ptrak motifleri Anadolu cicim ve zililerinin karakteristik bir sslemesidir. Geyik benzeri motifler ise zellikle XIV-XV. yy. beylikler dnemi hallarnda grlr. Beylikler dneminde benzer sslemeler geyik, ejder, Zmrt- Anka Kuu birleimi olarak kabul edilir.

Resim 40: Antik Guatemala Antropoloji Mzesinden

Dasdar dokuma. Sslemeleri, seyrek motifli cicim tekniiyle yaplmtr. Geyik figrn andrmaktadr. Geyik, Trk dokuma ve kee sanatnda Orta Asyada, Altay Dalar eteklerinde bulunan Pazrk halsndan balayarak, XIV-XV. yy. Anadolu Beylikleri dnemine kadar kullanlan bir figrdr.

Resim 41: Antik Guatemala Antropoloji Mzesinden

45

Mayalar ve Trklk

Dasdar dokuma zerine yaplm, ekenar drtgen ekilli geometrik desenlerden meydana gelen bir desen ile ssl, Anadolu hal ve dz dokuma yayglarnda (kilim, cicim, zili, sumak) kullanlan bir sslemedir. Genellikle gl, farda isimleriyle bilinir, gne nlar gibi dalr ekilde (hiyeraldik sistem) tasvir edilir.

Resim 42: Antik Guatemala Antropoloji Mzesinden

Dasdar dokuma. Sk motifli cicim teknii ile ssl. Kuaklar halinde dizilmi iki tr desenle; birincisi st ste bindirilmi ekenar drtgenler, ikincisi ise Anadoluda yaprak diye adlandrlan, dokunmu rneklerine de yaprakl kilim ad verilen desenlerle ssldr. Yaprak diye adlandrlan sslemeler, Seluklularda zellikle kalem ii teknikli bezemeler ile al sslemelerde kullanlr.

Resim 43: Antik Guatemala Antropoloji Mzesinden

46

Mayalarda Sanat

Dasdar dokuma. Seyrek motifli cicim teknii ile ssl; kuaklar halinde dizilen sslemeler, ekenar drtgen karakterlidir. Anadoluda dokuma ve krlent, ileme gibi el sanatlarnda ok grlen bir bezemedir.

Resim 44: Antik Guatemala Antropoloji Mzesinden

Dasdar dokuma. Atk yzl yaplm, iliksiz kilim tekniiyle, kuaklar halinde sslenmi. Kuaklar i ie yerletirilmi ekenar drtgenlerle sslenmitir. Kenarlar dilimli yaplan ekenar drtgenler arasnda kalan blmler de, kendi iinde bir ssleme meydana getirmektedir. Anadolu Trk kilim sanatnda zellikle Konya, Kayseri, orum, Yozgat ve Sivas yresinde kullanlan bir bezemedir.

Resim 45: Antik Guatemala Antropoloji Mzesinden

47

Mayalar ve Trklk

Resim 46: ile bezi eklindeki bir dokuma zerine yaplm ileme teknikli sslemelere iki rnek. zellikle ekenar drtgen ekilli sslemeler, ptrak desenine benzer

Resim 47: Antik Guatemala Antropoloji Mzesinden

Dasdar dokuma. zerine kuaklar halinde ssleme yaplm. Be ayr sslemenin kullanld bezemelerde Anadolu Seluklu dnemi saray, zaviye gibi yaplarnn duvarlarnda kullanlan bezemeler dikkati eker.

Resim 48: Antik Guatemala Antropoloji Mzesinden iki rnek

48

Mayalarda Sanat

Dz dokuma (ilim tr) zerine kanavie eklinde ssleme. Bu tr dokumalarda dasdar tezgh (mekikli dokuma) veya starda (kirkitli dokuma) dokuma yapldktan sonra zerine el ile ileme yaplr. Bazen de ssleme, tpk cicim ve zili tekniindeki gibi, dokuma annda gerekletirilir. Benzer dokumalar Anadoluda Karapnar (Konya) yresinde ok yaygndr.
Resim 49: Antik Guatemala Antropoloji Mzesinden

Resim 50: Antik Guatemala Antropoloji Mzesinden iki rnek

ile bezi trndeki bir dokuma zerine ileme teknii. Yaplmas kolay bir tekniktir. nce dokunmu bez zerine eitli renk ipliklerle yaplr. Macaristandan Anadoluya kadar tm lkelerde, halk el sanat olarak karmza kar.

Sarma teknikli (sumak) bir dokuma. Desenler veya be iple yaplr. Desen ipleri zgler zerine sarlr. Ters veya dz sarl ekline gre ters veya dz sumak adn alr. Anadoluda hemen her yerde grlen ama zor olduu iin az yaplan bir dokumadr.

Resim 51: Antik Guatemala Antropoloji Mzesinden

49

Mayalar ve Trklk

p eirme aletleri. Anadoluda, Bat ve Orta Anadolu Blgesinde , Dou Anadolu Blgesinde tei diye anlan bir alettir. Yaklak 40 cm. uzunluundaki bir ubuk ile, orta blmn alt tarafnda arak denilen ve iin kendi ekseni etrafnda dnmesini salayan bir arlktan meydana gelir.
Resim 52: Antik Guatemala ehir Pazarndan, p Eirme Aletleri

Eirici ayakta dururken veya otururken, ii soldan saa doru evirir. Kendi ekseni etrafnda dnen i, yukardan sarktlarak, aa braklan yn veya pamuu iplik haline getirir. Eer dokuyucu yal ise, oturduu yerde, ii bir tabak veya cam zerinde dndrerek eirme yapar.

Resim 53: Antik Guatemala ehir Pazarndan, p Eiren Kadn

Yn ditme: Yn ya da pamuu ditmek iin kullanlan atal eklinde bir alettir. Anadoluda bunun yerine tek paral, yn b denilen bir alet kullanlr.

Resim 54: Antik Guatemala ehir Pazarndan

50

Mayalarda Sanat

ve reke: p eirme aletidir. Trklerin Orta Asyadan beri kullandklar bir alettir. in Karadeniz evresinde kullanlan daha byne reke denir. Byk boylu olanlar koltuk altnda, ksa olanlar ise yerde, anak veya cam iinde dndrlerek kullanlr. reke, yaklak 70-80 cm. byklndedir.

Resim 55: Meksika, Merida Eyaleti Yukatan Antropoloji Mzesi Maya koleksiyonundan

Anadoluda ocuk tamak, beik balamak, nlk ba olarak kullanmak, yk balamak veya odun balamak amacyla dasdar tezghnda (yer tezgh) yaplan bir dokumadr. Dokunan ipler kl ile (bak yzl, ahaptan yaplm sktrma aleti) yapld iin (rme deil) kuak, nemli ve kymetli saylr.

Resim 56: ocuk tamak, beik balamak iin nlk balar

51

Mayalar ve Trklk

Resim 57: Meksika, Merida Eyaleti Yukatan Antropoloji Mzesi Maya koleksiyonundan

Pamuk atma-ditme (maa ekilli alet) aleti. Anadoluda bk (dz kesilmi denek) veya hallalarn kulland yay ad verilen alet kullanlr.
Resim 58: , arak ve pamuk atma aletleri ile mekik (zgler arasndan atk geirmeye yarayan alet)

52

Mayalarda Sanat

Resim 59: Meksika, Oaxauka ehri bir kilim maazasnda dokuma tezgah

Pedall tezgh: Anadoluda zellikle giyim eyas (i ve d amar) ile pantolon, ceket dokumada kullanlan bir alettir. Dokuyucu, dokumasn oturduu yerden yapar. Ayaklarnn altnda bir ukur alr. Bu ukur iinde tezghn pedallar bulunur. Genellikle iki veya drt pedalldr. Pedal says arttka tezghn boyutlar ve mahareti de artar. ok saydaki zg ipi arasndan mekik (atk ipi) geirilerek sktrlr. Gnmzde, fabrikasyon retime geildii iin Anadoluda ok azalmtr. Bugn daha ziyade Siirt civarnda battaniye yapmnda, Tire evresinde Beledi dokumalarda, Aydnn Bozdoan evresinde de kl adr yapmnda kullanlmaktadr. Ayak yardmyla alt iin pedall tezgh, pedallar ukurda kald iin ukur tezgh, kaml tezgh veya culfallk diye de bilinir.
Resim 60: Pedall tezgh, yakn plan

53

Mayalar ve Trklk

Pedall tezghta, iliksiz kilim tekniiyle yaplm kilim dokuma. Zemin, Milas (Mula) hallarnn veya Konya yresi kilimlerinin zemin sslemesine benzer ekilde ekenar drtgen ekilli, geometrik desenlerle (gl) sslenmi.
Resim 61: Meksika, Oaxauka ehrinden bir Maya kilimi

54

Mayalarda Sanat

Resim 62: Meksika, Tulum ehri Koba yolu zerinde bir maazada, pedall tezghlarda yaplm kilim rnekleri

Pedall tezghlarda iliksi kilim tekniinde (kirtik-yrtk) dokumalar yaplr. Desen, genellikle zg ile elde edilir. Ancak atk ipleriyle de yaplr. Atk ipleriyle desen yapldnda, arada yrtklarn olmas gerekir. Ancak dokuyucu, ift kenetlenme tekniiyle bunlar ortadan kaldrr. rneklerin kenar suyunda kullanlan geometrik desenler, Anadolu ve Azerbaycan hal ve kilimlerinde kullanlan eli belinde veya kazan kulpu motiflerine benzemektedir.
Resim 63: Pedall tezghlarda yaplm deiik renkte kilim

55

Mayalar ve Trklk

Resim 64: Maya kilimi

Pedall tezghta yaplm bir kilim dokuma. Desenleri, Anadolu kilim motiflerine benzemektedir. zellikle Krehir, orum, ankr kilimlerine benzer.

Dasdar tezghnda (mekikli dokuma) yaplm dokuma stne cicim teknikli bezemeli rnek: Dokuma srasnda, renkli desen ipleri ile verev bir ekilde ssleme yaplr. Sol stte bulunan hayvan figrl sslemenin benzerlerine, XIV-XV. yy. Beylikler dnemi hallarnda rastlanr.

Resim 65: Antik Guatemala Antropoloji Mzesinden iki rnek

56

Mayalarda Sanat

Resim 66: Meksika, Oaxauka ehrinden bir Maya kilimi

Pedall tezghta yaplm kilim dokuma: Desenleri bakmndan Anadolu kilimlerine benzer. Ekenar drtgen ekilli desenler, Anadolunun her yerinde grlr. Farda veya gl denir. Kuaklar halindeki geometrik sslemeler ise Demealt (Antalya) hallarnn kenar suyundaki deve motiflerine benzemektedir.

Yukardaki rnekle ayn zelliklere sahip, sadece zeminin saf beyaz renkli verilmesi ayrcalk yaratmaktadr.
Resim 67: Meksika, Oaxauka ehrinden bir Maya kilimi

57

Mayalar ve Trklk

Resim 68: Resim 63deki rneklerle ayn zelliklere sahip, mavi zemin zerine krmz gbek ve beyaz su ile ilenmi. Meksika, Oaxauka ehrinden bir Maya kilimi

Resim 69: Meksika, Oaxauka ehrinden bir Maya kilimi

Pedall tezghta yaplm bir kilim dokuma: liksiz kilim tekniiyle dokunmu. Kuaklar halinde dizilen sslemelerden ekenar drtgen ekilli bezeme, Anadoluda sk kullanlan bir motiftir. Gnmzde her ne kadar gbek deniliyorsa da, dokuyucular arasnda farda veya tepsi adyla, rnekler de sofral hal-kilim, tepsili hal-kilim adyla bilinir. Kuaklar halindeki sslemeler (tahta) iliksiz kilim tekniklidir. Yanlarda kalan bezemeler ise yine ilikli kilim teknii ile yaplr.
58

Mayalarda Sanat

Resim 70: Meksika, Oaxauka ehrinden bir Maya kilimi

Pedall tezghta yaplm kilim dokuma. Anadoluda, renginden dolay krmz kilim diye tannr. Kuaklar halinde verilen sslemelerden ekenar drtgen eklinde olanlar ptrak, dierleri ise geometrik ssleme olarak bilinir.

Resim 71: Meksika, Oaxauka ehrinden bir Maya kilimi

Pedall tezghta yaplm kilim dokuma. Zemindeki ekenar drtgen ekilli motif, Anadoluda tepsi, bu tr dokumaya da tepsili hal veya kilim denir. Bunun iki tarafnda, dar kuaklar iinde verilen sslemeler ise Demealt (Antalya) hallarnda deve diye tannr.
59

Mayalar ve Trklk

Resim 72: Meksika, Oaxauka ehrinden bir Maya kilimi

Pedall tezghta dokunmu kilim. Desenleri Anadoludaki cicim dokumalarn desenlerine benzemektedir. Kaydrlm eksenler halindeki ekenar drtgenlerle doldurulan zeminde, ekenar drtgenlerin ii Yozgat, orum, Sivas yresinde Deli Melek (meleg), Bat Anadoluda ise Karnyark denilen desenlerle bezenmi.

Resim 73: Meksika, Oaxauka ehrinden bir Maya kilimi

Pedall tezghta dokunmu kilim. Zemin, kenarlar Anadoluda parmak diye bilinen desenlerin evirdii tepsi (gl) motifiyle doldurulmu. Kenarlarda bulunan kaln kuaklar ise geometrik desenlerle bezenmitir. Bu kuaklar birbirinden ayran dar sular ise Anadoluda sr sidii denilen ince eritlerle belirlenmitir.
60

Mayalarda Sanat

Resim 74: Meksika, Oaxauka ehrinden bir Maya kilimi

Pedall tezghta dokunmu kilim. Zemin, tepsi motifleriyle doldurulmu, kenarlarda kalan kuaklar ise, Anadoluda, Ayvack, Ezine (anakkale), Bergama ve Balkesir civarnda gvrm diye adlandrlan desenlerle sslenmitir.

Resim 75: Meksika, Oaxauka ehrinden bir Maya kilimi

Pedall tezghta, cicim tekniiyle yaplm bir dokuma. Sslemeler, kuaklar halinde dir. Anadoluda, soldan saa doru, yaba, gbecik (gbek), deve, sr sidii, gbecik, yaba adlar verilen motiflerle eklinde yan yana dizilmitir.
61

Mayalar ve Trklk

Pedall tezghta yaplm bir dokuma. Sslemeler renkli kuaklar halinde dizilmitir. Anadoluda da benzer ayn tip tezghlarda yaplm dokumalar mevcuttur. Desenler genellikle zg ile elde edilir.

Resim 76: Meksika, Oaxauka ehrinden bir Maya kilimi

Pedall tezghta yaplm bir kilim dokuma. Kuaklara ayrlan zemine ekenar drtgen ekilli desenler yaplmtr. Tepsi (gbek ) motifine benzer ekilde ilenen motifler, zellikle Gaziantep yresinde dokunan ve Antep kilimi diye bilinen kilimlerin desenlerine benzemektedir.

Resim Resim 77: 43: Meksika, Antik Guatemala Oaxauka ehrinden Antropoloji bir Mzesinden Maya kilimi

62

Mayalarda Sanat

Resim 78: Meksika, Oaxauka ehrinden bir Maya kilimi

Pedall tezghta yaplm kilim dokuma. Zeminde yer alan tepsi (gbek) motifi ile bunun iki yanndaki, Demealt (Antalya) hallarnn deve motifine benzeyen sslemeler Anadolu hal ve kilim desenleriyle ortaklk tamaktadr.

Resim 79: Meksika, Oaxauka ehrinden iki Maya kilimi

Pedall tezghta yaplm kilim dokuma. Zemin kuaklar halinde dzenlenmitir. Ortada, Anadoluda gvrm diye bilinen, yazya benzer bir geometrik bir desen yer alr. Bunun iki tarafnda ise Antalya Demealt Hallarnn kenar suyunda kullanlan deve motiflerini hatrlatan sslemeler grlr. Bunlarn bitiiinde ise zerilerine ekenar drtgen ekilli desenlerin yer ald bir bezeme dikkati eker.
63

Mayalar ve Trklk

Resim 80: Meksika, Oaxauka ehrinden bir Maya kilimi

Pedall tezghta yaplm kilim dokuma. Zemini Anadolu hal ve kilimlerinde grlen ekenar drtgen ekilli bir gl (gbek) motifiyle ssldr. Bunun iki yannda da (+) ekilli sslemeler yer almaktadr. liksiz kilim tekniiyle, kenetleme yoluyla dokunmutur. Dasdar (culfalk) tezghyla yaplan dokuma. stne, cicim tekniiyle ssleme yaplm. Kuaklar halinde dizilen sslemeler ekenar drtgen ekilli geometrik desenlerle sslenmitir. Bunlarn sa ve sol yannda bulunan, tarak ekilli sslemeler Anadoluda zellikle Karapnar (Konya) yresi hal ve kilimlerinin kenar suyunda kullanlr ve el adyla bilinir.

Resim 81: Meksika, Oaxauka ehrinden iki Maya dokumas

64

Mayalarda Sanat

Resim 82: Meksika, Oaxauka ehrinden bir Maya dokumas

ile bezine benzer bir dokuma stne hayvan figrl sslemeler yaplmtr. Figrler, XIV-XV. yy. Anadolu Beylikler dnemi hallarnn desenlerine benzemektedir. Bu tr desenli hallardan biri bugn Konya Etnografya Mzesinde sergilenmektedir ve sslemeler horoz figrne benzetildii iin sanat tarihiler arasnda horozlu hal diye bilinir.

Resim 83: Meksika, Oaxauka ehrinden bir Maya dokumas

Dasdar tezghnda yaplm bir dokuma. zeri seyrek cicim tekniiyle sslenmi. Lacivert zemin zerine kuaklar halinde dizilen sslemelerde hayvan benzeri motifler ve Anadoluda btrak diye anlan ekenar drtgen ekilli bezemeler grlr.
65

Mayalar ve Trklk

Pedall tezghta yaplm bir kilim dokuma. Zemin paraya blnm, ortaya Anadoluda gvrm diye bilinen bir ssleme yerletirilmitir. Kenarlarda ise Demealt hallarnn deve motifine benzer bir ssleme grlr. Bunlarn iki yannda ise geometrik sslemeler yer alr. Sslemeler zilit teknii (atlamal) ile yaplm gibi grnmektedir.

Resim 84: Meksika, Oaxauka ehrinden bir Maya kilimi

Pedall tezghta, iliksi kilim teknii ile yaplm bir dokuma. Krmz zemin zerine Anadolu hal ve kilimlerindekine benzer bir gl (gbek) yerletirilmi, iki yan tarafna ise Demealt hallarnn kenar suyunda bulunan deve motiflerine benzer motifler bulunmaktadr.

Resim Resim 85: 43: Meksika, Antik Guatemala Oaxauka ehrinden Antropoloji bir Mzesinden Maya kilimi

66

Mayalarda Sanat

Resim 86: Meksika, Oaxauka ehrinden bir Maya kilimi

Tm rnekler, pedall tezghta, iliksi kilim teknii ile yaplmtr. Zeminde Anadolu hal ve kilimlerindekine benzer bir gl (gbek), iki yan tarafna ise Demealt hallarnn kenar suyunda bulunan deve motiflerine benzer sslemeler bulunmaktadr.

Resim 87: Meksika, Oaxauka ehrinden iki Maya kilimi

67

Mayalar ve Trklk

Resim 88: Meksika, Oaxauka ehrinden bir Maya kilimi

Muhtemelen pedall tezgahta yaplm dokuma (mekikli dokuma). zerine seyrek cicim tekniine benzer bir teknikle ssleme yaplm. Hayvan figrlerinin kullanld motif Anadoluda benzer teknikle ilenen sslemelere benzemektedir.

Pedall tezghta yaplm sk motifli cicim teknikli dokuma. Ekenar drtgen ekilli desenler Anadolu sslemelerine benzemektedir. zellikle stteki yatay kuak zerindeki bezeme Seluklu dnemi tarakl desenlerine benzemektedir.

Resim 89: Meksika, Oaxauka ehrinden bir Maya kilimi

68

Mayalarda Sanat

Pedall tezghta yaplm, sk motifli cicim tekniinde yaplm bir dokuma. Renkleri dnda Anadolu Seluklu dneminde yaplan tarak ekilli sslemelere benzemektedir.

Resim 90: Guatemala, Popol Vuh - chel Mzesinden

Pedall tezghta yaplm, sk motifli cicim teknikli dokuma. Kuaklar halinde sslenmi. Her kuakta srasyla bir ekenar drtgen ekilli bezeme, bir hayvan figr tekrar edilmi. Ekenar drtgen ekilli bezemeler Trklerin Orta Asyadan beri kullandklar bir sslemedir. Hayvan figrleri ise XIV-XV. yy. hayvan figrlerini andrmaktadr.

Resim 91: Guatemala, Popol Vuh - chel Mzesinden

69

Mayalar ve Trklk

Resim 92: Guatemala, Popol Vuh - chel Mzesinden

Pedall tezghta yaplm, sk motifli cicim teknikli dokuma. Anadoluda hemen her yrede cicim dokumalar, zerinde kullanlan sslemelere benzemektedir. sslemesine gre, karnyark, deli melek, meleg gibi isimlerle tannr.

Resim 93: 92nolu resimden yakn pln

70

Mayalarda Sanat

Pedall tezgah zerine zg yzl cicim teknii ile yaplm ssleme. Kuaklar halindeki sslemelerin yaprak ekilli olanlar Azerbaycanda Mute diye bilinen yaprak ekilli veya servi motifine benzeyen desenleri andrmaktadr.

Resim 94: Guatemala, Popol Vuh - chel Mzesinden

Pedall tezgahta yaplm, seyrek motifli cicim teknikli dokuma. Desenler kuaklar halinde verilmitir.

Resim 95: Maya kilimi

71

Mayalar ve Trklk

Resim 96: Guatemala, Popol Vuh - chel Mzesinden

Anadoluda kullanlan pedall tezgahlara benzeyen mekikli dokuma tezgh. Anadoluda zgy hareket ettiren pedallar toprak iine alm bir oyuk iinde yer alr. Bu nedenle de ukur tezgh denir. Aradan geen ipler mekik yardmyla geirilir. Bu nedenle de bu tr dokumalara mekikli dokuma denir. likli, iliksiz, zg yzl veya cicim teknikli dokumalar yaplr

Resim 97: Guatemala, Popol Vuh - chel Mzesinden

Pedall tezghlarda yaplm bir sk motifli cicim teknikli dokuma. Desenler, Trk hal sanatnn genel prensibi olan, verev bir ekilde (gne nlar gibi) yerletirilmi. leri de yine Anadoludaki hal ve dz dokuma yayglar zerinde kullanlan desenlere benzemektedir. Anadoluda zellikle XVII. yy.da ortaya kan ve kaynaklarda Memling deseni diye tannan, Trk kaynaklarnda ise Geometrik desenli Anadolu Hallar diye anlan hallarn desenlerine benzemektedir.
72

Mayalarda Sanat

Resim 98: Guatemala, Popol Vuh - chel Mzesinden

Resim 99: Guatemala, Popol Vuh - chel Mzesinden

Pedall tezghta yaplm, bir bez zerine sk motifli cicim tekniiyle yaplm dokuma. Kuaklar halinde dizilen desenlerde tarak ekilli olanlar, Seluklu dnemi sslemelerine andrmaktadr.

Pedall tezghta yaplm, sk motifli cicim teknikli dokuma. Desenlerden zellikle en alt srada yer alan hayvan figrleri XIV-XV. yy. Anadolu Beylikler dnemi hallarnn desenlerine benzemektedir. ki yandaki sular zerinde bulunan geometrik sslemeler ise Konya yresi cicim sslemelerini andrmaktadr.

Resim 100: Guatemala, Popol Vuh - chel Mzesinden

Pedall tezghta yaplm bir dokumann sini benzeri madeni veya hasr zerine geirilmesiyle yaplm bir ssleme. Osmanl dnemindeki kuma kapl kalkanlara benzemektedir.
73

Mayalar ve Trklk

Pedall tezghta bez zerine yaplm, seyrek cicim teknikli dokuma. Desenler hayvan figrne benzemektedir.

Resim 101: Guatemala, Popol Vuh - chel Mzesinden

Pedall tezghta yaplm dokuma stne, seyrek motifli cicim tekniiyle yaplm bir ssleme. ift bal kartal figrne benzemektedir. Anadoluda zellikle Kayseri, Nide yresinde, muhtemelen Seluklu dnemi ta, ahap, madeni eser ve ilemeler zerinde kullanlan ve kilim zerine aktarlan bir bezemedir.

Resim 102: Guatemala, Popol Vuh - chel Mzesinden

Pedall bir tezgh zerine, sk motifli cicim tekniiyle yaplm bir bezeme. Ekenar drtgen ekilli olduu iin Trk Sanatnda, ilk alardan itibaren kullanlan bir bezemedir. Anadoluda ise farda, gl, gbek gibi isimlerle anlr. Hal ve kilimlerde ok kullanlr.

Resim 103: Guatemala, Popol Vuh - chel Mzesinden

74

Mayalarda Sanat

Pedall tezghlarda sk motifli cicim tekniiyle yaplm bir dokuma. Bezeme, ekenar drtgen ekilli olduu iin Trk Sanatnda, ilk alardan itibaren kullanlan bir bezemedir. Anadoluda farda, gl, gbek gibi isimlerle anlr.

Resim 104: Guatemala, Popol Vuh - chel Mzesinden

Pedall tezghlarda sk motifli cicim tekniiyle yaplm bir dokuma. Bezeme, ekenar drtgen ekilli olduu iin Trk Sanatnda, ilk alardan itibaren kullanlan bir bezemedir. Anadoluda farda, gl, gbek gibi isimlerle anlr. Kenarlarnn dilimli, verilii ekliyle de, Anadolunun hemen her yerinde grlen ve kurt, kurt az ismi verilen modellere benzemektedir.

Resim 105: Guatemala, Popol Vuh - chel Mzesinden

Pedall tezghlarda sk motifli cicim tekniiyle yaplm bir dokuma. nsan figr kullanlmas bakmndan eskiden cam zerine yaplan Zalolu Rstem hikayelerindeki rneklere benzemektedir.

Resim 106: Guatemala, Popol Vuh - chel Mzesinden

75

Mayalar ve Trklk

Resim 107: Guatemala, Popol Vuh - chel Mzesinden

Pedall tezghlarda sk motifli cicim tekniiyle yaplm bir dokuma. Motiflerin yerletirilmesi Trk hal ve dz dokuma yayglarndaki dzene benzemektedir. Sonsuzluk prensibi iinde, gne nlar gibi dalr ekilde yaplmtr

Resim 108: Guatemala, Popol Vuh - chel Mzesinden iki rnek

Muhtemelen pedall tezghta seyrek motifli cicim tekniinde yaplm bir dokuma. Anadolu Trk ilemelerinin sslemelerine benzemektedir.
76

Pedall tezghlarda seyrek motifli cicim tekniiyle yaplm bir dokuma. Anadoludaki btrak desenlerine, zellikle de Milas hallarnn turun motifine benzemektedir.

Mayalarda Sanat

Resim 109: Guatemala, Popol Vuh - chel Mzesinden

Pedall tezghlarda seyrek motifli cicim tekniiyle yaplm bir dokuma. Anadolu Seluklu sultanlarndan II. Aleaddin Keykubadn sembol olan ift bal kartal motifine benzemektedir. Kartaln altndaki ssleme ise mek karakterli bir sslemeyi andrmaktadr.

Resim 110: Guatemala, Popol Vuh - chel Mzesinden

Pedall tezghlarda seyrek motifli cicim tekniiyle yaplm bir dokuma. Anadolu hal ve kilimlerinde hayvan figr ok az kullanlmakla beraber resimdeki kulara benzer rnekler Yozgat, orum ve Krehir evresindeki hal ve kilimlerde ok grlr.
77

Mayalar ve Trklk

Resim 111: Guatemala, Popol Vuh - chel Mzesinden iki rnek

Pedall tezghlarda seyrek motifli cicim tekniiyle yaplm bir dokuma. Tavus kuuna benzeyen sslemenin benzer rneklerine XIV-XV. yy. Anadolu Beylikler dnemi hallarnda rastlanr.

Pedall tezghlarda seyrek motifli cicim tekniiyle yaplm bir dokuma. Ssleme, daha ok horoz figrn andrmaktadr. Anadoluda ilemeler zerinde benzerleri mevcuttur.

Resim 112: Pedall dokuma tezgh. (Anadoluda benzer rnekler hl kullanlmaktadr.)

Resim 113: plik eirme aleti. (Benzer rnekler Bat Anadolu blgesinde grlr ve fermen adyla bilinir.)

78

Mayalarda Sanat

Resim 114: Guatemala, Popol Vuh - chel Mzesinden

Pedall tezghlarda zg yzl dokuma tekniiyle yaplm bir dokuma. Anadoluda hemen her yrede, zellikle, Bat, Orta ve Dou Anadolu blgesi ile Azerbaycanda grlr. Desenler kuaklar halinde verilii bakmndan Anadolu dokumalaryla benzerlik gstermektedir.

Pedall tezghlarda iliksiz kilim tekniiyle yaplm bir dokuma (ul). Sslemeler, kuaklar halinde verilmitir. Bu haliyle Anadoludaki benzer dokumalar hatrlatmaktadr.

Resim 115: Guatemala, Popol Vuh - chel Mzesinden

79

Mayalar ve Trklk

Pedall tezghlarda seyrek motifli cicim tekniiyle yaplm bir dokuma. Desenler Anadolu motiflerine benzemiyor, ancak teknik ve kompozisyon dzeni ayn.

Resim 116: Guatemala, Popol Vuh - chel Mzesinden

Pedall tezghlarda seyrek motifli cicim tekniiyle yaplm bir dokuma. Desenler, kuaklar halinde yerletirilmi. Hayvan figrleri XIV-XV. yy. Anadolu Hallarnn sslemelerini andrmakta, ekenar drtgen ekilli sslemeler ise Anadolu hal ve kilimlerinde ok kullanlan ptrak motifine benzemektedir.

Resim 117: Guatemala, Tikal Antik ehri Mzesinden

80

Mayalarda Sanat

Pedall tezghlarda seyrek motifli cicim tekniiyle yaplm bir dokuma. Anadoluda kl dokumalar zerine yaplm cicim tekniklerine benzemektedir. Anadoluda bu tr dokumalara malzemesi kt olduu iin ul denir. Hayvan figrleri XIX-XV. yy. Hallarnn sslemelerine benzemektedir. engel ekilli feometrik sslemeler ise gvrm, kurbaa, koba vb. isimlerle tannr. Pedall tezghlarda iliksiz kilim tekniiyle yaplm bir dokuma. Sslemeler bitki karakterli. Anadoludaki ilemeler zerinde kullanlan sslemelere benziyor.

Resim 118: Guatemala, Tikal Antik ehri Mzesinden

Resim 119: Guatemala, Tikal Antik ehri Mzesinden

81

Mayalar ve Trklk

Resim 120: Guatemala, Popol Vuh - chel Mzesinden

Pedall tezghlarda zg yzl dokuma tekniiyle yaplm bir dokuma. zerlerindeki sslemeler, Anadoludaki ileme sslemelerine benzemektedir. nsan figrleri ise Seluklu hallarnn eli belinde motiflerini hatrlatmaktadr.

Resim 121: Guatemala, Popol Vuh - chel Mzesinden

Pedall tezghlarda zg yzl dokuma tekniiyle yaplm bir dokuma. zerlerindeki, kuaklar halinde dizilen sslemeler, Anadoludaki ileme sslemelerine benzemektedir.
82

Mayalarda Sanat

Pedall tezghlarda muhtemelen ilikli kilim tekniiyle (iliksiz de olabilir) yaplm bir dokuma. Kuaklar halinde verilen sslemeler, Anadoludaki Konya, Kayseri, Sivas, Yozgat, Krehir yresi kilimlerinin desenlerine benzemektedir.

Resim 122: Belize, Xunantunich Maya Antik ehri Mzesinden

Pedall tezghlarda iliksiz kilim tekniiyle yaplm bir dokuma. Sslemeleri, Seluklu dneminin tarak ekilli desenlerine benzemektedir.

Resim 123: Belize, Xunantunich Maya Antik ehri Mzesinden

Pedall tezghlarda muhtemelen ilikli kilim tekniiyle (iliksiz de olabilir ?) yaplm bir dokuma. Kuaklar halinde verilen sslemeler, Anadoludaki Konya, Kayseri, Sivas, Yozgat, Krehir yresi kilimlerinin desenlerine benzemektedir.

Resim 124: Belize, Xunantunich Maya Antik ehri Mzesinden

83

MAYA DLNN GRAMER ZELLKLER

Maya dili zerine yaplm muhtelif gramer almalar mevcuttur68. Bu almalar da dikkate alarak burada ksaca Maya dilinin gramer zelliklerini vermeye alacaz. Yaptmz tafsilatl bir gramer deildir. Maya dilinin ses ve yap zelliklerine dikkati ekmeye alacaz. Maya dili, yaplan tasnif almalarnda, ou zaman Amerika Yerli Dilleri aileleri iinde gsterilmektedir. Ancak baz almalarda Maya dilinin Altay Dilleri ile balantlarna dikkat ekilmektedir69. Kaynak asndan henz net olarak bir yere oturtulamayan Maya dilinin kesinlikle Hint Avrupa ve Hami-Sami dil ailelerine mensup olmad hususunda bu konuda alanlar hemfikirdir. sim ve fiillerden oluan Maya dili, yap asndan eklemeli bir dildir. Kelimelerin tretilmesi, isim ya da fiil kkne gelen eklerle salanmaktadr. Bu tretme ounlukla kelime kk ya da gvdesinin sonuna getirilerek yaplmaktadr. Ancak baz durumlarda n ekler de grlmektedir. n eklerin sonradan spanyolcann tesiri ile olmas mmkndr. Eski yazl kaynaklarda bulunan kelimelerde de bu durum az da olsa grlmektedir. Bu da muhtemelen Mayalarn komuluk yapt veya i ie yaad dier yerli dillerinden gemi olabilir. Bu durum Maya dili sondan eklemeli dildir hkmn bozacak derecede deildir. Maya dilinin aslnda olduka fazla yazl eseri olmasna ramen, net ifadeler kullanamaymzn temel sebebi, okunan eserlerin eviri yazsnda (transkripsiyonunda) ngiliz ve spanyol ses sisteminin kullanlm olmasdr. Bunlar tek bir eviri yaz sistemine dntrlmediinden Maya diliyle ilgili birok szlkte, bir kelimenin birden fazla yazmyla karlamaktayz. rnein yazma / yazmak karlnda tsib, tzib ve dzib ekilleri vardr. Bunu Trkenin ses sistemine gre ib eklinde yazabiliriz. imdiye kadar Maya dili ile ilgili olan eserlere ilk baktmzda Trke ile olan ilgisini dorudan gremeyiimizin en nemli sebebi de budur. Dilciler, M. 2000lerde Ana Maya dilinin var olduu grndedirler. Ancak, Maya dilinin diyalektlere ayrlma sreci hzl olmutur. Yukatek blgesi diyalektinin yaklak 3000 yllk bir gemii vardr70. Maya dilini konuanlar, klasik an en yksek medeniyetini kurmulardr. Bu medeniyet, M.S. 250-900 yllar arasnda zirveye kmtr. Bunlar, gelimi el yazsn ve Maya hiyerogliflerini de icat edenlerdir. Maya yaz sistemi, bugn onlarn dillerini inceleyen ngiliz (M.S. 8. yy) ve spanyol (M.S. 11. yy) yaz dillerinden ok daha eskidir.
68 Geni bilgi iin bkz. Bibliyografya blm 69 Wikandur, S., Maya and Altaic. I. Is there Maya group of the language related to the Altaic Family?-Ethonos (Stockholm) 1967, II. Maya and Altaic Ethnos, 1970, III, Maya and Altaic, Orientalia Suecana (Stockholm) 1970-71 70 Montgomery, John, Maya-English / Englis-Maya Dictionary Phrasebook, New York, 2004, 5. s

84

Maya Dilinin Gramer zellikleri

Maya dili baka dillerden etkilenmitir. lk etkilendikleri yabanc dillerin banda en nemlisi, Nahuatl Dilidir. Aztek Dili olarak da adlandrmak mmkndr. Aztekler, 9-10. yzyllara kadar yaayan bir medeniyettir. Bunlar ayn zamanda Panama ve Honduras sahili boyunca yaylan tccarlardr. Aztekler, Meksikann merkezinden Maya blgesi olan Yukatana kadar nfuz etmilerdir. Nahuatl Dili st katman olarak Maya dilini etkilemi; bata yer, eya, insan isimleri olarak birok kelime Maya diline alnt eler olarak girmitir. 16. yyda spanyollarn Yeni Dnyay igali ile birok Amerika yerli halk gibi Mayalar da yiyecek, elbise, silah, sosyal ve siyasi kelimeleri spanyollardan almlardr. Ancak Mayalar, eski kullandklar kelimeleri muhafaza edip onlar iin yeni olan kavramlarn karlklarn almlardr. Asukaar eker < sp. Azucar, aamigoh arkada< sp. amigo, paapah baba< sp. papa gibi71. Bu yolla spanyolcada bulunan; fakat Maya ses sisteminde olmayan yeni sesleri de alyorlard. Nitekim spanyol igalinden sonra Mayalar, el yazlaryla ilam Balam ve Popul Vuh gibi kendi destanlarn da kaleme almlardr. Eski Maya ile istila edilmi bugnk Maya arasnda nemli derecede farkllklar vardr. Bugn Maya dili, yaz dili olmaktan km, yalnz konuma dili olarak kalmtr. Smrgecilerin deimesi de konuma dillerini spanyolcadan ngilizceye yakn elerle doldurmakta, mstakil bir halkn konuma dili olmaktan da karmaktadr. Bu sebeple Maya dili, deta kyden kye farkllk gstermektedir. Bahsettiimiz bu tesirler altnda kalan Maya dilinin kayna ve yaps hakknda kesin hkmler vermek zorlamaktadr. Btn bunlara ramen dilin asli unsurlarna dikkat ederek, zellikle ses ve biim bakmndan ele almaya alacaz. Kaynak asndan Maya dilinin M.. 2000lerde n-Maya dili olarak var olduu; buradan, Huatek, Yukatek ile Dou ve Bat Kollarna ayrt, Dou Kolunun devamla Kie Dili, Bat Kolunun ise ol ile Kamobal temel diyalektlerine ayrld ifade edilir. Biz yaplan tasniflerin Maya dilinin yeniden deerlendirilerek ele alnmas gerektiine inanyoruz. Bizzat dinlediimizde Lakondon ve Mopan yerlileri ile Kie ve l yerlilerinin birbirlerinden dil ynyle de ayrldn mahede ettik. Maya dilinin diyalektleri hakknda fikir verebilmek asndan aadaki tabloyu veriyoruz72.

71 Montgomery, John, a.g.e. 8. s 72 Coe, Michael D., Mayalar, (ev. Meltem zdemir) Arkada Yay., Ankara, 2002, 35. s

85

Mayalar ve Trklk

M.. 2000 N M A B

M.. 1000

M Huatek Dilleri

M.S. 1000

Gnmz Huatek ikomukeltek Yukatek Lakandon Itza Mopan l ontal

Yukatek Dilleri

olca ol Dilleri Tzeltalca Kanjobalca Kamobal Dilleri K O L U K E D L L E R

orti olti Tzotzil Tzeltal Motozintlek Jakaltek Akatek Kanjobal Tojolobal uh Mam Teko Aguatepek il Keki Uspantek Pokomi Pokoman Kie Sipakapa Sakapultek Kakikel Tzutuhil

Y A A T I D

L D O U

86

SES BLGS
nller: Maya dilinde temel olarak a, e, i, o, u, nlleri bulunmaktadr. Yalnz kt kt, az, ktlak harcamak kelimelerinde grlen bir nls de bulunmaktadr. Bu nller normal uzunluktadr ve Trkede olduu gibi seslendirilmektedir. Bu normal nllerin yannda asli uzun nller de bulunmaktadr. Uzun nl kullanldnda anlam deimektedir. Uzun nller ykselen tonla ve alalan tonla seslendirilmektedir. Ykselen tonla olan uzun nller a, alalan tonla olanlar aa eklinde yazlmaktadr. a nls: Geni, dz, art damak nlsdr. Trkedeki a gibi seslendirilmektedir. Kelime banda ach ak akaan amak taze rmak Kelime ortasnda awat bal chak avaz baldz ok Kelime sonunda kusba tonba yalba koma yanak alak, ksa boylu

a nls: Geni, dz, ksa vurgulu art damak nlsdr. Kelime banda ak al almah trmalamak su kutlamak Kelime ortasnda babal zellik han kayn baba kabah nceki gn Kelime sonunda bala tupa ma nasl sndrmek deil

a nls: Ykselen tonda vurgulu uzun nl. Trkedeki asli uzun a ile ayn sylenmektedir. Bu ses kelime banda ve kelime iinde kullanlmakta, kelime sonunda bulunmamaktadr. Kelime banda ak aktun antik yeil, taze maara yardm Kelime ortasnda kak lak tan ate grece nce

aa nls: a nlsnn alalan tonda syleniidir. a nls gibi kelimenin banda ve iinde kullanlr; kelime sonunda bulunmaz. Vurgusuz alalan tonda uzun nldr. Kelime banda aak aal aax kaplumbaa oul siil Kelime ortasnda baak kalaan taasik kemik sarholuk tamak

e nls: e nls, Trkedeki gibi ak e olarak sylenmektedir. Daha ok kelime ba ve iinde kullanlr. Kelime sonunda ise hece kknde tek heceli kelimelerde kullanlr. Bunun dnda, ksa vurgulu tonda sylenen e, e ile i arasnda Trkedeki kapal yi andran e ile hafif uzun sylenen ee nlleri vardr.
87

Mayalar ve Trklk

Kelime banda ep et elmal dalak e sulu meyve

Kelime iinde kex kexix ses g deitirmek kekelemek

Kelime sonunda natle te xe masal orada kusma

e nls: Vurgulu ve ksa bir e sesidir. Kelime ba, ii ve sonunda kullanlr. Kelime iinde yannda buluna ak e sesinin deta ksaca uzatarak sylenmesine yardmc olur. Kelime sonunda ise sonda bulunan eki vurgulu syletir. Kelime banda eesik eesk u bah ehocheen gsteri bir kerelik gsteri karanlk Kelime iinde keel souk meex sakal teela orada Kelime sonunda balche bal ikisi papanche yap iskelesi yukache boyunduruk

e nls: Daha ok kelime ierisinde kullanlan bu nl, ksa vurgulu tonda sylenen e, e ile i arasnda Trkedeki kapal yi andrmaktadr. Kelime sonunda bir tek ch aa, koru ve petench tekerlek kelimelerinde bulunmaktadr. Bunun da eviri yazda net olarak tespit edildii hususunda endielerimiz bulunmaktadr. Kelime banda ek ensik et kirli, leke ini, alak eit Kelime iinde chen yalnz, tek keken domuz keh geyik Kelime sonunda ch aa, koru petench tekerlek

ee nls: Normal sylenen ak e sesine gre biraz daha uzun sylenen bir sestir. Daha ok kelime kk olduunda bata veya kelime kk ve iinde kullanlmaktadr. Kelime sonunda kullanlmayan bu ses Maya dilinin asli uzun nllerindendir. Kelime ba ve zellikle kelime kknde kullanlmas da bunun gstergesidir. Kelime banda eek eel eemen yldz yumurta inmek Kelime iinde cheem keeh teel gemi, bot geyik kk diken, tel

nls: Maya dilinde nls yalnz kt kt, az, ktlak harcamak kelimelerinde grlr. Baka yerde sesi bulunmaz. i nls: Trkedeki i sesi gibi sylenmektedir. nce, dar, dz nldr. Kelime banda, iinde ve sonunda kullanlr. Maya dilinde sesi bulunmamaktadr bu sebeple kaln nl ile balayan kelimelerde i sesinin bulunduu ekler geldiinde nl uyumu bozulmaktadr. i sesinin i eklinde yazlan ksa vurgulu sylenii yannda i eklinde yazlan ksa sylenii ve ii eklinde yazlan ve uzun sylenen ekli de bulunmaktadr. Bu sesler anlam ayrt edicidir. Eer i sesi kelime sonuna bir ek olarak gelirse bu ses daha ok i ya da i ye dnmektedir. Bu da muhtemelen kelime sondaki vurgudan kaynaklanmaktadr. Bu durumlarda anlam ayrt edici zellikte deillerdir. Kelime banda ich ikim ix
88

Kelime iinde biki ipil kaxik gibi giydirmek balamak

Kelime sonunda si vermek ki maki tekechi orada

i bayku iemek

Ses Bilgisi

i nls: Normal i sesinin ksa vurgulu syleniidir. Kelime banda sadece iki rnekte kullanlan bu ses, daha ok kelime iinde kullanlmaktadr. Bu ses kelime sonunda da bir rnekte grlr. Kelime banda ichak icham tzik : pene : koca ekmek Kelime iinde chich kinal ku scak Kelime sonunda tanil imdiden

i nls: Kelime banda bulunmayan i nls daha ok kelime ierisinde ve kelime sonunda kullanlmaktadr. Kelime sonunda ya tek heceli kelimelerde, kelime kk nls olarak ya da normal i sesinin ekin nls olarak bulunduu durumlarda i > i dnm durumundadr. Sonda kullanldnda deta ek zerindeki ksa bir vurguyu gstermek amacyla yazya geirilmektedir. Kelime iinde chiik kiil kiki porsuk latif nee Kelime sonunda bayli chi si almak az odun

ii nls: ii sesi normal i sesinden biraz daha uzun olarak sylenen nldr. Anlam ayrt edici bir e olan ii sesi, kelime banda ve kelime ierisinde kullanlmaktadr. Kelime sonunda kullanldnda uzun nl yerine, yannda vurguyu gsteren iaretiyle birlikte kullanlmaktadr. Bu da sesin ii eklinde uzun olarak deil, normal i sesinin vurgulu olduunu gstermek amacyla kullanlmaktadr. Kelime banda iik iim iit gk yz boa ylan dip Kelime iinde chiim kiin miis buday gn kedi Kelime sonunda chii hii kii yiyecek ovmak minnettar

o nls: Kaln, yuvarlak bir ses olan o, Trkedeki o gibi seslendirilmektedir. Ancak, o sesi o eklinde ksa vurgulu, oo eklinde ksa vurgulu diftonglu, o eklinde ksa vurgulu ykselen ton ile, oo eklinde uzun olarak da sylenmektedir. Bu sesler, book koku / bok koku, bonboya / boonboya, kochgeni/ kooch geni, kok sar/ kook sar, mootz kk/ mots kk, ox / ox gibi kelimelerde anlam ayrt edici deildir. Bu ve benzeri kelimeler muhtemelen diyalekt farkll ya da yazya geirmedeki farkl duyulardan kaynaklanmaktadr. Bu rneklerin dnda ise farkl seslendirilen kelimelerde anlam ayrt etmektedirler. o nls, kelime sonunda sadece baylo byle, bey yle, chiibo olak, chok scak, choo silmek, telo orada, ko di, po temizlik rneklerinde kullanlmaktadr. Bu rnekler dnda grlmez. Kelime banda ok ol otoch ok, mzrak olmak oda Kelime ortasnda bolon tok son bol, ok sert, kat son

oo nls: Normal o sesine gre ksa, kesik bir vurgulu oyu takiben kan normal o sesi gibi sylenmektedir. Kelime sonunda sadece o sylenii kullanlmaktadr. Kelime banda iki rnekte bulunan bu ses daha ok kelime iinde kullanlmaktadr. Kelime banda ooch ooch kooh ayak buruukluk pahal Kelime ortasnda bool booy ekleme bulut
89

Mayalar ve Trklk

o nls: Normal o sesine gre farkll o-u aras bir sylenite olmasdr. Kelime sonunda bulunmayan bu ses daha ok kelime ba ve iinde kullanlmaktadr Kelime banda op otzil ox eki yoksul Kelime ortasnda kol et veya tavuk suyu ton baldr totkok sar ve dilsiz

oo nls: Normal o sesine gre daha uzun sylenmektedir. Kelime sonunda kullanlmayan bu ses daha ok kelime ba ve kelime ierisinde kullanlmaktadr. Kullanld kelimelere dikkat ettiimizde iki nl arasnda kalan bir nszn dmesi sonucu diftong sonucu oluan uzun nly ifade ettii grlr. Kelime banda ooch oohel ook akam yemei bilmek ayak Kelime ortasnda kool poos toon erkek karde pus dana

nls: nce, geni ve yuvarlak olan bu ses Trkedeki sesi gibi seslendirilmektedir. Bu sesin vurgulu ya da uzun biimi bulunmamaktadr. Kelime banda sadece li yeni ve tan kar kelimelerinde kelime sonunda ise yalnzca kl kapanm kelimesinde bulunmaktadr. Daha ok kelime ierisinde aadaki rneklerde olduu gibi kullanlmaktadr. bksa kb klik avlamak dal, kol kapamak skl dokumak tmks aknlk tmn pamuk

u nls : Dar, yuvarlak, kaln nl. Trkedeki u sesi gibi sylenmektedir. Maya dilinde u sesinin ince sylenii bulunmamaktadr. Temel u nlsnn yannda bu ses kaynakl u, , uu nlleri de bulunmaktadr. u nls kelime sonunda bir tek kumku tencere kelimesinde vardr. Daha ok kelime banda ve kelime ierisinde bulunmaktadr. Kelime banda uk ulak ustik alamak dieri, baka esinti Kelime ortasnda bul bulmak chulik nemli kum kazan, testi, srahi

u nls: Asli u sesine gre daha ksa ve hafif vurgulu sylenmektedir. Kelime ba ve sonunda u eklinde kullanlan bu ses kelime ierisinde uu eklinde bata hafif vurgulu ve ykselen tonda sylenmektedir. Kelime banda ub ul uy dinlemek temel duymak Kelime ortasnda buul suuk suutal but, oyluk otlak, ayr utan Kelime sonunda chu kuyu lu destan, k a, rg yayn bal

u nls: Daha ok kelime ba ve iinde kullanlan bu ses kelime sonunda bulunmaz. Normal u sesine gre alalan tonda hafif uzun sylenmektedir. Kelime banda uchih ulum urich
90

Kelime ortasnda chuk kuk putz kmr dirsek ine

ok nce hindi salyangoz

Ses Bilgisi

uu nls: Maya dilindeki kullanmna gre asli uzun nl olarak grlen bu uu nls kelime sonunda kullanlmamaktadr. Kelime ba ve iinde kullanlan uu sesi dier u seslerinden farkl, anlam ayrt edici olarak kullanlmaktadr. Kelime banda uuk uukum uustik yedi gvercin esmek Kelime ortasnda buutz kuuch puuk bulut, duman g bulutlu, tepe

Maya dilinde normal a, e, o, u, ve i nllerinin yannda ksa vurgulu olarak sylenen a, e, u, i, seslerinin yannda Trkede kapal e olarak adlandrdmz sesinin de e eklinde kullanld grlmektedir. Maya dilinde bu seslerin yannda ykselen tonda a, i, o, uzun nllerinin yannda uu, oo, ii, ee, aa asli uzun nller de bulunmaktadr. Maya dilinde ve seslerinin bulunmay da dikkate deerdir. nl Uyumlar: Maya dilinde genel olarak nller arasnda kalnlk incelik uyumu (dil benzemesi, palatal harmony) bulunmaktadr. Kelime kknde kaln bir nl varsa (a, o, u) onu takip eden hecelerde de kaln nller aadaki rneklerde olduu gibi bulunur. akam direk amca, day akan akat aa akna ayna aktantah karlamak aluh boxkay choxah kopulba tonan ormann ruhu yayn bal aksamak, topallamak : satamak alak gnll multah bulukluch tunkuluch yakunah yuyunak bunaltmak mancnk bayku sevimli olgunlatrmak

Eer kelime kknde ince bir nl varsa (e, i, ) dier hecelerde de ince nl aadaki rneklerde gsterildii gibi bulunmaktadr. bekech benel keken keexel petench ince dmek domuz deitirme tekerlek biki bilich bilim bisik pikit gibi kabuk iaret, belirti tamak yelpazelemek chechil chilibche ensik kinbesik tshik samak salkm ini, alak incitmek tavada kzartmak

Maya dilinde, nller arasndaki dzlk - yuvarlaklk (dudak benzemesi, labial harmony) uyumu da bir dereceye kadar grlmektedir. Yani eer kelime kknde dz bir nl varsa (a, e, i) daha sonraki hecelerdeki nller de aadaki rneklerde gsterildii gibi dz olur. pekeche yabani otlar kelik zgara chims pitik yan karmak sibitil picitil sr yelpaze

Eer kelime kknde kaln sradan yuvarlak bir nl varsa (o, u), takip eden hecelerde yer alan nller ya geni dz (a) kopsah kmek, bkmek tohlah kartmak, polmal satn almak, kultah sayg, kunlak isteksiz ya da dar yuvarlak (u) nls gelir. bulul ayak, kultun havan, kuytun verimsiz, tumbuluk sallamak, tunkuluch bayku rneklerinde olduu gibi. Ancak bir kelimenin kknde kaln sradan dz nl (a) varsa, kelime kknde de b, x, k, ve t sesleri bulunduunda ikinci hecede kaln sradan dar yuvarlak (u) nls gelebilir aktub balgam, aktun maara, kakunah actrmak, paxul alacakl, sabukan kese, salkun hakaret etme, takuntah depolamak, yakunab sevmek rneklerinde olduu gibi. Maya dilinde dudak uyumu ileri derecededir. Trk lehelerinden Yakut, Altay ve Krgz Trkelerinde grlen yuvarlaklama (labial atraction, dudak ekerlilii) bulunur. Yani bir kelimenin ilk hecesinde yu91

Mayalar ve Trklk

varlak (o,) bir nl bulunursa onu takip eden hecelerde de genellikle aadaki rneklerde gsterdiimiz gibi yuvarlak nl bulunur. bolon chotob chokoh koxol bol, ok, anahtar ocak sivrisinek nokoy otsol polom knn bulutlu ykn hafifletmek tccar bakmak skl tmks tmn dokumak aknlk pamuk

nl uyumunun bozulduu haller: Maya dilinde ve nlleri bulunmamaktadr. Bu sebeple yerine i ve yerine u sesleri kullanlmaktadr. Bunlarn geldii hallerde nl uyumlar bozulmaktadr. aalaktik beslemek, bytmek abil torun antik yardm a tial siz ain timsah bakix vermek, ba baklik ember, daire bukintik giydirmek chulik nemli keluk ter chemul chemulil ebtun sekuntik kolim gemi yolculuu gemi seferi merdiven ok abuk erik

nl uyumuna uymayan ekler: Maya dilinde nl uyumuna girmeyen +sah ve +inah yapm ekleri geldiinde aadaki rneklerde olduu gibi uyumun bozulduu grlr. balinah baldz, kikunah neelendirmek, belbesah klavuz, nder, bebesah evlenme, binsah krletmek, kimsah kasap. +lak yapm ekinin de kexlak temiz rneinde grld gibi uyuma girmedii grlr. Birleik kelimelerde uyum bozulur: Maya dilinde Trkede olduu gibi kelime yapma yollarndan biri de birleik kelimelerdir. alakben cana yakn, chaanbeel yava, akte pamuk balamte kakao, akbe dn gece, almehen soylu, asil, kapel iki gibi birleik kelimelerde nl uyumu bulunmaz. Bu durum Trkede de ayn ekildedir. Alnt kelimelerde uyum bozulur: Maya dilinin kelime hazinesinde, kendi yapsnn dnda kelimeler bulunmaktadr. Bu kelimeler kanaatimizce baka dillerden dnleme olarak girmi ya da spanyolca gibi st katman tesiriyle Maya diline girmi kelimelerdir. beya beenmek, bey yle, bitun yap harc, pian ruh gibi kelimeler bu duruma rnek tekil etmektedir. nszler: Maya dilinde alts glotal stop olmak zere toplam 21 nsz bulunmaktadr. d, f, v ve r nszleri bulunmaz. Bu seslerin bulunduu kelimeler baka dillerden alntdr. Aada nszlerin genel bir tablosu verilmitir. Patlayc (Sreksiz) nszler tmsz glotal stoplar tml sonant tml tmsz tml Dudak p p b m - w Di t, t, ts, tz, - tz ts, s - Damak k k - n h - Di ch () ch () l x () y

b nsz: Patlayc, tml olan b sesi dudak nszdr. Kelime banda, kelime ierisinde kk nsz olarak ve kelime sonunda kullanlr. Trkeedeki b nszne yakn olan bu ses iki nl arasnda biraz yumuaka sylenirken, kelime sonunda neredeyse dmek zere olup ya ok zayf sylenir ya da hi sylenmez.
92

Srekli nszler

Ses Bilgisi

Kelime banda baak bekech biki bokan bul kemik ince gibi iltihap bulmak

Kelime ortasnda aban ibin kabak keebel koba yabani otlar ip basur kmek gl, rmak

Kelime sonunda eb hekeb ib kb kulub lek honutluk bakla dal, kol boynuz

ch nsz: Glotal stoplardan olan ch nsz, patlayc, di nsz olup sreksizdir. Kelime ierisinde bir tek ichak pene rneinde grlr. Kelime banda ve sonunda kullanlr. Trkedeki sesi gibidir ancak nefes almyla kesilir. Kelime banda chak chel chilib chop chulik chuyul yakalamak sarn p, dal bklm nemli asmak Kelime sonunda ach bich ech ooch toch yech zsuyu ince, zayf amak, emek buruukluk tamak emek

ch nsz: Patlayc, tmsz bir di sesi olan ch nsz sreksiz bir sestir. Trkedeki sesi ile ayn sylenir. Kelime ierisinde sadece chichiik frtna, chichil btnlk rneklerinde grlen ch nsz daha ok kelime banda ve kelime sonunda kullanlr. Kelime banda chak cheem chichil chok chul ok; yamur gemi btnlk ok kaval Kelime sonunda aach ich kuch otoch tunich imen i g oda kaya

d nsz: Maya dilinde d nsz bulunmaz. Ancak, dsil ol arzulamak rneinde ds, dzoc in yal deersiz ss eyas rneinde ise dz sesleri vardr. Bu kelimeler de muhtemelen baka dillerden alntdr. h nsz: tmsz, damak sesi olan h srekli bir nszdr. Trkede olduu gibi h sesi kelime banda baz durumlarda treme73 ses olarak karmza kt gibi, baz hallerde Trkede olduu gibi k > h ses deiimi halindedir. Maya dilinde kelime banda, iinde ve sonunda kullanlr. Kelime banda hansik hax hem hik hobon hutul beslemek amak sabann at iz bakmak alacal domak Kelime ortasnda ahal bahal chhal sihik sohol tahik uyanmak benzetme bozulmu vermek p dilim Kelime sonunda aluh banah buh kaah multah soh ormann ruhu batrmak bayku ac bunaltmak kuru

j nsz: Maya dilinde bulunmayan j sesi, sadece jaak ol hayret, merak etme, jalachil lider, jek dal, joil meridyen, juun kat alnt kelimelerinde bulunmaktadr. k nsz: k nsz Maya dilinin glotal stop nszlerindendir. Patlayc, damak sesi olan k sesi, sreksiz bir nszdr. Kelime banda, iinde ve sonunda kullanlmaktadr.
73 geni bilgi iin bkz. # h tremesi blm

93

Mayalar ve Trklk

Kelime banda kal keex kt kiin kooch klik balamak gmek kt, az gn ceviz kapamak

Kelime ortasnda akal bksa sikil sukinil tsokan ukah su aknts avlamak biriktirmek saknma mkemmel iki

Kelime sonunda ak achak alsak bik chok sak yeil, taze yeen yanmak bkmek ok ekirge, atik

k nsz: Patlayc, tmsz, damak sesi olan k, Trkedeki k nsz ile ayn sylenmektedir. Kelime banda, iinde ve sonunda kullanlr. Kelime banda kabah keeh kisin kook kukul nceki gn geyik eytan sar dalga Kelime ortasnda bakix bulkum okol pakal saka vermek, ba sinek uru kalkan kuyu Kelime sonunda chaak ook puuk sk uustik akn, imek ayak bulutlu beyaz, ak esmek

l nsz: Trkedeki gibi akc, di sesi olan l srekli bir nszdr. Maya dilinde kelime sonunda dmek zere olan bir nsz gibi ya zayf sylenmekte ya da hi sylenmemektedir. Kelime banda iinde ve sonunda kullanlr. Kelime banda la le likin lot lukum luk urada yaprak dou eleme gzel, ho amur Kelime ortasnda aluh balan cholak kelik talak ulah ormann ruhu pusu kurma siil zgara dolu eklemek Kelime sonunda bal chohol emel ikil tsal ul baldz akmak alak et suyu sal, sandal temel, esas

m nsz: Szc, sonant tml, dudak sesi olan m, Trkedeki m sesi gibi sylenmektedir. Maya dilinde kelime banda, iinde ve sonunda bulunmaktadr. Kelime banda maax mamak meex miis mulkan multah maymun sk allk byk, sakal kedi kenge bunaltmak Kelime ortasnda chumuk merkez, orta homah aalamak kamach ene kimen lmek tamakas delilik yumut alak gnll Kelime sonunda bakam ikim kom kum sim uukum bayrak bayku bkmek kazan smk gvercin

n nsz: Srekli, sonant, damak sesi olan n,Trkedeki n sesi gibi sylenmektedir. Maya dilinde kelime banda, iinde ve sonunda bulunmaktadr. Kelime banda namak netsil nix nookov nukuch nuxib
94

Kelime ortasnda anak chinik ensik konoch kanan mani sahip olmak atmak ini, alak ene kaan, ynetici sra ile gemek

Kelime sonunda akaan bolon chuun oyan sawan toon rmak, glet bol, ok sap korkak, dlek sk allk dana

yksek yararsz ini bulutlu kaln yal

Ses Bilgisi

p nsz: Patlayc, glotal stop, dudak sesi olan p Trkedeki p nszne benzer; fakat ksa vurgulu ve kesik sylenir. Kelime banda, iinde ve sonunda kullanlr. Kelime banda pay pektsil piliz puchik pus ayrmak, ufalamak tiksindirici, iren kvlcm dvmek kambur, hrg Kelime ortasnda kapel tipil topan tupa tupan iki grnmek tomurcuklanma sndrmek kire Kelime sonunda ap tap tip top xup krmak bulmak artma domak ayrlmak

p nsz: Trkedeki p sesi gibi sylenmektedir. Patlayc, tmsz, dudak sesi olan p, kelime banda, iinde ve sonunda kullanlmaktadr. Kelime banda paach paklah pek pik poos puuk arka, srt amar sk, pekitirilmi pire pus, solgun bulutlu, tepe Kelime ortasnda kopalak supul tsipit wipil xuupul yapaknak akn frlatp atmak yzk gmlek kullanc dz, przsz Kelime sonunda chop ep kop sap tulup xtuup bklm dalak kovuk, esmek dal, uzant serin kz karde

s nsz: Trkedeki s nsz gibi sylenmektedir. Szc, tmsz, di sesi olan s, kelime banda, iinde ve sonunda kullanlr. Kelime banda sap semet sis sootz sbk sulan dal, kol saz, kam ayaz, souk yarasa barut sulanmak Kelime ortasnda alsak bisik kasak kinsik kusba ustik yanmak tamak it, parmaklk ldrmek koma esinti Kelime sonunda as bus is koos pus us znt hrg bbrek ku, doan kambur ruh

t nsz: Patlayc, glotal stop olan t sesi, di sesi olup, sreksiz bir nszdr. Trkede kullanlan t sesine gre ksa vurguludur. Bu ses kelime ierisinde yalnz birleik kelimelerde ikinci kelimenin ilk sesi olarak, cha tan snav, chun tan ibadet yeri, kikitan vnmek, lob tan irenmek rneklerinde olduu gibi karmza kar. t nsz daha ok kelime banda ve sonunda kullanlr. Kelime banda taan tel tis toon tn tuban konumak horoz, yele diki dana dil suya batrmak, tummak Kelime sonunda but bunaltmak het amak nut darlk piit pamuk semet saz, kam xut kesmek

t nsz: Trkedeki t sesi gibi sylenmektedir. Patlayc, tmsz, di sesi olan t, kelime banda, iinde ve sonunda kullanlmaktadr.
95

Mayalar ve Trklk

Kelime banda taasik teel tek tit tok tos tamak kk diken, tel -e kadar titretmek sert, kat toz

Kelime ortasnda atan chaltal hutul satal suytun yetel kar, koca akn domak baygnlk kayalk ek, yardmc

Kelime sonunda baat et suut tsit tsut walat balta e, eit geri dnmek sramak sivriltmek elemek

ts nsz: ts nsz tz nszne ok yakndr, hatta zaman zaman biri birinin yerine kullanlrlar. Szc, tmsz, di sesi olan ts, kelime banda, iinde ve sonunda kullanlr. Kelime banda tsa tsem tsit tsoocts tsu ekimek dindirmek sramak sa z, su Kelime ortasnda baatsal hatsik kotsan satsik otsot yaklamak blmek, dvmek yuvarlamak uzatmak karanlk Kelime sonunda bits suts taats uts yats bilemek sas, eki topal, aksak ho koku st samak

ts nsz: ts nsz ve tz nszne yakn olmakla beraber sylenite kesik vurgu yoktur. Szc, sonant, di sesi olan ts nsz, srekli bir sestir. Kelime banda, iinde ve sonunda kullanlr. Kelime banda tsak tsek tsits tsots tsuy saymak tavsiye etmek szmek, damtmak sa, yn doan Kelime ortasnda atantsil hetsmek otshal otsman titsa koca kucaklamak phtlatrmak satn almak kurnaz Kelime sonunda hats kuts luts ots yits samak kaz, rdek olta inesi hafiflemek yosun, kf

tz nsz: ts nsz ve ts nszne yakn sylenir. Ancak, ts nsz gibi ksa, vurgulu ve kesik bir sestir. Szc, sonant, di sesi olan tz nsz, srekli bir sestir. Kelime banda, iinde ve sonunda kullanlr. Kelime banda tzaak tzik tzikik tzonik tzook tzuul ila ekmek tra olma filiz son, en son el, yabanc Kelime ortasnda hatzutz hetzaan htzaak iitzin petzik wutzik gzel, ho yer erkek doktoru kk karde ezmek, paralamak katlamak Kelime sonunda baatz buutz kiiritz piitz putz sootz maymun bulut kir pamuk ine yarasa

tz nsz: tz, ts ve ts nszlerine yakn sylenir. tz szc, sonant, di sesi olup, srekli bir nszdr. Kelime ba, ii ve sonunda kullanlr. Kelime banda tzaatz tzahik tzel tzimin tzootz tzolik
96

Kelime ortasnda hatzik naptzah otzil tintzel utzkintik yuntzil blmek altrma yapmak yoksul bana zel dzeltmek ormann ruhu

Kelime sonunda hatzutz iitz kuutz mootz sen utz utz gzel, ho fidan, reine ttn kk ok gzel iyi, tam

iman, iri, byk kzartmak taraf at sa aklamak

Ses Bilgisi

w nsz: Trkede ift dudak vsi (w, )olarak adlandrlan w sesi ile ayn sylenmektedir. Szc, tml, dudak sesi plan w, srekli bir nszdr. Kelime banda daha ok nl nnde treme ses olarak grlen bu ses, kelime ierisinde ve kelime sonunda da kullanlmaktadr. Kelime banda wach weel wix amak, zmek yel sidik Kelime ortasnda awat chawak chowak kawal kewel sawan avaz ate, kor yksek, uzun atlgan, gz pek saklamak, deri sk allk, aalk Kelime sonunda chokow scak isiw paw saw xiw yahaw cimri gem, heybe savmak iy, ot kaln iri

wensik indirmek wotoch ev wuutsik katlamak

x nsz: Trkedeki nsz gibi sylenmektedir. x szc, tmsz, di sesi olup srekli bir nszdr. Kelime banda, iinde ve sonunda kullanlr. x iaretinin muhtelif eviri yazlarda h sesini de karlad grlmektedir. Maya dili eviri yazlarnda spanyolcann sistemi kullanldnda x iareti ks veya syi gsterirken, ngilizcenin eviri yaz sistemi esas alndnda x iaretinin, h veya yi karlad grlmektedir. Bu sebeple bu harf Trkede s, ve h seslerine karlk verir. Bu iareti xook okumak rneinde olduu gibi kelime banda treme olarak grrlr, bixi gibi rneinde h, eex eit rneinde olarak okunmas gerektiini grmekteyiz. Ancak, xaxak sak ve xak saymak gibi kelimelerde s olarak m kullanld yoksa bir s> ses deiimi mi olduu aka belirlenememektedir. Kanaatimizce bunlarn hepsi de Maya dilinde mmkndr. x sesi kelime banda, iinde ve sonunda kullanlmaktadr. Ancak, bu iaret, kullanld yere gre yaygn olarak dir. Muhtemelen azlarda h ve s olarak kullanld grlr. Kelime banda xaxak sak, dzensiz xek oturacak ykseke yer xiknche mantar xikmak skmak, dmlemek xook xuuk okumak dnm noktas Kelime ortasnda baxalba bixi ixim keexel waxak balamak gibi tane, tohum deitirme sekiz Kelime sonunda bakix ba eex ix eit, ayn iemek, sidik

koox ko, git meex sakal, byk ox

popoxkan karnca

y nsz: Trkedeki y sesi gibidir. tml, di sesi olan y, srekli bir nszdr. Kelime banda, iinde ve sonunda kullanlr. Kelime banda yaax yey yich yok yuuk yeil, orman yelemek gz yukar geyik Kelime ortasnda hooyah koyil oyan puyut suytun xayak oyuk rehin, istek korkak, dlek rt kayalk, kudretsiz su kanal az Kelime sonunda ay bey koy pay tuy Tanr byle koymak pay, ayrmak ty
97

bolay yrtc

yuyunak olgunlatrmak

SES OLAYLARI
Elimizdeki malzemeler lsnde Maya dilinde tespit edebildiimiz baz ses deimelerini okuyucunun dikkatine sunmak istedik. Maya dilindeki sesler ile Trke ses denklikleri zerinde ileriki bahislerde duracamzdan burada sadece belirleyebildiimiz birka ses deiikliine yer verebileceiz. nllere ait ses olaylar: # i ()>: ensik ini, alak kelimesinden anlalaca zere en fiil kk inmek, aa doru hareket etmek anlamlarndadr. en+sik eklinde tretilen kelime de inmek fiilinden ini kavramn vermektedir. Maya dilinde bir de nix ini, nix ini, bayr ekil ve anlamlarnda kelime bulunmaktadr. Burada kelime banda bulunan e [# i ()] vokalinin dt grlmektedir. Vurgusuz orta hece dmesi: chok scak, chokoh ocak, scak ve chokow scak rneklerinde grld gibi kelimenin asl chokoh - chokow dur. Kelime zerine +il yapm eki geldiinde chokwil ate olarak tretilen kelimede vurgusuz orta hece dmesi dediimiz ses olay gerekleerek orta hecedeki o sesi der. nsz tremeleri: Maya dilinde Trkede olduu gibi baz hallerde kelime balarnda, iinde ya da sonunda nsz tremeleri olmaktadr. Bunlardan tespit edebildiklerimiz aada verilmitir # h tremesi: Maya dilinde vokalle balayan baz kelimelerde sz banda # h nsz aadaki rneklerde gsterildii gibi treme olarak kullanlr. ax amak > hax amak; asg > hatsik blmek; em iaret, iz> hem sabann at iz; ook okumak> xook okumak74; ooyah oyuk > hooyah oyuk; ix iemek > hix iemek. #y tremesi: nl ile balayan baz kelimelerde kelime banda #y nsznn tredii, aada verdiimiz rneklerde olduu gibi grlmektedir. awat avaz > yawat avaz; ech emek > yech emek; its yosun > yits yosun; ich gz > yich gz; otoch ev > yotoch ev; ox > yox #w nsz tremesi: w nsz, nlyle balayan kelimelerin bir ksmnda kelime banda treyerek aadaki rneklerde grld gibi kullanlr. ach amak > wach amak, zmek; ah / ak akmak > wah akmak; ek dkmek > wekik dkmek, yaylmak/ wekil tama, salma; eel yel > weel yel; een inmek > wensik indirmek; ich i, itaraf > wichil i, ieri; ix iemek, sidik > wix sidik; otoch oda, ev > wotoch ev. # p tremesi: Maya dilinde, kelime banda # p tremesine u rnekleri verebiliriz. aal oul > paal/ pal oul; ak ak > pak ak.
74 x iaretinin h sesi olarak sylendii durumdadr.

98

Ses Olaylar

nszlerde Nbetlee Kullanm (Alternans Consonantique): Olduka dzenli bir ekilde, biri birinin yerine geebilen nszlerin durumudur. Bu durum Trkede r > l (gre ~ gle; servi ~ selvi), l > r (melhem ~ merhem); n >l (fincan ~ filcan) rneklerinde grlr. Maya dilinde de benzeri nbetlee kullanm vardr. Bunlar s ~ z (pilis ~ piliz); tz ~ ts (buutz ~ buts; kiirits ~ kiiritz; mootz~ mots; wutzik ~ wuutsik) Gme (Metatez): Trkede karlkl olarak iki sesin, niteliklerinden bir ey kaybetmeden yer deitirmesi olarak akladmz bu ses deiimi Maya dilinde de bulunmaktadr. Buna kibi gibi > biki / bixi gibi; n > m tsimin at, eek > tsinimil binek hayvan rneklerini verebiliriz. Burada dikkat ekici olan ise Trkede de bulunan gibi > bigi rneinin Maya dilinde de bulunmasdr.

99

EKL BLGS
Bu blmde daha ok Maya dilinin kelime yapma yollarna dikkat ekmek istiyoruz. Yaptmz almann mufassal bir Maya Grameri olmadn tekrar hatrlatmakta fayda gryoruz. Eldeki malzeme erevesinde Maya dilinde kelime tretmelere dikkat ekerek, kullanlan yollar ve ekleri tespit edebildiimiz kadaryla rneklerle izaha alacaz. MAYA DLNDE KELME YAPMA YOLLARI Maya dilinde Trkedeki kelime yapma yollarnn nerdeyse tamam az ya da ok olarak kullanlmaktadr. Maya dilinde fiil ya da isim kk ve gvdelerine sondan getirilen eklerle yeni fiil ve isim gvdeleri oluturulmaktadr. Eklerin dnda iki ayr anlamdaki kelime birletirilerek nc anlamda baka kelimeler tretilmektedir. Yani birleik kelimeler bulunmaktadr. Maya dilinde Trkede olduu gibi tabiat taklidi kelimeler ile ikilemeler yoluyla da kelimeler tretilmektedir. Birleik simler: Maya dilinde de Trkede olduu gibi iki ayr kelime birleerek nc bir anlam tayan bir baka kelime yaplabilir. Bu durumda nl uyumu aranmaz. Bu tr birleik kelimelere aadaki rnekleri verebiliriz: aal ook aalnook aktub aktun al kaab al nok al ok ayak parma bilek balgam maara parmak bilek ayak parma cha bok cha chi cha ik cha tan cha toh izinden gitmek bildirmek, adn anmak zendirmek snav intikam

cha tsilib yknmek chak che yok etmek totkok sar ve dilsiz

baax kii ilk gn

Tabiat Taklidi Kelimeler: popok lok fokurdamak rneinde grld gibi Maya dilinde de Trkede olduu gibi tabiat taklidi yoluyla kelimeler tretilmektedir. kilemeler Yoluyla Kelime Tretme: chunchumuk yar yarya rneinde grld gibi Maya dilinde de, Trkede olduu gibi ikilemeler yoluyla kelimeler tretilmektedir. Ekler Yoluyla Kelime Tretmeler: Maya dilinde Trkede olduu gibi fiilden fiil, fiilden isim, isimden isim ve isimden fiil yapm ekleri bulunmaktadr. Ancak, elimizdeki malzeme erevesinde bunlarn tamamn tespit etme imknmz olmad. Maya dilinde mastar (infinitive) ekli baz hallerde eksizdir75. Bu durumda baz kelimelerin isim ya da fiil taban olup olmad hususunda tereddde dtk. Bu tr kelime
75 Geni bilgi iin bkz. Maya dilinde mastar (infinitive) ekilleri bahsi.

100

ekil Bilgisi

tabanlar * iareti ile gsterilmitir. Aada Maya dilinde kelime treten eklerin tamam ayr balklar altnda, eklerin grevleri izah edilerek, isimden isim, isimden fiil, fiilden isim veya fiilden fiil yapm ekleri eklinde ayr bir tasnife gidilmeden, alfabetik sra ile verilmi olup tabanlar yanlarnda gsterilmitir. -ak/ -ak/ -ah/-ek eki: Bu ek, an olmak>anak sahip olmak; *ban banmak> banah banlm; * kal kalmak> kalak cansz, ruhsuz; kap kapmak> kapak ifte; xax samak> xaxak sak, dzensiz rneklerinde, Trkede AK eki gibi fiilin tesirinde kalan eitli nesneleri karlayan isimler yapar. Daha ok fiilden isim yapmnda kullanlmakla beraber al arlk > alak uysal; naapul dorudan> naapulak hemen, derhal; tsel yan > tselek omurga, bel kemii gibi rneklerde ise isimden isim yapm eki olarak da kullanlr. -ik/-uk eki: Maya dilinde ilek olarak kullanlan bu ek *kl kapal >klik kapanm; kuch g > kuchik yk, tama; pisboyut> pisik l; seen souk > seenik ksrk; tox pay, hisse> tooxik blme rneklerinde olduu gibi isim tabanlarna gelerek isim tretmektedir. Ekin nls geldii kelimenin nlsnn darlk yuvarlaklna gre i/u olarak deiebilir. Bu ek, Trkede olduu fiil tabanlarna gelerek, fiilin gstermi olduu harekete uram olan, o hareketten domu bulunan veya o hareketi yapan eitli nesneleri karlayan kelimeler de yapan ilek bir ektir. chaak kesmek> chaakik kesilmi, kesik; * kal kalmak> kalik kapal; *kan kanmak> kanik renme, anlama; *kex gemek> kexik nbet, sra; *kos kosmak <kesmek> kosik kesik, para; sat yok etmek> satik yitik, kayp kelimeleri buna rnek verilebilir. Ayrca bu ek, chuchuk hkrk rneinde grld zere, Trkede olduu gibi tabiat taklidi seslerden kelime yapmnda da kullanlmaktadr. -al/el eki: Bu ek, ak akmak> akal su birikintisi, bataklk; * at atmak> at al cret, demek;* bax (ayn kkten tremi baxtik oyuncak olduuna gre) fiil taban olmal> bax al aka, oyun, elendirmek; chh samak>chh al bozulmu; kex gemek> kexel deime; saw balamak>sawal dm, birleme rneklerinde grld gibi fiil tabanlarna gelerek fiilden isim yapmaktadr. Ekin nls geldii kelimenin nlsnn kalnlk inceliine gre uyuma uyarak a / e olmaktadr. Bu ek, chim anta, heybe> chimal kalkan, siper, et e, eit> etel ortaklk; naatzyakn> naatzal yaklam; tah olgun> tahal piirmek rneklerinde ise isim tabanlarna gelerek isimden isim yapar. - che eki: Bu ek, *baal yabani, yrtc hayvan> baalche vahi hayvan, *bal bal> balche bal ikisi rneklerinde, Trkedeki -CI ve -CA ekleri gibi isim tabanlarna gelerek kelimelerin kk ya da gvdelerinin belirttii anlamlar dorultusunda kelimeler tretir. chem gemi>chemche sal; chilib p, dal > chilibche salkm, dal rneklerinde ise kltme kavram verir. - il/ul eki: Bu ek Maya dilinde isim tabanlarna gelerek, edilgen isim ve sfat grevinde kelimeler yapan ilek bir ektir. hoil beinci rneinde sralama say sfat yapmaktadr. Ekin nls geldii kelimenin nlsnn darlk yuvarlaklk zelliine gre uyuma girerek u olarak da kullanlr. Bu ekin kullanmna aadaki rnekleri verebiliriz: chem gemi>chemulgemi yolculuu; chuy asma, salkm> chuyul aslma; ich i>ichil i taraf;niix ini> niixil eilme; yey seme> yeyil seilme. - in eki: - in Maya dilinde de Trkede olduu gibi isimden isim yapmnda kullanlmaktadr. Bu ek ok le yemei> okin leden sonra rneinde olduu gibi zaman belirtir. Bu kullanm Trkede k-n, yaz-n, le-(y)in rnekleriyle ayndr. *iitzin kk kz veya erkek karde rneinde ise yine Trkedeki tek-in > tigin prens kullanmyla ayn grevde iletilmektedir. - inah eki: Maya dilinde bal baldz> balinah baldz; *kulk yer>kulkinah yerleme; *yakun yakn> yakunah sevimli, sevgili kelimelerinde olduu gibi isimden isim yapm eki olarak kullanlmaktadr76.
76 Prof.Dr. Ahmet Bican Ercilasun, eseri inceleme safhasnda, Trke bacanak (< baca+inak) kelimesinin yapmnda da inan- fiilinden tremi bir inak ile birleik isim yaplm olabilecei grnde olduunu ifade etmitir.

101

Mayalar ve Trklk

-kil eki: Maya dilinde * pool ba>poolkil imanlama ve *saah ekinme>saahkil korkma gibi kelimelerde isimden isim yapm eki olarak az kullanlan bir ektir. - LaK (lak/lah, tak/tah, nak/nah) eki: - LaK aslnda isimden fiil yapan -la eki ile fiilden isim yapan k ekinin kalplaarak isimden isim yap eki olarak kullanld grlmektedir. Trkede de k-la-k rneinde olduu gibi benzeri kullanmlar vardr. Bu ekin aslnn -lak olduu daha sonra ses deimeleri sebebiyle nce -lak/-lah kullanmnn sonra da -tak/-tah ve -nak/-nah kullanmlarnn gelitiini syleyebiliriz. Benzeri ses deiikleri ve eklerin kullanmlar dier Trk lehelerinde de grlmektedir. -lAr okluk ekinin Yakut Trkesinde nller ve l sesinden sonra l; m, n, , seslerinden sonra n, y ve r seslerinden sonra d; tmsz seslerden sonra t olmas gibi. Maya dilinde ekin btn seslerden sonra -lak/-lah biimi grlmektedir, n, l, y, m, w seslerinden sonra -tak/-tah biimi, -nak/-nah biimi de l, k, h seslerinden sonra gelmektedir. Bu durum bize Maya dilinde seslerin ayrmalarnn daha dorusu leheleme srecinin devam ettiini ya da henz leheleme sreci tamamlanmadan donduunu dndrmektedir. -lak/-lahl kullanmlara rnekler: balk endie>balkalak endieli; *hom deer > homlak deerli; kt kt, az> ktlak harcama; *kopal yakalanm> kopalak akn; kux kin > kuxlak armak; kuy ayrma> kuylak saptrma. -tak/-tahl kullanmlara rnekler: aktan kar> aktantah karlama; *aan yardm > aantah yardmc;*an sahip>antah esirgeme; *bal yeme, ime>baltah ime;* ben dme>bentah harcama. -nak/-nahl kullanmlara rnekler: *akak sulu yer> akaknak ya, slak; ay Tanr> ayaknak parlak; babak helezonik>babaknak geni; sih doma>sihnah yeni domu; * tuk tkrme> tuknak pis kokulu. -lik / luk / lok eki: Trkede olduu gibi Maya dilinde de bu ek isimlere gelerek sfat grevinde isimler yapar. Maya dilinin de ilek eklerinden olan ekin nls geldii kelimenin nlsnn darlk yuvarlaklk zelliine gre u / o olabilir. Bu ekin kullanmna u rnekleri verebiliriz: bak etraf> baklik ember, daire; chul nem> chulik nemli; ken dzen> kenlik baml olmak; okol uru, hrsz> oklik uruluk, hrszlk; *popok tabiat taklidi ses>popoklok fokurdamak *sik sk> siklik iine sokma, yerletirme; utz iyi, tam> utsilik uzluk, ustalk. -sik eki: Maya dilindeki bu ek, fiil tabanlarna gelerek isim yapmnda kullanlr. u kelimeleri buna rnk verebiliriz: en inmek> ensik ini, alak; mani sra ile gemek> mansik geme; ok ok, mzrak> oksik sunma, araya sokma; pek hareket> peksik hareket etme, sarsma; wen inmek>wensik indirme. -sil /tsil / tzil / sol eki: simden isim yapan bu ek, Trkedeki - sIl ekinde olduu gibi yokluk kavram bildiren sfat grevinde kullanlan isimler yapar. Eldeki rneklerden ekin ilk nsznn geldii kelimelere gre s, ts, tz eklinde kullanld grlmektedir. Ekin nls ise yine geldii kelimenin nlsne zaman zaman uyduu grlmektedir. Maya dilinde sesinin olmay bu ekin nl uyumunu bozan ekler sralamasna girmesine sebep olur. Bu ekin kullanlna u rnekleri verebiliriz: nets biriktirme>netsil yararsz; ots hafifleme> otzil yoksul; ots hafifleme>otsol ykn hafifletmek; pek mide bulants> pektsil tiksindirici. - tal eki: ak akmak>aktal kaymak, kaydrak; * al arlk>al tal durdurmak rneklerinde grld gibi Maya dilinde fiilden isim yapan eklerdendir. Ekin -ta ekli ile fiilden fiil yapm eki olduu sonra l eki ile kalplaarak fiilden isim yapm eki olarak iletildii grlmektedir. -yah eki: Maya dilinde *kol it, evirme> kolyah bebei kundaklama; numya felaket>numyah zme; *sow etkileme>sowyah kar koyma rneklerinde olduu gibi isimden isim yapan eklerdendir.
102

SM EKMLER
Maya dilinde isim ekimleri, kelime sonunda gelen, yer ve yn gsteren eklemi ti dnda; ismin nne gelen u n ekim kelimeleri (edatlar) ile yaplmaktadr: yeetel ile; uti aal iin; yookol stne, stnde; yaanal altna, altnda; tu yanna, yannda; chumuk ortasna, ortasnda. okluk eki: Maya dilinde okluk eki -oobdur. Daima ismin sonuna gelerek che aa > cheoob aalar rneinde olduu gibi okluk kavram verir. Olmak yardmc fiilinin Maya dilinde kullanl: Maya dilinde isimler ol- yardmc fiili ile de ekime girer. Trkede olduu gibi Maya dilinde de ol- yardmc fiili, kendisinden nce gelen isimleri ekime sokarak birer yklem haline getirir. ol- fiilinin Maya dilinde kullanlna u rnekleri verebiliriz: *hun dizi, sra> hun ol sakin olmak, sraya girmek; jaak ol hayret, merak etme; *kuxaan sa, yaamak> kux ol yetimi olma, sonu; *ok oyun>okl aldatmak; *ok alama>ok ol alama; sis serin, souk> sis ol soumu olma; tsa ihtar etme> tsa ol alarm vermek. Soru kelimeleri: Maya dilinin belli bal soru kelimeleri unlardr: baax: ne; bix: nasl; maaxi: kim; tuux: nerede. Maya dilinde mastar (infinitive) ekilleri: Maya dilindeki mastar ekillerini vermeden nce okuyucunun mukayese edebilmesi iin Trkedeki mastar ekillerini hatrlatmak istiyoruz. Bilindii zere Trkenin muhtelif lehelerinde mastar ekli deimektedir. mAK biimi Trkiye Trkesi ile, Azerbaycan, Trkmenistan, Gagauz, Krm, Kumuk, zbekistan ve Yeni Uygur Trkelerinde bulunmaktadr. mA Trkiye Trkesi ile Karaim Trkesinde kullanlr. I/AG ekli Tuva Trkesinde, - (U)rGA biimi Karaay- Malkar, Altay ve Hakas Trkelerinde, (i) Yeni Uygur Trkesinde, -/-Uw biimleri, Tatar, Bakurt, Nogay, Kazakistan ve Karakalpak Trkelerinde bulunmaktadr. Trkenin iki u kolundan biri olan uva Trkesinde mastar ekli -As ya da iken Yakut Trkesinde daima olup, fiil eksizdir. Maya diline baktmzda karmza farkl biimler kmaktadr. Eksiz Mastar: Maya dilinde aada verdiimiz rneklerde mastarn (infinitive) eksiz olduu grlmektedir. koy nets pan koymak biriktirmek ekmek pib piirmek sil svamak man gemek pok piirmek puk bozmak puk dvmek tsah yakmak tsak saymak tsak akmak

k / - h eki: Bu mastar ekini ise yanda verdiimiz rneklerdeki grmekteyiz: kalik sylemek, almah kutlamak, anak sahip olmak, baltah imek, banah batrmak, bisah srmek, temizlemek, bisik tamak, chaak eilmek, bklmek
103

Mayalar ve Trklk

-l eki: ahal uyanmak, aktal kaymak, kaydrak, altal durdurmak, banal batrlm baxal oynamak, bil kireletirmek, bulhal bunalmak gibi rneklerde ise l, mastar eki grevinde karmza kmaktadr. - mak eki: Sadece xikmak skmak, dmlemek ve hetsmek kucaklamak rneklerinde mak eki mastar grevinde kullanlmaktadr. - tik eki: Btn fiil kk ve gvdelerine gelerek i isimleri yapan bu ek Trkedeki - mA ekinin karlnda kullanlmaktadr. Bu ekin kullanmna aadaki rnekleri verebiliriz. antik balantik beetik kanntik yardm avlama yapma sormak kaaxtik aramak mentik pektik ustik yapma irenme esme oheltik anlama

bukintik giydirme

Maya dilinde Hece: Maya dili fiil ve isimlerin kk ya da gvdelerinin sonlarna getirilen eklerle yeni kelimeler treten bir dildir. Vurgu daima son hecededir. Alnt kelimeler bu kuraln dndadr. Maya dilinde anlaml bir btn oluturabilecek nitelikte tek bir nlden oluan hece aa sylemek, u o rneklerindeki gibi bulunur. nl ve nszden oluan hece: Uzun nl ya da diftong eklinde iki nl ile bir nsz, al su, aal oul, ax amur, aax siil, al arlk, ain timsah, eb lek, ul temel rneklerinde olduu gibi hece oluturabilir. nsz ve nlden oluan: be sokak, cha yetimek ka ac, su asker rneklerindeki gibi heceler bulunur. nsz, nl ve nszden oluan:bal baldz, bon boya, chul nem rneklerindeki gibi heceler de bulunur. Maya dilinde asl olarak nl, nl+nsz, nsz + nl, nsz + nl + nsz olmak zer drt hece ekli bulunmaktadr. Bu drt hece eklinin dnda alnt kelimelerde ya da x ile h sesinin n ek olarak kullanld hallerde ift nsz ve nl, nszden oluan hxib erkek, htzo hindi, xkaax tavuk, xnuk yal rneklerinde olduu gibi heceler bulunmaktadr. Maya dilinin Say Sistemi: Mayalarda onluk ve yirmilik sistem birlikte kullanlmaktadr. Maya dilinde cansz eylerin saymnda say zerine peel eki gelir. nce ve uzun vasflara sahip cansz eyalarn saymnda say zerine tziit eki gelir. Eer yalnz aalar saylyorsa bu sefer say zerine - kuul eki getirilir. Saym canllar iin ise (insan ya da hayvan) bu sefer say kelimesi zerine tuul eki getirilerek tasnif yaplr. Bir ve drt saylarn gsteren hun ve kan saylar cansz saymnda zerine peel eki alnca kelime sonlarndaki n > m ye dnr. Maya dilinde say sisteminde kullanlan say adlar aadadr: 1 2 3 4 5 6
104

hun ka ox kan ho uak / wak

11 buluk 12 lahkaa 13 ox lahun 14 kan lahun, 15 holahun 16 uak lahun on drt on be on alt on

sim ekimleri

7 8 9

uk uaxak bolon

17 uk lahun, 19 bolon lahun 20 hunkal iki yirmi be on yirmi drt yirmi hun pik

yedi on dokuz on 100 200 400 800 ho kaal hun bak ka bak be yirmi bir bak iki bak

18 uaxak lahun sekiz on

10 lahun 40 ka kaal 50 ho lahun 60 oox kaal 80 kan kaal 8.000

lahun kaal on yirmi

bir pik

105

MAYACA LE TRKE ORTAK KELMELERN TAHLL


aal / alik : sylemek; emretmek; t vermek AAL : decir sylemek, demek, anlatmak; mandar emretmek, gndermek, sevk etmek, yollamak, y-aalik: sz, kelime; AALIK: decir sylemek, demek, anlatmak; (DM) aldanca: avutacak, kandracak, gnl alacak ey, sz (DS); ayk: sz verme (DLT); ayl-: sylenmek (DLT); aytmak (aymak): sylemek, anlatmak, konumak (DS); ay-: sylemek, Azr.dial., Uyg. dial., (ey-g, name) Trk. dial.; y Yak., ayda (< ayt-a) Trk. dial., t- < eyt- (konumak, cevap vermek) ile ay- ayn kkten gelebilir (Sevortyan); ayt-: sylemek (DTO); ayt-: sylemek (DLT); ayt- Azr. sylemek, demek, BT. Sylemek, demek (HK) Trkiye Trkesinde kullanlan sylemek karlnda tarihi ve yaayan Trk lehelerinde aytmak kelimesinin, ayn kkten kaynakl ayk, aylmak gibi kelimelerin kullanld grlmektedir. Mayaca, aal / alik kelimelerinin ise hem anlam hem de ses deerleri asndan zellikle Trkenin, lehelerindeki aytmak kaynakl ayl- ile ayn kelime olduu grlmektedir. Trkede barsak > baarsak, kavurma > kaurma, iy > ii rneklerinde olduu gibi zellikle iki nl arasndaki g, y, v gibi szc seslerin eriyerek diftonglu ekillerin ya da uzun vokallerin kullanld bilinmektedir. Kanaatimizce aal (< ayal-< ayl-) sylemek, konumak fiilinden tretilen alik isim olarak kullanlmaktadr77. aal: oul, erkek evlat ya da kz evlat paal / pal: oul; ocuk; gen aal: 1. son oul, erkek evlat, daugher kz evlat, kz 2. weight arlk, yk(MDP); al wal: son oul, erkek evlat, daugher kz evlat, kz; pal; child ocuk,evlat(MS); AL: 1. hijo o hija de la mujer y de cualquier animal hembra Oul veya kadnn kz ve herhangi bir dii hayvan; AAL: hijo de mujer kadnn olu (DM); PAL: engendrar (el hombre) ocuk dourmak (insan); PALAK: brotar filizlenmek, romper inemek (DM). Trkede iki nl arasndaki G (g, ) sesi szclaarak der ve kelimedeki nller yan yana gelerek ar > aar; az > aaz; rneklerinde olduu gibi diftong eklinde uzun nl olarak sylenir. Burada da Trkede grlen ses deiimi yaanmtr. oul: erkek evlat (TS), oglan / ogul: ocuk, gen (KB), oul: erkek evlat, oul Azr., Trkm., ul / uvl Nog., ul Tat., Kzk., KKlpk., l Krg.,Alt., Tel., uil zb., l Tuv., uol Yak., vl uv., (H.E.); ovul Karm, o: l Gag., ogal / ugul Uyg. (Sevortyan). Mayaca aal kelimesi, Trk lehelerinde grlen olaan ses deiimleri gibi * ogul > vl > aal eklinde bir geliimle,. Trkedeki anlamyla kullanlmaktadr.
77 bkz. Mayacada kullanlan Trke ekler ik bahsi.

106

Mayaca ile Trke Ortak Kelimelerin Tahlili

aal / al: ar, arlk aal: heavy ar, iddetli, kaln(MS): AL: 1. pesada ar 2. despacio hacer alguna cosa arca (yavaa) baz eyleri yapmak (DM) a:gr Trk dial., gir zb., egir Uyg., ar / a:r Trk. dial., awr Kzk., Nog., KKal., Tat., Bk.; uir Alt., ar Yak., yvr v.; adk (<a+dk) yk Trk. dial.(Sevortyan).; ar 1. tartda ok eken 2. davranlar yava olan 3. deeri ok olan 4. etin, g. ar (<a+r) (H.E); oul rneinde olduu gibi ar kelimesinde de iki vokal arasnda bulunan G sesinin szclaarak dmesi ve diftong oluumu grlmektedir. Mayaca aal / al kelime sonunda bulunan l ise * r ~ l alternans nsz kullanmdr. Trkenin ses yapsnda r ve l sesleri k yeri itibaryla ayndr. Her ikisi de ndamak di nsz olup szc, sedal nszlerdir. Trkede r > l ve l > r ses deimeleri sk grlr. gre ~ gle, servi ~ selvi, melhem ~ merhem rneklerindeki gibi bu sesler alternans nsz olarak birbirlerinin yerine kullanlmaktadr. aal / al (< aal<aar < agr) anlam ve ses bakmndan Mayacada ki bu kelime Trke ar kelimesiyle ayndr. aban: 1. sulak yer 2. yaban otlar 3. allk ABAN: maleza bitkilerin birbirini rtecek derecede bymesi, allk, matorral fundalk (DM). lk bakta Trke iin yabanc gibi grlen kelimenin kurulu ve ahengi dikkatimizi ekmektedir. abana 1. ana su 2. suyu bol memleket (DS); abant Luwi dilinden ya da onun ardl bir dilden gelme abanda idi. Sulu, suyu bol demektir78. Kelimenin kurulu ve anlam asndan yaban ile ilgili olabileceini dnmekteyiz. Geri, yaban 1. insan yaamayan sz yer 2. yer yabanc, el, yerli halktan olmayan kimse ~ Trk. yaban kr, bo yer < Far. biybn (< OFar. viypan) Trkede biybnn bandaki bi- dmtr. (H.E.) gibi bir kken izah yaplmakla birlikte yaban ile tretilmi Yabanlu (bir Trkmen Oyma) yabanc, yabanclk, yabancl, yabanclama (TS) gibi kelimelerin yannda daha ok evcil olmayan hayvan ve bitki isimlendirmelerinde yaban armudu asmas ayvas baklas elmas erii fnd kaba kekii - mersin nanesi sarma yasemini ars domuzu keisi koyunu rdei tavan (TBAS) gibi birok kelimde kullanlmtr. Yaban kelimesinin kullanld kavram alanna dikkat ettiimizde sulak yerler, bitki, allk ve evresindeki yaant ile ilgilidir. *ya- kknden tremi olan ya-, ya, yamur, yalak, yalanmak, yal, yama, yaprak, ya, yaamak, yavan ile ayn kk ailesinden olan yaban kelimesinde # y sesinin # y > olmas ile Mayacada aban ekliyle kullanlmaktadr. akaan / akaknak : 1. rmak; glet; su birikintisi 2. ya, slak 3.sakin akal / akal: 1. su aknts; su birikintisi; gl 2. bataklk 3. yzme havuzu 6.slatmak AKAAN: agua encharcada su baskn, sel; AKALAK: akalak yaalil ich: correr las lgrimas hilo a hilo por el rostro gz ya, gz sulu (DM). akmak (sv maddeler iin) bir yer den baka bir yere doru gitmek (TS); akagan, akak, akgn, aklgan, aknt, akrgan, akn, aklam, aklan, akmak, axmak, dere yata, alayan, rmak karlklarnda Trk. dial. (DS) kullanlmaktadr.;akmak Trk., Trkm., Uyg., axmag Azr., av Bk., auv Kzk., au Krg., Tat., m zb. (TLS).
78 Umar, Bilge, Trkiyedeki Tarihsel Adlar, nklp Kitapevi, stanbul 1993, 8. s Yazar eserinde Anadoludaki birok yer adnn kayna olarak Luwi Dili ya da Ermeniceyi gstermektedir. Bazen Mamak, Maya madde balarnda olduu gibi Luwi dilinin ardl bir dil veya Anadoluda nceleri yaam bir ulusun dili gibi izahlar yapmaktadr. Abant kelimesini de Luwi dili ya da ardl bir dil diye izah etmektedir.

107

Mayalar ve Trklk

rneklerde de grld zere Mayaca akaknak, akal, akaan, akal kelimeleri ve kullanldklar anlamlar Trke akmak fiilinden tremi ve Trk lehelerinde kullanlan kelime ile ayndr. Latin dillerinde su karlnda kullanlan aqua, acgua, eaua ve bundan ocean, ozean, ocen, oceno, oceano eklerinde sylenen okyanus kelimesi de Trkedeki ak- kknden Mayaca akaan ile anlam asndan ayn kelimedir. akam: direk akam, okom: post kazk, destek, direk(MS) Bk., Kzk., ve Tat., Trk lehelerinde direk (< tirgek) anlamnda kullanlan baana kelimesi ile ilgisi olabilir dncesindeyiz. * bagana ~ bagama > agam > akam. akan: 1. amca; day; aa; byk baba 2. hala AKAN: to hermano de madre amca, annenin erkek kardei, o de madrastra veya vey anne, y to ve amca, marido de la ta halann kocas, hermane de padre byk baba; haan: to amca, hermano de madre annenin erkek kardei (DM) aga, aa, aka, ak, ede, eze, ee, ekillerinde Trk lehelerinde amca, day, aabey, karde, teyze, hala gibi anlamlarda kullanlan *aka+n > (kzan, yeen gibi) akan. Bu kelimeyi Bengtson, John D., Merrit Ruhlenin Global Etymologies 79 adl yazsndaki ortak kelimelerde de grmekteyiz. akat: 1. aa 2. mee palamudu AKAT: 1. agallas o bellotas de rboles pelit, y en ellas est la semilla iinde aacn tohumu bulunan kozalak y salen despus de cada la flor iek tohumu; 2. bellota pelit; 3. bellota de las plantas pelitli bitkiler (DM). aga, ava, agah, aga, agas, aha, aga, ag, aa, ags, ya, yaga, yga, jga, ya, yvs, a, is, uga, jv (Sevortyan); yogo, yiv (Clauson) ekillerinde, aa, koru, orman anlamlarnda Trk lehelerinde kullanlan aa kelimesinin Mayacada ayn bir Trk lehesi gibi ses deiiklii gstererek akat eklinde kullanlmas normal grlmektedir. * aga > akat aktub: balgam aktub : spit tkrmek(MS); tuub: saliva salya, tkrk(EM); TUB: escupir tkrmek (DM). axrak, axrx, axrk, axmuk, axrux ekillerinde Trkede ses yansmal kelimeler80 arasnda balgam karlnda kullanlan Mayacadaki aktubun da Trkede olduu gibi *ses yansmal bir kelime olduunu dnmekteyiz. awat: 1. avaz; barmak; alamak; lk; haykrma 2. melemek yawat:1. avaz 2. uluma 3. havlamak AWAT: 1. dar gritos lk atmak, aullidos o voces y el tal grito o aullido ulumak, sesler karmak, feryat etmek , 2. voz y vocear ses veya barmak. AWATIL: gritos lk; AWTABIL: a gritos lklar; AWTAH: va gritar a otro lk atmak; AWATBIL: a gritos o a voces lk atmak, barmak; YAWAT: gritar lk atmak, yawat mistun: maullar miyavlamak, yawat pek: ladrar y ladrido havlamak; u yawat taman: balido, gritar, aullar ulumak, lk atmak, szlanmak(DM);awat: shout barmak, haykrmak(MDP)
79 Bengtson, John D., Merrit Ruhlen, Global Etymologies, Merrit Ruhlen,On The Origin of Languages, Studies in Linguistic Taxonomy, Stanforf University Pres, 1994; AJA mother, older female relative Afro-Asiatic: Omotic: Wolamo aj mother; Austronesian: Proto-Austronesian ajah father; Amerind: Proto-Uto_Aztecan je mother, Masaka: jaja older sister, Ticuna: jake old woman. 80 Zlfikar, Prof. Dr. Hazma, Trkede Ses Yansmal Kelimeler, TDK Yaynlar, Ankara, 1995

108

Mayaca ile Trke Ortak Kelimelerin Tahlili

Trkede kullanlan avaz ekli Farsa kaynakl gsterilmektedir. Ancak Trkenin lehelerinde evzemek, evzilmek, evzinmek telaa dmek, akn, acl, yoksulluk iinde anlamlarnda kullanlan (Clauson) bir kelime bulunmaktadr. Her ne kadar dorudan avaz ile ilgili grnmese de kavram alan ierisinde dnmek mmkn olabilir. Ayn ekilde avat brtlen (DS) kelimesi de Trk azlarnda bulunmaktadr. baak /bak: 1. kemik, boynuz 2. eklem 3. balk BAK: hueso kemik, tsak bak: coyuntura ek, eklem, cuerno boynuz,(DM). baka: kaplumbaa Trk. dial., KTat., Krm, Kum., Krg., Kzk., Nog., KKal., Tat., Uyg., Alt; bakka~beka zb. Dial.; paka Uyg. Dial., b: Trk. dial., Alt. Dial; paa Tuv. Maka Balk. (Sevortyan); bagacak: nesil, slale (DS); kurbaa, kapuakl baga, mz baka, kadur paka Trk. Dial. (Sevortyan); Yukardaki rneklerde de grlmektedir ki, Mayaca ak / aak kelimeleri kullanldklar anlamlar ve ses deiiklikleri asndan adeta Trkenin bir lehesindeki karl gibidir. Kelimenin baka > bak > ak / aak eklinde bir deiim geirdiini syleyebiliriz. baak /bak kemik, boynuz kelimesini de kavram alan ierisinde dndmzde bizi desteklemektedir. baalche: 1. bal ikisi 2. vahi hayvan baalche: a honey wine or mead made with strips of balche bar bir bal arab veya baldan mayalandrlarak yaplan alkoll iki (MS); baalche: animal (wild) vahi hayvan (MDP); BALCHE: rbol de que hacen vino y se emborrachan sarho edici arap yaplan aa; BAALCHE: animal, bruto yaban, kaba; BALCHEYAN: bestialidad, bestial hayvan gibi, hayvana ait; vahi; kaba (DM). Kelimenin bal+i (*< bal+iki) eklinde olduu aka grlmektedir. Kelimenin Trke karl da bal ikisidir. Trkedeki tek heceli kelimelerin inceden dnleme olduu yolunda baz grler mevcuttur. bal kelimesinin kkeni hakknda, eski alarda Hint-Avrupa dillerinden alnmtr. En yakn Hint-Avrupa karl olarak Latince mel biimi gsterilebilir. Menges, bal Trk diyalektlerinde amur olarak kullanlan balktaki *baldan gelir.(HE) diye izahlar yaplmaktadr. Ancak Trk lehelerinin nerdeyse tamamna yaknnda bal ekli kullanlmaktadr. DLTde Trkler ar ya derler diye bir kayt vardr. Anadolu azlarnda, bal armudu, balata, balavuz, balbarda, balba, balck, bal eten, bal iei, baldudak, baldz ve bal erik gibi birok isimde bal kullanlmaktadr. Ayrca, halk arasnda yaban hayvan olarak aynn balc olarak adlandrldn da bilmekteyiz. Karaay Malkar Trklerinde dn ve bayram gibi elencelerde dua etmek iin balayak ad verilen iinde balla yaplm bir eit iki kab da vardr. baach / beech: 1. ku cinsi 2. bldrcn BACH: chachala uzun kahverengi tyl bir ku tr, ave ku BACHIL: chachala uzun kahverengi tyl bir ku tr, ave ku (DM); baach: chachala (bird, Ortalis vetula) (MDP); beech: quail bldrcn(MS) becet kk bir ku kkenini bilmiyoruz (HE). be keklii tuzaa drmek iin kullanlan demir alet, bedevre (DS). Yukardaki izahlardan da grld zere Mayaca ku cinsi, bldrcn karlnda kullanlan baach / beech kelimeleri kavram alan asndan Trkede kullanlan be ~ becet kelimeleriyle bir109

Mayalar ve Trklk

liktelik gstermektedir. Her ne kadar H.E. Trk Dilinin Etimolojik Szlnde, becet kelimesinin kkenini bilmiyoruz demise de kelimenin be ten treme olduu anlalmaktadr. Trkede + t eki gl+et de olduu gibi kltme eki yapar. balam / balan / balam / balum: 1. jaguar 2. kaplan 3.pusu kurma 4. gizlemek balamchan:1. ylan 2. kertenkele BALAM: tigre kaplan; balam pakat: mirar con disimula lo que pasa pusu kurmak; BAALAM: tigre kaplan, jaguar jaguar, animal bravo yrtc hayvan; BALAN: escondido, encubierto saklanm, gizlenmi; BALAMCHAN: lagartijas kk kele, especie de lagarto kertenkele trleri (DM); balum: jaguar jaguar, big cats in general genel olarak byk kedigiller; balam, chak-mool: tigre kaplan, jaguar jaguar (MS); balam / balan: jaguar jaguar (MDP). bula the elk. Survives in NE several dialects pulan Tuv. bulan a folklore word for a wild horse, Tat., bolan stag, v., plan, Hak., bula:n, the name of a large wild animal wich is hunted; it is in the Kpak country. bula verandah (Clauson). Grld zere Trk lehelerinde 1. bir eit yaban geyik tr, 2. Kaln gri postlu ve kaln kuyruklu bir skandinav kpek tr, yaban at, erkek geyik ile veranda, korunak anlamlarnda kullanlan bir bula kelimesi bulunmaktadr. balan, palan, polan, palan, balan ekillerinde aalk, allk, fundalk karlklarnda, bulan, pulan, plan, bulnak ekillerinde geyik, yaban at anlamlarnda Trk lehelerinde kullanlmaktadr (Sevortyan). Trkede kullanlan aslan, kaplan, srtlan, baklan, burslan, kulan81 kelimeleri ile Mayacadaki balam / balan / balam / balum, balamchan kelimeleri arasnda hem kurulu hem de kavram alan ierisinde birliktelik grlmektedir. ars+lan, kap+lan, srt+lan, ku+lan biimlerinde olduu gibi * ba +lan ~ bal+an / balam / balum, *balam+can. bat: balta BAAT: hachuela balta; BAT: destral o hacha yok etmek, bitirmek; BAATIL: hacha de cortar keserek bitirme (DM); bat: hatchet kk balta (MDP). balta kesmek, yarmak, yontmak gibi ilerde kullanlan aa sapl, demir ara ~Tkm. palta.-TatK balta. Bk blta.- Nog balta. Blk balta. KKlp balta.- Kzk balta. Krg balta. Alt, Tel, Ku, or, Sa, Koy, Kaa, palta.- Trk paltu, paldu.- Tel, Tuba, or, Sa malta.- Tuv bald. Tuvalar bald yannda sge adn da kullanrlar.- Yak balta byk demirci ekici, balyoz; eki. Yakutlar baltaya sg, sk adn verirler. Bu ad Moolcadan gemitir (Mo ske). Bk. Kahuyski: ME 51. Eski Trkeden balayarak kullanlr (baltu). Balangta daha ok sava baltas olarak kullanld gze arpyor. Ona Trkede baldu biimi geer. Eski Kpakada balta olarak kullanlr. Munkcsi (KCsA 1: 314) Trke baltann ekice verilen balga adyla birlikte Sumerce balag Beil sznden geldiini ne srmtr. Hansen (ZDMG 94: 154-155) Toharca porat ~ peret Axt, Sakaca pada < *patra, Osetce frt biimleri zerinde durmu, bu biimlerin Eski Farsa *paraudan geldiini kuku ile karlamtr. Ramstedtin Kamlka szlnde (KWb 31-32) Trk ve Mool diyalektlerinde bunlara benzer birtakm adlar getiini gz nne getiren Hansen, sorunun bir kat daha kartn dile getirmitir. Poppe (StO 19, 5; 23-25) Trke ve Moolca balta Axt (veya Hammer) biiminin Akkadca paltu < patu sznden geldiini yazmtr. Poppe, uvaa purt biimini de *parata < Eski Farsa*parau = Eski Hinte parau gibi szlere balanmtr. Mengese gre (UAjb 25; 302-304), Trke, Moolca balta,
81 Bu kelimelerin kuruluu ve kken bilgisi hakknda geni bilgi iin bkz. H.E. srtlan mad.

110

Mayaca ile Trke Ortak Kelimelerin Tahlili

baltu Asurca (assyro-baby-lonisch) pltu < ptu, pu Axt biiminden gelir. Bk.Menges; Oriens 9; 117, 131. Joki (LwSS 81-82)de buna benzer bir aklama yapmt. Daha sonra Joki (UI 305/122) yeniden bu soruna dnmtr. Ana Trke *balto biimiyle Akkadca paltu arasndaki balant sorunu karktr. Doerfere gre, Ana Trke ile Akkadca arasndaki uzaklk dndrcdr. Trke baltann kkeni bilimsel yaynlarda srekli olarak tartlmtr. Doerfer (TMEN 78), balta biiminin Trkeye Moolcadan getiini ortaya atmtr. Ona gre, Trke balta biiminin Mool andan balayarak ortaya kmas buna ak bir tanktr. Bk. Doerfer: OLZ 66, 9/10, 448. Bang (Mitteilungen der Vorderasiat. Ges. 22: 273), Beil olarak kullanlan Trke balta sz ile Greke un birinci blm arasndaki benzerlik zerinde durmutur. Brockelmann (OZ 8;71) Eski Trke paldu ve Trke baltay Asurca pilaqqu, Sanskrit parau, Greke gibi szlerle karlatrmtr. Moolca aluqa Hammer biimi de dndrcdr. Bu biim de sklkla Asurca pilaqqu ile karlatrlmtr. Bk. Miller: Altaistic Studies 113. Wst (Idg. *peleku- Axt, Beil Eine palo-linguisticshe Studie. Helsinki 1956. 23-24, 144) de bu yoldaki aklamalarn bir blmn vermitir. (Doerferin, Wstn almasn grmedii anlalyor.) Trkeden belli bal komu dillere gemitir. Bk. Doerfer: TMEN 78. Doerferin Macarca balta biiminin Trke (Osmanlca) veya Srpadan alnd yolundaki sav tartmaya aktr. Gombocz (BTLw 12) Macarca baltann Eski uvaa *baltadan geldiini yazmt. Doerfer, baltann Eski Trkede baltu olarak getiine dayanarak Gomboczun grn geri evirmitir. Ligeti (TrK 248-249) kronolojik deerlendirmeden yola karak Doerferin ekincesine katlmtr. Poppe (StO 19,5; 23-25) baltadan sz ederken uvaa purt biimini de saymt. Aalto (CAJ 1;12)da balta ile uvaa purty karlatrmtr. Golden da uvaa purt biimini Trke balta ile birletirmitir. (KhazSt 177). Rna-Tas (ChuvSt 144), Benk (UAJb N. F. 6, 222) gibi yazarlar da balta ~ purt birletirmesini benimsemilerdir. Ancak balta ~ purt birletirmesi ak deildir. Bk. Doerfer: UAJb 41: 333. Egorov : S 166; Rsnen: LTS 108; V 61; Clauson: ED 333; Ligeti: KSNA 83: 7; Sinor: ResAltL 256; Crnjal: RumVI 206; irvaidze: ST 1, 1989, 81; Clark: JSFOu 75; 153-154. 75 Bk. Serbak: JaS 104/44. Sevortyan (STJa 1978, 58) baltay her nedense paltaya gndermitir (HE). Yukarda grld gibi H.E., Trkede kullanlan balta kelimesinin kkeni hakknda nerdeyse btn grleri vermitir. Ancak Smer, Akat ve Asur dillerindeki ekillerle bile ilgi kurulmasna ramen dnlen ekillerin hepsinde balta eklinde iki heceli olarak incelenmitir. Bizce, Trke kelimeleri tek heceye kadar indirmek mmkndr faraziyesinden hareketle kelimenin kk hecesi bal dnlmelidir. * ba-l sivri, keskin bal + ta (baldu, balto v.b.), an + ta (geri anta kelimesi < an + tay (HE) eklinde izah edilmekte ise de) gibi tremi kelimedir. Mayaca bat - bat kelimeleri ise * ba + t ya da Mayaca bulut anlamna gelen buts / buutz < bulut kelimesindeki geliim gibi bal + ta > balt > bat olmaldr. baatz/ beatz/baats (bee) : maymun, bein BATS: mono negro grande barbado saraguato byk, siyah renkli maymun (DM); baatz: monkey (howler) maymun, enpanze (MDP); baats: monkey maymun(MS) biin: Maymun (yl ad) (OY); b:in: ape, monkey: 1. w. of ndo-European, prob. ranian, origin, cf. Persian bzina; prob. Entered Turkish as the name of one of the animals in the twelve-year cycle (Clauson).
111

Mayalar ve Trklk

Eski Trkede ve gnmz Trk lehelerinin (Uyg. gibi) bazlarnda maymun karlnda kullanlan bein On ki Hayvanl Trk takvimi olarak anlan eski Trk takvim sisteminde de bir yl ad olarak kullanlmaktadr. Kelimenin kkeni hakknda Clauson, ndo Cermen dillerini gsterirken Trkeye Eski Farsa yoluyla getiini sylemektedir. Fakat, Maya dilinin yapsn dikkate aldmzda hem kelime kk ve tretilileri hem de cmle kuruluu asndan ndo Cermen dil ailesinden ayrlk gstermektedir. Trke ile daha ok benzerlik gsteren Mayacada kullanlan bu ve benzeri kelimelerin kkenleri hakknda farkl dnmek gerektiine inanyoruz. bah: 1. mh, ivi 2. ivilemek 3. elbise asks BAH: clavar ivilemek, escoplear keski; BAHAH: clavar ivilemek, escoplear keski; BAHLAK, BAHLIK: cosas clavadas mhlanm, aklm (DM) maha: Arabann n dingilinin stndeki hareket edebilen kaln gvdeyle balanty salayan aa paras (DS); mk: ivi (DS); mhlamak: ivilemek (DS); mhl: ivili (DS); mh: is. Far. mx byk ivi (TS) Mayaca 1. mh, ivi 2. ivilemek 3. elbise asks anlamlarndaki bah kelimesi bize Trkede kullanlan mh kelimesini hatrlatmaktadr. Ancak, Trkedeki mh kelimesinin kkeni Farsa gsterilmektedir. Trkede ba- fiili ve bundan tr etilen ba, balamak, balant, back, badamak, bada vb kelimelerde kavram alan olarak, bir eyi bir yere sabitleme, ilitirme, birletirme, bir eyi bir yere ya da eye balama aleti gibi anlamlar bulunmaktadr. Trkede # b > # m deimi ya da nbetlee kullanm bilinmektedir. Yine K # > # g, h deiimi de normal ses deiimlerindendir. Bunlar, Mayaca bah kelimesinin kullanld anlamlar da dikkate alarak bir btn halinde dndmzde * bak > bah > mah > mh geliimini sylememiz mmkn olabilir. Trke kelimelerin kkenlerini aklamalarda Trkede bulamadmz ekilleri bah ve benzeri kelimelerde olduu gibi Sodca, Sanskrite vb dillerde arama alkanlnn bize yanl adres gsterdiine inanmaktayz. bakam: bayrak BAKAM: 1. bandera bayrak 2. vela de navo gemi flamas; lakam: bandera bayrak (DM). Mayaca bakam kelimesi ses ve anlam asndan bize Trke bayrak kelimesini artrmaktadr. bayrak kelimesinin kkeni hakknda H.E. u grlere yer verir: bayrak bir ulusun, bir topluluun veya kuruluun simgesi olarak kullanlan, renk ve biemle zelletirilmi, genellikle dik drgen biiminde kuma ~ Tkm bayrak dl. Trkmenler bayrak olarak baydak biimini kullanrlar. Nog bayrak, KKlp bayrak. Orta Trkede batrak olarak geer. Trke batr- kknden geldii anlalyor. batr-+(a)k eki. Trkede batrak biiminin bardak > barak > bayrak gelimesi sonunda olduu aktr. Eski Trke dlerin ada diyalektlerde y-ye evrilmesi yaygn bir ses kuraldr. Ancak badraktaki d- eski bir t-den gelimitir. (H.E.) daha sonra dier Trke kelimelerin kkeni almalarndan bahisle bayrak kelimesinin (bayram kelimesinin kkeninin izahnda da ayn grler mevcuttur) alnt olabilecei yolundaki grlere de yer verir. Trke kelimelerin izahnda tek heceye kadar inmek gereklilii prensibinden hareketle dndmzde, karmza ba- kk kar. ki ya da ok eyi birbirine ilitirmek, yaknlatrmak, bititirmek gibi anlamlar oluturan kelimeler yapan ba- fiili ile yaplm ba: and, szleme; badga: grete ayak yakalamak; badhram: sevin, elence gn (bayram gnnde insanlar bir araya gelip yaknlayorlar); bagda/ bagdat: grete sarmaya almak, sarmalamak; bag: parmaklarn ve baka uzuvlarn ek yerleri; bala-: balamak; bagrk: bar (cieri) gs kemiklerine yapmak; bakanak: atal trnaklarn iki trnaklar
112

Mayaca ile Trke Ortak Kelimelerin Tahlili

aras ve iki trnaktan her biri; bal-: balanmak; baldr: vey; baldz: karnn kendinden kk kz kardei; ban-: balanmak; baak: okun ya da mzran ucuna geirilen demir; batrak: ucuna bir ipek paras taklan mzrak; bayrak: bayrak (DLT); bayat: iki ayr cins gvercinin birlemesi (DS) rneklerine de baktmzda ba- kk fiili zerine82 K, - , - l, - r, - , - , -dr, -dz vb ekler getirilerek yaknlk, birletirme, ilitirme, yaknlama anlamlar erevesinde belirli bir kavram alan oluturan kelimeler yaptklar anlalmaktadr. (var- (< bar- ET) fiilinde de ayn anlam yaknl sz konusudur.) Btn bu izahlardan sonra Mayaca * bayrak karlndaki bakam Trkede kullanlan ba- kknden yaplm dier kelimeler gibi ayn kkten tremitir. Maya dilinde ayn Trkede olduu gibi ba- kknden tretilmi olan bal / balinah, baytah, baytak gibi kelimeleri de dikkate aldmz takdirde Mayaca bakam ve Trke bayrak kelimelerini bir arada dnmek mmkndr. bal / balinah: baldz; grmce BAL: cuado grmce, baldz, yenge, elti, hermana de la mujer karnn kz kardei, abuelo de esposa karnn dedesi; BALNAH: hermana baldz (DM). Baldz bir erkee gre karsnn kz kardei- Tkm bldz grmce. Nog baldz 1. bir erkee gre karsnn kz kardei; 2. kayn. - Kzk baldz 1. bir erkee gre karsnn kz kardei; 2. kayn. KK1p baldz bir erkee gre karsnn kz kardei. Kara Kalpaklar bir erkein karsnn byk kz kardeine kayn biyke adn verirler. Krg baldz bir erkee gre karsn kz kardei. TatK baldz bir erkee gre karsnn kz kardei. uv pultr bir erkee gre karsnn kz kardei. uvaada znin rye evrilmesi kuraldr. Gabainin verdii baltr biimi dndrcdr (AG 300). Orta Trke baldz bir erkee gre karsnn kz kardei olarak geer. Kkn bilmiyoruz. Kazakadan lteye baldselten) Schwgerin (Schwester der Frau) olarak gemitir. (Baskakov: Russkie familii 29). Bulgarca baldza, Srpa blduza biimleri Trkeden alnmtr (BER 1: 29; kalji: Turc 118). Zajczkowski: Sufiksy 41 (bal-dz); Rsnen: MTS 113; V 60 b; Pokrovskaya: RLJa 67-68; Brockelmann: OGM 47. Egorov: S 164; Clauson: ED 334; Miller: ResAltL 169-171. Sevortyan: STJa 1978, 53-54; Baskakov: Russkie familii 250.(HE) Her ne kadar H.E. Orta Trke baldz bir erkee gre karsnn kz kardei olarak geer. Kkn bilmiyoruz. eklinde kelimenin kkeni hakknda bilgi vermemekte ise de Trkedeki baldz kelimesinin bal + dz eklinde tremi bir isim olduu grlmektedir. + dz (+ duz; + diz, + dz): ~ eki, ad soylu szcklerden genellikle k, parlaklk kavram verebilen szck kurar (ekin asl - dr biiminde olabilir) gndz, yaldz, yldz gibi83. Trkede * ba - l + dz > baldz eklinde treyen kelime Mayacada * ba l > bal ile * ba l + inah ekillerinde karmza kmaktadr84. beetik: yapmak BET / BETK: hacer yapmak, etmek, manipular elle hareket ettirmek, elaborar ayrntlara girmek, agujerarlo tekrar, yinelemek (DM); mentik: make yapmak, etmek (MDP); betik/meetik: make yapmak, etmek (MS).
82 Trke fiillerin kkeni ve treme ekilleri hakknda geni bilgi iin bkz. Haceminolu, Prof. Dr. Necmettin, Yap Bakmndan Trk Dilinde Fiiller, Cnk Yaynlar, stanbul, 1984 83 bkz, Hatipolu, Prof. Dr. Vecihe, Trkenin Ekleri, TDK yaynlar, Ankara, 198 84 ba- fiili hakknda geni izahat bakam : bayrak maddesinde verilmitir.

113

Mayalar ve Trklk

bit-: Trk. dial., Azr., Gag., Kmk., Nog., (yapmak bitn tamamyla), (yapmak bit-, dir-, bit-tir- bitirmek, sonlandrmak); pt- v., bt- Krg., Uyg., Alt. Dial., Bk., Kmk., (yapmak bd-ir- bitirmek), ptr-, butulmak, butgurmak (yapmak, bitirmek) (Sevortyan) Aklamada da grld zere Mayaca yapmak anlamndaki beetik kelimesi Trkedeki bit- fiiliyle hem ses hem de anlam asndan ayn kelimedir. bekech: 1. ince; zayf; zayflama 2. zarif BEKECH: 1. cosa delgada como palo keserek inceltme, hilo iplik, 2. delicado de pocas carnes nazik, kibar,ince 3. adelgazar arlk kaybetmek, zayflamak (DM). bekech: slender ince, narin, hatlar ince ve gzel, thin ince, zayf, kuru, sska (MDP). bekech: thin ince, zayf, kuru, sska (MS). bikke: ekmek piirmede kullanlan ince ubuk (SDD); bge, Bge Arslan Tgin, (ETSV), DtSde kelime iin beycik, beyciim anlamlar verilmi. * beg +e, kp+e > kpe, top+a>topa gibi kltme, sevimlilik, nezaket anlamlar veren +(A) eki ile tretilmi bir kelime. Keimenin hem yaps hem de kavram alan ayndr. bik / biki / bikix / bixi: 1. gibi 2. nasl 3. ne zaman BK: cmo nasl; BKX: cmo nasl (DM). bikix: cundo ne zaman (DB) kibi: gibi (DLT), bigi: gibi (TS); gibi Trk., kimi Azr., kivik Bk.,Tat., kbi zb., Uyg., kimn Trkm (TLS); gibi:1. - e benzer 2. o anda, tam o srada 3. imiesine, benzer biimde 4. e yakr biimde (TS). Aka grld gibi E.T. kib+(i)g > kibi > gibi geliimini gsteren kelimenin hem E.T. lehelerinde hem de gnmz leheleri ile azlarnda metatezli ekli olan bigi / biki / bixi ve -b - > -m ses deimesi sonucu kullanlan kimi ve gimi edatnn ayn anlam ve ses deiiklikleriyle birlikte Mayacada bik / biki / bikix / bixi biimlerinde bulunmaktadr. bik: 1. bkmek 2. dalgal, bkml 3. fralamak 4. parlatmak bk: 1. dvmek 2. emek 3. topra srmek BK: torcido bklm, burulmu, culebreado hareket etmek, oynamak; BK: batir algo bir eyi dvmek, mezclar karmak, ararla paralamak (DM). BUUK: revolver dnmek, mezclar karmak, arar paralanmak (DB). bkmek: 1. Serte evirmek, kvrmak, 2. Birka tel iplii burarak sarmak 3. emek, 4. katlamak (TS); bkmek Trk., bkmk Azr., bgv Kzk., bg Krg., bkm zb., pkm Uyg. (TLS). Mayaca, 1. bkmek 2. dalgal, bkml 3. fralamak 4. parlatmak 5. dvmek 6. emek 7. topra srmek anlamlarnda kullanlan bik ~ bk kelimeleri, Trkenin btn evrelerinde ve lehelerinde kullanlan bk- fiiliyle anlam ve ses asndan ayndr. Bu kelime de Global Etymologiesde yer alr85. bilim:1. iaret, belirti 2. erdem BLM: Es una seal iare, belirtit, grande byklk, erdem, virtudes erdem, fazilet(DM). Mayaca 1. iaret, belirti 2. erdem anlamlarna gelen bilim kelimesi kk olarak Trkede de kullanlan bil- fiilinden tremi olduu aktr. Trkede ilim karlnda kullanlan bilim kelimesi yerine ETde daha ok bilig kullanlmaktayd. bilig ayn zamanda erdem, akl anlamlarn da ifade etmektedir. bil- kknden tremi bilinen, bilgili, bildik, bildirme, bilge, bilgi, bilgi v.b. kelimeleri Trkede kullan85 bkz, Hatipolu, Prof. Dr. Vecihe, Trkenin Ekleri, TDK yaynlar, Ankara, 1981

114

Mayaca ile Trke Ortak Kelimelerin Tahlili

maktayz. Mayacada bil- kknden +im eki ile tretilerek kullanlan bilim ekli anlalyor ki Trkede kullanmaya baladmz bilim kelimesinden nce teekkl etmi ve 1. iaret, belirti 2. erdem karlklarnda kullanlmtr. bin: 1. gitmek 2. gelmek 3. hazr bulunmak 4. uygulamak BN: ir gitmek, ausentarse yok olmak; BNEL: ir generalmente o irse genellikle gitmek veya ayrlmak; BN : ir generalmente o irse genellikle gitmek veya ayrlmak (DM); bin: ir gitmek (EP); bin: go gitmek, kmak(MS); bin: go gitmek, kmak (MDP). Trkede bin- fiilinden tremi, bindirilme, bindirme, binek, bingi, bini, binici, bini, binit (TS) ok sayda kelime bulunmaktadr. Kanaatimizce, Mayaca, 1. gitmek 2. gelmek 3. hazr bulunmak 4. uygulamak, anlamlarnda kullanlan bin kelimesi ile BNEL ve BN gibi trevleri Trke bin- fiili ile ayn kelimedir. bits/ biit (biz): 1. bilemek; sivriltmek 2. fralamak, temizlemek 3. i yapmak BTS: labrar almak, ahusar incelmek, aguzar la punta bilemek, sivritmek (DM); biit: asir con las puntas de los dedos elle tutarak, fralamak (DB). biz: kat bir eyi dikerken ine geirecek yeri delmek iin kullanlan, elikten yaplm, sivri ulu ve aa sapl ara (TS); biz Trk., Kzk., Tat., biz, Bk., bz Trkm., bigiz zb., beiz Uyg. (TLS). rneklerde de grld gibi Mayaca, 1. bilemek 2. fralamak, temizlemek 3. sivriltmek 4. i yapmak anlamlarnda kullanlan bits/ biit (biz) kelimesi Trkede kullanlan biz ile ses ve anlam asndan ayndr. bok: koku, koklamak bokan: iltihap, apse BOK: oler bueno o malo iyi veya kt kokmak, oler kokmak, BOKAN: apostema apse, iltihap, carbunclo le, divieso kaynamak, rmek, carbunco karbon; landre ur, tumor tmr (DM). book: odor koku, smell koklamak (MDP). bok: odor koku (MS). bok: 1. gbre, gbrelemek, dk, necaset 2. irendirecek bir tarzda, mide bulandrc, tiksindirici, 3. iren, murdar 4. pislik, amur 5. p 6. aklszlk, budalalk 7. kf, kflenmek anlamlarnda vebok, box, bo,pok, poh, poxsax, px, mok, buk, bak, bou, ekillerinde birok Trk lehesinde bulunan (Sevortyan) kelime Mayacada bok eklinde ve koku, koklamak anlamlarnda kullanlmasnn yan sra iltihap, apse anlamlarnda kullanlan bokan eklinde bir baka kelime de tretilmitir. Maya ve Trk dilinde kullanlan kelimenin ayn kkten geldii grlmektedir. bolay: 1.yaban hayvanlara verilen genel ad 2. jaguar 3. yrtclk 4. yrtc hayvan BOLAY: 1. nombre genrico a todo animal bravo y que mata yaban hayvanlara verilen genel ad 2. jaguar jaguar, gato monts da kedisi, bestia canavar, fiera lgn, vahi hayvan (DM). bolan: geyik, karaca (TRS). Mayaca, 1.yaban hayvanlara verilen genel ad 2. jaguar 3. yrtclk 4. yrtc hayvan anlamlarnda kullanlan bolay kelimesi, ses ve anlam bakmndan Tatar Trkesindeki geyik, karaca anlamlarnda kullanlan bolan kelimesini de dikkate alarak okuyucuya sunmak istedik. bon / bonik /boon : boya BON: tintura boyanmak, tinte renklerde ton, color renk, pintura boyaclk, badanaclk (DM). BOON: pintura boyaclk, badanaclk, tintura boyanmak, curtir katlamak, pintar resim yapmak (DB); bonik: paint boya, makyaj (MDP).
115

Mayalar ve Trklk

bou (boo): bou:-, boya, boya, boyaw, boya, boyak, boyow, boyow ekillerinde ve boya anlamnda tarihi ve bugnk Trk lehelerinde kullanlmakta (Clauson). boya: renk vermek, d etkilerden korumak iin eyann zerine srlen veya iine katlan renkli madde (TS); boz: ak toprak rengi (TS); bor: ilenmemi, talk sert, ekilmemi toprak (TS); bor: gri renkli sr, borre: sarms, bortak: krl renkli yaban rdei, boyak boyah: boya, boyan: kknden boya yaplan bir eit ot, bozamk: ufak boz renkli yaklan bir ot, bozarant: hafif boz renkli, bozarmak: karpuzun kzarmas, bozlak: bozumsu renkte (DS). Mayaca bon / bonik / boon ekillerinde ve boya, renk vermek, boyamak anlamlarnda kullanlan kelime Trkedeki bodog > boyag > boya eklinde gelien rneklerde de grld gibi * bo- kknden benzer kavram alan erevesinde kelimelerde tretilmi olan kkle ayndr. ET kelime kknde bulunan palatal Trk lehelerinde > y, z, t, r seslerine dnebilir. Mayacada kelime kknde bulunan n/ nsz de byle bir ses denkliinin gstergesi durumundadr. boch: poi, pui, al BOCH: 1. toca o tocado toka veya balk, aunque sea sombrero apka veya ba rts; 2. cobertura de algo bir ey ile rtmek, kapatmak; 3. pao o toca para cubrir la cabeza toka veya herhangi bir ey ile ba rtmek (DM). pou: bir tr kenarlar saakl ipek, pamuk, yn vb. den yaplm ba rts (TS); po: kk derelerde balk tutmaya yarayan bir eit a, ponak: byk mendil (DS); bu: sadaka (Clauson); pou: bir tr kenarlar saakl ipek, pamuk, yn vb. den yaplm ba, azlarda puu olarak geer. < Erm. b oi, b ui, p uu, womens black silk headcharf < Farsa Dankoff: ALT 760 (HE). H.E. her ne kadar Dankoffa dayanarak kelimenin Farsa kaynakl olup Ermeniceden Trkeye dnleme kelime olabileceini sylese de kelimenin Mayacada bulunmas sebebiyle biz H.E ile ayn dnmyoruz. Bize gre * ba + g (balk anlamnda) - ET kelime sonu G # sesinin > dmesi bilinmektedir. - bag > bau > bou > pou eklinde bir geliim gstermitir. Eski Uygur Trkesindeki sadaka karlndaki (* ba +g > bau > buu > bui) bu da bu anlam desteklemektedir, bu anlam kanaatimizce bamn gzmn sadakas deyiminde gizlenmitir. Yine ba balamak deyimi de pui ile ba arasndaki yaknl gstermektedir dncesindeyiz. Netice itibaryla Mayacada poi, pui, al anlamlarndaki boch kelimesi Trkedeki pou ile ayn kelimedir. bul / buul: 1. bulmak 2. piyango ekmek 3. bahse BUL: juego de azar oyun, tesadfen bulunma, juego de suertes ans oyunu, rifa dllenme, jugar y ganar el juego oynamak ve oyunu kazanmak(DM). bulmak: 1. Arayarak veya aramadan, bir eyle, bir kimse ile karlamak; bir eyi elde etmek. 2. Kaybedilen bir eyi yeniden ele geirmek 5. stenilen eye kavumak 8. Semek, uygun saymak 9. Salamak, temin etmek 11. Erimek 13. Hatrlamak (TS). Mayaca bul / buul, kelimeleri ile Trke bul- kelimesi ile ses ve kullanldklar anlamlar asndan ayndr. buts / buutz (bu, bu): 1. bulut 2. duman 3. sisli 4. ttslemek puuk: 1. bulutlu 2. tepe BUTS: hacer humo duman karmak, humear y hacer humo fkelenmek, duman karmak (DM). buutz: smoke duman (MDP); buuts: smoke duman (MS); puuk: hill tepe, bayr, yoku (MS).
116

Mayaca ile Trke Ortak Kelimelerin Tahlili

pulur: kk tepe, puk: toz gibi kar, pus: bulank pusalk: sisli, pusalmak: sislenmek, pusark: bulutlu, puslu, yal, pusarklanmak: hava kararmak, bulutlanmak, sislenmek, pusarkl: sisli, dumanl, pusarmak: hava bulutlanmak, kapanmak, puslanmak, pusmak: ttmek (DS). Sevortyan da duman, sis, kapal hava, bulutlu hava, buhar, esinti, yel, nefes, iy, isinti anlamlarnda, bus, pus, b, ps, purs, burs, pusmak ekillerinde tarihi ve gnmz Trk lehelerinde kullanldn belirtir. Mayacada 1. bulut 2. duman 3. sisli 4. ttslemek 5. bulutlu 6. tepe anlamlarnda kullanlan buts / buutz ve puuk kelimeleri verilen rneklerde de grld gibi Trke pus ile ayndr. Kelime, Global Etymologieste BUR eklinde yer alr 86. buuh: bayku BUH: tecolote o bho Tecolote veya bayku (DM); buuh, owl puhu, bayku (MDP); buh, owl puhu, bayku (MS). puhu: Baykugillerden, orman, da ve kayalklarda yaayan, uzunluu 65 cm, srt koyu kahverengi bir ku tr (TS). Mayaca bayku anlamndaki buuh kelimesi hem ses hem de anlam olarak Trkedeki puhu ile ayndr. cheel/ chel (al, el, il): 1. sarn 2. fuar 3. temel 4. saksaan chel: blond sarn (MDP); chel: blond sarn (MS); CHEL: pelirrubio kzl sal, rubio sarn, de tez blanca y pelo claro beyaz grnml veya parlak sal (DM). al: ala renk, ben, il (DS); al: talk yer, plak tepe (TS). Kelimenin ses ve sarn olarak kullanlan anlam Trke al ile ayn grlmektedir. chilib (ilib): p; dal; filiz; denek; krdan CHLB: 1. ramitas o varillas de matas y yerbas, cosa muy delgada (DM). irpi: al rp, aa kk, ilik: elik omak oyununda kullanlan ince denek, iliylemek: odun paralamak, ilkim: kk zm salkm, ilpimek: aalarn sk dallarn seyrekletirmek, irpenek: yapraklar olaklara yedirilen kurumu mee dal ile irpi, iliirpi,, ili, ilinti ekilleri (DS) Trkiye Trkesi azlarnda kullanlmaktadr. Mayaca chilib (ilib) eklinde ve Trke 1. p 2. dal 3. filiz 4. denek 5. krdan anlamlarnda kullanlan kelime ile Trkede yaz dilinde daha ok al rp ikileme olarak kullanlan ancak azlarda irpi, iliirpi,, ili, ilinti biimleri de kullanlan kelime ile ayndr. chlik: nemli chul / chuul / chulik: 1. nem; nemli; slak 2. hllk eel: yumurta CHUL: cosa hmeda nemli, mojada slanmak, ralo hacerse bir ey yapmak iin inceltme, yumatma (DM); chul: moist nemli, rutubetli, slak; chuul: wet ya, slak, yamurlu(MS); chulik: moisten nemlendirmek, slatmak, drench srlsklam etmek(MDP). EEL: huevo yumurta; yeel: huevo yumurta, testculo erbezi, testis (DM).
86 Bengtson, John D., Merrit Ruhlen; a.g.e, BUR ashes, dust; AFRO-ASIATIC: Proto-Afro-Asiatic * b(w)rH loose soil, sand, dust; URALIC: Proto-Uralic * porV dust, sand, dirt; TURKIC: Proto-Turkic * br, Chuvash pur() chalk, Tuva por clay, Yakut buor soil, clay, dust; MONGOLIAN: bur dirty, muddy dark; ESKMO-ALEUT: Proto-Eskimo-Aleut * pujV ~ * apju dust, mud, sood; AUSTRALIAN: Proto-Australian * burin ~ * burinj smoke; AMERIND: Guatuso purun dust.

117

Mayalar ve Trklk

hl: 1. az slaklk 2. ya; hl: tavuklarn altna fol olarak konulan yumurta biimindeki lle ta; hllk: kundak ocuklarnn altna konulan elenmi ince toprak; hllklenmek: tavuk einmek; hll toprak: ya, nemli toprak; hlmek: 1.slanmak 2. slatmak, 3. suyla slatlm, pamuk tohumunu topraa srtp ufalayarak ekilecek duruma getirmek; l: topran nemi, tav; laaz: sulak yerlerde yetien, byk yaprakl, patatese benzer, yenilen bir bitki; lbe: st, yourt koymaya yarayan kk tahta kova, klek; folluh: tavuklarn yumurtlamas iin hazrlanm yer; rd: nem, slaklk (DS). fol: Yun. Tavuun istenilen yere yumurtlamas iin o yere konulan yumurta veya yumurtaya benzeyen ey (TS); hl: yalk, nem; hlk: baz yerlerde kundak ocuklarnn altna bez yerine konulan toprak; l: topran nemi, yalk, hl (TS) fol: tavuun istenilen yere yumurtlamas iin o yere konulan yumurta < R Nestei (yuva) Eren: TDAY 1958, 13-15 (Trke folluk biiminin Bulgarca pologdan geldii yolundaki aklama yanltr)(HE)87. lbe: yer 1. 1.st, yourt koymaya yarayan kk tahta kova, klek 2. tahta kutu < Ar (Suriye) ulba bote, ronde ou ovale, en bois mince, pour confitures sches, ptisseries, sucreries; seau fond de bois, souvent cercl de fer, et anse de fer, etc. Tietze: Ar 295/149; Eren: TD 1990/1: 43. Doerferin Farsa ( lba) sheeps heart and liver; hashed and fried in oil ~ kind of food, espce de mets turc biimleriyle birletirmesi yanltr (TMEN 525) (HE) olta: balk tutmak iin kullanlan, ucuna engelli ine takl, at kuyruu klndan yaplm iplik < volta. Yerel azlarda holta (~ folta) olarak da geer. ~ uv. vlta. < R fishing tool consisting of a long line carrying a single hook. Rumca nn talyanca voltadan geldii aktr. Georgacasa gre, Trke volta. olta, holta biimlerinin Rumcadan geldiine ilikin aklama kukuludur. Trkiye Trkesinden uvaaya getii anlalan vlta biimi dndrcdr. uvaada buna benzer rnekler rastlanmaz. Levitskaya (ChuvST 97-103) olta zerinde durmamtr. Ancak oltann Ouzca bir e olmad aktr.(HE). :l / h:l Trk. dial., l Yak., ag., hl Uyg., l Alt., l or, Alt., j Tat., olta, olta, vlda olta, iskele, yem uv., oldo balk Tung. (Sevortyan). Yukardaki izahlarda da grld zere Trkenin hem eski hem de gnmz leheleri ile azlarnda slaklk, nem, ya, slak toprak, nemli ilenmi toprak ve bunlara yakn anlamlarnda kullanlan l, l, hol, hl, hllk, hllklenmek, hll toprak, hlmek, l aa, lbe, l, rd, l, ju, fol, folluk, folluh, olta ekillerinde kullanlan kelimeler bulunmaktadr. lk bakta birbirinden uzak gibi grlen bu kelimelerin aslnda ses ve anlam asndan ayn kkten olduklar aslnda aktr. Bu kelimelerden zellikle fol, lbe ve olta kelimelerinin ise alnt kelimeler olduu ifade edilmektedir. Folluk ve fol kelimeleri hakknda fol < R folluk < Bulgarca polog88 kaynakl olduu iddia edilmektedir. Ayn ekilde lbe < Ar. (Suriye) ulba ve olta kelimesinin ise < R. < R < talyanca volta yoluyla Trkeye getiini iddia eden H.E. bu kelimenin uva Trkesine, Trkiye Trkesinden getiini, uva Trkesindeki vlta eklinin dndrc olduunu sylemekte ve uvaada buna benzer rnekler rastlanmazdiyerek oltann Ouzca bir e olmad aktraklamasn tamamlamaktadr. ncelikle Ortak Trke bir kelimenin banda eer bir vokal varsa bu kelimenin bana uva Trkesinde mutlaka v, y gibi bir nsz protez olarak gelir: ol > vl, on > vun, or- bimek > vr-, orun yer, mevkii > vran, ot > vut, otuz > vtr, kz > vkr, l- > vil-, rt- > vit-, z > vr, u- > ves-, > vis,
87 H. Eren, Trk Dilinin Etimolojik Szl adl bu aklamasnda kendisinin daha nce yapm olduu Trke Folluk Kelimesi zerine balkl (TDAY, 1958, 13-15.s) yazsndaki Bulgarcadan alnd ynndeki izahn yanl olduunu kelimenin Rumcadan alndn ifade ediyor. Bahsi geen makalede pulluk kelimesinin de slavcadan < plug eklinden geldiini iddia etmektedir. Biz H.E.nin bu grlerine katlmyoruz. 88 Bu izahnn yanl olduunu kabul eden H.Eren, bu arada pulluk kelimesinin Slavca < plugdan geldiini ifade eder.

118

Mayaca ile Trke Ortak Kelimelerin Tahlili

uzun > vrm, ikiz> yeger, aa > yevs rneklerinde bunu aka grmekteyiz kald ki bu uva Trkesi ile Ortak Trke arasndaki ses denklii kuraldr. Ayrca, Tunguzcada oldo (Sevortyan) ekli bulunmaktadr. Bize gre * O ~ kknden + l > l eklinde gelien ve 1. ya 2. nem 3. nemli 4. nemli ilenmi toprak ya da ilenmeye hazrlanm 5. sulu yer 6. olta 7. balk 8. kk akarsu 9. rtmek 10. gizlemek (rtmek ve gizlemek anlamlarn toprakla ilgili dnmek gerekli) ve bu kavram alan erevesinde alet, kap kacak, yer ile bunlarn soyut anlamlarn ieren kelimeler tretilmitir. Tretilen bu kelimelerin dier dillere Trkeden gemitir. Kelimenin Tunguzcada ve Rumcada, Slavcada, talyancada bulunmas da bu dncemizi dorulamaktadr. Trkenin neredeyse btn lehe azlarnda ayn kkten tremi muhtelif kelimeler bulunmasna ramen Trkenin alnt yapt dillerin azlarnda veya yaz dillerinde bunlardan tremi baka kelimeler bulunmamaktadr. * Ol ~ l kknden tremi olan kelimeleri sraladmzda bu akca grlmektedir. fol, folluh, folluk, hl, hol, h:l, hl, hll toprak, hllk, hllklenmek, hlme, hlmek, j, oldo, olta, :l, l, , l aa, lbe, rd, l, l, l, vlda, olta bunlarn yan sra olta kelimesine benzer yaplm balta vb kelimeleri de hatrlamak gerekir. Kanaatimizce z, zen kk akar su, l-, lm (Eski Trkede lm yerine kergek bolmak kullanlmakta), lke (< lke) (bereketli, sulak, verimli, yaanak yer) gibi kelimelerin kkn de burada aramak gerekir. Netice itibaryla kken olarak Trke l (ve trevleri) kelimesi ile Mayacadaki chlik (hlk) nemli, chul (hl), 1. nem 2. slak, chulik (hlik) hlk, nemli, chuul (huul), nem eel yumurta olarak kullanlan kelimeler ayn kaynakldr. chaak / chachak / chak: 1. akn, imek 2.yamur 3. krmz, kzl 4. piirmek chak ik: 1. frtna 2. kaynamak, piirmek chakaw: 1. ate 2. kl 3. yakmak, stmak chakawhal: 1. fkelendirmek 2. sarmak 3. yormak chakxich: sarn CHAK: colorada cosa krmz renkte olan, cocer con agua suyla pimek, agua o aguacero saanak yamur, CHAKA: cocer pimek, CHAAK: fue ate etme; CHAKAW: cosa caliente o calurosa que teine calor y la calentura o calor stma, yakma, ate veya scaklk, CHAKAWHAL: calentarse alguna cosa baz eyleri stmak; CHAK K: tempestad de mar y viento deniz boras ve rzgr (DM); chak: colorada renk, boya, canllk, chak iik: tempestad frtna, bora, huracn hortum, frtna (DB); chak: rain yamur, chak: red krmz, chakxich: blondi fair ak hava(MDP); chaak: rain yamur, chak: red krmz, chaak: lightnight scak gece; chakxiich: blond sarn(MS). akm / akn: 1. imek, akn 2. kvlcm, aknt; aknt: imek akmas, parlamas; ak: ak mavi; akr: arap; akma: akmak ii; akmak: taa vurulup kvlcm karan elik paras (TS); aak: suyun biriktii yer; ahar: 1. beyaz 2. st mavisi ve ak kahverengi kar renk; ahmah da: akmak ta; ahrah: ay ve derelerin geit verdii yerler; ahamak: mek, titremek; akal: titiz, huysuz; akal yamuru: gne varken yaan yamur; akar: kvlcm; akarmak: 1odunu ocapa veya sobaya yanacak ekilde yerletirmek 2. snmekte olan atei yeniden yakmak; akgl: sucu omuzluu; akc: koyu esmer; akldak: renksiz; akm: karpuz, kavun dilimi; aknt: imek; aknt: iaret; akr su: yalnz yamur yadktan sonra akan dere; akmak: tfek, tabanca; akmak: gsterili alml; akmaksz: kibrit; akrak: akarsularn en akntl yeri (DS).
119

Mayalar ve Trklk

Mayaca chaak, chachak, chak ik, chak, chakaw, chakawhal, chak ik, chakxich ekillerinde ve imek, yamur, renk, ate, kl, fkelenmek, yakmak gibi anlamlarda kullanlan kelime aka grlmektedir ki, Trke ve lehelerinde kullanlan * a- fiil kkne dayanan akn ve bu kkten tremi aa yukar tm anlamlar ile etetir. chak: 1. ok, okluk; kalabalk; tka basa doldurmak 2. skmak CHAK: muy o mucho ok veya fazla (DM). ok: Say, nicelik, deer, g, derece vb. bakmndan byk ve ar olan (TS). Trk lehelerinde ok yerine kp kelimesi de kullanlmaktadr. ok daha ziyade Ouz grubu lehelerinde tercih edilmektedir. Mayaca, 1. ok 2. okluk, kalabalk 3. tka basa doldurmak 4. skmak anlamlarnda kullanlan chak kelimesinin Trke ok ile ses ve anlam benzerliini gstermek istedik. chalmal: sigara chalmal : cigarette sigara (MS). alma: kibrit (DS); lm sigara Krg., ilim sigara Trkm. (TLS). Mayaca sigara anlamnda kullanlan chalmal kelimesi * a- kknden tremi Trkiye Trkesi azlarnda ve yaayan Trk lehelerinde kullanlan alma, lm, ilim ekilleriyle (kelimeyi kavram alan btnl ierisinde dndmzde) ayndr. che / cheche: 1. yeil 2. aa 4. i CHE: rbol en general genel olarak aa, madera o palo odun veya sabitlenme, cosa cruda asmak, dikmek (DM); che: wood odun, orman, koru, tree aa (MDP). eek: iek (DLT); eek: iek (DS); iek: bir bitkinin reme organlarn tayan, ou gzel kokulu, renkli blm Az. ik, Tat. iek, Nog. eekey, KKlp. Kzk. eek, zb. eak, uv. eke. Eski Trkeden balayarak kullanlr (eek). Orta Trkede eek olarak geer. Eski Kpakada da eek biimi kullanlr (HE). Kelimeye ses ve anlam btnl erevesinden baktmzda Mayaca che/ cheche ile Trke iek ayn kelimedir. cheem / chem: gemi, kano, kayk, motorbot, yat chem che: sal chemul / chemulil: gemi yolculuu; gemiyle yolculuk; gemi seferi CHEM: canona o bajel para navegar sal ya da gemi ile gezmek; CHEM CHE: a manera de canoa gemi kullanma; CHEMUL: navegar gemi ile seyahat; (DM); cheem: canoe kano, boat kayk, bot(MDP); chem / chem: canoe kano (MS). gemi: su stnde yzen, insan ve yk tamaya yarayan byk tat, sefine. ~ Az. kmie, Trkm. gmi, Tat. kime, Bk. km, Nog. keme, Krg. keme, zb. kema (kima), Kzk. keme, Alt.-Tel. keme, or kebe, Soy. xeme, v. kim. ~ OT kemi. Ouzca ve Kpakada da kemi olarak geer. Kpakada kereb ad da kullanlr. Ttkeden Balkan (Slav) dilleri yoluyla Macarcaya gmia olarak gemitir (HE). gemi kelimesinin Trke kaynakl olduu konusunda tartma yoktur. Kelime, hem tarihi hem de gnmz Trk lehe ve azlarnda kendi ses denklikleriyle ifade edilmektedir. Mayaca cheem / chem kelimeleri Trkedeki gemi ile ayn kelimedir. Mayacada chem che eklinde sona getirilen kltme ekiyle kk gemi sal karlnda, chemul / chemulil kelimesiyle de gemi yolculuu anlamna gelen kelimeler tretilmitir.
120

Mayaca ile Trke Ortak Kelimelerin Tahlili

Mayacada kelimenin ch () ile yazlmasna gelince; tarihi yazl Maya kaynaklar ile gnmz Mayalarndan yaplan derlemelerde her bilgin, kendi lkesinde kulland eviri yazsnn iaretlerini kullanmtr. Bu, kanaatimizce nemli unsurdur. Kelime bandaki sesin, ayn Kpak Trkesi ve onun devam olan azlarda sylendii gibi k aras bir ses olmas muhtemeldir. Bugn Trkiye Trkesinin azlarnda (zellikle Karadeniz) Kelime ba ndamak ince k sesinin > patlamal bir ile sylendii de bilinmektedir. Eer kelimenin Latin yazsna aktarlmasna bir eviri yaz hatas deilse bile k > ses deiimi normaldir. Netice itibaryla kelime ses ve anlam itibaryla ayndr. chich: g, kuvvet CHCH: cosa fuerte y dura gl ve zor, duro sert, kat, fuerte gl, recio iri yar (DM); chich: strong kuvvetli, gl, dayankl, salam (MS). g: 1. Ar ve yorucu emekle yaplan, mkl. 2. zorlukla (TS). k: kuvvet, zor, g (DLT). Trkiye Trkesinde bugn kelime, szlk anlam olarak DLTde geen ikincil ekli olan mkl, zor karlnda kullanlmaktadr. Ancak g < k kelimesi Eski Trkeden beri kuvvet karlnda kullanlmtr. Mayaca chich g kelimesi Trkedeki g ile her ynyle ayndr89. chowak : uzun CHOWAK: largo uzun (DM); chowak: long uzun (MDP). aw: kam, kam ucu (DLT); omah / omak: omak, sopa, dallar kesilen aa, omaklamak: atmak, frlatmak (DS); omak: denek (TS). Mayaca uzun anlamndaki chowak kelimesinin Trke omak kelimesiyle ayn kkten tremi olabilecei grndeyiz. chuun: 1. gvde, temel 2. sap chuun: tronco merkez, gvde, tallo sap, dal, filiz (DB); chuun: base temel, esas, stem bitkide sap veya gvde, beden, trunk gvde, beden (MDP). om: ot veya al kmesi; on: dalsz budaksz aa gvdesi, odun ktnde dallarn birleim yeri; ongaz: dall, budakl aa, odun (DLT). Mayaca 1. gvde, temel 2. sap anlamlarnda kullanlan chuun kelimesi, Trkiye Trkesi azlarnda aa gvdesi, dal anlamlarnda kullanlan om / on kelimesi ile ses ve anlam asndan uyumaktadr. Her iki kelimenin de ayn kaynakl olduu nu dnmekteyiz. eal: el eal kab: parmak eal ook: ayak parma ealnook: bilek AL KAB : los dedos de la mano el parmaklar (DM); alnok: mueca bebek (EP); al kab / yal kab: finge parmak; aal ok: toe ayak parma (MDP); yal ok: toe ayak parma (MS); el: kolun bilekten parmak ularna kadar olan, tutmaya ve i yapmaya yarayan blm (TS). Mayacada daha ok eal kab, eal ook, ealnook ekillerinde birleik ismi yaparak parmak, ayak, parma ve bilek karlklarnda kullanlan eal kelimesi ile Trkedeki el (Gnmz Trk lehelerinde el ~kol nbetlee kullanmdadr)in ayn kelime olduunu dnmekteyiz.
89 Mayacadaki chli ekil hakknda bkz. cheem maddesi.

121

Mayalar ve Trklk

ensik: ini; alak emel / emen: inmek nix: ini; bayr emel: descender alalmak, bajar indirmek, azaltmak, ((DB); emel: descent ini, alalma, kme; ensik: lower indirmek, azaltmak (MDP); emel / eemen: descent ini, alalma, kme; ensik: lower indirmek, azaltmak (MS). ini: 1. inmek ii veya biimi 2. Yukardan aaya gittike alalan eimli yol (TS); inecek: merdiven, seyyar merdiven, maaralardaki merdiven; ingeme: yoku aa imi; ingin: aa, alak, ukur (DS). Trke in- fiilinden nasl, ini, engin (ingin), inecek gibi kelimeler tretilmise Mayacada da enfiilinden ensik, emel, emen kelimeleri tretilerek inmek, aa, alak anlamlarnda kullanlan kelimeler yaplmtr. Her iki kelimede kanaatimizce ayn kke sahiptir. Mayacadaki nix biiminde ise kelime ba nsznn dmesi sz konusudur. Bu Trkede lca > ilice > lice rneindeki gibi grlen bir ses olaydr. eex / et / et: 1. e; eit; ayn 2. bildirmek, beyan etmek ET: igual en calidad ayn kalitede, del mismo grosor ayn arlkta, (DM); et: equal eit, ayn dzeyde (MDP); eex: equal eit, ayn dzeyde (MS). e: birbirinin ayn olan veya birbirine ok benzeyen iki eyden her biri, benzer; eit: yap, deer, boyut, nicelik ve nitelik bakmndan birbirinden ne artk ne eksik olmayan, msav (TS). 1. e 2. eit 3. ayn 4. bildirmek, beyan etmek anlamlarnda, Mayacada daha ok et / et olarak kullanlmakla beraber kelimenin eex (ee) eklinin de olmas; bize, Trkedeki e ile ayn kkten geldiini dndrmektedir. ep: dalak EP: bazo dalak; opilacin uyuturucu, uyku getirici, dolor de bazo dalak acs (DM). pke: ak cier, cier (DLT); pge: karacier ve akcier (DLT). Her iki dilde de i organn ad olarak kullanlan Mayaca ep ile Trke p (+ ke) ayn kelimelerdir. hax: 1. amak 2. delmek wach:1. amak 2. zmek 3. savurmak; sallamak HAX: cosa taladrada delinmi; HAX: bralo amak (DM). amak: bir eyi kapal durumdan kurtarmak; oyarak veya kazarak ukur, delik oluturmak (TS). Trkede kelime banda # h tremesi, haki < ak, hapa < ap, harlak < arlak (ar-), harlaka < ark, hara < ate, havc < avc, haykmak < aykmak, hayva < ayva rneklerinde grld gibi olaandr. [haki: budanan aalarn yeni srm filizleri; hapa: bacak aras, ap; harlak: yorgun; harlaka: su yolu, ark; hata: ate; havc: avc; haykmak: abuk anlamak, aykmak; hayva: ayva (DS)]. Trkede yine kelime sonu # sesinin > # olmas da grlmektedir. Daha dorusu k yeri itibaryla ayn olan bu sesler ~ nbetlee kullanlan nszledir. Trkedeki bu ses deiimlerini dikkate aldmzda Mayacada kullanlan hax 1. amak 2. delmek kelimesinin Trke a - fiil kkyle ayn kelime olduunu rahatlkla syleyebiliriz. Mayacadaki wach biimi de kelime bandaki nl tremesini gstermektedir. ich / ichil / wichil: 1. i; i taraf; ieri 2. gz 3. yz; ehre 4. yzey 5. reine CH: rostro yz, ehre, cara yz, cephe n taraf; CH: dentro i, de aqu entre i tarafta; CH: ojo gz (DM); WCHL: dentro i (DM); ich: eye gz; ichil: in iinde, inside i, i taraf, within ieride, ieriye (MDP).
122

Mayaca ile Trke Ortak Kelimelerin Tahlili

i: 1. Herhangi bir durumun, cismin ya da alann snrlar arasnda bulunan bir yer, dahil, d kart, 5. Ten ile d giysilr aras; i tutmak (i balamak): yemiin ii olumak(TS). Mayacadaki ich (i) kelimesi her ynyle Trke i kelimesi ile ayndr. Mayacada i kknden ichil (iil) i taraf anlamnda kelime de tretilmitir. wichil eklinde ise; kelime banda bir nsz tremesi olduu aktr. iik / ik: 1. gk yz 2. nefes 3. evre 4. rzgr 5. gaz 6. kimse 7. masal 8. mit K: aire o viento hava veya rzgr; huelgo nefes, soluk, aire hava; viento y espritu vital rzgr veya hayat ruh; vida hayat; viento rzgr, koku (DM); iik: air hava, havalandrma (MDP); ik: air hava, havalandrma (MS). Trkedeki ses deimelerinden biri de Eski Trke kelime ba ndamak # k sesinin > dmesidir. H. Eren bu konuda gvercin ve veyik kelimelerinin kayna hakknda yazarken deinmitir. Eski Kpakada kgercin yannda kullanlan gercin biiminin bandaki k- dmtr. Bunun gibi, Trke veyik (< gveyik) biiminin bandaki k- sesi de sonradan dmtr (HE). Trke kelime ba ndamak # k sesinin > dmesine, belek kelebek * (< kelebek); brmek ok olgunlamak * (< kbrmek); d ak renk yaban rdei * (kd ~ kdek /gdek); kencek gs tutukluu, nefes darl * (< kkenek kgs, kkrek); mrtlek grtlak knts * (< kmrtlek [kimirlek: grtlak]); vek veyik kuu * (< kvek); veyik veyik kuu * (< kveyik); ck az * (< kk); meci yardmc * (< kmegi) (DS) kelimelerini de rnek gsterebiliriz [ hatta rnek kelimesini de * (< krnek)]. Eski Trke kelime ba ndamak # k sesinin > dmesi, Trkede olaan bir ses deiimidir. Bu ses deiimini dikkate aldmzda Mayaca 1. gk yz 2. nefes 3. evre 4. rzgr 5. gaz 6. kimse 7. masal 8. mit anlamlarnda kullanlan iik / ik kelimesinin Trke * <gk (< kk) [gk: 1. indeki gk cisimlerinin hareket ettii sonsuz boluk; 2. Yeyz zerine mavi bir kubbe gibi kapanan boluk, sema; 3. Gkyznn, denizin rengi, mavi veya yeile alan mavi; 4. Olgunlamam; (mitolojik olarak) gkten zembille inmek: 1. Tanrnn zel olarak gnderdii, saygnlk grmesini istedii kii mi?; gke: 1. Gkle ilgili, semav, mavi; 2. gzel (TS).] kelimesi ile ayndr diyebiliriz. ikim: bayku KM: lechuza bayku, bho puhu (DM); ikim: owl bayku (MS). k Bk.; ki Kzk.; k Krg. (TLS); uu (uku, uuku, uukuu,ukuu, , ) bayku; : bayku (DS). rneklerde de aka grld gibi Mayaca bayku anlamna gelen ikim kelimesi, Trk lehelerinde bayku anlamna gelen, k, ki, k ekillerinde, Trkiye Trkesi azlarnda uu uku, uuku, uukuu,ukuu, , ), ekillerinde kullanlan kelimeyle ayndr. im: meme, emek M: ubre hayvan memesi; tetas memeler; teta meme, pezn de teta meme,meme ba (DM); iim: bosom gs, sine, breast gs, meme, teat meme (MDP). imsk Bk., emek Kzk., emek Krg., emk zb., imk Tat., emcek Trkm., mk Uyg.(TLS); em: emmek (DLT); emcek: meme; emcik: st anne (DS). Yukardaki rneklerde gsterildii ekliyle Mayaca meme, emek anlamnda kullanlan im Trk lehelerinde imsk, emek, emek, emk, imk vb., Trkiye Trkesi azlarnda meme, emmek ve st anne anlamlarnda kullanlan kelimeler ile hem ses hem de anlam itibaryla ayndr.
123

Mayalar ve Trklk

itsin: kk karde TSN: hermano o hermana menor erkek veya kk kz karde (DM); itzin: brother (younger) kk erkek karde, sister (younger) kk kz karde (MDP); itsin: sister (younger) kk kz karde (MS). eke, e, agga, eg, ei, eje, e, , ei, iy, ee, i, ii, iyige, ee, i, ye, eze, edze, edzem,ese, s,aa, aa, a, ai, iD ekillerinde, 1. anne 2. kralie 3. byk kz karde 4. teyze, hala 5. byk anne 6. e, zevce 7. kar 8. erkek karde 9. byk erkek karde 10. byk baba 11. day, amca 12. genel akrabalk ismi 13. gzel 14 mmtaz sekin anlamlarnda hem tarihi hem de yaayan Trk lehelerinde kullanlmaktadr (Sevortyan). Trkiye Trkesi azlarnda, ece / ede: baba, amca, erkek karde; eci: gzel kadn; eci, ecim, ede, edee, ege, egei, etcana, eyce: abla, byk kz karde; ede [ ece, ecem, ei, ecim, ee, edi, edigey, edocom, efe, efi, egim, ee, eke, eppe, etde]: byk karde, aabey, baba, dede, anne (DS) ekil ve anlamlarnda kullanlmaktadr. Mayaca itsin - itzin ekillerinde ve kk kz karde ile genel akrabalk ismi olarak kullanlan kelime ayndr. Mayaca ts ve tz yazlmlarn c eklinde okumak gerektii hatrlatarak kelimenin hem ses hem de anlam olarak ayn olduu aka grlmektedir. ix / wix: 1. iemek 2. sidik 3. ve X: orina iemek, meado ieme (DM); wix: urinate iemek (MDP); wiix: urinate iemek (MS). Mayaca ix (i) wix (vi) kelimeleri Trkedeki * i + e (iemek)idrar torbasnda biriken idrar dar atmak, i yapmak kelimesi ile ses ve anlam olarak ayndr. Mayaca wix eklinin ise wichil ieri kelimesinde olduu gibi bir kelime ba nsz tremesidir. kak/ kak: ate; alev;yangn kaka: ac kakab: 1.kebap 2. kzarm kurumu yiyecek kakan: yakmak KAK: ascua kor, ate; KAK: enfermedad hastalk; KAKA: cosa amarga ac olan ey; KAKAB: asador con que algo se asa bir eyin bir baka eyle kzartlmas, barbacoa para asar kzartmak, zgara yapmak; KAKAN: cosa asada kzartmak, kavurmak (DM). kavurmak: 1. Bir eyi bir kabn ierisinde su katmadan kzartarak piirmek; kak: elma, armut gibi meyvelerin kurutulmuu (TS); kaur- to parch * ka:- (Clauson); kaba: kaplca; kabar: yank, kabarm yank; kal: kurumu amur, toprak yumrusu; katamak: kuru eyler birbirine deerek ses karmak; kaamak: kar ya da buz eriyerek sulanmak; kaurga: kavrulmu msr, buday; kahrdak: kurumu amur; kahlk: kurutmak iin hazrlanm elma; kak: (ka, kah, kak) meyve kurusu (gnete kurutulmu); kaka: pastrma, kurutulmu et, ezip yourarak kurutulmu gl; kakalamak: bitki kurumaya yz tutmak; kakala: tandr ya da frnda pien ufak, yuvarlak kaln ekmek; kak: oyularak kurutulmu patlcan; kaklcmak: kurumak; kakmak: fkelenmek, kzarmak; kaknt: ate krei; kakrdak: eritilmi i ya ya da kuyruk yandan kalan posa; kaklk: gne alan yer; kalaba: kzl ve kaba tyl koyun; kalamak: sobaya ya da ocaa odun koyup yakmak; kalkamak: ocak ve tandrlarn st kenarlarna yaplan kk raflar; kamak: frnclarn kullandklar ucu eri srk; kamaz: kasrga, iddetli yel; karabasmak: atelenmek, kabus basma; kargn: ok alevli ate, frnda ok kurutulan tahl; kark: barut kab; kars: ocak ve tandrn stnde kemer biimindeki blm; katar: ylm st ste dizilmi odun; kattrmak: kurutma, gevretme; kavurga: atete kavrulmu tahl; kazan: soba (DS).
124

Mayaca ile Trke Ortak Kelimelerin Tahlili

Mayaca ate, alev, yangn ac kebap, kzarm kurumu yiyecek, yakmak anlamlarnda kullanlan, kak/ kak, kaka, kakab, kakan kelimeleri, yukarda rneklerini verdiimiz Trke kak ve trevleri ile kullanldklar btn anlamlar ayndr. * ka ate, gne, yakmak, kurumak, kurutmak, yakmak, kavurmak fiil / isim kknn hem Mayaca hem de Trkede kullanlan bu kelimelerin ayn kaynaktan geldiini gstermektedir. kal: 1. balamak, iliklemek; dme 2. durdurmak 3. hapsetmek, tutuklamak 5. hcre 7. zarfa koymak 8. hayvanlar bir yere kapamak kalaan: 1. hapishane 2. mahkm kalik: kapal, kalk KAL: cerrar kapanmak, con cerradura y encerrar y atrancar y detener encerrado kilitlenme, kapanmak, tkanm olmak, prender encarcelando hapsetmek, balamak, armar lazo dmlenmek, KALAAN: cosa que est presa tutuklanm olma, av olma, encerrada kontrol altna almak, tutmak, atrancada tkanm, detenida tutuklu, atravesada o asida tutmak, yakalamak (DM). kalk: 1. kalm, eskimi, artm 2. evlenme a gemi evde kalm; kalm: kalmak ii; kalml: kalc, yok olmayan, lmsz; kalnmak: kalmak; kalnt: artp kalan ey, bakiye; kal: kalmak ii veya biimi; kalt: len bir kimseden yaknlarna geen mal veya mlk, miras, grenekler yoluyla yerlemi olan tutum veya davran biimi; kalma: kalmak ii, herhangi bir dnem ya da kimseden kalm olan; kalmak: 1. olduu yeri ve durumu korumak, srdrmek 3. konaklamak 4. oturmak, yaamak, elemek 12. bir eyle kaplanmak, bir eye bulanmak (TS). Yukardaki rneklerde de grld gibi * ka + l kknden hem Mayaca hem de Trkede ayn kavram alan ierisinde ve benzeri tretme yollaryla kelimeler yaplarak kullanlmtr. Bu kelimeyi de Mayaca ve Trke arasndaki ortak kelimelerinden biri olarak dnmekteyiz. kamas: karnca KAMAS: hormigas karncalar (DM). karnca Trk., garga Azr., kmrska Bk., kumrska Kzk., kur murska Krg., kumurska zb., krmrska Tat., garnca Trkm. (TLS) Mayaca karnca anlamnda kullanlan kamas kelimesinin Trk lehelerinde karnca anlamnda kullanlan kmrska, kumrska, krmrska ekillerinde kullanlan syleyiiyle alakal olduunu dnmekteyiz. kax / kaz / kas: 1. da, ykseke yer 2. koruluk 3. sulak yer KAX KAAX : motana o monte da, tepe; monte con rboles aalarla kapl da, bosque o arboleda o motana as de aqu da, orman veya koruluk yer (DM). ka: 1. sarp kayalklar, uurum 2. tepe, da 3. ba ve bahelerde toprak ylarak yaplan snr, set 4. yokuun dzle klacak yeri, yokuun ba 5. patika 6. suyun, topran bir yann ykselttii ksm 7. duvar 8. ufuk (DS) Mayaca da, koruluk, tepe anlamlarnda kullanlan kax (ka) / kaz (kaz) / kas (kas) kelimelerinin ilk bakta Trke ile yaknl grlmemektedir. Ancak, Trkiye Trkesi azlarnda kullanlan ve kelimenin Mayacadaki anlamlaryla ayn olan ka kelimesinin yannda Trkede yer ad olarak geen Kaz Da, Kazlk, Kazgurt gibi kelimeler vardr. Bu kelimelerin ses deerleri itibaryla Trkede kullanlan da (< tag > tav / ta/ to vb) ya da tepe (< tepeg) ile benzerlii de yoktur. Trkede kullanlan kaya kelimesi vardr. Yine ka kknden kar ve kay kelimeleri bulunmaktadr.
125

Mayalar ve Trklk

kar havada donarak yaan su buhar Eski Trkeden balayarak kullanlr. Orta Trkede ka:r olarak geer. Eski Kpakada da kar biimi kullanlr. Trke ka kknden r ekiyle kurulduu anlalyor (HE). kay yamur, yaz yamuru. Yerel azlarda kay yamurdan nce esen iddetli yel olarak da geer. ~ Tmn gay kar frtnas. Orta Trkede ka: kar frtnas, tipi olarak geer. Eski Kpakada da kay biimi kullanlr. Eski ve yeni diyalektlerde kullanlan biimlerin tanklna gre, Ana Trke kad biiminden geldii anlalyor (HE)., Eski Trke kelime kk palatal / sesinin lehelerde >y/, z/, r/, t, gibi seslere dnt bilinmektedir. Btn bunlar (ses deiiklikleri, anlam btnl gibi) dikkate aldmzda yer adlarmzda kullanlan Kaz Da, Kazlk Da, Kazgurt isimlerinin kkenleri kanaatimizce akla kavuaktadr. Mayacadaki kaz, kas ve ka biimlerinin bulunmas, bize adeta imdiye kadar bilinen dier Trk lehelerindeki mukayese esaslar gibi yol gstermektedir. * ka kknden ka ile yaplan kelime ka + + ag > ka ag kaya > ka y ag > kaya eklinde geliip sert iri ta anlamn kazanrken, ayn kkten ka + + ag > kazag >kaz > kaz ve kaz ekilleri daanlamnda kullanlmtr. Zamanla tag > da kelimesinin yaygn kullanm da anlamndaki dier kelime Kaz Da, Kazlk Da, Kazgurt adlarnda donarak kendini muhafaza etmitir. Kaz + lk ve Kaz + gurt biimlerinin treme olduu aktr. Kar, frtna, yamur gibi anlamlar yklenen biimler de bu kkten treyen ikincil anlamlardr. Tabii kaz biiminin tad da anlamn unuttuumuzdan Trkede sk rastladmz ikileme yolu ile Kaz Da biimini kullanmz. Bu Kazlk ve Kazgurt biimleri iin de geerlidir yalnz bu biimlerde ikileme yerine kaz+lk ile kaz+gurt ek (Kazgurt, genel olarak bir yer ad olarak geer. Ouzlarn nemli yaylalarndan biridir. Burada ise karmza kabile ad olarak kmaktadr. Herhalde bu kabile de adn bu dadan almtr. Kazgurt sznn etimolojisi karanlktr. Krgzcada Kaskr, kurt anlamna gelir. Kaskrd (= Kaskr-l), yani kurtla dolu yer, demektir (Radlof, II, s. 354). Bunlar birer misal olarak vermekle, nihayet aydnla kavumak iin bir yol aryoruz. htimaller ok olduka, bunlar iinde birini semek bizim iin daha kolay olacaktr. Kanaatmzca bu sz, Kaz-gurt / Kas-gurt eklindeki bir treyiten meydana gelmitir. nk trkede bir -gurt eki mevcuttur.) 90 tretilmesiyle yaplmtr. Sonu itibaryla, Mayaca da vb. anlamlarda kullanlan kaz, kas ve ka kelimeleri Trkedeki Kaz Da, Kazgurt, Kazlk Da kelimelerindeki kaz ve azlardaki ka kelimesi ile bir kkenden gelen ayn kelimelerdir. Da karlnda Yakut Trkleri hayah, zbek Trkleri ise kaya biimini kullanmaktadrlar ki bu da bizim grmz dorular niteliktedir. keken / keken: domuz KEKEN: puerco o cochino domuz, yaban domuzu; KEEKEN: cerdo, cochino, puerco domuz (DM); keken: pig domuz (MDP). Trk lehelerinde domuz, suska Bk., doz oka kaban Kzk., oko douz Krg., oka tonz zb., dugz uka Tat., douz Trkm., touz kavan oka Uyg. Kelimelri kullanlmaktadr. Sibirya diyalektlerinde kullanlan kaay (~kakkay, kaka) ad Moolcadan kalma bit alntdr (HE). Mayacada domuz karlnda kullanlan keken / keken biimlerinin Moolcadaki gaxay91, kakkay, kakka biimleriyle benzerliine dikkat ekmek istedik.
90 gel, Prof. Dr. Bahaddin, Trk Mitolojisi I. cilt, Trk Tarih Kurumu Yayn, Ankara, 1989, 214. s 91 Moolcada gaxay, gargax, toroy ekilleri de kullanlmaktadr bkz.Humrey, Prof. Caroline, A New English Mongolian Dictionary, Mongolia, Ulaanbaatar, 1993; Damba-Rincine, A. P., , Moskva, 1960

126

Mayaca ile Trke Ortak Kelimelerin Tahlili

kex / keex / kexik: 1. deitirmek 2. ayrmak 3. blmek 4. gemek 5. vaz gemek keexel / kexel / kexul : 1. nbet, sra 2. deitirme, deime 3. miras KEX: trueque de algo bir eyin deitirmede karl; recompensa o recompensacin karln verme, dllendirme; hijo o sucesor oul veya nesil, miras; contestacin de carta cevap, mektubun cevab; vuelta o retorno del mensaje dnmek, geri dnmek; sino que difiere yerine, karl; trocar e deerde deime, (DM); keexel: changed deiim, deime, deiiklik, exchanged dei toku, substituted geici olarak birinin yerine geme, yedek; kexik: change deiiklik, deitirme, Exchange dei toku, substitute geici olarak birinin yerine geme, yedek (MDP). gemek: 1. bir yerden baka bir yere gitmek 2. Bir yandan girip te yandan kmak 3. Yol olarak kullanmak 5. Brakmak, vazgemek 16. Kalmak, devr olmak (TS); gee: karlkl iki yandan her biri, yaka; geek: ok geile yer; geer: yrrlkte bulunan, geerli olan, kullanlan; geici: ok srmeyen (TS). keik: Mo. sra, nbet92; keikleme: mnavebe (TS); geek: ok geilen yer, ilek yol, bahe ya da ev kaps; geel: eskiden; geemen: gmen; geirmek: sndrmek; gekinci: seyyah; gemek: snmek; geetmek: gvercin ty deitirmek; keek: kpr; ke: sra, nbet; keek: imeceyle yaplan i; keik: sra, nbet; keiki: beki, nbeti; keiklemek: sraya girmek, nbetlemek; keik olmak: sra beklemek: keik tutmak: sra beklemek; kemek: gemek (DS). kex / keex, keexel / kexel, kexik, kexul biimlerinde Mayacada deitirmek, blmek, nbet, fiili ve bundan tresra, miras vb. anlamlarnda kullanlan kelimenin Trkedeki ge- (< ke-) tilmi kelimelerin biimleri ve anlamlar ayndr. * ke kk zerine getirilen + ; + z, + , + l vb. eklerle ge- (< ke-), gez- (< kez-), ke- [gey- ~ gez~ gir- ~ kr-], gel- (< kel-) fiiller kurulup bu fiil tabanlarndan kavram alan erevesinde baka isim ve fiiller tretilmitir93. kin /kiin /kin: 1. gn; a; saat; periot; zaman; mevsim; iklim 2. gne 3. lk baax kiin: birinci gn; hangi gn kinal: scak, s KN: da gn, sol gne; da o tempo gn veya periot; tiempo zaman;(DM); kiin: day gn, gndz, sun gne, gne , time zaman, vakit (DMP); kin, kiin: day gn, gndz (MS). gn: 1. gne 2. gne 3. gndz 4. yer yuvarlann kendi eksan etrafnda bir kez dnmesiyle geen 24 saatlik sre 5. iinde bulunulan zaman 6. zaman, sra 7. a, devir 8. iyi yaanm zaman 9. bayram niteliinde zel gn 10. ounlukla ev hanmlarnn ayn belirli gnlerinde konuk arlamak iin yaptklar toplant 11. tarih; gn aarmak: tan yeri aydnlanmak; gn almak: 1. bir i grmek iin ilgili kimseden bir gn ayrmasn istemek, randevu almak 2. yan, gn gnne bitirmi olmak vb.(TS). Mayaca kin / kiin / kin biimleri ile bunlardan tremi olan kelimelerin tamam Trkede kullanlan biim ve anlamlarla eittir. Trke gn (< kn), kelimesindeki dar nlsnn > i dz nlsne gemesi olaan bir ses olaydr. Ayrca, birinci gn, hangi gn anlamlarnda Mayaca kullanlan baax kiin (ba kn) biiminin zellikle Karaayt Malkar Trkesi ile azlarda kullanlan biim ve anlamyla ayn olmas da dikkat ekicidir. Sonu itibaryla Mayaca kin / kiin /kin ile Trke gn (< kn) ayn kelimedir. kooch / chuch: ceviz, Hindistan cevizi CHUCH: coco o nuez Hindistan cevizi veya kuru yemi, cocoyol ceviz, Hindistan cevizi (DM).
92 Trke Szlkte keik kelimesi Moolca kaynakl gsterimektedir. Biz bu kaanatte deiliz. 93 Trkede kullanlan k- kknden g- (< k), yardm anlamnda kmeg vb. kelimelerin de k ~ ke [ belki (e aras)] e kkten geldiini dnmeteyiz.

127

Mayalar ve Trklk

Eski Trk lehesinde yaak olarak kullanlan, ceviz (< Ar. Cauz < Far. gauz) Trkeye koz olarak gemitir (HE). koz: ceviz ~ Tkm. Xz, Tat. Koz, Nog. koz, KKlp. Goz. Eski verileri Clauson (ED 680) deerlendirmitir. Eski Kpakada koz olarak kullanlr. Faradan alnd anlalyor (Far. gawz a nut; a walnut). Gombocz (NyK 35: 255; KSz 13:8-9) Trke koz biimini yanllkla birtakm Altayca verilerle karlatrmtr. Farsa gawz Arapa yoluyla Trkeye ceviz olarak da gemitir. Buna gre, ceviz ve koz biimleri Trkede ak bir doublet rnei oluturmulardr (HE). kof: kuruyarak veya ryerek ii boalm olmak: kof ceviz (TS); ceviz Trk., cvz- goz Azr., janak Kzk., caak Krg., ynak zb., hoz Trkm., yaak Uyg. (TLS); gouz: ceviz kabuu; kou: bol, gevek; koh: kof, ii bo, rk; koko: aa kovuu, oyuk; koku: taze ceviz yapra (DS) Mayaca, ceviz, Hindistan cevizi anlamlarnda kullanlan kooch / chuch biimleri ilk bakta Trkede kullanlan ceviz, yaak ve koz goz biimlerinden uzak grlmektedir. Ancak, Maya eviri yazsnda ch iareti ve ch ( ile k ve hrltl h aras) seslerin yannda kimi eserlerde k sesi karlnda kullanlmtr. Bunu dikkate aldmzda kooch / chuch biimlerini kok kok eklinde sylememiz gerekmektedir. Trkede, ii bo, kovuk, ii bo mekan, yalanma, kokuma, rm aala ilgili terimler yapan bir * ko kk bulunmaktadr. * ko kknden tremi koca yal, ihtiyar, koan msrn tanelerini tayan, msrn taneleri atldktan sonra kalan blm, kof ii bo, kova ii bo, genia su kab, kou iinde ok kimsenin yatt byk oda, kokma rmeden dolay koku salma ii, kom al, kor alevi gemi ate, kz gibi kelimeler bulunmaktadr. Farsadan gawz, Arapa yoluyla da Trkeye ceviz biimi gemitir bu doublet ikili kullanmdr kanaati bizce yanltr. Bir ikili kullanm bulunmakla beraber, bu Fara ve Arapadan alnt yoluyla deil Trke bir kelimenin ses deiiklikleri sebebiyle yine kendinde kullanmdr. Bunu kaz ve da rneklerinde de grmtk. Arapa, Farsa ve dier dillerdeki biimleri ise yine Trkeden verintilerdir. Bu dncemizi azlardaki gouz, kou, koh, koko, koku biimlerinin kullanm desteklemektedir. Kelimenin kooch / chuch kok kok ekliyle Mayacada bulunmas, - benzeri dier kelimeleri de ahit gsterdiimizde - kelimenin her iki eklinin de (Trkede kullanlan yaak bunlarn dndadr) Trke * ko kknden tremi va Mayacada da bulunan ekillerle beraber ayn kelime olduunu rahatlkla syleyebiliriz. koba: 1. gl 2. rmak KOBA: lago o laguna de aguna gl veya su birikintisi, rmak, alberca glck, havuz, piedra de lago o de ro gl ta veya nehir (DM). gofa: kova; govalk: zerinde saz yetien bataklk alan; govar: tarlay sulamak iin alanarklar; govit: kyda yaayan bir eit balk; goylen: nehrin derin yeri; goyok: iin iin alamay anlatr; kobak: balk alarnda kullanlan mantar; koa: bataklklarda yetien bir eit saz; koalk: hasr otu yetien yer ya da bataklk; kopak: gllerde su zerinde yzen byk kkl toprak paras; koparan: genellikle yamurun geldii ve yad yn; koramak: susuzluktan atlayacak hale gelmek; korsak: sulak yer; kova: kuyu; kovalk: sazlk yer; kovu: ukur ve bataklk yer; kovuk: sidik torbas; kozalamak: yamurla kark yaan kar koyunlarn stnde buz tutmak (DS). koban: 1. rmak 2. sel 3. nehir Kry. (KM-OS). Mayaca, gl, rmak anlamlarna gelen koba sz yer ad olarak da kullanlmaktadr. Koba olarak Yukatan blgesinde kadim Maya yerleim yerlerinde bir antik ehre ve Guetamalann yine Maya yerleim
128

Mayaca ile Trke Ortak Kelimelerin Tahlili

blgesi olan Peten blgesindeki yerleim birimine isim olarak verilmitir. Bu yerler de su ve gl kenarlarnda kurulmu haldeler. Trkenin azlarnda su ile ilgili kavram alan ierisinde yukarda anlamlarn da verdiimiz kofa, govalk, govar, govit, goylan, goyok, kobak, koa, koalk, koka, kopak, koparan, koramak, korsak kova, kovalk, kovu, kovuk, kozalamak biimlerinde tretilmi kelimelerimiz mevcuttur. Kelime ba # K sesinin > # G olmas olaandr. Ayrca, kelime kknde Eski Trke b/ sesinin > v, m, f, p, [ > v > y ], y seslerine dnmesi de Trkenin temel ses deiimlerindendir. Kuzey Kafkasyada Elbruz Da eteklerinde yaayan Karaay Malkar Trklerinde de koban rmak, sel, nehir anlamlarnda kullanlmaktadr. Neredeyse tm Kafkas halklarnn sembol olan Koban nehri de adn buradan almaktadr. Trkede su, yamur ve byk/kk su birikintisi ve akntlar iin kullanlan kelimelere baktmzda aklmaza ilk olarak su (< sub), deniz (< teiz), yamur, rmak, z, zen ile nehir ve derya gibi alnt kelimeler gelir. Bir de bunlarn yannda gl (< kl) vardr. Mayacada rmak, gl anlamlarnda kullanlan koba biiminin Trkenin azlar ile Karaay Malkar Trkesinde kullanlan * ko kknden koba ve bundan gelien, ses deiimlerine urayan fakat ayn kavram alannda kelimeler tremitir. Karaay Malkar Trkesindeki * ko + ba + n biiminde kurulmutur. Hem Mayaca hem de Trkede ayn anlamlara gelen kelimeler kuran ayn ses birlii koba ve koba+n szleri kaynak olarak birdir. Trkedeki gl (< kl) kelimesinin kk * k ile de gb ukurluk yerlerde biriken sular, gbedde su basmayan tarla, gbet 1. akarsu yataklarndaki derin, derince yerler, 2. burka, su evrisi, 3. suyu biriktirmek iin nne yaplan set, bt, 4. yapma glck gibi oka kelime tretilmitir. Bu durum bizi, *ko ~ k eklinde Trkede bir alternans kk olabilir mi diye dndrmektedir! kop: 1. oyuk, anak, kuyu 2. esmek KOP: hoya vadi, pozo kuyu, sumidero szlmek, esmek, hueco hayvan yuvas, in, cavidad oyuk (DM). kop: dalarda byk maaralarn iindeki boluk, maara; kop: insann ve hayvann vcudunda kan kabarck, i (DS). Mayaca 1. oyuk, anak, kuyu 2. esmek anlamlarnda kullanlan kop kelimesi, Trkenin azlarnda kullanlan maara, oyuk karlndaki kop ile ses ve anlam ierisinden ayndr. Anadoluda yer ad olarak kullanlan Kop Da da * esmek karlndaki anlam olabilir diye dnmekteyiz. kuukum / kuukul / kukul: 1. ty 2. Guetzal ad da verilen tyleri renkli bir ku. KUKUM: pluma de ave en general genel olarak ku ty takmaya verilen ad, pluma de ave ku ty; el quetzal Quetzal kuu, uzun renkli tyleri olan bir ku tr (DM); kuukum: feathers ty (MDP). kukul: tavuun bandaki tyler, tepelii; kukula: pskll erkek bal (DS). Mayaca, ty, Guetzal kuu ve mitolojik yaratk olan Kukulkan94 anlamlarnda kullanlan kuukum/ kuukul biimleri Trkenin azlarnda kullanlan ty, tyl balk karlklarnda kullanlan kukul ile ayn kelimedir. Trkede bir de kukuleta kelimesi bulunmaktadr. kukuleta < t. cocolette yamur, souk gibi d etkilere kar baa geirilen, giysiye dikili veya ayr olarak kullanlan balk (TS HE). Kelimenin kuku94 Mayalar iin kutsal saylan efsanevi yaratk. Gvdesi ylan ba insan ve bann zerinde ku tyleriyle kapl bal bulunan Kukulkan, Anadolu ve Trk dnyasnn muhtelif blgelerindeki ahmeran ile benzerlik gsteren mitolojik varlk

129

Mayalar ve Trklk

leta biiminin talyancadan alnt olduuna katlyoruz; Ancak, kelimenin talyanca kaynakl olduuna Mayacada biimi dikkate aldmzda katlmamz mmkn deildir. * Trk. kukul > t. cocol +etta > kukuleta > Trk. kukuleta eklinde geliim gstermitir diye dnmekteyiz. kabah: nceki gn KABAH: antes de ayer o antier dnden nceki (DM); kabeh: day after tomorrow her gn, gnlerce (MDP). kabak: yama, n taraf; kabah: srt, arka; gaba: n; gabah gabaa: kar karya (DS) Mayaca nceki gn anlamnda kullanlan kabah biiminde kullanlan kelime Azerbaycan Trkesinde edebi dilde olduka ilek kullanlan ve n, aln, n taraf, nceki gn vb. anlamlarda kullanlmaktadr. Kelimenin Trkenin azlarnda da ayn ekil ve anlamlarda kullanldklar grlmektedir. Her iki dilde de kullanlan bu kelimenin ayn kaynakl olduu aktr. kalak: srk KALAK: palo srk, paja sap (DM). kalak: aatan yaplm sap kk krek; kesilen mee aacnn kk (DS). Mayacada srk karlnda kullanlan kalak biimi, Trkenin azlarnda kullanlan kalak kelimesi ile balantl olduunu dnyoruz. keh / keh / keh / ceeh: 1. geyik; ren geyii KEH: venado de los grandes byk cins geyik, ciervo geyikler; venado geyikler (DM); ceh: venado geyikler (EP); keh: deer geyik, karaca, venison geyik eti; keh: stag erkek geyik (MS). geyik: erkeklerin banda uzun ve atall boynuzlar olan memeli hayvan ~Tkm keyik ceylan. Blk kiyik 1.yaban.2.vahi hayvan, av hayvan. Nog kiyik yaban. KKLp kiyik yaban da keisi. zb kiyik Krg kiyik yaban hayvan. Alt, Tel, or, Sag, Koy kik 1.yaban hayvan; 2.geyik.-uv kayk xur yaban kaz; 2.ku. Eski Trkeden balayarak kullanlt. Orta Trkede keyik yaban hayvan; aslnda yaban olan her ey, eti yenen haycanlardan ceylan, sn, da keisi gibi hayvanlar olarak geer. Eski Kpakada da keyik yaban hayvan olarak kullanlr (HE). Yukardaki rneklerde de grld gibi Mayaca keh / keh / keh / ceeh biimlerinde 1. geyik 2. ren geyii 3. da keisi anlamlarnda kullanlan kelime ile Trke geyik kelimsei her eyi ile ayn kaynakl kelime olduu aktr. koox: ko; git koox: lets go gidelim (MDP); koox: corre ko, vyase gitmek (DM). komak: 1. Adm atlarn artrarak ileri doru hzla gitmek. 2. Bir yere ivedilikle gitmek (TS). Trkedekomak fiilinden ikinci ahsa emir kipi olan ko, Mayacada uzun nll koox biimi ile ayn anlamda kullanlmaktadr. Mayacada ce Trkede ortak kullanlan bu kelimenin de ayn kaynaktan kt aka grlmektedir. kom: 1. evrelemek 2. vadi 3. delik 4. baraka KOM: hoya vadi, rodelo evrelemek, barranco yama (DM). kom: 1. Al, davar al. 2. Yayla evi. 3. Bir kimseye ait kk yerleim yeri, koy, iftlik (TS). kom: 1. Al, davar al. 2. Yayla evi. 3. Bir kimseye ait kk yerleim yeri. Azlarda gom olarak da geer. ~ Erm gom stable, sheepfold (HE).
130

Mayaca ile Trke Ortak Kelimelerin Tahlili

kom: 1. al, davar ahr 2. al, rp, aa ya da amurdan yaplm kk ev, yayla evi; kon: 1. konut 2. adr (DS); gom: kkba hayvanlarn barndklar yer, al (DS). Mayaca ve Trkede ayn ses deerleri ve anlam erevesi btnl asndan ayn olan kom kelimesinin de ortak kelimelerdenden olduu aktr. Kelimenin kkeni hakknda H.Enin azlarda gom < Erm gom ifadesine katlmamz mmkn deildir. Kelimenin Trke *ko fiilinden + m / n ile yaplmolduu aktr. Trke kom / kon / gon > Erm. gon biiminde gemi olabilir. koos /kos / kots / kox: 1. ku 2. doan 3. kartal 4. sln 5.lider KOX: ave como gallina ku, tavuk; koos: falcon ahin; kuutz: wild oscelated turkey yabani hindi (MDP). ku: yumurtlayan omurgallardan, akcierli, scak kanl, vcudu tylerle rtl, gagal, iki ayakl, iki kanatl uucu hayvanlarn ortak ad (TS); ku Trk.- Krg.-zb.-Uyg., gu Azr. Trkm., ko Bk. Tat., kus Kzk.,(TLS); ku bird; gz kuu river birds; togan ku; takgu ku domestik fowl; uugma ku kuzgun fliying birds and ravens; kk kalkta uar ku birds fliyimg in the sky; r ku; kara ku eagle; tevey ku ostrich; yon ku peacock; il ku vulture; kara ku tugd Jpiter has risen; kz ku a bird like the finch; ular ku the partridge; dewe ku (Clauson). Mayaca ve Trkede kullanlan btn anlam ve ses biimleri ku kelimesinin ayn kaynaktan geldiini aka gstermektedir. kuch/ kuuch: 1. g 2. yk 3. kusur 4. gnah, su kuchik/ kuxuk: 1. yk 2. g; zor 2. kant KUCH: poder kudret, carga yk, pecado gnah ilemek (DM); kuuch: dificil zor, duro sert, kat, salam, dificultoso zor, g, trabajoso zor (DB); kuuch: burden yk, arlk, load yk, arlk, diren (MDP). g: 1. Ar ve yorucu emekle yaplan, mkl 2. Yaplmas zor; g: 1. Fizik, dnce ve ahlak ynnden bir etki yapabilme veya bir etkiye direnebilme yetenei, kuvvet 2. Bir olaya yol aan her trl hareket, kuvvet, takat (TS) Trkede bulunan g (< ET. k) kelimesi btn anlamlaryla Mayacada kullanlan kuch, kuchik, kuuch, kuxuk biimler ve karladklar anlamlar itibaryla ayn kelimedir. kukuluk: cce KUKULUK: enano cce (DM). kukul: yuvarlak; kukur: kambur; kukurlamak: kamburlanmak, eilmek; kukuz: diz kme durumu (DS). Mayacada cce anlamnda kullanlan kukuluk kelimesi ile Trkiye Trkesi azlarnda kullanlan kukul, kukur, kukuz biimlerinin anlam asndan da yaknlk gstermesi dikkat ekicidir. kukut: soan KUKUT: cebolla soan, planta bitki, (DM). kukus: tomurcuk; kukuvak: kk bir eit mantar (DS) Trkiye Trkesi azlarnda bulunan kukus ve kukuvak kelimelerinin kullanldklar karlk ile Mayacadaki kukut arasndaki benzerlik dikkat ekmektedir.
131

Mayalar ve Trklk

mamak: 1. sk allk; aalk 3. zincir MAMAK: maraa sk allk veya aalk, tejer la tela de la araa zincir, rme, birbirine geme (DM). mamak: 1. yenilen yumru kkl bitki 2. kabak; mamak: genellikle gl goncas; mamk: 1. Yaban erii, da erii 2. Bir eit kara zm (DS). Mamak: Kkenini ve anlamn saptayamadm bu szck, Anadoluda ky ve kasaba ad olarak karmza kyor. Ermenice Mamag yani Mam-ag, Nine-cik? Luwi dilinden Mamaka yani Ma-(u)ma-ka, Ma halknnyurdu ? 1. Mamak. Ankara iline bal ile merkezi kasaba. 2. Mamak. Burdur ili Alasun ilesinin merkez bucana bal ky. imdi, anakl(BU). Mayaca 1. sk allk 2. aalk 3. zincir anlamlarna gelen mamak szn Anadoluda iki yerde, yer ad olarak grmekteyiz. m sesi ile Trke kelime balamaz95 kuralndan hareketle96 Trkede m sesi ile balayan btn kelimelere peinen baka dilden alnt olarak baklmaktadr. Mamak kelimesinin izah iin de B.U. her ne kadar Kkenini ve anlamn saptayamadm bu szck diyor ise de Ermenice Mamag yani Mam-ag, Nine-cik? Luwi dilinden Mamaka yani Ma-(u)ma-ka, Mahalknnyurdu? gibi bir aklamay da yapmadan edemiyor97. Trklerde yer adlar verme yntemlerine98 baktmzda, yerin fiziki yapsna gre Kumluca, Elmal, Sarca, Sugz gibi adlandrmalar olduka yaygndr. Eski Trkenin elimizde bulunan kaytlarnda gemeyen bu sz bugn iin aklamakta glk ekmekteyiz. Mayacada kullanlan anlamlarna baktmzda, Anadoluda yer ad olarak verilen birimlerin fiziki yapsnn sk allk, sk aalk anlamna uygun dtn grmekteyiz. Bu kelimenin Mayaca ve Trke ortak kelimelere kaynaklk eden, (eldeki bilgilere gre bize karanlk olan adardan) belki birlikte yaadmz dnemlerden kalma olabileceini dnmek pek de zor bir ihtimal deildir. Nitekim, Mayaca ve Trke bu kadar ortak kelimenin tesadf olmas mmkn deildir. Trkede aklayamadmz, fakat Mayacada ayn anlam erevesinde kullanlan Abant, Maya, Kaz Da vb. kelimeler bize k tutmaktadr. meex / meex: 1. sakal; byk 3. fare, san meex ke: kei MEEX: barba sakal; la barba que sale al hombre insan sakal; los mimos pelos sa ve benzeri; bigote byk (DM); meex: beard sakal, moustache fare, san (MDP). byk Trk., b Azr., myk Bk., Kzk., Tat., moylav zb. (TLS); byk, buyk, buyuk (DS); myk (DS). byk erkeklerde st dudak zerinde kan kllar ~Tkm yer. myk. Blk myk. Krg myk. Krgzlar murut (>murt) adn da kullanrlar. Bundan baka, bya moylo (< moylov) (< Farsa) adn da verirler. zb miyik. zbek azlarnda murut, murt ad da kullanlr. Bk myk. Tat myk. or mygak (< myk+ak kltme eki). Ses bakmndan dndrcdr. Yak btk. uv myx. Tatarcadan alnmtr. ~ OT bk. Eski Kpakada byk olarak geer (HE). Mayacada kullanlan meex / meex, meex ke biimleri miih, miyih, miyihke olarak seslendirmeliyiz. Mayacada sakal, byk, ene ve kei anlamlarnda kullanlan kelime Trkedeki byk ile ayndr. Kelime ba # b > # m ses deimi Trkede bilinmektedir. Mayacadaki de byle bir deimden baka bir ey deildir.
95 Kald ki bu kural sadece Trkiye Trkesinin yaz dili iin geerli olup, dier leheler ile azlar ve ses yansmal kelimeler iin geerli deildir. 96 Trkede kelime banda # b > # m deiiklii olabilecei gibi, kelime ba nsz tremesi ya da bir baka sesden geliimi de mmkn olabilir. Kelime ba # y, # z, # s, # (palatal), # , # (< ) geliimi gibi. 97 B.U.nun bu gayretine aban kelimesini aklarken de dikkat ektik. 98 Geni bilgi iin bkz. Aksan, Prof.Dr. Doan, Her Ynyle Dil Genel Dil Bilimi, TDK Yaynlar, Ankara, 1982

132

Mayaca ile Trke Ortak Kelimelerin Tahlili

miis /mis: kedi MS: gato kedi (DM); miis: gato domstico evcil kedi (DB); miis: cat kedi (MDP). kedi Trk., piik Azr., bisy Bk., msk Kzk., mk Krg., mk zb., pisi Tat., piik Trkm., mk Uyg. (TLS); mk kedi; miik kedi (DS); mk 1. kedi 2. mzklk, oyunbozanlk (HZ). Trk lehelerinin ounda kullanlan kedi karlndaki biimlerle Mayacada kullanlan miis / mis kelimesi ayn mantkla tremi ve ayn kkten bir kelime olduu grlmektedir. ok: 1. ok mzrak 2. bacak 3. kulp OK: cuchillo y de otra herramienta bak, kama; mango sap, kulp, hacha balta; es una lanza mzrak, puado, puo cerrado yumruk (DM). ok: 1. Yayla atlan, ucunda sivri bir demir bulunan ince ve ksa ubuk 2. Yol gstermek amacyla belli yerlere konulabilen, oka benzeyen iaret 3. Baz aletlerde veya aralarda dz ve uzun blm (TS). Trkenin tarihi ve yaayan hemen btn lehelerinde ok, ux, uk ya da ox - hok biimlerinde kullanlan anlam ve ses itibaryla Mayaca kelime ile ayndr. ok / ook: ayak; pene al ok / aal ook: ayak parma OK: pie de hombre insan aya (DM); ook: pie ayak, pata hayvanda ya da eyada ayak; cabo u, burun, knt, mango sap, kulp (DB); ook: foot ayak, ayak ucu (MDP). ayak 1. bacaklarn bilekten aada bulunan ve yere basan blm; 2. bacak; 3. birtakm eylerin yerden ykseke durmasn salayan dayak, destek; 4. byk bir rmaa karan akar sularn her biri; 5. bir gln sularnz denize, baka bir gle veya rmaa tayan akar su; 6. basamak ~Tkm ayak. TatK ayak. Bk ayak. Kzk ayak. KKlp ayak. Nog ayak.-Krg ayak.-Alt, Tel ayak.or,Sag azak.-SUyg azak.-Soy adak.-Hal hadg.-Yak atax.-uv ura. Eski Trkede adak olarak kullanlr. Orta Trkede aak ve ayak biimleri geer. Kagarl Mahmuda gre, iiller ve z Trkler aak biimini kullanrlar. Kpaklarn bir blm ve Yemekler, Suvarlarlar, Bulgarlar ve Rus ve Rum topraklarna dein yaylan baka bir takm boylar azak biimini ve toplu olarak Yamalar, Tuhslar, (dier) Kpaklar, Yabakular, Tatarlar, Kaylar, umullar ve Ouzlar ayak biimini kullanrlar. Eski Kpakada da ayak olarak geer. Yaygn bir inanca gre, Trke at-(*ad-) kknden gelir: at-+ -(a)k eki. Bk.Nmeth: NyK 47: 65; Csoma Arm 73; ALH 23; 1; Ligeti: MNy 42; 3; Vja 3, 1971, 32; ResAltL 113; Egerov: S 275; Rdei _ Rna-Tas: AOH 37: 4-5. Poppe (Lautlehre 52, 124) Trke ayak (<adak) ve Moolca aya (<*padak Ende, Unterlauf eines Flusses) szlerini Korece padak the sole of the foot biimiyle birletirmitir. Bk. Doerfer: TMEN N 27 = 1972. Ancak Ramstedt (SKE 180-181) Korece padakn karlklarn sayarken Trke ayak biimini vermemitir. Buna karlk Rsnen (V 5 b) ayak Korece padak biimiyle birletirmitir. Bk. Aalto: CAJ 1: 14. Clauson (ED 45) adak (>ayak)n kk zerinde durmamtr. Sevortyan (STJa 1975, 103-104) Nmethin aklamasn verdikten sonra ayak birtakm Moolca biimlerle karlatrmtr. Son olarak Ortak Trke *ay- kk ile Hint-Avrupa dillerinde gitmek anlamnda kullanlan ay- kk arasndaki benzerlikten sz etmitir. Doerfer (KhalMat 290) Halaa hadq biimine dayanarak *padk (veya padk) biiminden yola kmtr(HE). Mayaca ayak anlamnda kullanlan ook biiminin Trke ayak (< adak) ile ilgili olabileceini dnyoruz. Her ne kadar Trke ayak kelimesi ile imdiye kadar yaplan etimolojik izahlarda ook biimine rastlanmyorsa da Eski Trke kelime kk palatal / (d) sesinin > y z r t gibi seslere dnt bilinmektedir. Bu ve benzeri deiimleri dikkate aldmzda * aak > ayak > oyak > oyok > ook geliimi mmkn olabilir.
133

Mayalar ve Trklk

oos / us: esmek ustik / uustik: 1. esmek; esinti; rzgr OOS / US: soplar y soplo esmek, flemek veya esinti (DM); uus: soplar con la boca az ile frmek, frerek iirmek (DB); ustik: blow esmek, flemek, umak (MDP); uustik: blow esmek, flemek, umak (MS) esmek: hava bir ynden bir yne akmak, rzgr olmak (TS); esmek Trk., smk Azr., isiv Bk., esv Kzk., esmk zb., is Tat., smek Trkm., smk Uyg. (TLS); esin sabah rzgr (DS). Mayaca esmek, rzgr, esinti karlklarnda kullanlan us oos ve bunlardan tredii anlaolan ustik uustik biimleri Trke es ve bundan treyen esinti kelimeleriyle ayn kaynakl olduu aka grlmektedir. Trk lehelerinde isiv, is ve smek biimleri de bunu gsterir. otzil/ otsil : yoksul OTSIL: pobrecillo yoksulluk, miserabke sefil, perian, cimri, rezil, pobre fakir, yoksul, az, kt, zavall (DM); otsil: pobre fakir, yoksul, az, kt, zavall, desdichado mutsuz, anssz, miserable fakir, yoksul, az, kt, zavall (DB); otzil: poor yoksul, fakir, zayf, kuvvetsiz, ksr (MDP). yok: bulunmayan, mevcut olmayan nesne, kimse; yoksul: geinmekte ok sknt eken kimse, fakir (TS). Mayacada yoksul karlnda kullanlan otzil / otsil biimleri, Trkede varn ztt yok kelimesinden yok + sul ekliyle tretilmi kelime ile ayndr. Bu kelimenin ses, ekil ve anlam asndan ayn kaynakl olduu akca grlmektedir. Kelime # y sesinin > dmesi Trkede bilinmektedir. oox / ox : 1. ; nc 2. soluk 3. yel yox : 1. ; nc 2. kabuk OX: tres , l; YOX: tercerro nc, tercio te bir, (DM); ox: tres , l (DB); ox: three , nc (MDP). : ikiden sonra gelen saynn ad ve bu sayy gsteren rakam; ikiden bir artk olan (TS); Trk., Krg., zb., Trkm., Uyg., s Bk., Kzk., Tat. (TLS). Mayaca (say) anlamndaki oox / ox, yox biimleri ile Trkedeki hem ses hem de anlam olarak ayndr. x iaretinin Maya eviri yazsnda ~ olarak kullanldn ve Trk lehelerindeki s, ve biimlerini dikkate aldmzda kelimenin ayn kaynakl olduu grlr. otoch/ wotoch / yotoch: 1. oda; ev 2. hastane 3. kalmak otoch kabil: 1. konuk etmek 2. konut vermek OTOCH: casa yuva, oda, ev; yoyoch: vivienda konut, mesken; OTOCH KABL: posada donde uno posa por amistad geici bir sre bir bakasn evde ya da herhangi bir mekanda kabul etmek, kooda: Evin veya herhangi bir yapnn nuk etmek (DM); otoch: home ev, aile oca, yuva (MDP). oyurmak, almak, yatmak gibi ilere yarayan, banyo, salon, giri vb. dnda kalan, bir veya birden fazla k olan blmesi, gz (TS). Trkede kullanlan oda (ET< otag) kelimesinin ses ve anlamlar asndan Mayacada kullanlan otoch / wotoch, yotoch kelimeleri ile ayn kaynakldr. Mayacada otoch kabil biiminde bir de birleik kelime bulunmaktadr. Bu da kelimenin Mayacada ilek olduunu gstermektedir. Kelime bandaki y ve w seslerinin nsz tremesi olduu anlalmaktadr. Benzeri ses tremeleri, daha nceki bahislerde belirttiimiz gibi, Trkede de bulunmaktadr.
134

Mayaca ile Trke Ortak Kelimelerin Tahlili

pilis /piliz: 1. filiz 2. kvlcm PLS: chispas kvlcmlar (DM). filiz: (I) is. Yun. Eliks Yeni srm krpe ve kk dal veya yaprak, srgn; (II) is. Ar. filiz jeol. Ocaktan karlan ilenmemi baka maddelerle kark bulunan, ham maden birleii (TS). Trke Szlkte filiz kelimesinin karl olarak yukardaki bu iki izah var. Bizi ilgilendiren birincisi. Trke szlkte kvlcm kelimesi de yanmakta olan bir maddeden srayan kk ate paras, kvl(TS) olarak izah edilmektedir. Ate paras, ateik yani ana ateten kan kk ate, dier bir syleyile ate yavrusu, gen ate de diyebiliriz. Byle dndmzde Yeni srm krpe ve kk dal veya yaprak anlamndaki filiz ile de ilgisi anlalyor. Dolaysyla her iki anlam tayan kelime aslnda ayn fakat bir anlam yaylmas, genilemesi olmu. Trke Szlkte filiz < Yun. alnt olarak gsterilmitir. Bunun doru olmadn dnyoruz. Yeni srgn, taze, krpe, ikincil, asldan ayrlma, bir bitki ya da canl yavrusu anlamlarnda azlarda geen kelimelere bakrmzda hemen u rnekleri grrz: bilik ana tavuk; bili kk ku; bulla yeni tmeye balayan horoz; bulluk buzann ilk gnlerdeki ad; bl pili, civciv; felik duvar yaparken talar arasna konulan akl ve kk talar; feri 1. keklik yavrusu 2. yumurtlama ana gelmi pili; ferik 1. kmes hayvanlarnn civcivlikten km yavrular, pili, 2. dii pili 3. dii hindi, 4. kuma, ortak (ikinci gelen hanm iin), taze fasulye, gen, taze, krpe; filik kei yavrusu; filiz kran aalarn filizlenme mevsiminde esen bir eit frtna; firih yeni tmeye balayan horoz; firik olgunlamaya balayan tahl; firik daha tmeye balamam horoz; firik turfanda; pelese taze soan, soan fidesi; peleste ttn fidesi; pele zayf, elimsiz; pillik 1. yeni domu buza 2. dii hindi; pilo eek yavrusu; blh dana; bllk dana, buza(DS). pili kmes hayvanlarn armak iin kullanlan bili bili (> bl bl) gibi bir takm armalklardan kltme ekiyle kurulmutur. Yerel azlarda pili olarak kullanlan bilik (>blk) de k kltme ekiyle kurulmu bir trevdir. Tietzenin, piliin Gney Slav dillerinde pilice verilen pile adnn pilence (veya pilica) gibi bir kltmesinden geldii yolundaki aklamas yanltr (HE)99. Kelime ba # P sesinin > # f olabileceini fol, folluk (<pol< hol < l) kelimeseinin izahnda gstermitik. pili, bili, bilik, bl vb. kelimelerin Trkede ses yansmal kelimelerden100 olduu da genel kabul grmektedir. Btn bu ses deimeleri ve azlardaki kullanmlar ile yan anlamlar dikkate aldmzda Mayacada 1. filiz 2. kvlcm anlamlarnda kullanlan pilis / piliz biimlerinin, Trkedeki pili, filiz, ferik, firik, bl kelimeleri ile ayn kaynaktan geldiini rahatlkla syleyebilirz. sak: 1. evik, atik 2. hzlandrmak SAK: agil evik, atik, diligente gayretli, alkan, agudo zeki, cuidadoso dikkatli (DM). sak: 1. uyank, gz ak, mteyakkz 2. uykusu hafif; sak durmak: dikkatli, uyank durumda bulunmak (TS); sak: ite uyank ve zeyrek olan; sak sak: nbetinini, bekinin kaleyi ve at koruyabilmek iin uyank olmasn emreden sz; sak: saymak; saknmak: saknmak, sanmak, dnmek; sakn: saknlacak ey (DLT).
99 bu konuda geni bilgi iin bkz. Eren, Prof. DR. Hasan, Anadolu Azlarnda Rumca, slavca ve Arapa Kelimeler, TDAY, 1960, Ankara; pili filiz balants iin ayn yazarn Etimoloji Aratrmalar, Trkiyat Mecmuas, X.cilt. 100 bkz Zlfikar, Prof. Dr., a.g.e., bili maddesi

135

Mayalar ve Trklk

Mayaca evik, atik vb. anlamlarda kullanlan sak /sak kelimesi Trkedeki uyank, dikkatli vb. anlamlarndaki sak kelimesi ile ayndr. sap: 1. dal 2. saplamak, batrmak SAP: rama ufak dal, demet, kol; tallo sap; clavar saplamak; remojar la ropa lavarla elbisenin kolun svamak; sumergir batrmak (DM). sap: 1. bitkinin dal, yaprak, iek gibi blmlerini tayan, aalarda odunlaarak gvde durumunu alan blm 2. iek veya meyveyi dala balayan ince blm 3. Bir arac tutmaya yarayan blm; saplamak: hzla batrmak (TS). Maya dilinde dal, saplamak, batrmak anlamlarnda kullanlan sap kelimesi, rneklerde de grld gibi Trkedeki sap ve saplamak kelimeleri ile edeerdir. Her iki kelimenin kaynann ortak olduu anlalyor sats: 1. samak 2. uzatmak, yaymak satzik: uzatmak SATS: alargar uzatmak, yaymak, extender yaymak, uzatmak, geniletmek, esparcir yaymak, datmak, samak (DM); satzik extend uzatmak, srmek, stretch germek, esnetmek, uzanmak (MDP). samak: 1. Bir eyi ortala datmak, dkmek 2. Yaymak; sak: salm, serpilmi (TS). Mayaca eviri yazda ts iaretini - karlnda kullanldn dikkate aldmzda sats ve sats biimlerini sa ve sak eklinde okuruz. Mayacada uzatmak, yaymak ve samak anlamlrndaki karlklar kelimenin Trke kullanmlar ile ayndr. Herk iki dildeki kullanlan kelimenin ayn kaynakl olduu grlmektedir. semet: saz, kam SEMET: caa saz, kam (DM). semet: sepet (DS). Mayacada saz, kam anlamlarnda kullanlan semet kelimesinin Trkiye Trkesi azlarnda sepet (sepet: is. Far. seped 1. Saz, kam veya ince dallardan yaplan, genellikle sap olan, yiyecek ve eya tamak iin kullanlan kap TS) ile benzerlii dikkat ekicidir. Kelimenin Mayacada bulunmas sepet (< Far. seped) izahnn da doruluunu tartmaya amaktadr. sis / sis: 1. ayaz, souk 2. serin 3. souk sis ol: soumak siskuntik: donmak SS: cosa fresca serinlik, frio souk, me, fresco que penetra iine ileyen souk, ayaz; SS OL: frescura serinlik, esinti (DM); sis: cold souk, soukluk, cool serin, souk; siskuntik: freeze donmak, buz tutmak, ok mek(MDP). sis: Atmosferin alt tabakalarndaki kk su veya buhar tanelerinden oluan bulutlarn ok alalarak yeryzne kadar inmesiyle oluan duman (TS). Trkedeki sis kelimesi ile Mayacada kullanlan ve ayaz, serin, souk anlamlarnda kullanlan sis / sis kelimesinin ayn kaynakl olduu kanaatindeyiz. Sis ile birlikte hava durumu dikkate alndnda ayaz, serin, soumak kavramlarn da bir arada dnebiliriz. siklik: iine sokma, yerletirme SKLK: cosa que est encajada en otras her hangi bir eyi bir baka eyin iine sokmak, yerletirmek (DM).
136

Mayaca ile Trke Ortak Kelimelerin Tahlili

Mayacada iine sokma, yerletirme anlamnda kullanlan siklik kelimesi, Trke sk+lk biimiyle ayn yapda olup sk- kknden, Trkedeki sk+mak biimindeki kelimenin karlad anlam ifade etmektedir. Trkede ~ i seslerinin alternans sesler olduunu da gz nne aldmzda Mayaca ve Trkedeki bu kelimelerin ayn kaynakl olduu aka grlr. sipit: 1. syrmak 2. kamak 3. bahetmek SPT: soltar de la mano yan tarafa atmak; soltar la flecha oku atmak, frlatmak; soltar zmek, gevetmek, atmak, koyuvermek; dejar la mano kenara brakmak, terk etmek; dejar koyuvermek, izin vermek, gevemek, permitir izin vermek (DM). sptmak: 1. syrmak 2. bir eyi gizlemek, yok etmek, almak; akln karmak, saptmak; nem vermemek; sbtmak: bandan savmak, atmak (DS); syrmak Trk, syrmag Azr., sdrv suvruv Kzk., sidirmek zb., spmak Trkm., sirvalmak (TLS). Mayaca 1. syrmak 2. kamak 3. bahetmek anlamlarndaki sipit kelimesi, Trkenin az ve lehelerinde kullanlan ayn manalardaki sptmak, sbtmak ve trevleri ile ayn kelimedir. i alternas kullanm burada da bulunmaktadr. Ortak Trkede * s + r - > syrmak eklinde gelien kelime, az ve lehelerdeki kkte bulunan palatal (d) sesinin - daha nceki rneklerde de grdmz gibi - / > y/ eklinde geliimi ve y/ durandan sonra y/ > b/ ~ p/ deiimi ile kullanldn grmekteyiz. Trkede ses asndan olaan bu deiimi, Mayacada sipit biiminde ve 1. syrmak 2. kamak 3. bahetmek anlamlarnda karmza kmaktadr. Netice itibaryla kelimelerin kaynann ortak olduu da aktr. son: 1. son 2. gecikme SON: ltimo son, sonu, reciente sona erme, biti, detener gecikmek, oyalanmak, tardar en ge, demorar geciktirmek, entretener oyalamak (DM). son: 1. imdiki zamana en yakn zamandan beri olan veya bu zamanda yaplm olan, ilk kart 2. En arkada bulunan 3. Artk ondan tesi veya bakas olmayan 4. Bir eyin en arkadan gelen blm, bitimi, nihayet (TS). Hem Trkede hem de Mayacada ayn ses biimi ve anlam erevesinde kullanlan son kelimesinin kkeninin ayn olduu aktr. sul: sulamak, slatmak sulan: sulanmak; suya batrmak; ykamak SUL: remojar suya batrmak, iyice slatmak, srlsklam olmak; mojar o emparar en el agua slanmak veya suyun iine girmek; remojar en agua suyun iinde slanmak; SULAN: cosa asi empapada bir yeri sulamak; metida en agua la ropa giysileri suya batrmak (DM). Eski Trke sub > suv > su olarak gelime gsteren Trkedeki su kelimesi ve sulanmak, sulamak, sulu vb. anlamlarn yukarda grld gibi Mayacada da bulunmaktadr. Kelime Mayacada dorudan su + l / su + lan eklinde su zerine ek alarak kullanlmaktadr. Bu da kelimenin sub > suv > su gelimesinden sonra Mayacaya gemi olabileceini ya da sub > suv > su ses deiiminin ayn ekilde Mayacada da olduunu gsterir. Eer Mayaca bir baka dil ise bu alnt su biiminden sonra olmutur; yok, Mayaca ile Trke ayn kaynaktan besleniyorsa kelimelerdeki ses deiimleri de ayn sreleri izliyor demektir. suu: 1. asker gndermek 2. igal etmek SU: transmita disciplinado asker gndermek; ocupado en boda igal etmek; cosa ocupado zapt etme, igal etme (DM).
137

Mayalar ve Trklk

s: ordu, asker; slemek: ordu sevketmek, ordu ile sefere kmak (OY). Orhun Yaztlar Kltekin abidesi Duu cephesi ikinci satrda . S slepen trt buludak bodunug kop alm (asker sevkederek drt taraftaki milleti hep alm) eklinde akca Mayacada igal etmek, asker gndermek anlamlarnda kullanlan suu biimi ile Trke s sava, sk mzrak, smek savamak kelimelerinin de kk olan s ile ayn kelimedir. tuban: suya batrmak, tummak TUBAN: sumido suya batmak, batrmak, hundido kk, batk (DM). tummak suya batmak, dalmak (DS). Trkiye Trkesi azlarnda suya batmak, dalmak anlamlarnda kullanlan tummak kelimesi ile Mayaca tuban kelimesinin alakal olduunu dnmekteyiz. Trkede olduka yaygn b > m ya da m > b ses deiimi bulunmaktadr. Dolays ile tuban > tumma ya da tumma > tuban geliimi mmkndr. * tu ~ to kknden + b ile yaplan bir taban(isim / fiil) zerine getirilen +an ekiyle tuban biimi yaplmtr. taasik / tasah: tama, getirme TASAH: llvelo tamak; traer como guiera bir yere getirme; traer alguno baz eyleri getirme (DM); taasik: bring getirmek (MDP). tamak: bir eyi bir yerden alp baka bir yere gtrmek (TS). Ses ve anlam bakmndan Mayaca tama, getirme anlamlarndaki taasik / tasah biimlerinin Trke tamak kelimesi ile ilgili grlmektedir. Trkede tama, tat, tatmak tayc vb. kelimelerin yapld gibi ta + ik ekliyle Mayacada kelimenin tretilmesi mmkndr. tak / tek: 1. gibi 2. -e kadar 3. hakknda 4. bitiik 5. ile 6. beraber TAK: semejante gibi; adyacente bitiik, prximo sonraki; hasta -e kadar; desde -den beri; hasta agui tekrar; hasta la cabeza baa kadar; luego sonra, (DM); tak: until, from (MDP). teg: gibi; bri teg kurt gibi, ko teg koyun gibi, temir kapga teg Demir Kapya kadar (OY). Eski Trkede benzetme edat olarak kullanlan teg gibi, -e kadar ve yukarda rneini verdiimiz kullanmlar bulunmaktadr. Mayaca 1. gibi 2. -e kadar 3. hakknda 4. bitiik 5. ile 6. beraber anlamlarnda kullanlan tak / tek biiminin Eski Trke teg ile her ynyle ayn kelime olduu aka grlmektedir. tos: toz TOS: polvos toz, pudra, polvo fino tozlanma, toza brme (DM). toz: 1. ok kk ve hafif paracklara blnm toprak 2. ok kk paravklara blnm olan herhangi bir madde 3. Toz durumda olan; tozan: incecik toz tanesi, zerre (TS). k yeri ayn olan z ve s sesleri Trkede alternans nsz olarak kullanlmaktadr. Dolaysyla z sesinin > s olmas veya s sesinin > z olmas mmkndr. Bunu dikkate aldmzda hem Mayacada tos biimindeki hem de Trkedeki toz biiminde ve ayn anlamlarda kullanlan kelimelerin ayn kaynakl olduu grlmektedir. tot: dilsiz TOT: mudo sessiz; eres mudo konuamayan, ses kartmayan, dilsiz; tartamudo kekeleme, keke (DM). tat: 1. dilsiz 2. kekeme 3 irkin, sevimsiz 4. kaba (DS); totlokma kekeme Bk., (TLS).
138

Mayaca ile Trke Ortak Kelimelerin Tahlili

tat dilsiz Anadoluda yer ad olarak da geer (Tatlar). Eski kaynaklarda tat yabanc olarak kullanlr. Gktrkede tat olarak geer. Orta Trkede tat yabanc olarak kullanlr. Orta Trkede ranl anlamna da glir. Eski Kpakada tat ekinci olarak da geer. Yabanc anlamna gelen tat biiminin Anadolu azlarnda dilsiz olarak kullanlmas normaldir (HE). a > o deiimi yani nllerde yuvarlaklama Trkede grlen bir ses deiimidir. Bu deiimi dikkate aldmzda Trkede dilsiz karlndaki tat ile Mayaca dilsiz karlndaki tot ayn kaynakl kelimedir diye rahatlkla syletebiliriz. tsoocts / tzootz / tsots: 1. sa 2. yn 3. domuz TSOTS: pelo o vello sa veya vcut kl; cabello o pelos sa, kl, vello vcut kl; cerda de la vista domuz kl, domuz, (DM); tsots: pelo sa, cabello sa, cerda de animal dii domuz (DB); tzootz: hair sa, kl, ty (MDP); tsoots: hair sa, kl, ty (MS). sa ba derisini kaplayan kllar ~ Tkm. a. Tat e. Bk ses. Nog a. KKlp a. Kzk a. Krg a. or a. Sag sa. Kzl ya. Tuv a. Hak sas. Yak as. Yakutada bandaki s-nin dmes kuraldr. uv. . Eski alardan balayarak kullanlr. Orta Trkede sa olarak geer. Eski Kpakada da sa biimi kullanlr. Diyalektlerde benzeme (assimilation) yoluyla sa > a (>e) gibi bir takm biimler ortaya kmtr (HE). Mayaca eviri yazda ts ve tz iaretlerini s, olarak okunduunu dikkate aldmzda tsoocts soo/ tzootz so/ tsots so olarak okunur. Bu halde Trkede sa ba derisini kaplayan kllar karlndaki kelime Mayacada hem Trkedeki sa anlamyla hem de yn ve domuz anlamlaryla kullanlmaktadr. Mayacada bu yan anlamlarn kullanlmas normaldir, burada bir anlam genilemesi sz konusudur. Her iki dilde kullanlan bu kelimenin de kaynann ayn olduu grlmektedir. tul: 1. dolu; doldurmak 2. ar TUL: todo tamamyla, hepsi; alrededor ar, fazla, lleno dolu (DM). dolu: 1. i bo olmayan, dolmu, mebu 2. Bir yerde sayca ok 3. Bo yeri yok, her yeri tutulmu (TS); dolu Trk. Azr., tul Bk., tol Kzk., tolo Krg., tolk zb., tul Tat., dl Trkm., toluk Uyg. (TLS). Mayacada 1. dolu 2. doldurmak 3. ar anlamlarnda kullanlan tul kelimesi ile Trkede ii bo olmayan, dolmu anlamnda kullanlan dolu ile ayn ekilde kullanlmaktadr. Eski Trke tolug biiminin > tolu > dolu geliimiyle Ortak Trkede dolu biiminde kullanlan kelimenin baz Trk lehelerinde tul biiminde kullanld bilinmektedir. Ayrca, Trkede o ~ u nllerinin alternans sesler olduunu da dikkate aldmzda her iki dilde kullanlan bu kelimenin ayn kaynaktan geldii aka grlmektedir. tumbuluk: sallamak, arp devirmek TUMBULUK: sacudir el cubo entre el pozo para que s ellene y ruido que hace al llenarlo bir eyi grltl ekilde sallamak, sarsmak, devirmek (DM). tombalak atmak: takla atmak; tumbalak: takla (DS). Trkede ses yansmal kelimelerden olan tombalak, tombalak amak biimleri ile Mayacada yine ses yansmal kelime olan tumbuluk biimi de ayn anlamlarda kullanlmaktadr. Her iki kelime de Mayaca ve Trkede ses yansma kelimedir, her ikisinde de ayn ekler kullanlmaktadr ve her ikisi de ayn anlamda kullanlmaktadr. Kelimelerin kkenleriinin ayn olduunu grlmektedir.
139

Mayalar ve Trklk

tus: 1. aldatmak 2. uyutmak 3. it; su nne ekilen it, a tusah: tuzak tusik: aldatma, yalan TUS: cerca kapan; cerca de aqui sessizce yaklamak; TUS: mentir yalan sylemek, aldatmak, fingir yalandan yapmak, gibi grnmek, engaar aldatmak, ilusin yanlg; mentiroso yalanc; TUSAH: asechar tuzaa drmek, pusu kurmak (DM); tuus: engao dolandrclk, mentira yalanclk, falsedad yalan (DB); tusik: lie (to someone) birine yalan syleme, deceive (someone) birini aldatmak (MDP). Tuzak ku veya yaban hayvan yakalamaya yarayan ara veya dzen. Anadoluda duzak olarak da geer. ~Tkm duzak. KKlp duzak. Nog tuzak. Kzk tuzak. Blk tuzak. zb tuzok. Krg tuzak. Krgzlar kldan yaplm tuzaa kltak adn verirler. Alt, Tel, Sa, or tuzak. Tuv duzak ilmik; ilmikli kapan. Yak tuhax, tusax ipilmek; zincir, buka ~OT tuzak. Kkenini bilmiyoruz.-Trke tuzak ile tor a biimi arasnda balant kurulamaz. Bk. Tor. Rsnen; V 502 b; Doerfer: TMEN 962; Clauson: ED 573 b; Sevortyan: STJa 1980, 289-290.(HE). Mayacada, tus 1. aldatmak 2. uyutmak 3. it; su nne ekiln it, a; tusah tuzak; tusik aldatma, yalan ekil ve anlamlarnda kullanlan kelimenin * tu + s ile kurulduu tus kk zerine gelen - ah /- ak ve - ik ekleriyle tusah ve tusik kelimelerinin tretildii anlalmaktadr. Trkede kullanlan tuzak kelimesinin ise kkeninin bilinmedii ve tor a biimi ile de ba kurulamayaca ifade edilmektedir. Trkede aldatmak, a, tuzak, yakalamak, tutmak vb anlamlar bir kavram alan oluturmaktadr. Bu kavram alan erevesinde baktmzda Trkede u kelimeleri grrz: tuzak, tuzak, tuzaklamak; tor ince rgl balk a; ba rts, seyrek seyrek rlm rt; torcu balk; toyka evresine zarar vermemesi iin hayvanlarn ayaklarna taklan zincirli aa toka; tozah tuzak; tozak dnlerde gelinin bana taklan eitli renge boyanm ku tyleri; tufana byk balk a; tura Klbalnn yrtarak dolatrd a; tura keklik cinsinden eti yenen bir av kuu (DS); verilen rneklerde bir yakalama, tutma, elde etme, yakalanm, elde edilmi anlamlar bulunmaktadr. Her ne kadar tor ile birlikte dnlemez denilse de bizce, kelime ses ve anlam asndan bir arada dnlmelidir. Trkede bir de tut- fiilinden tremi kelimeler bulunmaktadr: tutmak elde bulundurmak, ele geirmek, bir yerde bulundurmak vb. (TS); tuta, tutacak,tutam tutkun, tutsak, tutum vb gibi. Bunlarn hepsi ayn kavram alannda kullanlan ve ayn kkten tretilmi kelimelerdir. Yine Trkede dudak (< totak) kelimesi bulunmaktadr. dudak kelimesinde de bir tutma, yakalama anlamlar bulunmaktadr. tor, tuzak kelimelerinin Ermenice, Farsa gibi baka dillerden alnt kelimeler olarak dnenler de olabilir. tuzak, tor, tutmak, dudak, tufana, tura, tozak kelimelerinin tamam bizce *tO (o ile u aras fonem) kknden, z, r, t, f (< b) seslerinin gelerek trettikleri kelimelerdir. Netice itibaryla hem Mayacada hem de Trkede kullanlan bu kelimeler ayn kaynaktan gelmedir. tuy: 1. ty 2. byk TUY: bigote o mostacho de la barba o mechones byk, sa, saka, tyl (DM). ty: insan ve hayvan derisi zerinde bulunan ince kl (TS).
140

Mayaca ile Trke Ortak Kelimelerin Tahlili

Trk lehelerinde tk biimi de kullanlan ty ile Mayacada kullanlan tuy kelimesi ses ve anlam asndan ayn kelimedir. u: o U: es pronombre de la tercera persona el nc kii zamiri (DM). o: II. Teklik nc kiiyi gsterir (TS). Eski Trke ol > o geliimiyle kullanlan 3. teklik kii zamiri Mayacada da ayn anlamda fakat ol > o > u geliimini gsterdii anlalmaktadr. Mayaca ve Trkede kullanlan ortak kelimelerden biri olarak grdmz o u zamiri iki dil arasndaki ortakln ne denli gl olduunu gstermektedir. ul: 1. temel 2. boaz 3. delil 4. yutak ulah: eklemek; devam etmek UL: es la principal temel; el tragadero por donde pasa la comida boaz, yutak; faringe yutak; llegar, egarse ulamak, eklemek; dura hasta el cabo sona kadar; otro uno de dos bir-iki ve dierleri, eklemek (DM). ulam: Aralarnda herhangi bir bakmdan ilgi veya benzerlik bulunan eylerin tm; ulamak: eklemek, katmak; ulayc: ulamaya yarayan; ulak: haberci, haber veren, ulatran (TS); ulayu: ilk nce, ve (OY). Eski Trke *ul temel, esas, ilk kknden ulayu ve daha, ekleyerek anlamyla kullanlan kelime Trkede ulak, ulam, ulamak vb. kelimelerde yaamaktadr. Mayacada ulah ulah biimleriyle beraber bunlarn tredii ul kk de yaamaktadr. Bu kelimelerin de Trke ile ayn kkten geldii grlmektedir. wakax: 1. kz; boa; sr; 2. sr WAKAX: ganado vacuno sr cinsi; buey kz; bovino sr; toro boa; signo del zodiaco boa burcunun simgesi (DM). kz ift srmekte, araba ekmekte kullanlan, etinden yararlanlan, idi edilmi erkek sr ~Tkm kz boa; kz. Azlarda hkiz olarak da geer. _Nog giz. Blk gz. Kzk giz. KKlp giz. TatK gez. Bk gez. zbA hokuz, okuz. zb hkiz. Yak Ous. Yakutada kzn kaln ses srasna gemesi doaldr. Trke sekiz >Yakuta as gibi. uv vkr, yer, mkr. uvaada znin rye evrilmesi eski bir ses kuraldr. Eski Trkeden balayarak kullanlr (kz) Orta Trkede kz olarak geer. Eski Kpakada da kz biimi kullanlr. Kkeni karktr. Nmethe gre (HonfKial 94; Csoma Arm 94), Toharca B okso biiminden alnmtr. Daha sonra Clauson (ED 120 a) da Toharcadan geldiini dile getirmi, ancak Toharca B okso yerine Toharca A oks biiminden yola kmak gerektiini vurgulamtr. Menges (Introduction 166) de Toharca okso etimolojisini vermitir. Ramstedt (Lautlehre 18, 103-104), Trke (ve Moolca, Tunguzca) biimlerin Altayca *pk- biiminden ktn ileri srmtr. Ramstedt, Aynuca peko > Japonca beko Ochs biimlerini de saymtr. Bundan baka, Hint-Avrupa dillerinden kalma birtakm biimler de vermitir. *peku>Eski Hinte pau, Latince pecu, pecus, Gota fahu Vieh Ligetiye gre (NyK 61: 188; TrK 235), Altayca biimlerin Hint-Avrupa kkeninden geldii yolundaki aklamalar olanaksz saylamaz. Ramstedtin bu aklamas, onun ada Trk (ve Mool) dillerinde grdmz h-lerin Altayca *pden geldii yolundaki var saymna dayanr. Ramstedtin ortaya koyduu gr, Pelliot gibi byk dil bilginlerinin ilgisini ekmiti. Pelliot (JA 1925, 1, 248) bataki h-nin dmesinin erken bir ada baladn
141

Mayalar ve Trklk

bildirmi, h-nin *p-den geldiini saklamamtr. Poppe (DAN 1925: 11) de Moolca kerin *ker veya *pkerden ktn yazmaktan geri kalmamtr. Bk. Golden: Introduction 30-31. Trkeden Moolcaya gemitir. Mo ker, kr btes cornes, btes; lan du boeuf. Trke z Moolcada rye evrilmitir. Trke ikiz > Moolca ikire rneinde olduu gibi. Radloffun sav yanltr (Phon 166). Munkcsi (NyK 24: 406) Hint-Avrupa dillerinde geen birtakm biimlerle karlatrmtr. Daha sonra Munkcsi (KSz 6:378) Sanskrit uk, Avesta uxa Stier biimleri zerinde durmutur. Pedersen (KZ 39; 455-456) kesinlikle Hint-Avrupa kkenli bir alnt olduunu vurgulam, Eski Hinte uk,Gota auhsa karlklarn vermitir. Gombocz (NyK 35; 248; KSz 13; 3-4) Trke kz ~ Moolca ker, kr rneini rotasizme tank olarak deerlendirmitir. Ligeti (MNy 31: 36-39): Macarca kr biimi zerinde dururken Moolca kerin Moollarn Gizli Tarihinde hker boeuf olarak getiini belirtmi, Mool dil antlarnda ve arkaik diyalektlerde etimolojik olmayan birtakm h-lere tank olduumuzu ortaya koymutur. De Smedt-Mostaert (Anthropos 1930, 25: 806) da Monguorcadan sz ederken bu zellii seslendirmilerdir. Poucha (RO 32, 1: 63) Hint-Avrupa dillerinde kullanlan *pekos biiminden yola kmtr. Golden (KhzSt 128) Toharca oxsodan geldiini yazmtr. Son olarak (Introduction 30-31) da kzn Hint-Avrupa kkeninden geldiini dile getirmitir. Doerfer (TMEN 397), kzn Toharca oksodan geldii yolundaki aklanmasna kar kmtr. Ona gre, bu gr, Moolca h- < *p- olayn grmezlikten geldii iin olaslktan uzaktr. Baka bir deyile, bu gre katlanlar Ana Trkede kzn *pk olarak getiini gz ard etmilerdir. Doerfer Ramstedtin Eski Hinte pau-, Latince pecus, Gota fihu vb. etimolojisini benimsemedii gibi, Poppenin Moolca ve Trke biimleri Trk-Mool yaknlnn tan olarak deerlendirmesine de katlmamtr (Lautlehre 109). Bk. Doerfer: KhalMat 274, 283. erbak (RLTJa 98-99), uvaada kullanlan vkr biimini gz nnde tutarak eski Trk dillerini iki byk diyalekt grubuna (R grubu ve Z grubu) ayrmak gerektiini belirtmi, Moolca kerin Ortak Moolca ile R grubu arasndaki karlkl ilikilerin kalnts olarak deerlendirdiini aklamtr. Gney Sibirya diyalektlerinde kze ar (~ar) ad verilir: Alt, Tel ar ~or, Kaa ar. Bk. Menges: Oriens 9: 94; Helimski: NyK 88:129. Trkeden belli bal komu dillere gemitir (Doerfer: TMEN 397). Macarcada kullanlan kr biimi uva zellikleri tayan eski bir Trk dilinden kalma bir alntdr (Gombocz: BTLw 153; Ligeti: MNy 31: 36-39; TrK 235)(HE). Doerferin, Trkeden belli bal komu dillere gemitir. Macarcada kullanlan kr biimi uva, zellikleri tayan eski bir Trk dilinden kalma bir alntdr. sz, Trkede kullanlan kz kelimesinin netice itibaryla Trke olduunu ve buradan baka dillere getiini net olarak anlamaktayz. Kelimenin gerek Trk lehelerindeki gerek verinti dillerdeki ses deiikleri bu kelimenin Mayacada wakax biimin normal olduunu gstermektedir. Kkeni hakknda zerinde bu kadar durulan kelimenin Trke olup olmad konusundaki tereddte ise Mayacada kullanlan biimi son verecektir dncesindeyiz.
142

Mayaca ile Trke Ortak Kelimelerin Tahlili

xach: 1. sa 2. semek 3. diki xachah: sa taramak; xache / xache: taramak, tarak xachtik: sa fras xaxah: trmk; xaxak: sak, dzensiz XACH: pelo sa; cosa rala y no espesa kaln bir eyi inceltmek, taramak; investigar aratrmak, taramak; peinar taramak; peine para peinar taramak, tarak; XAXAH: rastro taranmak, pista iz; desorden karklk (DM); xaache: peine taramak (DB); xache: comb tarak; xachtik: brush (ones hair) sa fras (MDP). sa ba derisini kaplayan kllar ~ Tkm sa. TatK e. Bk ses. Nog a. KKlp a. Kzk a.Krg a. Yor a. Sag sas. Kzl ya (bk. Ramstedt: KSz 15: 150). Tuv a. Hak sas. Yak as. Yakutada bandaki s-nin dmesi kuraldr. uv . Eski alardan balayarak kullanlr. Orta Trkede sa olarak geer. Eski Kpakada da sa biimi kullanlr. Diyalektlerde benzeme (assimilation) yoluyla sa > a (>e) gibi birtakm biimler ortaya kmtr (HE). Trkede ba derisini kaplayan kllaranlamnda kullanlan san Trk lehelerinde e, ses biimlerini dikkate aldmzda karmza a > e deimesi kmaktadr. Trkede semek benzerleri arasndan hoa gideni almak (TS) fiilinden seim, semece, seik vb. kelimeler tretilmitir. Trke de bir de taramak 1. Bir eyin tellerini birbirinden ayrp karln gidermek. 3. Bir eyin iindeki gereksiz maddeleri tarak, trmk vb ile ayaklamak, taraklamak (TS) anlamlarnda kullanlan ve tarama, tarak, taray vb kelimeler trettiimiz biim vardr. semek ve taramakda yaplan i aa yukar ayndr. Mayacada kullanlan xach, xachah, xache, xache, xachtik , xaxah, xaxak biimlerinin hem ba derisini kaplayan kllar anlamn hem de semek, ayrt etmek anlamn bir arada koruyarak buradan kelimeler trettiini grmekteyiz. Kelimenin Mayacada kullanlan bu biimleri Trkede kullanlan sa ve semek kelimelerinin kken bilgisine de k turmaktadr. xiw /xiw : 1. iy 2. ot; imen XW: rocio iy; yerba en general baharatlara verilen genel ad; hierba imen; hicotea de la mar deniz yosunu; esparcir flores u hojas iek veya iek yapra (DM); xiw: herb ot, yemeklere tat vermek iin kullanlan bitkiler (MDP). iy: Havada buu durumundayken akamn ve gecenin serinliiyle yerde veya bitkilerde toplanan kk su damlalar (TS); iy: ceviz, badem ii (DS); imen: kendiliinden yetimi ot (TS). Mayaca eviri yazda x iaretinin kelime banda ince nl nnde - okunacan dikkate alarak her iki dildeki biim ve anlamlarn ayn olduunu ve bu kelimenin de ortak bir kaynaa dayandn syleyebiliriz. xok / xook: 1. saymak 2. ders 3. okumak 4. say xookik: okumak XOK / XOOK: cuenta saymak; lectura okumak; leer okumak, ders; contar saylmak (DM); xok: count say saymak; xokik: count say saymak, read okumak, study ders alma, aratrma; xook: read okumak (MDP). okumak: 1. Yazya geirilmi bir metne bakarak bunu sessizce zmleyip anlamak veya ayn zamanda seslere evirmek 5. Bir eyin anlamn zmek (ifre okumak) (TS).
143

Mayalar ve Trklk

Mayacada kelime banda kaln vokal nnde kullanlan x iareti h sesi karlndadr, bunu dikkate aldmzda hok hokik eklinde seslendirmeliyiz. Trkenin lehelerinde zaman zaman kelime banda # h nsz tremesi olmaktadr. Mayacaca kelime ba # h tremesi ile okumak > hok- olduu anlalmaktadr. Kelime hem Mayacada hem de Trkede ayn anlam ve ses biimi ierisinde kullanlmaktadr. Bu da kaynaklarn bir olduunun gstergesidir. ya / yak / yakunah: 1. yara 2. sevmek: 3. yakmak, alev 4. kartrmak yalat: 1. yalamak 2. tadna bakmak 3. denemek 4. hayr yama: 1. yamak, hizmeti gen YA: amor sevmek, aprecio takdir etmek, caridad hayr kurumu, amor honesto sevgili; cosa amada sevgili; YAK: lamla (lengua) de fuego lambay yakma, tututurma; YAKUNAH: amador quiera sevgili, istemek, arzu etmek; YALAT: probar o gustar probando denemek, denemyi sevmek, experimentar tecrbeyle renmek, catar alguna comida o bebida yiyecek veya iecekleri tatmak, tadna bakmak; YAMA: es una empleada domstica evde yardmc olarak alan, hizmeti (DM). Trkede bir kelime kk (bu isim ya da fiil olabilir - ki ounluu fiil tabanldr -) zerine ekler getirilerek ayn kavram alan ierisinde ok sayda kelime tretmek mmkndr. Bunun en iyi rnei de *ya kkdr. Bu kkten yaknlk kavram alan ierisinde kelimeler tretilir. Bu kavram alannda yan yana, yakn durma, iki ayr eyin yana gelmesi ya da srtmesi ve bunun sonucunda meydana gelen eylemler, srtme vb anlamlar ieren kelime gvdeleri yaplarak, yaplan gvdelerden yeni kavramlar ieren anlam ayrc gelerle anlam asndan birbiriyle ilintili kelimeler tretilir. *ya + n yan+mak yan+gn yan+lmak yan+ltmak yan+ak yan+ama yan+l yan+da yan+k yan+ut yan+c *ya+m yam+a yam+uk yam+ulmak yam+ yam+ak yam+a yam+amalama yam+ piri yam+ru yumru yam+amal yam+ant *ya+ (> y, z, r, t) ya+ymak ya+yvan ya+yk ya+yg ya+zg ya+z ya+zma ya+tak ya+tr ya+talak ya+rga *ya+b (> v, f, p) ya+balak ya+bk ya+bur ya+prak ya+pk ya+pal ya+pnca ya+pk ya+van ya+vaamak ya+vrak *ya+G (k-g) ya+guklu (yavuklu) ya+ar ya+ldrk ya+r ya+ka ya+k ya+kmak ya+kn ya+klmak ya+kmsak ya+karca

Bu rnekleri *ya kkne +r getirerek yarm, yark, yara, yardm vb; +s ile yastk, yass, yaslca, yaslanmak; + ile yan, yak, yamak; +l ile yalak, yalan, yalamk, yalava vb birok kelime yapmak mmkndr. Trkedeki bu tretme yolunun, yani bir kkten zerine ekler getirilerek yeni kelimeler yapmann Mayacada da olduu grlmektedir. stelik farkl bir dil gibi deil Trkede kullanlan kelimeleri yine Trke ek ve anlam erevesinde tretmektedirler. Mayacada *ya kknden tretilen yak, yakunah, yalat, yama biiminde ve bunlarn Trkede kullanlduklar anlamlarda tretilmitir. Btn bunlar Mayaca ile Trkenin ayn kklere dayandn aka gstermektedir.
144

Mayaca ile Trke Ortak Kelimelerin Tahlili

yaax / yax/ yaax / yax / yax: 1. aa; orman 2. yeil, mavi 3. zmrt 5. nceki; birinci 6. kken, ach, ax: 1. imen 2. ot 3. amur; balk 3. siil YAX: la primera vez ilk mevsim; YAX: verde yeil; YAXIL: lo verde yeil ey; YAX: azul mavi; YAAXCHE: rbol de la ceiba Seyba aac (DM); yaax: first ilk, birinci(MS); ACH: aplastar ezilmek, jugo su; AX: verruga siil; yaax: blue mavi, green yeil(MDP). ya I. 1. Doutan geen ve yl birimi ile llen zaman. 2. Hayatn eitli evrelerinden her biri, a. II. 1. Nemli, slak. 2. Kendi suyunu canlln yitirmemi, kurumam, kurutulmam, taze. 3. Gz ya. 4. argoda, kt, korkulu, zor (TS); ya 1. Akamla yats aras. 2. ok evik, salam 3. rk, gvenilmez. yaak nemli; yaart slaklk (DS); yaarmak yeermek; yal yeil (KB); yaya, taze nesne, sebze, yeillik; yaangur gzn yaarmas; yaarmak yeermek; yak gz ya, yal yeil; yalamak ya ot yemek (DLT). Trkede kelime ba # y 101 sesi ile kelime sonu # sesinin lehelerdeki denklikleri dikkate alndnda ise ya Trk., Gag., Azr., Tat., Kmk., y Trkm., aj Alt., jas Kzk., KKlp., yas Nog., sas Ykt., ca Krg., as Hak., sa Tuv., y zb., a v. ekillerinde kullanlmaktadr.; y orman (OY)102. Kelimenin, ach (a), ax (a), yaax (ya:a), yax (ya), yaax (yaa), yax (ya), yax (ya) ekillerinde kayda gemesi bize Mayacada farkl azlarn olduunu gsterecebilecei gibi, Maya yazsndan kaynaklanan harf evirisi yanllklar olarak da dndrebilir. Netice itibaryla yazm ve anlam itibaryla Trkenin tarihi ve ada lehelerinin neredeyse tamamnda kullanlan ya kelimesiyle ayndr. Bu kelimenin Trkede olduu gibi Mayacada da yaygn kullanld grlmekte YAXIL: lo verde yeil ey rneinde olduu gibi ya kknden tremi kelimeler de kullanlmaktadr. Daha nce szlk tespiti almasnda da belirttiimiz gibi karlatrmaya esas aldmz kelimeleri de asl kaynaklardaki yazm dikkate alnp madde ba yaplmtr. Kaynaktaki yazmn yanna Trkiye Trkesinde okunuu verilen kelimeleri, Ortak Trke esas alnarak Trk lehelerinin karlatrmalarnda temel aldmz (ses, anlam ve ekil yaplar) ltlerle inceledik. yax kin: 1. yaz mevsimi 2. ilk ve son bahar YAX KN: verano yaz mevsimi; veraniega cosa yaz mevsimi ile ilgili(DM). Yax ya kelimesi ile kin kn kelimesini nceki bahislerde madde ba olarak incelemitik. Yax ya, taze, yeni; kin ise gn, mevsim, dnem, takvim, gneanlamlarna gelmektedir. Mayacada ayn Trkede olduu gibi birleik isim yaplm yax kin yeni gn, yeni mevsim Trkede ilk bahar ya da yaz olarak ifade ettiimiz mevsim adlandrlmtr. Bu kelime hem kuruluu hem de kuruluundaki kelimeler asndan Trkedeki kullanmla ayndr. yey: 1. seilmek, yelemek; semek yeyil: seim YEY: escoger semek, ayrmak, ayklamak, elegir semek; escogiendo seilmi; diferencia hacer entre Buenos y malos predestinar nceden iyi ya da kt arasndaki fark seme, yeleme; YEYL: escogimiento seme, seim, ayrma, eleccin seim (DM). ye: Daha iyi, daha stn, daha uygun; ye tutmak: bir eyi dierlerinden daha stn vr uygun grp ona ynelmek, yelemek, tercih etmek (TS); yelik: Bir eyin, baklarndan stn saylmas (TS).
101 Bu konuda geni bilgi iin bkz. Glsevin, Prof. Dr. Grer, Trk Dilinde Bir Kelime Ba nsz zerine, TDAY Belleten 1987, TDK Yaymlar, Ankara, 1992, s.173-200; Glsevin, Prof. Dr. Grer, Trkiye Trkesi Azlarndaki h- Sesi zerine, TDAY Belleten 2001/I-II, TDK Yaymlar, Ankara 2003, s.129-146 102 Tekin, Prof. Dr. Talat, Orhon Yaztlar, TDK Yaynlar, Ankara, 1988

145

Mayalar ve Trklk

Mayacada yey biiminde 1. seilmek, yelemek 2. semek anlamlarnda kullanlan kelimeyi Trkede ye olarak gryoruz > y deiimi olaandr. Mayacada yeyil biiminde seim karlnda bir de kelime tretilmitir. Bu kelimenin de Trkedeki biimi ile ayn kaynakl olduu grlmektedir. yok: 1. yukar, yukarda 2. dam YOK: sobre stne, stnde, tejado dam, at encima stne, stnde, yukarsnda (DM). Trkede kullanlan yukar kelimesi (< yok+garu) biiminden gelmektedir. +GArU yn gsterme eki ile yaplan yukar kelimesinin kknn yok olmas muhtemeldir diye grmekteydik; ancak Mayacadaki bu rnekten sonra kesinlemi oldu. Bu kelimede Trkede kullanlan yukar kelimesinin arkaik biimini grmekteyiz. Dier kelimelerde olduu gibi bu kelimenin de Trkedeki karlyla ayn kkten geldii phe gtrmez bir gerektir.

146

MEKSKADA TRKE KAYNAKLI YERLEM BRMLER ADLARI

Meksikada yaklak 12.000 irili ufakl yerleim birimi ad ierisinde Trke kaynakl isimler de bulunmaktadr103. Trke kaynakl yerleim birimi adlarnn banda Tepe kelimesi gelmektedir. Trke Tepe biimiyle sekiz kez, Tepec biimiyle 278 kez kullanlrken, kelime spanyolcann tesiriyle baz ses deiimlerine urayarak; Tapa, Tapan, Tapana, El Tepeguaje, El Tepehuaje, El Tepeyac, El Tephe, El Tepozan 3, El Tepuche, Tepa 6, Tepache, Tepacua, Tepahu, Tepalca, Tepalcngo, Tepames, Tepanco, Tepanene, Tepango, Tepanttlan, Tepatlaxco, Tapa, Tapan, Tapana, Tatal, Teca, Tecuan 2, Tejo, Temazcal, Teon, Teopan, Tepa 6, Tepache, Tepacua, Tepahu, Tepalca, Tepalcngo, Tepames, Tepanco, Tepanene, Tepango, Tepanttlan, Tepatlaxco, Tepehuanes, Tepejllo 2, Tepejllo, Tepek 14, Tepekan, Tepelmeme, Tepenene, Tepenxtlahuaca, Tepentlali, Tepeojuma, Tepeolulco, Tepepa, Tepetate, Tepeteopan, Tepettan, Tepettla 4, Tepetxtla, Tepetitlan, Tepetlan 2, Tepetlaoxtoc, Tepetlapa 4, Tepetlaxco 2, Tepetlxpa, Tepetongo, Tepetztzntl 6, Tepexco, Tepexpan, Tepextla, Tepeyac, Tepeyahualco 2, Tepeyanco, Tepezala, Tepojaco, Teponaxtla, Teposcolula 2, Teposlantongo, Tepoz, Tepulco, Tepux 2, Tepuxla gbi biimlerde de kullanlmtr. Trke Tepe kelimesiyle yer ad kurulurken Aca 2, Ahua 3, Alo, Ama, Amol, Apulco, Aran, Asuncon 3, Banco, Bara, Cacahua, Cacalo 4, Cal, Calzon, Camo, Chan, Chapul 3, Chchihual, Chcon, Chl 4, Ctlal, Coa 3, Coaculco, Colo 3, Comal, Con, Copal, Coscoma, Cosol, Costales, Coxcal, Coyo 3, Cozoal, Cuau 2, Cuayuca, Cus, De Daz, Eca 3, Harinas, Htlan, Huacan, Huajes, Huanes, Huanjin, Huaxpal, Huey, Hu, Hutzl 4, Huil, Ix 3, Ixca, Ixcal, Ixcun, Ixsa, Ixtal 2, Jaca, Jal 3, Jaml, Jlo 2, Ju, Joco 3, Jonaca 2, Juchi, Juml, Macul, Magdalena 3, Malaca 2, Mapas, Maxalco, Maza, Mazal, Metal, Mete, Mex Mx- Mux 10, Mil, Moyo, Necal,, Netlal, Nil, Nopal,, Nuevo, Oax, Oco 3, Ome 2, Otlal 2, Oxolo, Ozol Ozolo 4, Ozto, Pan, Pino, Plol, Plumas, Pocho, Quetzal, Quo 2, San Andres 3, San Antono 3, San, Bartolo 4, San Bernardo, San Carlos 2, San Donso, San Diego, San Felipe 5, San Francsco 6, San Gabriel, San Ildefenso, San Jacinto, San Jose 7, San Juan 14, San Juan, Bautsta 2, San Lorenzo 2, San Luis, San Marcial, San Marcos 2, San Martin, San Mateo, San Mguel 4, San Pablo 3, San Pedro 8, San Sebastian, San Simon, San Vicente, Santa, Clara, Santa Cruz 5, Santa Fe, Santa Mara 16, Santago 22, Santo Domingo 5, Santo, Tomas 2, Santos Reyes, Sl, Snpedroysnpablo, Sochl, Sol, Soyal 2, Such Suchx 4, Sul, Tatal, Teca, Tecuan 2, Tejo, Temazcal, Teon, Teopan, Tequx, Tequis, Tetpa, Texs, Texua, Tezon 2, Tl, Tlaco 3, Til, Tlaco 2, Tlaculo, Tlahul, Tlahutol, Tlapil, Tlatlahuqu, Tlatlauq, Tlazoyal, Tlca, Toch, Tol, Tonal 2, Topl, Toto, Totol, Toton, Tul 2, Tulan, Tuto, Tutu 2, Tux 2, Tzompan,, Vlla, Xal, Xco, Xoch, Xochl (2), Ya Yau 3, Yal, Yehual, Yolo 4, Yopil,, Zaca 4, Zacapos, Zana, Zenzon, Zhual, Znaca 2, Ztlal biimleriyle birlikte birleik isim olarak da kullanlmtr. Tepe biimiyle kullanlan yerleim birimleri unlardr:
103 Yer adlarnn yanlarnda verilen rakamlar o yer adnn ka defa kullanldn gsterir.

147

Mayalar ve Trklk

Acatepec Ahuacatepec Ahuatepec Ahuazotepec Amatepec Arantepacua Asuncon Ixtaltepec Asuncon Mxtepec Asuncuon Cacalotepec Banco Chltepec Bara Colotepec Cacalotepec Caltepec Calzontepec Camotepec Chantepec Chapultepec Chchltepec Chcontepec Chiltepec Ctlaltepec Coatepec Costales Coatepec Harinas Coatepec Colotepec Contepec Coscomatepec Cosoltepec Coyotepec Cuautepec Custepec Ecatepek El Tepeguaje El Tepehuaje El Tepeyac El Tephe
148

El Tepozan El Tepuche Guadalupe Tepeyac Heroes de chapultepec Huanjintepec Hueytepec Hutzltepec Hutzoltepec Ixcatepec Ixsatepec Ixtepec Jaltepec Jaltepec de Canoa Jlotepec Jutepec Jocotepec Jocotepec Jonacatepec Jonacatepec Juchitepec Jumltepec Macultepec Magdalena Cuayucatepec Magdalena Jaltepec Magdalena Mxtepec Malacatepec Mapastepec Mazatepec Metetepec Mxtepec Moyotepec Netlaltepec Niltepec Nopaltepec Nuevo Copaltepec Oaxtepec

Ocotepec Ometepec Oxolotepec Pantepec Pinotepa Ploltepec Pochotepec San Andres Huaxpaltepec San Andres Tepetitlan San Andres Tepetlapa San Antono Chiltepek San Antono Hutepec San Antono Tepetlapa San Bartolo Soyaltepec San Bartolo Teontepec San Bartolo Tutotepec San Bartolo Yautepec San Bernardo Mxtepec San Carlos Tepeyac San Carlos Yautepec San Donso Ocotepek San Diego Suchtepec San Felipe Otlaltepe San Felipe Tepemaxalco San Felipe Tepetlan San Felipe Xochltepec San Felipe Zhual Tepec San Francsco Cozoaltepec San Francisco Ozoltepec San Francisco Teopan San Francisco Tepeolulco San Francisco Tepojaco San Francisco Xochltepec San Gabriel Mxtepec San Ildefenso Tultepec San Jacinto Tlacotepec

Meksikada Trke Kaynakl Yerleim Birimleri Adlar

San Jose Chapultepec San Jose Chiltepek San Jose Chchihualtepec San Jose Ixtapa San Jose Ixtapan San Jose Tepanco San JoseTepenene San Juan Alotepec San Juan Bautsta Suchitepec San Juan Bautista Cacahuatepec San Juan Ixtaltepec San Juan Metaltepec San Juan Mxtepec San Juan Quotepec San Juan Tepa San Juan Teponaxtla San Juan Teposcolula San Juan Tepulco San Juan Tepuxla San Juan Tonal Tepec San Juan Tuxtepec San Juan Yolotepec San Juan Ztlaltepec San Lorenzo Cacaotepec San Lorenzo Tlacotepec San Luis Mextepec San Marcial Ozoltepec San Marcos Jlotepec San Marcos Zacatepec San Martin Soyal Tepec San Mateo Tlapiltepec San Mguel Mxtepec San Mguel Quetzaltepec San Mguel Suchxtepec San Mguel Znacantepec San Pablo Muxtepec

San Pablo Oztotepec San Pablo Yopiltepec San Pedro Coxcaltepek San Pedro Ecatepek San Pedro Huiltepec San Pedro Mxtepec San Pedro Ocotepek San Pedro Tapanatepec San Pedro Teposcolula San Pedro Tututepec San Sebastian Znacatepec San Simon Tlatlahuqutepec San Vicente Coyotepec Santa Clara Hutzltepec Santa Cruz De Tepehuanes Santa Cruz Hutzltepec Santa Cruz Tepenxtlahuaca Santa Cruz Tututepec Santa Cruz Zenzontepec Santa Fe Tepetlapa Santa Mara Chco Ometepec Santa Mara Colotepec Santa Mara Coyol Tepec Santa Mara Ecatepec Santa Mara Jacatepec Santa Mara Luca Tepec Santa Mara Ozolotepec Santa Mara Tataltepec Santa Mara Tejotepek Santa Mara Temazcaltepec Santa Mara Tepentlali Santa Mara Teposlantongo Santa Mara Tiltepek Santa Mara Tlahutol Tepec Santa Mara Yolotepec Santa Mara Zacatepec

Santago Acatepek Santago Amoltepec Santago Cacalostepek Santago Comaltepek Santago Cuautepec Santago Ixcaltepec Santago Ixcuntepec Santago Jamltepek Santago Jocotepec Santago Malacatepec Santago Miltepec Santago Necaltepec Santago Quotepec Santago Sochltepec Santago Tepatlaxco Santago Tlazoyaltepec Santago Tlcatepec Santago Tulantepec Santago Yatepec Santago Zacatepec SantagoTepetlapa SantagoTepextla Santo Domingo Ozolotepec Santo Domingo Tehuantepec Santo Domingo Tepuxtepec Santo Domingo Tonal Tepec Santo Domingo Yolotepec Santo Tomas Mazaltepec Santo Tomas Otlaltepec Santos Reyes Tepejllo Sltepec Soltepec Suchitepec Sultepec Tecatepec TecuanTepec
149

Mayalar ve Trklk

Tej Del Ro Tepa El Orande Tepache Tepahu Tepalcatepec Tepalcngo Tepames Tepanene Tepango Tepanttlan Tepatepec Tepatetpa Tepeaca Tepeapulco Tepec Tepechtlan Tepecoaculco Tepehuacan Tepehuajes Tepehuanes Tepejllo Tepekan Tepelmeme Tepeojuma

Tepepa Tepetate Tepeteopan Tepettan Tepettla2 Tepetxtla Tepetlan Tepetlaoxtoc Tepetlaxco Tepetlxpa Tepetongo Tepetztzntl Tepexco Tepexpan Tepeyahualco Tepeyanco Tepezala Tepoztepec Tepuxtepec Tequxtepec Texstepec Tezontepec Tlaco Tepec Tlacotepec De Daz

Tlacotepec Plumas Tltepec Tlaculotepec Tlahultepa Tlatlauqtepec Tochtepec Toltepec Topltepec Totoltepec Totontepec Tototepec Tultepec Tuxtepec Tzompantepec Vlla Tezontepec Xaltepec Xcotepec XoYaltepec Yehualtepec Yolotepec Zacapostepec Zacatepec Zanatepec

Meksika yerleim birimlerinin adlar arasnda Trke kaynakl Tepe ve versiyonlar yannda ses ve biim asndan Trke kaynakl olduunu dndmz u isimler de kullanlmaktadr: Abala, Acambay, Acapa, Acatc, Acayucan, Acayuka, Actpna, Actopan 2, Ajijik, Ajoya, Alpexi, Apan, Apango, Atl, Atlmaya, Axutla, Ayala, Ayapa, Azoyu, Azul, Bajan, Balancan, Balche, Baltasar, Batebach, Belen, Caxhuacan, Celestun, Celxtac, Cunek, Ixil, Jaral 2, Kinchil, Kinil, Las Tunas, Oaca 3, Oxcabal, Oxcuc, Oxcum, Quexl, Suchil 2, Tala, Talstac, Tamata, Tla, Tlapa, Tlapan, Tolcayuca, Toluca 2, Tula, Turco, Tusk, Xaaga, Xalapa, Xaya. Meksikann daha ok Azteklerin devam olarak kabul edilen Nahuatl yerlilerinin bulunduu blgelerde karmza kan Trke kaynakl bu yer adlar, bizce, Nahuatl yerlileri ierisinde de bir Trk katmann olduunun gstergesidir. 12.000 yerleim birimi ierisinde yaklak 1200 yerleim birimi ad ya dorudan Trke kaynakl ya da Trke bir kelime ile birlikte kurulmu birleik isimlerden olumaktadr. Bu rakamlar azmsanacak lde deildir.
150

MAYACA TRKE SZLK


A aal aal tan aal aa aik ak al alik almah almahtan : sylemek : dedikodu : su : 1.sylemek; emretmek 2. smarlamak : sz; sylemek : 1. trmalamak 2. dil : su : sylemek : kutlamak : kanun, hukuk abil ak ak akab akbak akbtal aksa akan aktun alkab : torun : kaplumbaa : yeil, taze : gece : taze et : gece : yeil buday ya da yeil msr tanesi : 1.barmak, 2. brmek 3. inlemek : maara : komak; abuk yrmek A a tial aach aahal aak aak aakal aaknal aal kab aal ook aal aal aalak aalaktik aalam aalik aalnak aalnook aantab aantah aanyo aax : siz : imen : uyank : 1. kaplumbaa 2. yaban domuzu : dil : 1. ilkbahar 2. glet 3. bataklk : yeil buday : parmak, : ayak parma : oul, erkek evlat ya da kz evlat : 1. dou 2. ar : evcil hayvan : beslemek, bytmek : aada : sylemek : 1. yanmak 2. ateli 3. hararetli : bilek : yardmc : yardmc : yl : siil
151

ant antik antik

: kurtarmak : yardm : yardm

alkab meyah : hzl almak

Mayalar ve Trklk

abak abal aban abich abil abla abtah ach ach achak achak ahal ain ak pech ak ak ab ak ak akab akabhal akabil akaknak akal

: tela, heyecan : erik : yabani otlar; allk : iemek : torun : byle ki, yle ki : zrlt, grlt : 1. amak; delmek 2. ine : 1. zsuyu 2. ezmek 3. bask : kader : yeen : uyanmak : timsah : pene : 1. akam 2. oyuk 3. saz 4. dal 5. en son : dn gece : taze : 1. dil 2. klitoris : gece : havann kararmas : gece : ya, slak : 1. su aknts; su birikintisi 2. bataklk 3. gl, 4. nemlendirmek, slatmak : 1. huysuz 2. lanetli : Maya hiyografik yazsnn yirminci iareti : dn gece : sabah : safir : pamuk : 1. rmak 2. glet; su birikintisi 3. sakin : 1. dertlemek 2. alamak 3. emek, itmek 4. yaknmak 5. kkremek 6. barmak : sinek

akal akam akan akat akna aktal aktan aktantah aktub aktun al kaab al nok al ok al tan al ala alan ol alah alak alak alakben alam alan alankil alba albansah alel alhal alil al-kab alkab alkabansah almal almehen alsak

: 1. yzme havuzu 2. bataklk : direk : amca; day; byk baba : 1. aa 2. mee palamudu : ayna : kaymak, kaydrak : 1. kar; karda 2. n; nnde : karlamak : balgam : 1. maara; in; oyuk, delik : parmak : bilek : ayak parma : kekeme : arlk : fazla, artk : emanet etmek : 1. emretmek 2. gndermek 3. eletiri 4. zikretmek : uysal : 1. yolda 2. i arkada : cana yakn : kap kacak : 1. altna; altta; aada : para, blk : 1. yumuak 2. balmumu : yumuatmak : yanmak : durdurmak : 1. arlk 2. tart 3. uyuukluk 4. hastalk : el parma : 1. akmak 2. komak : drtmek : yumuaklk : soylu, asil : yanmak

akay akbal akbe akbo aktal akte akaan akaan

akach
152

Mayaca Trke Szlk

altal aluh alux am amal amay amba ambal ameyte an anak anat anil antah antik ap as asab asmen atal atan atankal atansah atantsil avim awat pay awat

: 1. durdurmak 2. vahimletirmek : ormann ruhu : koru : rmcek : her : 1. kayalk 2. a : titremek : syrlmak, kurtulmak : resim : olmak : sahip olmak : 1. korumak 2. yardm 3. imdat 4. iyilik : 1. olmak 2. durum 3. tavr 4. duru : 1. esirgemek 2. sahip : yardm : krmak : znt : 1.hala 2. daha 3. herhangi bir 4. sakin : 1. az daha 2. biri : 1. cret 2. demek 3. szleme yapmak : 1. kar 2. koca : 1. anlama 2. dn : evlenme : koca : timsah : ad takmak : 1. avaz 2. barmak 3. alamak 4. lk 5. haykrma 6. melemek 7. miyavlamak : 1. amur 2. balk 3. siil : Tanr : parlak : zengin : 1. var edilen 2. yaratlan baalba baalchahal baalche baas baax kii baax oorah baax ten baax babal bateel baab bab baach baak baalba balche baalkah baanda baat baatsal baatz baax baxal baxtik bab bababut babahki babahkil babak babaknak baal nail baal : aile

B : 1. bir ey 2. konu 3. olay 4. madde 5. hacim 6. eya 7. ey : 1. mcevher 2. tanabilir mal : arac klmak : vahi hayvan : 1. oyuk 2. kutu 3. sandk 4. sepet 5. deriden anta : 1. ilk gn 2. hangi gn : 1. hangi saat 2. ne zaman : niin : 1. ne 2. hangi 3. nasl 4. herkes : zellik : kavga : para : yzmek : ku cinsi chachalca : 1. kemik 2. boynuz : mobilya : bal ikisi : 1. dnyevi 2. yrnge : 1. yer 2. blge : balta : yaklamak : maymun : un : 1. aka 2. oyun 3. elendirmek : oyuncak : 1. yzmek 2. krek ekmek 3. yenge : 1. ilemek 2. iini doldurmak : kat, gergin, salam : kalabalk : 1. dolatrmak 2. helezonik : geni, enli
153

balam/balan : jaguar

ax ay ayaknak ayikal ayikkal

Mayalar ve Trklk

babaltan babaxtah babayki bah bahab bahal bahchim baho bahun baix bak bak bakte bakab bakakix bakal bakam bakhal bakina bakix baklik baksah baksahil bal bala balaan balan balak balam balamchan balamte balan balantik
154

: uygunsuz : oyuncak : 1. soldurmak 2. przsz, dz : 1. mh, ivi 2. elbise asks : 1. keski 2. eki : benzetme : 1. hazmszlk 2. sklganlk : aile : hepsi : bundan baka : 1. kemik 2. boynuz 3. eklem 4. balkl : 1. et 2. filo 3. pervane 4. sr 5. adale 6. etraf 7. kucaklamak : 1. hem fikir olmak 2. birlikte : 1. temsilci 2. ajan : rastlant : msr koan : bayrak : benzetme : dme ilii : vermek, ba : ember, daire : 1. fetih 2.esir almak 3. yama 4. gasp etme : esirlik, tutsaklk : 1. baldz 2. dede 3. korumak : 1. nasl 2. tesadf : gebe kalmak : beslemek : makara, kasnak : 1. jaguar 2. cad : 1. ylan 2. kertenkele : kakao : 1. pusu kurma 2. gizlemek 3. kaplan : avlamak

balba balchalak balchalankil balhol balinah balkab balkalak balnak baltah banah banal bantal baomal bat bats bax baxal baxalba baxtah bay kin bay bayhal bayli baylo baytah baytak be

: 1. karlamak2. yetitirmek : 1. ortadan kaldrma 2. yok etme : taciz etmek : gzelleme : 1. baldz 2. grmce : saklamak : endieli : oburluk : imek : batrmak : batrlm : toplamak, birletirmek : inat : 1. dolu 2. buz : 1. dzlemek 2. temizleyip gzelletirmek : ivilemek : 1. oynamak 2. aka yapmak 3. oyalamak : 1. balamak 2. teebbs etmek : 1. aka 2. aldatma 3. ironi : ne zamanki : 1. gre, nazaran 2. byle : 1. kalmak 2. sebat etmek 3. benzetme : almak : byle : 1. okamak 2. parlatmak 3. pohpohlamak 4. tesviye etmek : 1. byklk 2. tam dolu 3. bunun gibi : 1. sokak 2. yn 3. geminin rotas 4. kader 5. grev, i 6. ura 7. patika yol : evlenme : 1. pili 2. bldrcn : mee

bebesah bech beek

Mayaca Trke Szlk

beel kiik beel beeltah beet beetik behelae bekech bel belbesah belnal benel

: damar : 1. konu 2. sokak : 1. yapmak 2. ticaret : 1. hazrlamak 2. bitirmek : yapmak : 1. imdi 2. bugn 3. modern : 1. ince 2. zarif 3. zayf 4. zayflama : 1. mevki, konum 2. gsteri : klavuz, nder : ynetici : 1. dmek 2. hastalanmak 3. uyank tutmak 4. gitmesine izin vermek : 1. sertletirmek 2. harcamak : dana : karmak : 1. ancak 2. byle 3. altndan : beenmek : 1. yle 2. yeterli : yumuak, przsz, akc : ince, zayf, krlgan : pamuk : nasl : 1. gibi 2. nasl 3. fralamak 4. parlatmak : 1. bkmek 2. dalgal, bkml : gibi : 1. kireletirmek 2. dikme, diki : kabuk : 1. iaret, belirti 2. yatak : 1. gitmek 2. uygulamak 3. gelmek 4. hazr bulunmak : belki : daima : krletmek : almak

bisah

: 1. srmek 2. temizlemek 3. birini bir ie kartrmak 4. tamak 5. tecavz etmek 6. geirmek 7. iletmek 8. yaynlamak : 1. tamak 2. tarz, tavr : 1. haber 2. iaret, belirti 3. umut : 1. bilemek 2. fralamak, temizlemek : asarak idam etmek : 1. yap harc 2. vernik 3. beyazlatmak : sfr : nasl : devlet : gibi : 1. ekleme 2. kira bedeli 3. demek 4. mkafat : 1. bulut 2. glge 3. glgelik 4. korumak : perde : yry : kehanet : 1. al, poi, ba rts 2. himaye etmek 3. tereya : acmak : aac takrdatmak : koku : cesaretlendirmek, yreklendirmek : iltihap, apse : 1. yrtclk 2. yrtc : kk balk : yumuak : 1. bol, ok 2. dokuz : 1. renk 2. boya 3. koltuk : koku, koklamak : boya : arpmak
155

bisik bisik bits bitskal bitun bix baal bix bixanil bixi bool booy booyil nok boy oknal bobatil tan boch bohol ti boholche bok boktal bokan bolay bolim bolnak bolon bon book boon bot

bentah bes bet bey beya bey bibiki bich bii bix bik bik biki bil bilich bilim bin binaki binetkin binsah bis (ik)

Mayalar ve Trklk

botba bots box koh box boxha boxkay bksa buul bub bubul buh buhul buk tun buk buk bul

: kmek : 1. kumsal 2. patika 3. kayalk 4. ubuk 5. demir : sralamak : 1. kahverengi 2. siyah 3. kabuk : kahve : yayn bal : avlamak : 1. but, oyluk 2. fasulye : bayrak : silindir : bayku : patlamak : kayalk : 1. kask 2 aacn dal 3. kaplamak : 1. dvmek 2. emek 3. topra srmek : 1. bulmak 2. piyango ekmek 3. bahse girmek 4. suya batrmak 5. suya dalmak 6. sel 7. bez 8. az dala 9. tamam 10. bademcik : 1. bulamak 2. bulanmak 3. bozulmak : 1. bunalmak 2. cann skmak 3. bunaltmak : sinek : boulmak : balsam : on bir : mancnk : ayak : hrg : 1. bunaltmak 2. saldrmak 3. sucuk 4. doldurmak 5. ine 6. ilte : kapsamak

butik butub och butub buts ek buts buuh bukintik buul buutz buy buyuk

: 1. paketlemek 2. doldurmak : erkek organ : huni : 1. yldz 2. kuyruklu yldz : 1. bulut 2. duman 3. sisli 4. ttslemek : bayku : giydirmek : fasulye : 1. bulut 2. duman : alayan : 1. beceriksiz 2. yeteneksiz 3. uyuuk 4. armak 5. sersemlemek CH

cha bok cha chi cha ik cha tan cha toh cha tsilib cha

: izinden gitmek : 1. bildirmek 2. adn anmak : 1. nefes almak 2. manzara 3. hayret etmek 4. zendirmek : snav : intikam : yknmek : 1. yetimek 2. araba ile tamak 3. kabuletmek 4. kavramak 5. ipotek : nefes almak : kin, hn : acmak : yararlanmak : deprem : kesmek : anakara : uygun, kabul edilebilir : kavramak, almak, kullanmak : yok etmek : yakalamak

bulaan bulhal bulkum bulni buluchkaan buluk bulukluch bulul bus but

cha iik cha kuux cha ottsilil chaa chaab chaakik chab chaben chaik chak che chak

butbak
156

Mayaca Trke Szlk

chalat chaltal chamak chapahal chaway chbal cheen chechil cheech cheel cheh chehel chel chem chenaan chi hil chi u pam chi chib chibal chich chihaan chihil chich chiikil chik chikil mots chilib chilibche chimil chin chinik cho

: pirzola : 1. akn, dalgn 2. yalamak : tilki : hasta : 1. yaklak olarak 2. kayalk yer : srmak : 1. uurum 2. kuyu 3. sessizlik : 1. samak 2. datmak 3. mahvetmek : ceviz : 1. temel 2. fuar 3. sarn 4. saksaan : lk : 1. biriktirmek 2. tamamlamak : sarn : kzarm : bo, ak : bymek : aln : az : adm, yry : 1. ban 2. sivilce 3. rk 4. kou : ku : eski : 1. bymek 2. ihtiyarlk, yal : ku : teskin etmek : kuyruk : kk salmak : 1. p 2. dal 3. filiz 4. denek 5. krdan : 1. salkm 2. dal : fkeli : 1. ta atma 2. ekmek : 1. atmak 2. ta atmak : 1. fare 2. san

chochahal chom choom chop choy chop chot chotob choxah choy chu chuchal chuchuk chuhuk chuk

: 1. tuzlu 2. or : kuzgun : akbaba : kr : kova : 1. bklm 2. tek gz kr : 1. skmak, burmak 2. ekerden yaplm : 1. anahtar 2. vida : aksamak, topallamak : 1. kova 2. kp : destan, k : derin sessizlik, susmak : hkrk : 1. ekerleme 2. tatl, irin 3. urup : 1. beklemek 2. gzetleme 3. ummak 4. kil 5. amur, balk : gevek, buruukluk : eker : 1. slanmak 2. nemli : 1. nem 2. slak : suya batrmak : nemli : nazl : casus : 1. nem 2.ya : meyve asmak : lamba : tatlsu levrei : gemi demiri, apa : 1. tor 2. a 3. yay : 1. asmak 2. salkm 3. elbise asks : ask, ba : asmak
157

chukik chukuk chul chahtal chul chulah chulik chumak chuk chuul chuyul chuy ek chuy nok chuy tun chuy xak chuy chuytal chuyul

Mayalar ve Trklk

CH cha cha(ik) cha chaak chaan chaach chaak chaal chaalba chaampal chaan chaanbeel chaanpal chaaxtik chab chabil chach chachab chachak chah chhal chahlil chahtal chaik chak bolay chak ik chak pach chak pax chak chakan chakah
158

chakaw chakawhal chakax chakay chaket chakik chakikat chakmool chakposeen chakxich chal chalhal chalmal chaltun cham pal chambel chan cheel chan chapash chapat chawak ak chawak chaway chay ch che che che cheche cheech cheeh cheel cheb checheh

: gevek : izin vermek : 1. bedava 2. yitmek 3. bitirmek 4. izin vermek : eilmek, bklmek : gsteri : inemek : 1. akn, imek 2.yamur 3. krmz : kundaa sarmak : dzenlemek, hazrlk : ocuk, bebek : kutlamak : yava : bebek : inemek : cevap : yetenekli, ehliyetli : 1. kavramak 2. szme 3. salkm 4. saak 5. gz ya : szge : kzl : damla : bozulmu : bozulma : duyarl : izin vermek : leopar : frtna, kasrga : omurga : davul : 1. ok 2. yamur 3. krmz 4. piirmek : 1. ayr 2. araf 3. grnmek : baston

: 1. ate 2.kl 3. yakmak 4. stmak : 1. fkelendirmek 2. sarmak 3. yormak : yara izi : ekirge : 1. iddetli ac 2. rahatsz etmek 3. durumu arlatrmak : 1. kaynamak 2. piirmek : kasrga : jaguar : pempe : sarn : 1. amak 2. yap harc : aklk getirmek : sigara : byk yass ta, kaldrm ta : ocuk : 1. genel 2. yaygn : sarn ocuk : 1. kk 2. az : hastalk : yan : geveze : 1. ate 2. kor 3. yksek : 1. kayalk 2. sarp : lahana : 1. aa 2. koru 3. bitki 4. yapkan 5. tablo : 1. taze 2. i : 1. direk 2. tahta 3.yaptrmak : 1. yeil 2.iek : glmek : 1. aka 2. glmek 3. tebessm : baston : 1. sarka 2. fra : ak, belli

chachak kunsah: kzl, doru

Mayaca Trke Szlk

checheltak cheeb cheem chen cheh chek chek cheket cheltal chem che chem chemul chemulil chetal chhihil chhuyul chi bai chi chibal

: yataa yatrmak : deimez, sabit : gemi, bot : yalnz, tek : para basmak : ayakkab ya da eldiven giymek : 1. bitmek 2. ayakta durmak : sonsuz : atmak, frlatmak, ekmek : sal : 1. gemi 2. kano, kayk 3. yat : gemi yolculuu : gemi seferi, gemiyle yolculuk : yatmak : kalkndrmak, ykseltmek : asmak : ar, sz : 1. az 2. ak 3.kenar 4. ky : 1. nesil, soy 2. havlamak 3. batrmak 4. srmak 5. srmak 6. incitmek : in, inli : porsuk : smak : kasrga : 1. byk anne 2. sabit 3. sert 4. gl 5. iddetli 6. abuk 7. drtmek : 1. kk 2. az 3. kltmek : slk : frtna : 1. btnlk, tam 2. dmanlk : yiyecek : olak : 1. abuk 2. skmak : 1. buday 2. msr : 1. turuncu 2. tatl

chik chikin chikaan chikil chikoop chikul chilak chilankabil chiltah chiltal chim chimal chims chin chinam chinlik chiwoh ch ah choob choch

: soytar : 1. bat 2. bat rzgar : beenmek : bak as, perspektif : yarasa : 1. ayrlk 2. blme 3. amblem 4. iaret 5. imza : ac, ar : grece : yattrmak : uzanmak : 1. anta 2. heybe 3. ananas : 1.kalkan, siper 2. ayrlm yer : yan : 1. asl olan 2.okluk : kent, ehir : 1. eilme 2.yere ykmak 3. kk drmek : 1. rmcek 2. tarantula : temiz : 1. mendil 2 . peete : 1. ac vermek 2. affedilme, balanma 3. zmek, ayrmak 4. saymak 5. son bulmak 6. sucuk 7. barsak : fkrtmak : istif etmek : akmak : 1. ok 2. okluk, kalabalk 3. tka basa doldurmak 4. skmak : lgn : scak : 1. ocak 2. scak : 1. scak olmak 2. snmak : 1. scak 2. sekmek : ate
159

chiich chiik chibil chich ik chich

choh chohba chohol chok

chichan chichi chichiik chichil chii chiibo chiich chiim chiinah

chok ol chok chokoh chokotal chokow chokwil

chokokuntik : s

Mayalar ve Trklk

cholak choo chooch chowak chowakhal chowakil chk ich chruz chu muk chu chuuch chuchul chuh

: 1. siil 2. yaralamak : 1. silmek 2. temizlemek : barsak : 1. yksek 2. uzun 3. boylam : uzatmak : boy : yay : fkeli : yarm : 1. varil, f 2 . biskvi : 1. emmek 2. dantel, erit : solgun : 1. katliam 2. kurban 3. tutuklamak 4. yakalamak 5. ele geirmek 6. kmr 7. balklk 8. balk 9. yakmak : 1. kavramak 2. yakalamak 3. anlamak : 1. krmz biber 2. sos : 1. kesin 2. ele geirme : bitirmek : yakalamak : kovalamak : kaval, flt : kalp, yrek : len : 1. buuk 2. merkez 3. orta : ibadet yeri : 1. temel 2. esas 3. balang 4. kaynak 5. frsat 6. balang 7. gvde : balamak : yar yarya : balamak : doldurmak : doldurmak : doldurmak

chuh chuuh chuk chukaan chumuk

: su kabandan yaplm ie : yakmak : kmr : bitirmek : merkez, orta

chumuk akab: gece ortas, gece yars chumuk kiin : gn ortas chuun chuunik chuup chuupul chuy : sap : balamak : dolu : dolgu, katk maddesi : 1. diki dikmek 2. diki D dsil ol dzoc in yal E eesik eesk u bah ehocheen : gsteri : bir kerelik gsteri : karanlk ehocheen ek ensik et : karanlk : 1. kirli 2. leke 3. kara : ini, alak : eit E eb ebtun ech eh ek ekil : 1. lek 2. merdiven 3. adm : 1. merdiven 2. adm : 1. amak 2. emek 3. vermek 4. brakmak : kenar : 1. yldz 2. karanlk 3. yiit : zenci : arzulamak : deersiz ss eyas

chuk chuk chukaan chukbesik chukik chukpachtik chul chulul chumuk kin chumuk chun tan chun

chukuck kum : kova, helke

chunbesik chunchumuk chunpahal chup ik chup chupik


160

Mayaca Trke Szlk

elel elmal emel emsah ep es esah et etail etel ethal ets

: 1. yanmak 2. ate tututurmak, yakmak : sulu meyve : 1. alak 2. inmek 3. indirim 4. hafiflemek : ucuz : dalak : 1. gzellik 2. by, cazibe : 1. aldatmak 2. sergilemek : 1. e 2. eit 3. bildirmek, beyan etmek : arkada : ortaklk : zeki : 1. gvence vermek 2. desteklemek 3. nian almak 4. yank 5. ina etmek 6. temel 7. kurmak : ama : pantolon EE

han haabil haah haahil hal hanil haantik hay haay hab hach hachik hahalkil hak hakolal hakal hal halach ham hamil han hanal han-al hanil hansik han-tik hat hats kab hats hatsba hatsik hatsytsil hatsim hatzutz hatzik

: kayn baba, kayn anne : ya : 1. doru 2. evet : gerek : 1. gerek 2. esas 3. kenar 4. taraf : temiz : yemek : ask, pelerin, rt : zayf : yl : ok : inemek : kaygan : narin, ince : 1. srpriz 2. habersiz 3. aniden : 1. kulbe 2. kaymak : kenar : nemli ahsiyet, eraf : ar : temiz : belli, ak : 1. yemek 2. yiyecek 3. n : yemek : ak : beslemek : yemek : mola, krmak : erken : 1. samak 2. kl 3. vurmak 4. kam : baklamak : 1. blmek 2.dvmek : gzel : aksrmak : gzel, ho : blmek
161

etwa ex eek eel eemel eemen eesik eex

: yldz : yumurta : inmek : inmek : gsteri : 1. eit 2. ayn 3. pantolon H

ha ha haab haaben haabil haal haas hail

: 1. gl 2. yamur : su : yl : yllk, senelik : ya : ta : muz : sulu

Mayalar ve Trklk

hawnak hax hax hay hay haykintik haykntaan haykal haymak he hee max heele helel hebik hech hee heeb heh hek hekeb hel helaan helan helel hem het hets hetslil hetsmek hetzaan hii hik hits hmeen
162

: kukulanmak : ip, sicim : 1. amak 2. delmek : t : 1. eit 2. nar : kuru : kuru : sallamak : hangisi : 1. ak 2. yumurta : hi kimse : 1. dorusu 2. evet : dinlenmek : ak : amak : yumurta : ak : kask : dal : 1. honutluk, memnuniyet 2. snacak yer : 1. yn, dorultu 2. evrim 3. rota : 1. farkl 2. ayr 3. garip : deiik : 1. imdilik, geici 2. dinlenmek : sabann at iz : 1. amak 2. yark : 1. altrmak 2. iteklemek, desteklemek : dayanak : kucaklamak : 1. yer 2. birlik : ovmak : bakmak : 1. bitirmek 2. iddetli ac : kam, aman

ho hokal holahun holheyak hool hoos hosik hobon hoch hochik hoil hokol hokol hoksah hokoche hol mek hol holche holkan

: be : yz : on be : dn : 1. ykseklik 2. ba 3. sa : suyunu ekmek : ekstra : alacal : 1. not etmek 2. kopya 3. hasat 4. bo : hasat : beinci : skme : 1. ieri akmak 2. yaymlamak 3. kmak : bileyici : ocak : iine almak : 1. delik 2. giri : zindan : 1. cmert 2. cesur 3. yiitlik 4. kahraman 5. asker 6. dmanlk : 1. hzlanma 2. yar : byk su kaba : aalamak : deerli, kymetli : karn : hasat : 1. ayrlmak 2. kmak 3. terk etmek : 1. giri 2. delik : 1. hepsi 2.ba : oyuk : heykel : tembel adam : erkek karde : koyun

hom homa homah homlak homnil hooch hokol hool hol hooyah hot hoykeep htuup htaman

Mayaca Trke Szlk

htoot htzaak htzo huch huchbil huchik huhum pitil hul hula hulek hulha hum chak hum puli humpel humpili hun bak hun haab hun kaal hun ol hun pay hun pik hun xeek hun huntas hutul huuh huum huun hux sus hxib

: sessiz adam : erkek doktoru : hindi : 1. tmek 2. msr deirmeni : yer yz : tmek : kk kk : ok : 1. buyur etmek 2. geici ikamet : uurum : sulandrmak : gk grlts : hepsi, toplam : ey : tamamen : drt yz : her yl : yirmi : sakinletirmek : ona ait, bakasna ait : yirmi bin : yz (say) : 1. bir 2. bekar : 1. dizmek, sralamak 2. koum takm : domak : kertenkele : 1. grlt 2. ses : 1. kat 2. kitap 3. defter : sry otlatmak : erkek ika ikel ikal ikil ikim il ileh ilib ilik ilkil ilmah im ipil is isiw it ichak icham ichamtah ichil ichilan ichinah ichkil ichkil icht ickil ik ik ib ibin ich al ich keel ich : bakla

: 1. ip, sicim 2. yer : ikiz : k : 1. i 2. ieri 3. gz 4. yz 5. ehre 6. yzey 7. reine : 1. pene 2. ilk parmak : 1. e 2. kar 3. koca : evlenmek : i taraf : bakan : ykanmak : ykanmak : 1. ykanmak 2. ba parmak : yelemek : ykanmak : 1. hava 2. imek 3. sivri biber : 1. gk yz 2. nefes 3. evre 4. rzgar 5.gaz 6. kimse 7. masal 8. mit 9. roman : dikkat : mikrop : hava, atmosfer : et suyu : bayku : 1. saklamak 2. ahit : onu grmek : gelin kz : 1. bakmak 2. grmek : 1. ekin 2. bitki 3. bcek : manzara : meme, emek : giydirmek : 1. bbrek 2. tatl patates : cimri : 1. k 2. kaba et 3. ans
163

huch kuum : 1. tmek 2. paralamak

ichak icham

: pene : koca

Mayalar ve Trklk

its itsat itsin ix ixim ixnuk ixtak

: 1. yosun 2. kf 3. reine : dikkatli, ihtiyatl : kk karde : 1. iemek 2. sidik 3. ve : 1. tan e 2. tohum 3. buday 4. msr : 1. beik 2. yallk : -den beri

kaaba kah kaah kaak kak kaalal kaam kaan kanche kaas wayak kaas kat kaat kaatal katik kaax kaaxil kaay kab

: isim : ac : ac : iman : 1. ate 2. alev : kapal : iddetli : 1. tel 2. hamak 3. ip : oturak : kabus : 1. kt 2. zararl : istemek : istemek : ha iareti : sormak iin : 1. cangl 2. kzgn 3. fra 4. orman 5. lke : taral : 1. tmek 2. mzik : 1. kol, dirsekle bilek aras 2. el 3. dal 4. kapmak, yakalamak 5. ar 6. likr 7. st : 1. ad vermek 2.soy ad 3.soylu 4. balk : basur : gerekli : 1. gereksinim 2. gerekli : elbise kolu : 1. danmak 2. toplu ine : anmak : bilmek : ho, gzel : 1. yanardan pskrmesi 2. ate, : ac : 1.kebap 2. kzarm kurumu yiyecek : yakmak

iib iik iim iipil iis iit iitz iitzin

: fasulye : 1. gk yz 2. hava : 1. boa ylan 2. gs 3. meme : gmlek : tatl patates : 1. dip 2. esas : 1. fidan 2. reine 3. pas : kk kz veya erkek karde J

jaak ol jalachil jek joil juun

: hayret, merak etme : lider : dal : meridyen : kat K kaba kabak kabet kabet kabil kah kahlay kahol kahsah kak kaka kakab kakan

ka kaam kaan kaatik kabil bak kabil kaa kaab china kaab kaab/kaa
164

: 1. ac 2. safra kesesi : 1. gl 2. sert, ac : iddetli : 1. zgara 2. sokak : zgara, tava : zgara, tava : okluk : portakal suyu : erkek karde : erkek karde

Mayaca Trke Szlk

kakas kakax kakla kaktik kakunah kal

: hakaret : ekim demeti : parlatma : zgara : actrmak : 1. balamak, iliklemek 2. dme 3. durdurmak 4. hapsetmek 5. hcre 6. hayvanlar bir yere kapamak : 1. hapishane 2. mahkum : 1. kemer tokas 2. asma kilit 3. kilitlemek 4. kap tokma : cansz, ruhsuz : ayrmak : cesur : kapal : 1. ba ucu 2. yastk : 1. arlamak 2. kabul etmek 3. kam 4. bulatrmak 5. dini trende arapla ekmek yemek 6. elde etmek 7. sezmek : ene : karnca : 1. almak 2. elde etmek : 1. olgun 2. sar 3. hamak 4. a 5. mevsim 6. balk : gerekli : sandalye : sormak : 1.bilezik 2. dar 3. kk parmak : scak rutubetli hava : serin : 1. bir 2. kt 3. ksm 4. apartman dairesi 5. irkin 6. kt : 1. it, parmaklk 2. engel, barikat : namussuz : ktye kullanmak

kat

: 1. kil 2. yalvarmak 3. dilemek 4. sormak 5. rica etmek 6. bir ii yalandan yapmak : geni : kasten : 1. lider, ynetici 2. sava 3. fethetme : 1. atlgan, gz pek 2. ince, duygulu : kemer : 1. birlemek 2. hayranlk uyandrma 3. artmak : 1. tekel 2. toplamak : atasz : 1. aalk 2. ba 3. orman 4. tarla 5. da 6. bakla 7. balamak 8. sabitletirmek 9. kay 10. sarg 11. korse 12. dm : kemer : yamur yamak : bardaktan boanrcasna yaan yamur : 1. srpriz 2. hayret etmek : balamak : ishal : kemer : cenaze treni : 1. ark, trk 2. arkc 3. alklamak 4. nasihat : da : ulamak : 1. su 2. gnah 3. aclk : 1. ban emek 2. saptrmak 3. emek : kmek : domuz : 1. saklamak 2. deri : gmek : deitirme
165

katan kati katun kawal kax nak kax tan kax tan kax tan kax

kalaan kalab kalak kalal kalam kalik kam chuy kam

kaxab nak kaxal chak kaxal kaxba kaxik kaxil kaxnok kay kimn kay kaz kchul keban kech keebel keken kewel keex keexel

kamaach kamas kamik kan kanaan kanche kanntik kap kas kilkab kas keel kas kasak kasil kasmen

Mayalar ve Trklk

kek kekel keken keleb kelik keluk kewel kex

: deniz bal : a : domuz : 1. srg 2. kelepe : zgara : ter : 1. deri 2. post : 1. g 2. gmek 3. deitirmek 4. kesmek 5. ayrmak 6. blmek 7. gemek 8. vaz gemek 9. kin 10. pheli : deime : nbet, sra : miras : lapa, posa : paylamak : tanmak : 1. kt 2. az 3. harcanm 4. kalmam : 1. harcamak 2. israf etmek : kan : kirpi : diken : ar : 1. s 2. ter 3. ya : gn : scak, s : 1. kan 2. kanama : kan : soy : 1. ecdat 2. yallk : 1. gn 2. lk 3. a 4. saat 5. periot 6. gne 7. zaman 8. mevsim 9. korumak 10. stn rtmek 11. din adam : barnak, snak : yrtclk, vahilik : bildirmek

kinil kinim kintah kiwi kiwik kix ko kooch koox koba koben koch kochan koh kohaan kohaanil kohaantal kohaan ko-haan kohan kohol kok kokowak kol kolim kolis kolyah kom komoh konil konoch kooben kol kool kop

: 1. s 2. yelpaze : ya : 1. kehanette bulunma 2. anlamak : krmz renkte kuru yiyecek : 1. alan 2. saha 3. pazar yeri 4. bayram : 1. ine 2. diken : hindiba, gneik : ceviz : vahi : 1. gl 2. rmak : 1. mutfak 2.ocak : 1. grev 2. grn 3. zorlamak 4. kusur : sulamak : 1. maske 2. pusu : hasta : hastalk : hasta : gebe : hasta : sala zararl : klandrma : tamahkarlk : topal, aksak : hamur : erik : kele, daz, kel : bebei kundaklamak : bkmek, krmak : naho, hoa gitmeyen : yastk : ene : 1. kalp 2. mutfak : 1.et veya tavuk suyu 2. halama : erkek karde : 1. kovuk 2.esmek

kexel kexik kexul keyem keyik kholtik kt ktlak kiik kiix och kiix kinam kilkab kiin kinal kik kikel kilakab kilis kin

kinal kinam kinbesah


166

Mayaca Trke Szlk

kopsah

: 1. kmek, melmek 2. kvrmak, bkmek 3. yuvarlamak 4. yerine koymak : 1. krpmak 2. deniz kz : kesik, para : topallamak : topal : topallk : 1. ihtiyat, tedbir 2. kibirli : sivrisinek : kiler, erzak : kazmak : dal, kol : kapamak : kapanm : kabul etmek : sar : yarm, buuk : balamak : 1. Tanr 2. derin dnceye dalmak 3. yuva 4. piramit 5. mabet : dirsek : ty : 1. hazr bulunmak 2. t vermek : vermek : evlat edinmek : kurtarmak : reis : sedir aac : 1. yetimek 2. yerine getirmek 3. ulamak 4. elde etmek 5. gtrmek 6. yaklamak 7. toplamak 8. zmek : Allah : 1. ilahilik 2. tapnak 3. aziz : 1. dal 2. kol 3. dirsek 4. sap 5. tomurcuk : geit resmi

kukum kukol kul yokil kul kuleb kulel kulim kultah kultun kum kumkak kunlak kupil kusch kuul kum kuutz kux kuxlak kuxuk kuy kuyan kuylak kwik

: ty : p : tapma : 1. tapnma 2. tapmak 3. erik : yabani tavan : savunan : tahtakurusu, bit : sayg : havan : bal kaba : kzarmak, kavurmak : isteksiz, rahatsz : mahkeme : hrs, tutku : Tanr : 1. bal kaba 2. ezmek, bastrmak : ttn : kin, nefret, garaz : 1. armak 2. acmak 3. tmek : 1. g, zor 2. kant : 1. ayrmak 2. sarsmak : kutsal : 1. saptrmak 2. ynn deitirmek : pazar K

kos kosik kowhal kowhal kowil kox koxol koyem koyil kb klik kl km kn kx kxoh ku kuk kuukum kub kubik kubal kubik kubul kuche kuchul

ka ka yal kaabeh kaah

: 1. bizim 2. eit 3. ikinci 4. vermek : ift, iki : yarndan sonra : 1. ve 2. ile 3. ne zaman 4. gene, tekrar 5. erken 6. nceki 7. tmek 8. demir : 1. yukarda 2. gkyz 3. atmosfer 4. semavi, ilahi 5. cennet : yorgun
167

kuhoob kuil kuk kukum tok

kaan kaanaan

Mayalar ve Trklk

kaanal kaanche kaansah kaapel kaapul kaatul kabah kabak kachi kah kakate kalop kanal tukul kanal

: 1. yukarda, yksek 2. yorulmak : 1. deitirmek 2. yukar kaldrmak : retmen : iki : 1. iki zamanl 2. kvrmak : iki (hayvan ya da insan saymlarnda) : nceki gn : sekiz yz : nceki : ho, zarif : 1. sonra 2. ge olmadan 3. yaknda : eri : dikkatlice seyretme : 1. yukarda 2. yorgunluk 3. ykseltmek 4.yksek mevki 5. yceltmek 6. artrmak : iki : ifte : uyar hale getirme, eleme : e, ift : sonra : 1. kavak 2. maun : isteksizlik : byk baba : yine : bildirmek : ayak bilei : 1. ar 2. bal 3. yer kre 4 dnya : 1. aada 2. alak : 1. bozuk 2. yarmak : 1. yer 2.kasaba : balamak : 1. sa 2. yerlemi 3. yer 4. hayvan iftlii : 1. boyun 2. boaz 3. ses

kaan kaanilha kaapeh kaax tik kaax kaaxtik kab nal kab kabal kabalkunah kabet kach kachl kachik kah kahal kaix kak kkal kakachki kakakin kakaw kal kalaan kalan kalaan kalab kalak kalak kalakaak kaln kaldo kaax kalkal kaltal

: 1. ylan 2. solucan : ylan bal : kahve : bulmak : pili, tavuk : aramak : arc : 1. ar 2. bal 3. kovan 4. urup 5. aaya : 1. alak 2. alt : ucuzlatmak : gvenmek : krmak : yontmak : 1.mola vermek 2. ara 3.yarmak 4. krmak : 1. sahne 2. yerel 3. nfus 4. kasaba 5. ky : konaklamak : -dii halde, ise de : ate : krk : krlgan : gnlk : kakao : 1. boyun 2. boaz 3. su yolu 4. kanal : sarho, sarho edici : sarho : sarholuk : sonsuzluk : bu arada : srk : artmak : kapatmak : tketmek, yok etmek : saban : sarho

kapel kapak katil katsak katun kawakche kawil kayum kaa kaakan kaaook kaab kaabal kaachaal kaah kaahsik kaahtal kaal
168

Mayaca Trke Szlk

kalwak kam kamach kambal

: acele etmek : pahal : 1. ene 2. ene kemii : 1. renci 2. renmek 3. rak 4. acemi 5. askeri renci 6. terli 7. artmak : 1. ders vermek 2. terbiye etmek : drt : seksen : on drt : 1. ylan 2. piton 3.. engerek 4. drt : ynetmek, idare etmek : 1. kaan, ynetici 2. zen gstermek 3. nlemek 4. muhafaza etmek : zenli : renmek : blme : mihrap : renmek : ylan bal : 1. yaprak 2. ince madeni tabaka : yakalamak : bask, skma : drt (hayvan ya da insan saymlarnda) : 1. araya sokmak 2. kula : yatak : mark ocuk : 1. tepsi 2. salatalk 3. topraktan yaplm : 1. tabur 2. asker 3. sava 4. ordu 5. ahlaksz kadn 6. askeriye : dilemek : 1. ene kemii 2. yanak : 1. parlatmak, gzelletirmek 2. mezar : 1. ramen 2. vermek

kaxan kaxlak kaxtik kay keel kech keh keeh keel keenil keep keh kekeb kelembal kelem ken kenlik kensa bixi kep ket

: 1. keif 2. bulmak 3. tespit etmek 4. icat etmek 5. iyilemek : 1. cilalamak 2. temiz : 1. bulmak 2. bakmak 3. aramak : balk : 1. souk 2. soukluk 3. aknlk, hayret : 1. aksrmak 2. ekmek : geyik : geyik : serin hava : gsteri, alm : ye : 1. geyik 2. ren geyii : yama : omuz : genlik : 1. dzenlemek 2. giydirmek 3. sslemek 4. ss 5. snr 6. ki : 1. baml olmak 2. gerekli, zorunlu : kim bilir : penis : 1. bitirmek 2. karar vermek 3. eit 4. aksan 5. parlatmak 6. cila : dzenli : (kavgaya) balamak, (kabule) balamak : 1. eitlik 2. tarafsz : hafiflemek, rahatlamak : ramen : artmak : deitirmek : temiz : maki : neeli : 1. lezzetli 2. refah 3. ans, iyi talih 4. muhabbet 5. zevk
169

kambesah kampel kan kal kan lahun kan kanan balba kanan

kanantik kanbal kanch kanche kanik kan-il-ha kankan kanlap kanmach kantul kap kas kasan kat katun kauil-yah kawab kawal kax

ketel ketik ketil kets kex kex ah kexix kexlak ki ki ol ki

Mayalar ve Trklk

6. holanmak 7. mutlu 8. jbile 9. arap 10. gzel 11. uygun 12. tatmak kiichpam kiil kiimak ol kiki olal kiki kikitan kikunah kiol kib kibah kich tan kichkelem kih kii oltah kii kiik kiimak ool kimil kiimil kiirits kiiritz kiis kil kilba kiliich kiltan kimak iil kimen kimi kimil kimin
170

kimsah kin kinbesik kinpahal kinsik kinsin kipchalak kipil kis kisil kisin kisinil kisneb kitak kitam kits ko kochi kohkini koil kokin kooh koolel kooten koox koban kobol koch kochom koh kohaa

: 1. kasap 2. yok etmek 3. ldrmek 4. tatmak 5. intihar : 1. gn 2. yara : incitmek : bir kez krmak : ldrmek : hayalet : 1. krlgan 2. dayanksz 3. rk : hemen hemen : 1. cce 2. gbek : bit, tahtakurusu : eytan : 1. yaramazlk 2. eytanlk : pencere : 1. -den beri 2. iken : 1. yaban domuzu 2. tahta : kir : 1. di 2. di karmak 3. gaga 4. kabuk : 1. glme, elenme 2. ho, sevimli 3. hakaret etmek : nne koymak : yanlma, hata : karmak : pahal : kadn : gel : 1. ko 2. git : keklik : 1. nitelik 2. cinsiyet : 1. yk 2. geni 3. genileme 4. amak : gelecek : 1. ktlk, yokluk 2. pahal 3. gaga, di : (vahi) kurt

: 1. gzel 2. yakkl 3. iyilik : 1. latif 2. mutluluk 3. refah 4. en 5. zevk 6. mutluluk 7. yiyecek : 1. memnun olmak 2. mutluluk : tatl : nee, sevin : vnmek : neelendirmek : 1. holanmak 2. salk : 1. meale 2. mum 3. el feneri : tenezzl etmek : vmek : ekici, cazip : kenevir, kendir : ho bir hale getirmek : 1. minnettar 2. tat : abla : mutlu : lmek : 1. lmek 2. soyu tkenmek : kir : kir : 1. sv ya 2. dz, yass 3. rzgar : seirmek : rpnma, sarsnt : kutsal : bozma : ierik : lmek : lmek : 1. lm 2. lmek 3. zar : l

Mayaca Trke Szlk

kohaa kohob kohol koil kok kokay kokeh kokil kokobe kokolche kokom kokothan kokox kol kolan kolel kolil kolkolnak kololche kom

: 1. fok 2. mhr : dvmek, berelemek : darmadank etmek (sa, giyim v.b) : deli, kak : 1. cimri 2. sar dilsiz 3. a gzllk 4. ksalk : atebcei : brtlen : sarlk : hata : kafes : 1. dinlemek 2. meyan kk 3. sigara : sayklamak, lgnlk : kakao : 1. iftlik 2. tarla : aalar kesip tarla amak : 1. kadn 2. st anne : cazibe, almllk : akn : 1. bariyer 2. tahsis etmek 3. it 4. avlu 5. itle evirmek : 1. evrelemek 2. vadi 3. delik 4. ksa ve zl 5. ksaltmak, zetlemek : kiraya vermek : satmak : 1. satmak 2. satlk : geni : geni : pahal : sar : sar : eip gevetmek : balamak, raptetmek : ekmek

koolnal kom koom koonol koos kooten koots kooy kop kopalak kopik kopo kopulba kos kot koton kots kots kotsan kox koxex koy koyi koyil koykab koyol knbul knn kxtik ky

: ifti : 1. dar 2. ksa : dar : satc, tezgahtar : 1. ku 2. doan : gelmek : tylerini yolmak : erefe kadeh kaldrmak : 1. yakalamak 2. kavramak 3. yuvarlamak 4. teker : akn : 1. yuvarlak 2. kvrmak 3. vida 4. madeni para : kavak : satamak : ku : 1. snrlamak, evirmek 2. yakn : gmlek : 1. kartal 2. lider 3. eklem yeri kmak : 1. yrme 2. gitme 3. daire, ember : yuvarlamak : sln : amak, zmek (kark bir eyi) : 1. koymak 2. vermek 3. kta 4. kapp gtrmek : yetersiz : 1. rehin 2. istek : 1. iermek, ihtiva etmek 2. korkma : 1. rehin 2. rehine : sln : bakmak : aramak : balk
171

kon menyah konik konol koch kooch kooh kok kook kool koolba kolik

Mayalar ve Trklk

ku k kuuk kuben kuch

: ku : Tanr : sincap : grev, misyon : 1. g 2. yk 3. kusur 4. gnah, su 5. nicelik 6. ifre 7. gm 8. yer : eskiden : 1. yk 2. tamak : 1. ayak takm 2. etki : dirsek : dalga : sarmak : cce : 1. soan 2. vcut : 1. bror 2. film : oturacak yer : kupa, fincan : oturacak yer : 1. yardm etmek 2. bir araya gelmek 3. kurma, balatma 4. sakin : 1. ilerlemek 2. balatmak 3. uymak : sunmak, armaan : 1. kle, hacim 2. heykel 3. heykeltralk : yerleme : endieli : otur : 1. yan taraf 2. bst : 1. boynuz 2. zirve, doruk : gmbrdemek : 1. kaln mum 2. organ : barma : kabarck, kaynamak : 1. kazan 2. tencere 3. testi, srahi

kumal kumku kumkab kumpulba kumtal kun kupan kuplal ik kusam kusba kutal kuts ha kuts kutsil kuuch kuchil kuk kuuk kuum kux ol kux kuxaan kuxaan kuxtal kuxum kuy kuyba kuymal kuytun kuyu kwartoh kwatooh kyum

: amurlamak : 1. tencere 2. ocak, frn : komu : dengelemek : 1. iermek, ihtiva etmek 2. korkutmak : by, cazibe : 1. sakin 2. gzel hava : arzu etmek : 1. uak 2. krlang 3. yutmak : 1. koma 2. kamak 3. ocak, frn : oturmak : rdek : 1. hindi 2. kaz 3. rdek : aclk : 1. g 2. yk : site : dirsek : sincap : tencere : 1. yetikin 2. sonu : 1. ama 2. ile : 1. sa 2. yaamak : sa : 1. gnl 2. hayat : 1. is 2. kurum 3. kflenmek : gve : iddetli ac : sert : verimsiz, ksr : 1. a 2. rg 3. savunma : apartman kat, oda : yatak odas : Tanr

kuchi kuchik kuchul kuk kukul kukultep kukuluk kukut kukutil kul xekil kul kulaan kulan

kulak kuln kulche kulkinah kulkuulak kultal kultan kulub kuluk kulul kulun kum haa kum
172

Mayaca Trke Szlk

L la lah lak laylie lah lhkaa lhun kaal lahun lkin lal lalakunah laylie le betik le lela lelo liisik u ba liisik lisik likil liisik likil likin ik likin lits lob tan lob loh lolha lom loob lob loobil lool : urada : 1. hepsi 2. dier : 1. grece 2. e, koca veya kar : daima : 1. alklamak 2. hepsi : on iki : iki yz : 1. on 2. on yllk sre : dou : salya : bytmek : dima : o yzden : yaprak : bu : u : hazr : ykseltmek : hazrlamak : ortaya kmak : kaydetmek : isyana sevk etmek : dou : dou : olta inesi : irenmek : yatak : tasarruf etmek : peri : 1. baklamak 2. zpkn : 1. kaza 2. anszlk 3. incitmek 4. yara : yaptrmak : 1. yara 2. esmek : iek, gl

lot lots loxik lu luum luk lukul lukum luts lub lubul luuch luuk luum

: 1. eleme 2. ieride : servet : delgi, zmba : yayn bal : 1. kir 2. yer yz 3. toprak : amur, balk : terk etmek : 1. gzel 2. ho 3. narin : olta inesi : l : dmek : zindan : yutmak : 1. dnya 2. toprak 3. ki M

le kaa pelil : mmkn

ma ma kin ma talan ma to ma maa tech maataan maax makoohi malob mateeni matu phtal mau chabal mayaabi mak makan maalob maam man masewal

: deil : arzi, tesadfi : ulala bilir : 1. hala 2. daha : 1. hayr 2. yok 3. deil : asla : 1. deil 2. hayr : maymun : ucuz : 1. yeterli 2. elverili : benim deil : yapamam : benim deil : kk : adam, kii : ardak : 1. iyi 2. tamam 3. kuyu : anne : gemek : 1.yerli 2. deersiz
173

maskab xamach : tava

Mayalar ve Trklk

maskab maat max maxi maben mach mach machik mahantik mahan yuum mahan mak makantik makaal malach maldisyontik mamak mamakil manak mani manik mansik maskab matan meex ke meex keh meex mekik meerech meetik meex mek men mentik
174

: 1. demir 2. makine : 1. amber 2. kehribar 3. sayma, hesaplama : kim : kim : byk kutu : yapmak : ezmek, yasslatrmak : 1. tutmak 2. kavramak : dn, bor : vey baba : 1. bor almak 2. kk, ufak : saklamak : 1. yapmak 2. hazrlamak : bouk, bouk sesli : kaz : lanet : 1. sk allk 2. aalk 3. zincir : yakn benzeyen : raz olmak : sra ile gemek : satn almak : gemek : 1. bakr 2. an 3. ngrak : 1. dn verme 2. hediye, armaan : kei : sakall kii : 1. sakal 2. byk 3. ene : kucaklamak : kertenkele : yapmak : byk, sakal : 1. dahil 2. kucaklama : 1. ile 2. ii : yapmak

menyah mex meyah miis miis miisik minaan mis mismis mstik mix baal mix bikin mix mak mix tuux mo mok tan mol molay mom mootz mots mntik much muktik mukik mukuk mukut mul mulkan multah mumus munyal mut muts

: 1. davran 2. yapmak : byk, sakal : 1. i 2. almak : kedi : sprge : temiz : orada deil : kedi : kuyruk : sprmek : hibir ey : asla : bir deil : hibir yerde : dehetli, korkun : anlamak : tekeline almak : 1. gruplama 2. meclis 3. yksek okul : eker : kk : kk : dn verme : rselemek : becerikli : gmmek, saklamak : 1. heybe 2. kese 3. torba : ummak : tepe : 1. kenge 2. topluluk : 1. bunaltmak 2. bask yapmak : 1. iddetli kant 2. uyuz : bulut : ku : 1. krklk 2. iddetini azaltmak

Mayaca Trke Szlk

muuch muuk muul muxbil muy

: kurbaa : 1. gl 2. g 3. mukavemet 4. diren : tepe : yeryz : tavan N

neh nets netsil ni nib nix niixil nikte nix nixik nooh nococh noh-hal

: kuyruk : biriktirme : yararsz : burun : teekkr etmek : 1. ini 2. bayr : emek : iek : ini : yan yatmak : sa taraf : byk : vg

na naakal naatik nat naach naachil naakal naapul naapulak naatz naatzal naatzik naay nach nahil nak nak nal namak naptzah nat natab natle natsik nay neek neen

: anne : trmanmak : anlamak : anlamak : uzak : mesafe : trmanmak : dorudan : hemen, derhal : yakn : yaklam : 1. yaklamak 2. yaklam 3. yaknlk : d : 1. kzmak 2. uzak 3. bina 4. ev : bina : 1. usandrmak 2. karn : 1. karn 2. mide : 1. buday 2. msr 3. un : yksek : altrma yapmak : bildirmek, beyan etmek : maa, kska : masal : yaklamak : svazlamak : 1. ekirdek 2. tohum : ayna

nohoch koolel : yal kadn nohoch winik : yal adam nohoch nohochil nohol nokol nonol noohochil nook nookov nokoy nokoytal nuukul nuk nuk-kin nukuch num numya numyah nunuk nup nup : 1. byk 2. kaln 3. yal 4. eski : 1. byklk 2. l 3. boyut : gney : solucan : skk : lider, ef : 1. giyim eyas 2. elbise fras : bulutlu : 1. bulutlu 2. kapal : kapal : 1. akl 2. sebep : 1. nceki 2. gemi 3. anlamak 4. byk : bytmek : kaln : ine : felaket : zmek : bytmek : 1. eklemek 2. elverisiz : toplamak
175

Mayalar ve Trklk

nut nutsul nuukbesah nukik nuuktak nuum nuut nuxib nuxiib

: darlk : sktrmak : 1. ayarlamak 2. dzene sokmak : cevap : 1. byk 2. ulu : 1. tembel 2. aptal : dar : yal : yal adam O

okom okot oksah oksik ol olil oloch om omon ooch oohel ook ookol ookolbil otchalal otoch kabil otoch ots ots otsot otshal otsil otsman otsol owox ox oxoontik oy oyalal oyan oyol oyolal

: 1. direk 2. stun : oyun : 1. istila etmek 2. araya sokmak 3. nfuz etmek 4. kabul etmek : 1. sunmak 2. araya sokmak : 1. olmak 2. bulunmak 3. kast etmek 4. niyet : gln : balkaba : 1. kpk 2. ekil : gezgin : 1. tilki 2. gelincik 3. akam yemei : bilmek : ayak : 1. almak 2. soymak : 1. arma 2. alma : ykma, devirmek : 1. konuk etmek 2. konut vermek : 1. oda 2. ev : 1. hafifleme 2. ksaltmak : 1. krklk 2.krem : karanlk : phtlatrmak : 1. yoksul 2. mutsuz : satn almak : ykn hafifletmek : 1. s, scaklk 2. mayalamak 3. nefes alma 4. flemek : 1. says 2. soluk 3. yel : buday ya da msr kabuu : 1. korkmak 2. selam : korkaklk : korkak, dlek : 1. cann skmak 2. bunaltmak 3. sakinletirmek : baygnlk

ooch ooch

: 1. ayak 2. kaplumbaa : buruukluk O

och kaan och och oheltik ohel ohkin ok ok okin okol okomoltah okot okaan kiin okaankin okbal kin okbal oklik okol okl
176

: boa ylan : 1. kltmek 2. yemek, yiyecek : tilki : 1. anlamak 2. dikkat : bilmek : akam : 1. ok, mzrak 2. bacak 3. ayak 4. kulp : 1. le yemei 2. yiyecek : 1. leden sonra 2. dn gece : 1. alamak 2. lk 4. hile 5. soygun : elem : oyun, dans : 1. akam 2. gnn akam vakti : akam : bat : kabul etmek : 1. almak 2. soymak : 1. uru, hrsz 2. uyutmak 3. giri : aldatmak, dolandrmak

Mayaca Trke Szlk

okot ol on op oot otzil ox kal ox lahun ox oxpul oxtul : dans, oyun : 1. kalp 2. vasiyet 3. g : avokado : 1. eki 2. kzartmak : post : yoksul : altm : on : : kere : (insan ya da hayvan saymlarnda) li tan : yeni : kar P paak patal pan saka pat patik pax 3. bor paxah paxul pay peekaan pek chi pek : bor : alacakl : ayrmak, ufalamak : nefret etmek : sevimsiz : 1. mide bulants 2. nefret etmek 3. bkknlk 4. kzmak 5. nefret etmek : 1. nefret 2.irenmek : domates : kalmak : hazrlamak : 1. terk etmek 2. l : terk etmek : 1. gereksinmek 2. zorunda olmak

pek-tik pektsil pel pelech pelkin pich piis pil pilis piliz pipix pis kax pis pisik pix po poik poaal pok pokah polal polhal polmal polom pook psikan pu a puhsik pukil iit puchik puh puhaan puhul pukba

: nefret : tiksindirici, iren : 1. hile 2. sadece, yalnz : 1. tam 2. doru 3. tamamlamak 4. uygun hale getirmek : ertelemek : zirve : znt : uyarmak : 1. filiz 2. kvlcm : kvlcm : pinti : atlamak : 1. boyut 2. tam 3. l : 1. lmek 2. l : uyarmak : temizlik : ykamak : solmu, bitkin : apka, brk : 1. bytmek 2. dmlemek, skmak 3. zulmetmek : hava kabarc : itibar etmek : 1. satn almak 2. ticaret : tccar : apka : l birimi 20 x 20 m : iy : skmak : 1.but, kala 2. bakiye : dvmek : 1. bozuk 2. deimi : 1. bozma 3. deitirme : kargaa : melmek
177

pektik

Mayalar ve Trklk

pul pum pus puuch puuhul pux puy puyut

: krba : unutmak : 1. kambur, hrg 2. ekimi : 1. dvmek 2. harman dvmek 3. yetenek, kabiliyet : fke : melmek : yontmak : rt P

pachkunah pah pahtal paik pak pakaan pakach pakachtik pakal pakil nah paklah pakte pakal pakal pakteh paktik pal palbil pan panik papanche paw pay wakax pay payaan payal paybe payik paykab pechech peech pek peek

: iptal etmek : 1. eki 2. yklemek : becerikli : krmak : 1. beklemek 2. duvar 3. ina etmek 4. katlamak : tohum ekmek : pasta yapmak : pasta yapma : 1. dahil etmek 2. bitki dikmek : ev yapma : amar : pekitirmek : turungillerden eki bir meyve : 1. kalkan 2. parlak : seyretmek : 1. bakmak 2. grmek : 1. erkek ocuu 2. delikanl : yetitirme : ekmek : kazmak : yap iskelesi : 1. gem 2. heybe : boa grei : 1. bedel, fiyat 2. lakap 3. yaklama : 1. ilerleme 2. kdemli 3. ncelikli : kkrtma : 1. eitmek 2. tecih etmek 3. sz geen : armak : 1. dalga 2. sinyal 3. iaret : 1. i, kirmen 2. hareket etmek : imza, onay iareti : hareket, tanmak : kpek

paal paat paatik paik patik paach pahtal pak pakam paktik paal panik pap paapah paapil patal payooch paytik pach

: ama : beklemek : beklemek : 1. bitki, dikme 2. mola 3. krmak 4. ara : beklemek : arka, srt : beceri : 1. ak 2. belli 3. yabani ot : kakts : 1. fralamak 2. yabani ot : 1. oul 2. ocuk 3. gen : 1. kazmak 2. paralamak : 1. scak 2. baharatl 3. ak sak : baba : 1. srmak 2. keskin : beceri : kokarca : ekmek : 1. arka, srt 2. omurga 3. geri, geride 4. sarmak 5. izlemek 6. kavramak 7. hkm vermek 8. yetki vermek : denge : sonra

pach pachil
178

Mayaca Trke Szlk

peksik peel pepem peetz pek pek pekaan pekeche pepem pet peten petench petha pets

: 1. hareket etmek 2. sarsmak : vajina : kelebek : tuzak : 1. sk 2. pekitirilmi 3. yass 4. dvmek 5. hareket etmek : kpek : 1. dz 2. yalan syleme : yabani otlar : kelebek : 1. daire 2. ember 3. eri 4.kvrk : 1. daire 2. ember 3. ada : tekerlek : gl : 1.uygulamak 2.kontrol etme 3. denetlemek 4. avundurmak 5. desteklemek : ezmek, paralamak, alkoymak : ruh : piirmek : pili : yelpaze : a : kaln : pamuk : 1. ddk 2. flt : pamuk : 1. diz 2. durum 3. kaplamak : 1. pire 2. tahtakurusu 3. etek : 1. sallamak 2. uzaklama : sonsuzluk : yelpazelemek : tutku : karmak, soyunmak : 1. durum 2. hal ile kaplamak 3. diz : ruh

pixan poch poch pok chuk pok pokbil pol polik polok pook pool poolkil poos pop popok lok popoxkan pos potik potom poy ptik puuk puchik puchkabal puh puk puk puksikal pul bolan pul

: 1. rastlant 2. saygdeer 3. hayalet : 1. haydut 2. dilemek 3. kmsemek 4. tutkun : 1. dikkatsiz 2. dncesiz 3. satamak : zgara : 1. piirmek 2. ovarak temizlemek : leblebi, erez : 1. ba 2. sap, cck : zgara : 1. iman 2. kaln 3. koyu yeil : tepe : ba : imanlama : 1. pus 2. solgun, soldurmak : hal, kilim : fokurdamak : karnca : 1. sar 2. sarmtrak 3. rengini amak : 1. hakim olmak 2. nfuz etmek : mleki : heybe, torba : atmak, frlatmak : 1. srada 2. tepe 3. yoku 4. testere : 1. ezmek 2. zulmetmek : ok altrmak : 1. itmek 2. yaylmak : bozmak : 1. dvmek 2. kartrmak : kalp : arabac : 1. ele almak 2. eit 3. denge 4. kkrtmak 5. kovalamak 6. saldrmak 7. suya dalmak
179

petzik pian pib pibil aax picitil pib pim piit piitoh piitz pix pik pik pikil pikit piltek pitik pix pixaan

pibil keken : domuz eti

Mayalar ve Trklk

put puts

: ara ile tamak : 1. diki inesi 2. ine 3. file 4. firar 5. st samak 5. aka 6. rktmek : 1. bulutlu 2. tepe : 1. hepsi birden : ine : kamak : ine : kamak : rt S

sah sahahkuns sahan sahka/sakab sahkil sak bok sak takin sak sak saka sakach sakachtah sakal sakan sakbanen saket sakil sal ik sal salan salaknak salam salkun sam samalsam sap saphal sas

: 1. davran 2. sersemlemek 3. tehdit : korkutmak, rktmek : un : beyaz toprak : korkmak : ak balkl : gm : 1. ak, net 2. ak 3. afak 4. temiz 5. yapay 6. dzenli : 1. ekirge 2. evik, atik 3. hzlandrmak 4. kant 5. istakoz : 1. kuyu 2. badem sbyesi : 1. fazla, ar 2. paylamak : gayretli, alkan : dokumak : 1. un 2. gemi 3. ham, olmam : sar : 1. rahatsz etmek 2. znt : 1. aklk, beyazlk 2. duruluk, berraklk : sallamak : hafif, uar : 1. azaltmak 2. hafiflemek : artmak : 1. kuru 2. sade 3. sssz : 1. hakaret etme 2. masraf : 1. bedel 2. para 3. koku 4. kum : 1. akam 2. gnlk : 1. dal 2. kol 3. uzant 4. kula : tahkir, hakaret : 1. aydnlatma 2. aydnlk 3. berrak 4. gzlk 5. yumurta ak 6. temiz : 1. gelmek 2. gzden kaybolmak 3. a 4. satama, tecavz 5. artmak 6. yok etmek 7. satmak : 1. baygnlk 2. gzden kaybolma

puuk puul puuts puutsul putz putzul puy

sa sasak sabin sabukaan saahkil saak sak sal sam samal saampol sansamal sas sasil saastal sastal saastal saataan sabak saban sabukan saen sah tsahil
180

: tane : gck : gelincik : anta, torba : korkmak : 1. kant 2. salkm aac : 1. puro 2. ekirge : hafif : imdiden : yarn : tayra : gnlk : ak : 1. hafif aydnlk 2. k : kayp : tan vakti, afak : afak : kayp : 1. barut 2. duman 3. is, kurum : zehir : 1. kese 2. yem torbas : ksrk : genel af

sat

satal

Mayaca Trke Szlk

satik satpahal sats satsik saw sawan sawal sawin

: 1. yitik 2. yitirmek : yok olmak : 1. samak : uzatmak : 1. balamak 2.savmak, yanltmak 3. sk allk, aalk : sk allk, aalk : 1. dm 2. birleme 3. hazrlamak : 1. ihtirasl 2. dzensiz 3. iinden geirmek 4. farzetmek 5. karmak 6.birletirmek : eme, kaynak : kuyu : 1. souk 2. nezle : ksrmek, ksrk : souk algnl : geveze : 1. n, an hret 2. sratlenme : abuk : abuk, hzl : ok abuk : saz, kam : ok iyi : ok gzel : ok : sslemek, donatmak : 1. kekelemek 2. boa harcamak : vermek : odun : 1. inme, fel 2. uyumak : 1. bozma, tahrif etme 2. tahkir etmek 3. yanl, hata : kemirmek, andrmak : sr : domak

sihik sihil sihnah sihbil sihik sihil sim sinaan sinik siip/siipil sis siskuntik siit sit sikil sikil siklik sil sim sinan sinik sipit sis ol sis sis-kin sit sits kuch sits sitsil siyan sob soh sohol sohol-kai

: vermek : 1. doum 2. armaan : yeni domu : armaan : 1. vermek 2. sunmak : snr, kenar : smk, balgam : akrep : karnca : hata, kusur : 1. ayaz, souk 2. serin : donmak : 1. saman 2. kam : atlamak : biriktirmek : balkaba ekirdei : iine sokma, yerletirme : yukar doru svamak, kaldrmak : smk : ive : karnca : 1. syrmak 2. kamak 3. bahetmek : soumak : 1. serin 2. souk : leden sonra : sramak : akbaba : 1. kayg, endie 2. tutku : hakszlk, adaletsizlik : soy, sop : sivilce : kuru : 1. p 2. saman : balk
181

sayab sayap ha seen seenik sen seb aaj seb seeb sebak sekuntik semet sen maalob sen utz sen senbesah ses si si siis sip sib sibitil sih

seb u meyah : alkan

Mayalar ve Trklk

sok sol son sol sool sootz sop sowhal sowyah sbk sk skl statsal su tu chi pal su sulak sutal suuk suutal suhuy kax suhuy paal suhuy suk sukin sukinil sukuun sukuun sul sulan sulik sulimat sum supaan
182

: kant : 1. pul 2. kabuk : 1. son 2. gecikme : 1.havlamak, d kabuk, kapk : kabuk : yarasa : engel olmak : 1. endieli 2. etkileyici : kar koymak : 1. barut 2. is, kurum : beyaz, ak : 1. dokumak 2. dokuyarak birletirmek 3. yamamak 4. rtmek : saban : asker gdermek : 1. asker 2. grnmek : utandrmak, mahup etmek : itibar, saygnlk : 1. otlak, ayr 2. saman 3. imen : utan : girilmemi orman : kz : bakir, bakire : 1. altrmak 2. evcil 3. hizmeti : 1. iermek, ihtiva etmek 2. saknmak : saknma, ekinme : byk karde, aabey : aabey : sulamak, slatmak : 1. sulanmak 2. suya batrmak 3. ykamak : baml olmak, tabii olmak : amber, kehribar : 1. ip, halat 2. takm, donanm : kapal

supik supul sus susulak sut sutik suts suu suuk sukin bah suum suut suuts suwanil suyem suytun

: kapal : 1. frlatp aa atmak 2. saldrmak 3. asker sevketmek : 1. bileyip sivriltmek 2. kum, oyun alan : 1. olgun 2. yumuak : 1. kuatma 2. set ekmek, evirmek : geri dnmek : 1. sas 2. eki : 1. asker gndermek 2. igal etmek : 1. imen 2. grenek 3. uysal : saknmak, korunmak : ip : geri dnmek : sdrmak, skmak : 1. davet 2. dn 3. kullanl : 1. kundak takm 2. rt, klf 3. aba 4. giysi : 1. kayalk 2. kudretsiz T

taaham taan tab tabaan tabik tah takuntah tan

: barma : 1. konumak 2. sylemek 3. dil 4.kelime : dazlaklk : yanan : yakmak : 1. damla 2. faal : depolamak : 1. dil 2. konuma 3. ive 4. emretmek 5. tank 6. tanmak 7. ulamak : kavga etmek : boazna dkn : 1. sylemek 2. armak : ziyafet

tanal tan tanal tanik tantanil

Mayaca Trke Szlk

tanul teel teelel tel tiinil tikal til tilib tis tool tokik tol ton tonan ton toon tooxik tox toxik tn tuban tuban tubik tubub tuknak tul tan tul tun tup tut tuubul

: 1. an lama, anlay 2. karln vermek : horoz : yzk : 1. horoz 2. yele : 1. uzatmak 2. fiil ekimi 3. gergin : 1. grnmek 2. gzetleme : 1 dayanmak, tahamml etmek 2. durdurmak : 1. toka 2. para : diki : omurga : 1. kesmek 2. toplamak : 1.izgi 2. snr 3. hendek, siper : 1. bask yapmak 2. bacak : 1. alak gnll 2. eziyet etmek 3. solgun : baldr : dana : blmek : 1. bltrmek, pay etmek 2. pay, hisse : pay, paylama : 1. dil 2. konuma 3. ive : suya batrmak, tummak : 1. ihmal etmek 2. inat etmek : batmak, dalmak : duman : 1. bozmak 2. pis kokulu : cezbetmek : 1. aratrmak 2. daz, kel 3. tavan 4. kurnaz kimse : 1. damlamak 2. kay, kemer : kk parmak : 1. papaan 2. ty : batm

tuup tuy

: kk parmak : kaldrm T

ta ta taab taabik taakik taaytak tak takin takun taach taahal taak taakin taakinal taakal taal taam taman tan tanil taasik taata taats tax tab tach tachiil tah tahal taham

: seninle : 1. dk 2. damla : tuz : tuz : 1. zen gstermek 2. korumak 3. kire 4. kl 5. toz 6. niasta : 1. gmen 2. nerdeyse 3. onun hakknda : saklamak : altn : 1. ariv 2. depo 3. saklama yeri 4. maaza : 1. altrmak 2. olmak : dilim : 1. endieli 2. istemek : 1. altn 2. para : zengin : yaklamak : gelmek : 1. alak 2. derin : karacier : 1. n 2. nce : nde : 1. tamak 2. getirmek : dede, byk baba : topal, aksak : dz, yass, przsz : 1. dizgin 2. yular : 1. kekre 2. sert : 1. fke, gazap 2. sertlik 3. talihsizlik 4. zulmetmek : 1. olgun 2. olgunlama 3. piirme 4. doru 5. tam : 1. piirmek 2. kaynamak : ayrca
183

Mayalar ve Trklk

tahats tahik tahil tak che tak tak takal takal takan takasba takitak taklak tal

: sopa ile dvme, dayak : dilim : hasat, mahsul : dvmek : 1. gibi 2. -e kadar 3. hakknda 4. bitiik : 1. balanmak 2. uygulamak : temas : uygun, ehil : olgun, pimi : grltl : strap : bir yere balamak : 1. fkrmak 2. kmak 3. kaynak 4. gtrmek, tamak 5. sevk etmek 6. dokunmak 7. gelmek 8. yay : 1. gnah 2. su 3. hrszlk : dolu : 1. zorla alma 2. byk sknt 3. glk 4. sarp 5. etin 6. doru 7. namuslu : yakn : anlamak : neden : 1. ar 2. vahim 3. uurum 4. derin : 1. delilik 2. kuduz 3. aknlk : 1. ko 2. koyun 3. kuzu 4. pamuk 5. yn 6. karacier : tebli etmek : 1. kfretmek 2. tahmin etmek : gzlk : havadar : 1. ileri 2. ilerlemek 3. un : oda : 1. boynuz 2. nasr

tanak tanhel tanil tankelem tanlah tap tap tas che tas tatah tatak tantah tatax tatil tax tayik tcul te teela teex tekechi telo teak tech teech teel teen teet tek tel teles tem

: barma : seenek, k : imdiden : gen adam, delikanl : 1. kuatmak 2. sslemek 3. gayretli 4. idari makam, bakanlk : 1. dzenlemek 2. hazrlamak 3. ss : 1. arpmak 2. bulmak : yap iskelesi : 1. ocak 2. ilte 3. yatak : dzenlemek : altst etmek : dz, przsz : 1. yn 2. biriktirme 3. younluk, sklk : 1. dz, przsz 2. dzlemek 3. yatay : sebep : yabanc : 1. buraya 2. orada 3. oras 4. burada : orada : sen : 1. orada 2. oraya : orada : u an : ay : 1. sen 2. siz : 1. kk diken, tel 2. fayda 3. gerekli : 1. ben 2. biz : kala : -e kadar 2. ile 3. beraber : burada : juglar : 1. kubbe, mihrap 2. le yemei 3. yattrmak 4. adm

takuntah tan : yklemek

talah talak talan

talbal taleb talik tam tamakas taman tamax chi tamax tan ich tan ik tan tana tanak
184

tan yahal kab : afak skmesi

Mayaca Trke Szlk

ten tep tepal tet teteak ti tial tial tibib tibil tich tich tihil tihsik tii tii tii tiihal tiik tit titik tik tikil tikin tikul bul tilik tilis tintzel tip tipil tishik tit tits

: 1. ben 2. benim iin : 1. paket 2. levha 3. rt : 1. bolluk 2. refah 3. hakim olmak : fark : 1. tetik, evik 2. tetiklik, abukluk : 1. ieri 2. iinde 3. stnde 4. iin 5. ile : zel, ait : ait olmak : korku, dehet : 1. armaan 2. iyilik 3. kolay, rahat : 1. fazla, ar 2. ortaya kmak : 1. tren, merasim 2. ykseltme : kuru : 1. kuru 2. kurulanm : baar : 1. orada 2. oraya : varma : ke : 1. itmek 2. sarsmak 3. titretmek : 1. itmek 2. sarsmak 3. titretmek : 1. bulmak 2. aa karmak 3. paralamak : 1. deime 2. paralanm : 1. kuru 2. sade : bir eit oyun (satran) : sresince : 1. sayg 2. vakar 3. eref : bana zel : artma : grnmek : kuru : titretmek, sarsmak : 1. a 2. kayalk

tits titsa tix to to toik toon tooy toch toh ol toh tohlah tohol tohl toil tok tok toktuunich tokaan tokba tokik tokoy tolak tolok tom tomay tomin ton tonba tonkuy tonlah took tookik

: atmak, frlatmak : kurnaz : 1. bulmak 2. aa karmak : orada : 1. o 2. onlar : 1. kaplamak 2. sarmak : 1. biz 2. bizi : 1. kfe 2. rt : tamak, datmak : yumuak : 1. dorudan 2. doru 3. imdiden : 1. kartmak 2. srmek 3. srgne gndermek 4. sertlik : fiyat : miktar, mebla : madeni para : 1. savunma 2. yakmak 3. yanmak : sert, kat : 1. kaya 2. sert ta : alp gtrmek : 1. gereken 2. -den dolay 3. kamak : dayanmak : trmk : dieri, baka : kertenkele : topallk : kfretmek, svmek : para : cep : yanak : topuk : mzrak : yakmak : yakmak
185

Mayalar ve Trklk

tolok toon totkok top top topan tos tot totol totownkil tox tmkos tmks tmn tu kabil tu tan tu tu tuub tuubsik tuubul tuuk tuux tux tub tubul tuch tuch tuchan tuchi tuk tuk tukaan tukah
186

: kk kertenkele : penis : sar ve dilsiz : hzlanma : 1. domak 2. salamak 3. temin etmek 4. toplamak : tomurcuklanma, filizlenme : toz : dilsiz : adi, baya : kaynamak : tamak : iek hastal : aknlk : pamuk : her ikisi : nceki : ile : 1. can skmak 2. pis koku : unutmak : unutma : unutulma : 1. a 2. ke : nerede : nerede : 1. tkrmek 2. tkrk 3. evre : unutmak : 1. gbek 2. gstermek : 1. bal kaba 2. doldurmak : bytmek : 1. gndermek, yollamak 2. ikram etmek : inlemek, szlamak : badem : sklm, usanm : can skmak

tukteen tukub tuklah tuklik tukul

: yine, tekrar : hkrk : 1. endieli 2. inanmak 3. tasarlamak : dnmek : 1. akl 2. fikir 3. niyet, ama 4. tasar 5. vicdan 6. ideal 7. zgn : kumluk : 1. dolu 2. doldurmak 3. ar 4. samak 5. tamak : hepsi : hepsi, tamam : btn, tam : Yusufuk : kaynamak : 1. deer 2. deer vermek 3. maliyet 4. demek 5.dolu : 1. kale duvar, sur 2. ato : 1. serin 2. yeni : ikaz etmek : 1. parlak, yeni 2. serinlik 3. taze : sallamak, arp devirmek : 1. ile 2. neden 3., sebep 4. nk : 1. adak, sz 2. denemek, tecrbe etmek 3. nem vermek : orta, vasat : yenilik : 1. anlama 2. deneyim, tecrbe 3. ketum 4. dikkat 5. dikkate alma 6. ihtiyat 7. g 8. rza, muvafakat 9. takdir : 1. nefes, soluk 2. yeim : kaya : oda : davul : bayku : topuk

tul sus tul tulakal tu-la-kal tulis tulix tulpalal tulul tulum tulup tum tumben tumbuluk tumen tumtah tumtun tumul tumut

tun tunich tunkas tunkul tunkuluch tunkuy

Mayaca Trke Szlk

tunkwil tup tupa tupan tupik tupil tupul turix tus ik tus

: topuk : 1. kpe 2. snmek : sndrmek : kire : 1. sndrmek 2. ldrmek 3. bitirmek : mahkemede grevli memur : 1. dindirmek 2. durdurmak : Yusufuk : cesaret vemek : 1. kyafet deitirme 2. maske 3. d 4. gibi grnmek 5. gizlemek 6. yatmak 7. yaknnda 8.yazar : tuzak : astm : 1. emretme 2. smarlama : yalan, aldatma : yalandan yapmak : ymak : maymun : 1. yine de 2. sebep : taze, yeni : sonra : kaya : davul : 1. topuk 2.davul : 1. yanl 2. yalan 3. aldatmak : gndermek : 1. gndermek 2. yollamak : kk an : 1. ty 2. byk : sakall TS

tsaamal tsaba tsahik tsaik tsak

: biriktirmek, ymak : 1. cret 2. gayret sarfetmek 3. tehlikeye girmek : kzartmak : vermek : 1. ok 2. oaltmak, artrmak 3. datmak 4. derece, rtbe 5. gvenmek 6. saymak 7. servet, zenginlik 8. toplama 9. ila : servet yapmak : karma : 1. koruma 2. sa salim 3. tamam : zorlamak : kalba dkmek : bir hizaya getirmek : kertmek, bunaltmak : inat etmek : saplanmak : durdurmak : dzletirme : a : her hangi bir : sivriltmek : 1. dindirmek 2. ehilletirmek 3. tamamlamak : 1. mektup 2. say, rakam : 1. heves 2. tamahkarlk : 1. geminin iskele yan 2. sprmek 3. sol : ak : 1. hcum etmek 2. soymak : nemsiz : trmalamak : yzk : sramak : 1. yerine getirmek 2. tam yerletirmek 3. bitirmek 4. itaat etmek 5. skmek : karmak
187

tsakah tsakal tsakan tsal pech tsal tsam tsam tsamal tsap tsapba tsats tseb tseek tseh tsem tsib tsibol tsik tsikib tsil tsilis tsipan tsipit tsit tsok

tusah tusba tusbeltik tusik tusul tutuktal tuucha tuukul tumben tun tuunich tunkul tuunkuy tuus tuxtik tux tuy ak tuy tuyintuy tsa chuch tsa ol tsa

: meme vermek : alarm vermek : 1. ekimek 2. stmak 3. ihtar etmek 4. meydana gelmek

tsol

Mayalar ve Trklk

tsom

: 1. slatmak 2. suya batmak 3. batrmak 4. omak 5. tfek 6. beyin : 1. silah 2. at etme : bitiik : avc : sa : hazr : saplanmak : saplanp kalmak : srklemek : kamlamak, kbalamak : boyun edirmek : tavada kzartmak : z, su : tkrmek, samak : daz : sivriltmek : 1. emmek 2. pck 3. suyunu ekmek 4. ttmek : a gzllk TS

tsayal tseel tsek tsek tsel tselek tsemtsem tsen tsen tsiil tsik tsikbal tsiklim tsimin tsinimil tsits tsits tsokan tsol

: 1. bahtszlk 2. derlemek 3.hastalanmak : taraf : 1. tavsiye etmek 2. temel : 1. kafatas 2. sert, huysuz : yan : omurga, bel kemii : dermanszlk : besi, beslemek : 1. beslemek 2. devam ettirmek 3. sslemek : daire, ember : itaat etmek : gevezelik etme, ene alma : paylatrmak : 1. at 2. eek : binek hayvan : 1. szmek 2.damtmak, imbikten geirmek : serpinti : mkemmel : 1. aklama 2. ip ucu 3. dzeltmek 4. kalba dkmek 5. uyarlamak : aklamak : 1. sa 2. yn 3. domuz : 1. gzel 2. yenmek : 1. fark, ayrlk 2. mal mlk, zenginlik 3. mide 4. para 5. tepe 6. frn, scak : paavra : konuma : saban : gvercin : doan TZ

tson tsonaknak tsonn-ol tsoocts tsook tsop tsopaan tsos tsots tsoy tshik tsu tsuk tsus tsut tsuts tsuutil tsa tsam tsaa tsaats tsabah tsah tsak tsak tsakaal tsakal tsal tsanlak tsats tsay

: 1. istek, rica 2. tahsil etmek 3. tasa, kayg : bunaltmak : 1. srar etmek 2. evk, gayret : iman : armak : yakmak, kavurmak : 1. saymak 2. say 3. rakam : 1. akmak 2. arpmak : soruturmak : gitmek : sal, sandal, gemi : sesli : yal : 1. oaltmak, artrmak 2. doru, gerek 3. karmak 4. yakalamak, kapmak

tsoolik tsots tsoy tsuk

tsukel tsukil tsulche tsutsul tsuy tzaay tzaak tzakik

: kpek dii : 1. ila 2. tp : iyilemek

188

Mayaca Trke Szlk

tzib tzibtik tzih kab tzik tzikaan tzikik tzooksik tzoom tzokaan tzon nal tzonik tzonoot tzook tzoyaan tzuutzik tzuuy tzunuun tzuul

: 1. yazmak 2. yaz : yaz : sol el : 1. ekmek 2. vermek 3. yerletirmek : tra etmek : tra olma : bitirmek, biti : beyin, ilik : bitirmek : avc : 1. filiz 2. av : 1. su delii 2. lavoba : son, en son : sska : 1. pck 2. duman : 1. sert 2. ksele 3. kart, dayankl : sinekkuu : el, yabanc TZ

ula uuy uuyik uy

: ziyaret : hissetmek : 1. hissetmek 2. duymak 3. dinlemek : 1. duymak 2. dinlemek 3. sahip olmak U

uch uch uchbeen uk uk ukah ukul ukol ukum ulah ulak ulum us oos ustik utak uts wak uts

: 1. vuku bulmak 2. olay 3. geen yl 4. kzdrmak : 1. biimi bozmak 2. kel : eski zamanlar : 1. bit 2. yedi : 1. alamak 2. bit : 1. iki 2. susuz : 1. kahvalt 2. iecek 3. sahip olmak : soymak : gvercin : eklemek, devam etmek : dieri, baka : 1. horoz 2. hindi : ruh : esmek : esinti : olgun : imdi : 1. ho 2. iyi 3. iyiletirmek 4. iyilik 5. sslemek 6. tertip etmek 7. erdem 8. onarmak : 1. ho koku 2. krtrmak 3. pmek 4. koklamak : 1. uzluk, ustalk 2. beceriklilik : 1. iyi 2. tam : dzeltmek

tzaatz tzahbil tzahik tzakbesah tzayneh tzel tzeentik tzimin tzikbal tzikbatik tzootz tzolik

: iman, iri, byk : yada piirilmi, kzartlm : kzartmak : 1. toplamak 2. eklemek 3. katmak : izlemek : taraf : beslemek, bytmek : at : sohbet : sohbet etme : sa : aklamak U

uts utsilik utz utzkintik

u ub ul

:o : dinlemek : 1. temel 2. boaz 3. delil 4. yutak

uchben uchih uuchil

: 1. yal 2. eski : ok nce : nceki


189

Mayalar ve Trklk

uchul uuk tan uuk uukum ulum urich uustik ux uyik

: meydana gelmek : efsane : yedi : gvercin : hindi : salyangoz : esmek : 1. aa 2. indirmek : duymak W

wakunah wal walab walak

: elik etmek : 1. ye 2. yelpaze 3. yatak : ykseklik : 1. cevap 2. ekme, ksalma 3. dntrmek 4. evcilletirmek : altna, altta : elemek : belki : 1. cevap 2. ekme, ksalma : kar : krmak : sekiz : andrc : 1. burada 2. urada, uraya 3. andrc 4. yatma mekan : d, rya : burada : yerel : donanma : yel : dkmek, yaylmak : tama, salma : yiv amak : oluk amak : uyumak : 1. ihmal etmek 2. uyku : indirmek : kesmek, bimek : elendirmek : sevgili : iek soan : 1. alk 2. istek, heves, itah : 1. a 2. grn 3. gz 4. ehre 5. meyve : i, ieri : adam, kii

walan walat wale wasak watan watik waxak way way wayak waye wayile weech weel wekik wekil wel welan wen wenel wensik wes wewek wey wi wih wiih wichil winik

wa baax wa bal wa bay kin wa mak wa wa be waak waal waan wabal wat waach wah waah waakal wach wah wahil wak wak wakal wakik wakax
190

: bir ey : biraz : hangi gn : biri, birisi : 1. ve 2. veya 3. imdi 4. eer : hazrlamak : sunmak, nermek, vermek : ayakta durmak : boy, ykseklik : yry : demir atmak : asker : eer : ekmek : patlamak, burst : 1. amak 2. zmek 3. savurmak 4. sallamak : akmak : len, ziyafet : 1. alt 2. ikram etmek 3. sergilemek : amak, aralamak : 1. aklk 2. patlamak : 1. hamak 2. dokumak : 1. kz 2. sr 3. boa 4. sr

Mayaca Trke Szlk

winkil wiix wil winik winikil winkil winkilis wipil wits wix wooch woch wol sus wol wolah wolis wool a kab wotoch wuts wutzik wuutsik

: vcut : idrar, sidik : besin, gda : erkek : doa, tabiat : vcut : nak ilemek : gmlek : da : sidik : kaynamak, fokurdamak : kmelenmek : kumlu : 1. kre, top 2. daire, ember 3. hal 4. buruturmak : 1. can istemek 2. tercihini yapmak : yuvarlak : yumruk : ev : 1. devirmek 2. dnem, a 3. yuvarlamak : katlamak : katlamak X xak xaktik xakal xakuntah xamach xaman xan xanab xanal xatik xaw xax xaxah xaxak xayak xchupal xe xeechel xeen xeet xet xeh xek xek xel xet xiik xiim xiipal xib xibil xibpal xich : eldiven : taramak, tarak : sa fras : kk sepet : gecikme : 1. sa 2. semek 3. diki 4. alkan : sa taramak : tarak : tepe : 1. saymak 2. pusu 3. otlatmak

4. sepet : 1. baharat 2. mani olmak : kartrmak : sivilce : sevmek : tava : 1. kuzey 2. boru, borazan : 1. gecikme 2. yava 3. bekleme 4. hem 5. bir de 6. otlatmak : 1. izme 2. ayak 3. deriden matara : ge : kesmek : 1. amak 2. pene 3. yama : evre : trmk : sak, dzensiz : su kanal az : kz : kusma : koparmak, paralamak : gitmek : kk lokanta : para : kusmak, karmak : oturacak ykseke yer : koparmak, paralamak : ak : para : g, kuvvet : 1. buday 2. msr : gen, delikanl : erkek : 1. tylerini kabartmak 2. rperti : gen : 1. dm 2.sinir
191

xaan xache xachtik xaak xantal xach xachah xache xaham xak

Mayalar ve Trklk

xiib xiibil xiich xiik ximpal xiw xik xik xikik xikin xikn xiknche xikmak xikul xim ximbal xit xiw xix xkaax xkoonol xloob xma nook xma xnuk xob xoch xok xok xokol xol

: erkek : penis : sinir : 1. koltuk alt 2. kanat : yrmek : 1. iy 2. ot : 1. iliklemek 2. blmek 3. gitmek : kk kanat : 1. krmak 2. ara : 1. enli 2. kulp 3. kulak : yan, kenar : mantar : skmak, dmlemek : ceket : para : gezgin : gevetmek : 1. iy 2. ot 3. imen : 1. damtmak, imbikten geirmek 2. tortu : tavuk : satc : fra : plak, yaln, ak : eksiklik, noksan : yal kadn : 1. ksrak 2. slk : 1. ku 2. bayku : 1. saymak 2. ders 3. okumak 4. say 5. iek soan : kemerle balamak : kapal : 1. baston 2. kmek 3. engellemek 4. payandaya vurmak 5. koltuk denei : baston : okumak

xookik xot xoteb xotik xotkin xoxoch xtuup xtuut xuuk xuupi xubala xuk xul xulub xun xunaan xunan xup xut xuul xul xuun xuupul xux xuux xux xway

: okumak : 1. kesmek 2. tam 3. doru : bak : kesmek : bak : aksi : kz karde : papaan : dnm noktas : 1. kullanmak 2. harcamak : ac krmz biber : 1. kurcalamak, eelemek 2. ke : 1. doruk, zirve 2. kenar 3. son 4. amin : toprak kap, gve : sevgili : yabanc : hanmefendi : ayrlmak : kesmek : son, bitirmek : yaptrmak : sevgili : tketici, kullanc, faydalanan : byk sepet : 1. eek ars 2. sepet : eek ars : cad Y

ya ya yaab yaax yab yabal

: 1. yara 2. sevmek : baltalama, sabote etme : ok, fazla : 1. mavi, yeil 2. orman : 1. orba 2. ok : bolluk

xolt xook
192

Mayaca Trke Szlk

yalah yax yaab yaach yaah yaakuntik yaal yaam yaan yanal xilk yanal yax kiin yax yaax yaaxil yab yach yach

: ksa zl anlatmak : 1. aa 2. yeil, mavi 3. zmrt : yeterli : ezmek : 1. incitmek 2. zarar vermek : sevmek : 1. su 2. z su 3. yaralanmak : dalga : orada : koltuk alt : aada : kuraklk : nceki, birinci : yeil, mavi : birinci, ilk : zor : 1. ine 2. yourmak : 1. buruturmak 2. deforme etmek 3. biimi bozmak 4. krtrmak 5. yassltmak 6. skmak, suyunu karmak : yap harc : sert, zc : 1. kaln 2. iri 3. byk : 1. acele ettirme 2. glk 3. sulu : 1. yakmak, alev 2. kartrmak : 1. bataklk 2. karlk, muhalefet : zorla : inlemek, szlamak : sevmek : sevimli, sevgili : parmak : 1. yaymak, samak 2. yatak : yadigar, kalnt : sz : 1. olak 2. bala, ocuk : 1. altna 2. altta 3. aa

yalat tsuts yalat yalba yaltanba yam

: yamur : 1. yalamak 2. tadna bakmak 3. denemek 4. hayr 5. deil : 1. alak, ksa boylu 2. halk 3. ortak : gre : 1. yrtk, atlak 2. aklk 3. aralk 4. mesafe 5. dinlenme molas 6. hayal : 1.yamak, hizmeti gen 2. gzleri yal : yalan : 1. olmak 2. zg 3. sahip olmak : 1. eit eit 2. gezgin : 1. dz, przsz 2. parlatmak : hasis : st samak : 1. avaz 2. uluma 3. havlamak : 1. yaz mevsimi 2. ilk ve son bahar : 1. kken 2. birinci 3. yazc : inci : sinek : kenar : 1. pus 2. sis 3. kar : 1. emek 2. vermek 3. brakmak : 1. pus, sis 2. buz : 1. gzelletirmek 2. silahlanma : ile, beraber : sivri : il : 1. ac, ar 2. yakmak, dalamak : 1. ek, yardmc 2. ile 3. ne de 4. stelik : refakat : 1. skp suyunu karmak 2. yank : 1. seilmek, yelemek 2. semek
193

yama yamab yan yanal yapaknak yata yats yawat yax kin yax yaxil tun yaxkach ye yeb yech yeeb yeen yetel yeh yek yelel yetel yetoktik yets yey

yachaan yah yahaw yail yak yakal yakal yakan yakuna yakunah yal kaab yal yala yalah yalam yalan

Mayalar ve Trklk

yeyil yih yihil yib yibak yibak yich yichil yichkil yik yiknal yilkil yit yits yoch bul yoch yom yoom yobain yobon yok yok

: seim : kaba, yeke : 1. domak 2. olgun : parlak, ak : mum : yelken : gz : mal mlk : banyo : ac biber : kendileriyle beraber : 1. bcek 2. ekin, bitki 3. gve 4. gelin : 1. k, kaba et 2. ans 3. u 4. dip : 1. yosun, kf 2. meyve suyu : 1. bahis, iddia, bilmece 2. dul kalmak : 1. yal 2. yemek 3. yiyecek 4. kiler : gebe, hamile : gebe : timsah : 1. renk 2. boyama : son : 1. yukar 2. yukar, yukarda 3. dam 4. yklk 5. dnya 6. ilave etmek : 1. dere 2. kaynak, eme 3. nehir : 1. yok etmek 2. almak : 1. arlk, glle 2. cesaret, azim : 1. kaynama 2. kpk : kpk : kpk : buhar : 1. bastrmak, skmak 2. yourmak 3. yumuak : bunaltmak

yotba yotoch yun yub yubul yuch yuchul

: ba kaldrma : 1. ev 2. hastane 3. kalmak yox : 1. 2. kabuk : mektup, liste : 1. bayrak 2. perde : orman, koru : krtrmak : 1. olay 2. blm 3. durum, hal 4. acil durum 5. yapmak, gerekletirmek

yuk yuk ol yuk yukache yuksan yukuntah yul yulan yulul yulum yum

: 1. da keisi 2. geyik : hoa gitmek : 1. kesinlikle 2. toplam : boyunduruk : irilemek : savunmak : 1. bilemek 2. parlatmak : 1. parlatmak 2. gzelletirmek : alamet, iaret : uzun yol : 1. efendi, sahip 2. evin reisi 3. baba 4. bay 5. stat 6. ef 7. arkada 8. sarktmak

yumlal yumtsil yumtun yumut yuntzil yutsilil yuuk yultik yuultik yuum yuyunak

: akraba, hsm : Tanr : derin : alak gnll : ormann ruhu : ss : geyik : ovmak, parlatmak : parlatmak : 1. adam 2. soylu : olgunlatrmak

yoka yokol yol yom yoom yon yoox yot yotaan


194

SONU

nsanolunun ortaya knn Anakara olduu kesin kabul edildiinden, Yeni Ktadaki insan varlnn da buradan gler yoluyla olduu dnlmtr. Yine bu bilgiler dorultusunda ilk gler, yaklak 30-40 bin yl nceki son buzul dnemine kadar gtrlr. Yeni Kta olarak adlandrlan Amerika Ktasnn (Kuzey-Orta ve Gney) yerli halklarnn, Anakara olarak kabul edilen Asyadan, ounlukla da Berring boaz yoluyla buraya deiik zaman dilimleri ierisinde gtkleri var saylr. Amerika Ktasndaki yerli halklar ile Asya balants, daha dorusu Trklk balants, yzyllardr sylenegelmitir. Yeni Ktada Trklk dediimizde, hemen karmza, Kzlderililer ile ilgili bilen bilmeyen birok kimsenin yorumlar kmaktadr. Bu konuda ilk kez Hans Breuer dikkati eker. Daha sonra Amerika yerli halklarnn menei konularnda 16. yyda Edward Brarewood adl bir ngiliz, Berring Blgesini gstererek, Tatarlarn elinde olan Asyann Kuzey dou kara paras, Amerikaya gei yolu olmutur diyerek, dolayl da olsa Trklkle balantlarndan bahseder. Bunlar 1672 ylnda Londrada John Josselyn takip eder, New-Englands Rarities Discovered adl dergide Dakota yerlilerinden Mohawk Kzlderililerinin dillerinin Tatarca ile benzerliinden bahseder. 1800lerde Von Humboldt, Amerika yerli dillerinden derledii 137 kelime kknn, Ural Altay Dil Ailesinde bulunan dillerle, hatta zellikle Uygurca ile izah edilebileceini bildirir. Bizce en ok dikkati eken ise Philedelphiada yaayan Otto Rerigunun, 1861de Kazan limler Akademisi Bakan brahim Halfine yazd mektupta bahsettii dil benzerlikleridir. Amerika yerlilerinin Trklkle balantlar konusunda, yukarda bahsettiimiz almalar dnda, deiik zaman dilimlerinde az da olsa gnmze dek sren almalar yaplmtr. Trkiyede bu konuyla ilgili Reha Ouz Trkkan ile Osman Nedim Tuna, Mecit Doru, Mehmet Ali Aslan, konunun deiik ynlerini ele alan incelemelerde bulunmulardr. Konuyla ilgili Gazi Mustafa Kemal Atatrk, mer Tahsin Efendiyi 1932 ylnda Meksikaya bu konularda da aratrmalar yapmas iin Bykeli olarak grevlendirir. Bu almalarndan dolay Mayatepek soy adn alan, Tahsin Mayatepek, James Churchwardn 1931-1934 aras yaymlad Mu Ktas ile ilgili teorilerinin olduu kitaplar Atatrke rapor etmesiyle de bilinmektedir. Ancak, Colonel James Churchwardn hibir belge ve dayanak gstermeksizin ileri srd bu teoriye dayal drt kitab Atatrk, Trkeye evirtip okumu, ancak daha sonra ilgilenmeyip, yaymlatmamtr. Amerika Ktasnn yerli halklarn; Kuzey Amerika Yerlileri, Meksika ve Orta Amerika Yerlileri ve Gney Amerika Yerlileri olmak zere ana grupta snflandrabiliriz. Bizce, Yeni Ktada Trklkle dorudan ilgilendirebileceimiz halklar, Dene / Na-Dene, Dakota, Siyu, Keua, Meluncanlar, Torahumara, Nauatl yerli halklar ile Kie ve l Mayalar ve irili ufakl kzlderili olarak adlandrlan muhtelif kabilelerdir.
195

Mayalar ve Trklk

Bu almada Mayalar esas alnmtr. Elinizdeki eser, zellikle bir Maya tarihi, etnografyas, kltr almas deildir. Dolaysyla Mayalarn tarihleriyle ilgili teferruatl anlatmlara girmediimiz gibi, Mayalarn etnik yaps, bilimsel aratrmalarndaki ayrntlar, inan sistemlerinin incelikleri gibi konular zerinde fazlaca durma ihtiyacn hissetmedik. almann temel amac, Mayalar ile Trklk arasnda balant olup-olmadna yneliktir. Mayalarn tarih ve corafyas hakknda verdiimiz bilgilerden sonra Mayalarda bilim, sanat ele alnp zellikle gkbilimi ve el sanatlar ile mimari sslemelerdeki benzerliklere dikkat ekilmitir. Tarih heykel ve abidelerdeki tipler ile yaayan Maya tipleri karlatrlp bunlarn Trk heykellerindeki tiplere olan benzerlii dikkate deerdir. zellikle Maya mimarisinde d cephe sslemesi olarak kullanlan motiflerin Seluklu eserleri bata olmak zere Trk mimarisiyle ortakl dikkate deerdir. Bunlarn yannda Maya dilini incelediimizde, Trke ile olan aynlk, aka grlmektedir. sim ve fiillerden oluan Maya dili, yap asndan eklemeli bir dildir. Kelimelerin tretilmesi isim ya da fiil kkne gelen eklerle salanmaktadr. Bu tretme, ounlukla kelime kk ya da gvdesinin sonuna getirilerek yaplmaktadr. Bu durum Trkede de ayndr. Eski Maya dili ile istila edilmi bugnk Maya dili arasnda nemli derecede farkllklar vardr. Bugn Maya dili, yaz dili olmaktan km, yalnzca konuma dili olarak kalmtr. Smrgecilerin deimesi de konuma dillerini spanyolcadan ngilizceye yakn elerle doldurmakta, mstakil bir halkn konuma dili olmaktan da karmaktadr. Bu sebeple Maya dili deta kyden kye farkllk gstermektedir. Ancak, temel yap deimemitir. Maya dilinin ele aldmz nl ve nszleri, Trkede olduu gibi kelime banda, iinde ve sonunda ayn yolla kullanlmaktadr. Bunlar, inceleme ksmnda teferruatlca gsterilmitir. Maya dili ile Trkedeki nl ve nsz uyumlar ile bu uyumlarn bozulduu haller, yaplan ses deiikliklerinde izlenen yollar ayndr. Maya dilinde, -ak/ -ak/: kap kapmak> kapak ifte; xax samak> xaxak sak, dzensiz; -ik/-uk eki: kuch g > kuchik yk, tama; -al/el eki: kex gemek> kexel deime; - che eki: chem gemi>chemche sal gibi ekler yoluyla kelimeler yapld gibi baax kii (ba kii) ilk gn, totkok (tat kk) sar ve dilsiz gibi birleik isim, popok lok fokurdamak gibi tabiat taklidi yoluyla, chunchumuk yar yarya rneindeki gibi ikilemeler yoluyla da kelimeler tretilmektedir. Hem kullanlan ekler hem dier kelime tretme yollar Trke ile ayndr. Her iki dilin de ses ve ekil zelliklerinin adeta ayn kkten geldii aka grlmektedir. Bunlarn yannda, ach, ax amak, delmek, ak taze, akaan rmak, bakam bayrak, bik bkmek, biki gibi, bin binmek, buutz bulut, cheem gemi, ensik ini, eex e, eit, ich / ichil / wichil i, i taraf, kex gemek, kexik sra, kiin gn, kos / kots / kox ku, ok ok, sis / sis sis, tuy tygibi 400e yakn ayn ses, ekil ve anlamda kelimelerin bulunmasn tesadf olarak nitelemek mmkn deildir. Maya tarih heykellerindeki tipler, mimar ve sslemeler ile el sanatlarndaki desenler, motifler, zellikle gkbilimdeki paralellikler ile Maya dilinin ses ve ekil yaps, kelime tretme yollar, kullanlan ortak kelimeler dikkate alndnda, Kie ve l Mayalarnn Trklkle yakndan ve sk balants olduu aka grlmektedir. Bunlarn yannda Meksikadaki yerleim birimlerinin isimlerinden yaklak 1200nn Trke kaynakl olmas bu corafyada Trklkle balants olan halklarn uzun yllar nce var olduunun gstergesidir. Bu halklar, dillerinde bulunan yeteri saydaki Trke kelimeler, yaay ve inanlar ile muhtelif benzerlikler ve ortaklklarn ortaya konmas sonucunda, dorudan doruya Trk soylu dnebileceimiz gibi, Trklerin bu halklar ile ok nceleri ya birlikte ya da komu olarak yaam olduklar da akla gelmektedir. Bahsi geen yerli halklar, dorudan doruya Trk soylu olmasalar bile eldeki bulgular, bunlar ierisindeki baz katmanlarn dorudan Trklkle balantl olduuna iaret etmektedir.
196

BBLYOGRAFYA

Abrams, Elliot M., How the Maya Built Their World: Energetics and Ancient Architecture, University of Texas Press, Austin, 1994 Adams, Richard E. W. The Origins Of Maya Civilization. Albuquerque 1977 Adams, Richard E. W., Prehistoric Mesoamerica: Revised Edition, University of Oklahoma Press, Norman, 1991 Adams, Richard E.W., The Origins of Maya Civilization, University of New Mexico Press, Albuquerque, 1977 Adams, Richard E. W Los Orgenes de la Civilizacion Maya, Mexico, 1999 Agulera, Carmen, The Templo Mayor As a Dual Symbol of The Passing of Time, Estructuras Bipartitas En Mesoamerica, Ed. Rudolph Van Zantwijk. International Congress of Americanists, Isor, Amsterdam, 1988 Aguilera, Miguel Astor, Estudio de Santuarios de Cruz Parlante en Yucatn y Quintana Roo, Yucatn, Mxico, 2000 Aksan, Prof.Dr. Doan, Her Ynyle Dil Genel Dil Bilimi, TDK Yaynlar, Ankara, 1982 Allen, Paula Gunn, The Sacred Hoop: Recovering the Feminine in American Indian Traditions, Beacon Press, Boston, 1992 Anawalt, Patrca R., Indian Clothing Before Corts. University Of Oklahoma Pres, Norman, 1981 Anderson, Lloyd, Gods in the Mayan Codices: Their Iconography, Glyphic Names, and Attributes, Ecological Linguistics, Washington DC, 1997 Andrewms. E. Wylls Iv, E. Wyllys Andrews V., Excavations At Dzibilchaltun, Yucatn, Mexico, Middle American Research Instittute, Tulane Univercity, Yayn 48. New Orlans, 1980 Andrews, Anthony P. Maya Salt Production An Trade, Tucson, 1983 Anthony, Piers, Richard Gilliam, Tales from the Great Turtle: Fantasy in the Native American Tradition, New York, 1994 Antochiw, Michel, Knopf Guide, Route of the Mayas: Mexico, Belize, Guatemala, Honduras, El Salvador, Mexico, 1995 Arellano, Alfanso, The Mayas of The Classic Period, Mexico, 2000 Arellano, Antonio, Los Mayas Del Periodo Clasico, Mexico, 2005
197

Mayalar ve Trklk

Arguelles, Jose, The Mayan Factor: Path Beyond Technology Santiago, 1987 Arguelles, Jose, The Mayan Factor, Canada, 1987 Arguelles, Jose, The Mayan Factor: Path Beyond Technology, New Mexico, 1987 Ascher, Marcia, Ethnomathematics: A Multicultural View of Mathematical Ideas, California, 1991 Ascher, Marcia, Robert Ascher, Mathematics of the Incas: Code of the Quipu, New York, 1981 Aulie, H. Wilbur, Evelyn W. de Aulie, Diccionario Chol, Vocabularios Indigenas 21, Instituto Linguistico de Verano, A.C., Hidalgo, Mexico, 1978 Aulie, H. Wilburg, Evelyn W. de Aulie, Diccionario Chol-Espaol, Espaol-Chol. Series of indigenous vocabularies and dictionaries Mariano Silva y Aceves, no. 21, Instituto Lingstico de Verano, Mxico, 1978 Austin, Alfredo Lopez, Tomoanchan, Tlalocan: Places of Mist, University Press of Colorado, Colorado, 1997 Aven, Anthony, Edward E. Calnek, Horst Hartung, Myth, Environment and The Orientation of The Templo Mayor of Tenochtitlan, American Antiquity, 53. Cilt, 1988 Aven, Anthony, Empires Of Time: Calendars, Clocks, And Cultures. Londra, 1990 Aven, Anthony, Sharon Gbbs., On The Orientation Of Pre-Columbian Buildings n Central Mexic, American Antiquity 41. Cilt, 1976 Aveni, A. F., Archaeoastronomy in the New World, Cambridge University Press, Cambridge, 1982 Aveni, Anthony F., Skywatchers Of Ancient Mexico, Austin, 1980 Aveni, Anthony F., Archaeoastronomy in Pre-Columbian America, University of Texas Press, Austin, 1975 Aveni, Anthony F., Skywatchers of Ancient Mexico, University of Texas Press, Austin, 1980 Aveni, Anthony F., The Sky in Mayan Literature, Oxford University Press, Oxford, 1992 Aveni, Anthony, Between the Lines: The Mystery of the Giant Ground Drawings of Ancient Nasca, Peru, Uinversity of Texas Press, Austin, 2000 Aveni, Anthony, Conversing with the Planets, Times Books, New York, 1992 Aveni, Anthony, Empires of Time: Calendars, Clocks, and Cultures, New York, 1989 Aveni, Anthony, Stairways to the Stars: Skywatching in Three Great Ancient Cultures, John Wiley & Sons, Inc., New York, 1997 Ayda Adile, Les Etrusques etaient-ils des Turcs? Imprimerie Dauer, Paris, 1971 Ayda, Adile, Etrskler Trk m idiler?, Trk Kltrn Aratrma Enstits Yay., Ankara, 1974 Ayda, Adile, Trklerin lk Atalar, Ayyldz Matbaas, Ankara, 1987 Bard, Ellen T., The Drawings Of Shagns Primeros Memoriales: Structure And Style. University Of Oklahoma Pres, Norman, 1993 Baldwin, Neil, Legends of the Plumed Serpent: Biography of a Mexican God, Public Affairs, New York, 1998. Bancroft, Norman Hunt, Atlas Historco De Meso America: Olmecas, Toltecas, Mayas, Aztecas, Mexico, 2005 Baquedano, Elizabeth. Aztecs, Inca & Maya. New York: Knopf, 1993 Barlow, Robert H., The Titles Of Tetzcotzingo, Tlalocan 11 (2). Mexico City, 1946
198

Bibliyografya

Barnett, Jo Ellen, Times Pendulum, Harcourt Brace and Company, New York, 1998 Barrera, V. A., Dcconario Maya Cordemex Ediciones Cordemex, Merida, 1980 Barrera Fuentes, Florencio, Guia Museo Del Pueblo Maya De Dzibilchaltun, Mexico, 1994 Barrera Marn, Alfredo Barrera Vsquez, Rosa Mara Lpez Franco, Nomenclatura Etnobotnica Maya, Una interpretacmica. Instituto Nacional de Antropologa e Historia. Centro Regional del Suretse. Coleccin Cientfica 36.Etnologa. Mxico, 1976 Barrera Vsquez, Alfredo, Diccionario Maya Cordemex, Maya-Espaol, Espaol-Maya. Mrida, 1980 Barrera Vsquez, Alfredo, El Libro de los Cantares de Dzitbalch,. Una traduccin con notas y una introduccin. Serie Investigaciones, 9. Instituto Nacional de Antropologa e Historia. Mxico, 1965 Barrera Vsquez, Alfredo, Slva Rendn, El Libro de los Libros de Chilam Balam, Traduccin de sus textos paralelos basada en el estudio, cotejo y resonstruccin hechos por el primero, con introducciones y notas. Fondo de Cultura Econmica. (2a. ediciOn, 1963) Mxico, 1948 Barrera Vasquez. Alfredo - Sylvanus G. Morley. The Maya Chronicles, Carnegie Institution Of Washington, Contributions To American Anthropology And History. No 48. Washinton 1949 Bassie-Sweet, Karen, At the Edge of the World: Caves and Late Classic Maya World View, University of Oklahoma Press, Norman, 1996 Bassie-Sweet, Karen, From the Mouth of the Dark Cave: Commemorative Sculpture of the Late Classic Maya, University of Oklahoma Press, Norman, 1991 Bastarrachea Manzano, Juan Ramn, Ermilo Yah Pech, and Fidencio Briceo Chel, Diccionario bsico Espaol-Maya-Espaol. Maldonado Editores, Mrida, 1992 Bastarrachea Manzano, Juan Ramn, Vucabulario del Dialecto de Cob, Quintana Roo. Ms., 1975 Baudez, Calude-Franos - Perre Becqueln. Las Mayas. Paris 1984 Baudez, Claude-Francois, Maya Sculpture of Copan: The Iconography, University of Oklahoma Press, Norman, 1994 Baudez. Calude-Franos -Sydney Pcasso. Lost Cities Of The Maya. Londra - New York, 1992 Bauer, Brian S., David S. P. Dearborn, Astronomy and Empire in the Ancient Andes, University of Texas Press, Austin, 1995 Becker, Marshall, Moieties n Ancient Mesoamerica, American Indian Quarterly 2,1975 Becom, Jeffrey, Aberg, Sally Jean, Maya Color: The Painted Villages, New York, 1997 Beltrn De Santa Rosa, Pedro, Arte del Idioma Maya Reducido a Sucintas Reglas y Semilexicn Yucateco, Mrida. (La primera edicin se public en Mxico en 1746. De esta obra y de otras del mismo autor extract uan Po Prez las voces con que compuso una Coordinascin. Vase Prez, 1898), 1859 Bengtson, John D., Merrit Ruhlen, Global Etymologies, Merrit Ruhln,On The Origin of Languages, Studies in Linguistic Taxonomy, Stanforf University Pres, 1994; AJA mother, older female relative Afro-Asiatic: Omotic: Wolamo aj mother; Austronesian: Proto-Austronesian ajah father; Amerind: Proto-Uto_Aztecan je mother, Masaka: jaja older sister, Ticuna: jake old woman. Benson, Elizabeth P. - Gllett G. Grffn, Maya Iconograph. Princeton 1988.Berln Henrch. Eml Glifo Emblema En Las nscripciones Mayas. Journal De La Socit Des Amricanistes, Say 47, 1958, 111-19. s Benson, Elizabeth P., City-States Of The Maya: Art And Architecture, Denver, 1986
199

Mayalar ve Trklk

Benson, Elizabeth P., Mesoamerican Writing Systems: A Conference at Dumbarton Oaks, October 30th and 31st, 1971 Dumbarton Oaks Research Library and Collections, Washington, D. C., 1973 Benson, Elizabeth P., The Maya World. Gzden Geirilmi Bask. New York, 1977 Berdan, Frances F., Patrca R. Anawalt, The Codex Mendoza, 4 Cilt. University Of California Pres, Berkeley, 1993 Berdan, Frances F., Rchard E. Blanton, Elizabeth H. Boone, Mary G. Hodge, Mchael E. Smth, Emly Umberger, Aztec Imperial Strategies, Dumbarton Oaks, Washington D.C. 1996 Berdan, Frances, Ports Of Trade n Mesoamerica: A Reapprisal, Cultural Continuity n Mesoamerica, Lahey, 1978 Berlin, Heinrich, Notes on Glyph C of the Lunar Series at Palenque, Notes on Middle American Archaeology and Ethnology No. 24, November 10, 1943 Berlo, Janet C., Ruth B. Phillips, Native North American Art, Oxford University Press, Oxford, 1999 Bevington, Gary, Maya for Travelers and Students: A Guide to Language and Culture in Yucatan, University of Texas Press, Austin, 1995 Beyer, Hermann, Studies on the Inscriptions of Chichen Itza, Contributions to American Archaeology, Volume IV, No. 21, June, 1937 Berhorst, John, History And Mythology Of The Aztecs: The Codex Chimal Apoca, University Of Arizona Pres, Tucson, 1992 Bingham, Hiram, Lost City of the Incas: The Story of Machu Picchu and Its Builders, New York, 1948 Blackburn, Bonnie, Leofranc Holford-Strevens, The Oxford Companion to the Year: An Exploration of Calendar Customs and Time-Reckoning, Oxford University Press, Oxford, 1999 Blar, Robert And Refugo Vermont Salas, Spoken yucates Maya. Book 1, Lessons 1-12; Book 2, Lessons 13-18. Deportment of Anthropology, University of Chicago. Dos volmenes. 1965-7 Blar, Robert And Refugo Vermont Salas, Yucatec Maya-English Vocabulary. To accompany Spoken Yucaten Maya (Lessons 1-30). Microfilm Collection of manuscripts on American Indian Cultural Anthropology. Nos. 76-77. Series XII. University of Chicago Library, Chicago, Illinois. (2 vols (178, 180 pp.), Copia xerox amplificada.) 1970 Boas, F., Handbook of American Indian Languages, Part 1-2, Washington Goverment Printing Office, 1911-1912 Put I, VI. Boas. F., Teton sioux music., Journal of American Folk-Lore, vol. 38, 192 Bolio, Diaz Jose, The Mayan Magnfcent White Roads, Cancun, Mexico, 1983 Bolio, Diaz Jose, The Mayan Natural Pattern Of Culture, Merida, Mexico, 1984 Bolio, Jos Diaz, El Mayab Resplandeciente, Comercio 1984; Medalla Yucatn 1989 Bone, Elizabeth, Malinalco And The Lords Of Tenochtitlan The Art And Icoonography Of Late PostClassic Central Mexico, Washington D.C. 1982 Bonewitz, Ronald A., Profecia Maya, Diana/Mexico, 2002 Bonoe, Elizabeth, Dumberton Oaks, The Economics Of Aztec Luxury Trade And Tribute, The Aztec Templo Mayor, Washington D.C., 1986 Boone, Elzabeth. Migration Histories And Ritual Performance, To Change Place: Aztec Ritual Landscapes, University Pres Of Colorado, Niwot, Colorado, 1991
200

Bibliyografya

Boone, Elizabeth Hill and Walter D. Mignolo, Writing without Words, Duke University Press, Durham, 1994 Boone, Elizabeth Hill, Gordon R. Willey, The Southeast Classic Maya Zone, Dumbarton Oaks Research Library and Collection, Washington DC, 1988 Borah, Woodrow, Sherburne F. Cook. The Aboriginal Population Of Central Mexico On The Eve Of The Spanish Conquest, Ibero-Americana, Say 45. University Of California Pres, Berkeley, 1963 Borst, Arno, The Ordering of Time: From the Ancient Computus to the Modern Computer, University of Chicago Press, Chicago, 1993 Bourbon, Fabio, Las Ciudades Perdidas De Los Mayas, Guatemala, 1999 Bourbon, Fabio, The Los Cities Of The Mayas, Los Angeles, 2000 Bray, Warwick, Everyday Life of the Aztecs, Dorset Press, New York, 1968. Breasted, James Henry, Ancient Times: A History of the Early World: Second Edition, Revised and Largely Rewritten, Boston, 1944 Brennan, Martin, The Stones of Time: Calendars, Sundials, and Stone Chambers of Ancient Ireland, Inner Traditions International, Rochester, Vermont, 1994 Brennan, Martin. The Hidden Maya. Santa Fe: Bear & Company Publishing,1998 Bricker, Victoria R., Gabrielle Vail, Papers on the Madrid Codex, Middle American Research Institute Publication 56, Tulane University, New Orleans, 1998 Bricker, Victoria Reifler, Patricia A. Andrews, Supplement to the Handbook of Middle American Indians Volume Five: Epigraphy, University of Texas Press, Austin, 1992 Bricker, Victoria Reifler. Grammar Of Mayan Hieroglyphs. New Orleans, 1986 Bricker, Victoria Reifler., A Grammar of Mayan Hieroglyphs, Middle American Research Institute Publication 56, Tulane University, New Orleans, 1986 Bricker, Victoria Reifler., A Reading for the Penis-Manikin Glyph and its Variants, Research Reports on Ancient Maya Writing No. 38, Center for Maya Research, Washington DC, 1992 Bricker, Victoria Reifler., Landas Second Grapheme for u, Research Reports on Ancient Maya Writing No. 9, Center for Maya Research, Washington DC, 1987 Bricker, Victoria, A Grammar of Maya Hieroglyphs. Middle American Research Institute, Publication 56. New Orleans: Tulane University, 1986 Broda, Johanna. The Provenance Of The Offerings: Tribute And Cosmovison, The Aztec Templo Mayor, Washington D.C. 1987 Brotherston, Gordon, Image of the New World, Thames and Hudson, London, 1979 Brumpel, Elizabeth J., Specialization, Market Exchange, And The Aztec State: A View From Huexotla, Current Anthropogy 21, 1980 Brunhouse, Robert L., William E. Gates, Chapter 6 in Pursuit of the Ancient Maya: Some Archaeologists of Yesterday, University of New Mexico Press, Albuquerque, 1975 Brunhouse, Robert L., En Busca De Los Mayas, Mexico, 1995 Brunhouse, Robert L., In Search of the Maya, Ballantine, New York, 1973 Bustos, Gerardo, Libro de las descripciones, Mxico D.F.: Universidad Nacional Autnoma de Mxico, 1988
201

Mayalar ve Trklk

Calnek, Edward E. Settlement Patterns And Chinampa Agriculture n Tenochtitlan, American Antiquity, 37. Cilt, 1. Say, 1972 Canby, Peter, The Heart of the Sky: Travels Among the Maya, New York, 1992 Cantaneda, Luis, Mayab Donde La Piedra Se Hizo Poesia, Mexico, 1980-2001 Capitaine, Fernando Winfield, La Estela 1 de La Mojarra, Veracruz, Mexico, Research Reports on Ancient Maya Writing No. 16, Center for Maya Research, Washington DC, 1988 Caraway, Caren, The Mayan Design Book, Stemmer House Publishers, Inc., Owings Mills, Maryland, 1981 Carmack, Robert M. Quichean Civilization. Berkeley- Los Angeles, 1973 Carmack. Robert M, The Quich Maya Of Utatln. Norman, 1981 Carmack. Robert M., The Maya Indians And The Guatemalan Crisis, Norman, 1985 Carmchael, Elizabeth, Turquoise Mosaics From Mexico, Trustees Of The British Museum, Londra, 1970 Carr, Robert F., James E. Hazard Map Of The Ruins Of Tikal, El Petn, Guatemala , Tikal Reports No: I1. Philadelphia, 1961 Carrasco, Davd, To Change Place: Aztec Ceremonial Landscapes, The University Of Colorado Pres, Boulder, 1991 Carrasco, David, Eduardo Matos Moctezuma, Moctezumas Sky: Aztec Astronomy and Ritual, Moctezumas Mexico: Visions Of The Aztec World, University Pres Of Colorado, Niwot, Colorado, 1991 Carrasco, David, Religions of Mesoamerica, Harper & Row, San Francisco, 1990 Carrasco, David, The Sacred Landscape Of Aztec Calendar Festivals: Myth, Nature, And Society, To Change Place: Aztec Ritual Landscapes,University Pres Of Colorado, Niwot, Colorado, 1991 Carrasco, Pedro ., Johanna Broda, Estratificacion Social En La Mesoamerica Prehispanica, nstituto Nacional de Antropologia E Historia, Mexico City, 1976 Carrasco, Pedro, Social Organization Of Ancient Mexico, Handbook Of Middle American Indians, 10.Cilt, Archaeology Of Northern Mesoamerica, University Of Texas Pres, Austin, 1971 Carrasco., David, Mapping The Ritual Landscape: Dept Payment To Tlaloc During The Month Of Atlcahualc To Change Place: Aztec Ritual Landscapes, University Pres Of Colorado, Niwot, Colorado, 1992 Carrllo y Ancona, Crescencio, Disertacin sobre la Historia de la Lengua Maya o Yucateca, Mrida, Yucatn, Mxico, 1937 Caso, Alfonso, Calendrical Systems of Central Mexico, in Handbook of Middle American Indians, ed., Robert Wauchope, Archaeology of Northern Mesoamerica, ed., Gordon Willey, Chapter 13. University of Texas Press, Austin, 1965 Caso, Alfonso, The Aztecs: People of the Sun, University of Oklahoma Press, Norman, 1958 Castaneda, Quetzil E., In the Museum of Maya Culture: Touring Chichen Itza, University of Minnesota Press, Minneapolis, 1996. Castillo, A. Benavides, Los ltimos Reinos Mayas, CNcA, Mxico, 1998 Catherwood, Frederick, Descubrendo A Los Mayas, Palenque, 1934
202

Bibliyografya

Catherwood, Stephens, Imagenes Del Arte Maya I / Inedto (Ltografas), Mexico, 2004 Caudet, Yarza Francisco, Leyendas Mayas y Aztecas (Zugarto Ediciones), Madrid, 1996 Center for Maya Research, Quality and Quantity in Glyphic Nouns and Adjectives. In Research Reports on Ancient Maya Writing 47. Washington, 2001 Ceram, C.W., The First American: A Story of American Archaeology, Mentor, New York, 1971 Chamberlan, Robert S. The Conquest And Colonization Of Yucatn. Carnegie Institution Of Washington Yayn 582. Washington, 1948 Charlton, Thomas H., Deborah L. Nchols Ve Cyntha Ots Charlton. Aztec Craft Production And Specialization: Archaeological Evidence From The City-State Of Otumba, Mexico, World Archaeology 25, 1991 Charnay, Desir, Al Pais De Los Mayas, Yucatan, Mexco, 1996-2004 Chase, Arlen F., Nikolai Grube, Diane Z. Chase, Three Terminal Classic Monuments from Caracol, Belize, Research Reports on Ancient Maya Writing No. 36, Center for Maya Research, Washington DC, 1991 Chase, Arlen F., Prudence M. Rce, The Lowland Maya Postclassic, Austin, 1985 Chase, Diane Z., Arlen F. Chase, Mesoamerican Elites: An Archaeological Assessment, University of Oklahoma Press, Norman, 1992 Chmalpahin, Domngo Francsco de San Anton Munn, Relaciones Originales de Chalco Amequemecan, Mexico City, 1965 Chouinard, Jeffrey, Mouths of Stone: Stories of the Ancient Maya from Newly Deciphered Inscriptions and Recent Archaeological Discoveries, Carolina Academic Press, Durham, North Carolina, 1995 Ciaramella, Mary A., The Weavers in the Codices, Research Reports on Ancient Maya Writing No. 44, Center for Maya Research, Washington DC, 1999 Clancy, Flora Simmons, Sculpture in the Ancient Maya Plaze: The Early Classic Period, University of New Mexico Press, Albuquerque, 1999. Clancy, Flore S., - Peter D. Harrson (Edl.)Vision And Revision n Maya Studies. Albuquerque, 1990 Clark, John E. The Beginnings Of Mesoamerica: Apologia For Thi Soconusco Early Formative, The Formation Of Complex Society n Southeastern Mesoamerica, Ed. W.R. Fowler, Jr., 13-26. Boca Raton, 1991 Cleland, Charles E., The Role Of Chinampa Agrculture n The Food Sfpply Of Tenochitlan, Cultural Change And Contnuty, Academc Pres, Albuquerque, 1976 Clendnnen, Inga, Aztecs: An Interpretation, Cambridge University Pres, Cambridge Ve New York, 1991 Clendinnen, Inga, Alan Knight, Ambivalent Conquests: Maya and Spaniard in Yucatan, 1517-1570, (Cambridge Latin American Studies), Cambridge, 1998 Closs, Michael P., Bilingual Glyphs, Research Reports on Ancient Maya Writing No. 12, Center for Maya Research, Washington DC, 1987 Closs, Michael P., I Am a kahal; My Parents Were Scribes, Research Reports on Ancient Maya Writing No. 39, Center for Maya Research, Washington DC, 1992.
203

Mayalar ve Trklk

Closs, Michael P., Native American Mathematics, University of Texas Press, Austin, 1986 Closs, Michael P., The Hieroglyphic Text of Stela 9, Lamanai, Belize, Research Reports on Ancient Maya Writing No. 21, Center for Maya Research, Washington DC, 1988 Coe, Mchael D, Early Steps n The Evolution Of Maya Writing. Origins Of Religious Art And Iconography n Preclassic Mesoamerica, Ed. H. B.Nicholson, 107-22. Los Angeles 1976. Coe, Mchael D, Breaking The Maya Code, Londra - New York 1992 Coe, Mchael D, Excavations n The Great Palaza, North Terrace And North Acropolis Of Tikal. C.6, Tikal Raporu No.14. University Museum. Philadelphia, 1990 Coe, Mchael D. El Descframento De Los Glfos Mayas, Colombia, 1995 Coe, Mchael D., - Justn Kerr. The Art Of The Maya Scribe. Londra 1997, New York 1998 Coe, Mchael D., Wllam Tikal, A Handbook Of The Ancient Maya Ruins, Philadelphia, 1967 Coe, Mchael D.,Kent V. Flannery. Early Cultures And Human Ecology n South Coastal Guatemala. Washington 1967 Coe, Michael D., Breakng The Maya Code, Emeritus Of Anthropology And Curator Emeritus n The Peabody Museum Of Natural History At Yale University, 1999 Coe, Michael D., Americas First Civilization: Discovering the Olmec, New York, 1968. Coe, Michael D., Breaking the Maya Code, Revised, Thames and Hudson, London, 1999 Coe, Michael D., Breaking the Maya Code, Thames and Hudson, London, 1992. Coe, Michael D., Justin Kerr, The Art of the Maya Scribe, Abrams, New York, 1998 Coe, Michael D., Mayalar, (ev. Meltem zdemir) Arkada Yay., Ankara, 2002, 35. s Coe, Michael D., Mexico: From the Olmecs to the Aztecs: Fourth Edition, Fully Revised and Expanded, Thames and Hudson, London, 1994 Coe, Michael D., The Maya Scribe and His World, The Grolier Club, New York, 1973. Coe, Michael D., The Maya, Mexico, 2005 Coe, Michael D., The Maya: 4th Edition, Fully Revised, Thames and Hudson, London, 1987 Coe, Michael D., The Maya: 5th Edition, Fully Revised and Expanded, Thames and Hudson, London, 1993 Coe, Michael D., The Royal Fifth: Earliest Notices of Maya Writing, Research Reports on Ancient Maya Writing No. 28, Center for Maya Research, Washington DC, 1989 Coe, Michael, Dean Snow, Elizabeth Benson, Atlas of Ancient America, New York, 1986 Coe, Sophie D., Americas First Cuisines, University of Texas Press, Austin, 1994 Coe, Sophie D., Michael D. Coe, The True History of Chocolate, London, 1996 Coggns, Clemency C.- Orrn C. Shank (Edl.) Cenote Of Sacrifice: Maya Treasures From The Sacred Well At Chichen Itza, Austin, 1984 Colby, Benjamin N.,Lore M.Colby. The Daykeeper: The Life And Discourse Of An Ixil Diviner. Cambridge, 1981 Correas, Maestro Gonzalo, Vocabulario de Refranes y Frases Proverbiales y otras Frmulas comunes de la Lengua Castellana, Madrid, 1924 Cotterell, Glbert, Las Profecas Mayas, Mexico, 1998
204

Bibliyografya

Coulter, Laurie, Secrets in Stone (All About Maya Hieroglyphs), Mexico, 2001 Coveney, Peter, Roger Highfield, The Arrow of Time: A Voyage Through Science to Solve Times Greatest Mystery, Fawcett Columbine, New York, 1990 Covo Javier Torres, Leyendas Mayas, Colombia, 1958 Covo Javier Torres, Calendario Maya, Cartagena, Colombia, 1958 Covo Javier Torres, Los Mayas En Las Rocas, Colombia, 1958 Covo Javier Torres, Los Mayas, Mexico, 2002 Covo Javier Torres, Maya Sutra, Colombia, 1958 Covo, Javier Tones, The Mayas (On The Rocks), Merida, Yucatan, 1987 Covo, Javier Torres, Los Dioses Mayas Colombia, 1958 Crandell, Rachel, Hands of The Maya, Mexico, 2002 Crump, Thomas, The Anthropology of Numbers, Cambridge University Press, Cambridge, 1990 Culbert, T. Patrck, Maya Civilization Washington, D.C., 1993 Culbert, T. Patrck. The Ceramics of Tikal. University Museum, University of Pennslvania. Philadelphia 1993 Culbert, T. Patrick, Classic Maya Political History: Hieroglyphic and Archaeological Evidence, Cambridge University Press, Cambridge, 1991 Culbert, T. Patrick, The Classic Maya Collapse, University of New Mexico Press, Albuquerque, 1973 Culbert, T. Patrick, The Lost Civilization: The Story of the Classic Maya, New York, 1974 Curts Jason H., Davd A. Hodell - Mark Brenner, Climate Variability On The Yucatan Peninsula (Mexico) During The Past 3500 Years, and mplications For Maya Cultural Evolution, Quaternary Research, 46. 1996 Cyntha Ots Charlton, Aztec Craft Production And Specialization: Archaeological Evidence From The City-State Of Otumba, Mexico, World Archaeology 25, 1991 Damba-Rincine, A. P., , Moskva, 1960 Danen, Eln C., Robert J. Sharer (Edl.). New Theories On The Ancient Maya, Philadelphia, 1992 Daves, Ngel,. The Toltecs Until The Fall Of Tula, University Of Oklahoma Pres, Norman, 19971 Davies, W. V., Egyptian Hieroglyphs, University of California Press, Berkeley, 1987 Davoust, Michel, Lcriture Maya: et Son Dchiffrement, CNRS Editions, Paris, 1995 De la Garza, Mercedes, Matha Ilia Njera, Religion Maya (Eir-02) Trotta, 2002 Deetz, James, Mans Imprint from the Past: Readings in the Methods of Archaeology Little, Boston, 1971 Delgado, Jim, Insiders Choice: Discovering the Maya, Arizona, 2005 Demarest, Arthur A. and Geoffrey W., Ideology and Pre-Columbian Civilizations, School of American Research Press, Santa Fe, New Mexico, 1992 Demetrio, Sodi M., Asi Vivieron los Mayas, Panorama Pub. Co. 1997; Mxico, D.F.: Panorama Editorial, 1983. Dennis, George, The Cities and Cemeteries of Etruria, Londra, 1848 (Romence: Moroanu, Ersla, Lumea etruscilor, 2.c, Bucureti,1982).
205

Mayalar ve Trklk

Densimare. Fr., The Rhytm of Sioux and Kippewa Music, - Art and Archeology, vol.IX. 1925 Dershowitz, Nachum, Edward M. Reingold, Calendrical Calculations, Cambridge University Press, Cambridge, 1997 Desmond, Lawrence Gustave and Phyllis Mauch Messenger, A Dream of Maya: Augustus and Alice Le Plongeon in Nineteenth-Century Yucatan, University of New Mexico Press, Albuquerque, 1988. Deuel, Leo, Conquistadors without Swords: Archaeologists in the Americas, New York, 1967 Dbble, Charles E., Cdice Xolotl, 2.Bas. 2.Cilt. Universidad Nacional Autnoma De Mxico, Mexico City, 1980 Dehl, Rchard, Janet Berlo, Mesoamerica After The Decline Of Teotibuacan, Ad 700-900. Dumbarton Oaks, Washington D.C., 1989 Diaz Boio, Jose, Why The Rattlesn Ake in Mayan Civilization, Mexico, 1998 Diaz Bolio, Jose, Origen De La Cronologia Maya, Mrida, 1980 Diaz Bolio, Jose, Origen Del Arte Maya, Mrida, 1980 Diaz del Castillo, Bernal, The Discovery and Conquest of Mexico: 1517-1521, Farrar, Straus and Cudahy, New York, 1956 Diaz, Gisele, Alan Rodgers, The Codex Borgia: A Full-Color Restoration of the Ancient Mexican Manuscript, Dover, New York, 1993 Diego, De Landa, Los Mayas De Yucatan, Mxico, 1994 Diker, Selahi Anadoluda On Bin Yl, Trk Dilinin Be Bin Yl, zmir, 2000, 124. s. Dilaar, A., Atatrk ve Trk Dili, TDK Yaynlar, 1963, s. 41-52 Dilworth, Leah, Imagining Indians of the Southwest: Persistent Visions of a Primitive Past, Smithsonian Institution Press, Washington DC, 1996. Doan, Yard. Do. Dr. smail, Dou Avrupadaki Gktrk (Runik) aretli Eserler Albm, TDK Yaynlar, Ankara, 2000, Futhark Blm Doru, Prof. Dr. Abdlmecit, Trkiyede Kzlderili Dilinde ve Kzlderili Kabile Adlarn Andran Yer Adlar, Milli Trkoloji Kongresi 1981, stanbul Duffett-Smitth, Astronomy with Your Personal Computer, Cambridge University Press, Cambridge, 1985 Duffett-Smitth, Practical Astronomy with Your Calculator: Second Edition, Cambridge University Press, Cambridge, 1979, 1982 Durn, Diego, The Aztecs: The History Of The Indies Of New Spain (1581), New York, 1964 Eastman, M., Dahcotoh, or life and legends of the Sioux, New York, John Wiley 1848 Eastmann. M., Dahcotah, or life and legends of Sioux, New York, John Wiley, 1849 Ediciones, Monclem, Guia Los Mayas,Mxico, 1993 Edmonson, Munro S., Heaven Born Merida and Its Destiny: The Book of Chilam Balam of Chumayel, University of Texas Press, Austin, 1986 Edmonson, Munro S., The Ancient Future of the Itza: The Book of Chilam Balam of Tizimin, University of Texas Press, Austin, 1982
206

Bibliyografya

Edmonson, Munro S., The Book of the Year: Middle American Calendrical Systems, University of Utah Press, Salt Lake City, 1988. Ehrich, Robert W., Relative Chronologies in Old World Archaeology, University of Chicago Press, Chicago, 1954 Eldredge, Niles, Time Frames: The Rethinking of Darwinian Evolution and the Theory of Punctuated Equilibria, New York, 1985 Ellwood, Robert, The Feast Of Kingship, Sophia University Pres, Tokyo, 1978 Enrique, Jimnez Lpez, Leyendas y Cuentos Contemporaneos Del Mayab, Mexico, 2004 Erdoes, Richard, Alfonso Ortiz, American Indian Myths and Legends, Pantheon Books, New York, 1984 Eren, Prof. DR. Hasan, Anadolu Azlarnda Rumca, slavca ve Arapa Kelimeler, TDAY, 1960, Ankara Euw, Eric, Corpus of Maya Hieroglphic Inscriptions: Volume 4, Part 1, Itzimte, Pixoy, Tzum, Peabody Museum of Archaeology and Ethnology, Harvard University Press, Cambridge, Massachusetts, 1977 Euw, Eric, Corpus of Maya Hieroglphic Inscriptions: Volume 5, Part 1, Xultun, Peabody Museum of Archaeology and Ethnology, Harvard University Press, Cambridge, Massachusetts, 1978 Euw, Eric, Ian Graham, Corpus of Maya Hieroglphic Inscriptions: Volume 5, Part 2, Xultun, La Honradez, Uaxactun, Peabody Museum of Archaeology and Ethnology, Harvard University Press, Cambridge, Massachusetts, 1984 Evans, Susan T., Excavations At Cihuatecpan, An Aztec Village n The Teotihuacan Valley, Vanderbilt University Publications n Antropology, No. 36, Deparment Of Anthropology, Vanderbilt University, Nashville, 1988 Fagan, Brian M., Kingdoms of Gold, Kingdoms of Jade: The Americas Before Columbus, London, 1991 Fagan, Brian M.,, Elusive Treasure: The Story of Early Archaeologists in the Americas, Scribners, New York, 1977 Fahsen, Federico, A Glyph for Self-Sacrifice in Several Maya Inscriptions, Research Reports on Ancient Maya Writing No. 11, Center for Maya Research, Washington DC, 1987 Fahsen, Federico, A New Early Classic Text from Tikal, Research Reports on Ancient Maya Writing No. 17, Center for Maya Research, Washington DC, 1988 Farriss, Nancy M., Maya Society Under Colonial Rule, Princeton University Press, Princeton, New Jersey, 1984 Fash, Wllam L., Warrions Ond Kings: The City Of Copn And The Ancient Maya. Londra - New York, 1991 Fash, William L., Scribes, Warriors and Kings: The City of Copan and the Ancient Maya, London, 1991 Feldman, Lawrence H. Inside A Mexica Market, Mesoamerican Communication Routes And Cultural Contacts, New World Archaeological Foundation Papers, No. 40, Provo, Utah, 1978 Ferguson, Wllam M., John Q. Royce, Maya Ruins Of Mexico n Color, Oklahoma, 1977, Albuquerque 1984
207

Mayalar ve Trklk

Ferguson, William M. and Arthur H. Rohn, Mesoamericas Ancient Cities, University Press of Colorado, Niwot, Colorado, 1990. Ferguson, William M., and John Q. Royce, Maya Ruins of Mexico in Color, University of Oklahoma Press, Norman, 1977 Fernandez, Adela, Pre-Hispanic Gods of Mexico: Myths and Deities from Nahuatl Mythology, Panorama, Mexico City, Mexico, 1984 Fernndez, Justno, Coatlicue, Estetica Del Arte ndigena Antigua, Centro de Estudios Filosficos, Mexico City, 1959 Fischer, Steven Roger, Glyph Breaker, Copernicus, New York, 1997 Fisher, Leonard Everett, Gods And Goddesses of The Ancient Maya, New York, 1999 Fisher, Leonard Everett, Calendar Art, Four Winds Press, New York, 1987 Flannery, Kent V., Joyce Marcus, The Cloud People, Academic Pres, New York, 1983 Flannery, Kent V., Maya Subsistence, New York, 1982 Fox, John W., Quich Conquest: Centralism And Regionalism n Highland Guatemalan State Development, Albuquerque, 1978 Frankfort, Henri, Kingship And The Gods, University Of Chicago Pres, Chicago, 1948 Fraser, J. T., N. Lawrence, F. C. Haber, Time, Science, and Society in China and the West: The Study of Time V, University of Massachusetts Press, Amherst, 1986. Fraser, J. T., Of Time, Passion, and Knowledge: Revised Edition, Princeton University Press, Princeton, New Jersey, 1975, 1990 Fraser, J. T., Time: The Familiar Stranger, University of Massachusetts Press, Amherst, 1987 Fredel, Davd, Lnda Schele, Joy Parker, Maya Cosmos: Three Thousand Years On The Shamans Path, New York, 1993 Friedrich, Johannes, Extinct Languages, New York, 1957 Frumker, Bruce, Nights Errant: A Look at Wayward Lords of the Night, Research Reports on Ancient Maya Writing No. 43, Center for Maya Research, Washington DC, 1999 Fulton, Charles C., Did the Maya have a Zero? The Meanings of our Zero and the Maya Zero Symbols, Notes on Middle American Archaeology and Ethnology No. 90, April 8, 1948 Fulton, Charles C., Elements of Maya Arithmetic with Particular Attention to the Calendar, Notes on Middle American Archaeology and Ethnology No. 85, November 24, 1947 Furst, Jill Leslie McKeever, The Natural History of the Soul in Ancient Mexico, Yale University Press, London, 1995 Gallenkamp, Charles, Maya: The Riddle and Rediscovery of a Lost Civilization, Viking, New York, 1985 Gallenkamp, Charles, Regina Elise Johnson, Maya: Treasures of an Ancient Civilization, Abrams, New York, 1985. Gallenkapm, Charles, Maya, New York, 1985 Gann, Thomas, Mystery Cities Of The Maya, London, 1997 Gann, Thomas, W. F., The Maya Indians of Southern Yucatan and Northern British Honduras, Bureau of American Ethnology. Bulletin 64, Washington, 1918
208

Bibliyografya

Garibay, Angel M., Historia de las Indias de Nueva Espana e Islas de Tierra Firme, Mexico City, 1967 Gates, William E., Commentary Upon the Maya-Tzental Perez Codex, in Papers of the Peabody Museum of American Archaeology and Ethnology, Harvard University, Vol. VI, no. 1, Peabody Museum, 1910 Gates, William E., An Outline Dictionary of Maya Glyphs, Dover, New York, 1978 Gates, William, An outline dictionary of Maya glyphs, with a concordance and analysis of their relationships, Baltimore, 1931 Gaumer, George F., Monografia de las Mamferos de Yucatn. Secretara de Fomento. Mxico, 1917 Gaur, Albertine, A History of Writing: Revised Edition, Abbeville, New York, 1992 Robinson, Andrew, The Story of Writing: Alphabets, Hieroglyphs and Pictograms, Thames and Hudson, London, 1995 Gennep, Arnold, The Rites Of Passage. University Of Chicag Pres, Chicago, 1960 Gerlach, Nancy, Gerlach, Jeffrey, Foods of the Maya: A Taste of the Yucatan, University of New Mexico Press, 2002 Gerson, Sara de Goldsmit, Shulamit Goldsmit, Bruno Lopez, La Civilizacion Maya, Mexico, 1988 Gbson, Charles, Structure Of The Aztec Empire, Handbook Of Middle American Indians, 10.Cilt. University Of Texas Pres, Austin, 1971 Gllespe, Susan, The Aztec Kings, University Of Arizona Pres, Tucson, 1989 Gllmor, Frances, Flute Of The Smoking Mirror: A Portrait of Nezahualcoyatl. Poet-King of The Aztecs, nversity of New Mexico Pres, Ambuquerque, 1949 Gilbert, Adrian, Maurice Cotterell, The Mayan Prophecies: Unlocking the Secrets of a Lost Civilization, Mexico, 1996 Gillette, Douglas, The Lost Resurrection Teachings of the Ancient Maya, Bantam, New York, 1997 Gillings, R. J., The Mathematics of Ancient Egypt, in Dictionary of Scientific Biography, Vol. 15, Supplement 1 (1978), Scribners, New York, 1978 Goetz, Delia, Sylvanus Griswold Morley, Adrian Recinos, Popol Vuh: The Sacred Book of the Ancient Quiche Maya, University of Oklahoma Press, Norman, 1950 Gossen, Gary H. Telling Maya Tales: Tzotzil Identities in Modern Mexico, Routledge, New York, 1999 Gould, Stephen Jay, Times Arrow, Times Cycle: Myth and Metaphor in the Discovery of Geological Time, Harvard University Press, Cambridge, Massachusetts, 1987 Graham, Ian, Corpus of Maya Hieroglphic Inscriptions: Volume 1, Introduction to the Corpus, Peabody Museum of Archaeology and Ethnology, Harvard University Press, Cambridge, Massachusetts, 1975 Graham, Ian, Corpus of Maya Hieroglphic Inscriptions: Volume 2, Part 1, Naranjo, Peabody Museum of Archaeology and Ethnology, Harvard University Press, Cambridge, Massachusetts, 1975 Graham, Ian, Corpus of Maya Hieroglphic Inscriptions: Volume 2, Part 2, Naranjo, Chunhuitz, Xunantunich, Peabody Museum of Archaeology and Ethnology, Harvard University Press, Cambridge, Massachusetts, 1978
209

Mayalar ve Trklk

Graham, Ian, Corpus of Maya Hieroglphic Inscriptions: Volume 2, Part 3, Ixkun, Ucanal, Ixtutz, Naranjo, Peabody Museum of Archaeology and Ethnology, Harvard University Press, Cambridge, Massachusetts, 1980 Graham, Ian, Corpus of Maya Hieroglphic Inscriptions: Volume 3, Part 2, Yaxchilan, Peabody Museum of Archaeology and Ethnology, Harvard University Press, Cambridge, Massachusetts, 1979 Graham, Ian, Corpus of Maya Hieroglphic Inscriptions: Volume 5, Part 3, Uaxactun, Peabody Museum of Archaeology and Ethnology, Harvard University Press, Cambridge, Massachusetts, 1986 Graham, Ian, The Art of Maya Hieroglyphic Writing: January 28March 28, 1971, An Exhibition, Harvard University Printing Office, Cambridge, Massachusetts, 1971 Griffin-Pierce, Trudy, Earth is My Mother, Sky is My Father: Space, Time and Astronomy in Navajo Sandpainting, University of New Mexico Press, Albuquerque, 1992 Grube, Nkola, Lnda Schele, The Work-Book For The Xx Th Maya Hieroglyphic Workshop At Texas, Austin, 1995 Grube, Nikola, Die Entwicklung Der Mayaschrift. Acta Mesoamericana, Band 3. Berlin, 1990 Grube, Nikola, Werner Nahm. A Census Of Xibalb: A Complete nventory Of Way Characters On Maya Seramics The Maya Vase Book, No.4, New York, 1994 Grube, Nikolai, David Stuart, Observations of T110 as the Syllable ko, Research Reports on Ancient Maya Writing No. 8, Center for Maya Research, Washington DC, 1987. Grube, Nikolai, Maya, Cambridge, 1995 Grube, Nikolai, Notes on the Reading of Affix T142, Research Reports on Ancient Maya Writing No. 4, Center for Maya Research, Washington DC, 1987 Grube, Nikolai, Werner Naum, A Sign for the Syllable mi, Research Reports on Ancient Maya Writing No. 33, Center for Maya Research, Washington DC, 1990 Guthe, Carl E., A Possible Solution of the Number Series on Pages 51 to 58 of the Dresden Codex, in Papers of the Peabody Museum of American Archaeology and Ethnology, Harvard University, Vol. VI, no. 2, Peabody Museum, 1921 Guzmn, Eulala, Cartas a Alfredo Barrera Vsquez, Referentes al Vocabulario de Viena, 1937 Glsevin, Prof. Dr. Grer, Trk Dilinde Bir Kelime Ba nsz zerine, TDAY Belleten 1987, TDK Yaymlar, Ankara, 1992, Glsevin, Prof. Dr. Grer, Trkiye Trkesi Azlarndaki h- Sesi zerine, TDAY Belleten 2001/I-II, TDK Yaymlar, Ankara 2003 Haceminolu, Prof. Dr. Necmettin, Yap Bakmndan Trk Dilinde Fiiller, Cnk Yaynlar, stanbul, 1984 Hadingham, Evan, Early Man and the Cosmos, University of Oklahoma Press, Norman, 1984 Hagen, Victor Wolfgang World of the Maya, New York, 1960. Hagen, Victor Wolfgang, The Ancient Sun Kingdoms of the Americas: Aztec, Maya, Inca, Cleveland, 1961 Hagen, Victor Wolfgang., The Aztec: Man and Tribe, New York, 1958 Hamilton, Lyn, The Xibalba Murders, Berkley, New York, 1997 Hammond, Norman, Ancient Maya Civilization, New Brunswick And Cambridge, ngiltere 1982
210

Bibliyografya

Hammond, Norman, Sheena Howarth, Addendum to RRAMW 40: The Discovery, Exploration, and Monuments of Num Li Punit, Belize, Research Reports on Ancient Maya Writing No. 40a, Center for Maya Research, Washington DC, 1999 Hammond, Norman, Social Process n Maya Prehistory, Londra - New York, 1977 Hammond, Norman, The Sun Also Rises: Iconographic Syntax of the Pomona Flare, Research Reports on Ancient Maya Writing No. 7, Center for Maya Research, Washington DC, 1987. Hancock, Graham, Santha Faiia, Heavens Mirror: Quest for the Lost Civilization, Crown, New York, 1998 Hank, Wllam P., Don S. Rca, Word And Image n Maya Cultere, Salt Lake City, 1989 Hansen, Rchard D., El Procesu Cultural De Nakb Y El rea Del Petn Nord-Central: Las pocas Tempranas V Simposio De Investigaciones En Guatemala, 81-96, Guatemala,1992 Hansen, Richard D., An Early Maya Text from El Mirador, Guatemala, Research Reports on Ancient Maya Writing No. 37, Center for Maya Research, Washington DC, 1991 Hardoy, Jorge E., Pre-Columbian Cities, trans. Judith Thorne, Walker, New York, 1964 Harrson, Peter D., B. L., Turner H., Pre-Hispanic Maya Agriculture, Albuquerque, 1978 Harrson, Peter D., Tikal, City Of Lords, Londra - New York, 1999 Harris, John F. and Stephen K. Stearns, Understanding Maya Inscriptions: A Hieroglyph Handbook, Second Revised Edition, The University of Pennsylvania Museum of Archaeology and Anthropology, Philadelphia, 1997 Harris, John F., A Resource Bibliography for the Decipherment of Maya Hieroglyphs and New Maya Hieroglyph Readings, The University of Pennsylvania Museum of Archaeology and Anthropology, Philadelphia, 1994 Harris, John F., A Supplement to Understanding Maya Inscriptions: New and Recent Maya Hieroglyph Readings, The University of Pennsylvania Museum of Archaeology and Anthropology, Philadelphia, 1993 Harris, John F., Stephen K. Stearns, Understanding Maya Inscriptions: A Hieroglyph Handbook, The University of Pennsylvania Museum of Archaeology and Anthropology, Philadelphia, 1992. Harvey, Herbert R., Architecure And Authority n An Aztec Village: From And Function Of The Tecpan, Land And Politics n The Valley Of Mexico, University Of New Mexico Pres, Albuquerque, 1991 Hassarik, B., The Sioux life and customes of Warrior Society, Oklahomo Norman, Univestiy of Oklahoma Pres, 1964 Hassng, Ross, Aztec Warfare, University of Oklahoma Pres, Norman, 1988 Hatipolu, Prof. Dr. Vecihe, Trkenin Ekleri, TDK yaynlar, Ankara, 1981 Hawkins, Gerald S., Beyond Stonehenge, Dorset Press, New York, 1973 Hawkins, Gerald S., John B. White, Stonehenge Decoded, Dell, New York, 1965 Hay, Clarence L., Ralph L. Linton, Samuel K. Lothrop, Harry L. Shapiro, George C. Vaillant, The Maya and Their Neighbors: Essays on Middle American Anthropology and Archaeology, New York, 1940 Healan, Dan M., Tula Of The Toltecs, University of Lowva Pres, Iowa City, 1989
211

Mayalar ve Trklk

Helmuth, Ncholas M., Tikal, Copn Travel Guide, St. Louis 1978 Henderson, John S., The World of the Ancient Maya, Cornell University Press, Ithaca, New York, 1981 Heyden, Doris, Fernando Horcasitas, Book Of The Gods And Rites And The Ancient Calendar, University Of Oklahoma Pres, Norman, 1971 Highwater, Jamake, Arts of the Indian Americas, Harper and Row, New York, 1983 Hodge, Mary G., Michael E. Smith, Economies And Polities n Aztec-Period Morelos: Ethnohistoric Overview Economies And Polities n The Aztec Realm, Institute For Mesoamerican Studies, Albany, 1994 Hofling, Charles, and Flix Tesucn, Itzaj Maya-Spanish-English Dictionary. Diccionario Maya ItzajEspaol-Ingls. The University of Utah Press, Salt Lake City, 1997 Houston, Stephen D., Hieroglyphs and History at Dos Pilas: Dynastic Politics of the Classic Maya, University of Texas Press, Austin, 1993. Houston, Stephen D., John Robertson, and David Stuart, The Language of Classic Maya Inscriptions. In Current Anthropology 41(3): 321-356., 2000 Houston, Stephen D., Maya Glyphs, Londra 1989 Houston, Stephen D., Problematic Emblem Glyphs: Examples from Altar de Sacrificios, El Chorro, Rio Azul, and Xultun, Research Reports on Ancient Maya Writing No. 3, Center for Maya Research, Washington DC, 1986 Houston, Stephen D., Reading the Past: Maya Glyphs, University of California Press/British Museum1989. Houston, Stephen, and David Stuart, Of Gods, Glyphs and Kings: Divinity and Rulership Among the Classic Maya. In Antiquity 70, pp. 289-312, 1996 Houston, Stephen, David Stuart, and John Robertson, Disharmony in Maya Hieroglyphic Writing: Linguistic Change and Continuity in Classic Society. In Anatoma de una civilizacin: aproximaciones interdisciplinarias a la Cultura Maya. A. Ciudad, Y. Fernndez, J.M. Garca, M.J. Iglesias, A. Lacadena and L. Sanz, eds., pp. 275-296. Sociedad Espaola de Estudios Mayas, Madrid, 1998 Houston, Stephen, David Stuart, The Way Glyph: Evidence for Co-Essences Among the Classic Maya, Research Reports on Ancient Maya Writing No. 30, Center for Maya Research, Washington DC, 1989 Houston, Stephen, Paul Amaroli, The Lake Guija Plaque, Research Reports on Ancient Maya Writing No. 15, Center for Maya Research, Washington DC, 1988 Huff, Sandy, The Mayan Calendar Made Easy. Mrida, Yucatn, Mxico: Area Maya, 1984 Humrey, Prof. Caroline, A New English Mongolian Dictionary, Mongolia, Ulaanbaatar, 1993 Hunter, C. Bruce, A Guide to Ancient Maya Ruins: Second Edition, Revised and Enlarged, University of Oklahoma, Norman, 1986 Hvdteeldt, Arld, Teotl And Ixiptlatli: Some Central Conceptions n Ancient Mexican Religion, With A General Introduction On Cult And Myth, Munksgaard, Kopenhag, 1958 Ifrah, George, From One to Zero, Penguin, New York, 1981 Ingle, Marjorie, Mayan Revival Style: Art Deco Mayan Fantasy, University of New Mexico Press, Albuquerque, 1984
212

Bibliyografya

Janson, Thor, Mayan Nature, Guatemala, 2001 Javier, Covo, El Mayameron Espanol, Colombia, 1958 Jean, Georges, Signs, Symbols, and Ciphers, Harry N. Abrams, Inc., New York, 1989/1998 Jean, Georges, Writing: The Story of Alphabets and Scripts, Abrams, New York, 1987 Jenkins, John Major, Maya Cosmogenesis 2012, California, 2001 Jennings, Jesse D., Edward Norbeck, Prehistoric Man in the New World, University of Chicago Press, Chicago, 1964. Johnston, Kevn, The Invisible Maya: Late Classic Minimally-Platformed Residential Settlent Of Itzan, Peten,y Guatemala, Doktora Tezi, Yale niversitesi, 1994 Jones, Carolyn, Tom Jones, U Mut Maya V: A collection of reports from attendants of the Xth and XIth Advanced Seminars held at the University of Texas at Austin March 16-21, 1992, March 15-20, 1993, U Mut Maya, Arcata, CA, 1994 Jones, Grant D., Maya Resistance To Spanish Rule: Time And History On A Colonial Frontier, Albuquerque 1989 Jones, Owen, The Grammar of Ornament: All 100 Color Plates from the Folio Edition of the Great Victorian Sourcebook of Historic Design, Dover, New York, 1987 Jones, Tom, Carolyn Jones, Maya Hieroglyphic Workbook, U Mut Maya, Arcata CA, September, 1995 Jones, Tom, Carolyn Jones, U Mut Maya III: A collection of reports from attendants of the VII Advanced Seminar on Maya Hieroglyphic Writing Held at the University of Texas at Austin, March 1989, U Mut Maya, Arcata, CA, 1990 Jones, Tom, Carolyn Jones, U Mut Maya IV: A collection of reports from attendants of the Xth and XIth Advanced Seminars held at the University of Texas at Austin March 12-17, 1990, March 11-16, 1991, U Mut Maya, Arcata, CA, 1992 Joyce, Rosemary A., Cerro Palenque: Power and Identity on the Maya Periphery, University of Texas Press, Austin, 1991 Justeson, John S., Lyle Campbell, Phoneticism in Mayan Hieroglyphic Writing, Publication No. 9, Institute for Mesoamerican Studies, State University of New York, Albany, New York, 1984 Justeson, John S., The Foreign Impact On Lowland Mayan Language And Script, New Orleans, 1985 , .., , ,1996, 71. s Kapout, Robert W., Charles J. Lohrmann, Language of the Robe: American Indian Trade Blankets, Peregrine Smith Books, Salt Lake City, 1992 Karttumen, Frances, An Analytical Dictionary Of Nahuatl, University Of Oklahoma Pres, Norman, 1983 Keller, Kathryn, and Plcido Luciano, Diccionario Chontal de Tabasco. Series of indigenous vocabularies and dictionaries Mariano Silva and Aceves, no. 36, Instituto Lingstico de Verano, Tucson, 1997 Kelley, Davd H., Deciphering The Maya Script, Londra 1976 Kendall, Aubyn, The Art and Archaeology of Pre-Columbian Middle America: An Annotated Bibliography of Works in English, G. K. Hall, New York, 1977 Kerr, Justn, The Maya Vase Book, Cilt 1-5. New York, 1989-97
213

Mayalar ve Trklk

Kdder, Alfred V., Jesse L. Jennngs, Edwn M. Shook, Excavations At Kaminaljuyu, Guatemala, Carnegie Institution of Washington, Yayn 561. Washington, 1946 Krchhoff, Faul, Lina Odena Guemas, Lus Reyes Garca, Historia Tolteca-Chichimeca, Csnah, Mexico City, 1976 King, Henry C., John R. Millburn, Geared to the Stars: The Evolution of Planetariums, Orreries and Astronomical Clocks, University of Toronto Press, Toronto, 1978 Klen, Cecela F., Who Was Tlaloc?. Journal Of Latin American Lore 6:2, University Of California Pres, Los Angeles, 1980 Knorosov, Yur V., The Problem Of The Study Of The Maya Hieroglyphic Writing American Antiquity, Cilt 23, Say 3, 1958 Kolata, Alan L., Richard M. Leventhal, Civilization in the Ancient Americas, University of New Mexico, Albuquerque, 1983 Komisyon, Acordeon Doses Maya, Cancn, 2003 Komisyon, Aprendamos De Los Poses Mayas, Yucatan, 2000 Komisyon, Aprendamos del Mundo Maya, Yucatan, Mexco. 1996-2003 Komisyon, Lest Learn About Maya Gods (Fmto, Carta), Yucatan,1992 Komisyon, Lets Learn About Maya World, Mrida, Yucatn, Mxico. 2003 Komisyon, Lo Esencal de Los Mayas Vvos, Mrida, Yucatn, Mxico. 2003 Komisyon, Lo Esencal del Calendaro Maya, Mrida, Yucatn, Mxico. 2003 Komisyon, Lo Esencalde Los Doses Mayas, Mrida, Yucatn, Mxico. 2003 Komisyon, Un Paseo Por La Cudad Maya De Chchen Itza, Mexico, 2002 Komisyon, Un Paseo Por La Cudad Maya De Uxmal y La Regon, Mexico, 2002 Kopa, Mary Fran, Mayan Calendar Birthday Book, Mexico, 1995-2005 Kowalski, Jeff Karl., The House Of The Governor: A Maya Place At Uxmal, Yucatan., Mexico, Norman, 1987 Kowalski, Jeff K., Lords Of The Northern Maya: Dynastic History n The nscriptions. Expedition, C.27, No 3. 1985 Kowalski, Jeff Karl, The Mythological Identity of the Figure on the La Esperanza (Chinkultic) Ball Court Marker, Research Reports on Ancient Maya Writing No. 27, Center for Maya Research, Washington DC, 1989 Krochock, Ruth, Hieroglyphic Inscriptions at Chichen Itza, Yucatan, Mexico: The Temples of the Initial Series, The One Lintel, The Three Lintels, and The Four Lintels, Research Reports on Ancient Maya Writing No. 23, Center for Maya Research, Washington DC, 1989 Krupp, E. C., Echoes of the Ancient Skies: The Astronomy of Lost Civilizations, Harper & Row, NewYork, 1983 Krupp, E. C., In Search of Ancient Astronomies, New York, 1978 Krupp, E. C., Skywatchers, Shamans & Kings, New York, 1997 Kubler, George, The Art and Architucture of Ancient America, Baltimore, 1962 Lacadena, Alfonso, Antipassive Constructions in Classic Maya Texts: -Vw and -Vn suffixes. In Written Language and Literacy 3(1): 155-180, 2000
214

Bibliyografya

Landa, Dego De., Relacin de las Cosas de Yucatn, Primera edicin yucateca. Precedida de una Nota sobre la vida y la obra de Fr. Diego de da de un apndice que contiene la reimpresi On de diez Relaciones de las escritas por encomenderos de Yucatn en los aos de 1579 y 1581. Mrida, Yuc., Mxico, 1938 Lattimore, Deborah Nourse, The Flame of Peace: A Tale of the Aztecs, Harper, New York, 1987 Laughlin, Robert M., Carol Karasik, Mayan Tales from Zinacantan: Dreams and Stories from the People of the Bat, Smithsonian Institution Press, Washington, D. C., 1988 Laughton, Timothy, Los Mayas (Vida, Mitologia y Arte), Madrid, 1998 Le Bot, Yvon, La Guerra En Tierras Mayas, Guatemala, 1970-1992 Lemus, Enar, Los Mayas: Libro Para Colorear, Mxico, 2002 Leon- Portlla, Mguel, Aztec Thought And Culture,. University Of Oklahoma Pres, Norman, 1963 Leon-Portlla, Mguel., Time And Reality n The Thought Of The Maya, Boston, 1973 Leon-Portilla, Miguel, Time and Reality in the Thought of the Maya, Boston, 1968. Leon-Portilla, Miguel, Time and Reality in the Thought of the Maya: Second Edition, Enlarged, University of Oklahoma Press, Norman, 1988 Logan, Robert K., The Alphabet Effect: The Impact of the Phonetic Alphabet on the Development of Western Civilization, New York, 1986 Long, Richard C. E., Observation of the Sun among the Ixil of Guatemala, Notes on Middle American Archaeology and Ethnology No. 87 / 88, February 20, 1948. Lopez Austn, Alfredo, Human Body And Ideology, University Of Utah Pres, Salt Lake City, 1988 Lopez Lujan, Leonardo, The Offerngs Of The Lempla Mayar Of Tenochttlan,. University Pres Of Colorado, Niwot, 1994 Lopez, O..D., Grammatika Maya, Metoda Teorico, Practico, Merida de Yucatan, 1914 Lpez, Ornelas, Jos Luis, Leyendas Y Relatos Del May Ab-I-(Ed.Orondas), Mexico, 1973 Lorang, Sister Mary Corde of Maryknoll, Footloose Scientist in Mayan America, Scribners, New York, 1966 Lorenzo, De la Nada, Desarrollo De La Cronologia Maya, Chiapas, Mxico, 2001 Lothrop, Samuel K., Tulum An Archaelogical Study Of The East Coast Of Yucatan, Carnegie Institution Of Washington, Yayn 335. Washington, 1924 Lounsbury, Floyd G., Astronomical Knowledge And ts Uses At Bonampak. Mexico, Archaeo-Astronomy n The New World, Cambridge 1982 Lounsbury, Floyd G., Maya Numeration, Computation And Calenderical Astronomy Dictionary Of Scientific Biography, C. 15, Ek I, 1978 Lounsbury, Floyd G., Maya Numeration, Computation, and Calendrical Astronomy, in Dictionary of Scientific Biography, ed., Charles Coulston Gillespie, Vol. 15, Supplement 1 (1978), Scribners, New York, 1978 Lourie, Peter, The Mystery of the Maya: uncovering the lost city of Palenque. Honesdale, Boyds Mills Press, 2001 Love, Bruce, Glyph T93 and Maya Hand-Scattering Events, Research Reports on Ancient Maya Writing No. 5, Center for Maya Research, Washington DC, 1987
215

Mayalar ve Trklk

Love, Bruce, Maya Culture Today, Mrida, Yucatn, Mxico, 2004 Love, Bruce, The Hieroglyphic Lintels of Yula, Yucatan, Mexico, Research Reports on Ancient Maya Writing No. 24, Center for Maya Research, Washington DC, 1989 Love, Bruce, The Paris Codex: Handbook for a Maya Priest, University of Texas Press, Austin, 1994 Lowe, Gareth W., Thomas E. Lee, Eduardo E. Martnez,Izapa: An ntroduction To The Ruins And Monuments. Papers Of The New World Archaeological Foundation, No 31. Provo, 1973 Luxton, Richard, Pablo Balam, Sueo Del Camino Maya, Mexico, 1986 Macadams, Cynthia, Hunbatz Men and Charles Bensinger, Mayan Vision Quest: Mystical Initiation in Mesoamerica, Harper, San Francisco, 1991 Macdonald, Fiona, Find Out About The Aztecs & Maya, Mexico, 2001 Machesh, Rchard., S. J. K. Wlkerson, A.Nelken-Turner, First Annual Report Of The Belize Archaic Archaeological Reconnaissance, Andover, 1989 Magee, Susan Fortson, Mesoamerican Archaeology: A Guide to the Literature and Other Information Sources, University of Texas, Austin, 1981 Makemson, Maud Worcester, The Book of the Jaguar Priest: A Translation of the Book of Chilam Balam of Tizimin, with Commentary, Henry Schuman, New York, 1951 Mallan, Chicki, Guide to the Yucatan Peninsula, Moon Publications, Chico, California, 1986 Mallery, Garrick, Picture-Writing of the American Indians, Volume 1, Dover, New York, 1972 Malmstrom, Vincent H., Cycles of the Sun, Mysteries of the Moon, University of Texas Press, Austin, 1997 Malville, J. McKim, Claudia Putnam, Prehistoric Astronomy in the Southwest, Boulder, 1989 Marcus, Joyce, Emblem And State n The Classic Maya Lowland, Washington, 1976 Marcus, Joyce, Mesoamerican Writing Systems: Propaganda, Myth, and History in Four Ancient Civilizations, Princeton University Press, Princeton, New Jersey, 1992 Markman, Roberta A., Peter T. Markman, Masks of the Spirit: Image and Metaphor in Mesoamerica, University of California Press, Berkeley, 1989. Marquna, Ignaco, Arquitectura Prehispnica, Inah, Mexico City, 1951 Marshack, Alexander, The Roots of Civilization: The Cognitive Beginnings of Mans First Art, Symbol and Notation: Revised and Expanded, Moyer Bell Limited, Mount Kisco, New York, 1991 Martn, Smon, Nkola Grube, May Superstates Archaeology. C.48, No.6, 1995 Martin, Simon,Nikolai Grube, Chronicle of the Maya Kings and Queens. Deciphering the Dynasties of the Ancient Maya. Thames & Hudson, London, 2000 Matheny, Ray T., El Mirador, Petn. Guatemala: An nterim Report Papers Of The New World Archaeological Foundation, No 45. Provo, 1980 Mathews, Peter, Corpus of Maya Hieroglphic Inscriptions: Volume 6, Part 1, Tonina, Peabody Museum of Archaeology and Ethnology, Harvard University Press, Cambridge, Massachusetts, 1983 Maudslay, Alfred P., Biologia Centrali-Amiracana, Archaeology, Londra 1889-1902 May, Antoinette, The Yucatan: a guide to the land of Maya mysteries, Canada, 1987 Mcanany, Patrca, Living With The Ancestors. Kinship And Kingship n Ancient Maya Society, Austin, 1995
216

Bibliyografya

McAnany, Patricia A., Living with the Ancestors: Kinship and Kingship in Ancient Maya Society, University of Texas Press, Austin, 1995 Mcgee, R. Jon, Life, Ritualand Religion Among The Lacandn Maya, Belmont, 1990 McGlone, Bill, Phil Leonard, Ted Barker, Archaeoastronomy of Southeast Colorado and the Oklahoma Panhandle, Mithras, Kamas UT, 1999 McIntyre, Loren, The Incredible Incas and Their Timeless Land, National Geographic Society, Washington, 1975 McKissack, Patricia C. The Maya: A New True Book. Chicago: Childrens Press, 1985 Meadow, Richard H., Melinda A. Zeder, Approaches to Faunal Analysis in the Middle East, Peabody Museum Bulletin 2, Peabody Museum of Archaeology and Ethnology, Cambridge, Massachusetts, 1978 Mediz Bolio, Antonio (Versin De 1930), Chilam Balam De Chumayel, Edicin Y Notas De Mercedes De La Garza, SEP, Mxico, 1985 Meeus, Jean, Astronomical Formulae for Calculators: Second Edition Enlarged & Revised, Virginia, 1982 Meeus, Jean, Mathematical Astronomy Morsels, Willman-Bell, Richmond VA, 1997 Men, Hunbatz, Secrets Of Mayan Science Religion, Mexico, 1995-2005 Menchu Rgoberta, I Rigoberta Mench, Londra, 1984 Mench,R., Rigoberta: la nieta de los Mayas, Madrid: El Pas-Aguilar, 1998 Mercedes, de la Garza, (coordinator), Relaciones Histrico Geogrficas de la Gobernacin de Yucatn (Mrida, Valladolid y Tabasco). Two Volumes. Instituto de Investigaciones Filolgicas, Centro de Estudios Mayas. Mxico D.F.: Universidad Nacional Autnoma de Mxico, 1983 Mercedes, De La Garza, Los Mayas 3000 Aos de Cvlzacon, Historia Popular de Guatemala, 1999 Mercedes, De La Garza, Rostros De Lo Sagrado En El Mundo Maya, Instituto de Investigaciones Filolgicas, Centro de Estudios Mayas, Univers, Mxico, 1990 Mercedes, De La Garza, Avessagradas De Los Mayas, Universidad Nacional Autnoma de Mxico, Instituto de Investigaciones Filolgicas, Centro de Estudios Mayas, Mxico, 1984 Meyer, Carolyn J,. The Mystery Of The Ancient Maya. New York, 1995 Meza, Otilia, Leyendas mexicas y mayas, Mexico, 1991 Mller Mary Ellen, The Art Of Mesoamerica From Olmek To Aztec, Londra- New York, 1996 Mller Mary Ellen, The Murals Of Bonampak, Princeton, 1986 Mller, Arthur G., On The Edge Of The Sea: Mural Painting At Tancah-Tulum, Quintana Roo, Washington, 1982 Mller, Mary, Karl Taube, The Gods And Symbols Of Ancient Mexico And The Maya: An Illustrated Dictionary Of Mesoamerican Religion, Londra - New York 1993 Michel, Genevieve, The Rulers of Tikal: A Historical Reconstruction and Field Guide to the Stelae, Publicaciones Vista, Guatemala, C. A., 1989 Milewsky. T., Tipological studies of the American Indian languages, Krakow, 1967 Miller, Mary Ellen, Maya Art And Architecture (World Of Art), Hudson, London, 1999
217

Mayalar ve Trklk

Miller, Mary Ellen, The Art of Mesoamerica: From Olmec to Aztec, Thames and Hudson, London, 1986 Monque J. Lematre, Elva Carrllo Puerto: La Monja Roja del Mayab, Castllo Mexco, 1998 Montejo, Victor, The Bird Who Cleans the World and Other Mayan Fables, Curbstone Press, Willimantic, 1991 Montgomery, John H., How To Read Maya Hieroglyphs, Mexico, 2005 Montgomery, John, Dctonary of Maya Heroglyps, New York, 2002 Montgomery, John, Inscriptions of the Bonampak Murals, Privately Published, 2001 Montgomery, John, Maya Art: Miscellaneous Drawings: Seibal, Tikal, Copan, Yaxchilan, Palenque, Privately Published, 1995 Montgomery, John, Maya Art: Volume 2: Chichen Itza, Chinkiltik, Copan, El Peru, El Zotz, Lagarto Creek, Laxtunich, Mixtec Codices, Nimlipunit, Site R, Tikal, Tonina, Unprovenanced Ceramics, Uxbenka, Yaxchilan, Privately Published, 1998 Montgomery, John, Maya-English / Englis-Maya Dictionary Phrasebook, New York, 2004, 5. s Montgomery, John, The Monuments of Piedras Negras, Guatemala: Stelae, Privately Published, 1998 Mora-Marin, David, The Syllabic Value of Sign T77 os ki, Research Reports on Ancient Maya Writing No. 46, Center for Maya Research, Washington DC, 2000 Morley, Sylvanus G., The Ancient Maya, Stanford University Press, Stanford University, California, 1947 Morley, Sylvanus G., The nscriptions Of Petn, Carnegie Institution Of Washington, Yayn 437, . Washington 1937 Morrs, Earl H., Temple Of The Warriors At Chichen Itz, Yucatan, Carnegie Institution Of Washington, Yayn 405, 2 Cilt. Washington, 1931 Morris Jr., Walter F., Jeffrey J. Foxx, Living Maya, Canada, 1987 Moskowitz, Joel, The Working Clock/Timer, The Paper Machine Series, Simon and Schuster, New York, 1985 Muller, Alberto Beutten, 2012 La Profeca Maya, Mexico, 2003 Murphy, Pat, The Falling Woman, TOR, New York, 1986 Murray, Guillermo, Los Mayas Para Ninos (Colinfantil), Mexico, 2002 Muze Inc, A Colorng Book of Incas, Aztecs and Mayas, Florida, 1995-2005 Nakayama, Shigeru, Japanese Scientific Thought, in Dictionary of Scientific Biography, ed., Charles Coulston Gillespie, Vol. 15, Supplement 1 (1978), Scribners, New York, 1978 National Geographic, Maya Art Treasures Discovered n Cave August 1981. Pp. 221-235 Naylor, Maria, Authentic Indian Designs: 2500 Illustrations from Reports of the Bureau of American Ethnology, Dover, New York, 1975 Nelson, Ralph, trans., Popol Vuh: The Great Mythological Book of the Ancient Maya, Houghton Mifflin, New York, 1974 Nicholson, Robert, The Maya Journey Into Civization, Chelsea, 2000 Nuttall, Zelia, The Codex Nuttall: A Picture Manuscript from Ancient Mexico, Dover, New York, 1975
218

Bibliyografya

OMalley, Michael, Keeping Watch: A History of American Time, Viking, 1990 Offner, Jeome, Aztec Legal Process: The Case Of Texcoco, The Artond Iconography Of Late PostClassic Central Mexico, Washington, D.C. 1982 Oppenheim, A. Leo, Man and Nature in Mesopotamian Civilization, in Dictionary of Scientific Biography, ed., Charles Coulston Gillespie, Vol. 15, Supplement 1 (1978), New York, 1978 Orejel, Jorge L., The Axe/Comb Glyphs as chak, Research Reports on Ancient Maya Writing No. 31, Center for Maya Research, Washington DC, 1990 Ottewell, Guy, The Under-Standing of Eclipses, Astronomical Workshop, Furman University, Greenvile, South Carolina, 1991 Owusu, Heike, Symbols of Native America, Sterling Publishing Co., Inc., New York, 1999 gel, Prof. Dr. Bahaddin, Trk Mitolojisi I. cilt, Trk Tarih Kurumu Yayn, Ankara, 1989, 214. s Pacheco Cruz, Santago, Hahil tzolbichunil tan Mayab o Verdadero Diccionario de la Lengua Maya, Mrida, Yucatn, Mjico, 1969 Palacios, Argentina, The Hummingbird King: A Guatemalan Legend, Troll Associates, 1993 Parker, Richard A., Egyptian Astronomy, Astrology, and Calendrical Reckoning, in Dictionary of Scientific Biography, ed., Charles Coulston Gillespie, Vol. 15, Supplement 1 (1978), Scribners, New York, 1978 Parsons, Jeffrey, Prehistorie Settiement Patterns n The Texcoco Region, Mexzen Memors of The Museum of Antropology, No 8. Uniersity of Michigan, Ann Arbor, 1971 Parsons, Lee A., The Origins Of Monumental Stone Sculpture Of Kaminaljuy, Guatemala And The Southern Pisific Coast, Dumbarton Oaks Studies n Pre Columbian Art And Archaeology, No 28. Washington, 1986 Parsons, Lee A., Bilbao, Guatemala, 2 Cilt. Milwaukee, 1967-9 Patria-nah, Historia Grfica De Mxico, 10 Vols., Mxico, 1988 Payn, Jos Garca, La Zona Arqueolgica De Tecaxic-Calixlahuaca y los Matlazinca, Talleres Grficos de la Nacin, Mexico City, 1936 Peissel, Michel, The Lost World of Quintana Roo: An Adventurous Quest for Mayan Ruins on the Untamed Coast of Yucatan, New York, 1963 Pendergast, Davd M., Excavations At Altun Ha, Belize, 1964-1970. Toronto,Cilt 1, 1979. Cilt 2, 1982 Pendergast, David M., Lamanai Stela 9: The Archaeological Context, Research Reports on Ancient Maya Writing No. 20, Center for Maya Research, Washington DC, 1988 Pennick, Nigel, The Pagan Book of Days, Destiny Books, Rochester, Vermont, 1992 Prez, Juan Po, Diccionario de la Lengua Maya, Imprenta Literaria de Juan F. Molina Sols. Mrida de Yucatn, 1866-1877 Prez, Vitalino, Federico Garca, Felipe Martnez and Jeremas Lpez, Diccionario Chrti, Jocotn, Chiquimula, Proyecto Lingstico Francisco Marroqun, La Antigua Guatemala, 1996 Perez-Higuera, Teresa, Medieval Calendars, London, 1998 Pestum, Jo, Maya y El Truco Para Hacer La Tarea, Fondo de Cultura Economica USA, 1998 Peterson, Ivars, Newtons Clock: Chaos in the Solar System, New York, 1993
219

Mayalar ve Trklk

Philip, Alexander, The Calendar: Its History, Structure and Improvement, Cambridge University Press, Cambridge, 1921 Pingree, David, History of Mathematical Astronomy in India, in Dictionary of Scientific Biography, ed., Charles Coulston Gillespie, Vol. 15, Supplement 1 (1978), Scribners, New York, 1978 Plattner, Stuart, Markets n The Econol of Azec Kexico, Markets And Marketing, University Pres Of America, Lanham, Md., 1985 Platzmann. J., American asiatishe Etymologsen via Behrings strasse from the East to the West, Leipzig, 1871 Pohl, John M.D., Exploring Mesoamerica, Oxford University Press, New York, 1999 Pohl, Mary, Prehistoric Lowland Maya Environment And Subsistence Economy, Papers Of The Peabody Museum Of Archaeology And Ethnology, C. 77. Cambridge, Mass., 1985 Pollock, H. E. D., The Puuc: An Architectural Survey Of The Hill Country Of Yucatan And Northern Campeche, Mexico, Memoirs Of The Peabody Museum Of Archaeology And Ethnology, Harvard University, C. 19. Cambridge Mass., 1980 Pollock, H. E. D., Mayapn, Yucatn, Mexico, Carnegie Institution Of Washington, Yayn 619. Washington, 1962 Poole, Robert, Times Alteration: Calendar Reform in Early Modern England, UCL Press, London, 1998 Pope, Maurice, The Story of Archaeological Decipherment: From Egyptian Hieroglyphs to Linear B, New York, 1973 Prem, Hanns J., Hidden Among The Hills: Maya Archaeology Of The Northwest Yucatan Peninsula, Acta Mesoamericana 7. Almanya,1 994 Press, William H., Saul A. Teukolsky, William T. Vetterling, Brian P. Flannery, Numerical Recipes in C: The Art of Scientific Computing, Second Edition, Cambridge University Press, Cambridge, 1992 Prego De Arjona, Mreya, Un Neevo Vocabulario Espaol-Maya. Nota presentada al Congreso Internacional de Amiricantistas en su XXVII Sesin, verificada en la ciudad de Mxico del 5 al 15 de agosto de 1939. En Boletn de Bibliografa Yucateca, N 10, noviembre-diciembre, 1939 Proskourakoff, Tatiana, An Album Of Maya Archtecture, Norman, University of Oklahoma Pres,1963 Proskourakoff, Tatana, A Study Of Classic Maya Sculpture, Carnegie Institution Of Washington, Yay. 593. Washington, 1950 Proskourakoff, Tatana, An Album Of Maya Architecture, Carnegie Institution Of Washington, Yay. 558. Washington 1946 Proskourakoff, Tatiana, Hstora Maya, University of Texas Press, 1993; Siglo XXII, Mexico, 1994 Prouskouriakoff, Tatiana, The Survival of the Maya Tun Count in Colonial Times, Notes on Middle American Archaeology and Ethnology No. 112, October 20, 1952 Prouskouriakoff, Tatiana, Maya History, Edited by Rosemary A. Joyce, University of Texas Press, Austin, 1991 Prouskouriakoff, Tatiana,, J. Eric S. Thompson, Maya Calendar Round Dates Such as 9 Ahau 17 Mol, Notes on Middle American Archaeology and Ethnology No. 79, January 27, 1947.
220

Bibliyografya

Pyde, G.E., A., Sioux Chronicle, Oklahoma University of Oklahoma Pres, 1956 Quinones, Walter, Antiguas Profecias Mayas, Editorial Lectorum, 2000 Quirke, Stephen, Carol Andrews, The Rosetta Stone: Facsimile Drawing, Abrams, New York, 1988 Rands, R., Artistic Connections Beween The Chichn Itz Toltec And The Classic Maya, American Antiquity, 19. Cilt, 1954 Recinos, Adrin (Estudio Y Notas), Popol Vuh. Las Antiguas Historias Del Quich, Mxico, 1952 Redefield, R (Obert) And A(Lfonso) Vlla Rojas, Chan Kom, A Mayan Village, University of Chicago Pres. Chicago, 1934 Redfeld, Robert, Alfonso Vlla Rojas, Chan Kom, A Maya Village, Chicago, 1962 Reed, Nelson, The Caste War Of Yucatn, Stanford, 1964 Reents-Budet, Dorie, Painting The Maya Universe, Durham- Londra, 1994 Reents-Budet, Dorie, Painting the Maya Univers: Royal Ceramics of the Classic Period, Duke University Press, Durham, North Carolina, 1994. Reents-Budet, Dorie, The Iconography of Lamanai Stela 9, Research Reports on Ancient Maya Writing No. 22, Center for Maya Research, Washington DC, 1988 Renfrew, Colin, Archaeology & Language: The Puzzle of Indo-European Origins, Cambridge University Press, Cambridge, New York, 1987 Restall, Matthew, Maya Conquistador, Beacon, Boston, 1998 Reston, George, Los Mayas Genios de la Ciencia y la Astrologia, Mexico, 2004 Rey, Sister Maria of Maryknoll, In and Out the Andes: Mission Trails from Yucatan to Chile, Scribners, New York, 1954 Rifkin, Jeremy, Time Wars, New York, 1987 Riggs, S.R.A, Dakota-English dictionary, Minneapolis, Ross and Haines, Inc. 1968 Riggs, S.R.A, Dakota-English dictionary, Washington, Government printing Office, 1890 Ringle, William M., Thomas C. Smith-Stark, A Concordance to the Inscriptions of Palenque, Chiapas, Mexico, Middle American Research Institute Publication 62, Tulane University, New Orleans, 1996 Ringle, William M., Of Mice and Monkeys: The Value and Meaning of T1016, The God C Hieroglyph, Research Reports on Ancient Maya Writing No. 18, Center for Maya Research, Washington DC, 1988 Robertson, John S., The History of Tense/Aspect/Mood/Voice in the Mayan Verbal Complex, University of Texas Press, Austin, 1992 Robertson, Merle Greene, Third Palenque Round Table, 1978: Part 2, The Palenque Round Table Series Volume V, University of Texas Press, Austin, 1980 Robertson, Merle Grene, The Sculpture Of Palenque, 4 Cilt. Princeton 1983-91 Robertson, Merle Grene, Palenque Round Table Series (Mesa Redonda De Palenque), No 1-2, Pebble Beach, Calif, 1974-76. No 3. Palenque, 1979. No.4-5, San Francisco, 1985. No 6 Norman 1991. No 7. San Francisco, 1994 Robicsek, Francis, The Smoking Gods: Tobacco in Maya Art, History, and Religion, University of Oklahoma Press, Norman, 1978
221

Mayalar ve Trklk

Robinson, Andrew, The Story of Writing: Alphabets, Hieroglyphs & Pictograms, London, 1995 Roehrig, F.L.O., De Turcarum lingaei indale ac natura scripsrt, Philadelphia, 1860 Roehrig, F.L.O., Eclairissements sur Quelques particulaes das langues Tartues of Finoises, Paris 1845 Roehrig, F.L.O., The language of the Dakata or Sioux Indians, Wanshington 1872 Romero Fuentes, Lus C., La Lengua Maya al Alcance de Todos. 100 pginas. Mrida, Yucatn, Mxico, 1910 Romero, Paulino, Numerologia Matematica Maya, Yucatn, Mxico, 2000 Rose, Paul Lawrence, Scaliger (Bordonius), Julius Caesar, in Dictionary of Scientific Biography, ed., Charles Coulston Gillespie, Vol. 15, Supplement 1 (1978), Scribners, New York, 1978 Roys, Ralph L., The Book of Chilam Balam of Ixil, Notes on Middle American Archaeology and Ethnology No. 75, December 18, 1946 Roys, Ralph L., Personal Names of the Maya of Yucatan, Contributions to American anthropology and History, N 31. Carnegie Institution of Washington. Publication 523: 31-48. Washington, 1940 Roys, Ralph L., Place Names of Yucatan. Maya Research 2: 1-10. New Orleans. (Vase Roys, 1957.) 1935 Roys, Ralph L., The Book Of Chilam Balam Of Chumayel, Carnegie Institution Of Washington, Yay. 438. Washington, 1933 Roys, Ralph L., The Book of Chilam Balam of Chumayel, University of Oklahoma Press, Norman, 1967 Roys, Ralph L., The Indian Background Of Colonial Yucatn, Carnegie Institution Of Washington, Yayn 548. Washington, 1943 Roys, Ralph L., The Indian Background of Colonial Yucatan, Carnegic Institution of Washington, Publication 548. Washington, 1943 Roys, Ralph L., The Political Geography of the Yucatan Maya, Carnegie Institution of Washington. Publication 613, Washington, D.C. (Ver Roys, 1935.) 1957 Roys, Ralph L., The Political Geography Of The Yucatn Maya, Carnegie Institution Of Washington, Yayn 613. Washington, 1957 Rugeley, Terry, Yucatans Maya Peasantry and the Origins of the Caste War, Mexico, 1996 Ruppert, Karl. J. Erc S., Thompson, Tatana Proskourakoff, Bonampak, Chiapas, Mexico, Carnegie Institution Of Washington, Yayn 602. Washington, 1955 Ruz Lhuillier, Alberto, Los Antiguos Mayas, Mexico, 1963 Ruz Lhuller, Alberto, El Templo De Las Inscripciones, Palenque, Mexico City, 1973 RUZ, Alberto, Los Mayas. Culturas De Mesoamrica En La Gran Aventura De La Arqueologa, Roma-San Sebastin, 1980 Ruz, Alberto, The Ancient Maya, Mexico, 2004 Ryan, Marah Ellis, The Dancer of Tuluum, Chicago, 1924 Sabloff, Jeremy A., The New Archaeology and the Ancient Maya, Scientific American Library, NewYork, 1993 Sakoian, Frances, Louis S. Acker, The Astrologers Handbook, San Francisco, 1973
222

Bibliyografya

Sason, Jean, Mayada Hija De Irak, Mexico, 2004 Satterthwaite, Linton Jr., New Photographs and the Date of Stela 14, Piedras Negras, Notes on Middle American Archaeology and Ethnology No. 28, November 22, 1943 Saunders, Nicholas J., Icons of Power: Feline Symbolism in the Americas, Routledge, New York, 1998 Savage, Stephen A., Ancient Maya Temples to Make, Stemmer House Publishers, Inc., Maryland, 1987. Scarborough, Vernon L., David R. W, The Mesoamerican Ballgame, University of Arizona Press, Tucscon, 1991 Schaafsma, Polly, The Rock Art of Utah, University of Utah Press, Salt Lake City, 1971 Schele, Lnda, Marye, Mller, The Blood Of Kings: Dynasty And Ritual n Maya Art, Fort Worth, 1986 Schele, Lnda, Maya Glyphs: Teh Verbs, Austin, 1982 Schele, Lnda, Notebook For The Maya Hieroglyph Workshop, Austin, 1992 Schele, Linda and Mathew Looper, Notebook for XXth Maya Hieroglyphic Forum, Quirigua and Copan, Department of Art and Art History, The College of Fine Arts, and The Institute of the Latin American Studies, University of Texas, Austin, 1996 Schele, Linda, David Freidel, A Forest of Kings: The Untold Story of the Ancient Maya, William Morrow and Company, Inc., New York, 1990. Schele, Linda, A Palenque Triad: A Compilation of the Hieroglyph Inscriptions, Translations, and Commentary that Appear in the Notebooks of the 1986, 1987, and 1988 Workshops on Maya Hieroglyphic Writing at the University of Texas at Austin, Institute of Latin American Studies, University of Texas, Austin, 1986, 1987, 1988. Schele, Linda, Davd Fredel, A Forest Of Kings. The Untold Story Of The Ancient Maya, New York, 1990 Schele, Linda, Jorge Perez de Lara, Hidden Faces of the Maya, Impetus Communicacion, S.A. de C.V., 1997 Schele, Linda, Los Rostros Ocultos de Los Mayas (Espanol), Mexico, 1997 Schele, Linda, Mary Ellen Miller, The Blood of Kings: Dynasty and Ritual in Maya Art, George Brazillier, Inc., New York, 1986. Schele, Linda, Maya Glyphs: The Verbs, University of Texas Press, Austin, 1982. Schele, Linda, Nikolai Grube, Notebook for the XXIst Maya Hieroglyphic Workshop, The Dresden Codex, Department of Art and Art History, The College of Fine Arts, and The Institute of the Latin American Studies, University of Texas, Austin, 1997 Schele, Linda, Peter Mathews, The Code of Kings: The Language of Seven Sacred Maya Temples and Tombs, Scribner, New York, 1998 Schele, Linda, Workbook for XIVth Maya Hieroglyphic Workshop at Texas, Tikal, Art Department, University of Texas, Austin, 1990 Schele, Linda, Workbook for XVIth Maya Hieroglyphic Workshop at Texas, Origins, Department of Art and Art History and The Institute of Latin American Studies, University of Texas, Austin, 1992
223

Mayalar ve Trklk

Schele, Linda, Workbook for XVth Maya Hieroglyphic Workshop at Texas, Yaxchilan: The Life and Times of Bird-Jaguar, Art Department, University of Texas, Austin, 1991 Schele, Linda; David Freide, A Forest Of Kings, The Untold Story Of The Ancient Maya, Canada, 1992-1995 Schlak, Arthur, Moon-Ages with a Hand-Held Calculator, in Contributions to Maya Hieroglyphic Decipherment, 1, Stephen D. Houston, ed., HRAFlex Books, 1983 Schlesinger, Victoria, Animals&Plants of The Ancient Maya (A Guide), University of Texas Pres, 2002 Schmidt, Peter, Mercedes de la Garza, Enrique Nalda, Maya, Rizzoli, New York, 1998 Schmidt, Ute, Los Mayas (Colartes Vsu Ales), Puerto Rico, 1998 Schumann G., Otto, Descripcin Estructural del Maya Itz del Petn. Guatemala, C. A. Con un diccionario Itz-Espaol y Espaol-Itz. Centro de Estudios Mayas, cuaderno 6. UNAM, Coordinacin de Humanidades. Mxico, 1971 Schumann, Otto, Introduccin al Maya Mopn, Instituto de Investigaciones Antropolgicas, Universidad Nacional Autnoma de Mxico, Mxico D.F, 1997 Scientific American, Cities: Their Origin, Growth and Human Impact, New York, 1973 Scott, Sue, Los Mayas (Especial), Mexico, 2002 Sexton, James D., Mayan Folk Tales: Folklore from Lake Atitlan, Guatemala, Anchor Books, NewYork, 1992 Sharer, Robert J. Sylvanus Griswold Morley, The Ancient Maya, Stanford University Pres, 1994 Sharer, Robert J., Quirigua: A Classic Maya Center & Its Sculptures, Carolina Academic Press, Durham, North Carolina, 1990 Shook, Edwn M., Alfred V. Kdder, Mound E I-3, Kaminaljuyu, Guatemala, Carnegie Institution Of Washington, Contributions To American Anthropology And History, No 53. Washington, 1952 Shook, Edwin M., Elayne Marquis, Secrets in Stone: Yokes, Hachas and Palmas from Southern Mesoamerica, American Philosophical Society, Philadelphia, 1996 Sigal, Pete Austin, From Moon Goddesses to Virgins: The Colonization of Yucatecan Maya Sexual Desire, University of Texas Press, 2000 Silverberg, Robert, Clocks for the Ages: How Scientists Date the Past, Macmillan, New York, 1971 Silverberg, Robert, Frontiers in Archaeology, Chilton, New York, 1966 Silverberg, Robert, Great Adventures in Archaeology, University of Nebraska Press, Lincoln, 1964 Silverberg, Robert, Men Against Time: Salvage Archaeology in the United States, Macmillan, New York, 1967 Silverberg, Robert, Mound Builders of Ancient America: The Archaeology of a Myth, New York Graphic Society, Greenwich, Connecticut, 1968 Smailus, Ortwin, Gramtica del Maya Yucateco Colonial, Hamburg: Wayasbah, 1989 Smth, Mchael E., Cyntha Heath Smth, The Size Of The Aztec City Of Yuatepec: Urban Survey n Central Mexico, Ancient Mesoamerica 5, 1994 Smth. A. Ledyard, Uaxactn, Guatemala: Excavations Of 1931-7. Carnegie Institution Of Washington, Yayn 588. Washington, 1950 Smith, Robert E., Ceramic Sequence At Uaxactn, Guatemala, Middle American Research Institute, New Orleans, 1955
224

Bibliyografya

Sobel, Dava, Longitude, New York, 1995 Sod, Demetrio, Los Mayas En Ingles, Mexico, 2004 Solana, Nelly Gutirrez, Los Mayas, Historia Arte y Cultura, Mxico, 1991 Sols Alcal, Dr, Ermlo, Diccionario Espaol-Maya, Tikal Maya Than, Mrida, Yucatn, 1949 Soustelle, Georgette, Los Mayas, Mexico, 1998 Spence, Lewis, Incas Mayas y Aztecas (Mitologia), Barcelona, 1901 Spence, Lewis, The Myths of Mexico and Peru, Dover, New York, 1994 Spinden, Herbert J., The Reduction of Maya Dates, in Papers of the Peabody Museum of American Archaeology and Ethnology, Harvard University, Vol. VI, no. 4, Peabody Museum, 1924 Squrru, Ludovica, El Lbro Del Destno Astrologa Maya La Lucila, Gran Buenos Aires, 1998 Sten, Maria, Codices of Mexico and Their Extraordinary History, Panorama, Mexico City, Mexico, 1972 Stephens, John L., Incidents Of Travel n Central America, Chiapas And Yucatan, 2 Cilt. New York, 1841 Stephens, John L., Incidents of Travel in Yucatan, Dover, New York, 1963 Stephens, Lleg, En Busca De Los Mayas, Palenque, 1840 Stewart, Ethel G., Dene ve Na Dene Kzlderilileri, Cengiz Handan Amerikaya Kaan Trkler 1233 M.S., eviren: Eref Bengi zbilen, Trk Dnyas Aratrmalar Vakf Yaynlar, stanbul, 200, 1490. s Stierlin, Henri, Architecture Universelle: Maya: Guatemala, Honduras et Yucatan, Italy, 1964 Stierlin, Henri, Living Architecture: Mayan, New York, 1964 Stierlin, Henri, Los Mayas Palacios y Piramides de la Selva Virgen, Argentina, 2005 Stirling, Matthew W., National Geographic on Indians of the Americas: A Color-Illustrated Record, National Geographic Society, Washington DC, 1955 Stone, Andrea J., Images from the Underworld: Naj Tunich and the Tradition of Maya Cave Painting, University of Texas Press, Austin, 1995 Stoneman, Milton, Easy-to-Make Wooden Sundials: Instructionas and Plans for 5 Projects, New York, 1982 Stoutenburgh, John Jr., Dictionary of the American Indian, Philosophical Library, New York, 1960 Struever, Stuart, Felicia Antonelli Holton, Koster: Americans in Search of Their Prehistoric Past, New American Library, New York, 1979 Stuart, Davd, Stephen Houston, Classic Maya Place Names, Washington, 1994 Stuart, Davd, Ten Phonetic Syllables. Research Reports On Ancient Maya Writing, No 14. Washington, 1987 Stuart, David, The arrival of Strangers: Teotihuacn and Tollan in Classic Maya History. In Mesoamericas Classic Heritage, D. Carrasco, L. Jones & S. Sessions, eds. Boulder, 2000 Stuart, David, A New Carved Panel from the Palenque Area, Research Reports on Ancient Maya Writing No. 32, Center for Maya Research, Washington DC, 1990 Stuart, David, A New Child-Father Relationship Glyph, Research Reports on Ancient Maya Writing No. 2, Center for Maya Research, Washington DC, 1985
225

Mayalar ve Trklk

Stuart, David, A Variant of the Chak Sign, Research Reports on Ancient Maya Writing No. 10, Center for Maya Research, Washington DC, 1987 Stuart, David, Nikolai Grube, A New Inscription from Nim Li Punit, Belize, Research Reports on Ancient Maya Writing No. 45, Center for Maya Research, Washington DC, 2000 Stuart, David, Stephen Houston, Classic Maya Place Names, Studies in Pre-Columbian Art & Archaeology Number Thirty-Three, Dumbarton Oaks Research Library and Collection, Washington DC, 1994 Stuart, David, Ten Phonetic Syllables, Research Reports on Ancient Maya Writing No. 14, Center for Maya Research, Washington DC, 1987 Stuart, David, The Yaxha Emblem Glyph as Yax-ha, Research Reports on Ancient Maya Writing No. 1, Center for Maya Research, Washington DC, 1985 Stuart, Gene S., Stuart, George E., Los Reinos Perdidos De Los Mayas (Colnational), National Geographic Yayn, 2001 Stuart, Gene S., George E. Stuart, Lost Kingdoms of the Maya, National Geographic Society, Washington, D.C, 1993 Stuart, Gene S., George E. Stuart, The Mysterious Maya, National Geographic Society, Washington, D. C., 1977 Stuart, Gene S., The Mighty Aztecs, National Geographic Society, Washington, 1981 Stuart, George E., The Royal Crypts Of Copan. National Georaphic, Aralk, 1997 Stuart, George E., Quest For Decipherment: A Historical And Biographical Survey Of Maya Hieroglyphic nvestigation New Theories On The Ancient Maya, Philadelphia 1992 Stuart, George E., A Carved Shell from the Northeastern Maya Lowlands, Research Reports on Ancient Maya Writing No. 13, Center for Maya Research, Washington DC, 1987 Stuart, George E., R.E. Housley, A Maya Wooden Figure from Belize, Research Reports on Ancient Maya Writing No. 42, Center for Maya Research, Washington DC, 1999 Stuart, George E., The Beginning of Maya Hieroglyphic Study: Contributions of Constantine S. Rafinesque and James H. McCulloh, Jr., Research Reports on Ancient Maya Writing No. 29, Center for Maya Research, Washington DC, 1989 Stuart, George, Glyph Drawings from Landas Relacion: A Caveat to the Investigator, Research Reports on Ancient Maya Writing No. 19, Center for Maya Research, Washington DC, 1988 Stuart, George, Los Mayas (Col National Geographic), Barcelona, 2000 Sullivan, Paul, Unfinished Conversations: Mayas and Foreigners Between Two Wars, Knopf, NewYork, 1989. Swadesh, Maurco, Ma(Ra) Crstna Alvarez y Juan R(Amn) Bastarrachea, Dicconario de Elementos del Maya Yucateco Colonial, Centro de Estudios Mayas, Cuaderno N 3. UNAM, Mxico, 1970 Taff, Laurence G., Celestial Mechanics: A Computational Guide for the Practitioner, John Wiley & Sons, New York, 1985 Tagle, Silvia Gomez, Musee National DAnthropologie, GV Editores, Mexico, 1991 Tanaka, Shelley, Lost Temple of the Aztecs: What it was Like when the Spaniards Invaded Mexico, Madison Press, Toronto, 1998
226

Bibliyografya

Tate, Carolyn E., Yaxchilan: The Design of a Maya Ceremonial City, University of Texas Press, Austin, 1992. Taube, Karl A., A Representation of the Principal Bird Deity in the Paris Codex, Research Reports on Ancient Maya Writing No. 6, Center for Maya Research, Washington DC, 1987 Taube, Karl A., Bonnie L. Bade, An Appearance of Xiuhtecuhtli in the Dresden Venus Pages, Research Reports on Ancient Maya Writing No. 35, Center for Maya Research, Washington DC, 1991 Taube, Karl A., Itzam Can Ain: Caimans, Cosmology, and Calendrics in Postclassic Yucatan, Research Reports on Ancient Maya Writing No. 26, Center for Maya Research, Washington DC, 1989 Taube, Karl A., The Major Gods Of Ancient Yucatn, Dumbarton Oaks Studies n Pre-Columbian Art And Archaeology. No 23. Washington, 1992 Taube, Karl and Mary Miller, The Gods and Symbols of Ancient Mexico and the Maya, London, 1993 Taube, Karl Andreas, The Major Gods of Ancient Yucatan, Studies in Pre-Columbian Art & Archaeology Number Thirty-Two, Dumbarton Oaks Research Library and Collection, Washington DC, 1992 Taube, Karl, Aztec and Maya Myths, University of Texas Press, Austin, 1993 Tedlock, Barbara, Time And The Higland Maya, Albuquerque, 1982 Tedlock, Denns, Popol Vuh, New York, 1985 Tedlock, Dennis, Breath on the Mirror: Mythic Voices and Visions of the Living Maya, New Edition 1997, University of New Mexico Press, Albuquerque, 1993 Tedlock, Dennis, Days from a Dream Almanac, University of Illinois Press, Urbana and Chicago, 1990 Tedlock, Dennis, Popol Vuh: The Definitive Edition of the Mayan Book of the Dawn of Life and the Glories of Gods and Kings, Simon and Schuster, New York, 1985 Tedlock, Dennis, Popol Vuh: The Definitive Edition of the Mayan Book of the Dawn of Life and the Glories of Gods and Kings, Revised and Expanded, Simon and Schuster, New York, 1996 Teeplle, John E., Maya Astronomy, Carnegie Institution Of Washington, Contributions To American Archaeology, No 2. Washington, 1930 Tekin, Prof. Dr. Talat, Orhon Yaztlar, TDK Yaynlar, Ankara, 1988 Thompson John Erc S., Ethnology of Southern and Central British Honduras, Field Museum of Natural History. Anthropological Series, volumen 17. N 2. Chicago, 1930 Thompson, J. Eric S., Maya Epigraphy: Directional Glyphs in Counting, Notes on Middle American Archaeology and Ethnology No. 20, May 1, 1943 Thompson, J., Erc S., Maya Hieroglyphic Writing. Introduction, Carnegie Institution Of Washington Yayn 589. Washington, 1950 Thompson, John Eric S., Maya Epigraphy: A Cycle of 819 Days, Notes on Middle American Archaeology and Ethnology No. 22, October 30, 1943 Thompson, John Eric S., Observations of Glyph G of the Lunar Series, Notes on Middle American Archaeology and Ethnology No. 7, July 25, 1942 Thompson, John Eric S., The Dating of Structure 44, Yaxchilan, and its Bearing on the Sequence of Texts at that Site, Notes on Middle American Archaeology and Ethnology No. 71, October 5, 1946 Thompson, John Eric S., The Introduction of Puuc Style of Dating at Yaxchilan, Notes on Middle American Archaeology and Ethnology No. 110, May 15, 1952
227

Mayalar ve Trklk

Thompson, John Eric S., A Catalog of Maya Hieroglyphs, University of Oklahoma Press, Norman, 1962 Thompson, John Eric S., Maya Hieroglyphic Writing: An Introduction, Third edition, University of Oklahoma Press, Norman, 1971 Thompson, John Eric S., Maya Hieroglyphs Without Tears, Trustees of the British Museum, British Museum Publications Limited, London, 1972 Thompson, John Eric S., Maya History & Religion, University of Oklahoma Press, Norman, 1970. Thompson, John Eric S., The Civilization of the Mayas, seventh edition, Field Museum of Natural History, 1973 Thompson, John Eric S., The Rise and Fall of Maya Civilization: Second Edition, Enlarged, University of Oklahoma Press, Norman, 1954 Thompson, John Eric Sidney, Grandeza y Decadencia De Los Mayas, Mxico, 1984 Thompson, John Eric Sidney, Maya Archaelogist, Oklahoma, 1975 Thompson, John Eric, A New Method of Deciphering Yucatecan Dates with Special Reference to Chichen Itza, Contributions to American Archaeology, Volume IV, No. 22, June, 1937 Thompson, J., Eric, Maya Chronology: Glyph G of the Lunar Series, American Anthropologist n. s., 31, 1929 Thompson, John Eric, Maya Chronology: The Correlation Question, in Contributions to American Archaeology, Volume III, Nos. 13 to 19, Carnegie Institution of Washington, No. 14, 1937 Thompson, John Eric, Maya History And Religion, Oklahoma, 1990 Thomson, Richard L., Maya The World As Virtual Reality, Mexico, 2003 Tozzer, A..M. A., Maya grammar with bibliography and appraisement of the workes noted, Cambridge, Museum, 1921 Tozzer, Alfred M., A Maya Grammar, Dover, New York, 1977 Tozzer, Alfred M., Chichen Itz And ts Cenote Of Sacrifice, Memoirs Of The Peabody Museum Of Archaeology Tozzer, Alfred M., Landas Relacion De Las Casas De Yucatan, Papers Of The Peabody Museum Of Archaeology And Ethnology, Harvard niversity, C. 18. Cambridge. Mass. 1941 Tozzer, Alfredo M., Landas Relacin de las Cosas de Yucatn, A translation. Papers of the Peabody museum of American Archaeology and Ethnology. Harvard University. Vol. XVIII. Cambridge, Massachusetts, U.S.A., 1941 Trout, Lawana Hooper, Indians of North America: The Maya, Chelsea House, New York, 1991 Tuan, Laura, El Tarot Maya (Estuche Con Libro Gua Y Una), Los Angeles, 2001 Tuna, Prof. Dr. Osman Nedim, Kzlderili Dilinde Trke ve Moolca Kaynakl Kelimeler, Milli Trkoloji Kongresi, 1981, stanbul Tuna, Prof. Dr. Osman Nedim, Kelimeler Arasnda, Trk Dili, XLVIII C., 385. S., Ocak 1984, 40.s; 386. S., XLVIII. C., ubat 1984, 86.s; XLVIII. C., 387.S., Mart 1984, 150. s: XLVIII. C., 388-389.S., Nisan-Mays 1984, 230. s. Tuna, Prof. Dr. Osman Nedim, Fonetik I, nn niversitesi, Malatya, 1988 Tuna, Prof. Dr. Osman Nedim, Mukayeseli Trk Leheleri Ders Notlar, nn niversitesi, Malatya, 1988
228

Bibliyografya

Tuwvota, Tusan Homichi, Field Mouse Goes to War, The Filter Press, Palmer Lake, California, 1944 Trkan, Prof. Dr. Reha Ouz, Kzlderililer ve Trkler, Bir Tarihin, Bir Dramn Hikayesi, E Yaynlar, 4.b, Kasm 2003, stanbul Ulrich, E. Mathew and Rosemary Dixon de Ulrich, Diccinario maya mopn-espaol, espaol-maya mopn, Guatemala, C.A.: Instituto Lingstico de Verano en Guatemala, 1976 Umar, Bilge, Trkiyedeki Tarihsel Adlar, nklp Kitapevi, stanbul 1993 Urban, Patricia A., E., M. Schortman, The Southeast Maya Periphery, University of Texas Press, Austin, 1986 Van Laningham, Ivan, Python Vuh: Mayan Calendrical Mathematics with Python,Proceedings of the Seventh International Python Conference, Foretec Seminars, Reston VA, 1998. Vargas de la Pea, Leticia, Vctor Castillo Borges, Proyecto de Investigacin y Conservacin Arquitectnica en Ek Balam. Informe de la Temporada de Campo 1996-97. Typewritten script, Archivos del Centro INAH Yucatn, Mrida, 1998 Vsquez,Alfredo Barrera, Juan Ramn Bastarrachea Manzano- William Brito Sansores, Diccionario maya Cordemex: maya-espaol, espaol maya, Mrida, Yucatn, Mxico: Ediciones Cordemex, 1980 Vllacorta, J. Antono, Carlos A., Cdices Mayas, Guatemala, 1930 Vogt, Evon Z., Zinacantan: A Maya Community n The Higlands Of Chipas, Cambridge, Mass., 1969 Von Hagen, Victor Wolfgang, Maya Explorer: John Lloyd Stephens and the Lost Cities of Central America and Yucatan, University of Oklahoma Press, Norman, 1947 Von Hagen, Victor Wolfgang, Maya: Land of the Turkey and the Deer, Collins World, Cleveland, 1960 Voss, Alexander, and Markus Eberl, Ek Balam: A New Emblem Glyph from the Northeastern Yucatn. In Mexicon, Vol. XXI: 124-131, 1999 Waerden, B. L., Mathematics and Astronomy in Mesopotamia, in Dictionary of Scientific Biography, ed., Charles Coulston Gillespie, Vol. 15, Supplement 1 (1978), Scribners, New York, 1978 Wainwright, Geoffrey, The Henge Monuments: Ceremony and Society in Prehistoric Britain, London, 1989 Walter, Christopher, Astronomy Before the Telescope, St. Martins Press, New York, 1996 Wanyerka, Phil, Transcriber, The Proceedings of The Maya Hieroglyphic Workshop: Tikal, March 10-11, 1990, University of Texas, Austin, 1990 Wanyerka, Phil, Transcriber, The Proceedings of The Maya Hieroglyphic Workshop: Origins, March 14-15, 1992, University of Texas, Austin, 1992 Wanyerka, Phil, Transcriber, The Proceedings of The Maya Hieroglyphic Workshop: Late Classic and Terminal Classic Warfare, March 11-12, 1995, University of Texas, Austin, 1995 Watterson, Barbara, Women in Ancient Egypt, Wrens Park Press, England, 1991 Webster, David L., The Fall of The Ancient Maya, London, New York, 2002 Whitlock, Ralph, Everyday Life of the Maya, Dorset Press, New York, 1976 Whitrow, G. J., Time in History, Oxford University Press, Oxford, New York, 1988
229

Mayalar ve Trklk

Whittaker, Arabelle and Viola Warkentin, Chol Texts on the Supernatural, Summer Institute of Linguistics, University of Oklahoma, Norman, 1965 Whittington, Stephen L., David M. Reed, Bones of the Maya: Studies of Ancient Skeletons, Smithsonian, Washington DC, 1997 Wlley, Gordon R., General Summary And Conclusions, Excavations At Seibal, Memoirs Of The Peabody Museum Of Archaeology. Harvard niversity. C. 17. No.4. Cambirdge, Mass., 1990 Wlley, Gordon R., Peter Mathews, A Consideration Of The Early Classic Period n The Maya Lowlands, Institute For Mesoamerican Studies, Yayn 10. Albany, 1985 Wlley, Gordon R., The Atlar De Sacrificios Excavations: General Summary And Conclusions, Papers Of The Peabody Museum Of Archaeology And Ethnology, C. 54, No 3. Cambridge, Mass., 1973 Wichmann, Sren, The names of some major Classic Maya gods. Paper presented at the 5th European Maya Conference, Bonn, Dec. 9-10, 2000. To be published in the proceedings, 2000 Wiesenthal, M., Yucatan and the Maya Civilization, Crescent Books, New York, 1978 Wikandur, S., Maya and Altaic. I. Is there Maya group of the language related to the Altaic Family?-Ethonos (Stockholm) 1967, II. Maya and Altaic Ethnos, 1970, III, Maya and Altaic, Orientalia Suecana (Stockholm) 1970-71 Wikandur, S., Maya and Altaic. I. Is there Maya group of the language related to the Altaic Family?Ethonos (Stockholm) 1967, II. Maya and Altaic Ethnos, 1970, III, Maya and Altaic, Orientalia Suecana (Stockholm) 1970-71 Wilkinson, Richard H., Reading Egyptian Art: A Hieroglyphic Guide to Ancient Egyptian Painting and Sculpture, London, 1992 Willey, Gordon R., Excavations at Seibal, Department of Peten, Guatemala, Peabody Museum of Archaeology and Ethnology, Cambridge, Massachusetts, 1975 Willey, Gordon, Archaeology of Southern Mesoamerica, Part Two, Handbook of Middle American Indians, Volume 3, University of Texas Press, Austin, 1965 Willey, Gordon, Ed., Archaeology of Southern Mesoamerica, Part One, Handbook of Middle American Indians, Volume 2, University of Texas Press, Austin, 1965 Williams, Stephen, Fantastic Archaeology: The Wild Side of North American Prehistory, University of Pennsylvania Press, Philadelphia, 1991 Williamson, R. J. A., English- Dakota school dictionary, Topy Ouye Pres, 1866 Williamson, Ray A., Living the Sky: The Cosmos of the American Indian, University of Oklahoma Press, Norman, 1984 Wilson, Robert W., Astronomical Notes on the Maya Codices, in Papers of the Peabody Museum of American Archaeology and Ethnology, Harvard University, Vol. VI, no. 3, Peabody Museum, 1924 Winzerling, E. O., Aspects of the Maya Culture, The North River Press, New York, 1956 Wolf, E., The Internal Structure Of Tenochtitlan, The Valley Of Mexico: Studies n Pre-Hispanic Ecology And Society, A School Of American Research Book, University Of New Mexico Pres, Albuquerque, 1976 Wren, Linnea, Peter Schmidt, Ruth Krochock, The Great Ball Court Stone of Chichen Itza, Research Reports on Ancient Maya Writing No. 25, Center for Maya Research, Washington DC, 1989
230

Bibliyografya

Wright, Rita P., Gender and Archaeology, University of Pennsylvania Press, Philadelphia, 1996 Wright, Ronald, Time Among the Maya, Weidenfeld and Nicolson, New York, 1989 Yasugi, Yoshiho, Kenji Saito, Glyph Y of the Maya Supplementary Series, Research Reports on Ancient Maya Writing No. 34, Center for Maya Research, Washington DC, 1991 Young, Michael, The Metronomic Society: Natural Rhythms and Human Timetables, Harvard University Press, Cambridge, Massachusetts, 1988 Zauzich, Karl-Theodor, Hieroglyphs without Mystery: An Introduction to Ancient Egyptian Writing, University of Texas Press, Austin, 1992 Zav Ala M. Gramatica Maya, Mexico, 1976 Zerubavel, Eviatar, Hidden Rhythms: Schedules and Calendars in Social Life, University of Chicago Press, Chicago, 1981 Zerubavel, Eviatar, The Seven Day Circle: The History and Meaning of the Week, University of Chicago Press, Chicago, 1985 Znnerman, Gnter, Die Hieroglyphen Der Maya Handschriften, Hamburg, 1956 Zlfikar, Prof. Dr. Hazma, Trkede Ses Yansmal Kelimeler, TDK Yaynlar, Ankara, 1995

231

ALBM

MAYALARIN KAIDA YAZILI ESERLER

Resim 125: Meksika Mzesinden bir Maya Kodeksi

Mayalar, sadece talara esrarengiz yazlar yazp, efsanevi yaratklar sembolize ettiklerini talara kazyp, bunlar da dikili talar olarak tarihin karanllarna brakmamlardr. Avrupal istilaclar tarafndan muhtelif eserlerde, tekerlei ve at bilmeyen kavim olarak tanmlanmakta olan Mayalar, olaanst astronomi, matematik, tp ve teknoloji bilgilerine sahiptiler. Kendilerine medeni diyen istilac milletler, bugn sahip olduklar teknolojiyle bile yapamadklar Maya piramitleri ile astronomi bilgilerine, Mayalarn binlerce yl nce ulatn grmezden gelmektedirler. Mayalar, kendi yaptklar renkli mrekkeplerle arkeologlar tarafndan kodeks olarak adlandrlan, katlanabilen, aldka birbirini takip eden sayfa dzeninde, kaln katlara yazl saysz eserler de brakmlardr.

Resim 126: Meksika Mzesinden bir Maya Kodeksi

Bu eserler, dier Maya kitabe ve kalntlarn bana gelen akbete maruz kalm, ya barbar Avrupal tarafndan yaklp yok edilmiler, ya da kendi lkelerine alnarak gtrlmlerdir. Bugn, Trkistan Turfan Uygur eserlerinin, Dede Korkutun Dresten Nshas, Kutadgu Biligin Viyana Nshas olarak adlandrldklar gibi, Leiden, Biritanya, Pensilvanya kodeksleri olarak adlandrlan Maya yazl eserlerinin ok az, Meksika ve Guatemalada kalabilmitir.

Resim 127: Meksika Antropoloji Mzesi eserleri arasnda yer alan Maya hiyografik yazl kodeksten drt sayfa

235

Mayalar ve Trklk

Resim 128: Chetemal Mzesi, iki para halinde birletirilen Maya Kodeksi

Arkeologlar tarafndan Maya mavisi olarak adlandrlan Turkuaz, krmz ve siyah renklerle bezenmi kadeksler.
Resim 129: Chetemal Mzesinde bulunan bir baka Maya kodeksinden bir sayfa

236

Mayalarn Kada Yazl Eserleri

Resim 130: Chetemal Mzesinden birleik Maya kodeksi

zerindeki Maya rakamlarndan, bir eit hesap kodeksi olduu anlalmaktadr.


Resim 131: Chetemal Mzesinde bulunan, bir baka Maya kodeksi

237

MAYA HEYKEL ve ABDELER

Maya abidelerini; heykel, heykelcik, bst, hiyegrofik ya da resim kabartmal dikme talar olarak tasnif etmemiz mmkndr. Bir ksm Maya kabartma heykellerinde, daha ok sava elbiseleri ierisinde olan kral ile evresindeki olaylar tasvir edilmitir. Bazlarnda ise dorudan insan figrleri yontularak yaplmtr. Maya eserleri arasnda bst olarak yaplanlarda da farkl tiplemeleri grmekteyiz. Bu tiplemeler, Maya ierisindeki farkl yaplanmay da gstermektedir. Dikili Ta olarak adlandrabileceimiz trler de ya tapnak tarz binalar nnde ya da tapnak piramitlerin mezar ksmlarna yaplmtr. Dikili talarn tapnak binalarn nlerine yaplanlarn nnde ise tatan yuvarlak bir kaide bulunmaktadr. Heykelcik olarak ele alacamz trler daha ok seramik yapmlar olup, abartl bir ssleme ve sanki daha ok efsaneler dnyasnn yaratklarnn biimlendirilmeleri tarzndadr.
Resim 132: Seybal kalntlarndan kabartma bir heykel

238

Maya Heykel ve Abideleri

Resim 133: Meksika Mzesi eserlerinden bir Maya kabartma heykeli. (Kraln korumas altnda bir ocuk tasvir edilmekte.)

239

Mayalar ve Trklk

Resim 134: Meksika Mzesinde bulunan kabartma bir kral heykeli

Resim 135: Tikalde bulunan bir baka kabartma kral heykel

240

Maya Heykel ve Abideleri

zerindeki Maya hiyegrofik yazlaryla, muhtemelen tarih ve olay hakknda bilgi verilmekte.

Resim 136: Chetemal Mzesinde Chepaz blgesinden kabartma Kukulkan heykeli

Her iki kabartma heykelde de Kukulkan ayn ekilde betimlenmitir. Yaxchlan kabartmasnda, Kukulkan ile Kral arasndaki grme anlatlmaktadr.

Resim 137: Yaxchlan Maya kalntlar arasnda duvara kabartlarak resmedilmi Kukulkan heykeli

241

Mayalar ve Trklk

Resim 138: Meksika Mzesindeki Maya heykeli

Resim 139: Chepaz kalntlar arasnda bulunmu Maya heykeli. (Yapl betimleme ve tipler, dier kabartma heykellerden farkl olan bu tarz heykeller, daha ok bizim balbal olarak adlandrdmz Trk heykellerine benzemektedir.)

242

Maya Heykel ve Abideleri

Resim 140: Oxaca ehir Mzesinde bulunan bir Maya heykeli

Resim 141: Tuxlagutti ehir Mzesinde Chepaz kalntlarndan bulunan bir baka Maya heykeli

140 nolu resim, Maya kalntlar arasnda az sayda grlen tarzdr. Hakas blgesi balballarn hatrlatmaktadr. 141 nolu resim ise, Maya heykelleri arasnda dierlerine gre farkl bir betimleme tarzndadr. zellikle Karaay erkesk ehir Mzesindeki Kpak balbaln hatrlatmaktadr.
243

Mayalar ve Trklk

Resim 142: Seybal

Resim 143: Meksika Mzesindeki hiyegrofik yazl dikili ta

Maya dikili talar, aada grld gibi yuvarlak kaideli de olabilmektedir.

Resim 144: Tikaldeki bir yuvarlak kaideli dikili ta

Resim 145: Meksika Mzesi Maya eserleri arasndaki Maya yazmannn tasvir edildii yuvarlak kaideli dikili ta

244

Maya Heykel ve Abideleri

Resim 146: Tikal Mzesinde koruma altna alnm kire tandan Resim 147: Tikal Merkez Akropol yapsnn merdivenyaplma, nnde yuvarlak bir kaide, bulunan zerinde bir Maya lerinin balad yerde, yine nnde yuvarlak bir kaide savasnn betimlendii dikili ta, bulunan, zerindeki yaztn tahrif olduu dikili ta

Benzer tarzda, Yaxchlan, Chechentza ve Bonampakta dikili talar grlmektedir. Dikili ta nndeki yuvarlak kaide bize kaplumbaa zemin zerine yaplm Gktrk yaztlarn hatrlatmaktadr.
245

Mayalar ve Trklk

Resim 148: Mavi ereve ierisinde birincisi Kaba, ikinci ve ncs Merida Mzesi Yukatan Maya eserleri arasnda bulunan bstler

Hem betimlenme biimleri hem de yz ekilleri farkl, hepsinin farkl soylara mensup olduu aka fark edilmektedir. Mayalar ierisinde farkl milletlerin bulunduunu gsterir. Bu nn betimlenmeleri dierlerinden farkllk gsterirken,nn de yz hatlar birbirlerine benzemekte ama balk ekilleri biraz farkldr. Balklardaki bu farkllk da bstleri yaplan ahslarn farkl sosyal statde olduklarn gsterir. Yukardan aa doru olan bstlerin betimlenmeleri ve yz ekilleri, Gktrk balballarna benzemektedir.

Resim 149: Yukardan aaya doru krmz ereve ierisine alnm bstlerden birincisi Merida Mzesi Yukatan Maya eserleri arasndan, ikincisi Yaxchlan Mzesi, ncs de Uxmal Mzesi Maya eserlerindendir

246

Maya Heykel ve Abideleri

Resim 151: Merida Mzesi, Yukatan koleksiyonunda bulunmakta olan heykelcik, (banda da ku simgeli balk bulunmakta.)

Resim 150: Palenque Mzesindeki Kartal Adam heykelcii

Resim 152: Merida Mzesi, Yukatan koleksiyonunda bulunmakta olan bir baka heykelcik, (banda da ku simgeli balk bulunmakta.)

Her ve benzeri birok heykelcikte ve ou kabartma Maya heykellerinde, yrtc kularn balk olarak betimlendii grlr.
247

Mayalar ve Trklk

Maya heykelciklerinde muhtelif hayvanlarn ekli betimlenebildii gibi inan dnyalarn oluturan, iyilik ya da ktl temsil eden yaratklar ile deiik insan tiplemelerini grebiliriz.

Resim 153: Belize Mzesi, genel Maya heykelciklerine rnek

248

Maya Heykel ve Abideleri

Resim 154: Tuxla Gutti Mzesi, Chepaz eserlerinden alayan adam maskesi

Resim 155: Tuxla Gutti Mzesi, Chepaz eserlerinden glen adam maskesi

Resim 156: Tuxla Gutti Mzesi, Chepaz eserlerinden dnen adam maskesi.

Resim 157: Belize ehir Mzesi, Maya seramik maskelerinden.

Resim 158: Merida Mzesi Yukatan Maya eserlerinden, insan yz tasvirli maske

249

Mayalar ve Trklk

Resim 159: Belize ehir Mzesi Maya seramik maskelerinden rnek

Resim 160: Merida Mzesi Yukatan Maya eserlerinden, efsanev bir yaratk sembolize edilen maske

250

MAYA SERAMK SANATI

Resim 161: Belize ehir Mzesi, d bezekli 22 X 30 cm llerinde

Yllardr Maya antik ehirlerinde yaplan kazlarda, binlerce seramik eser bulunmutur. Bu eserlerin bir ksm Avrupa ve Amerikann mzelerini sslerken bir ksm da Meksika, Belize ve Guatemalada kalabilmitir. Bu eserlerin bir ou ehir mzelerine tanmakla birlikte bir ksm da antik ehirlerin hemen yannda bulunan mzelerde sergilenmektedir. Maya seramiklerini arkeologlar, eserin zellii, dnemi ve bulunduu yere gre Las Charcas, Kaminaljuyu, Chikanel, Esperanzo, Tzakol, Tepeu, Toltek, Mayapan kltr eserleri olarak adlandrmaktadrlar. Biz bu eserlerden i bezekli, d bezekli ve ayakl, kulplu, kapakl eserler olarak birka rnek vermekle yetineceiz. Maya seramik sanat ile Trk seramik sanatnn karlatrmal bol rneini Karlatrmal Trk ve Maya Sanat adl kitapta vermeye gayret edeceiz.
251

Mayalar ve Trklk

Resim 162: Merida Mzesi, Yukatan buluntusu, i bezekli tabak, 22,7 cm yar apnda

Resim 163: Meksika Mzesi, i bezekli tabak, 23 cm yar apnda

Resim 164: Meksika Mzesi, i bezekli tabak, 21 cm yar apnda

Resim 165: Merida Mzesi, Yukatan eserlerinden, i bezekli tabak, 13 cm apnda

252

Maya Seramik Sanat

Resim 166: Bellize Mzesi, d bezekli vazo, 20 cm yksekliinde

Resim 167: Oxaca ehir Mzesi, d bezekli vazo, 18 X 13 cm llerinde

Resim 168: Guatemala Antropoloji Mzesi, d bezekli derin kap. 16 X 32 cm llerinde

253

Mayalar ve Trklk

Resim 169: Belize ehir Mzesi, d bezekli vazo, 17,6 X 10 cm llerinde.

Resim 170: Palenque Mzesi, d kabartma bezekli vazo, 16,5 X 8 cm llerinde.

Resim 171: Tikal, d bezekli kapakl kap. Kulp ksm ku ba eklinde 37 X 32 llerinde.

Resim 172: Tikal, d bezekli kap. Kulp ksm jaguar ba motifli. 42 X 35 cm llerinde.

254

Maya Seramik Sanat

Resim 173: Tikal kalntlarndan, rdek biimli ibrik grlmekte, 37 X 22 cm llerinde.

Resim 174: Belize ehir Mzesi eserlerinden, st kulplu kapakl ayak zerinde vazo D bezekleri Maya hiyograflarndan olan vazo 22,7 X 12 cm llerinde

Resim 175: Belize ehir Mzesi eserlerinden, ayakl d bezekli vazo Vazo 35 X 28 cm llerinde

255

MAYA ALTIN LEME SANATI

MAYA ALTIN LEME SANATI

Resim 176: Meksika Antropoloji Mzesinde bulunan Maya Altn

1520de balayp 1536da resmen spanyollarn nclnde Avrupal halklar tarafndan katliam, soykrm ve kleletirilmee balanan Amerika ktasnn orta kesimleri, zellikle Yukatan ve Peten yarm adasnn yaayan yerli halklar, medeniyet llerinde igalcilerden binlerce yl nce olmalarna ramen, vahilikte onlardan ok geri idiler. Yzlerce yl, ta ki 19. yzyln ikinci yarsna kadar olan srete, kendilerine medeni denilen Avrupal smrgeciler karsnda aciz ve aresiz kaldlar. Kahraman Katolik Papazlarn nclnde yaplan bu igal ve soykrmn temel unsurlarndan biri, altn idi. Aztek ve Mayalar bata olmak zere, yerli halklarn verimli topraklarnn yannda medeni! Avrupann gz kamatran cazibesi, onlarn kullandklar altn ilemeli elbiseler, taklar ve altn madenleriydi. Bunun iin yok oldular, bunun iin asimile edilip karmak bir Mezotek mozainin parlayan kk talar olarak kaldlar. Bugn Avrupal halklar tarafndan gasp edilen Maya altn ilemeleri arasnda ounu Meksika Antropoloji Mzesinde grebileceiniz birka para altn varak, kpe ve heykelcikten bakas kalmamtr.

Resim 177: Meksika Antropoloji Mzesinde bulunan Maya Altn rnekleri (Solda, bir ift hilal eklinde kpe. Sada ise ilenmeye hazr bir ift altn rulo ile ince bir varak)

256

Maya Altn leme Sanat

Resim 178: Meksika Antropoloji Mzesinde bulunan, ilenmeye hazr Mayalara ait altn varak

Resim 179: Meksika Antropoloji Mzesinde bulunan, zeri Maya hiyograflaryla bezenmi bir Maya altnndan arta kalanlar

Resim 180: Meksika Antropoloji Mzesinde bulunan, altndan yaplma heykelcikler

257

Mayalar ve Trklk

Resim 181: Meksika Antropoloji Mzesinde bulunan, Mayalardan kalma zerinde geyik kabartmas olan bir madalyon

Resim 182: Merida Mzesi Yukatan kalntlarndan, zerinde Maya Gne Tanrsnn motifize edildii altn madalyon (Hitit Gne Heykelini hatrlatmakta.)

258

MAYA ALTIN LEME SANATI

MAYA ALGILARI

Resim 183: Guatemala Antropoloji Mzesinden

Maya alglar bugn ya turistik blgelerde para kazanmak iin, tarihi yaztlarda betimlenen kyafetler ierisinde gsteri yapan, kendi topraklarnda aznlktan da te resmen mzelik hale gelmi kimseler tarafndan kullanlmakta ya da antropoloji mzelerinin sergi vitrinlerinde bulunmaktadr. Yukarda grlen Guatemala Antropoloji Mzesi eserleri arasnda bulunan, iindeki ufak talarn belirli ritim ile sallandka ses karan algsnn dnda, daha ok vurmal ve flemeli alglardan oluur.
259

Mayalar ve Trklk

Resim 184: Guatemala Antropoloji Mzesinde bulunan vurmal Maya algs

i boaltlm bir aacn zerinde simetrik ekilde oyularak alan ince uzun aa eritler iki ufak tokmakla vurularak ritim tutturulan vurmal alg grlmektedir. i boaltlm aa gvdenin her iki ucuna deri geirilerek yaplm ve elle vurularak ritim tutulmaktadr.

Resim 185: Solda yine Guatemala Antropoloji Mzesinde bulunan bir baka vurmal Maya algs

260

Maya alglar

Resim 186: Meksika Antropoloji Mzesinde bulunan flemeli Resim 187: flemeli Maya alglar (alglarn her ikisi de kemikten, sa yanda grlenler ise seramikten yaplmtr.) Maya alglar

Seramikten yaplan flemeli alg bir nefesle ayr ses verebilecek ekilde dzenlenmitir.

Resim 188: Meksika Antropoloji Mzesinde bulunan flemeli Maya algs

nce bambu ya da kaln kamtan yaplan bu flemeli alg, bizim kaval dzenindedir.

Resim 189: Guatemala Antropoloji Mzesinde bulunan flemeli alg (bu algy, bugn yaamakta olan Mayalar da kullanmaktadr.)

261

MAYA ANTK EHRLER

MAYA ALTIN LEME SANATI

ALTUN HA

Resim 190: Altun Ha kalntlarnda bulunan en nemli eser, Gne Tanrs Kinich Ahauya ait tek para yeimden maske, 14.9 cm byklnde 4.42 kg arlnda

10 km apnda bir yerleim sahas olan Altun Ha, Maya Klasik Dnem ehirlerindendir. M.. 200de kurulmaya balanan Altun Hada 14. yzyln balarna kadar Maya yerleimi grlr. Altun Ha civarna yaylm irili ufakl 500 kadar yap ya da hyk bulunmaktadr. Bunlardan, Plaza A olarak adlandrlan Tapnak, M.S. 100de yaplm, ierisinde 8 mabet ve saray bulunmaktadr. Plaza Ann, 5. yzyl sonlar 6. yzyln balarnda bitirildii bilinmektedir. Buradaki bir mezar buluntusundan, mezarn M.S. 550 de ina edildiini anlyoruz. Byk Mezar da muhtemelen Kral mezaryd. 300 civarnda yeimden yaplm obje bulunmutur. Plaza B olarak adlandrlan bina ise M.S. 500 Erken Klasik Dnem eseridir. A-2 ile A-8 arasndaki yaplar, M.S. 600 olarak tarihlendirilir. Bunlarn dnda Grup A olarak adlandrlan binalar daha kktr. Plaza B olarak adlandrlan dier byk Piramit ve evre binalar da ayn Plaza A gibi, M.S. 550-650 olarak tarihlendirilir.
265

Mayalar ve Trklk

Resim 191: Plaza A olarak adlandrlan piramit

Resim 192: Plaza Ann n ksm

Gne Tanrs Kinich Ahauya ait tek para yeimden maskenin de bulunduu yer olan piramit, Altun Hann ayakta kalabilmi en nemli yapsdr.

Resim 193: Binann arka tarafnda bulunan ek yaplar

266

Altun Ha

Resim 194: Plaza B olarak adlandrlan yap ve merdivenlerin ortasnda yaplan kabartmann yakn pln

Resim 195: Plaza B adl yapnn, n cepheden sol yan ksmnn yakn pln

Resim 196: laza B adl yapnn, n cepheden sa yan ksmnn yakn pln

267

MAYA ALTIN LEME SANATI

BONAMPAK

Resim 197: Lakandon Mayalarnn aman Bonampak

Usumacinta rmann kollarndan olan Lacanhaya yakn kurulan Bonampak, Klasik Dnem kalntlarndandr. 2. Caan Muan zamannda kurulmu olan ehir, M.S. 600 900 arasnda Maya dnyasnn nemli kltr merkezlerinden biri olmutur. Ge Klasik dneminde Yaxchilana tabii olan Bonampak, Piramit ierisindeki M.S. 800 olarak tarihlendirilen renkli resimlerle tannmtr. nl Maya Mavisi olarak adlandrlan Turkuaz rengi, muhtelif Maya heykelcikleri ve ttslklerinin yannda, en ok Bonampaktaki bu duvar resimlerinde kullanlmtr. Maya Mavisi olarak adlandrlan bu renk, daha sonralar spanyol igali dneminde de kullanlmtr. Bugn milli park olarak korumaya alnm Bonampak ierisinde ve yaknlarnda 400 civarnda Lakandon Mayalar yaamaktadr.
268

Bonampak

Resim 198: inde mezarlarn da bulunduu Bonampakn en yksek yaps olan Chan Muwan Piramidi

Bonampak duvar resimleri olarak anlan resimler, n sa altta etraf demir direklerle evrili olan blmdedir. Piramide kmadan merdivenlerin balad yerde iki, merdivenlerin ortasna doru da bir dikili ta bulunmaktadr.

Resim 199: Bonampak kalntlarnn duvar resminden kesit. Bir tren esnasnda Bonampak Kral Chan Muwan

269

Mayalar ve Trklk

Resim 200: Ayn duvar resminin devam. Mzisyenlerin yaptklar gsterileri resmedilmi

Resim 201: Ayn duvar resminin balad duvarn, dier duvarla kesitii blm. Burada da resmi trenin seramoni ksm resmedilmi. Resmin tamamnda zemin olarak Maya Mavisi olarak adlandrlan Turkuaz kullanlmtr

270

Bonampak

Resim 202: Dikili talarn piramitten grn

Resim 203: Bonampakta merkezi yerleimin dndaki bir kalnt. Henz bu yapda kaz almas yaplmam

271

MAYA ALTIN LEME SANATI

. CHCEN TZ

Son Klasik ve Klasik sonras dnem ehirlerinden Chicn tza, Meksikann gney dousundadr. Yukatek Maya dilinden bir kelime olan Chicn tza, Sularn Ruhu anlamna gelmektedir. M.S. 435 yllarnda kurulmaya balanan ehir, M.S. 900 ile 1100 yllar arasnda en grkemli zamann yaar. M.S. 900 sonlarnda Nahua dilini konuan Tolteklerin istilasna urayan ehir, Toltek ve Maya karm bir inan sistemini de yaatmtr. Son dnemlerde Tolteklere bakentlik eden Chicn tza halk, M.S. 1156 / 1168 yllarnda vahi biimde katledilmi, halk ehri terk ederek kamak zorunda kalmtr. Bu olaylar Chicen tzadaki Savalar tapna olarak adlandrlan yapnn duvarlarna resmedilerek anlatlmtr. Chicn tzann ehir mimarisinden ve muhtelif yerlere resmedilmi hiyografik yazlardan, ehrin ya da drt kardein birleik ynetimiyle idare edildii anlalmaktadr. Ba ku tyl, gvdesi ylan olarak tasvir edilen Kukulkan adna da tapnan bulunduu Chicn tzann bizce en ilgin yaps, spanyollarn Karakol olarak adlandrdklar yapdr. spanyollar, yapnn kubbe tarznda olmas sebebiyle, smkl bcek ya da kabuk anlamna gelen Karakol kelimesiyle tanmladklar bina, bir gzlem evidir. Yar ap yaklak 25 km olan Chicn tzada Toltek dnemi eserlerinin yan sra Puuk dnemi yap ve eserleri bulunmaktadr. Chicn tzann Kutsal Kuyusunda bulunan yeimden yaplma Ge Klasik Sonras Usamicinta tarzndaki paralar da burada Toltek, Maya, Puuk ve farkl kltrlerin bir arada yaadn gsterir.
272

. Chicen tz

Resim 204: Chicn tza Toltek Savalar tapnann uzaktan grnts. (12 m yksekliinde olan bina, 40 x 40 m apndadr. Yukatandaki Toltek hakimiyetinin gstergesi olarak kabul edilen bu piramit Toltek mimarisinin nemli eserleri arasnda yer alr.)

Resim 205: Savalar Tapnann n taraftan grn

273

Mayalar ve Trklk

Resim 206: Savalar Tapnann merdivenlerinin bitiminde daha ok Toltek kltr olarak grdmz srt st uzanm insan figr, (Muhtelif arkeologlar tarafndan yrek sunumu kltyle badatrlmaktadr. Bize gre ise daha ok ehrin sahibini belirleyen temsili heykellerdir.)

Resim 207: Savalar tapna saak mimarisinden detay, uan jaguar zerinde bir Maya savas heykeli. (Nogay ve Kazak Trklerindeki kanatl uan aslan ya da kaplan motifine benzemektedir.)

274

. Chicen tz

Resim 208: Chicn tza ehrindeki Kukulkan Pramitinin n giriindeki merdivenlerinden genel grnt

Resim 209: 24 m yksekliinde, 40 x 40 m eninde olan Tanr Kukulkana adanm Toltek Castillo Tapnann gney bat ksmndan bir detay. (Tapnak, bu ekilde drt keli, tam kare eklinde ykselmektedir. En stte Tanr Kukulkan ile ilgili hiyografik anlatmlar bulunmaktadr.)

275

Mayalar ve Trklk

Resim 210: Chicn tzada ana ynetim binasnn gney batsnda, arkeologlar tarafndan Vens platformu ad verilen yapnn temel ksm. (Muhtemelen bunun st ksmnda da daha nceleri kubbe eklinde bir yap olmalyd. Vens ile ilgili adlandrmalar daha ok gkbilim almalaryla balantldr.)

Resim 211: Chicn Itza top sahasnn kuzeyinde, 30 metre yksekliinde olan kuzey duvarnn tam karsnda, yine ayn ykseklikte gney duvar bulunmaktadr

276

. Chicen tz

Resim 212: Top sahasnn kuzey ve gney duvarlarnn bat ksmnda oyunu takip eden soylularn oturduu blm

Resim 213: Chicn tzada Puuk kltr olarak bilinen Rahibeler Manastr adl binann giri kapsnn bulunduu dou ynnden grnm. ( katl olan binann, giri kapsnn st ksmnda Kukulkan kabartmas bulunan binann mimarisi de dikkat ekicidir.)

277

Mayalar ve Trklk

Resim 214: Rahibeler Manastr dou giri kaps (zerindeki Kukulkan motifli kabartma heykelin yakn pln)

Resim 215: Kukulkan Tapna alt duvarndaki Kukulkan temsil eden kabartmadan yakn pln

Resim 216: Chicen tsa ynetim binasnn gney bat ksmnda Byk aman mezarnn bulunduu yap

278

. Chicen tz

Resim 217: Chicn tzada bulunan en ilgin yap. (Bir gzlem evi olarak kullanlan bu yap, M.S. 1000 ylnda Vens gezegeninin ulat en kuzey noktaya hizal olduu, kule stnde bulunan pencerelerden kuzey ksmna bakan Vens gezegeniyle ayn hatta yapld, yine kule pencerelerinden gney ksmnda yer alannn ise gezegenin batma konumunda yapld anlalmaktadr.)

Kral mezarlar ve dier idari binalara gre daha kk ina edilmi. Drt tarafndan merdivenlerle ykselen yapnn her bir yannda merdivenlerin balad ksmn sa ve solunda jaguar heykelleri bulunmaktadr. Chicn tzada bulunan bu gzlem evinin bir benzeri, Guatemala snrlarndaki Seybal kalntlarnda bulunmaktadr. Ancak Seybaldaki yapnn kubbe ksm tamamen yklm, yalnz kubbenin oturduu dairevi yap kalntlar kalmtr. Chicn tzadaki bu gzlem evinin model ve ilev olarak bir benzeri Siirt Tilloda Fakirullah Trbesi adyla bulunmaktadr. Ulubeyin Semerkanttaki gzlem evinin kalntlar da ayn mimari zellii gstermektedir.
279

Mayalar ve Trklk

Resim 218: Chicn tza gzlem evinin kuzeyden grn

Resim 219: Gzlem evinin gney batdan grnm

280

MAYA ALTIN LEME SANATI

CAHAL PECH

Resim 220: Cahal Pech antik ehrinin girii

Maya dilinde Kaal, kalmak, bulunmak, Pe ise pire demektir. Pirelerin mekan anlamna gelen Kaal Pe blgesi, M.S. 850 olarak tarihlendirilmektedir. Kaal Pete Ge Klasik ncesine ait yzlerce heykelcik ve maskeler bulunmutur. Bunlar iinde basit tipte, dierleri insan ve hayvan motifleriyle ekillendirilmi, bir ksm da bir eit ddk eklinde yaplmtr. Ge Klasik dneme ait olan figrl heykelcik ve maskeler ile ddkler, daha ok bat blgesindeki A 2 piramidi ve evre binalarnda bulunmutur. Tamam seramik olan bu eserlerin sanat sitilinin kayna Yukatan Peninsula blgesi Jaina tarz olarak dnlmektedir. Kaal Pete ayrca iki top sahas bulunmaktadr. Top sahalarndan biri bat kompleksi ierisinde Saray C olarak anlan yapnn yannda, dieri ise dou blgesi kompleksi ierisindedir.
281

Mayalar ve Trklk

Resim 221: Kaal Pete Plaza C olarak adlandrlan yapnn B1 piramidi. (Etrafnda B2 ve B3 yaplar ile hemen yannda dou ksm top sahas bulunmaktadr.)

Resim 222: Plaza C olarak adlandrlan yapya bitiik sra odalar (Yapnn yarm kemer sitili dikkat ekmektedir.)

282

Cahal Pech

Resim 223: inde ve evre binalarnda en ok seramik eser kan A 2 yaps

Resim 224: A 2 olarak adlandrlan binann arka ksmndan grn

Resim 225: Ayn binann i avlusu ve odalarnn stten grn

283

MAYA ALTIN LEME SANATI

KABAH

Resim 226: Kabah antik ehrinin genel grnts

Uxmala 37 km mesafede olan Kabah, tpk Uxmal gibi M.S. 850 - 925 arasnda Yukatan blgesi Puuk yerleim yerlerinden biridir. Uxmal merkezli Labna ile birlikte ayn ynetime sahip olan Kabah kalntlarnn, zellikle duvar sslemelerinde kullanlan motifler dikkat ekicidir. Kabah kalntlarnda da Uxmalda olduu gibi yarm kemer kaplar ve kurganlar bulunmaktadr. Kabah, muhtelif literatrde Kaba eklinde de gemektedir. Zaman zaman Tuluma 40 km mesafede olan Koban ile de kartrlan Kabah, Uxmala gre daha kk bir yerleim yeridir. Yar ap 6 km civarnda olan Kaba, Maya Klasik Son Dnem kalntlarndandr.
Resim 227: Kabahtan mimari sslemeye detay

284

Kabah

Resim 228: Kabah ynetim binasnn genel grnts

evresi muhtelif yaplarla donatlan ynetim binasnn n ksmnda geni bir tren alan ve bina merdivenlerinin nnde dikili bir ta ant bulunmaktadr. Ant zerindeki yazlar tahrip olmu, okunamamaktadr.

Binaya kan merdivenlerin nnde tren alannn ortas saylabilecek bir mevkide dikili yazt bulunmaktadr. Bu yazt, okunamayacak ekilde tahrip olmutur.
Resim 229: Kabah ynetim binasnn nden grn

285

Mayalar ve Trklk

Resim 230: Kabah ynetim binasnn arka taraftan grnts

Resim 231: Sol ve sa resimlerde Kabah kalntlarndaki duvar sslemelerinden rnekler

286

Kabah

Resim 232: Kabah kalntlar arasnda bulunan bir kurgan

Resim 233: Kabah kalntlarndan Seluklu mimari tarz kemerler

Resim 234: Kabah kalntlar arasnda duvar sslemesi olarak kullanlan ko ba sembol

287

MAYA ALTIN LEME SANATI

KARAKOL

Resim 235: Karakol ehrinin giri ksm

Karakol, Belizede ulam en zor olan antik Maya ehridir. 100 km karelik bir alana yaylm kalntlaryla Maya dnyasnn eskiden nemli siyasi ve kltrel merkezlerindendir. Erken Klasik ncesi M. . 600e varan bir tarihi vardr. Bat Maya Dalarnn orman ierisinde ykseke bir plato olan Karakolda, M.S. 900e kadar olan btn Maya dnemlerine ait yaplar ierisinde, muhtelif yaztlar, seramikler ve kullanm eyalar bulunmutur. Karakolu nce gezgin Rosa Mai 1938 ylnda grm, daha sonra, 1953-54 yllarnda Satterthwaite ve Andersonun bakanln yapt be kiilik aratrma ekibi ile iki rehber, Karakola gelmilerdir. 1978-79 yllarnda Kanadal Paul Healy, Ontanio Trent niversitesi adna ilk arkeolojik kaz almalarna balar. spanyollar, Chechen Itzada bulunan kubbeli gzlem evine spanyolca salyangoz anlamna gelen Caracol (karakol) adn vermilerdi, ancak, bugn Belize snrlar ierisindeki Karakol antik ehrinde benzeri bir yap bulunmamaktadr. Buradaki adn spanyolca m yoksa Maya diline mi ait olduu hakknda bilgi bulamadk. Karakolda; Merkez, Kuzey ve Kuzeybat Akropolleri ad verilen piramid ve irili ufakl yaplar bulunmaktadr.
288

Karakol

Resim 236: Karakoldaki Merkezi Akropol olarak adlandrlan piramit

Piramidin zirvesinde iki mezar bulunmaktadr. M.. 300 olarak tarihlendirilen piramidin zirvesine 99 merdivenle klmaktadr.

Resim 237: Piramidin tepe noktasnda bulunan iki mezardan birinin i ksm

Resim 238: Piramidin st ksmndaki odann d cephesinden bir kesit. (Duvar, yalanc mermer kaplama olarak adlandrlan ve Maya hiyegraflaryla sslenmi.)

289

Mayalar ve Trklk

Resim 239: A 6 olarak adlandrlan kuzey piramidinin Merkez piramitten grn (Piramit merdivenlerinin sa ve solunda bulunan kabartmalarn yakn grnmleri stte gsterilmitir.)

Resim 240: Kuzey Akropol olarak adlandrlan piramit

290

Karakol

Resim 241: Karakolda bulunan iki Maya top sahasndan biri

Resim 242: Karakolda Plaza B olarak adlandrlan yerleim yerlerinden biri

291

MAYA ALTIN LEME SANATI

KOBA

Resim 243: Koba ehrinin girii

Yukatann kuzeyinde, denizden ykseklii 42 m. olan Koba, 2,5 km apnda bir yaylma sahiptir. Koba aslnda birbirlerine bal bir ehirler kompleksi grnmn verir. Yerleim birimlerini birbirine balayan yollar ve geitler bulunmaktadr. Nohoch Mul (Byk Da) zamannda kurulan Koba, Klasik Dnem sonras M.S. 1100 - 1450 Maya ehri olarak hkm srmtr. yi korunamam yerleimlerden olan Kobada en nemli yap, Byk Platformdur. Top sahas ierisinde, dier top sahalarnda tahrip edilmi olan balama talar kalmtr. Yerleim sahasnda Macanxor ve Koba adl iki gl bulunan Koba ya da yerlilerin syleyii ile Koban, kabaran sularn bulunduu yer anlamna gelmektedir. Bize Kafkasyada Mingi Tav adyla bilinen Elbruzun Koban rman hatrlatmaktadr. Klasik Dnem ehri olan Koba, baz Maya efsanelerinde Gne Tanrsyla da ilgilendirilir.
292

Koba

Ykseke bir kmbeti andran yap, geni bir oval yapya sahiptir. Piramit nnde bulunan dikme tataki yaz tahrip olmutur.

Resim 244: Kobada C Grubu kalntlar olarak adlandrlan, Kk Piramit

Resim 245: Kk Piramidin ap daralarak ykselen tepe noktas

293

Mayalar ve Trklk

Resim 246: Koba Top Sahas

Dier Maya yerleim yerlerinde de grdmz ama dierlerine gre daha kk olan top sahasnn sa ve sol trbin ksmndaki yuvarlak say talar da tahrip olmadan ayakta kalmtr.

Resim 247: Top Sahas ierisinde bulunan balama noktalarndaki iaret talar

294

Koba

Resim 248: Kobada en nemli ve yaklak 20 m. yksekliindeki Piramit

295

MAYA ALTIN LEME SANATI

PALENQUE (Lakamha)

Resim 249: Palenquenin genel grn

18. yzyl sonlarnda Antonio del Rionun, Palanquede yapm olduu n kazlarn sonularn 1822de Londrada yaymlamasndan sonra ilim alemince tannan bu antik Maya ehri, Klasik Sonras Dnemin en nemli merkezlerindendir. M.S. 600 900 yllar arasnda iinde hayat srdrlen Palanquenin eski ad Lakamhadr. Yaklak 40 km apnda bir yerleim yeri olan Palanquede, Saray binas ve daha sonra Gne, Ha ve Yaprakl Tapnaklar olarak arkeologlar tarafndan adlandrlan piramit ile evresinde ok sayda irili ufakl bina kalntlar vardr. Bunlar, Yarasalar Binas, alayanlar Gnelii, Kralie Banyosu, Kont Tapna, Su Kemeri, Kuzey ve Gney Piramitleri, Jaguar Tapna, Yaztlar Tapna, Kafatas Piramidi ile X., XI., XX. Piramitler, XIX., XXI., XXII. Yaplar ve I. II., XII., XI XV. Gruplar olarak adlandrlmaktadr. 1952de Alberto Ruz Lhuillier tarafndan bulunan Kral Pakal Kalkan Jaguar mezarndaki kaytlarn okunmasyla, M.S. 615 683 arasnda Kalkan Jaguarn hkm srd, daha sonra M.S. 684te yerine olu Kan Balamn tahta getii anlalmaktadr.
296

Palenque (Lakamha)

Resim 250: Yaztlar Tapna, ortada Gne Tapna ve sol yanda Saray binas

Ykseklii 20 m olan tapnak ierisinde 600 akn hiyeroglif bulunmutur.

Resim 251: 1952de Alberto Ruz Lhuillier tarafndan bulunan Kral Pakal Kalkan Jaguarn da mezarnn bulunduu Yaztlar Tapna

297

Mayalar ve Trklk

Resim 252: Saray Binas,( 91 m uzunluunda, 73 m geniliindedir. avlu birbirine bal odalar zinciriyle evrelenmitir. Saray binasnn orta ksmnda, ieriden merdivenle klan kare eklindeki kule grlmektedir. Baz kaynaklar bu kulenin gzlem evi olabileceini belirtmektedir. Ancak Checen tza ve Seybaldeki gzlem evlerinin mimarisine hi benzemeyen bu kule, kanaatimizce sadece gzetleme iin kullanlmtr.)

Resim 253: Sarayn kuzeyden grnts

298

Palenque (Lakamha)

Resim 254: Savan douuna adanan ve M.S. 7. yzyln sonlarna doru ina edilen Gne Tapnann n taraftan grn

Resim 255: Mimari olarak Gne Tapnana benzeyen Ha Tapnann kuzeyden yan grn

299

Mayalar ve Trklk

Resim 256: Ha Tapna n ksm

Resim 257: Yaprakl Ha Tapna ad verilen yapnn n taraftan grn

300

Palenque (Lakamha)

Resim 258: Kont Tapna olarak adlandrlan piramit

Resim 259: Jaguar Tapna olarak adlandrlan piramit

301

MAYA ALTIN LEME SANATI

SEYBAL

Resim 260: Seybal ehrinin i ksmndan grn

Seyba aalarnn bulunduu blge anlamna gelen Seybal, Petenin bat kesiminde az bilinen Maya Xe evresine ait yerleim birimidir. Yaplanma, daha ok kk meydan evresine evrelenmi tepecikler zerinedir. Ge klasik ncesi Rio Pasion adl nehir zerine kurulmu Seybal, 2 km2 bir alan kapsar. Yamur ormanlar ierisinde yaplarnn ou aalar arasnda kalm binalarnda, ok sayda yeim paralarn yannda, eitli byklklerde dikili ta da bulunmutur. Seybal, Ge Klasik ncesi M.. 300 kurulmu, son klasik dneme kadar dzenli yerleim ve hayat srmtr. Avrupadan gelen igalci spanyollarn ilk kefettikleri yerlerden biri olan Seybaldeki gzetleme kulesinin yapsndan geriye, sadece temelleri kalmtr. Seybal Maya antik ehrinin yaplarnn korunmasnda pek ihtimam gsterilmemi ama karlan seramikler, yeim paralar ile iyi durumda olan dikili talar, orada kaz yapan (bata Harvart niversitesi olmak zere) lkelerin mzelerine gtrlmtr. Yine de gtrlen yazl talarn yerlerine bire bir lde plastikten kopyalar konmutur.
302

Seybal

Resim 261: Seybal antik ehrinin gney ksmnda, meydanda yaplm bir bina

Binann, drt ynden merdivenleri ve drt ynnde de bir dikili ta bulunmaktadr. Bina, muhtemelen dini amala yaplmtr. Bina ierisinde koridorlarla blnm drt oda ve koridorlarn birletii yerde de bir dikili ta bulunmaktadr. Antik ehrin nehirden en uzakta olan blgesindeki binann bulunduu meydan evresinde tepecikler, kk bina kalntlar ile bu binalarn nlerinde de birer dikme ta yeralmaktadr. zerlerinde yaz kalmayan dikme talarn orijinalleri zerinde hiyegrafik okunabilir yaztlarn ise birer kopyas bulunmaktadr. Kanaatimizce bir ibadet alan olarak dzenlenen bu meydan, M.. 300 olarak tarihlendirilmektedir.
303

Mayalar ve Trklk

Resim 262: Antik ehir mabedin i kesimlerinin tavan kesiti

Resim 263: Bina ierisinde bulunan dikili ta ve dikili tan nden grnm

304

Seybal

Resim 264: Seybal antik ehrinin gney batsnda bulunan gzlem evinin kalntlar ve yakn pln deiik cepheleri

Resim 265: Gzlem evi kalnts nnde kral ve ona saygyla bilgi sunan birinin resmedildii ou yeri tahrif olmu dikili tan yakn grnm

305

MAYA ALTIN LEME SANATI

TKAL (Mutul)

Dier ad Mutul olan Tikal, Maya dilinde gzetleme kulesi anlamna gelmektedir. Tikal ad, 19. yzyldan itibaren kullanlmaktadr. Arkeologlar tarafndan Chikanel dnemi olarak adlandrlan Ge Klasik ncesi M.. 300e uzanan tarihi vardr. Tikal kalntlarnn merkezi olan, ortada genie bir avlu, karlkl iki piramitin merdivenleri ortadaki avluya almaktadr. Avlunun kuzey ksmnda akropol, karsnda gney ksmnda ise saray yaps bulunmakta, bu binalarn da merdivenleri avluya almaktadr. Dou ve batda yaplm piramitlerin avlu ortasnda ise yuvarlak s bir ate havuzu bulunmaktadr. Saray binas ile dou ynnde yaplm olan piramit arasnda kk bir top sahas Resim 266: I. Hasaw Chan Kawilin pramidi bulunmaktadr. Tikalin sade2 ce merkez yaplarnn yayld saha, yaklak 2 km dir. ehrin evre genilii, takriben 16 km2 apndadr. Tikal yerleim yerinde tespit edilebilen irili ufakl 3000den fazla yap bulunmaktadr. Tikal nfusu arkeologlarca Ge Klasik dnemde 90.000 olduu tahmin edilmektedir. Peten blgesinin kuzeyinde yer alan Tikal, Maya arkaik ehirlerinin en by ve grkemli piramitlerine sahiptir.
306

Tikal (Mutul)

inde I. Hasaw Chan Kawilin kabrinin de yer ald piramit nndeki ate yakma havuzu ile hemen karsndaki benzer piramitten, i avlunun ayn zamanda bir toplu dini tren alan olduu anlalmaktadr. Piramidin yerden ykseklii 70 mdir. M.. 100 olarak tarihlendirilmektedir.

Resim 267: 1695 ylnda ilk kez rahip Avendeo ve adamlar tarafndan bulunan Tikalin en grkemli ant piramidi

Piramitlerin dousunda byk akropol, batsnda ise saray binas bulunmaktadr. Bu piramidin de tarihi M.. 100 olarak tahmin edilmektedir. Her iki piramidin stlerinde bulunan odalarn duvarlar, resimlerle ssldr.

Resim 268: I. Hasaw Chan Kawilin piramidinin hemen karsnda bulunan dier tapnak piramit.in nde grlen yuvarlak s ate yakma havuzu. ki piramit ortasnda yaplmtr

307

Mayalar ve Trklk

Bu yapda yaplan kazlarda ok sayda heykelcik ve seramik eserler karlmtr. Yapnn nnde ok sayda dikili ta bulunmaktadr. Fotorafn sa st kesinde Akropol merdivenlerinin il terasndaki zeri sazlarla rtlm merdiven boluundaki duvar kabartmas grlmektedir.

Resim 269: Merkez Akropol olarak adlandrlan yap

Resim 270: Saray binasnn deiik ynlerden grntleri

Saray binasnn sanda ve solunda piramitler, karsnda ise Akropol binas bulunmaktadr. Saray binas, birbirleriyle balantl be ayr yap ve ok sayda odadan olumaktadr. Bu drt binann ortasndaki avlu, bir tren alan olarak kullanlmtr.

308

Tikal (Mutul)

Resim 271: Arkeologlarca Yaztl Tapnak denilen Jaguar Penesi Piramidi (sol tarafta, Merkez Akropoldeki piramitler, ortada, Tapnak 5 olarak adlandrlan Piramit ile sa tarafta gzlem evi olarak kullanlan yap)

Resim 272: Jaguar Penesi tapnak piramidi Resmin sol tarafnda gzlem evinden piramidin st ksm, sa tarafnda ise piramide k merdivenleri

309

Mayalar ve Trklk

Fotorafn sa altnda ykseklii 12.7 cm olan yeil tatan yaplma maske, di ve gzler deniz ta kakmas olan maske, yukardaki piramit evresinde yaplan kazlarda 85 numaral gmtten karlmtr. zerinde arkeologlarn ifadesiyle, Teotihuacan sava tanrs Tlaloc grnmnde bir kral betimlenmi.
Resim 273: Tikalin gney ynnde bulunan Tapnak 5 olarak adlandrlan piramit

Resim 274: Tikal kalntlarndan alt taraf krlm bir dikme ta

310

MAYA ALTIN LEME SANATI

TULUM

Resim 275: Tulum antik ehrinin ky nbet kuleleri

Maya dilinde sur, kale anlamna gelen Tulum, Yukatan Yarmadasnn Karayip kysndaki Ge Klasik dnem Mayapan kltrnn kalntsdr. cephesi yksek kale duvarlaryla evrili Tulumun, deniz kys da dik yamatr. Ky boyunca yerde denize kumsal olarak girilebilmektedir. Bu kumsallar da yine dik yamalar arasndadr. ato ad verilen ana tapnak dnda, duvarlarndaki freskler ve duvar resimlerindeki motif sebebiyle arkeologlar tarafndan Freskli Tapnak ve Pike Yapan Tanr Tapna adlaryla anlan yaplarn dnda, halkn hayatn srdrd ev kalntlar vardr. Mayapan dneminde, Ekaba bal olan Tulum, bugn Meksikann Yukatan blgesinde, dier Maya kalntlarna gre en fazla turist gelen blgedir.
311

Mayalar ve Trklk

Resim 276: Tulumda ato adyla anlan Ana Tapnan nden grn

Resim 277: ato adyla anlan, Ana Tapnan, denize bakan duvar ksm

312

Tulum

Resim 278: Ana Tapnak ve solunda, duvarlarndaki resimlerden dolay Pike Yapan Tanr Tapna ad verilen bina

Resim 279: Pike Yapan Tanr Tapnann bir baka cepheden grn

313

Mayalar ve Trklk

Resim 280: Freskli Tapnak olarak adlandrlan yapnn nden grn

Yap nnde bulunan dikme ta, yapnn daha nce ekilmi olan fotoraflarnda grlmemektedir. Muhtemelen evre dzenlemesi ve restorasyon almalarnda baka bir yerde bulunan dikme ta, buraya sonradan getirilmitir. Arkeologlarca yapnn Itzamnaya adand sylenmektedir.
314

Tulum

Resim 281: Freskli Tapnan yandan grn

Resim 282: Freskli Tapnan yan ksmndaki bir baka Tulum kalnts

315

MAYA ALTIN LEME SANATI

UXMAL
Maya dilinde ( Zaman / a) anlamna gelen Uxmal, Yucatan blgesindeki Puuk kltr merkezi olarak bilinen Son Klasik dneme aittir. M.S. 850 925 arasndaki Puuk yerleiminin bakentidir. Uxmal, yaklak 40 km mesafe ierisindeki Labna ve daha yakn olan Kabah ehirleri ile birlikte ynetilmitir. ehrin yar ap 15 km civarndadr; fakat, Kabah ve Labnann da birlikte ynetildii dnlrse, bu yerleim yar ap 50 kmyi bulmaktadr. Uxmal kalntlar ierisinde Byc Piramidi, Kular Evi, Rahibeler Manastr ile Vali Saray ve top sahas bulunmaktadr. Vali Saray muhtemelen Maya dilinde, akn, imek ve yamur anlamna gelen Kral Chak zamannda yaplmtr. Uxmal ehir evresinde Dos Pilasta olduu gibi surlar bulunmaktadr. Bu da son klasik devreye delalet etmektedir. Uxmal de, Tolteklerin blgeye gelmesiyle istila edilip zorla boaltlmtr.
Resim 283: Uxmal antik ehri ana bina

Uxmal, 1588de Uxmal ziyaret eden Antonino de Ciudad Real gibilerinin blgeye gelerek evreye yaylm grkemli kalntlarn hangi aa ait olduunu merak etmeleriyle yeniden kefedilmi olur. Uxmalde zellikle Rahibeler Manastr ve Vali Saraynda bina sslemeleri ile avlu modeli yaplanma ve hem avlu girileri hem de bina d ve i kaplar, yarm kemer eklindeki kaplar dikkat ekicidir.
316

Uxmal

Resim 284: Uxmal antik ehrine girite bulunan Byc Piramidinin dou duvarnn grnm

Resim 285: Byc Piramidinin bat ynnden grnm

Ykseklii 28 m olan pramit, oval bir zemin zerinde ykselmitir. Dou ynnde d ksm, birbirine baml odalarn oluturduu bir eit duvarla evrili avluya bakmaktadr. Alttan yarm kemer kaplarla alan koridorlar zerine ina edilen merdivenler, ana kapya karmaktadr.
317

Mayalar ve Trklk

Resim 286: Byc Piramidinin dou ksmnda merdivenlerle klan ana girii

erisinde ant mezar ve be ibadet mekan bulunan piramidin dou ksmnda, merdivenlerin balad ksmda olmas gereken dikme ta kitabe ise muhtemelen krlmtr. Dier Maya ehirlerindeki benzeri yaplarda ayn kitabeler bulunmaktadr.

Daha nceki dikme ta antlarnn ise artk krlm paralar bulunmaktadr. Grnt, Byc Piramidinin avlusunun Rahibeler Manastrna balayan yarm kemerli kapdan alnmtr.
Resim 287: Byc Piramidinin avlu ksm

318

Uxmal

Resim 288: Uxmal Vali Saraynn kuzeyden grnts

90 odas bulunan sarayn n giri avlusunda, simetrik olarak yaplm jaguar heykeli bulunmaktadr. Ykseke bir tepeye ina edilmi yapnn n ksmnda, bir merasim alan bulunmaktadr. Etraf surlarla evrili Vali saraynn kaplar ve duvar sslemeleri dikkat ekicidir.

Resim 289: Vali Saraynn bat ksmndan, ynetim binasnn arkasndan grn Ortada, tren alanna batdan girii salayan kap

319

Mayalar ve Trklk

Resim 290: Vali Saraynn tren alan n giri grnts. nde, ehrin koruyucusu olarak kabul edilen simetrik jaguar heykeli

Resim 291: Vali Sarayndan iki detay. Duvar sslemeleri ve yarm kemer kap sitili, dikkat ekicidir

320

Uxmal

Resim 292: Rahibeler Manastrnn i avluya giri kaps

Resim 293: avlu erevesinde sralanm drt ayr dikdrtgen yapdan oluan bir saray yaps olan ve Rahibeler Manastr olarak sonradan adlandrlan yapnn i ksmdan grn

Baz arkeologlar bu yapnn kozmogonik bir dzenlemede olduunu ifade ederler. Duvarlarn ssleyen rme motif ve mozaikler dikkat ekmektedir.
321

Mayalar ve Trklk

Resim 294: Kzlar Manastr ad verilen saray kompleksi zerindeki duvar sslemelerinden bir detay

Resim 295: Kzlar Manastr ad verilen saray kompleksi duvarn ssleyen kabartma Kukulkan motifi

Ba ku tyl, gvdesi ylan olan efsanevi yaratk. Trk kltrndeki ahmeran inancyla benzerlik gstermektedir.
322

Uxmal

Resim 296: Sol tarafta Uxmaldaki top sahasnn sa trbn ksm ile stte sahann her iki tarafnda da bulunan ve zerinde yaplan saylarn gsterildii yuvarlak ta kalnt

Resim 297: Gvercin Saray olarak adlandrlan binann duvar ilemelerinden bir detay

Resim 298: Uxmal kalntlar arasnda bulunan bir kurgan

323

MAYA ALTIN LEME SANATI

XUNANTUNCH

Resim 299: Xunantunich antik ehrinin genel grn

Belize snrlar ierisindeki en eski Maya ehir kalnts Xunanyunichin kuruluu, M. 1000 ylna kadar gider. Belize rmann kenarnda, ykseke bir tepeye kurulmutur. Ge Klasik sonras M.S. 900e kadar Xunanyunichte hayat devam etmitir. Xunanyunich, Tikal ve Karakol gibi iki eski byk yerleimler arasnda kalm, zaman zaman Tikal ve Karakolun ynetimine girmitir. Xunanyunichte Saray ve A 1, A 3, A 4, A 6 olarak adlandrlan binalarla beraber, bir de ato binas bulunmaktadr. Erken ve Ge Klasik Dneme ait ok sayda seramik ve dikili talar bulunmutur. Xunanyunichte 1924 ylnda kaz yapan ngiliz Dr. Thomas Gann, kalntlarda bulduu ok sayda dikili ta ngiltere Milli Mzesine gtrmtr. Gann, blgede bulduu hiyogriflerin ounu transkribe etmitir.
324

Xunantunich

Resim 300: A 1 ve A 6 binalarnn da yannda bulunduu ato olarak adlandrlan piramit

Piramidin, ykseklii 42 metredir. M.S. 800 civarnda ina edilmitir. Merdivenlerle klan yedi teras bulunmaktadr. Maya inanna gre sembolik olarak cennete alan 13 kap vardr. atonun Bat Frize ksmnda yatay iki blm bulunmaktadr. Duvarlar, yldzlar temsil eden kvrk motiflerle sslenmitir. zerinde Maya Gne Tanrsnn betimlendii dikili ta da ato kalntlar arasndan kmtr.

Resim 301: ki fotorafta, ato olarak adlandrlan piramidin teras duvarlarnn yalanc mermer kabartma sslerinden kesitler

325

Mayalar ve Trklk

Resim 302: atonun dou ksm (Daha ok Maya astrolojisi ve Maya inannda bulunan yamur Tanrs Chaac ile Tanr Pax simgeleyen motiflerle ssldr.)

Resim 303: Tanr Pax olarak adlandrlan sembol kabartma heykelin yakn pln

Resim 304: Yamur Tanrs Chaak (ak) olarak adlandrlan st taraf krlm kabartma heykelin yakn pln

326

MAYA ALTIN LEME SANATI

YAXCHLN

Resim 305: Yaxchiln antik ehrinin girii

Trk fonetii ile a lan okunan Yaxchiln, Usamacinta nehrinin kenarna kurulmu olup, Maya dilinde anlam, ormann ruhu, ormann koruyucusudur. a lann alm a = aa, orman, lan = ylan demektir. Daha ok ylan karlnda Kan kelimesi kullanlmasna ramen kanaatimizce burada yer ad olmas sebebiyle kalmtr. Meksikann en byk Maya antik yerleimlerinden biridir. Klasik dnem ehri olan Yaxcilan, Maya kltrnn Ge Klasik (M.S. 550 900) dnemini temsil eder. erisinde Byk Saray, Byk, Kk ve Gney Akropol olarak adlandrlan Piramit yaplarn dnda belli bal 33 bina bulunmaktadr. ehirde ok sayda yazl ve yazlar tahrip olmu ok sayda dikili ta vardr. Bunlarn bir ksm Meksika Antropoloji Mzesine gtrlmtr.
327

Mayalar ve Trklk

Resim 306: Merdivenlerle yaklak 25 m ktktan sonra ulalan Merkez Bina

Merdivenlerin balad noktada ve Merkezi bina nnde birer dikili ta bulunmaktadr. Talar zerindeki yaz ya da baka iaretler, tahrip olmutur.

Resim 307: Merkez binadan, merdivenlerin balad yerde bulunan dikili ta ve hemen yanndaki zerinde Maya takviminin kazlarak nakedildii yuvarlak ta

328

Yaxchiln

Resim 308: Yaxchilanda bir eit askeri garnizon olarak kullanlan bina ( ve alt ksmlarnda birbirine geilen odalar bulunmaktadr.)

Resim 309: Yaxchilan kalntlar arasndaki muhtemelen ynetim binalarndan biri

329

MAYA ALTIN LEME SANATI

YAX HA

Resim 310: Yax Ha antik ehrin iinden grnt

Klasik dnemden beri ayn ad tayan Yax Ha (ya a ha) aa, orman ve su anlamna gelmektedir. Petenin kuzeyinde Tikal antik ehrine 70 km mesafede, etrafnda 40 km ve 60 km uzaklkta iki ayr Maya antik ehrinin de bulunduu blgede yaklak 10 km karelik bir alana yaylmtr. Kuruluu M.. 300 olarak tahmin edilen Yax Hada birok bina hl toprak altndadr. Kaz almalarna Almanya, 1993 -2005 aras finans salam, baz piramitlerde restorasyon almalar srmektedir. Yax Hada piramit nlerinde Tikalde olduu gibi yuvarlak ate yakma havuzlar bulunmaktadr. Bu durum Seybaldeki mabet ile dier Maya tapnaklarndan farkllk gstermektedir. Yax Hada genie bir alana yaylm ehir binalarnn zerleri toprak ve aalarla kaplanm ykseke hyk grnmndedir. Yax Hada bina yapmnda tan yannda kerpi de kullanlmtr. Bu dier antik Maya ehirlerinde grlmez.
330

Yax Ha

Resim 311: Yax Hada restorasyon almalar gnmzde de devam eden merkez piramidi sa st kede piramidin tepe noktasnn bir detay

Piramit nnde bulunan yuvarlak s havuz, dini trenlerde ate yakmak iin. Bu piramidin sadece amann dini trenleri ynettii tren yaps olduu, bir ant mezar olmad anlalmakta. Ate havuzu Tikaldeki piramitlerde de grlecektir.

Resim 312: Piramidin tepe noktasnda muhtemelen amann dinlenme odasndan bir kesit

331

Mayalar ve Trklk

Resim 313: Yax Hada bulunan ve Kuzey Piramit olarak adlandrlan yap. (Bu piramit, merkez piramidinden farkl amala kullanlmakta, muhtemelen ant mezar olarak yaplm.)

332

Yax Ha

Resim 314: Kuzey piramidinin dou ksmnda daha dz bir yere yaplm bir ant yap ve nnde bulunan krlm dikme talar. Yap, zerini toprak ve aalar kaplam hyk

Resim 315: Szde korumaya alnm Alman, Avusturalya ve Guatemala yetkililerince kaz almasnn yapld bir baka ant yap

Bu binada daha dorusu Yax Hada dier Maya antik ehirlerinde rastlamadmz kerpi ve ta birlikte kullanlm.
333

Mayalar ve Trklk

Resim 316: Kerpi ta karm yaplan binann aa kkleri altndaki durumundan yakn pln

Resim 317: Ayn binann kerpilerinin yakn pln

334

MAYA ALTIN LEME SANATI

BUGNK MAYALAR

Doya doya yenecek alar, Kana kana iilecek sular vard. Ama o gn, toz duman sard her yan, O gn, soldu sarard toprak, O gn, bir bulut kt tepesine, O gn, gl adamn eline geti toprak, O gn, ttmez oldu bacalar, O gn, dalndan koparld krpe yapraklar, O gn, lme kapand gzler, O gn, iaret belirdi aata, O gn, nesil asld orackta. te o gn, ba koydular savaa Ve daldlar dip bucak ormanlar arasna. te o gn, ba koydular savaa
1520de spanyadan gelen nc kuvvetlerin ardndan gelen, 1536dan itibaren spanyol nclndeki Avrupal halklarn koloni gleri, Maya topraklarnda yaptklar katliamlarla, - Belizede olduu gibi - baz blgelerdeki nfusun tamamn yok etmi, yerlerine Afrikadan getirdikleri klelerini yerletirmilerdir. Yok edemediklerini, daha dorusu kendilerine ii olarak kullanacaklar nfusun byk ounluu, Katolik Papazlar tarafndan Hristiyanlatrlmtr. Birka yz yl sren bu plnl soy krm neticesinde Mezotek ya da Zapotek adl yeni krma bir kavim ortaya karmlardr. Meksika ve Guatemalada kendilerinin bu topraklarn asl sahibi olduunu syleyip kendi iradeleriyle yaamak isteinde bulunanlar ise terrist, ayrlk gerilla olarak adlandrlmlardr. Vurduklar bu damga ile yeniden soykrma gereke hazrlamlardr. Bugn Meksika ve Guatemalada yaayan 10 milyon civarndaki Maya nfusu, lkelerin en dk gelir seviyesine sahip topluluu olarak kalmtr. Bugn barndklar evler, kyler ve yaama lleri, mazilerindeki medeniyetin glgesi dahi deildir.
335

Mayalar ve Trklk

Resim 318: Meksiko City Bakanlk Saray nndeki meydanda, geleneksel giysileri ierisinde dans eden Nahutil yerlileri

Gemite, bu topran asl sahipleri olanlar, bugn, turistlere gsteriler yapp, ardndan ellerindeki sepetikle para toplamaktadrlar. Buna ramen bu hallerinin videoya alnmasna, resim ekilmesine de msaade etmemektedirler. Rzalar olmadan uzaktan ektiim bu fotoraflar, milletlerin ders almasna inandm iin yaynlamak zorunda kaldm. Maya abidelerinde betimlenen, sava kyafeti ile bezenmi gen, hem sava dans yapyor, hem de isteyenlere para karlnda fotoraf ektiriyor.

Resim 319: Meksikann Tulum Maya Antik kalntlar nnde turistlere gsteri yapan bir Mopan Mayas gen

336

Bugnk Mayalar

Resim 320: Yine Meksikann Tulum ehrine Mopan Mayalarnn yapt gsteri

Resim 321: Sava Kartal kyafetleri ile turistlerin gnln ho klan bir Maya

337

Mayalar ve Trklk

Resim 322: Bonampak blgesinde yaayan Lakandon Mayalarnn yaad kydeki evleri

Resim 323: Kyn ahalisinin ykand akarsu

338

Bugnk Mayalar

Resim 324: Lakandon Maya kynn efi Chak

Resim 325: Bonampak Lakandon Maya kyndeki Mayal gen bir kadn

Resim 326: Lakandon Mayalarndan bir Maya kadn turistik eya satmaya alrken

Resim 327: Lakandon Maya kynn en yal ifti

339

Mayalar ve Trklk

Resim 328: Guatemala Peten dalk kesiminde bir Maya ky

Resim 329: Guatemala, Tikal blgesinde bulunan bir Maya evi ve evinin karsnda ekmek yapmak iin kulland frn

340

Bugnk Mayalar

Resim 330: Guatemala, Peten blgesi Mayalarnn gnlk hayatndan bir sahne. Irmak ierisinde besledikleri hayvanlar sulanrken, kadnlar amar ykyor

Resim 331: Bir evin duvarna izilmi olan Maya Milliyeti gerillalarnn sembol olan gne sembol

341

Yrd. Do. Dr . smail Doan, 1962 ylnda Krehirde dodu. Ank. niv. DTCF Trk Dili Krssden 1984 ylnda mezun oldu. Gazi niversitesinde Yksek Lisansn 1987 ylnda tamamlad. 1993 ylnda nn niversitesinde Trkiyedeki Karaay-Malkar Trkesi konulu Doktora teziyle Trk Dili Doktoru unvann ald. Trkiyede; nn niv., Mula niv., Kars Kafkas niv., KT ve Gazi niversitelerinde; Azerbaycanda Nasrettin Tusi niv., Moldovada Komrat Devlet niv. ve Kazakistanda Ahmet Yesevi niversitesinde grev yapt. Doann ok sayda yaymlanm eseri bulunmaktadr . Bunlar; - Yabanc lkelerde Yaymlanm Trkoloji ile lgili Makaleler Bibliyografyas, Kltr Bakanl, 1990, Ankara. - Mlteci Kamplarndan Karaay - Malkar Trkesi Mektuplar, KKD, 1992, Konya. - Trk Dili ve Kompozisyon Bilgileri, 1997, Trabzon. - Divan- Trki Zafer , 1998, Bak. - Kuzey Kafkasyada Gktrk (Runik) aretli Eserler Albm, TDK Yaynlar 2000, Ankara. - Malatya Mutfak Kltr, Kltr Bakanl Yaynlar (Komisyon), 2002 Ankara, - Dou Avrupadaki Gktrk (Runik) aretli Eserler Albm, TDK Yaynlar 2002, Ankara. - Yabanc lkelerde Yaynlanm Trkoloji ile lgili Makaleler Bibliyografyas, Geniletilmi kinci Bask, Ankara, 2003 - Atillann Torunlar Sekeller , Yeni Avrasya Yaynlar, Ankara, 2005. Doann ayrca Trkoloji sahasnda sunduu teblileri ve yaymlanm ok sayda makalesi de bulunmaktadr . Doan, halen Ahmet Yesevi niversitesinde grev yapmaktadr .

www.yesevi.edu.tr