You are on page 1of 311

AHMET YA$AR OCAK lisens e[itlmtnt lstanbul Unlvcrcitcsl Tarih Bolrrmu'nde tamamladrktan sonra Hacettcpe flnivcrsitesi Tarih B6ltmu'nde

mttter ve Strasboury Univcrsitesi T0rkoloji lhl0mti'nde dc doktora yaptt, llalcn llacettepe Unlvcrsltesi
Tarih B6l0ms'nde Olretim 0yesl olan Ocak, 6zcllikle heterodoks lslam'a dair 9ah9malan ile tanrnryor. Ocak'rn 1980'den bu yana yayrmlanan escrlerinin arasrnda Babailcr lsyanr, Behta+l Mmahibnameleindc lsl&n Onccsi lnang Mot$en, lslam Tnrh Inanclannda Hqtr yahut l lrrr r llyas Knltu, Orndnh Imparalorluf,u'nda MarJinal Sufrlih: Kalenderiler Killtilr Karygt olarah Evliye Mcrvhiptrlnclcri, Tarh F olliloruwla Kesi,.bqs, Iflrh Sultlipnc Bahqlar (lletigm Yayrnlan, 1996), Osrnonh Toplummda Ztndthlar ve Millhldlcr (Tarih Vakh, 1998), Tarftlcr Tilrhiye ve lslatt (lletisim Yayrnlan, 1999) veAlcvl vcBehtastlnanglannnlsl&nOnccsiTancllqi (lleti5im Yayrnlan,2000)
de bulunuyor.

Enderun Kitabevi, 1983

(l

baskt)

lletigim Yayrnlart 607 . Ara$tlrma lnceleme Dizisi 96 lsBN 975-470-783-9 O 2000 lletirim Yapncrhk A. $. l. BASKI 2000, lstanbul (1000adeO 2. BASKI 2000, lstanbul (10@ adet) 3. BASKI 2002, lstanbul (500 adet)
DIZI KAPAK TASARIMI Umit Krvang IG{PAK Fatog Gencosman KAPAK FofoGRAFf $ehnAme'de yer alan "Zl\n Simury tarafindan kagtnhgt"nt tasvir cden grav0rden detay

ttlllvll 4 Nokta Cralik DLZGIMaraton Dizgievi WCUIAMA SuatAysu


KAI'AK

DOZELfl Serap Yefen

DlzlN M. Cemalettin Yilmaz


MONIAJ $ahin Eyilmez
BASKI vc CILT Sena

Ofset

lletigim Yayrnlan
Klodlarer Cad. lletiSim Han No. 7 Ca$aloglu 3'1400 lstanbul
Tel: 212.516 2260-61-62. Fax: 212.516 12 58 e-mail: iletisim@iletisim.com.tr . web: wwwiletisim.com.tr

AHMET YA$AR OCAI(

Alevi ve Bektagi inanEhnnrn islam Oncesi Temelleri


Bektagi Mendkrbndmelerinde tslam Oncesi Inang Motifleri
GENISLETILMIS VE GOZDEN GECIRILMIS BASKr

.rI-F

Nua

lqtNoExlrrn

IKINCIBOLOM

$amanizm Kaynakh lnanq Motifleri Umilmi Dugilnceler.


Sihir ve BuyitYapmah.......
.......

...

. I,ll
....)43

.,...141

..........
...
..

Hatalan
TAnr

lyileStirmeh

Gayp'tan ve Gelecehten

. . Haber Vermeh..,*,... ,

... ......147

..

150

fntn lnsan $ ehlinde G ortinmesi (AntropoJani) TabiatKuvvetlerine Hdhim O1mah...,'....

....... . . .... .. 1 .........

59

.........162

AteseHuhmetmeh....'.....'.. Kemihlerden Diriltmeh (Intermezzo)

........166

.. . .

... 170

Kadm-Erheh MaSrcreh Ay inler (Ay in- i

em)

175

TahtaKiltgla Savagmah
uguNcu BoL0M

179

Uzak Dofu ve lran Dinlcri Kaynakh lnang Motifleri....


Umitmi DiStinceler. Tend.sah(Reenharnasyon,Metampsihoi Inancr Hulnl (Enharnasyon)
.....

I83
.I83

. . . .lg3 1nancr......,........ .. ..............1g2 (Don Defiigtirme (MetamorJoi .. .......... . . . ..............2fr6 $ehil Ejderha ile Mtcadele ..............226 Havada Ugma (Levitasyon) ........... ..236
................
...

Ddrt Unsur (Andsr-t Erbaa)

1nanct.....'.......

.............237

AtesKultti...
DORDUNcU BOLUM

241

Kitab-r Mukaddes Kaynakh lnang Motifleri UmLmi Dtigilnceler.


Olmeden Once G6!e Q,ehilmeh......
Suy

2s3 253
.254 .259 .260
......... ...

u Kana

Q ev

irmeh

.....

Halha Feldhet Musallat Etmeh


B

erehet

etirmeh

.... ..

262 263

AzYiyecehle Q,oh Kisiyi Doyurmah

Korleri Gotdtirmele
Olti Insan veya Hayvant Diriltmeh
N etes

.... .265

Evlddt Edinmeh

..

. .. .265 . .. .....268
.
. .. ..

Kuru Odunu Afiaq Haline

Getirmeh............

...

,271

Yerden veya TaStan 5u Fr;;hrrtnr

ah .
. ..
.

..
...

273

Irmalt veya Deniti Yarry GeEmeh.

..

...275

Irmah veya DenizAstttnde Yurumeh..

.......

.. .......277

Sonug

279
...

Ekler

..........................283

Dizin

BlnINct Bnsxrrun OxsOzU

Bu aragtrrma, Ttirkiye'de S0nnilik drgr lsldm anlayrgmrn tegek kul dOnemine ait daha ewel yayrmladrfrmlz, Babailer Isyan (Dergdh Yayrnlan, lstanbul, f980) adh kitabrn devamr olara}

tasarlanmqtrr. Zikredilen bu kitapta, XIII. yuzyrl Anadolu'sun


da heterodoks Turkmen gewelerinin grkardrfr Babai isyanr de nilen ayaklanmanln ve bunun peqinden ortaya grkan dini ha

reketin mahiyeti aragtrnlmrgtr. Bununla beraber, bu hareket meydana getiren ztimrelerin temsil etti$i heterodoks lslam an layrgrnrn nasrl bir yapry^ sahip bulundu$u, hangi unsurlardar tegekkul ettigi, bu unsurlann hangi menge'leriden geldigi me selesine dokunulmamqu. Bu onemli mesele, merhum H K6prulu'nun buyUk bir vu. kufla baglattlgl ve sonraki yerli yabancr bazr dlimlerin devan ettirdigi deSerli aragtumalara ra$men yine de tizerinde gok qa" hgmap gerektiren bir konu olarak duruyordu. Bunda griphesi; her sahada oldu$u gibi, dini bakrmdan da bir kaynagnra vr olugma donemi tepkil eden XIIL-XV ytizyrllan yansrtan kay rraklann ozclliklc bu agrdan yctcrsiz kalmasrnrn rohi briyuk trir. qtnku bu d6nem kaynaklan siyasi olaylar hakkrnda ihri, va ettikleri bol malzemeye kargrhk, dini hareketler konusundir
gok yetersiz kalmaktadrrlar.

lgte bu yetersizligin bir Olg0de, rlzerine pek elilinmemig evliyi menAkrbnAmeleriyle giderilebileceSi drigrincesi bu kitabrn Irazrrlanmasrnir scbcbiycr vcnnigtir. B6ylece, 6zclliklc BcktaSi

menAkrbnAmelerinin taranmasl sonunda, XVl. yuzyrla kadar Anadolu'daki lreterodoks lslam arrlayqrnrn unsurlarr vc nlcnge'leri meselesinin qozumune doSru bir adrm atrlabilecegi sanrlmaktadrr, Yani bu kitap, lslamt devir Turk metinlerinde lsldm oncesi inanglara ait kahntrlan tespit ve yorumlama yolunda bir gahgma mahiyetindedir. Ashnda, bu qegit gahgmalann onciisfi, birCok meselede olduSu gibi, Intluence du Chamanisme Turco-Mongul sur les Ord.res Mystiques Musulmans (lstanbul, 1929) adh, kugtik fakat deflerli aragtlrmaslyla yine E Kdpr{rlU olmu5tur. Uzun bir arahktan sonra onu, "Dede Korkut Kitabr'nda eski inanglar ve gelenekler" (TKA, III-IV-V-VI [1966-19691 s.145-157) adh makalesiyle A. lnan takip etmigtir. Bizde son olarak bu tarzda bir aragtlrma, Musta[a Canpulat tarafindan "Divan-r L0gati'tTiirk'te $amanizm lzleri" (TFAy, L974, s.19-3,1) ismiyle yaytmlanmrgtrr. Drgarda ise, 6zellikle, La Geste de Melih Danigmend (Paris, 1960, 2 cilt) ve Abu Muslim, Le Porte-Hache du Khorassan (Paris, 1962) adryla yayrmladr$r eserlerde bu konulara Onemle dokunan tanrnmr$ Fransrz aragtrncrlanndan lrEne Mdlikoff'u ve Jean-Paul Roux'yu zikretmek gerekir. Bu sonuncunun "Recherches des survivances pr6-islamiques dans les textes turcs musulmans" 0fA, CCLXIV l1976l) baghkh makalcsiylc, "I)icn clans lc Kitab-r Dedc Qorqur" (Rl:-I, XLIIII t1975l) adrndaki yazrsrnr burada mutlaka anmahdrr. Bu son iki yazr hariq, yukanda zikredilenlerin hepsi hemen tamamryla $amanist kahntrlann aragtrnlmasrna hasredilmigtir. lste bu kitapta ilk defa olarak Bektagi menikrbndmelerinde sade $amanizm deSil, diler kaynaklardan gelme deSigik inang motifleri de incelenmeye gahgrlmrgtrr. Qahgmamrza ilk once, isimleri kaynaklar krsmrnda anrlan, bugrin go$u yazma halinde yedi Bektagi mendkrbnAmesi esas ahnmrg, fakat Bektagi ve Krzrlbag geleneklerinin kayna$r olan Babai hareketini anlata n Mendh tbu'l-Kudsiy e' nin de bu nlara
10

eklenmesi uygun gdrtilmtigtrir.

Bu sekiz menAkrbnimede tespit edebildigimiz inang morif-

lcrinin her biri, ait olduklarr dinlcrc gdre srnr[l.nclrnlarak


gruplar halinde toplanmrg ve 6yle ele ahnmrgtrr. Her motifin ait olduSu dindcki ycri inrkiln (tlgrlsrindc tcspit crliklikrcrr sonra, Turkler arastna ne zaman ve soretle girdi$i, nasrl yagadr$r, gegitli tezahurleri, lslimiyet'in kabulunden sonra hangi bigimleri aldrg konusuna elden geldigince dikkat edilmigtir. Bunu yaparken, muhtelif Ttirk topluluklannrn igtimit ve iktisadi durumlan daima 96z 6nunde bulundurulmu$tur. Her motif incelenirken, lslam oncesi ve gonrimuze kadar lslAmi devir Orta Asya Ttirk sahalan, Turkler'in Anadolu'yayerlegmelerine kadar oturduklan Miverdiinnehir, Hdrezm, Horasan gibi qegitli co$rafi ve krilturel mrnrrkalar ve nihayet gunumrize kadar Anadolu ve Balkanlar sahasr nazan clikkatc alrnmlltrr. Gerek lslam oncesi ve lslAmi devir Orta Asya, gerekse Anadolu Turklugune ait qegitli rarihi haberler, dint-ladinl menkabe, destan, efsdne ve masal nev'inden gegitli metinler ve gifahi halk rivayetleri, mtimkun oldufu kadar, motiflerin yorumlanmasr igin bagvurulan kaynaklar olmuglardrr. Her motifin, baglangrcrndan gtinumuze kadar takip ettili seyir, gegirdigi degigiklikler, zamanla ilive edilen veya kaybolan unsurlara ozellikle dikkat olunmug; lslami devir igin lslAmi motiflerle alika konusu hesaba katrlmrg ve Kur'an-r Kerirn, hadis kulliyatlan vesair lslami kaynaklar gozden uzak tutulmamaya qalrgrlmrgtrr.

Motifler yorumlanrrken, agrk ve segik durumlarda kendimize g6re belli olqude bir'sonuca vanlmaya gayret edilmig, aksi hallerde ihtimaller ortaya konularak kesin hrikumden kagrnrlmlgtlr. Motiflerin tahlil ve yorumuyla ilgili fikir ve kanaatlerde yanhg veya eksiklikler bulunabilir. Bunlann sorumlulu$u tamamryla bu satrrlann yazanna aittir.
Bektagi menAkrbnimelerinin ilk defa bu tip bir gahgmaya kaynakhk ettikleri ve fazla tanrnmadrklan duguncesiyle tenkitli bir tanltmalannrn girig krsmrndan once "Kaynaklar" bagh$ryla ele ahnmasr usOl agsrndan uygun bulunmugtur. Girip
11

krsmrnda, nrotiflerin menge'leri olmalan itibariyle, lslamiyetten once Trirkler'in mensup oldu$u muhtelif dinlerin gegitli Trirk zomrelerindeki durumlan ele ahnmrg, bu yolla, daha sonraki boltimlerde incelenecek olan inang motiflerinin oturacaklan zemin ve cerqeve hazrrlanmaya gahgrlmrgtrr. Birinci bohimde, Turkler'in $amanizm oncesi kendi oz inanglanyla ilgili morifler tizerinde durulmu$tur. lkinci b6lumde, $amanizm menge'li motifler, trgtinctr bOlumde ise, bazr Uzak Do$u ve lran dinleriyle alikah olanlar ele ahnmrgtrr. Nihayet dordunco ve son bolum, Kitab-r Mukaddesten kaynaklandr$rnr tahmin etti$imiz motiflere aynlmrgtrr. Menikrbnimeler ozerinde gahgrrken, birden fazla nrishasr olanlann muhtelif nushalan imkin olqristinde g6rtlmiig, fakat menkabeler hepsinde de aynr oldu$u iEin mtimktin merrebe en eski ntisha kullamlmrgtrr. Yayrmlanmrg olanlann ise, 6nemli olan menkabelerin kendisi oldu$u igin, matb0 nushalarr kullanrlmrg, gerekti$in de yazma nushalara bagvurulmugtur. Eser baskrya verildikten krsa bir muddet sonra Ahmet Karamustala tarafindan A study in preislamic survivals on a turhish musulman text: Vildyetndme (Montral, lgBI) adryla bir masrer tezi yaprldr$r ogrenilmigti. 56z konusu tezin fotokopisinin getirilmesi igin derhal tegebbuse gegilmigse de baskrnrn tamamlandr$r grine kadar maalesef elimize ulagmamrgrrr. . Bu gahgmayla Anadolu Ttirk heterodoksisi tarihinc ktigUk bir katkrda bulunabildiysek, gergekten kendimizi mutlu sayaca{u. Burada, gegitli bakrmlardan yardrmlanm gOrdti$tim de$erli meslektaglanm Dog. Dr. lsmail Erunsdl, Dog. Dr. Rifat Onsoy, Dog. Dr. Ozkan lzgi ve Yrd. Dog. Dr. Gtimeq Karamuk'a tegekkuru borg bilirim. Ahmet Yagar Ocak

12

lruNct

BASKTNTN ONsOzU

Bu kitabrn ilk baskrsr, bundan ram on yedi yrl 6nce Enderun Kitabevi tarafindan Behtagi Mendhtbndmelerinde Isldm Oncesi Inang Motifleri (lsunbul, 1983) adryla yayrmlanmrgtr. Kitap o tarihten bu yana, aranan ve dzellikle Alevilik ve BektagiliSin I990'h yrllann bagrndan itibaren Turkiye'nin gundemini a$rrhkh olarak iggal etmeye baglamasryla birlikte, bu alanda yaprlan bilimsel ve poptiler yapnlarda, Babailer Isyau (Dergah yayrnlan, lstanbul 2000, 3. bs.) isimli kitapla birlikte temel re[eranslar olarak itibar g6rd[.. Alevllik ve Bektagili$in inang ve sosyal tarihinin anlagrlmasrnda bu iki kitabrn ihmal edilmeyecek bir rolti oldugunu gormek, griphesiz ki yazarr iEin qok sevindirici bir durumdu. Kitabrn amacl, bugtine kadar sistematik ve geligmig bir teoloji literatriru olugturma imkAnrnr bulamamrg olan Bektagilik ve Alevilitin temel inanglannrn lslAm 6ncesi kdkenlerini bulup grkarmak ve bu kdklerin gunomuzd e bazt ideolojik yapnlarrn ileri srirdtigu gibi, gerek co$rafi alan, gerekse kUlttirel gevre anlamrnda tek kaynakh olmayrp genig bir zaman ve mekana yayllan gok kulturlu bir ba$dagtrrmacrhsrn (senkretizm) rirtinO oldu$unu g6stermekti. Kitap bu konuda belli bir bagarr salladr denebilir. Nitekim yerli yabanct ara$trrma13

crlar, bu senkretizmi teyit eder mahiyerte pe$pege yayrnlar


yaptrlar.r

Bu mrihim ve zor ip iqin, elimizde iki temel kaynak grubu vardr. Bunlardan birincisi, hig griphesiz ki, asrrlar boyu giderck geligmek surctiyle gok zengin ve renkli bir birikim rneydana getirmi$ olan Bektagi (aynr zamanda Alevi) mendkrbnAmeleri, diSeri de, belki ondan da 6nemli ve ustelik gok daha geniq kapsamh olan Alevi- Bektagi nefesleri idi. Qrinku gahsi kanaatimiz, Alevi ve Bektagi teolojisinin ancak ve ancak bu iki kaynak grubuna dayanrlarak orraya konulabilece$i, dolapsryla lslam heterodoksisinin Anadolu aya$rnrn yarartlgl teolojinin bu yolla tespit ve analiz edilebilecegi merkezindedir. lgte eldeki kitap, ikincisine nisperle daha kolay ve daha az zarnan alacak olan birinci kaynak grubu, yani Bektagi mendkrbndmeleri Ozerinde yaprlan bir gahgmayr ihtiva etmektedir. Mamafih Alevi-Bektagi nefeslerinden de yeri geldikg e yararlanrlmrgtrr. lkinci kaynak grubunu ise paralel y6nde, ama ayrl bir kitabrn konusu yapma)n dtigtinmtigttik. Fakat bugtrne kadar bu ikinci sa{hayr gergeklegrirmek, di$er qahgmalanmrz sebebiyle mtimkun olmadr. Bununla beraber aradan gegen yrllaa bize teselli kaynaSr olan bir imkAn ortaya Erkardr. Bundan onbeg yrl 6nce ancak figleme metoduyla gergeklegtirilebilecek bOyle bir qahgma, artrk bilgisayarda veritabanr olugturmak suretiyle daha kolay, daha krsa zamanda ve daha emin bir yolla Y:P:labtlir hale geldi

Msl. bkz. lrtne MClikoff, Sur les Traccs du SouJismc Turx: Recherches sur l,Islon Populaire en Anatolie, lstanbul 1992, Isis Yayrnlarr (TUrkCesi: tJyur ldih Uyarilrlar: Alcvlhh-Behtastlih AraSurmalarr, rerc0me 1irran Alptekin, lstanbul 1993, Cem Yayrnlarr, (burada bu T0rkCe tercUme kullanddr) iginde s.29-52, I l7-138, I 5l-162; aym yazar tladji Behtash: Un Mythc ct sc Avatars, Gentse et Evolution ilu Soulinne Populaire en Twquic, Leiden 1998, EJ. Brill (Trirkce'si: Haa Behrag: Efsaneilen Gerqele, rerc{me Turan Alprekin, lstanbul 1998, Cumhuriyer Kitabevi, l. bs. (burada Ttrkqe'si kullanllmrSrrr), s.235-253. yazar her iki kitabrnda da belirtilen sayfalar arasrnda Alevt-Bektagt inanglannr meydana getiren senkretizmin 6geleleri ve bunlarrn k6kenlerini tartrirr; Nejat Birdogan, Anailolu Alevtliginde Yol Ayrrmr (Igerih ve Kahen),lstanbul 1995, Mozaik yayrnlarr Birclo8an bu rnuhtevah qah5masrnda Alvllikleki gamanist, Zerdi5tl, Maniheist, Budik etkilere, Hrristiyanhk tesirlerini hnlgmaya uzun sayfalar ayrrmlstlr.

14

Bu amacrmudan vazgegmig de$iliz. Mutlaka gegekleptirilmesi gereken bu ikinci asamayl -ingaallah- ileriki bir tarihte tatbik mevkiine koymayr du5rindugtimuzu belirrelim. Bu rur qahgmalann ne kadar luzumlu oldufu, 199O'larclan itibaren qok garprcr bir bicirnclc ortaya grl<tr. 1990'lann bagrndan bu yana, Turkiye'de Bektagilik ve Alevili$in inang k6kenleri ve temellerinin tarihsel arkaplanr hakkrnda, Bektagi ve Alevi kesime mensup bazr yazarlann da dahil oldugu, dzellikle popriler nitelikli yayrnlarda, birbiriyle qeligen degigik gdrugler, hipotezler orraya arrldr. Bu yazarlardan bir krsmr, Aleviligin temeli olarak anrik Anadolu kriltur ve inanglanna a$rrhk verirken,2 bir bagka krsmr Mezopotamya din ve krilturunti 6ne grkanyordu.3 Daha sonra Krirt kokenli bazr Alevl yazarlarr ise, yaptrklan pop0ler yayrnlarda, Zerdugtilik ve Mazdekizm gibi eski lran dinlerini Alevili$in temeli olarak ahyorlar, dolayrsryla Aleviligin Turk kokenli degil, Kurt kokenli olduSunu dolayh yoldan ispata gahgryorlardr.a Ama bUtun bunlar arasrnda, eski Turk inang ve krilturlerinden, dinlerinden gelen katkrlann onemi ve rolu neredeyse yok sayrlacak kadar dikkate ahnmryordu. Bugun gurasr bir gergekrir ki, Ttirkiye Aleviligi yalnuca Ttirkler'den ibaret degildir. Onlar kadar olmasa da ihmal edilemeyecek sayrda Kurt Alevileri de vardrr. Ama Alevilik ve Bektagilik mtinhaslran K0rtler'in yarattrgl bir olgu deSildir. Kitap okundugu zaman bu olgu gok agrk bir gekilde ortay^ qrkacaktrr. Gr:rgi d;rlra Ziyl Goklrlp zillnnnrn(llrr bcri Alevilik vc lfrktagili$in miinhasrran eski Trirk $amanizmi'nclen do$duSuna dair eski ve yerlegik bir gorug bulunuyor ve bu I970'[i yrllarda merhum Mehmet Er6z taralrndan kuvvetle vurgulanryorMsl. bkz.
3 +

l. Zeki Eytiboglu, Biitnn Ylnleriyle

BeLta$iliL (Alcvilift), lsranbul

1980, Yeni Qrgrr Yayrnlan.

Msl. bkz. Faik Bulut, Alisiz Alevilift, Ankara 1997, Donuk Yayrnlan.
Cerngid Bender, Kilrt Uygarh[rnda Alevilih, lstanbul 1991, Kaynak yayrnlarr; l-. Xemgin, Aleviligin Kohenindeh.i Mazda Inanq ve Zcrilust Ogetisi, lstanbul

1995, Ilerfin Yayrnlarr; Munzur Qem, Dersim'de Alevilih, lstanbul 1999, pdri
Yayrnlarr.

15

duysa da,5 digerlerinde oldu$u gibi bunda da bir agrnhk payr vardr. Nitekim I980'lerde eldeki bu kitabr hazrrlarken inceledigimiz temel kaynaklar, gdzlemledigimiz Alevi ve Bektagi qevreleri, Alevilik ve Bektagilik inanqlartntn temelinde eski Orta Asya $amanizmi kadar, belki ondan da fazla, ozellikle Budizm gibi eski Uzak Dogu, Zerdustilik, Mazdekizm ve fakat munhasrran Maniheizm gibi antik lran dinlerinin gok Onemli katkrsr bulundu$unu, hatta bir Olgude Hrristiyanhk ve Musevilik etkilerinin ve tabii olarak antik Anadolu ve Mezopotamya mitolojisinin de payrnr unul.mamak gerektitini bize gostermigti. Bugon, muhafazakir Bekugi ve Alevi qeweleri, soz kongsu bu senkretizmi reddetmekte, inanElannrn bu gibi lslam drgr kaynaklardan de!,il, yalnuca lslam'dan kaynaklandr$rnr 6zellikle vurgulamaktadrrlar. Onlann bu kanaatleri guphesiz ki saygrya layrktrr. Bizim boyle bir kanaati detigtirme veya kargr koyma gibi bir niyetimizin olmadrttnr, ama di$er yandan, bir aragtlrmacl srfatryla bilimsel gergekleri bulup qrkarmak, buldulumuza inandr[rmrzda da agrklamak durumunda oldutumuzu unutmamak gerekir. lgte bu kitap, Alevi ve Bektagi inanglannrn yalnrzca belli bir etnik veya dini koken ve kultirrun de$il, Orta Asya'dan Balkanlar'a kadar uzanan genig bir co$rafyanrn oronu olduSunu g0stermek iqin yazrldr. Bundan krsa bir zaman dnce lletigim Yapnlan kitabrn Alevl ve Behta5i lnanglarmtn Islam Oncesi Temelleri (lstanbul 2000) adr altrnda srnrrh sayrda yeni bir baskrstm yaptl. Bu baskr, daha (ince Enderun Kitabevi tarafrndan yukanda belirtilen ilk isimle yayrmlanan baskrnrn aynr idi ve sadece ismi de!,igmigti. Fakat ne yazrk ki bu baskrda, tagrdr$r -muhtevaya uygun, asrl tagrmasr gereken- daha uygun yeni baghsrnrn altrnda, eski adrnrn yer alrnadr[r uzrintoylc gdr0ldir. Aynca bu baskrnrn sonunda gencl

M. tir6z, 7'ilrhi.yc'de Alcvilih Behtasilih, lstanbul 1977 [Daha sonra Ktiltur

ba-

kanlrgr'nca da bastrrrlan bu kitabrn iigtnc0 bolumu, aynca Eshi Turk Dini (Goh Tann lnanci ve Alevilih Behtalilih adryla bir kere daha yayrmlanmrSur: lstanbul 19C2, TDAV Yayrnlanl.

16

dizin de yoktu. Buna rafmen bu baskr krsa zamanda ttikendi ve yeni bir baskrnrn yaprlmasr gerekli hale geldi. Bu bize, ilk basrm tarihinden bu yana geqen srire iqinde ortaya qrkan yeni kaynak ve modern literature dayanarak kitabr grincellegtirmek ihtiyacrnr hissettirdi. lgte gimdi elde bulunan
bu yeni baskr, soz konusu kitabrn gerek uslup ve muhteva agrsrndan, gerekse drizeni itibariyle tekrar gozden gegirilmig, yeni kaynak ve aragurmalardan sa$lanan verilerle zenginlegtirilmig, genigletilmig, dolayrsryla metni, dipnotlan ve bibliyo$rafyasr guncellegtirilmig yeni geklidir. Bu baskrda, daha oncekinde kullanma firsatrnr ve imkAnrnr bulamadrsrmrz rig menikrbnime (Koyun Baba, Demir Baba ve Veli Baba Vildyetndmeleri) daha yer almaktadrr. Modern aragtrrmalara gelince, bunlardan Batr'da yayrmlanmrg olmakla beraber Trirkge'ye gevrilenlerin -Ttirk okuyucusunun kolayca ulagmasrnr saSlamak amacryla- Turkqe qevirileri kullanrlmrg, ama orijinal isimleri de kaydedilmigtrr. Okuyuculann ilkine nispetle bu yeni baskryr daha doyurucu bulacaklannr, ileriki baskrlar igin, alanrn uzmanl meslektaglann de$erli katkrlannr esirgemeyeceklerini umit ediyor, lletigim Yayrnlan'na bu baskrya imkAn sa$adrf,r igin tegekkrirlerimizi sunuyoruz. Ahmet Yagar Ocak

17

IQserrruerflR LlsrEsl

Barthold, Turhistan
Dersler

Mo$ol lstilds ma Kadar Tilrhistan, haz.: H.D. Yrldrz, lstanbul, 1981.

Orta AsyaTirh Tarihi Hahhmda Ders-

ler, haz.: K. Yagar Kopraman - A. Ismail Aka, Ankara, 1975. "Htristiyanhh"


Cahen, LaTurquie

"Mo$ol istilisrna kadar Orta Asya'da Hrristiyanhk', TM, I( 1925).


La Turquie Pr|-oatomane, Paris, 1988.
Vildy etndme-i Seyy id Ali Sultan,.Anka-

cezbi, vildyetndme - sAS

ra Cebeci
1189.

ll

Halk Kotophanesi, nr.

Chavannes, Documents
"Le cycle" Trait(, manichten

Documents sur les Tou-hiue occidentaux, Paris, 1900.

"Le cycle turc des douze animaux",


T'oung-Pao,

Vtlll

(I

906).

Un trairc manichten retrouve en Chine (Paul Pelliot ile), Paris, 1912.

DTCFD EFM

Dil ve Tarih-Cogralya Fahitltesi Dergisi, Ankara.


Edebiyat
bul.
19
F

ahakesi Mecmucsr, lstan-

El l-2
Eliade, Chamanisme

Encyclop6die de I'Islam, Leiden, 2. bs.

l.

ve

Le Chamanisme et les techniques archolques de I'extase, Paris, 1974, 2. lrs.

Trait(
Elvan Qelebi, Mendhfu-Kud.

Traitd d'histoire des religions, Paris,


L975. Mendhtbu'l-Kudsty e ft Menflsbi'l-Il nsiye, Konya Mevlana Mtzesi Kuttiphanesi, nr, 4937.

Esin,

"Tirlr hnltar tarihi"

"lslamiyet'ten dnceki Turk kultrir tarihi ve lslAm'a girig", TKEK, ayn ba-

srm,lstanbul, 1978.
Esiri,
Vi ldyet ndme-S$.

Vildyetndme-i Sultan gucduddin, Orhan K0pr0lti nushasr.

Golprnarh, NeJesler
Grenard, Turhestan Grousset, Traces IA

Alevi -Behtagi
1963.

efesleri, lstanbul,

Le Turhestan etle Tibet, Paris, 1898. Sur les traces du Bouddha, Paris, 1950.

Islam Ansihlopedisi, lstanbul, I 950.

IAEI) IFD

Isldm Ara5tvmcilar r Enslitrlsri Dergisi, Ankara.


Ilahiy at
F

ahnltesi D ergisi, Ankara.

lnan, Samanizm
"Ttirh boylarf

Tarihte ve Bugin gamanizm, Ankara, 1972, 2. bs.

"Ttirk boylarrnda da$,

aSag, prnar

kUltU", R$it Rahmeti Arat lqin, Ankara, 1966. ITED


JA
KoprO

Islam Tethihleri Enstitflsri Dergisi, lstanbul.


Jo

ur nal As iatique,

ar

is.

lu, Ilh M utasavv flar

TArh Edebiyatmda llh Mutasavv$ar, Ankara, 1976,3. bs.


InJluencp du chamanisme turco-mttngol

lnJluencc

sur lcr orrlrrs mysliqucs nlrsuhrrans, ls-

tanbul, 1929.
Kurulup Osmanh Imparatorlu{u'nun Kur ulu1u, Ankara, 1972, b. bs.

20

"Huhah

semboller"

KOCtik Abdal, Vildy efiAme-OB.

"Orta zaman Ttirk devletlerinde hukoki semboller", THITM, tI (1939). Vildyetndme-i Otman Bcbc, Ankara Cebeci ll Halk Kurriphanesi, nr. 495.

Mendhb-HBV Mendhb-KB.
Mendhb-VB.

Mendhbt Hact Behtag-r Veli, ngr. A.


Gdlprnarh, lstanbul, 1958.
Mendhtb-t Kay gusuz Baba, Abdurrahman Guzel n[shasr. Veli Baba Mendhtbndmesi, haz. Bedri

Noyan,lstanbul 1993.
MTM
OA

Ogel, Trirh

Knknri

HunTarihi
REI RHR

Milli Tetebbalar Mecmuasr, lstanbul. A smanh Ar astrmalan, ls unbul. Tarh Kultaranul Gelisme ea{lan, lstanbul, l97l,l. cilt. Bnynh Hun Imparatorlufiu Tarihi, Ankara, 198I, I. cilt.
Revue des Etudes Islamiques, paris. Revue d'Histoire des Religions, paris.

Roux, Ftrune Traditions

Faune et flore sacr&s dans les socittts

akalques, Paris, I966. Les traditions des nomades de quie mtridioncle, Paris, 1970.

la Tur-

EshiDin

Turhlerin ve Mo$ollarrn eshi dini, tercOme Aykut. Kazancrgil, lstanbul


199.1.

"Religion" "Fonctions"

"La religion des Turcs de I'Orkhon de VIIe et VIIIe si0cles",RHR, l-2(1962). "Fonctions chamaniques et valeur du

leu chez les pcuples altaiques", RHR,

I (1976).

"Recherches"

"Recherches des survivances pr. islamicprcs clans lcs tcxtcs turcs rnusulmans", JA, CCLXIV ( 1976).

sAr)
ST

5r:llrrlrlrr AraSttrnwlun l)r:rgi.si, Anl<ara.

Sludia Turclcc, Budapegte.

21

TA

ilrh Ansihlopedisi, lstanbul, 1942.

Tanyu, AdahYerleri Inanqlar TD

Anharave Qevresinde Adahve Adah Yerlerl, Ankara, 1967,


Tilrhlerde Tasla
1968.
Tar

llgili

lnanq,lar, Ankara,

ih

D e rgisi, ls

tanbul.

TDA
TDAY

Twh Dany ast Ara5tvmalan, lstanbul. Tttrh Dili Arastvmalart Yilgr, Ankara.

TDED TDEK TED TFAD


TFAY

Tarh Dili ve Edebiyail Dergisi, lstanbul.

Ttrh Ditnyast El Kitah, Ankara, 1976.


Tarih Ensiltas il D ergisi, lstanbul.

Tilrh Folhlor AraSurmalan Dergisi, lstanbul. Tnrh Folhlor Arastffmalan Yrlh$r, Ankara.

THEA

Tnrh Halh Edebiyau Ansihlopedisi, lstanbul, 1935. Trtrh Huhuh ve lhtisat Tarihi Mecmuasr, lstanbul.

THITM
TK TKA TKEK TM
Togan, Girig

TilrhKaimrn, Ankara.
Turh Kdlt!,ro Aragrmalan, Ankara.

Tttrh Knltdra El Kitabr, lstanbul,


1978.
T

i)rhiy at

M ecm uasr,

lstanhul.

l|mlml Ttnh
1970,2. bs.

Tarihine Giris, lstanbul,

w
VD Yildyetndme-AM Vildyetname-DB Vildyetndme-HS
22

Tilrh Yurdu,lstanbul. Vah$ar Dergisi, Ankara.


Yildyetndme-i Abdal Musa, Bedri Noyan nUshasr. Demir Baba Vilayetndmesi, haz. Bedri

Noyan,lstanbul 1996.
Vildyetndme-i Hacrm Sultan (Das Yild-

jebname dts Hctclschirn Sul(an), nsr. Rudolf Tschudi, Berlin, 1914.


VildyefiAme-KBS.

Ankara
WZKM

Vlldyetndme-i Koyun Baba Sultan, Milli KurUphanc, Mikrofilm


Wiener ZeitschriJt Jnr clie Kuntle des
Morgenlandes.

Ar5ivi, no: 303t].

23

KnvNexr-e.R

Um0mi Dilgtnceler
lslam dtnyasrnda IX. nizyrldan itibaren tasawuf cereyanrnrn gorulmeye bagladr$r, Xl. yuzyrldan beri de tarikatlann tegekknl etti$i malomdur. Bu geligmeye paralel olarak, bir velinin kerAmetlerini anlatan krsa hikAyeler demek olan menhabeler yavag yavas ortaya qrkmrgtrr. Bunlar ilk once tasawuli tabahat (biyografi) kitaplannda ve evliyd tezhirelerinde yer almrgtrr. Muhtemelen XIII. yrizyrldan baglayarak, tek bir veli hakkrndaki menkabeleri toplayan ve kendilerine Mendhtb, Mendhbndme veya bazan da Vildyetndme (yahut Veldyetndrore) denilen mristakil eserler do$mug, Arapca, Farsga veya Turkge gibi gesitli dillerde yazrhp lslam aleminin her tarafinda okunur olmuglardrr.l

Bugrinkri bilgilerimize gdre, muhtemelen XIII. yuzyrldan iti'baren Anadolu'da da evliyd menAkrbnAmeleri kaleme ahnmaya baglamrg olmahdrr. O devirde burada faaliyet gosteren Mevlevilik, Kadirilik, Rifailik, Vefailik ve bcnzcri tarikat gcvrclcrinde

Bu konularda daha gcnig bilgi iqin gunr bakilmahdlr: Ahmet Yagar Ocak, Kul.

tor Tarlhl Kaynag Olarah McnAhtbnlmclr: MctodoloJlh


Yayrnlarr, Ankara 1997, 2. bs.

8lr Ycftla;rn, TTK


25

rin salmrg btiyUk pirlerin ve geyhlerin adrna birtakun menikrbnArneler tertip edildigini biliyoruz. Bunlarrn arrcak bir krsmt gilnumuze ulagabilmigtir. lgte XllI. yrizyrhn ikinci yansrna dogru, Seyyid Ebu'l-Veh Bagdadi (dl. ll05) tarafrndan kurulmug olup Anadolu Ttirkmen gevrelerinde Baba llyas-r Horasani'nin (Ol. f 240) remsil ettigi Vefailik tarikatr iginde yeni bir bagdagtrrmacr (senkretik) heterodoks akrm meydana geldi.2 Babai hareketi adryla niteliyebilece$imiz bu akrm, XlV. yuzyrhn baglanna kadar yanm yuzyrl boyunca geligerek Rum Abdallarr (AbdAlAn-r Rurn) denilen ztimreyi meydana getirdi.3 llk Osmanh hukumdarlannrn da desteklerini sa$layan bu ztimre mensuplan, devletin kurulu9 yrllan boyunca letihlerde ve iskin hareketlerinde de onemli igler gOrdriler.a
Gerek Anadolu tasawuI tarihi, gerek Osmanh lmparatorlulu'nun-kurulugu ve dolayrsryla ile Rum Abdallarr, gerekse Anadolu Alevtliginin tegekktlii konusunda mtihim bir tarihsel rol oynadrfr, 1980'lerden sonra ve dzellikle 1990'larda fark edilmeye baslayan 'tactl'l-Ariftn Seyyid Ebu'l-Vefa Bafdadt ve rarikarr Vefeiligin 6nemi, son zamanlarda Halil lnalcrk ve l. Beldiceanu gibi onde gelen tarihciler tarafindan da bahis konusu edihneye ba5lamrgtrr. Ebu'l-VefA ve Vefdiyye hakkrnda ileride genig bir monografi yayrmlamak artrk gart gibi g6runmektedir.

Btttin bu olaylar ve bahsi

geqen gahrslar

igin E Kdprtltr'nUn $u eser ve makalc-

lerine bakrlmalrdrr: Trirft Edebiyaunda llh Mutasaw{lar, DIB Yayrnlan, Ankara, 1976, 3. baskr; "Anadolu'da lslamiyet" ,EFM,4-6 (1338-1340), s.281-486; "Bektaslligin Mense'leri", IY, Ill (1341), s.l2l-140; "Abdal", IHEA, lstanbul, 1935. Ayrrcrr A. Gr)lptnirrh'nrn hrnus l-rnre vc Tasavvul (lstnnbtrl, l96l) adlr escrindc de hayli aydrnlatrcr bilgiler bulunmaktadrr. lJunlardan bagka gunlara tla bakrllbilir. A Yagar Ocak, Babatler lsyanr: Alevllifin Tarihsel Ahyaprst Yahut Anadolu'da lsldrn-frirlr Heterodohsisinin lep,.hulu, DergAh Yayrnlan, lstanbul, 2000, 3. bs.; yaza\ Osmanlr Inparatorluf,u'nda Marjinal Sulilih.: Kalendertler; TTK Yayrn^ym larr, Ankara 1999,2. bs. ; Ahrnet T. Karamustafa,God\IJnruly Friends: Dewis-. Ires Groups in the lslarnic Later Perioil 1200-1250, Salt Lake City, 1994. Rum Abdallnrr'nrrr

ilk fetihlerdeki ve iskitn

harekerlerindeki rolleri, bilindigi

irzere O. L. Barkan'rn "Kolonizat6r Ttirk Dervigleri" (yD, ll (1942), s.279-365) adh rnakalesinde incelendigi gibi, bunlarrn tasawufi karakterleri ve Osnranlr lmparatorluSu'nun kurulugundaki rolleri meseleleri guralarda tartrgrlmrgtrr: A.
Yagar Ocak, "Les

rnilieux soufis dans les terriroires du beylicat ortoman er le probleme des 'Abdalan-r Rum' (1300-1389)", The Ottoman Emirate (1i001389), ed. Elizabeth A. Zachariadou, Rethyrnnon 1993, s.145-158 (Turkqesi:

26

XIV-XV yizyi boyunca, esas itibariyle Yesevi, Hayderi ve VefAi tarikatlan btinyesinde yer alan Kalenderi zumrelerinden bu sonuncusuna mensup bulunan Baba llyas'rn halifelerinden olup briytik bir ihtimalle aynr zamanda Hayderi de olan Hacr Bektag-r Veli (o1.1271) an'aneleri erralrncla roplanarak nihayer yeni bir tarikat gekline donUgen Babai akrmr, kendine.isim babasr olarak Hacr Bektag'r seqti ve boylece XVI. yuzyrlda Bektagilik adrnr aldr.s XV yuzyrhn sonlanna dotru, bu yeni tarikat Cevrelerinde bagta Hacr Bektag olmak uzere, Hacrm Sultan, Abdal Musa... Kaygusuz Abdal gibi onun yakrn halifelerinden bazrlan ve Rum Abdallan'nrn ileri gelenleri igin yeni menikrbnAmeler yazrldr ki, bunlara genellikle Vildyetndme (Velilih hitabt) denildigi gdrtilmektedir. Bunlar henuz Bektagiligin resmen kurulmadrtr, AleviliSin ortaya grkmadr$r bir donemde, Rum Abdallan iqindeki Cegitli Kalenderi ztimreleri iqinde, o zumrelerin pirlerinin adrna tesekkul eden menkabeleri roplayan eserlerdir. Dolayrsryla, aslrna bakrlrrsa bunlara Bektagi mendkrbnimeleri demek vAkraya pek uygun dugmez. Ancak bu menikrbndmeler bugune Bektagi qevreleri vasrrasryla intikal errigi, bunlarda bahis konusu edilen pirler, Bektagilik tarafindan benimsendigi iqin bugtin bunlara Bektagi mendkrbnAmeleri diyoruz. Bu eserler vasrtasryla hem bu gahsiyetlerin hdtrralan hem de telkin ettikleri inanglar, tarikat gevrelerinde ve aynr men$e'e mensup bulunmalan dolayrsryla, sonradan Kvilbas vc.ya Alcvi aclrnr alacak ztimreler arasrnda yagatrlclr. lpte bu ozellikleri sebebiyle bahis konusu menAkrbnAmeler, ait olduklan bu qevrelerin inanglannr do$rudan ve yerkiyle aksettiren birinci dereceden onemli kaynaklar durumuna gelmektedir. Aynca gu hususu da hesaba katmak gerekir: Daha Anadolu Selguklu Devleti'nin kurulugundan itibaren Srinni Muslurnanhk anlayl9lnl resmen benimsemig ve devletin dayanafr
Osnranlr Beyligi (1300-1389), terctrme G. Q. Guven-l Yerguz- T. Alrrnova, lstan-

bul 1997, TV Yun Yayrnlan, s.159-172. Burada Torkgesi kullanrlmr5rrr).

Bektagiligin dolu5u meselesi, yukanda zikredilen Kalendetller adh monografirnizde genig olarak tartrgrlm15trr. Oraya bakrlabilir.

27

yapmr$ bir ulkcde, lslinr oncesi bir donemin canh izlcrini yansrtan Srinnilik drgr bir Mrislumanhk anlayrgrnr sergileyen eserlerin rahatga yazrhp okunaca$rnr, elden ele dolagaca$rnr beklemek zordur. Herhangi Stinni bir akaid veya fikrh kitabr gibi, heterodoks qevrelerden qrkma bir kitaba hdla rastlanmamaslnrn, tek sebebi olmasa bile, belki en dnemli sebebi bir anlamda budur. E$er bu tip eserler bugrine kadar ortaya grkmamlgsa, bugunden sonra da grkmayaca$rnr tahmin etmek zor detildir. gayet bunun aksi olsaydr, vakriyle lran'da olduSu gibi, Anadolu'daki lslam heterodoksisinin de kendi gaprnda hayli sistemli vc gcligmig bir doktrin haline ytiksehnig bulunmasr gerekirdi. lgte ancak bOyle bir doktrin iginden zikredilen mahiyette eserler beklenebilirdi. Oysa, brittin Selguklu ve Osmanh donemi boyunca lsldm dugrince tarihinde onemli bir iz brrakabilecek hemen hiCbir eser ortaya grkmadr$rnr goniyoruz. Hacr Bektag'a ait oldu$u s6ylenen Mahalat ve Kaygusuz Abdal'a nispet edilen Vticidndme, Budaldndme ve benzeri populer eserlerin ise, gergekten adr gegenler tarafindan mr, yoksa onlara izafe edilerek daha sonraki yozyrllarda mr yazrldr$r, bu eserlerin ciddi birer muhreva kritiSine tabi tutulmak suretiyle incelenmesi ve yayrmlanmasl sdz konusu olmadr$rndan, henriz tam agrkh$ryla ortaya konamaml$tlr. lnceleme konumuza temel tegkil eden Bektagi menAkrbndmeleri, igte bu sebeple bizim igin cidden deSerli ve e9i bulunmaz birer kaynak olmaktadrrlar. Onlar, hitap ettikleri gevrelerin ahaid ve ilmihal kitabr (kategizm) vazilesini gormtigler ve hala da gormektedirler. Her biri lslnm dncesi devirlerden gok tabii bir gekilde suregelen inanglan gayet tabii bir uship ve sade bir dille gorrinUgte lslimi bir kerimet hikiyesine ddntigtrirerek okuyucusuna yansrtmaktadrr. Bu menkabeler, eSlenmek igin okunan, rastgele uydurulmug masallar defiitdir; onlann gerqek oldu$una inanrlarak okunur. Bu ytizden yarr mukaddes metinlerdir. Boyle olduklan iqin de, yazrldrklan tarihlerden gtiniimuze kadar -belki ufak tefek kelime deligikliklerinin drgrnda- hiq bozulmadan yaala ve okunagelmiglerdir.
28

Buradl, inanq moti{lcrinin incclcnntcsinc gcgrncdcn oncc, konumuzun ana kaynaklannr tegkil eden bu eserlerin srra ile, tenkitli bir gekilde tanrtrlmalannrn gerekli oldu$unu sanryoruz.

Men6klbu'l-Kudsiye Fi Menisrbi' l-0nsiye (Elvan Selebi)


Daha eskisi bulunmadr$r surece Anadolu sahasrnda yazrlan ilk menAkrbnAmelerden biri olduSu gimdilik sdylcnebilir. Yazarr

XIV yuzyrl furk tasavvuf edebiyatrnrn onenlli sirnalanndan Agrk Paga'nrn ollu Elvan Qelebi'dir. Kendisinin do{um ve 6lum tarihi bilinmemekle beraber, XIV ytizyrhn ilk uq qeyreli iginde yagadr$r kesindir. Bu zat aynr zamanda Baba llyas-r Horasani'nin de dip torunudur. Babasrndan sonra geyhlik makamrna geCmig olup, Qorum-Meciddzu arasrnda kendi adryla anrlan Elvangelebi koyunde kurduSu ziviyesinde hayatrnr gegirmig ve burada 6lmugtrir.6 Eser but{inriyle gdz 6nune ahndr$r zaman, tam anlamryla bir menAkrbnime demek zordur. Mendhtbu'l-Kudsiye gergekte XIII. ve XIV yozyrllar Anadolu'sunda onemli siyasi ve dini roller oynayan Baba llyas, o$lu Muhlis Paga ve onun o$lu Agrk Paga ile

halifelerinin, menkabe unsurlanyla kangrk tercumeihalleridir


denilebilir.T
Elvan Qclebi'nin hayarr iCin bkz. Ldirneli Mecdt, Iercone-l gahayr&, lstanbul, 1269, s.22; Bursah Mehmed Tahir, Osmanh Mrtellii/.ert,lsranbul 1333, I, ll0; aynca bkz. Semavi Eyice, "Corum'un Meciddzir'nde A$rk Par Ollu Elvan Qelebi Ziviyesi". IM, XV (1969), s.2lI-246.

ilk unrtma yaz$lnl Mehmet Onder yayrmlamr5trr: 'Eine Neuendeckte Quelle zur Geschichte der Seltschuken in Anatolien", WZKM, LV
Eser hakkrnda

(1959), s.84-88. Daha geniS ve tahlilt bir inceleme tarafimrzdan kaleme ahnrnrpur: "XllI. ve XIV y0zyrllar Anadolu TOrk rarihi bakrmrndan dnemli bir kaynak", TD (Uzunqarlh Hatrra Sayrsr),32 (1979), s,91.102. Eserin genel mahiyette bir tanltmasr da Sadettin Bulug tarafrndan yaprlmr5trr: "Elvan (elebi'nin MenikrbnAmesi", IM, XIX (1977-1979), s.l-6. Gerek eser, gereke yazan hak krnda daha genig bilgi qura&drr: Elvan gclebl, Menthfuul.Kudstyyt ft Mentn. bi'l-0nsiyye: Baba llyast llorasdnl vc Srilalcsinin Mmhabcvl larihi, n5r. lsrnail E. Er0nsal-A. Ya$ar Ocak, TTK Yayrnlan, Ankara 1995,2. bs,, inceleme krmr.

29

Bagta

Mendh$t Haa Behtay

Velt olmak tlzere, hemen bu-

t0n Bektatl menlkrbnAmelerinde rastlanan dnemli inang motiflerinin qogd bunda mevcuttur. Bugon, Elvan Qelebi'nin kendi kaleminden gtkan ve 760/L358-9'da yaztlan asrl nusha elde bulunmamakla beraber, belki de bundan grkarrlan daha geg tarihli, ksmen eksik bir nosha vardrr.8 Bu nrisha hAlihazrrdaki durumuyla 1I8 varaktan ibarettir ve manzum olarak kaleme ahnmt$ttr. M endhibu' I -Kudsiye'nin muh tevasr ksaca g6yle dzetlenebilir: llk krsmr, Baba llyas'rn geyhi Dede Garkrn'dan bahsetmektedir. Anadolu'ya yerlegmesi, mtiridleri, zamanln hukumdan ile olan iligkileri krsaca aqrklantr. Daha sonra, Baba llyas'tn adr geqen geyhin halilesi srfatryla Amasya yakrnlanna yerlegmesi, buradaki hayatr ve nihayet isyan olayr anlattltr. Bu arada Baba llyas'rn halilesi olup isyanda buyUk payr bulunan Baba lshaktan

da bahsolunur. Ugtincti ktstmda, Baba llyas'rn d6rt o$lundan ve asrl beginci ve ktiquk ollu Muhlis Paga'ntn hayatrndan soz edilir. Onu, Agrk Paga'ntn hayatrnrn hikayesi takip eder. Son krsrmda ise, btitun bu sayrlan gahsiyetlerin halifelerinin hikAyeleri naklolunur. Eser, temel olarak Baba llyas, Muhlis Paga ve Agtk Paga'ntn ctralrndakilerin ve bizzat bu sonuncusullun sdzlti rivayetlerine dayanmaktadrr. Yazrh kaynaklarr olup olmadr!,t konusunda herhangi bir kesin kayrt yoktur. Yalnrz metinde, Muhlis Paga'nrn Baba llyas ve halifelerinin kernmetlerini anlatan bir menikrbndme yazdtgr dite getiriliyor.e Dolayrsryla Elvan Qelebi'nin, eserini yazarken dedesinin bu kitabrndan faydalandrf,r tahmin edilebilir. Elvan Qelebi'nin bu eseri XIII. ve XIV yuzyrllar Anadolu'sunun siyasi ve dini tarihi aqrsrndan fevkalade bir 6nemi hiizdir. Bunun yanrnda konumuz agtstndan da gok de$erli malze-

I 9
30

Konya Mcvlnnl Muzcsl Kiltiiphancsi'nde '{937 rlumarada bulunan ntislratrtn tavsifi iqin bkz. Onder, s.85; A. Gdlprnarh, MevlanaMilzesiYazmalanKatalo[u, Ankara, 1972, lll, 417-420.
ll\<2. MenAhrb-Kud., v.64 b.

meleri ihtiva etmektedir. Menkabelerin hemen ramamr, Anadolu sahasr iglnde gegmekte, dzellikle Orta Anadolu'da yo.
gunlagmaktadrr.

Men6krb-r Hact Bektag.l Veli (Uzun Firdevsi)


Bektagi menAkrbnAmeleri iginde en gok okunanr, dolayrsryla en tanrnmrgr budur. Genellikle sadece VildyehAme adryla da bilinen esere 6tekiler iqinde bu ristrin mevkii saglayan, griphesiz tarikatrn piri Hacr Bektag'rn menkabelerini ihtiva etmig olrnasrdrr. Bu itibarla en gok yazma nushasr bulunan da budur.l0 Yurt iginde ve drgrnda tercume veya metin olarak birkag defa yayrmlanmqtrr.lr Mevcut ntishalarrn hepsi de Turkge'dir. Esat Cogan Hacr Bektag'n MahalAt'r uzerinde gal6rrken, bu eserin

Suleymaniye (Laleli) Kuttiphanesi'nde 1500 numarada bulunan 977/1569 tarihli bir ntrshasrnda, Farsga bir Hacr Bektag mendkrbnimesine atrfta bulunan ibareye dayanarak adr gegenin bir de Farsga viliyetnimesi mevcut olduSuna igaret etmigtir.tz Ancak bugrine kadar boyle bir eser meydana grkmadr{r iqin, her ikisinin birbirinin tercumesinden ibaret aynr eser mi, yoksa farkh eserler mi oldu$una dair bir 9ey sdylemek mumktrn dc$ildir. Mendhfut Haa Behtag-r Veli'nin eldeki ntishalan manzum, mensur veya her ikisi kangrk, uq t0rl0dur. Bunlardan hangisinin ilk yazrhg mahsulu olduSu, yahut degiSik yazrhglan mr temsil etti$i meselesi henr.iz halledilmemigtir. Bu konuda qegitli gonigler vardrr.l3 Eserin yazannrn kim oldu$u konusu da

l0

Yurtigindeki muhtelif niishalar icin bkz. Esat Cogan, Hocr Bchtafl Velt, Makalat, basrlmamrg docenrlik tezi, Ankara. 1971, giri5 krsmr (bu kitap 1986da basrlmrstrr). Bunlarrn simdilik en eskisi Hacrbektas l{alk Knttphanesi'nde 200 numaradaki ntisha olup XVt. ytrzyrlda istinsah edilmi5tir. Erich Gros, f)as Vtldjernilme des flaf,fi Bchtash, Lcipzig, 1927; Seler Aytckin, Vil|yelndme-i IIaa Behtat Velt, Ankara, 1956, 2 ciltl A. GOlprnarlr, Mcndtftrb-r Ilaa llehtoS-r Vell, lstanbul, 1958. V

ll

l2 Cosan, s.lV l3 A.g.c., s.lll-lY

boyledir. A. Golprnarh ilk once mensur nusha yazannrn Sufli Dervig lakabh Musa b. Ali oldulunu s6ylemigtir.la Daha sonra, manzum nusha yazannrn kesin olarak Uzun Firdevsi diye bilinen Hrzrr b. llyas adrnda XV pizyrl sonlannda ya9am$ biri oldu$unu, muhtemelen 6teki nushalann da aynr kigi tarafrndan daha geq tarihlerde tertiplendigini ileri surmugtrir.rs Eser tizerinde daha derinlemesine galqan Esat Cogan ise, s6z konusu britrin nrishalann Uzun Firdevsi'nin eseri bulundu$u kanaatini kcsinlikle belirtmektedir,r6 ki gahsi gdrugtimtiz de budur. f)aha sonra manzlrm vilayetnameyi yaynnlayan Bedri Noyan da aynr gorugtedir.rT $uard tezkirelerine bakrldr$rnda, bu zatrn gergekten eserin yazrldrgr ddnemde yagadrgr anlagrhyor. Onun, bilhassa tarihe ait bazr eserleri olduSu, hattA II. Bayezid'in emriyle Suleymanndme adnd^ gayet hacimli bir tarih kitabr yazdr{r rivayet edilir.18 Ancak tezkireler Hacr Bektag'la ilgili bir eserinden soz etmiyorlar.le Fakat bu, guphesiz onun boyle bir eseri olmadrfr anlamrna gelmez. Menakfut Hact Bektas-r Veli'nin kesin yazrhg tarihi de belli deSildir. A. G6lprnarh I48I-I50I arasr yazrlmrg olabileceSini tahmin ediyor.2o Claude Cahen ise, merni incelemedi$ini ihsas eden bir ifadeyle, bu tarihi 1400'lere do$ru geriye gorurmekre-

14 Mevland'ilan
I

Sonra Mcvlcvtlih, lstanbul, 1953, s.2O7,291.

J Menah$-I lBV, 6ns6z, s.XX-XXIll. l6 Co$an, s.V


17 Bkz. Manzum Haa BehtaS Veli Vildyetndmcsi, ngr. Bedri Noyan, Aydrn 1986. Bedri Noyan'rn yayrmladrgr nrisha, Hacrbektag K0tuphanesi'nde 200 numarada kayrtlr niishadan ayrr olup, l0+1 I 1634-35 tarihinde istinsah edilen Turgut Koca n0shasrdrr.

l8

Bu cscrin bazr pargalnnna muhrelif kirt0phanelerde, bu arada mesela Topkapr


Sarayr Ktt0plrancsi'ndc rastlanmaktadrr.

l9

Msl. bkz. Agrk Qelebi, Meg0iru's-$uarlt, [aks. ngr. Meredith-Owens, Lonclra, 1971, v. l88a; I"ltift, Te<hire-i lati/f, lstanbul, 1314, s.261. Aynca bkz. F Babinger, Osmanlr TarihYazarlan ve Eserleri, qev Cogkun Ugok, Ankara, 1983,
s.35-37.

Z0 Mcndhft - llBV,0nsdz, s.XXMXXV


32

merindeki bazr pasajlar ve ozellikle II. Bayezid'in y^$ayan hrikumdar srfatryla adrnrn geqmesi, Golprnarh'nrn hakh oldu$unu orraya koymaktadrr. Mendkrbndme, Hacl Bektag\n do$umunu, Horasan'daki Eo_ cukluk devresini, Ahmed-i Yesevi ile mrinasebetlerini, Anadolu'ya geligini a'latrnakla baglarnaktadrr. Daha sonra hac iqi. Mekke'ye yolculu$u, oradan Sulucakaraoyuk'e yerlegmesi ve buradaki yaganrlsl, devrinin rinlu devlet adamla', mutasawrfla. ve dlimleri ile ilipkileri hikiye edilir. Eser, Hacr Bekrag'rn olrimu anlatlldrktan sonra halilclcrinin mcnl<arrclcriylc so. bulur. MenAkrbn6menin bagrndaki olaylar, Hacr Bektag'r kafirlerle cihad eden bir gazi-veli huviyetinde gostermektedir. Anadolu'daki menkabelerinde ise, geyh, sadece kerAmet kudretiyle kafirleri Musluman eden bir veli gahsiyetiyle yansrtrhr. Eserdc zaten genellikle misyoner derviglerin havasr hakimdir. Kendi gibi Hacr Bektag'rn halifeleri de gittikleri yerlerde ategli birer din yayrcrsr srfatryla gayri Moslirnleri ihtidd erririrler. Bir de burada, Horasan Erenleri denilen, Anadolu'ya genellikle lran yolu ile gelen dervig zumreleriyle Rum Erenleri adryla tanlnan Anadolu dervigleri arasrndaki rekabet havasr ve tekke-medrese anlagmazhsr da agrkEa gorulebilir. Eserin aynca, Anadolu'daki Yesevi an'anelerini igine alan tek metin koleksiyonu olmasr bakrmrndan da def,eri buyuktrir. MenAkrbnAme dikkatle incelendi$inde, Hacr Bektag'rn temasta bulunduSu kimselerle ilgili'rcnkabclcr nal<lcdilirken, daha 6.cc yazrl'rrg bazr rncnAkrb'anrclcrdc' faydara'rhnrg oldu$u gortlmektedir. Bazrlan muhtemelen Anadolu'da ilk yazrlan menAkrbnAmeler olan bu eserler gunlarchr:

dir.21 Fakat

1. Mendhbt

Hdce AhmedYesevi

2. McnLhb-r Lohman-t Pcrcntla 3. Kitabt EbA Miislim Horasani 4. Vildyetnfume-i Hacnn Sultan
2l
"Baba llyas, Baba tshaq, Hadjdji Bektash et euelques Aurres',, Turcica I (1969), s,56, 33

5.

Mendhtbt Seyyid Battal Gazi


Saltthndme

6.

7. Menilh$t AhlEvren 8. Mendhfut Seyyid Mahmud, Hayranl 9. Mendhfut Mevldnd Celdluddtn-i Rumi
I

(muhtemelen

0. Mend,hfu t gadruddin-i Konevi

Mendhtbt Sipehsalar v ey a Mendhbu'l-Ar ifin)

Bazrlan artrk mevcut olmayan veya ntishalan kayrp bulunan bu eserlerin qoSu isim olarak metinde zikredilmektedir. Menkabelerin gegmekte oldugu cografi saha dikkate ahnrrsa, 9u tig ana krsma aynhgr mrigahede edilir: a) Anadolu drgr saha: MAverdunnehir, lran, Azerbaycan, Irak ve Hicaz. Hacr Bektag'rn Eocukluk, genglik ve hac menkabeleri buralarda gecer. Aynca, muridlerinin bazr menakebeleri de Krnm ve Balkanlar'da gegmektedir. b) Orta Anadolu sahasr: Ankara, Krrgehir ve Kayseri, Bozok havalisinden ibarettir. Hacr Bektag'rn asrl Anadolu'ya geldikten sonraki hayatr bu saha iqindeki gehir ve koylerde gegmigtir. c) Batr Anadolu sahasr: Onemli halifelerden bir krsmrnrn menkabeleri de bu bolgede cereyan etmektedir. Kanaatimizce tarihi bir esasa dayanan ve Hacr Bektag ile halifelerinin gerqek gehrelerini yansrtan menkabeler de bu son iki sahada geqenler olmahdrr. Hacr Bektag-r Veli'nin bu menAkrbnAmesinin en dikkat gekici dzelliklerinden biri, ileride ilgili krsrmda gor0lece$i uzere, $amanist inanq motifierinin goklufudur. Fakat bunun yanrnda gok ilgi gekici bir yanr da, Hacr Bektag'rn bazr menkabelerinin Kitabt Muhaddes'teki llya ve Eliga Peygamberler'in krssalanyla gok yakrn bir benzerlik gdstermesidir. Hatti bizce buna benzerlikten ote, doSrudan dof,ruya uyarlama (adaptasyon) demek daha do$ru olur.22

22 Bu konuya vaktiyle dikkat gekmig ve her iki grup hil'dyenin metinlerini kargrlagtrrmah olarak yayrmlamrstrk (bkz. yukarrda I nolu dipnotta zikredilen
kitap). 34

Vil6yetnime-i Hactm Sultan (Dervip Burhan?)


MenAkrb-r Hacr Bektag-r Veli'ye gore Hacrm Sultan Hacr Bektag'rn halilelerinden biridir. Bunlar iqinde rnenakrbnimesi bize kadar gelebilen tek kigi llacrm sulran'drr. Hakkrncra birgi veren hemen tek kaynak da budur. Eserde kaycledildi$ine g6re Hacrm Sultan on iki imamdan Ali Naki'nin o$lu Huseyin soyun_

dan gelmedir.23 Tabii bunun do$rulufurru respitc imkin yoktur. Asrl adr Recep Sultan olup,ro Hacr Bektag ile birlikte Ana_ dolu'ya gelmigtir.2s Onun Hacr Bektag'rn yanrndaki hayatr, halifesi srfatryla ugak ve Kritahya havalisine gonderirigi ve buradaki faaliyetleri ile ohimune dair bilgiler bu eserden ozerlenerek Mendhbt Hact BehtaSt veli'ye de ahnmrgtrr. Eserde anlatrldr$rna gdre, halife olarak Ugak yakrnlanndaki Susuz mevkiine gelen Hacrm Sultan, buradaki Trirkmenler araslna yerlegerek laaliyetlerini btittin Germiyan iline yaymrgtrr.26 Burada bir tekke yaparak birqok murid edinmig ve hayannrn sonuna kadar burada yagamr$tlr.27 Muhtevasr agatr yukan bu gekilde dzetlenebilecek olan menikrbnAmenin yazan merinde zikredilmemigtir. Ancak butUn gezilerinde kendisine refakat etri$i iqin, Hacrm Sultan'rn Dervig Burhan adrndaki bir halifesine izafe edilmekte oldulu 96rtiluyor. A. Golprnarh'ya gore eser 15l2'den 6nce yazrlmrgtrr.2s $uphesiz bu tahmin dofrudur. Ancak Hacr Bektap ve Hacrm sultan'rn kendisine ait menkabelerin burada daha tafsildth olugu; Hacr Bektag mendkrbndmesindekilerin buradan 6zetlendifi ve nihayer. 1478'lerde 6ldugri kesin olarak bitinen unlti Kalenderi geyhi Otman Baba'dan geng bir gahrs olarak bahse-

23 Bkz. DasVililja-ndme dcsHailschimsullan, 24 A.g.c., s.5.

ngr. R. Tschudi, Berlin,

l9l,l,

s.4.

25
26 27

A'g.e .,s.14. Bazr yazma Hacr Bektag menakrbnimelerinde de bulunan bu bilgiler Gdlprnarh negrinde yoktur.

A,g.e., s.50-57 vd;Mcndhb-HBV, s.83-88.


A.g.e ., aynr yerde.

2tl C6lprnarh,

"Hacrm Sultan", 1i{.

dildigi goz onrine ahnrrsa, bu eserin Hacr Bektag'rnkinden daha 6nce yazrldr$r ortaya grkar. Krsacaq VllAyetnfume-i Hacrm Sultan\n, Hacr Bektag menAkrbrndan en az bir yirmi yrl daha dnce, yani yaklagrk 1460'lar civannda kaleme ahndrfr soylcnebilir.re

Escrdeki menkabelerin buyrik bir krsmr Batr Anadolu'da, ozellikle Karahisar, Oyrik Koyu, Sandrkh, Susuz, Ugak, $eyhhi ve Seyitgazi gibi o devirde Germiyan ili denilen bolgcde geqmektcdir. Hacrm Sultan'rn, rnenkabelerine bakrlacak olursa trpkr geyhi llacr llcktag gibi gayri Miislimlcri keriluret kudrctiylc ihtidA cttiren ve muridleriyle durmadan k6ge bucak dolagan gezici bir dervig oldugu anlagrhyor. Hatti metinde gegen bazr ifadeler, kendisinin bir Kalenderi geyhi olduf,unu ihsas etmektedir. Nitekim menAkrbnime dikkatle incelendif,inde, Hacrm Sultan'rn Hacr Bcktag'rn qa$dagr ve halilesi olmasr ihtirnali ortadan kalkmakta, XV ytizyrlda ya$am$ bir Kalenderi dervigi olmasr ihtimali guq kazanmaktadrr. Bu itibarla onun sonradan Bektagi gelene$ince Hacr Bektag'a halife yaprldrgr bize daha kuvvetli bir ihtimal olarak gorrinriyor.3o

Vil6yetnSme-i Abdal Musa (?)


Yazan bilinmeyen bu eser, Bektagi menAkrbndmelerinin hacim itibariyle en kuqUk olanrdrr. Abdal Musa, mendkrbnAme sahipleri iqinde adr Osmanh Devleti'nin kurulug devrine ve yeniqeriligin tepkilAtlanmasrna kangan, dolaysryla ilk Osmanh kroniklerine geqen tek gahsiyettir. AgrkpagazAde'nin belirttiSine gore Sulucakaradyuk'teki Hacr Bektag tekkesinde ilk defa ortaya grkan bu zat, fetihlere katrlmrg, bu srrada Bursa fethinde
29 liscrirr yaznra nushalan nadir olup R. Tschudi bunlardan rniihim birkagrnr
kullanarak yukarrdaki notta zikrcdilcn tcnkitli negri hazrrlalnr5trr. lluna Alrrrlrx.r lrir tlc trrrtirrre cl<lt:rrrigtir.

30 l}u konuda bkz. A.


s.90-92.

Yagar Ocak, "Hacrm Sultan", TDVIA; yazt, Osrnanlr ^ynt lmltaratorlulu'ndaMarJinal S0llihj K4lcnderrlcr, fiK Yayrnlan, 1999, 2. bs.,

36

Orhan Gazi ile birlikte olmugtur.3r Daha sonra Antalya taraflarrna giderek bugrin Elmah yakrnrnda Tekkekoy'de halA mevcur zdrviyeyi acmls ve burada yagamrgtrr.32 XIV yrizyrlda Batr Anadolu'da ve ozellikle Osmanh Devlcti srnrrlan iqinde faaliyet gosteren Rum Abdallan ztimresinin ileri gelenlerindcn olan Abdal Musa, Bcktagilisin repckkultindcn sonra en onde gelen evliyAdan sayrlmrg ve bu tarikat iginde Cok onemli bir mevki iggal etmigtir.33 Vildyetndme-i Abdal Musc'nrn yazan gibi yazrhg tarihi de belli de$ildir. Ancak dil ozellikleri, XV. ytizyrla ait olduguna gostcriyor.3o Escq Abdal Musa'nln do[urnuyla baglarnakta, Ibke yoresine geligi ve buradaki gegitli menkabeleri anlatrlmakta, nihayet halilelerine icazet vererek muhtelif yerlere gondermesiyle sona ermektedir. Menkabelerin Teke yoresine inhisar etmesi, Abdal Musa'nrn asrl rinunU buraya geldikten sonra kazandrsrnr gostermektedir.

3l

A!ilrya5asdile'tarihi, ngr. Alt Bcg, lsranbul, 1332, s.200: aynca bkz. Nesrr, KitabtCilnnnilma, ngr. E Taeschner, Leipzig, f 951,I,232.

32 Bkz. Vilayanamc-AM, Bedri Noyan 6zcl Korophancsi'ndeki nosha. s.3.4 vd. Abdal Musa hakkrnda en genig incelemc E K6prtrlu'ye aittir: "Abdal Musa", Il(, sayr 124 (1973), s.198-207. Bu yazr, daha 6nce fifEA'da qrkan ve eksik
kalan makalenin O. K6prulu tarafindan tarnamlanmrg seklidir. geyhin hayatr ve tarihl gahsiyeti iqin buraya bakrlmahdrr. Ayrrca bkz. A. yagar Ocak, Baballer lsyan, s.201-207; aynr yazar, Kalcnilertler, s.86{7; aynca guna da bkz. Bedri Noyan, Bitfln Yinlcriyle Bcftragtlih ve Alsvilih, yayrna hazrrlayan gakir Keqeli, Ankara 1998, Ardrq Yayrnlan, t, 240-246.

33 A.g.m., s.206; S. Nulhet Ergun, Bekra5t gdirleri, lstanbul, 1930, s.,li Cahit Oztelli, Bc&tatl 6ollcri, lstanbul, 1973, s.535,

3't

Eserin noshalan qok nadlrdir. lkl dcfa yeni harllerle basrlmrgtrr: s. Ntzhet Ergun, Inrh Sairl.ri, lstanbul, 1936, I, 166.169; Ali Atalay, Abilal Musasullan ve VilAyehAmesi,lstanbul, 1978. Her ikisinin de ilmt bir negir olmadrgrnr s6ylemck gerekir. Bu menikrbnimenin ilml nesri, Abdurrahman G0zel raraflndan yaprlnrrqtrn Abtlal Musa vellyctnamesl, 'l'tK yayrnlan, Arrkara 1999, Iluracta hem negre esas olan Bedri Noyan n0shasrnrn trpkr basrmr, hcm de transkripsi. yonlu geviriyazrsr vardrr. Ayrrcr bag krsmrnda bir de exr hakkrnda inceleme bulunmaktadrr.

37

Menikrb-r Kaygusue Baba (?)


Kaygusuz Baba veya Kaygusuz Abdal, Bektagtligin en muhterem tanrdr$r simalardan biri ve bu tarikat edebiyatrnrn ilk ve

en btryuk temsilcisi olarak bilinir. Asrl adr Seyyid AlAuddin Gaybi olan Kaygusuz Abdal, Abdal Musa'nrn en ileri gelen halifelerindendir. MenAkrbnimesinden ve diger kaynaklardan anlagrldr$na gdre, devrinde tanrnmr$ bir gahsiyettir.35 XIV yuzyrhn son yansr ile XV ytrzyrhn ilk yansr arasrnda yasayan Kaygusuz Abdal muhtemelen Aliiye bef,i Hirsnmuddin Mahmud'un ogludur.36 Genq yaglannda Abdal Musa'ya intisab etmigtir.3T Uzun yrllar Abdal Musa'nrn tekkesinde yetigtikten sonra, halife makamlna getirilmig ve Mrsrr'a gitmigtir. Mrsrr'da uzun mtiddet kaldrg ve tarikatr burada yaydrgr genellikle kabul olunmaktadrr.3s $eyhi Abdal Musa gibi Kaygusuz Abdal'rn da bir Kalenderl oldu[,u, bu sebeple daha gok Kalenderiler'in bulunduSu yerlerde dolagtrgr3e ve Babal hareketinden genig qapta fikri etkiler tagrdrfr anlagrlmaktadtr.ao Nitekim menAkrbndmesinin cografi sahasr incelendif,i zaman, menkabelerinin buyuk krsmrnrn Kalenderiler'in qok oldu$u Mrstr, $am, Halep,
35
Kaygusuz Abdal hakkrnda kitap veya makale halinde birkag aragtrrma yaylmlanmrg olup, 6nemlilerinden bazrlan gunlardrr: M. Yahya Dath, Kaygusuz Ab-

dcl, lstanbul, l94l; A. Golprnarh, KaygusuzAbdal - Kul Himnrct - Holllyf, lstanbul, 1953; E K0prul0, "Mrsrr'da Bektagrhk", fM, 1939. Ona ait oldulu sdylenen butun eserlerine dayanarak yeni ve genig bir monografi Abdurrahman C(zcl tnrafrndan yaytmhnrnrgtrr. Kaygusug Abdal, Ankara, l98l; Noyan, lllili)n Y lnlc r lylc llahtaltl l I v c Alcvtl lh, l, 283-290.

36 Gtizel, s.73-71. 37 Bkz. Mendhft-KB,A. Gi.rzel'in Ozel K0t0phanesi'ndeki Elmah ntshasr, s.2-5. A. Grizel bu nushayr esas alarak, bagrnda Abdal Musa'nrn hayatrna ve esr dair bir incelemeyle birlikte eserin ilmt bir neSrini yayrmlamtltrr: Kaygusuz
Ahdal (Alacddin Gaybt) Mcnlhrbnlmcsl, TTK Yayrnlarr, Ankara 1999.

38 Kdprulti, a.g.rn., s.20; A.Gdlprnarh, Alcvt-Bc&ta$t Nclcsleri, lstanbul, 1963,


s.14.

39 (iolprnarh, "Kaygusuz Abdal", 1A. 40 Fahir lz, "Kaygusuz Abdal", EI2. Ayrrca daha genig bilgi iqin bkz. Ocak, "Kalenderller ve uektaprlik", l.U. fdebiyat Fak0ltesi, Dof,umunun 100. Yil:z.ila Atattirh'e Armagan, lstanbul, 1981, s.297-308.

38

Hama, Necel ve KerbelA gibi yerlerde geqtigi gorulur' Kaygusuz Abdal'rn gok baganh dini ve lndini bazr manzum escrl;ikaleme alchfr, boylece ilerde Bektasilik tarikatr iqinde geligecek ve onemli temsilciler yetigtirecek bir gelenesin kurucusu olclu!,u bilinrncktcclir.4l lgte Mendhrbt Kaygusuz Baba'nrn konusu bu zattn hayatrnt yansrtan menkabelerden olugmaktadrr. Eserin yazan belli delgindeki bir pasajda Yavuz Selim'den henuz yagayan bir

!itai..

ve Mrsrr'r fethine atrfta buluf,adigah edasryla bahsedildigine nulduguna bakrlrrsa,a2 1517-1520 arast kaleme ahndr$na gophe yolirur. Bir Bektagi dervigi olan meghul yazar, eserine koydu{u menkabeleri gezdigi tekkelerden ve ozellikle Elmah'daki -Mrsrr'daki tekkelerden roplam$ gorunuyor. Bag tarafta Abve dal Musa'ya ait menkabelerin ise, muhtemelen vildyetndme-i Abdal Musa'dan ahndrf,r sdylenebilir'a3 Eser, Abdal Musa hakkrndaki krsmrndan sonra' Kaygusuz Abdal'rn ona miirid olugunu anlatrr. Daha sonra muridliti zamanrndaki olaylar zikredilir. Bunu takiben, halife olu$u, Mrsrr, Hicaz, Irak ve suriye seyahatleri ve nihayet tekrar Abdal Musa tekkesine donugu ve 6lumu, eserin son krtmlannl te$kil eder. zaren bu durumuyla menikrbndme, Kaygusuz Abdal'a dair bilgi veren temel kaynak htiviyetindedir'

VilEyetnime-i Seyyid Ali Sultan (Cezbi)


Btr cser, Bckta5i edebiyatrnda ve gelenesinde Krzrl Deli lakabryla anrlan seyyid Ali sultan'rn menkabelerini ihtiva eder. Adr hemen hemen yegAne kaynak durumundadrr' BeQen hakkrnda i.rrudut anlagrldr$rna g6re XIV' yuzyrl sonlanyla XV' yuzyrl baglannda yalamlg olmast gereken bu derviS-gazi' Yrldrnm Ba4lKoprulti,TrtrltEdebiyaundallleMutasavvrfar,Ankara'1976'3'baskr'339-

Emrc ve Tasavvu!' s'235' 340; aynr yazrrt, a.1m.,s.19, not 5; G6lprnarh, Yunus

42

Bkz. Menah$'KB, s.27 -28. ozel kutuphanelerde bulunmaktadrr'

43I]umenikrbnimeninpekaznirslrastnarastlanmtgolupbunlarclaqoc,unlukla 39

yezid z^tnanrnda Horasan'dan Anadolu'ya gelmiS g6runiiyor. Kendisiyle birlikte bulunan Seyyid Rostem Gazi adrndaki bir alperenle Rumeli'deki fetih hareketlerine katrlmrg oldu$,u rivayet edilmektedir. lkisi birlikte Edirne, Dimetoka ve dolaylannr

zaptctmigler, ahaliyi haraca baglayrp ya da ihtida ettirmiglerdir.4 Daha sonra Dimetoka'da kendi fethettikleri bir arazide zdviye inpa ederck buraya yerlegmiglerdir.as Seyyid Ali Sultan'rn birqok karanhk noktalar ihtiva eden tarihi gahsiyctini aydrnlatmaya qahgan lrdne Beldiceanu, argiv llclgclcri tizcrindc yaptlgl aragtlrmalar sonunda onun gergektcn Rumeli'dc ilk Osmanlt letihlerine katrldrfrnr ortaya qrkarmrptrr.a6 Btiylece bu gahstn, zaman zaman bazt aragttrnractlarca di$cr menakrbnAmelerdeki gahrslar iqin de iddia edildi$i gibi, hayali olrnadr{,rnr gdstermig bulunmaktadrr. Nitekirn O. L. lhrkan da Scyyicl Ali Sultar-r'rn lakabr olan Kzrl Deli tramrna yazilt zlviyesinin vakrf kaydrnr vaktiyle yayrmlamrgtr.oT Beldiceanu'ya gdre bu zat, Rumeli'deki fetih harekatrna katrlan birgok heterodoks dervigten biriydi.48 Bektagili$in briyuk evliyAsr arasrna giren ve Dimetoka'daki tekkesi bu tarikatrn d6rt onemli tekkesinden biri kabul edilen Seyyid Ali Sultan veya Krzrl Deli iqin tarikat edebiyatrnda takdis ifade eden pek eok nefes bulunmaktadtr.ae Bu, Bektagiler
44 ItW.
Vildyetndme-SAS, Cebeci l1 llalk Kutuphanesi, rrr.ll89, s,2-20. Eserirr itinasrz ve pek gok yanhg okumalarla dolu bir neqri, Bedri Noyan taraftndan yaprlrrrr5trr: ,scyyid Ali Sultal (Kr<rl Dcli) Vildyundrncsi, Ankara (tariltsiz),

15 A.g.e.,s.42-44.

46 l. lh:ldiccrrnu-Stt'inhcrr. "I-a vita de Seyyid Ali Sultan et la Conqu0te dc

la 'l lrr:rr:c (.()nlircs ry'()tioJ the XXVIII th lnttrnatiunl lcs lulc:s", l'rotccdlngr lrar entalists (Ann Arbor, 1967), Wiesbaden, 1971, s.275-276. Aynr yazar, " Seyyid Ali Sultan d'aprcs les rdgistres ottomans: lllnstallation de I'Islam heterodoxe crr 'l'lrrircc", 7 hc Via l:gnatid under Oatoman Rule 1380-1699, cd. tj. A. Zachariirrlrrrr, ( rrtc 199(r, s.45-(i(i; Noy:ln, ltrilrin Ylnlcriylc rlc,ltd$tlirr vc AL'vtlih, l, 2,17-)56.

47 Barkan, s.339-340. 48 Beldiceanu-Steinherr, s,276. ,t9 Bu nefeslerden bazr ornekler igin bk. Gdlprnarh,
40

Netesler, s.109;

Qztelli, Pir

.sultdn ADldl, lsranbul, 1971, s.185; aynr yaza( tlehtagtGrtlleri,

s.l2l-122.

ve hatta Krzrlbaglar\n onu ne kadar benimsediklerini gosterrnek bakrmrndan kayda de$er. Vildyetndme-i SeyyidAli Sultcn'rn yazail ilk bakrgta, igindeki manz0melerden birinde gegtigi rizere Cezbi mahlash bir gAir gibi g6nintiyor.s Tezkirelerde lbrahim adrnda, bu mahlasr tagryan bir gAir bulunrnaktadrr. Fakat bunun Bektagi olup olmadrgura dair kayrt yoktur. Aslen Trrhalah olan lbrahim Cezbi BagrnakqrzAde, Seyyid Ali Efendi'nin kazaskerligi srrasrnda bir ara kadrhk yaplnlgtlr. Mahlasrndan da anlagrlacaSr gibi, cezbesi sebebiyle bazr biqimsiz olaylara karrgtrgr igin azledildigi belirtilmektedir.5r Eserin diline ve uslfibuna bakrlrrsa XV yuzyrlda yahut XVI. ytizyrhn ilk yansrnda kaleme ahndr$r intibdr uyanryor. Bu itibarla gimdilik, XVII. yrizyrhn sonlanyla XVIII. yuzyrhn baglannda yagayan Cezbi'nin ilk yazar olamayacaSr, belki sonradan bazr manzfimeler ilAve ederek eseri yeniden kaleme alan kigi olabileceSi drigrinrilebilir. Ntishalarr qok nadir olan menAkrbnime,s2 karakteri itibariyle oteki Bektagi mendkrbnimelerinden aynlrr. Bu eser, Bcttalndme, Ddnilmendndme ve SaltthnAme gibi, cihad ve gaz?t esasrna dayanmakta ve ilk Rumeli fetihlerini aynr tislopla hikaye etmektedir. Bu itibarla hem Seyyid Ali Sultan, hem de menkabeleri en az onun kadar yer tutan Seyyid Rtistem Gazi birer gazi-evliyA hriviyetini gostermektedirler. Menkabelerin hepsi de bu sebeple fetihlerin yaprldrSr yerlerde, yani Gelibolu bagta olmak uzere, Bolayrr, Edirne, Dimetoka, $umnu, RusEuk, Silistre vs. gehir ve kasabalar civannda gegmektedir. Dikkat edilirse buralan, ilk Osmanh kroniklerinin de ilk fetil-rlerin cereyan ettigi yerler olarak gdsterdikleri bolgelerdir.

50 Bkz. Viltlyctnttnnc-.S4,5, s.35. 51 CUftl Ali,'liSrtfatu'g-$uardl, lstanbul Universitesi Kiituphancsi, ty nr.1533,

v.

llb;

MirzAzAde Salim, Iceftirc-i Salirn, lstanbul, 1315, s.202; RArniz l{irseyin, Adabt Zureta; l.U, Kutuphanesi, ty nr.9l, s.5.1,
bazr Bekta-

52 Pek az kutuphanede bu n0shalardan birine rastlanmakra olup, asrl


gl Ccvrelerdc ve bazr 6zel krittrphanclerde bafka nrlshalan

bulunabilir.
41

Bu bakrmdan eserde yer alan bu fetih hikAyelerinin hayal mahsult olmayrp gergek olaylann devrin ve gevrenin icabr olarak menkabevt bir tarzda aksettirilmip gekilleri oldufiurru dugunmek daha do[rudur,

Viltyetntme-i Sultan guctuddtn (Esiri)


Sultan guciuddin hakkrnda bilgi veren tek kaynak adr gegen bu eserdir. Eser uzerinde qahgmrg olan Orhan Kopnilir'ye gore, Sultan $ucduddin, XV ytizyrhn ilk yansrnda yagamlg ve eelebi Mehmet ve lI. Murat devirlerini gdrmirgtiir. Rum Abdallan zrimresine mensup onemli bir gahsiyettir.s3 Gergekten vilAyetnamede gegen bu iki padigahrn isimleri ve onlann gevresindeki bazr Osmanh devler adamlan ile munasebetleri, geyhin yagadr$r devri aqrkqa bildirmektedir. Ancak doSum ve 6lum tarihleri, ailesi ve yetigmesiyle ilgili birqok hususlar karanhktrr. Viliyetndmesinden anlagrldr$rna g6re bu zat butun yaz durmadan dolagan, krgrn ise Seyitgazi'deki tekkesinde veya civardaki bir ma$arada yagayan tipik bir Kalenderi geyhidir. Nitekim devrinde bu ztimrece qok takdis edilmigtir. Eserde sadece Sultan $ucd veya Sultan VarhSr olarak da adrna rastlanan bu peyhin, Timurtagoglu Ali BeS gibi devlet adamlan,il Seyyid Nesimi ve Kaygusuz Abdal ve benzeri tinlti geyhlerle de iligkisi vardrr.ss Mriridleri uryan gucdiler diye tanrnan Sultan $ucAuddin'in, gazilerle yakrnhf,r bulundu$u ve zaman zaman fetihlere katrldrfr anlagrhyor.ss Adrnrn birqok Bektagl-Alevi nelesincle htirmetle yadedildi$ine bakrhrsa,sT onun bu iki zumre tarafindan onemli evliyidan sayrldr$r g6rulur.
53 O. K6prulti , Tarih Kaynafir Olarah XIV-XV. Astrlara Ait Ba4 Tnrhqe Mendhrbnl,rneler, basrlmarnrg doktora tezi,

lstanbul, 1953, s.19; aynr yazar, .Vildyetndmeguctuddrn", i Sultan IM, Xvu (1972), s.177-184. Ayrrca bkz. Ocak, Kolendc_
rtler, s.92-93
v. 9a-b.

54 Bkz. Vldyetndme-Sg, O. K6pr0hi'nin 6zel kritr:phanesiirdeki n0sha, 55 A.g.c., v. 13b.


56 A.g.e., v.9a-b; O. K6prUlt, s.20.

57 ornek olarak 5uraya bakrlabilir: Kemal samancrgil, Alevt giirleri


42

Anr<rtojisi, ls-

Vildyetndme-i Sultan $ucdudiln'in bugrin bilinen iki ntishasrnln dili, eserin XV yuzyrla ait oldulunu gdstermektedir. II. Murat'rn adr gegtifi yerlerde kendisinden yaiayan biri olarak

bahsolunduguna ve Fatih'in hig zikredilmedigine dikkat eclili rsr', l 4?.1 - 1 450 nrnsr l<irlcrrrc rrlrrrrlrf,r s0ylcrrr.hilir'. ( ), Ktilrriil(i her ne kadar eserin yazannrn bitinmedigini, belki geyhin nrtiridlerinden biri tarafindan yazrlmrg olabilece$ini kaydederse de,s8 metin iCindeki bir beyitte yazartn adr agrkga Esiri olarak gegmektedir.se Tezkirelerde Esiri mahlasrnr tagryan bir giire rastlanlyor. Kendisi uzun mriddet kAfirler elinde esir kaldr$r igin bu mahlasr aldrSr bildirilen ve gergek adr verilmeyen bu zatrn, Afnboz Adasr'na yerlegerek burada l59l tarihinde oldugu haber verilmektedir.m Vilayetnimenin yazan olan Esiri e$er bu Esirl ise, o zaman eserin XVI. yuzyrl ortalannda yazrldrsrnr sdylemek gerekir. UCte ikisi nesir, geri kalanr nazlm olarak yazrlan viliyetnimenin, Sultan $ucduddin'in seyahatleri srrasrndaki menkabeleri ihtiva ettif,i goruluyor. Eser, diter vilAyetnameler gibi doSumdan 6lome kadar tam bir tercumeihal niteliginde def,ildir. lginde bazan argo deyimler, hattd atrr ktifurler vardrr. Menkabelere dikkat olunursa, merkez Seyitgazi olmak tizere, Bursa, Kutahya, Manisa, Ankara dolaylanndan ibaret bir sahayr kapladrklan mugahede olunur. Buralan, XVtIl. yuzyrla kadar Anadolu'da Kalenderiler'in yo$un olduklan bolgelerdi. Bu da geyhin daha gok kendi tarikat qevresi iqinde kalmayr tercih etti$i ve faaliyetlerini bu sahaya toplamayr istedif,i tarzrnda yorumlanabilir.
ranbul, 1946, s.159. Sultan Sucduddin halk arasrnda da hala bUytik bir velt
olarak tanrnmakta ve Seyitgazi'nin 2 saat batrsrndaki mezan hunnetle ziyarct olunarak adaklar adanmaktadtr (bkz. Hikmet Tanyu, Anhara ve Q,evresinde Adah ve Ad.ah Yerleri, Ankara, 1967, s.204).

58 O. Koprul0, 59 Bkz.

s.13.

Vil4yetname-S$, v.

2lb:

Ey Esirl hasre dek ger diniliirse bu kelAm Nice hasrola bu olmaya temam.

60 Asrk Cefebi, v. 44a; Krnahzide llasan Q.elebi, TeThiretu'5-guard, n5r. lbrahim


Kutluk, Ankara, 1978, I, 164. Ayrrca bkz. Bursah M. Tahir, tl,
2.1.

Vil8yetn6me-i Otman Baba (KUgUk Abdal)


Otman Baba, 5imcliye kadar ele ahnan menAkrbndme sahipleri arasrnda belki en renkli simaya sahip olan bir kisidir. Hayatr hakkrndaki bilgiler, adr geqen bu menikrbnAmeye dayanrnaktaclrr. Rurada belirtildifline g6re, Otman Baba I402'de Timur'la llirlilttc Arraclolu'ya gclrrrigtir.6l Gcrmiyan, Saruhan vc gcvrcsinde uzun mtiddet dola$mrg, Il. Mehmed'in gehzideligindeki Manisa valiligi srrasrnda burada bulunmugtur. Otman Baba'nrn 780/1378-9'da dogdutu metinde aqrkga l<aydcdilrniqtir.62 Asrl adrnrn }{risarn $ah oldufiu, fal<at Otnran Ilaba lAkabryla un saldr[r rivayet olunur.63 MenAkrbnArnedeki pasajlar, geyhin giddctli bir cezbeye sahip bulundutunu, en yuksek rtitbedeki devlet adamlanyla bile azarlayarak konugacak kadar kimseden pervasr olmayan bir gahsiyete malik oldu$unu aksettirmektedir. Yaprlan tasvirlere bakrlrrsa, onun da Abdal Musa, Kaygusuz Abdal ve Sultan gugAuddin gibi bir Kalenderi geyhi oldufu g6riihir. Nitekim hem kendinin hem de mriridlerinin baglan, kaglan, sakal ve bryrklarr ustura ile tlra$ edilmistir. Yarr grplak bir halde diyar diyar dolagrrlar.6a Anlagrldr$rna gore Otman Baba zaman zaman Rumeli'deki fetihlere gazilerle birlikte katrlmq, bu sebeple onlandan pek qo$u kendisine murid olmugtur.65 llk devir Bektagiligi tizerinde gahgan ve dzellikle Rumeli'deki Bektagi tekkeleriyle ilgilenen Machiel Kiel, XVII. yirzy:J yazarlanndan Edirneli Hibri'ye dayanarak Otman Baba'nrn Melami, Hurirfi ve $ii drigtincelere yabancr olmadr$rnr ileri srirmektedir,65 ki vilayetndme bunu epeyce desrekler mahiyettedir. Otman Baba'nrn Bulgaristan'daki tekkesi, devrinde ve hattA 6l llkz. Viltlydndrrre-C)B, (rl r1.g c., v l2 |h.

Cebeci

ll Hatk Ktttphanesi, nr.495,

v.20b.

61 A.g.e., vv 20a, l9a, 4lb. 64 A.g.t., vv. 59a-6la vd. 65 A.g,c., w 59a,81b.

66 Ble,
44

"Sarr Saltrk ve Erken Bektagtlik Uzerinc

Norlar",

fD

9 (1980). s.31.32

daha sonralan en 6nemli Bektagi tekkelerinden biri halinc gelmigtir.6T Otman Baba gerqekte Bektagiler'e iyi gozle bakmamaslna ra$men, onlarca kendilerinden sayrlmrg ve buyrik bir veli olarak ncfeslcrde terenntim edilrnigtir.6s Aynca yinc 6nemli bir Bektagi velisi olan Akyazrh Sultan'rn da geyhi sayrIrr.6e C)turan Rabir, viliyctnlurcsinin bildirdiginc giirc 88.3/ l'178'de olmtigtrir.To Vildyetndme-i Otman Baba, geyhin yakrn halilelerinden olup daima kendisiyle birlikte dolagan K0quk Abdal tarafindan onun olumunden be9 yrl sonra, yani B8B/I483'de yazrlmrgtrr Eser Vildyeora,me-i $dhi adryla da bilinir.Tr tsektagi menAkrbnimeleri iginde Hacr Bektag'rnki ile birlikte en hacimli olanrdrr. A. Golprnarh bu eseri Kitab-r Dede Korhut'la baglayan, Battalndme, Danigmendndme ve Saltthndme ile devam eden zincirin bir pargasr olarak g6rmektedir.T2 Eserdeki menkabelerin anlatrhgrnda kronolojik bir srra bahis konusu de$ildir. Menkabeler tamamen birbirinden ba$msrz birtakrm olaylar koleksiyonundan ibarettir. Krsmen AnadoIu'da, buytik krsmr da Balkan gehirlcrinde geccr. A[agdenizi,
67 Kiel, a.g.m., s.31. 68 Msl. bkz. Gdlprnarh, Ne/esler,

s.16; Ozrelli, ltchrasi GUlleri,

s.I2l.

69 A, G6lprnarh - P N. Borarav, PirSultanAbdal, Ankara, 1943, s.18. 70 Bkz. Vildyetndme-OB, v. 187a. Orman Baba'ya dair ayrrca bkz. Ocak, Ralendertler, s.96-101. Otman Baba ve vilayernamesi tizerine daha genig bir tahlil icin
bkz. Halil lnalcrk, "Dervishe and sulran: An analysis of rhe Otman BabaVilaycnamesl", The Middle East and thc Balhans uniler the Ottoman frnpirc: Esscys on Economy and Socicty, Bloomington 1993, s.19-36. Otrnarr Baba iqin ayrrca bkz. Noyan, Burun y(tnle riyle Behrastli& vc Alcvrlift, 1,259-264.

7l

ilk baskrsrnda girndilik tek niishasrnrn, Cebcci (simdiki Adnan Ottiken) tl Halk KurUphanesi'ndeki 495 numarah, geq tarihlerde istinsah edilmig n0sha oldutu belinilmigti. Ancak sonradan iki ntishasrnrn daha bulundu[u anlagrlrnrgtrr. Bunlardan biri, eski Ankara 6cncl Kitaph{r, no: 643'rcki n0shadrr. Aynca, XVI. yuzyrla ait bir ba5ka nushanrn A. Sadrk Erzi'de bulundugu kendisindcn dtrenilmig, ancak kaybolduSu bildirilrniqrir. Eserin tanrrrlnrasr iqin ilk dcfa llasan l;clruri bir nrakalc yayrruLurrrg olup (bkr. "C)tman llabrr Vi. lAyctnirncsl", fy, V (1927), s.239-2,1{), Merin O, Faruk Akun tarafrndan ya. pna hazrrlanmaktadrr,
tsu eserin

72 llkz. McnAhh.HBV,Onsdz, s,lll,


45

Trrnova, Yanbolu, Zapra, SelAnik, Vardar, Semendire, Vidin ve Filibe bunlar arasrnda dikkati geker. Konumuz itibariyle bu eser hayli zengin malzeme ihtiva etmektedir.

VilSyetn6me-i Koyun Baba


XVL yrizyrlda Bektagilige maloldulu kesin bulunan Kalenderi geyhi Koyun Baba'nrn hayatr ve tariht gahsiyeti hakkrndaki yegAne bilgi kaynatr, Veldyetndme-i Koyun Baba Sultan isimli, muhtemelen XVI. yuzyrlda y^ztya geqirilmig bulunan s6zkonusu menikrbnAmesidir.T3 Ailesi hakkrnda herhangi bir bilgi mevcut bulunmamakla beraber, butrin buyuk Kalenderi geyhleri gibi, o da seyyid addedilmektedir. Mendkrbnime onu lmam Rrzd soyuna mensup lmam Hagim evlidrndan sayar.Ta Yine btitun buyuk Kalenderi geyhleri gibi, Kurbu'l-ahtab unvanryla anrlrr.7s $eyhin adrna dair hiCbir gey sOylemeyen eser, onu daima "Koyun Baba" lakabryla anmakta, sebebini agrkga ifade etmemekle beraber, dnceleri koyun gtittti$iinu kaydettiSine gore, sebebi bu olsa gerektir. Evliya Qelebi'ye gore ise ona bu lakap, her yirmidort saarre bir aynr anda koyun gibi melediSi igin verilmigrir,T5 Bununla beraber Pir Sultan Abdal'a atfedilen bir nefesten, adrnrn Hasan oldu$u anlagrhyor. MenAkrbnimeye gore Fatih Sultan Mehmed'in ga$dagr olan Koyun Baba Horasan'dan gelmig olup,tt 6nce Bursa havalisine giderek orada koyunlan gritmeye baglamrg, bir ara bir ma$arada krrk g0n inzivaya gekilip riyazatla meggul olmug, burada kendisine ilAhl bir iqaretle Agrk Qoban ve Arif Coban lakaplan verilmiqtir.Ts F Babinger'in yerinde ifadesiyle, bunun tarihi hig73 Burada Ankara Millt Kfitriphane, nr. A 3038'daki,
sik nrisha kullanrlmrgtrr.
geg dewe ait, son krsmr ek-

74 Bkz.

Velayemame-i KBS,,

v lb.

75 A.g.c., aynr yerde. 76 Evliya (elebi Seyahatnlmesi, lstanbul 1314, Il, 77 BUr..Veldyctndme-i K85., v. lb.

l8l.

78 A.g.e., w. 2b-4a. Herhalde Otman Baba mcnikrbnlmesinde Koyun Baba iqin


46

yoktur.Te Qtinku Anadolu'da XVl. ytizyrlclan 6nce yasaml$ bUtUn Kalenderl geyhleri, BektaSi gelenefi tarafrndan Hacr Bektag'rn qatdagr kabul edilmigtir. Ama menAkrbndmedeki

bir krymeti

kcsin ifadc ve anekdotlar, Koyun Bal:a'nln Fatilr Sultan Mclrmed zamanrnda yagadrfrnr ispat etmektedir.so Nitekim E Babinger de,Veldyetndme-i Otman Baba'da Ank Soban adryla anrlan zatrn Koyun Baba olduSuna dikkat etmigtir.sr Bu da Koyun Baba'nrn Otman Baba ile ga$dag, yani onun gibi XV yrizyrlda ya$amlg bir Kalenderi geyhi oldu$unu gostermektedir. Yine menikrbnimeye g6re, Bursa yoresindeki ikametinden sonra, bir ara lnegol ydresinde de qobanhk yapmrytrr.82 Koyun Baba artrk iyice gohret sahibi bir veli olduktan sonra, kendi abdallanyla Osmancrk'a gelmig ve daha once bagka bir Kalenderi grubuna ait olan buradaki mritevazr zlviyeye yerlegerek irgada baglamrgtrr.s3 Anlagrldrgr kadanyla Koyun Baba burada tam anlamryla Kalenderilik erkAnr uzere, mticerredlik prensibine uygun bir hayat surmugttir. Ancak gevredeki ulemA raralrndan hig de hop ltargilanmadrgr anlagrhyor.s 5ohreti Fatih Sultan Mehmed'in kula$rna kadar gitmig, Osmanh sultanr, Uzun Hasan tizerine giderken Koyun Baba'yr ziyaret etmigtir. Gdrugme srrasrnda kendisine, etraftaki koyleri vakfetme ve briytik bir tekke yaptrrma teklifinde bulunmak sureriyle takdir duygulannr g6stermek istemigse de, Koyun Baba padigahrn bu l0tfunu kabul etmemigtir. Ancak, Osmancrk'rn iginden gegen Krzrlrrmak usttine bir koprti yaptlrmasrnr rica etmig, sultan da geyhin bu rikullanrlan Anh Qoban lakabrndaki Arrh kclimesi, csasrnda do6rusu Ari! olan bu kelimenin, eski harllerle yazrhg benzerlt$inden dolayr mtrsrcnsih tarafrndan Arrk yazrlmasr sonucu ortaya qrkmq olmahdrr. Zaten menkabe Koyun Baba'ya bu Ari/ lakabrnrn nasrl ve rildigini agrkhyor.

79 Babinger, "Koyun naba",

ftt.

8Q Veldyetnlma-i K85., vv llb-13b.

8l
82
83 84

Babinger, aynr yerde.


Veldyetndmc-i KBS., v. 5b. A.g.e., aynr yerde. A.g.e.,

w. 8a-9a. Burada bir vaizin ve medrese mollalannrn kendisini sihirbazhkla itham edip yakmak istemeleri anlatrlrr.
47

caslnr severek yerine getirmigtir.ss Menakrbnimcden anlagrldr!,r

kadanyla Koyun Baba hayatrnrn geri kalan krsmrnr, bir qok kerametler gosterdigi Osmancrk'ta tamamlamrgtrr. Vel(tyetname-i Koyun Baba Sultanclan elde etti$imiz bu bilgiler, Koyun Baba'nrn, Fatih Sultan Mehmed zamanrnda Os-

mancrk'ta yasamrl unlu bir Kalenderi geyhi olduSunu aqrkga ortaya koyuyor. Aynca, meseld gerek Abdal Musa, Kaygusuz Abdal, gerekse Hacrm Sultan velayetnamelerinde Hacr Bektag-r Veli ile baf,lantr kurulduSu halde, burada onun adrnrn bir kere bile geqmemesi de, Koyun Baba'nrn, trpkr Otman Baba gibi, Hacr Bektag gelenef,i drgrndaki, yani Haydari olmayan Kalenderiler'den bulunduSunu dugundtirmektedir. Buna raflmen Bektagilik, onun Anadolu ve Rumeli'deki gdhretini 96z onrine alarak kendisini Bektagi geleneSine sokmug olmahdrr. Koyun Baba'nrn turbesi bugtin Osmancrk'ta bulunmaktadrr. Evliya Qelebi XVII. yrizyrlda burasrnr ziyaret etmig ve Bektagiler'in "beyne'l-lulh meztnfirn" olmalanna ratmen, buradaki zdviyede yagayanlann sessiz ve sakin, kendi hallerinde, trpkr Koyun Baba gibi "koyun ve huzu gibi meleyen halim ve selim, micerred, Arif-i billdh Ehl-i Snnnet ve cemdatden musalli, mutedeyyin ddemler" olduSunu yazanw Evliya Qelebi'ye gore buradaki Koyun Baba'nrn trirbesini bizzat IL Bayezid yaptrrrnlgtlr;87 nitekim Koyun Baba'nrn menAkrbnAmesi de, tekke ve turbenin Il. Bayezid zamanrnda yaprldrgnr do$rulamaktadrr. VildyetnAme konumuzu ilgilendiren inanq morifleri itibariyle oldukga zengin sayrlabilir. Elimizdeki ntisha XlX. yrizyrlda istinsah edilmig olup, belki ozel ellerde daha eski bir nushasrna rastlanabilir.s
85 Rkz. A.g c., w. l lb-14b, l5b-16a. It(r lll<r. l:vliy;r (r'llhi, ll, ltll. llillnrllsi gihi livliyrr (iclrbl
biitrirr llchtarlk'r icin l<ullarrrr.

burrrr

hqrzcr currrlclt'ri

tl7 ltkz. I:vliya


88 Dcnrir
48

(.e krbi, aynr ye rde, llugtin bu brtryUk znviyeden yalnrzca Koyun llaba'nrn trirbcsi ile gcvrede yrkrk duvar kahntrlarrndan bapka bir gey yokrur.

lanbcyli

Baba vildycrndnrcsi'nin muhtemelen daha eski tarihli bir nushasr Ars(llski*hir Seyirgazi yakrnrndaki eski SucAeddin Velt kOyu) kOyUnde

VilSyetnime-i Demir Baba


Demir Baba Otman Baba gelene$ine mensup bir Kalenderi geyhi olup, Otman Baba'ntn yol evladr ve onun halifesi Akyazrh Sultan'rn halifesidir.se Dogum ve 6ltim tarihleri kesin olarak bilinmemekle birlikte, XVI. ytizyrhn ilk Eeyref,ine kadar yagadr$r anlaprhyor. VilAyetndmesi, onun da trpkr Otman Baba gibi Bektagi geleneSi drgrnda kaldr$rnr ve onlarla rekabet halinde bulunduSunu gdsteriyor.eo O da Otman Baba, Koyun Baba gibi, hutbu'l-ahtab'drr.el Bu onun, mensup oldu$u qevrede ne kadar mtihim bir gahsiyet oldufunu ispat eder. VilAyetnAmesine bakrhrsa, geyhleri gibi, Demir Baba da bir seyyiddir ve onun seyyidligi ve halifeligi, Dimetoka'daki Krzrldeli Sultan zAviyesinde tasdik edilmigtir.s2 Demir Baba da btitun Kalenderiler gibi durmadan seyahat etmekte, gittigi koylerden kurban toplamakta, bu arada da yrne Otman Baba gibi medreselilerle, mollalarla tarttgmaya girmekte, gerT ibadetlere peli srcak bakmamaktadrr.e3 Trpkr Otman Baba gibi, zaman zaman gazalara da igtirak eden Demir Baba'nrn da bir gazi-veli oldugunu rahathkla s6yleyebiliriz. Demir Baba'nrn tekke ve tiirbesi bugun Rusquk'a baSh Kemaller kazasrnrn Mumcular koyunde bulunmaktadtr.ea VilAyetnamenin 6zel ellerde bazr nushalart bulunmakla beraber, bunlann da, genellikle di$er vilAyetnf;melerde oldu$u gibi, XVII. ytizyrldan daha eski nushalanna rastlanmamaktaNevzat Demirtag Dede'de bulunrnaktadrr. Fakat rrarlartmlza ragmen bu nushayr g6rmek mumkirn olmamqtrr.

89 Bkz. DemirBabaVilayemamesi,Girig krsurr, s.l5-33; metin krsmt, s.76, 90


A.g.e., s.1.19-150. A.g.e., pek qok yerde.

9l

92 A,g.e., s.110,

ll3.

9I Msl. bkz.

a.g.c., s.

Iil.

94 A.g,e., giri5 krsnrr, s.34-45; Daha geni; bilgi ve ilgili litcrnttir icin bkz. Yordan Stefarroy "Denrir Uaba l'ckkesi", l]ulgaristan Alcvileti vc l)anir llahu'Iehhesi, cd. Ivanigka Georgieva, qev. Tirrker Acaroglu, lstanbul 1998, Kaynak Yayrnlnrr; Demir Baba hakkrnda aynca bk. Noyan, Bfltri,r Y,Jnlerlyle Behtaltlift ve Ale-

vtlih,l, 269-272. 49

drr. Burada kullanrlan Bedri Noyan negri de, 1029/1620 tarihinde istinsah edilen bir nfishadan yazrlan IZ39/L823-24 tarihli bir y^zm^ya dayanmaktadrr. Demir Baba Vildyetndmesi, Otman Baba gelene$inin bir devamr olmasr itibariylc ilgi gekici bir nitelite sahiptir. Nitekirn o, Bektagi geleneSinin de$il, daha ziyade Kalenderilik gelene$inin tipik ozelliklerini yansrtan buraya kadar srraladr$rmrz mendkrbnimeler zincirinin son halkasrdrr. Bu eserlerde Hacr Bektag, Bektagiligin piri huviyetiyle de$il, Kalenderililin yrice bir velisi srfatryla zaman zaman zikredilir. Buna ra$men, Bektagiler bu eserlerde pek makbul saytlmazlar ye Kalenderiler'le devamh bir rekabet ortamr igindedirler.

Menikrb-r Veli Baba


Veli Baba'nrn Isparta'nrn Senirkent kazasr yakrnrnda Ulutbey'de bulunan ttirbe ve tekkesi, kendisinin XVII. yuzplda bu bolgede yasamri bir Bektagi geyhi olduf,unu gosteriyor. Bugtin soyundan gelen ailenin elinde bulunan ve bilinditi kadanyla tek nusha hatindeki menlkrbnimesine bakrlrrsa,es Veli Baba Hz. Htiseyin soyundan gelme bir seyyiddir; Seyyid Veliyyuddin Gazi adryla bilinen zatln torunu olup onun yanlnda buyrimligtr.ir. Rivayete gore atalan bu bolgenin fethi igin Abbasi halifeleri tarafrndan yollanmrgtrr. MenikrbnAmede Veli Baba'nrn
dedelerinin Orhan Gazi ile, dolayrsryla ilk Osmanh fetihleriyle ilgisi olduf,u vurgulanmakla beraber, bunlan tarihen belgelendirmeye imkdn yoktur.eG Veli Baba'nrn menAkrbnimesi, daha oncekilerden her bakrmdan ayn, kanaatimizce Balkan Bektagiligi'nin tipik karakteristiklerini yansrtan bir eserdir. Bu menAkrbnAmedeki bazr
95
Burada, bu nrlsha tzerinden Bedri Noyan rn gerqeklegtirdigi ne5ir kullanrlmrgur (Veli BabaMendhtbnamcsi, lstanbul 1993, Can Yayrnlarr). hayatr ve gahsiyeti hakkrnda daha genig bilgi lqin bkz. Veli ltaba Mcndhrbnamesi, girig krsmr; Bayram Urekli-Ali BaS, "Veli Baba ve Senirkent Utugbey'dcki manzumcsi', SOFFED, 9- l0 ( 1994- I 995), s. 140- I 5o. Ayrrca bu makalede tekke ve vakrflan hakkrnda da genig bilgi bulunmaktadr.

96 Veli Baba'nrn

50

kerarnetleri anlatan menkabelerle beraber, donernin Balkanlar'daki Osmanh mucadelelerine dair bazr epizodlar da yer almakta, eserde bahis konusu edilen gahsiyetler, Veli Baba ve dedesi Seyyid Veliyytiddin Gazi de dahil olmak uzere, artrk'olaSanrJrstu de!,il, daha gergekgi portreler olarak tasvir cdihnigtir. Mendkrbndmenin onemli bir boliimu, peygamberlerin krssalanna, lslam tarihine ve 6zellikle Oniki lmam'tn menkabelerine tahsis edilmis olup, daha sonra dedesi Seyyid Veliyyuddin Gazi'nin yaptlgr gazdlart anlatmaktadrr. Diter krstmlan ise Veli Baba'nrn gosterdigi kerametleri nakleder. Daha onceki menikrbndmeler tam anlamryla klasik heterodoks qizgiyi yansrtmakla beraber, Veli Baba Mendktbndmesi'nde Srinni gizgiye bir yakrnhk g6ze qarpar.

51

clRlS

Brr<raglrlr vr Amvit-lKrrr<t lsrervr ONcnst


OLq,RAx TUn_

lNeNq MortFl-EnlnvlN l(eynexre.nr rnn'lN GlnotKLERt DlNrnn

Um0mi DiiStnceler
Ytizyrllar boyu belli bir krilttire sahip olmug ve onun iginde yo$rulmug, sonra birtakrm sebeplerle bagka bir ktilture gegrnig insan topluluklannrn, bu geqig srrasrnda ve hattd gok uzun zaman sonra bile, eski kulttirle ilgilerini ramamen kesmedikleri, ona ait bazr unsurlarr oldu$u gibi, bazrlanm da yeni kultrirun kahplanna uydurarak muhafaza errikleri bilinen sosyolojik bir vAkndrr.t $uphesiz aynr vAkra, de$igik yer ve zamanlarda lslam kultrirune girmeye baglayan CeSitli Turk topluluklannda da tekrarlanm$tlr. Bu Turk topluluklan, lslAmiyet'i kabul etmeden 6nce de, muhtelif dinlere girdikleri zaman eski inanglanndan yeni dinle Cat$mayanlannr olduflu gibi, qatqanlannr ise yeni dinden aldrklan motiflerle besleyerek ona uydurmaya gahgmrglardrr. lslami donem iqin de aynr gey olmugtur. Bu tarihi gergek dikkare ahndrgr takdirde, britUn Trirk topluluklarrnda aynl devirde baglayan ve eski inanqlarla hiqbir ilgisi l<alnranrrg yuzdc yoz bir lslAntlaglrra olayr dti5tintilcrrrcz. Tarih kaynaklan yukancla ileri stirr'rlen [ikri clestel<leyici mahiyctte habcrlerle doludur. Nitekim, X. yrizyrlln baglarlnda MA-

Gustav Mensching, .Sociologie Rcllgicrse, paris,

l95l

s.169,

53

verfiunnehir'de lslamiyet'i kabul eden O$uzlar\n, yeni dini henuz tam anlayarak dzumseyemediklerini gaSdag mtigdhitler kaydediyor.2 MflverAiinnehir, Hirezm, Horasan gibi muhtelif mrntrkalarda Milslrirnrrn clldurktan sonra gcAitli vesilelerlc, dzellikle Karahitay-HArezmgah mticadelesi ve Molol istilAsr yuzunden Anadolu'ya gdg eden Ttirkler arasrnda3 buyuk krilttir merkezlerinden gelme tam Mushimanlagmp olanlar kadar, gok sathi bir gekilde lslamlagmrg, hartA hig Mtrshiman olmamrg bir kitle de mevcurru. Siretu CelAleddin Menhabirti, Fustdtu'l-Addle ve el-Veledu'g-gefih ve benzeri gagdag kaynaklar bu konuda dikkate deger kayrtlar ihtiva etmektedirler. Aynca, E Koprtilu, A. lnan, O. lirran, C. Cahen ve I. M6likoff gibi 6limlerin qahgmalan da bu gerqe$i ortaya grkarmrg, hattd Orta Asya ve Anadolu'da XIII-XIV yrizyrllarda bile lslamlagmanrn tamamlanmadrSrnr g6stermiglerdir.4 Adlan geqenler, bu duruma sebep olarak, soz konusu yrllarda devam eden gdqler sebebiyle durmaden yenilenen Asya menge'li eski inanglan zikretmigler, bunlar arasrnda ozellikle $amanizm'e a$rrhk vermiglerdir.s Samanizm faktorunu en gok vurgulayanlar, E Kdprulti ve A. lnan olmugtur. Bilhassa bu sonuncusu butUn gahgmalannr $amanizm uzerine teksif etmigtir.6 Ancak, ozellikle I980'ler sonrasrnda yaprlan aragtrrmalar, $amanizm fakt6rune oldukga itibar kaybettirmig gdrunmektedir.
Meseli bu devirde Abbasl halifesinin temsilcisi srfatryla Ona Asya'da muhtelif Trirk boylannr dola5an lbn Fazlan, Oluzlar arasrnda kelime-i tevhidden dteye gitmeyen bir Mr.isltimanhk bulundulunu belirtir (bkz. lbn Faslan Seyahatndmesi, terc. Ramazan $egen, lstanbul, 1975, s.30-31).
Bu gdglere dair toplu ve krsa bir tasvir igin bkz. M. Halil Yrnang, Anadolu'nun Falhi, lstanbul, 1944, s.168-170.

Msl. bkz. Kdprtrluzade, Influencc, s.l0-ll ve nor l8; aynr yazar, Osmanh Imparatorlu{u'nun Kurulu5u, Ankara, 1972,2. baskr, i.95 vd; A. lnan, "Mtisluman Turklerde gamanizmin Kahntrlarr", Mahaleler ve lncelemeler, Ankara, 1968, s.463-464 vd; O. Turan, Tarh Cihan lldhimiyeti MeftOrest larihl, lstanbul,
1969, I, 178-179 vd.
5

A.g.e., aynr yerde.

A. lnan'rn bu konudaki yazrlarrnrn bir bibliyografyast Mahaleler ve Incelemtler'in bag tarnfrndn bulunrnaktadrr.

54

Buraya kadar qizilmeye gahgrlan su genel cerceve iginde dtigunuldufri zaman, Bektagi menikrbndmelerinde tespit edilebilen inanq motiflerinin pek gogunun da, vaktiyle C)rta Asya'dan Atrerckrlu'ya intikal cclcn niilus arasrrrcla varlr$rrrr l<oruyal:ilruig ve populer tasavvuf gevrelcrinde lslArnl kavrarnlarrn vc yorumlann altrnda bu eserlerde sriregelmig olmasr tabii gorulmelidir. Bu moriflerin kabaca bir tasnifi bile bizi belli olgude gamanizm'e gotUrdugu gibi, kitap boyunca gdrillece$i tizere, belki gok daha fazla Budizm, Maniheizm, Mazdeizm gibi vaktiyle lsldmiyet'i kabulden once Trirkler'in mensup olduSu Cegirli dinlere, hattd $amanizm oncesi'eski Turk inanglanna goturmektedir. Ancak Sunu unutmamak gerekir ki, baglangrcrndan gunumuze kadar Anadolu'da bu muhtelif menge'li inanglar her yerde aynl nispet ve yo$unlukta gor0lmemi$tir. Bunlann butun tazelikleriyle yagama ve yayrlma imkdnrnr bulduklan zumreler, gegitli sebeplerle daha lslamiyet'in kabulunden itibaren kitabi lslam'r oztimseyememig ve eski geleneklerini btitun tazeli$iyle surdurmtig bulunan gehirlilegmemig topluluklardrr. Yani daha ziyade koylu ve konar-g69er kesimlerdir. O halde, burada ele ahnacak olan lslAm oncesi inanq motiflerinin incelenmesine geqmeden ewel, sdz konusu inanglann kaynaSr olan dinlerin bu geweler arasrnda vaktiyle nasrl yapldr$rnr, ne gibi etkiler brraktr$rnr bilebilmek, bunlann Anadolu'ya nasrl ve hangi kanallarla intikal etti$ini bilebilmek Cok gerekli olacaktrr. $unu hemen itiraf etmelidir ki, lslam oncesi devir gibi gok uzun ve bir bakrma oldukga karanhk bir zaman boyunca, Orta Asya denilen muazzam bir co$rafi sahada, tarihin gu veya bu qaSrnda yagam4 gegitli Turk topluluklannrn dini vaziyetlerini incelemeye kalkrgmak, ustelik doSru sonuglara ulagmak qok guq ve hata payr da o nispette fazladrr. Her geyden 6nce, kaynak yetersizli$i en dnemli engeli meydana getirmektedir. Ayn bOlgelerde yagayan ayn Turk zumrelerinin dini inanqlanna dair bilgi veren go$u Qinqe, Arapgd, Farsqa ve krsmen de Grekge kaynaklardaki kayrtlann genellikle uc be$ satrrdan ibaret muSlak ve bazan da geligkili olmasr i9i daha
55

da guclegtirmektedir.T Bir bagka mesele de, soz konusu dinlerden birinin veya birkagrnln aynr Trirk toplumu arasrnda aynr devirde bulunabilmesinin do$urdugu zorluklarla ilgilidir. Bir devirdc herhangi bir Turk zrimresinde ydnetici srnrl ayn, halk ayn bir dine mensup olabilmekte, bazan zarnanla ydnetici srnr[rn dini ya halka da nuluz etmekte veya busbutun kaybolup gitrnektedir. Her halukarda burada, bu guqluklerin musaade er.rigi olgude Alevilik ve Bektagilikte mevcut lslam oncesi inanc motiflerinin kaynafir olan dinlerin Turkler arasrndaki durumu incelenmeye
galrgrlacal< tr r.

Eski Tiirk inanglarr


lslami devirdcn onccki Turkler'in dini hakkrndaki qahgmalar, XIX. ytizyrlda Rus nlimi W Radloff ile baglamrgtrr denilebilir. Onun, Blatter aus Sibirien (Leipzig, 1893, 2 cilt)8 adryla yayrmladr$r rinhi eserinin ikinci cildinin Onemli bir krsmr, bahis konusu ytizyrlda Orta Asya'daki Turkler arasrnda mevcut $amanizm'e hasredilmigti. Burada gdrguye dayanan onemli bilgi ve mugahedeler yer almaktadrr. Eser, sonraki yerli yabancr birqok arastlncrnln eski Turk dini hususunda ana kaynaklanndan biri oldu$u gibi, bu konuda $amanizm tczinin beninrscnmesincle baprolti oytlarnr$ttr denilcbilir, 'l'url<iyc'dc isc, csl<i 'l'0rk dini tizerinclcl<i
1:alrgrnalar Osrrran-

lr lmparatorlu$u'nun son zamanlanndaki Turkgulok akrmlanyla beraber baglamrq, ilk defa Ziya Gokalp bu konuda aragrrrmalar yapmrgtrr. O, belki de Durkheirn'in etkisiyle eski TurkBu kayular mctin veya tercume olarak Avrupa'da muhrelif dlirnlerce yayrmlanmr5 olup eskiderr beri bilinrnektedir. Arapca kayrrlar, R. $egen tarafrndan gu yayrrrlarrncla hiraral'1 gctirilnri5tir: "Klasik lslem Kaynaklanna corc llski rnrkler'in Dini vc garnan Kelimesinin Menge'i", TED, (1979-1980), s.57-90;

l0-ll

lslam Cografyacilarma Gi)re Ttirhle4 Ankara 1985, TKAE yayrnlarr. Aynryazann gu cscri dc, csl(i'I{rrl<lcrdcn bahsedcrr lslirn tarih ve coAralyncrlan vc escr-

lcri hakkrnda bilgi edinnrek iqin qok yararlr bir Eahgrnadrr: Mtisliimanlatda
rih vc Cogra/rrr Ytqrcrlgr, lsranhul 1999, lSnR Vakfr yayrnlan
8 Sili lyn'drrrr, t{:rcunrc Alrrrret'[eurir, Ankrrra, 1 954- 1 952, 2 cilt.

Ta-

56

ler'in dininin Totemizm ve NatUrizm safhalanndan geqtigini srnrrh malzemesinden hareket ederek ileri surmugtur. Fakat sonralan, eski Trirkler'in daha geligmig bir dini sisteme sahip olduklannr dugunerek buna Toyunizm adtnt vermigtir. Ancak dalra sonra bunun Budizm oldu$u ortaya gtkmrgttr. Z. G6kalp'in $amanizm'i de eski Turk dini olarak reddetmedi$i goniluyor.e Onda sonra eski Trirk dini uzerindeki qahgmalar devam etmi9, dzellikle E K6prulu, Anadolu din tarihi ile ilgili qahgmalan dolayrsryla $amanizm'e atrrhk vermig, Anadolu'daki heteroclt"rks ziintrclcrclc s0rcl<li olarirl< butrun izlcrini g(istcnncl< istemigtir.t0 $amanizm hakkrndaki gahgmalar A. lnan'la daha ileri goturulerek bir yandan bu konuda ya ve kitaplar yaylmIanrrken,rr diSer yandan da bu tezi teyid maksadryla Musltinran Turkler arasrnda $amanizm'e dair kahntrlar aragtrnlmtgtrr.12 Avrupah aragtrnctlar arastnda da aynr donemde hep bu tezin i$lendif,i gorulmektedir. MeselA U. Harva, W Eberhard ve L. Resonyi bunlardandrr.l3 Dogrudan doSruya eski Trirk dini ile u!,ragmamasrna ve bir Selquklu tarihgisi olmastna rag,men O. Turan da zaman zaman bu konularla ilgilenmiq, hudut bolgelerinde oturan Turkler'in yabancr din ve kulturlerin etkilerine maruz kalmalanna kargrlrk, asrl btiytik kitlenin $amanist oldufiunu savunmustur. An-

9 l0 ll

Z. (iokalp'in bu gilrtglcri strayll 5u cserlerittdc clc alrtrttttgttr: "'l'iirl< lli, llski Torkler'de Din", EI;M. V (1332), s.457-47*',7''trh'I'itresi,lstanbul, 1339; Tnrh Medeniyeti larihi, lstanbul, l3'l l. Ozellikle bkz. Anailolu'dalslatniyet, Brhta$iligin MenSe'ltri adh rnakalcler; frirft Iarih-i Dinfsi, lstanbul, I34l (tas basma) ve lnfuence.

A. lnanln yazrlanndan bir krsmr Mahaleler ve Incelemelefde toplanmrgtrr. Fakat onun gamanizm'le ilgili asrl qahgmast, Tarihte ve Bugin $amanizrn (Ankara, 1954) adh kitabrdrr. Ayrrca bazt ntakaleleri de, H. Tanyu tarafrndan Esfti Tnrh Dint Tarilri (lstanbul, 1976) adryla bir araya gctirihni5tir.

12 Bkz. Yukanda not 4.

t3 llk:.

lturva, Dic llcligi/lscn Vrrstcllungrrr dcr Altaisrlcn VrilLcr, llclsirrltl, l9l8 (burada Fransrzca terc0rncsi kullanrlnuptrr); Eberhard, Kultur und.Sicdlung der l{ondvr,lftcr Chinas, Lcidcrr, l9{2 (bunrch krsrul T0rkgc tcre airntlsi kullanrlnrrstrr)i Rasonyi, lbrihtc Iurfthilr, Ankara, 1971.
57

gonilmektedir, Bunlardan biri, p'wilhelm schimidttir. Bilhassa Hunlar tizerinde duran schimidt, onlarda Eok eskiden beri, gok dini dediti G6k Tanrr kriltune dayanan bir inanE sistemi hakim oldu$unu soylemektedir.rs Ashnda bir sosyolog olmasr_ na raf,men H. ziya ulken'in de bu konuda bazr fikirler ileri srirdutunu mugahede ediyoruz. Ona gore eski Trirkler, gergekte din desil bir sihri sistem olan gamanizm yerine dualist fakat nhenggi bir gok-yer dinine mensuprular. yakut gamanhgr ile eski Ttirk dini arasrnda higbir munasebet yoktur. Trirkler'in dualizmi monizm olmaga gok elverigli idi. Bu sebepledir ki, Maniheizm'in gatrgan iki prensibe dayanan g6nigunri terkederek Musltiman olmuglardrr. 15 $amanizm gortigune oldu$u kadar bilhassa Batrhlarda benimsenen Totemizm tezine de kargr grkan bir bagka Alim, lbrahim Kafeso$lu olmugtur. O, meselA ongunlar gibi Totemizm'i andrran bazr unsurlar bulunsa da, bunlann komgu kavimlerden geqti$ini savunur ve $amanizm'i reddeder. Ona g6re eski Ttirkler'in dini, tabiat kultleri, atalar ktltt ve G6k Tann dini olarak rig ana krsrmdan olugmaktadr.lT Bir din tarihqisi olan H. Tanyu'nun biraz daha degigik bir gorug sahibi olduSu mtigahede ediliyor. Daha oncekiler gibi ga_ manizm'i reddeden Tanyu, eski Turkler'in dinini cahiliye ga$r Arabistirn'rnr'' llaniflcr'inin dirrinc benzctnrcktcdir.ls o bu ko14 lirran, CihanHahimiycti, 1,48-53. Bu tez daha sonra Hikmet Tanyu tarafindan
da savunulmu5tur: lslamfthtan oncc Tnrhler'de Teh Tann Inancr, Ankara 19g0, AUIF Yayrnlarr.

cak o, eski Ttirkler'in $amanizm iginde tek Tan'mefhumuna erigtiklerini de kabul etmektedir.ra Zamanla $amanizm tezine katrlmayanlann ortaya grktrgr da

l5 l7 l8
58

Schirnidt, "Eski T0rkler'in Dini", tercirme S. Buluq, TDED,


s. I

Xlll (1964), s.75-90.

16 Bkr, "Anedolu Orf vc Aderlerlnde Eskl K0lttrlerin lzleri", lFD,


-29.

xvll

(1969),

llkz. "llski'I'trk Dint", r[D, 3 (1972), s.l-34. Aynr makale ayrrca 9u eserlerinde de ycr aln'5trr. Trirh Dnnyax El Kirabr, Ankara, 1976, s.766-77i;.filrh MiilI
Kriltrirn, Ankara,
197 7,

s.248-263.

Bkz. Ttirhlerin Dint Tarihsesi, lstanbul, 1978.

nudaki fikirlerini, daha yakrnlarda yayrmladr$r bir eserinde bir


araya getirmigtir.te

Genellikle Altay kavimlerinin dini inanqlan tizerindeki aragtrrmalanyla tanlnan Jean-Paul Roux, eski Trirkler'in dini ile yakrndan ve derinlcnrcsine ilgilcrrrnip, bu konucla pck gok yayln yapm$trr. Onun, fikirlerini daha gok Orhun Kitabelerine dayandrrdrgr gdrtilur. Ona gore eski Trirkler'in dini buttinUyle $amanizm degildir; genig 6lgride Gok Tann kriltune, ona mbi yer ve nihayet atalar kultune ba$h bir inang sistemidir.2o Roux, eski Trirkler'de Totemizm olduSu gdnigunu de kabul etmez. Qunku hayvanlar ve bitkilerle ilgili her inancrn Totemizm ile yorumlanamayaca$lnl savunmaktadrr.2l G6nildugri gibi Roux, bu gonig0yle l. Kafeso$lu'nun tezini paylagmaktadrr. Bu goruge bizim de katrldrSrmrzr hemen belirtelim. Buraya kadar goruglerini aksettirmeye gahgtrklanmrzdan bagka, 6zel olarak dini inanqlarla u[ragmamakla beraber, daha ziyade eski Trirk kUltunine dair gahgmalanyla tanrnmlg Bahaeddin Ogel ve Emel Esin'in gegitli eser ve makalelerinde eski Turk dini ile alikadar konulara zaman zaman temas edildigini burada zikretmek gerekir.22
19 lslamhhtan
Once Ttrhlerile Teh Tann lnoncr, Ankara, 1980, TKAE yayrnlarr.

20 Bkz. "La religion des lurcs de I'Orkhon du VII'e et Vill'e Sitcles", RHR, I

(1962), s.l-24; 2 (L962), s.199-231. Onun gu kitabr, eski Turkler'in dint inanglan hakkrnda il bir qahgmadrr: La Rcligion des Turcs et iles Mongols, paris 19g4, Payot (T0rkqe terc0mesi: Tirhlcrin ve Mo$ollann Es[i Dini, rercurne Aykut Kaznncrgil, lstanbul 1994, lqaret Yayrnlarr. lluroda'Iurkqr basrrnr kullanrlnrr$rrr).

2l

Bkz. Faunc et Florc Sacrtes Dans lcs Socitals Akalqucs, paris, 1966, s.407-i19. En eski rork dininin Totemizm oldugu fikri, Batr etkisiyle bir zamanlar Maarif vekaleti tarafindan yayrmlanan Turh Tarihinin Ana tlatlan (medhal) (lstanbul, 1931) adh eserde de i$lenmiS, daha sonra T0rklerin lbtemizm safhasrndan Anirnizm, ondan da Natirrizme gegtikleri yazrlmrgtrr (bkz. s.45-51). Gtntrmuzde de lbtemizm tezini yeniden benimseyenler oldufu gdrulmektedir. Mehmer Erdz "T0rk lqtimet Hayatrnda Totemizm lzleri" (IAED, Vl-4 (1971), s.289-299) arllr yazrsrnda ve Til.rhiye'de Bcfttagtlih Alevtlih (lsranbul, 1977) unvanrnr tagr, yan kitabrnda bu g6r05ti illernistir. llatta Alman nlirni llenhold Spuler de bir yazrsrnda GOktUrkler'de 'lbtemizm oldulu kanaarini ileri stirrnekredir (bk:, "Gdkttirkler'in Dini ve Kirltiiru llakkrnda MfilAhazalar", Vlil.'I'nrh Tarih Kongresi IKongreye sunulan bildiriler], Ankara, 1981, ll,660).

22 Msl. bkz. Bahaeddin Ogel, furh Mitolojisi, Ankara, l97l; Ernel Esirr,..lsljtrni59

Kronolojik olarak ozctlenen bu rnuhtelil gorriglcr topluca


goz onrinc alrnacnk olursa,23 eski Trirklcr'in dini yahut inanqlarr konusunda ilk qahgmalann, daha gok XIX. yrizyrl sonlanyla XX. yuzyrl baglannda Avrupa'da hakim olan sosyolojik gor0gler etkisiyle, srnrrh sayrda malzemeye dayanmak sOretiyle yaprldrSr gonilecektir. Daha sonraki aragtrrmalar ise, gerek metot gerekse malzeme bakrmrndan daha tutarh olup, eskilere nispetle daha satlam sonuglar orraya koyabilmiglerdir. Dikkati

qeken bir husus da Totemizm ve $amanizm tezinin gittikqe terkedilmesi ve eski Trirk dini olarak atalar kultu, tabiat kultleri ve Gok Tann inancrndan ibaret bir dini sistem ozerinde ulak bazr farklarla- birlegilmig olmasrdrr. Ashnda eski Ttrk inanglannr muhtelif Ttirk ropluluklannrn surdriregeldikleri iqtimai ve iktisadi hayat rarzrnr hesaba katmadan incelemek gergekqi bir yaklagrm tarzr sayrlmamahdrr. Bahis konusu inanqlarla bu qok muhim sosyolojik faktOr arasrndaki aqrk iligki, bizi sa$lam sonuglara gotrinnekte en buyuk yardrmcr olacaktrr. Hiq Sriphe yoktur ki, her toplumda olduf,u gibi Orta Asya Trirk toplumlannda da en eski dini inanqlan, yagadrklan goqebc bozkrr hayatr ve kulturti gekillendirmigtir.2a Bu hayatrn temel unsuru attrr. Atrn yanrnda koyun, deve ve sr$rr da tAli derecede gelmekte, ziraat qok az nispette tatbik olunmaktadrr.2s Fakat at
yetlen Onceki Turk Kiilrrir Tarihi ve lslAm'a Girig", Tfirr. Knlfuni El Kitabr, Il lb, ayrr baskr, lsranhul, l97tl; aynr yazar,Tilrh Kozmolojisi, lsranhul, 1979,

23 llittin bu degigik g6rriglerin sebebinin

meseleye ayn ayn tarzlarda yaklagnraktan ileri geldigine gtiphe yokrur. Kullanrlan malzemelerin nireliginin rolunu de buna eklcmck gcrekir. Il. Tanyu bu g6rug aynlrklarrnrn, urn0mi mukayescli dinler tarihi, din fenonrenolojisi ve mukayeseli mitoloji bilinmeden srrf Cin, Arap, Fars, Bizans vs. kaynaklann verdigi yerersiz bilgilerden hareket eaitaigi iqin ortaya qrktrsrnr; dini inanqlar incelenirken hakan ve idareci qevrelerle yertegik vc g6qebe zunrreler arasrndaki farkhlrklan hesaba katrnarnakmn ileri geldigi-

rri haklr olarak ifadc etrnekredir (bkz.TtrhlerinDintTarihgcsi,s.g-9,

l3

vcl.).

21 orta
352.

Asya bozkrr l(uk[runun mahiyeri ve 6zellikleri iqin gunlara bakrlabilir. I{asonyi, s.4B-62; Ogel, BriyUft HunlmparatorlupTarihi,Ankara, l9gl, I,32l-

25 Willrelm Ku1,pcrs, "llk Turkluk ve llk lndo-Germenlik", Belleten, V (1941),


s 155.456,

60

gdqebe hayatrn btitUn salhalannda her yonriyle kendisinden faydalanrlan bir hayvandrr, Bu scbeplc Orta Asya'clalci bu eski gdqebe bozkrr kulturune ath goban htilttira de denilmigtir.zs Nitekim ilerideki bOhimlerde inanq motifleri incelenirken yeri geldikqe bu inanqlarda atrn iggal ettigi yer kendisini gosrerecektir.
Asya kavimlerinin ve bu arada Turkler'in kriltrirleriyle u$,ragan W. Koppers, Samoyedler, Torkler ve Mo$ollar gibi benzer gogebe Coban toplumlannrn iizerinde yaptlgl aragtrrmalar so-

nunda, birbirinin aynr inanglara rastladrsmr, bunlann hepsinde de Gdk Tann inancrna ba$r gok ve yer kultuyle, atalar vc tabiat kultlerinin bulundu$unu ortaya koymaktadrr. Ona gore britun bu kavimlerde hayvan, 6zellikle at takdisi, kurban gegitleri ve muhtelil tabiat kultleriyle ilgili torenler hep aynr rnahiyeti gostermektedir.2T Degigik metotlarla yola grktrklan halde yukanda fikirlerini ozetlemeye Cahgtlglmu aragtrncrlarln CoSunun da aynr sonuca ulagmasr, Orta Asya'daki en eski Turk topluluklannln inang sistemlerinin atalar kUltU, tabiar kriltleri ve Gok Tann ktiltu olmak trzere uqlu bir din anlayrgrndan ibaret kabul edilebilece$ini gdstermektedir. Bu sonucu destekleyen en kuvvetli delillerdcn birisi hig guphesiz, Trirklerden kalan en eski yazrh belge niteliSini tagryan Orhun Abidelerfdir. Bu dbideler uzerinde yaprlan incelemeler, zikredilen bu o9 ana kirlttn mevcudiyerini meydana koymug bulunmaktadrr.2s Bu tespiti Qin, Arap, Fars, Bizans ve Batr kaynaklarrnda mevcut haberler ve mtigahedelerle de do$rulamak ve teyit etmek imkin dahilinde goruntiyor.

26 A.g.m., aynr yerde. 27 A.g.m., s.451-457. NitekimJ.-P Roux'nun yukanda zikredilen kitabr
susu gok iyi belirlemektedir.

da bu hu-

28 Orhun Abideleri'ni eski Tfrrk inanqlan aqrrndan iyi bir tahlile rAbi rutanlardan biri deJ..P Roux olmugtur. Onun bu konudaki fikirlcri vc cldc errigi sonuclar iqin bkz, La Religion, s.215.226, 229.230.
61

Atalar KAIIA Gtintimrizdeki bazr degipik tezf,hilrlerine bakrlacak olursa bu kultrin muhtelif eski Ttrk zrimreleri arasrnda en kokhi, en gtiglti ve en eski inanqlardan biri oldufru s6ylcnebilir. Hemen hemen bUtun Kuzey ve Orta Asya kavimlerinde bulundu$u gdrulmekte olup ataerkil aile yaprcrnln bir sonucu olarak yorumlanan atalar ktiltu, tarihi nispeten iyi bilinen en eski Turk topluluklanndan Hunlar zamanrnda tespit edilmektedir. Hunlar'da yrlda bir kere um0mi bir merAsim dUzenlenerek atalann ruhlanna kurban kesiliyordu.2e Herhalde onlardan dnce de bu krilttin mevcudiyetini tahmin etmek mrimkUndur. Orhun Kitdbeleri'nde, bilhassa Bilge Kafan Kitdbesi'nin sonunda atalar kultunu ihsas eden satrrlann bulunmasr, bunun Goktrirkler'de de varhsrnr gosteriyor.3o X. yuzyrlda Orta Asya'daki qegitli Trirk zumreleri arasrnda dolagan EbO Dulef, Kimckler'de bu krilttin mevcut oldulunu aqrklayan iladeler kullanrr.3t O, sadece dldukten sonra delil, 6lmeden dnce de ihtiyarlarrn buyuk bir saygryla tizim edildigini y^ztyon Ashnda olmug atalara duyulan dini saygr, onlann hitrralannrn ve egydlannrn bile takdisine yol aqmrg,32 bu yuzden Turkler olulerini her turlU egyisryla birlikte g6mmriglerdir. 1. KafesoSlu, Trirkler'in drgrndaki kavimlerde bu inancrn atalann yan Tanrr sayrlmasrna kadar vardrnldr$rnr, ancak Trirkler'de boyle olmadrgrnr belirtiyor.33
29 Kdprultzede,TilrhTarih-i Dinfsi, s.,15-46; Kafesollu,
30 Bkz. Ortun,Abideleri,
ngr. Muharrem Ergin,

Eshi T0rlr Dini, s.22-23.

lsunbul, 1970, Bilge Ka[an Kitabesi, kuzey cephesi, satrr: 1.4; aynca bkz. Roux, l-a Religion., s.230. Aynr y^zailn gu eserinde Turkler'deki Atalar kultu hakkrnda ayn bir bdlum halinde genii
bilgi ve tahliller bulunmaktadrr: Roux, La Mort
ens

Chez ks Peuplcs Altatqucs Anciet Mtilitvaux, Paris, 1963 (Turkgesi: Eshi vc Ortogflarila Altay Titrhlcrinile Ol0m, tercirme Aykut Kazancrgil, lstanbul 1999, Kabala Yayrnlarr, s.188-214).

3l
12

lbn Fazlan, s.87.


Kanaatimizce Mislfimanhgrn kabulundcn sonra Turkler arasrnda gorulmeye baglayan ve diler Mfisl0man milletlerdekinden bazr farkhhklar g6steren evliylt kultunun menge'ini atalar kUltUnde aramahdrr,

33 Kafesoflu, s.27-73.
62

ruhla' yeryilzundekilerinin ne yaptrkla''r bilirler. onlara


kurbanlar sunulur. Onceleri bu, btiyuk atalara mahsus iken sonradan hepsi igin geqerli olmugrur.3s Adr geEen bu kultun, genel olarak atanrn bizzat kendine taprnma mahiyetini taglmadr$r, onun, oldtikten sonra ailesine yardrm edece$i, onu k6tuluklerden koruyacaSr inancrndan doflan, korku ve saygr kangrk bir telakki oldugu anlagrhyor.36 XIII. ytizyrlda Mo$ollar'da aralar kultUntin onemli bir yer tuttugunu gaSdag Batr kaynaklannrn gehadetleri gosrennekre_ dir. Mesela Rubruquis Mo$ollar'rn memleketinde irili ufakh birgok heykel gordtigrinu, rahiplere sorduSunda bunlarrn Tan. heykelleri de$il, tinlti ve briyuk Olulerin, yakrnla. rarafrndan yaprlan timsalleri oldulu cevabrnr aldrgrnr s6yler.37 Fakar Trirkler arasrnda buna benzer bir adetin varh$rnr gosterecek boyle kayrtlara rastlanmam$trr. Her halukarda atalar kultrinun Ttrrkler'in eski dini inanglarr arasrnda koklti ve sarsrlmaz bir yeri oldu$u anlagrlmaktadrr. O kadar ki, Budizm ve Maniheizm gibi yabancr dinlerin yayrlmasrndan sonra bile aralar kUltunun kuwetinden bir gey kaybetmedigi mtigahede edilmektedir.3s Hatta ruhun bedenden bedel'1 l'rirk kulturuntin dinl konularda da Cin'e
erkisi hakkrnda mtrehassrslar hem-

Gerek kaynaklar gerekse yaprlan aragtrrmalar, qok eskilerden beri koklu bir qekilde devam eden bu kriltun, tarihlerinin belli bir doneminde Turk kulttininden bazr sahalarcla ctkilenmi9 Qinliler ve Mogollar gibi kavimlere de geqti$ini orraya l<.yrrr:rht:rrlrr,la q:irrlilr.r'rlr"l<l lrrnrrr.rr g,dirc, yrik,,rlr:rr rrlu
rdilr,tr

fikirdir. Bu hususu bkz. Koppers, s.4,lg-449; Eberhard, "Eski (in Kohort ve Ttirkler", DICFD, 14 (1943), s.27,29; Ozkan lzgi, ..MoSollarrn Ortaya erkrgrna Kadar Turklerin Qinlilere Tesirleri", IK, sayr 160 (1976), s.223-233; Ogel, Hun Tarihi, l, 2-5, l 3-1 5.

35 charles de Harlez, "Les croyances

des premiers

chinois', Mtmoires couron-

lggg, s.45-49; M. Nabi Ozerdim, "Qin Dinin Men5e'i Meselesi ve Dint lnanglar", Belleten, XXVI (1962),
s.79-80.

ndes, Acadmie Royale de Belgique, Bruxelles

36 6zerdim, 37 Bkz.

s.89.

Voy ages

Trts Curieux

Ve

rs les Tartares, paris (tarihsiz),

s.

55.

38 FernandGrenard, LeTurhestanetle Tibet(LaHaute Asie:2),paris, lg9g,s.6&69.

ne gecmesi (tendsuh, reenkarnasyon) teldkkisini esas alan zikredilen iki dinin Trirkler iqinde tutunabilmesinde atalar kulttinun 6nemli bir payr olduSu dahi gok muhtemeldir.

Tabiat K0ltleri $amanizm oncesi Ttirk inanglan iginde onemli bir yeri de muhteliI tabiat ktiltlerinin iggal etti[i gorulmektedir. Eski Turk topluluklannda tabiat ktiltlerinin, yer ve gok kultu olmak tizere ikili bir goninum aldr$r miigahede edilmektedir. Bunun bir cephesini tegkil eden yer kulttinrin de$igik unsurlardan meydana geldigi gortiltiyor. Eski Turkler tabiatta mevcut hemen her varhkta mahiyeti kavranamayan gizli birtakrm griqler bulunduSunu dugunuyorlar, bu sebeple dat,, tepe, tag, kaya, a$,ag veya su gibi nesneleri canlt kabul ediyorlardr.3e Bu telakkinin tarihi belgesini yine Orhun Kitibeleri tepkil etmektedir. Bu kitabelerde krsaca yersu'lar (yer-sub) geklinde srk srk zikredilen ve Goktiirkler'deki telAkki tarzr hakkrnda ipuqlan veren satrrlarla tasvir olunan tabiat kultti,4o Turkler'de deSigik bir mahiyet kazanmrga benzemektedir. $ophesiz, dunyanrn muhtelif yerlerinde muhtelif zamanlannda yagayan insan topluluklannr fizik qevrede gOrtilen tabiat parqalan yahut degigik gekillerde tezahtir eden tabiat olaylan etkilemigtir. Bu sebeple tabiat kultleri dinler tarihi gahgmalannrn tespitine gore pek gok yerde mevcut olmugtur. lptidii ve geligmig toplumlann hepsinde buna rastlanmr$trr. Ancak Turkler'de, Yunanhlar veya Romahlar'da olduf,u gibi, tabiat ktiltleriyle ilgili birer Tann ve bunlann etralrnda elsAneler tegekkul etmemigtir.al Bunun sebebi herhalde, yersulann bizAti39 Bu unsurlarla ilgili kirltlere dair incelemeler birinci b6limdedir. 4O llkz, ()rhvn Ahidrlcri, Kiiltiliin :tbidtsi, dogu ccplresi, sirtrr: l l; ltilgc Krgarr Abirlcsi, <lo[u ceplrcsi, satrr: l0-I l; 'lbnyukuk ibiclcsi, batr ccphesi, satrr: 6, 9. tJrlrun Abidelcri'nin tabiat k0ltri agrsrndarr tahlili konusunda gcnig bilgi iqin Roux'nun ve Kalesollu'nun zikredilen makalelerine bakrlmahdrr.

4l
64

Kafcsotlu, a,g.rrr., s.20.21, Eski'furkler'dc ycr k0lt0 tlke tn0lkiycti kavrarnry' la ilgili gorulrnektedir. Yer kUltti dolayrsryla mukaddes sayrlan trzerinde yaga.

hi ilahi varhk olarak dugunulmemeleri, yahut da bagka bir ifadeyle, dat, tepe, a$ag, tag, kaya, su vs.nin maddi varhk olarak do$rudan dolruya takdis ve taprnma konusu olamamasr olsa gerektir. Eski Ttrrkler'e gore britUn tabiat, bugun ancak ruh diye ifade edebildigimiz gizli gtiglerle doludur. Daglar, tepeler, ataqlar ve kayalar hisseden, igiten, iyilik veya kotuluk yapabilen varhklardrr; daha doSrusu bunlan yapan onlardaki gizli guqlerdir. Bundan dolayrdrr ki, eski Trirkler bu varhklann bizzat kendilerine degil, igte bu gizli guglere takdis hissi beslemigler ve korku, minnettarhk, saygr kangrmr bir tavrr takrnmrglardrr. Bu husus aga$rda ilgili bOlumde ornekleriyle gdsterilmeye qahgrlacaktrr.

Tabiat kriltlerinin izlerine meghur OSuz Ka$an destanrnrn lslam dncesi bigiminde de rastlanmaktadrr. O!,uz'un semivi menge'li iki kansrndan olma Cocuklannrn Gdk, Gtin, Ay, Yrldu gibi gok mefhumuyla, Dag, Deniz gibi yer mefhumuyla alakah isimler almasr, dikkati gekiyor.a2 Yalmz burada bir noktap iyice belirtmek gerekir: Gottin bizzat kendisi de Turkler'de tabiat kultunun bir parqasr olarak gdrulmekte ve Gdk Tann mefhumundan tamamryla ayn tutulmaktadrr, Bu itibarla, guneg, ay ve butrin yrldular tabiat ktiltunun unsurlandrr. Ttirkler igte bu sebeple gunesi, ayl ve bazr yrldrzlan takdis ediyorlardr. Meseli Hunlar, ilk ikisine gok 6nem veriyorlar,a3 bunlar iCin Cesitli tdrenler duzenliyorlardr. Goge ve yere, bu arada guneg ve aya -ashnda onlarda var oldu$unu sandrklan ustrtn gtiglere- kurban kesiyorlardr.{ Ebt Dulef de X. yuzyrlda QiSiller arasrnda celitli pldrzlann takdis edildiSini tespit sfiretiyle gdk kUltunrin varhsrnr bize gostermektedir.4s Ashnda,
nrlan toprak, ttlke yahut devlet topragrnrn da mukaddes sayrlmasr sonucunu dolurrnugtur (bkz. Ogcl, Hun Tarihi, l, 2 l -22).

42 Oluz

Kaf,an destanrnrn bu aqrdan

tahlili icin bkz. Roux, Faune, s.371-373.


1942, s,94.

43 Msl. bkz. Schimidt, s.78-79: lnan, gomanizm, s.l. 44 Ebcrhnrd, Cin'in girnal Kotngulan, rcrc0rne N, Ulurug, Ankara, 45 lbn Fazlan, s.84.

65

trpkr yer kultundc oldugu gibi gdk kultundc dc bizzat gdk cisimlerine taprnma soz konusu de$ildir. Ne var ki, bu cisimlerle ilgili dini merasimler, bunlann mahiyetine vikrf olmadrklan igin, Eb0 Dulef i ve 6teki mrigahitleri yanrltmry, Ttirkler'in bu cisimlcri taplnma konusu yaptrklarrnr sanmrglardrr. Tabiat kultleri, trpkr atalar kultu gibi, Turkler'in muhtelif dinlere girip qrkmalarrna ra$men yine de varhklannr srindtirmriglerdir.6 Tabiat ktiltlerinin eski Qin'dea7 ve Kore kavimleri arasrnda da onemli bir yer tuttugu anlagrlmaktadrr.as Gok Tann KAIIA Modern aragtrmalar, Gok Tann kultrinun, toprakla ilgisi bulunmadr$r igin ancak g6qebe, avcl ve qoban toplumlarda mevcut olabilece$ini, dolayrsryla bu kultrin kaynagnrn Asya bozkrrlannda aranmasr gerektitini gostermektedir. Eliade, Giraud, Roux, Kafeso$lu ve Ogel gibi aragtrnctlann qahgmalan bunu ortaya koymugtur. Eliade, muhtelif Kuzey ve Orta Asya topluluklan rizerinde yapu$ aragtrrmalarda, tengri, tengeri, tengere ve tingir gibi, hemen hepsinde hem Sekil ydnunden hem de mina bakrmmdan ortak ozellikleri yansrtan G6k Tann kultuyle ilgili kelimeler tespit etmig,4e bu kultun Kuzey ve Orta Asya kavimlerinde ortak oldu$u sonucuna varmrStrr. Ona g6re britUn Kuzey ve Orta Asya toplumlannda G6k Thnn, yerprztinon, insanlann ve g6rtinur g6ninmez her varh$n yarattcrtdtr. lnsanlann yagantllan arasrnda dcngeyi o sa$ar. C), butun kainatrn efendisidir.50
46 lnan, s.l, lslimiyclin kabulonden sonra da devanr eden bu kultlcr, lslamt
mefhumlarla uzlasttrrlarak ya5atrlmrg, "Cenib-r t{akk'rn kudrctlnin tecelll vasrtasr" olarak gdrulup yorumlanmrqttr (bkz. H. Tanyu, Tarhlerde Ta5la llgilr lnanqlar, Ankera, 1968, s.168).

47 48 49

Ozerdim, s.79-80. Eberhard, s.31,33. Eliade, kaiad il'Histoire des Religions, Paris, 1975, Payot, 2. baskr, s.63-64.
Yazar bazan bu tehkkide toplumlara g6re farkhhklar oldufunu, birinde Gok Tanrlnrn her geyi bizzat yarattrf,rna inantltrken, 6tekinde, in-

50 Eliade, s.64-66.

sanlar arasrndaki iglere karrgmadr$rnrn dogrfnulduginI s6ylemektedir.

66

L Kafeso$lu, GOk Tanrr inancrnrn Asya kavirnlerine Ttirkler'den yayrldrgrnr qegitli delillerle ileri stirmektedir. Kafesoglu'na gdre, oteki Asya toplumlannda rastlanan Gok Tann'yr ifade eden yukandaki kelimelerin Trirkqe Tanrr kelimesinden alrndrgr aqrkqa bcllidir. Hepsinden onernlisi, Turklcr'deki Gok Tann telakkisi qok daha geligmig olup bunun tarihi belgeleri gok eskilere gitmektedir. Aynca, btittin eski kavimler g6k cisimlerini mukaddes tanryrp gogun kendisi ile ilgilenmedikleri halde, Trirkler g6k cisimleriyle de ilgilenmekle beraber, daha qok g6$rin kendisini dugUnmtigler ve mucerrer bir Tann inanctna ulagabilmiglerdir.sr Eski Trirkler'in dini inanglanndan hayli mtireessir olduklannr bildigimiz Qinliler ve Mogollar'da dahi Gok Tann kultrinun mevcudiyeti, Kafeso$lu'nun fikrini teyit eder mahiyettedir. XlX. yrizyrlda, bilinen en eski Qin metinlerinden hareketle eski Qin dinlerini inceleyen C. de Harlez, onlarrn Shang-Ti adryla yrice bir semAvi varhsa inandrklarrnr yazmaktadrr.s2 XII1. yrizyilda MoSollar arasrnda bir muddet yasamrs olan Jean du Plan Carpin (Plano Carpini), bunlann gorunen ve gortinmeyen her peyin yaratlclsl bir Gok Tann'ya taptrklarrnr kaydetrnektedir.s3

Eski Turkler'in Gok Tann hakkrndaki telikkilerini hem Orhun Kitibeleri hem de eski Qin kaynaklarryla Bizans, Arap ve Fars kaynaklan aqrkga tespit etmektedirler. Orhun KitAbeleri tizerinde qahgan R. Giraud, bunlarda G6k Thnn'nrn saSlam bir tasvirinin yaprldr$rnr ve bu inancrn Ttrklcr'in temel dini inan-

5l
51

Kafesoglu, s.3l-33.
s.17.

52 De tlarlez, s.39; ayrrca bkz. A. fthimmel, Dinler 'larihinc 6iri5, Ankara, 1955,
Relation dts Mongoles ou Tartares, ngr. M. d'Avezac, Paris, 1819, s.620 vd. Asya toplumlarr arasrndaki G6k Tann inancl 6nemine ragmen bug[nd kadar pek az incelenrnig gdrtrnmektedir. Bu konu, Eliade'dan sonra en genig biqirnde Ttirkler ve digcr Altay toplumlarryla kargrlapnrmah bir rareda Roux tarafrnclan turada ele ahnmrgtrr: "TAngri, Essai Sur le Ciel-Dieu des Peuplcs Altaiqucs". HllR, CXLIX, s.49-82, L97-230; CL, s.27-54.

cr oldugunu belirtmektedir.s4 VU. yuzyrlda Batr Gokturk ulkesine bir elqilik heyeti iginde gelen Thophilacte Simocatta,

Turkler'in bazr tabiat kultlerini takdis etmekle birlikte asrl yerin gof,un yaratlclsl bir Tann'ya taptrklannt kendi mugahedesine dayanarak haber vermektedir.ss Benzer kayrtlan muhteliI Arap ve Fars kaynaklarrnda da bulmak mumkundur' Eski Turkler'deki bu Gok Tann krilttinun mahiyetine gelince, eldeki bilgiler bu konuda az qok bir likir edinmeye y^rry^cak durumdadrr, Orhun KitAbelerinin dikkatli bir tahlili, Gok Tann mefhumunun vaktiyle goSun kendisi ile bir oldu$u intibarnr uyandrnyor. Kanaatimizce, Gdk Tann teldkkisinin, tabiat kultunun bir parqasrnr tegkil eden gok unsurunun zamanla mr)gahhastan mucerrede do!,ru, maddi olmaktan grkarak tegekkril etti$ine muhakkak nazanyla bakrlabilir. Nitekim eski qaf,larda, her geyin ustunde ve her geye hdkim gorunen go!,un, Asya bozkrrlannda yagayanlarca Tann saytlmasr normaldir.s6 Ancak zaman gegtikge mticerred bir Tann mefhumu geligerek maddi gokten aynlmtg, her geye hakim mutlak bir varhk pekline donugmugtur.sT Bu Gok Tann her geyden 6nce, Turk milleti perigan olrnasrn diye tahta htikumdar qtkaran, Museviler'in Yehovai.r gibi, milli bir "Turk Tannsl" olarak gorunuyor.s8 Bu, insanlara iyi yolu gosteren, onlan mukAfatlandtran veya cezalarldrran, benzeri olmayan tek bir y0ce varhktrr.
54 BW.
on,

LEmpire des Turcs Celestrs, Paris, 1960, s.102; ayrrca bkz. Roux, La religi-

s.l9-21. C6k Tann'yr Orhun KitAbesinde tasvir eden sattrlar iqin bkz. Or' hun Abideleri, Kultigin, Bilge Kalan ve Tonyukuk Abideleri ile ilgili krsrmlar.

55 Edouard

Chavannes. Documenls sur lcs lou-hiue Occidentatlx, Paris, 1900, s.248.

56 Eski Turkler'de Mofollar'da gOkle ilgili inanr$lar ve g6lirn nasrl telakki edildigi konusunda genig bilgi icin bkz. Roux, Esfti Din, s.90-108.

57 KafesoSlu, s.30. '1ll Mrl lrL: ,iltttilirr rllrirlrrl, grirrcy lc;rlrc.;1, snlrr; llr "Ytrkrrt'rh l"tirlr'littrrt,;t, tttrr'
kaddes yeri suyu oyle tanzitn etrtrig"; sattr: 25:
ohnasr.n diye , ...kcnclinti o Tanrt

"l'iirk rnillctinin adt sant yok oturttu". Ttirkler'in Gdk Tanrt'.stnrn milli karal<tcri cskidcrr hcri clikknti qeknrigtir (bkz. Giraud, s.102; lurnn, Sclcuhlular ve lsldmiyet,lstanbul, 1971, s.3). Ttirkler'deki mticerred tek lanrt fikrinin daha geniS bir incelemesi gurada bulunmaktadrr: Tanyu, lslamhft'tan Once Titrhknlr 'llh litrrr t hrtntt, s. I - l0l.

68

Gok Tann -vc bu arada guneg- ktiltrinun Alevilik'teki Hz. Ali kultuyle srkr srktya ne kadar baSlantrh olduSunu lrine M6likoff gegitli yazrlannda ve kitaplannda ortaya koymugtur. Ona gore Hz. Ali'nin Alevi inanqlanndaki telakki tarzr, Gok Tann'dan bagka bir gey deSildir.se Gok Tann kriltuyle birlikte, Orhun KitAbeleri'nde, yabanct aragtlncllar tarafindan "ikincil ildhlar" olarak nitelendirilen yersulann mevkii de dikkati qekiyor. Ancak, belki ilk zamanlarda daha fazla geqerlili$e sahip yersu, yani tabiat kultlerinin, mucerred Gok Tann melhumunun geligmesiyle ters orantrlt olarak zayrfladr$r ve tAli dereceye du$ttgu rahatga tahmin edilebilir. Gercekten de Gok Tann kultri gittikge kuvvetlenmig, hatta daha sonralan $amanizm'in hikimiyet doneminde bile, aga$rda goruleceti uzere, bu sisteme adapte olmug, daha dof,rusu, $amanizm yok edemedigi bu ktiltu oldutu gibi benimsemek zorunda kalmrgtrr.m $ahsen, $amanizm'deki Gok Tann inancrnln, bizzat bu sisteme ait olduSunun kabul edilmemesi gerektigi inancrndayu. Esasrnda Eliade'rn soylediti gibi bir buyu sisteminden ibaret olan $amanizrn igin bu inanq gok ristrin kalrr. $amanizm belki bu kulte birtakrm merdsimler ve benzeri geyler ilAve etmig olabilir. Zaten Gok Tann kriltu ile ilgili ibadet, kurban ve benzeri hususlarla alakah uygulamalar hakkrndaki bugrin elde mevcut bilgiler hep $amanizm sonrasr doneme aittir. Daha 6nceki devirlere dair bu konuda ne Orhun Kitflbelerinde ne de Qin, Arap, Fars ve Bizans kaynaklannda bilgi vardtr. Hemen buttin Orta Asya Ttirk toplumlannda gok koklu bir inang olmasr sebebiyle Gok Tann kultunun etkisi, lslam sonrasr donemde dahi kendini g6stermigtir. lslimiyet'e gegigi belli bir olgtide kolaylagtrrdrSr eskiden beri ileri srinilen bu kultun,
lslamt doneme mahsus bazr metinlerde de ortaya grktrgr mugahede olunmaktadrr. Bu metinlerin tipik bir orne$ini Dade Kor59 Msl. bkz.

llyur idih Uyariliar, s.40, 44; Ilarl. Bchtai:


s.29.

Etsane ilcn Ocrge{e, s,.t4-.16,

54-56.

60 Kafesollu,

69

hut Kitalt tegkil etmektedir. Bu eserdeki hikiyeler incelendiginde, her ne kadar Orhun Kitlbelerl'ndeki hflviyetiyle olmasa da, Oguz beglerinin dua ederken ytizlerini g6ge kaldrnnalannr anlatan pasajlara rastlamak zor defildir.6t Ozellikle ,,Deli Durnrul" hikflycsi bu aErclan dikkatc Aayan bir drncktir.62

$amanizm
W. Radloff'un Eahgmalanndan sonra, Eski Turkler'in dini oldu$u inancryla dikkati geken gamanizm hakkrnda guntimrize kadar pek gok ara$trrma yaprlmrg ve yaprlmaktadrr. Bugrin artrk eskiden sanrldrgr gibi bir din deSil, bir anlamda btiyti sistemi olarak g6rulen $amanizm'in mahiyeti uzerine birtakrm agrklama ve yorumlarda bulunulmug, bagta G. Nioradze olmak uzere,63 A. Ohlmarks,6a D. Zl6nine65 ve nihayet sade $amanizm'in de$il, genel olarak dinler tarihinin en yetkili mtitehassrsr srfatryla tanrnan M. Eliade6s ve son olarak Vladimir N. Basilov'a kadar6T 6nemli sonuglar ve tezler ortaya konulmu$tur.

6t Dede Korkut hikAyelerinin bu aqrdan gtzel bir tahlili, Roux'nun 5u rnakale-

sindedir: "Dieu Dans le Kitab-r Dede Qorqut", REI, XLll[ (1975), s.l2g-l3l; irynl y:rzrrr, "Rechcrches dcs Survivances lrdislarniques dans les Textes -furcs Musulmans",JA, CCLXIV (I976), s.36-37.

62 Bl<2. Dede Korhut Kitah, n5r. Muharrem Ergin, Ankara, 1964, s.6l-68. 61 Niomclze, f)cr.SrIrrmanisrnus bd
de

n.sibirisclen Vnlhcrn, Stuttlgart, 1925.

64 Ohlmarks, Studicn zum Problem tles Schamanistnus, Lund-Kopenhage n, 1939. 65 Zldnine, Le Culte des ldAles en Sihtie, Paris, 1952. 66 Ellade , Lc Chamanlsmc ct les Technlques archatqcs dc I'flrtase, parls, 1g52. Burada gamanizm'e dair cn yeni bibliyografya da bulunmaktadrr. gamaniznr'in

mahiyeti, Cesitli g6rlinirsleri ve tahlili iqin buraya bakrlrnahdrr. Eser bu konuda en yetkili mercidir. Bu itibarla burada garnanizrn'in mahiyeti hakkrnda aynca

bilgi verilmeye gerek 96rrllmemi5rir.

67 Vladirrrir N. Basilov, gapanlsvo u Narodov Sretlnei Azii

i Kazahstana ( Ona Asya ve Kaznkistan Halklarrnda Sarnanizrn), Moskva, l{ayka, 1992. M. Eliad'rn kitabrndarr sonra, yeni mllzcrnc vc gdzlcrnlere dayah olarak $arnanizrn fizcrinc yazrhnr5 en iyi qahi;malirrdan biri oldulu bilincrr bu kitabrn krsa zarnanda
T0rkge'ye qevrilmesi yararah olacaktrr.

70

$amanizm genel olarak kendisine $aman veya Kdm denive dogugtan gelen hususi birtakrm kudretlerle m{cehhez olup giddetli bir psikopat kabiliyete ve guglu bir kigilile sahip bulunan bir gahsrn etrafinda drigrimlenen bir dini-sihri sisterrrc clcnrncl<tcdir. $aman kelimesi, dalra gok nroclcrn llatr literatrirUnde kullanrlan bir kelime olup asrl kelime Kam'd:r.. Kam sanlldlgl gibi, tam anlamryla ne bir buyucu, ne bir hekimdir. Bu yetenek ve dzelliklerden bazrlan onda mevcuttur. Ama ham higbir zaman kOtuluk anlamrnda btiyu yapmaz. Trirk ve MoSol tarihinde guqlu kigiliSe sahip kamlann, siyasi ve igtimai hayata mudahale ettikleri g6rulmugtur. Meseld Cengiz Han'rn kamr Kdkogri'ntin boyle biri oldugunu biliyoruz.se Trirkiye tarihinde ise Selguklu ve Osmanh doneminde trpkr bu eski 9amanlar gibi siyasi grig ve iktidara y6nelik emeller besleyen bazr geyhlerin varh$rnr da qok iyi biliyoruz. $amanizm'in eski Trirkler arasrnda tarihlerinin ilk zamanlanndan beri mevcudiyeti meselesi,.bugune kadar ispatlanmamr$trr. Bilinen tek gey Radloff'un XIX. yuzyrlda Altaylar'daki Yakut Turkleri arasrnda tespit ettigi $amanizm'in lslAmiyetten once eski Trirkler'in asrl dinleri oldu$u varsayrmr idi. Eski Trirkler'in dini inanqlan konusundaki muhtelif gorugleri ozetlerken de belirtildiSi gibi, bu varsayrm hem yerli hem de yabancr aragtrrmacrlar tarafindan artrk iltifat gdrmemekte, bu sebeple eskisi gibi pek taraltar toplayamamaktadrr. Ashnda, Orta Asya'daki en eski Turk topluluklannrn tarihlcri ve dini inanglanyla alAkah aragtrrmalarda, $amanizm'in varh$rnr gosterebilecek herhangi bir ipucuna rastlanmam$tlr. En eski yazrh belgeler durumunda bulunan Orhun Kitibelerinde, belki $amanizm'e yorulabilecek birkag kuguk telmihin dqrnda,70 hicbir ize rastlamak mumkun de$ildir. Qin kaynaklen6E

68 Kelimenin

adr gegen eserde yeterli

menge'i, muhtelif Asya kavimlerindeki kullanrhg biqimleri vs. igin bilgi vardrr.

69 'l'urk ve Mofol qamanizmi hakkrnda genig bilgi iCin bkz. Roux, Esfti Din, ss. 49-63; Ttirk samanlarrnrn 6zellikleri iqin guraya da hkz. Me liko[l,Ilaa Rthta5:
I

:l sane ilt n (;

Ec,s. 19-44.

70 Roux, La

Religion, s.229.

lanndaki Trirkler'in inanglanyla ilgili eski merinlerde bu konuda en ufak bir kayda bile tesadril edilmedigi, murehassrslar tarafindan ifade olunmaktadrr. Bununla beraber, bunlar, $amanizm'in Turk topluluklannda higbir zaman mevcut olmadr$r anlamrna gelmez. Buna, Turkler'in tarihinin belli bir doneminde,Tr mesela hiq olmazsa VI. yrizyrlda rastlamak mtimkon olabiliyor.T2 Ancak eldeki bilgiler lX. yuzyrldan bu yana olan donem igin yofiunlagmaya baglamaktadrr. Meseli Uygurlar'dan bahseden bazr sonraki kaynaklarda hamlardan soz edilir.73 lbn Fazlan'a g6re X. yuzyrlda Mivcraunnclrir'de O$uzlar'rn $arnanist olduklannl kabul etrnek gcrckiyor.Ta Ancak daha sonraki yrizyrllara ait hallcrlcr gittikqc bollagrnakta, A. lnan'ln tasvir crti$i $anranizm,Ts britun Eehresiyle belirmeye baglamaktadrr. Roux'nun Trirk $amanizmi'ne dair bir seri aragtrrmasr da yine ancak bahis konusu donemden bu tarafa olan durumu tespit ve tetkik
etmektedir.T6

O halde $amanizm Turkler'in asrl dini olmadr$rna gore, Turkler araslna nereden, nasrl ve ne zaman girmig ve yerlegmigtir? Kanaatimizce, meselenin asrl dUgum noktasrnr bu sorunun cevabr tegkil etmektedir. Koppers ve Eliade gibi aragtrn7l
Bazrlarr gamanizm'in ancak Asya'da Molol istilisrndan sonra Tfrkler arasrna girdigini ileri siirmektedirler (bkz. Ulken, s..l-5), ki kanaatimizce bu qok geq bir tarilrtir ve dofiru dcgildir.

72 Eberhard, gamanizm'in Tnrkler'deki mevcudiyerinden bahseden ilk haberin 519 yrhnda Cucenlerden kaldrlrnr s6ylemektedir. Bu tarihte bir kadrn Samanrn, guz mevsiminde ovada gadrr kurarak yedi grln oruc ruttugu ve dualar ettiSi biliniyor (bkz. Cin'in gimal Kom5ulan, s.43).

73 Msl. bkz. Atamelik Cfiveynl,

The History oJ the World-Conqueror,lng. tercume J. Andrew Boyle, Cambridge, 1958, l, 59.

7,1 lbn Fazlan, s.36-17. Seyyah Oguzlar'daki binakrm kurban merasirnlerinden ve bunlarr y<)rrctcn ilrriyarlurdan bahsediyor. Ona gdrc Oluzlar bu ihriyarlarrn (gamanlar) sdzlerini dinlerler ve ona uygun hareket ederlerdi.

75 A. lnan\n ganranizm konusundaki yazrlannrn buyUk blr krsmr, Mahcleler


incclcmclcr, ile, Eslri Tnrh Dinf Tarihi'nde toplanmrgtrr.

vc

76 Roux'nun bu kouudaki makalelerinin Onemli bir krsmr, li dergilerde yayrmlanmrg bulunmaktadrr.


72

RHR ve synthlsc

isim.

iyi Tannlar, yeraltrnda lena Tannlar geklinde tipik bir dtializm (ikicilik) ihtiva eden $amanizm'in, Orta Asya'nln coban kavimlerine, bu arada Turkler'e guneyden gelmig olabilecegini savunmaktadtrlar.TT Bunun aynca ne zaman Orta Asya'ya ntifuz etti$i meselesi ise henuz aydrnh$a kavugmamrgtlr. Bu bakrmdan kesin bir gey soylemek mumkun gorunmuyor. Yalnu, hiq olmazsa $amanizm'in lV-V yuzyrldan 6nce Orta Asya'da bilinmedi$i tahmin olunabilir. Her hnlukdrda, gelig yeri ve zamanl ne olursa olsun, $amanizm'in Turkler'e sonradan girmig bulundu$unu kabul etmek clo$ru gortinuyor. Bu buyu sistefni ycrlepip yayrlrrken, Turkler'de daha 6nce mevcut atalar kultu, tabiat kultleri vc Gdk Tann inancrnt, Budizm, Manihcizrn gibi dinlerin bir krsrm inang ve merasimlerini benimsemek durumunda kalmtg, bu soretle, bu konuda gahgan ilimlerin bugun bize anlattrklan $amanizm haline gelmigtir. lgte bu sebeple denilebilir ki, eski Trirkler'in dinlerinin $amanizm oldu$u fikrinin do$masrna da bu durum yol agmrgtrr. Atalar kultu, tabiat kultleri ve Gok Tanrr krilto bizzat$amanizm sanrlmrgtrr. Hatta bunlar zamanla o derece $amanizm'e mal olmugtur ki, bugiin igin bunlarsrz bir Samanizm dugtintilemez. Trirkler'in tarihinin nispeten geg bir dewinden itibaren varhgrnr bu sfiretle kabul edebilece$imiz $amanizm'in, lsldmiyet'i kabul donemine kadar ya$adlgl, hatta daha ewel Turkler'in girdikleri Budizm, Zerdugtilik, Mazdeizm ve Maniheizm benzeri muhtelif dinlerin kabulunden sonra da yine halk tabakalan arasrnda srirdugti griphesizdir. lslami ddnemde ise, izlerinin guntimuze kadar hala silinmedigi, Koprulii, lnan ve benzeri yerli yabancr birgok alimin Eahqmalanyla ortaya konulmu$tur.7E Ozellikle K6prulu, $amanik unsurlann nasll
crlar, gerqekte, yukanda
77 Koppers, s..l57t Elirrdc,
Chamanlsmc, s.3tt6-39'1. Eliade burada, Shirokogo' rov'un aragtrrmalannt 6zetleyerek Samanizm'in G0ney Asya'dan Orta ve Ku' zcy Asya'ya 6ncmli grpu budik ctkiler tapryarak yayrldrlr tczi rizerindc durmakta vc bunu kendisi de bazr delillerle desteklemektedir, Fakat Gfrney As' ya'dan ne kastedildigi agrk detildir.

78 Kdprul0, lnlucncc ve Anadolu'da Islamiyefinde, lnan, "Musltman Tfrklerde


73

Anadolu'ya intikal errigini, hatta bazr tarikatrann tegekktilundeki hisselerini vukufla orraya koymugtur. gtiphesiz ilerideki gahgmalarda da daha pek gok geyler orraya gikanlacagr tahrnin eclilcbilir.

Uzak

Dolu Dinleri

Budizm
Anavatanl Hindisran olan Budizm,Te Turkler'in girdiSi yabancr dinler arasrnda onlan 'en gok etkileyen dinrerden biri olmasr itibariyle uzerinde durulmaya defer. Bazr mritehassrs-

lar, Hindistan'ln, Budizm'den onceki arkaik inanglann ve Brahmanizm'in hikim oldu$u devirlerde Asya'da gok az etkisi bulundu$unu, halbuki, Brahmanizm'e bir tepki olarak do$an ve daha anlagrlrr olan Budizrn'in lazla taraftar topladr$rnr beIirtiyorlar.80

Budizm'in, briytik bir ihtimalle milidrn ilk yuzyrllan esnisrnda bir taraftan Qin'e, bir taraftan da lran hudutlarrna kadar yayrldrsr, ancak, Maniheizm'in grkrgrndan sonra devamh geriledigi mugahede edilmektedir.8t Budizm'in Do$u Torkistan'a yine aynr devirde iki yoldan girdi$i anlagrlmaktadrr. Bu yollar$amanizm'in Kahntrlarr" lFD, lV (1952) ve lluraJeler ve MenSe'leri (Ankara, 1952) adh eserlerinde; Turan, cihan Hdftiniyeri'ndeki muhrelif makalelerinde bu konuya yeteri kadar aqrkhk getirmiglerdir. Roux, daha yuka.larda zikredi. lcn makrlclcrindc, Mustafa canpolar ise 6ns6zdc adr gcgen yazrsrnda, lslinrr rnetirrlerdeki pck qok gamanik kahntryr cle alarak incelerniglcr ve gdzler 6nune sermiglerdir.

Budizm'in dofugu, geligmesi ve doktrini hakkrnda pek qok aragrrrrna varchr. Bunlar iqinde 5unlara da bakrlabilir: Andr Bareau, Les Rerigions de I'Inde (Bouddhisme), Paris, 1966; Paul Demieville, "Le Bouddhisme chinois", r{isroire dcs Religions l, Paris, 1970, s.1249-13r9. Gcrckli bibliyografya bunlarcla bulunrnakiadrr,

t"tsl. bkz. E. Blochet, "Mazdeizm'in Tesiri", MIM, 2 (1331), s.125.

Ttrk Kavirnlerinin ltikatlan uzerindeki

8l

Blochet' aynr yerde; Barthold, "orta Asya'da Molol F{rtuhatrna Kadar }hristiyanhk", TM, I (1925), s.55. Banhold bu d6nemle ilgili olarak (in kaynaklarr_ nrn vcrdigi bilgileri, biitrin orta Asya'yr Budist g6stermcleri sebebiyle, ihtiyat-

74

dan biri, Baktriyan ve Pamir rizerinden, kuzey ve guney ipek yollannrn batrdaki kavgak noktasr KAggar'a varmakta, buradan kervanlarla vflha gehirlerine ulagmakta; 6teki, Kegmir ve Karalcururn 0zcrindcn l'Iotarr ve Yarkend'c l<avu5rnaktadrr.sl 'Irlrklcr'irr yirpaclr[r yerlerc i5te hrr iki yolclrrn nii[rrz etlcn Irrrrlizrrr. rnildd dolaylannda ortaya qrkan ve "B0yuk sal" anlamrna gelen Mahdydna mektebi ile, asrl klasik Budizm'i tegkil eden "Kugtik sal", yani Hindydna mektebinden ibaret ikili bir sistemdi. F akat. Mahay dna daha gok yayrlmrgtr.83 Bugrine kadar yaprlan aragtrrmalara bakrlrrsa, Budizm'in ilk defa II-Ill. yuzyrllarda Dolu Hunlan arasrnda gorundrigrinu kabul etmek gerekiyor.s Bunlar Budizm'i benimseyerek yaymaya qahgmrglardr. Qin'e giden Do$u Turkistan topraklanndaki yollar boyunca Budist kulliyeleri srralanryordu.8s V yozyrl iginde To-balar\n da Budizm'i resmen kabul ettikleri ve briyuk rndbedler yaptrklan bilinmektedir.s A. lnan'a gore ise, To-balar'rn idaresindeki buttin toplumlann yonetici kadro ve merla kargrlamak gerekti$ini belirtiyor. Aynr m0gahede E Grenard tarafindan da payla5rlmaktadrr (bkz. Turhestan, s.66). Budizm'in Orta Asya'dakl yayrlrgr tqin bkz. A. von Gabain, "Buddhismus in Zntralasien', llanilbuch dcs Oricntalistitr,

Vlll,

Leiden, 1961.

82 $inasi Tekin, Uygurca Metinler ll: Maytnsimit, Ankara, 1976, girig s.20-21. 83 Tekin, aynr yeide. Bu iki mektep hakkrnda genig bilgi iqin bkz. Bareau, s.l7199. Budizm'de, ebedl kurruluf demek olan nirvanaya giden yollar bir nehire, bu iki mektep veya mezhep de bu nehirdeki sallara benzetildigi iqin bu isirnle. ri almrglardrr.

Budizm'in Trlrk topluluklarr arasrna ne zaman ve ne gckilde, hangi yollarla girdigi konusundaki son g0rtigler hakkrnda bkz. Louis l}azin, .,[irar des discussions sur la pdntration du Bouddhisme et du Manichisnre en milieu turc", ltindroire il'Orient (Hommage A Claude Cahen), Res Orientalis, VI
(1994), s.229-240.

84

Grenard, s.66; Barthold, s.55; Esin, Tnrh Kfifunr larihi, s.59,62. Hunlar hakkrnda bibliyografya iqin Ogel'in l{un larihi'ne mtiracaar olunnrahdrr,

85 Lsin, s.59-60. Yazar,'la5kend ve Merv'de lV-Vl. ytizyrllara ait tludist ktilllyc


kahntrlarr bulundu!unu bildiriyor, ki bunlann lluntar'dan kaldrgr tahmin edilebilir.

U6 lnan, Samanizm, s.4. To-balar hakkrnda gunlara bakrlabilir: Eberhard, Das Toba Reich, Leiden, 1949; aynr yazartn 1945-1946 yrllarrnda Belleren'de grkan
makaleleri de 6nemlidir.

kezde bulunanlarla birlikte Budist olduklannr dugunmek yanlr9 olacaktrr; zira briyuk bir ihtimalle halkrn go$unlugu eski dini inanqlannr stirdtirmug olmahdrrlar.sT Ancak gerek Hunlar'rn gerekse To-balar'rn idareci qewelerinde Budizm'in hayli etkili olduf,u kabul edilmekte ve qok sapda aydrn ve sanatkann yetigtigi ifade olunmaktadrr.s Bunlardan, tamamrnrn olmasa bile belli bir krsrm Trirk topluluklannrn G6ktrirkler'den daha once Budizm'i ve ktiltUrunri ranryrp benimsedikleri geklinde bir sonuq grkarmamz mtimktindur.

Budizm'in, VL ytizyrhn ikinci yansr iqinde Gokttirkler'e de girmig oldu$u gdruluyor. Bilhassa Qinli Budist rahiplerin Dofu ve Batr Gdktrirk sahalan igine nrifuz ederek hukumdarlar ve yonetici srnrf nezdinde bu dini yaymaya qahgtrklan bilinmektedir.se Bundan bagka, Gokturk hAkimiyetinde yagayan Sofdlu triccarlann srk srk Hindistan'a gidip gelmeleri ve bu strretle devamh olarak Budist kulturle temaslan sonucu, Goktrirkler'in Budizm'e hayli dgina olduklannr tahmin etmek zor degildir.e l956'da Mof,olistan'da bulunan Bugut kirAbesinde, Bumin Kagan\n ikinci oglu Mu-han KaSan (553-572) ve kriquk kardegi T'o-po Katan'rn (572-5BI) Budizm'e gegigi ve bu ikincisinin Budist bir cemaat (samgha) meydana gerirdigi hakkrnda birtakrm kayrtlar bulunmaktadrr.er Onun saltanatrnrn
87 lnan, aynr yerde; To-balar'da Budizm'e dair
daha genig bilgi iqin bkz. Eberhard, "Toba Devrinde Budist Kilisesi", DICFD, lV (1946), s.297-307. Esin, s.62-63.
Asya, terc0me, S. Karatay, lstanbul, 1970, 1,93-9.1. Dove Batr Gokturk devletlerine dair Giraud'nun eserinden ba5ka gunlara da [u bakrlmak gerekir: W M. Mc. Govern, The Early Empires of Central Asia, Chapel Hill, 1939; Ogel, "Do!u G6krirrklcri Hakkrnda Vesikalar ve Nortar", Bcllelen, XXI (1957), s.8l-137; Kafesollu, "tuya Tnrk Devletleri", IDEK, Ankara,
197

88

89 L. Ligeti, Bilinmeyentg

6,

s.7

l0-7 2,1; Rasonyi, s.96-103.

90

Rend Grousset, Sur les Traccs ilu Bouildha, Paris, 1950, s.72; Nazmiye Togan,

"leygamber zarnanrnda garkt ve Garbi Tiirkisran'r ziyarer eden Qinli tludist rahibi lliicrr-Qang'ur bu Ulkclerin dint ve siyast vaziycrine ait kayrrlarr", ll'Iil). IV (1964), s.23,25.30.

9l
76

S, (agatay-Scnrilr 'Iczcan,

"Gokrurk urihinin gok oncmli bir bclgcsi: So$ur(rt

Bugut Yaarf , fDAy, 1975-1976, s.251'deki

kit|h

metni; aynca bkz, 'l'ekin, s.21.

son zamanlannda, Hui-lin adrnda bir Budist rahip Qinli Ts'i hdnedanr tarafindan kendisine yollanmrgtrr. llk zamanlarda bu rahip, hriktimdan yeni dine sokmaSa gahgmrg fakat bagaramamr$or. Ama sonradan T'o-po, Ts'i hukumdanndan Budist metinler istemig, o da Nirvana-Sutra'yr Turkge'ye gevirtip yollamrgtrr.ez Bundan bagka, Jinagupta (Qe-na-kae-to) adrnda bir bapka Budist rahibin de Kan-su'dan gelerek arkadaglarryla T'opo'ya misafir oldufu bilinrncktcdir. On yrl siircsirrcc burrda kalan ve beraberlerinde pek qok dini metin bulunduran bu rahipler, Budizm'i genig qapta yayma firsatrnr bulmuglardrr.s3 Bu arada T'o-po Katan son derece mul.aasslp bir Budist olmug, Budist unvanlar alarak Buda heykelleri yaptrrmlg, mukaddes metinler igin binalar inga ettirmigti.ea Ondan sonra 58l'de hukumdar olan T'ong da, kendisiyle kargrlagan Hiouen-T'sang'rn ifadesine g6re Budist olmug ve 630'da dlmrigtrlr. Buhara, Belh ve 6teki buy0k gehirlerin Budizm'in merkezi olduf,u anlagrlmaktadrr. Hiouen-T'sang buralarda pek gok rahibe
rastlamrgtr.s5

Aynr yuzyrlda Batr Gdktrirkleri'nin de Budizm ile temasa geldikleri mugahede ediliyor. lstemi Ka$an zamanrnda (552576) So$d bOlgesi ve Afganistan'rn kuzeyi, onun hakimiyet alanr iqindeydi. Buralarda eskiden beri Htndydna mezhebi hakim bulunuyordu. So$dlu Budist rahipler burada, doSudaki Qinli rahiplerin rolunU oynamrglardr. 591 yrhnda Kapi92 Tekin, s.2l-22. 93 Grousset,
s.63-6.1; Tekin, s,22. G6ktUrkler arasrnda Budizm'in yayrhgrna dair gu eserlerde daha genig bilgi bulunabilir: lnan, garnanizm, s.5;Iuran, Cihan Hdhimiyeti,I, 64; Ogel, fnrk Kflltrininln Geligme Qallan, lstanbul, 1971, l, 86-87; Estn, f0rh Kulrf,r larihl, s.127-I28; aynca bkz. Qagatay-Tezcan, s.250.

9,1 Grousset, s.64.

95

A.g.e., aynr yerde; N. Togan, s.16-47;

lirran, I,6,1. X. yirzyrhn unlu Arap m0elliflerinden lbn'un-Nedim, tlorasan\n eski tarihine dair bir escrdc, MdverAinnehir halkrnrn qogunun Mtislurnan olmadan 6ncc oldufu gibi, gok daha cskiden dc Budasef in (Buda) dininde bulundulunu okudugunu sdylcr (bkr. Kirabu'l-Fihrist, Kahire (tarihsiz), s.489). Buna kargrhk Barthold, birkaq yer drgrnda buralarda bucliznr'ln ynyrlnrrg olnrruryucngr fikrinl ilcri suru (bkz, lftrlstl"

yanLh, s.55).

77

ga'da Budist

mlbedleri vardt. Daha sonra gelen Ye-li Tigin gi-

bi hrikumdarlann yine Budizm'e mensup olduklarr g6rtilmektedir.s6 Ancak buraya kadar zikredilen vak'alardan da kolayca anlaprlacaTr

gibi, Budizm herhaldc Gokturkler'dc saclcce huktirn-

dar ve y6netici gevrelerle ytiksek tabaka arasrnda tutunmug olmahdrr. Bir ara Bilge Ka[an'rn idetd Budizm'e ilgi duydufunu, mAbedler yaptlrmayr tasarladr$rnr, fakat veziri Tonyukuk'un siddetle buna kargr grktr$rnr ve hrikumdan ikni etti$ini biliyoruz.e7 Bununla beraber halkrn Budist oldu[u ve e$er oldu ise yaygrnhk derecesi hakkrnda hemen hicbir bilgiye rastlanmamaktadrr. Nitekim hemen hemen brittin aragtrncrlann bu noktada birlegtikleri goruluyor.es Ashna bakrlrrsa, Gokttirkler'de Budizm'in hukumdar ve idareci tabaka gevresinde de bir mriddet sonra gecerliligini yitir-

digini soylemek mumktindur. Qtinkti Orhun Kitibelerinin bu dine ait tek hitrra ta$rmamasrna bakrlrrsa bagka ttirlti dugunmek imkAnsudrr. Bu kitibelerde G6k Tann kavramr butunuyle hAkimdir.

VIII. ytizyrlda Krzrl-su ve Fergana dolaylannda Karluklar


arasrnda da mevcudiyeti arkeolojik aragtrrmalardan anlagrlan BudizmP asil altrn gagrnr Uygurlar iginde yagadr. Bilindigi uzere Uygurlar, 745-840 arasrnda htiktim stiren Ottiken Uygur Devleti ile, 840-1300'ler arasrnda devam eden Kao-ch'ang Uygur Devleti olmak itibariyle birbirini takip eden iki siyasi kurulug 5cklinde ortaya qrkrntglarchr. Runlarclirn ill<i, l{angny srra daSlarr ile kuzeyde lang-nu-ola mrntrkasr arasrndaki Otuken adrnr alan bolgede yan gogebe bir hayat gegiren Uygurlar'rn
96 Tekin, s.23-24. 97 lnan, s.6l Tekin,

s.23.

98 Grousset, s.67: Tekln, s.24;Ogel, aynr yerde. Ogcl, et yemeyi ve sava$mayl ya. raklanErr rcbablyle Fudtrnr'ln orclllhlc ruhrrlcr vc hrlk rralnda tcpkt g6rd$gnnfr belirtmektedir. Gerqekten g6qebe hayatrn 6zellikleri dikkate ahndrgrnda bunun dolrululu guphesiz gibi g6rrinmekle beraber, her zaman her yerde gegerli bir durum oldulu da tanr5rlabilir. Aynca bkz. Spuler, s.661.

99
78

Esin, s.128-I29.

devletidir. Oteki ise, Kan-su, Begbahk ve Kao-ch'ang ve benzerl dnemli qehirlere sahip bir bolgede yer alan yerlegik, ziraatgi ve tuccar Uygur Devleti olup birincisinin 8'10 tarihinde yrkrlmasrndan sonra kurulmugtur.lm Otuken'in yan gdqebe Uygurlan bu bolgelcre geldiklerinde artrk tamamcn ycrlcall< haynta ger;miglerdi.tol lgte bu ikinci devleti kuranlar da bunlardrr. Budizm'in Uygurlar araslna girigi, senesi kesin bir sekilde belli olmamakla beraber, henuz Otuken'de otururken VII. yuzyrl iginde vuko bulmuitur. Qin kaynaklan bir Uygur beyinin Budist bir unvan olan bo'dhisdttva'ntn Qincesi P'u'sa adrnr tagrdr$rnr kaydediyorlar.r02 Uygurlar, Burhanclth dediklerir03 Mahdyana mezhebine mensuptular. Bazr temel esaslart Buda'nrn yagadrgr gagda mevcut olmakla birlikte, miladi ilk yuzyrlda asrl gehresini kazanan Mahayana daha sade ve anlagrlrr oldu$u igin, ince bir felsefeye dayanmasr sebebiyle ytiksek tabakadan oteye gecemeyen Hindyana'dan daha qok yayrlmrgtr.lu Ancak Hindydna mezhebine mensuP Uygurlar da
vardt.l05

Mahdydna mezhebi, zamanla Budizm'in asrl huviyetinden aynlmrg olup Qin, Hind ve Ttirk muhitlerindeki bazr eski mi-

100 Uygurlar hakkrnda yaprlan belli bash qahlmalardan olarak Sunlart kaydetmek gerekir:J. R. Hamilton, Les Oulgours al'Epoquc iles CingDynastics il'Arprts lcs Documcnts Chinois, Paris, 1955; Ogel, Sino'Turcica, Taipei, 1964; Colin Mackerras, fhe Uighur Empirc (7'tO-S40), Camberra 1968. Bunlarda yeterli bibliyografya da vardrr. Ayrrca Kao-ch'ang Uygurlartna tlirir bkz. Ozkan lzgi' "Kiro.cliatrg Uygurlurr ltukltrudq", ll) (l'Jrurr(rrrlrlt llutrrl Sayrsr), 12 (t979)'
s.

l -10.

l0l

Z. Velidt Togan, Umamt Tnrh Tarihine 6irit, lstanbul, 1970, 2. baskr' s.99100: Tekin, s.18-26; lzgi, s.3-10.

102 Tekin, s.24. 103 Uygur metinlerinde gegen bu kelime Buda'nrn unvanl olup $. Tekin'e gdre muhtemelen son sesi dusen Hindce Bd(a) kelimesinin (incesi olan Bur ile, htkrimdrr, ilah mlnmrnr gelen lcn don turcmlgtir (bkz. Uygur Edcbiyarr Meseleleri", II(A, l-2 (1965), s.28). 104 Walter Ruben, Buddhizm Tarihi, tercimc Abidin kin. Maytnsimit, s.25. 105 A.g.c., aynr yerde.

ltil, Ankara, 1947, s.5; Te-

budlan kendi panteonuna almtgtr. Krsaca Budizm, Uygurlar arasrnda qok tannh bir din durumuna gelmigti. Ay ve gunegin, yrldrzlann, dort ana ydntin ve benzeri bUtun mefhumlann her birinin birer azizi vardr.t6 Budizm'in Uygurlar'da uzun bir mtiddet yagadrgr ve 762-763 yrllannda batrda iyice kuvvctlcncn Manilrcizrtr'ilt rcsrncn kabulunc kadar clcvitttr ct-

titi

bilinmektedir. Maniheizm'in kabulunden itibaren X. yuzyrla kadar bu dine sadrk kalan Uygurlar'rn, X. yuzyrldan itibaren yeniden Budizm'e dondiikleri gortiluyor. Yahut daha dof,ru bir ifadeyle, Maniheizm'in resmi din olmasr sebebiyle bir muddet geri plAna itilen Budizm, Uygurlar'da yeniden guglenmigtir. Grousset'ye gore, 860-866'da Kan-su'da yerlegmig bulunan San Uygurlar, X. ytizyrlda Maniheizm'i qabuk terkederek yeniden Budist oldular; hattd Begbahk-Kuga'daki Uygurlar arasrnda da Maniheizm'in, yerini sur'atle Budizm'e brraktrgr anlagrlmaktadrr.ro7 Fakat bu onemli olayrn kesin olarak hangi ytlda ve nasrl meydana geldigi bilinmiyor.los Barthold, KAggarh Mahmud'un Divan'u Lngati't-Ttirh'unde Maniheizm'e deSil Budizm'e ait ipuqlan bulunmasrndan hareketle onun devrinde Uygurlar'da Budizm'in yaygrn oldu$u kanaatini benimsemektedir,r@ Nitekim X. ytizyrlda Uygurlar'rn Turfan'da Mani ve Zerdugt taprnaklanndan qok Budist mAbedlere sahip olduklan, ilk iki dine mensup rahiplerin Budizm'i rakip din gordtiklerini, 98I-984'de Turfan ve Begbahk'r gezen Wang-yen-te kaydediyor.rl0 ggO'lardan sonra ise, Budizm yava$ yavas zay{106 Esin, s.130; aynr yazar, "Mil6di VIII. yUzyrlda Tiirkistan'da lsl6rniyet'in Burkan dini ile karsrlasmasr", fKA, l-Z 1977-1978), s.232-233. 107 Grenard, s.73-74; Grousset, LEmpire iles Steppes, Paris, 1952, s.176-177; Tekin, s.24. 5. li:kin, 762-763'te devlet zoru ile halka kabul euirilcn Maniheirlr'in, ll4()'trr rlevlctirr yrltrltnnrryln l$Al)rltcrr (lai)tiiliinii, lrulkrrr tcltr;rr Klr,ch'arrg drvlctiurn kurulu5uyla eski dinteri olan lJudizrn'c dondrtgdnti yazar.

lOtl l}arthold, Orta Asya l'ilrh 7'arihi Hahhrnda Dersler, Ankara, 1975, 2. baskr,
s.71.

109 A.g.e., s.74-75. I

l0 lzgi, The ltinerary o[Wang-yen-te

to Kao-ch'ang(981-984), basrlmamrg dokto-

80

lar gibi olmugsa da,trt XUl. yrizyrhn baglannda bile hala Budist olduklan goz ontine allnrrsa,r12 Uygurlar'rn bu dini kesin olarak hiqbir zaman terketmedikleri sonucuna varmak gerekiyor. Buraya kadar krsaca dzetlenmeye qahgrldrst uzere, Hunlar'dan Gokturkler'e kadar krsmen bazr Trirk topluluklannda, fakat bilhassa Uygurlar'da yaygrn bir duruma gelen, artrk sadece hukrimdar ve yonetici qevrelerde deSil, halkrn arasrnda da iyice tutunan Budizm, geriye pek qok metin brrakmtgttr. Muhtelif arkeolojik aragtrrmalar, Uygurlar'ln cegitli gehirlerinde ele gegen, Uygur (So[d) alfabesiyle yazrlmrg bol miktarda dini metni grin rgr$rna grkarmrgtrr.l13 llgililer bu metinIerin daha qok halkrn ibAdet maksadryla okumast iqin Sanskritqe'den ve krsmen de Qince'den yaprlmrg terctimeler oldufunu ifade etmektedirler.rla Bunlar arasrnda Budist doktrinin
ra tezi, Harvard 1972, Qince metnin lngilizce tercumesi s.6-10; aynca bkz.
Ogel, Turft Kdilrurt,

l.

127.

Ill ll3

Grenard, s.74. haz. H. D. Yrldrz, lstanbul, 1981, s.179-182; Esin,


s.

l12 Barthold, Mo[ol IstildsrnaKadar Tirhistan,


130.

Bunlarrn 6nemli bir krsmr, British Museum ve Bibliothtque Nationale gibi Avrupa; Leningrad, Kyoto ve Pekin gibi Asya muze ve kirttrphanelerinde bulunmaktadrr. Bu metinler mesela F\MK. Mirller tarafindan yayrmlanan Uigurica benzeri btyuk kolekiyonlarda birarada veya Radlolf ve S. Malov'un birlikte Suvarnaprabhasa (St. Petersburg, I9l3) adryla negrettikleri meghur Alan Yaruh metni gibi ayn ayrr yayrmlanmrgtrr. Budist metinler bizde de meselA H. Namrk Orkun'ra Kalyanamhara ve Papamhara'sr (Ankara, 1940) gibi terc0me, yahut g. Tekin'in UygutxaMetinler Ii (Erzurum, f960) gibi metin olarak yayrmlanmqtrr. Genel olarak Uygur edcbiyatr iqin R. Rahmeti Arat'rn Eshi Trirh giiri (Ankara, 1965) isimli eseri dnemli bir qah5madrr. Uygurca Budik metinlerin genel mdhiyeti hakkrnda bkz. S. lbkin, Uygur Eilebiyatrmn Meselcleri, s.26-67', Saadet Qafatay, Isltuniyetlen Once T:d'rh Edebiyan, TDEK, s.393398. Aynca Budist devir Turk sanatr iqin E. Esin'in 5u eserine bakrlabilir: An,d(..ldntr unil Dcvclqnncnl ol lluddhislc unil Monitlrcun ?irrlrisft arl in llastcrr lurhistan anil Kansu, lstanbul, I 967.

I 14 Barthold, s.6,1; Ruben, s,l3; Alessio Bombaci, Histoire de la Liueranre Turquc, Frans. terctrme L Mdlikoff, Paris, 1963, s.22-25, Bu konuda daha genig bilgi igin buraya bakrlabilir, Eserde lV.X. yteyrllar arasrnda yaprlan tcrc0melcrin

listeleri vandrr.

8t

mukaddes kitapla' olan ve o9 sepet adr verilen sutralar, vinayalar ve Abtlidharmalar gibi eserler de vardrr. Bunlar gegitli devirlerde qevrilmiglerdir.tt5 lqlerinde btiytik qogunlugu Mahayana mczhcbine ait olmakla birliktc, meselfr Btrclisrlcrin rnelrdisi Mairreya'yr anlaran Hindydna rnezhebiyle ilgili metinlcr dc vardrr.tr6 Ama en fazla terc{lme edilenler, Buda'nln ve oteki Budist azizlerin menkabelerini anlatanlardrr.'7 Bilindigi gibi Budizm'in temel inancr olan tenisuh gere$ince canhlar, nirv ana'ya (ebedi mutluluk) ulagrncaya k"dri OlaUkt.r, sonra degigik kahplarda birgok defalar yeniden dunyaya ge_ lirler. lgte bu menkabeler, her yeniden gerig srrasrnduki ,nalerdlan anlatmaktadrr, ki bu sebeple konumuz agrsrndan bizi dosrudan do$ruya ilgilendirmektedirler.rrs Bu menkabeler lslamiyet'in kabuhine kadar halk arasrnda qok yayrlmrgtr. Trirkler Mrisluman olduktan sonra da belli olcridl, Ahmed-i Yesevi (dl.Il67) ve benzeri evliydnrn gahsiyetlerine uygula_ narak evliyd menkabesi gekline donugttirulmugttir.ne f. Xop_ ruhi, Mdverdtinnehir'de dzellikle g69ebe Trirk toplulukla' iqinde yayrlan Yeseviliflin, bunlar arasrnda eskiclen bcri mevcut inang ve geleneklere adapte oldu$unu g0stermigtir. O, gdglerle Anadolu'ya gelip yerlegen yeseviler vasrtasryla gamal15

Tekin, a.g.m.,s.36.

I 16 Aynr yazar, Maytnsimit, s.26-27.

ll7 ll8

Ruben,

gegen rstrlahlar 9u makalede

3; Bombaci, s.23-25; Tekin, a.g.nr., s.31. Benzeri dint metinlerde aqrklanmqtrr: Arat, uygurlar'd.a Istiahlara Dair, nvt, Vll-Vtlt3 (1942).

s'l'

Bu menkabelerden 6nemli bir k,'mr, E. chavannes tarafrndan yapmlanmrqtrr: "Fables et conres de t'rnde", Actc s du xvl'e congres dcs oricitaiistes, r, paris' 1905; cinq ccnts contes et Aporogucs, paris, l9l0-l9ll, 3 cilt, contcs et Ltgeniles ilu BouiHhismc Chinois, paris, 1921.

I 19 Bizde

s.33; ayrrca bkz. Infucncc, s.9-10). Gerqekten .i, Lonur,r'fuJii, menkabelerin Yesevi menkabeleri ile 56yle bir kar5rla5trrmasr bu benzerligi aqrkga sergilemektedir. Aynr benzerlik, dnemli qapta yesevr geleneklerine varis olan Bektagt menkabelerinde de agrkga mtgahede olunm-aktad*, ki ileriki bOlumlerdc 6rnekleriyle 96rulecektir. 82

ilk defa K6prtlu, Grenard rn eserine dayana rak llh Mutasavvr.far'da yesevl menkabeleri ile Budior menkabcler rresrndaki benzcrligc dikkati qekrnig-

tl (bk.

nist ve Budist kahnrrlarrn buraya da nakledildigini orraya


koymugtur.l20

Taoizm
Daha ziyade felsefi bir sistem mahiyetini arzedcn bu ein clininin,121 Muslumanhk'tan ewel Turkler arasrndaki durumuna dair maalesef bize hemen hemen higbir ;ey intikal ermemigtir

denilebilir. Ashnda, qok iyi bilindi$i uzere, tarihlerinin her devrinde Qin ile gok yakrn munasebetler ve kultrir ahgverigleri iqinde bulunan Ttirkler'in Taoizm'i tanlmam$ olmalan, Budizm'in de daha Cok Cin vasrrasryla intikal ertigi dtigunulurse, imkinsrzdrr denilebilir. Nitekim tarihi bir habere gore, G6kttirk hukumdan Bilge Ka$an'rn bir ara Taoizm'e de ilgi duyduSu, fakat vezir Tonyukuk'un kargr qrktr$r bilinmektedir.l22 Bununla beraber butun bilinenler igte bundan ibarettir. Oysa meseld unsurlar meselesinde Taoizm'in belli bir etkisinin bulunabilece$i konusunda bazr ipuglan sezilebilmekredir.t23 Bu derncktir ki, T0rkler bu Cin dinine brisbritun yabancr kalrnarnrg-

lardrr. Ancak bu dinin onlar iginde 6teki dinler gibi az veya gok yayrhgrnr gosteren haberlerin pek bulunmamasl da dikkat gekicidir. Bu durum belki qoyle yorumlanabilir: Felsefi mahiyeti sebebiyle gosterigli ayinler, merasimler geklinde halka yanslyan bir din olmayan Taoizm gibi bir inanq sistemi, genel oldrak goqebe bir hayat stiren Turk topluluklarna fazla cazip gdninmese gerektir. Bu ytizden onu tanlmalan da gok srnrrh olrnug, bugun kesin olarak tayin edemedigimizbazt hususlar120 Kdprul0, llh Mutasavv{lar'da Yescvllilin mahiyetine dair varclrfr sonucu (bkz. s.ll5-ll7), daha sonraki araStrrmalarda deligrirrni5 (Kurutus, s.ll6 vcl; "Ahmet Yesevl", lA) ve Budizm'in etkisini kabul ermigtir (bkz. Influence, s.67, 9-10),

l2l

rooirm'e dnir bkr. Mqx Knltenmrrk, "Lc Tholrme Rrrligieux", llirloire dcr Rc.
ligions,

l, l2l6vd.

122 lnan, gamanizm, s.6; Tekin, Maytnsimit, s.23.

I23 Chavannes, "Le Cycle lirrc des Douze Animaux", Tbung-pao,


s.3l ; Esirr, Tiirh Kozmolojisi, s.4-5.

Vlll

(1906),

da belki krsmi etkileri bulunsa da, genelde higbir Trirk zumresinin dini olmamrytrr.

lran Dinleri
Zerddgtilik, Mazdeizm ve Mazdekizm
Trpkr Hindistan ve Qinle oldu$u gibi, Orta Asya'mn gok eskilerden beri lran'la da munasebeti vardr. Miladdan onceki devirlerden beri Orta Asya iqlerinde lranh unsurlar, lran'a yakrn bolgelerde de Orta Asyah, bu arada tabiatryla Turk unsuru da vardr.l2a

lran'la Trirkistan, daha doSrusu lranhlar'la Turkler arasrndaki iligkilerin kesin baglangrg tarihini tespite guphesiz imkAn yoktur. Ancak bu iligkilerin her zaman dostluk qergevesi iginde cereyan ermedigi, iki roplumun srk srk savastrg,r, lran edebiyatrnur 0nlu eseri $ehndme'de bile dcstani bir hava icinde hiknye edilmigtir. Zaman zaman lranhlar ve Ttirkler'in Bizans'a kargr ittifak halinde olduklarr da gonilmektedir. Sasani lmparatorlutu'nun Bizans ile mticadelelerinde, Trirkler'le olan ittilakrn onemli rolti oldu$u bilinmekredir.t2s ltrifakrn bozuldu$u zamanlara rastlayan Bizans-lran mticadeleleri esnasrnda ise Turkler'in Hazar Denizi kryrlarrna kadar sarktlklan gdzden kagmryor.t26 Ama butun bu dostqa ve dtigmanca iligkiler sonucu, aqrk olan bir sey varsa, o da iki tarafin srkr bir kulttir ahgverigi iqine girdikleridir. Buyuk Hun lmparatorlugu zamanrnda, tahminen M.O. 200'lerden itibaren bu kriltur iligkilerinin daha da yakrnlagtr$r, Orta Asya'nrn muhtelif gehirlerinde kurulan lran ticaret kolonilerinin bu yakrnlagmayr kolaylagtrrdrf,r ve lran kUltrirunUn buralarda tanlnlp yayrlmasrnrn saflandr[r anlagrhyor.l2T
124 {-')gt'1,

"l:ski l'rlrl<-lrlrr Kuhirr lllgkilcri


Y

f,r'nrn 2500.

takkrncla Norlar", lran schinralL-

tldirnil,nu'ne Armagan, lsranbul, I 97

l,

s.353.

125 Barthold, Dcrsler, s.54.


126 A,g.e., aynr yerde.

127 ltu konulnrda genig bilgi iqin Rarrhold'unkinden bagka gunlnra da brrkrlmah-

84

Tiirk-lran iligkisinin bu gekilde yoSunlagmasrnrn sonunda, lran etkisinin bilhassa Gdkttirkler devrinden itibaren daha gok arttrgr ve Qin, Hind etkilerine rakip hale geldiSi mugahede olunuyor.r2s Fakat burada bizi asrl ilgilendiren, lran'rn Trirkler 0zcrindeki dini ctkileridir. Sasani lmparatorluSu'ndaki dini mucadeleler srrasrnda resmi din ZerdUgtilik kargrsrnda lran'da bannamayan Maniheizm ve Mazdekizm gibi, Zerdtigtili$e bir sosyal tepki olarak do$an lran dinlerinin mensuplan, daha 6nce Zerdristiligin yaptr$ gibi, lran-Qin kervan yollan vasrtasryla qeEitli Orta Asya ve bu arada Turk topluluklannrn bulundu$u memleketlere srf,rnarak kendi inanqlannr y^ymaya bagladrlar.r2e Bunlann yaydrklan dinler arasrnda Turkler'e en evvel nufuz edenler, Zerdugtilik ve kronolojik olarak Maniheizm'den once ortaya qrkan Mazdeizm'dir. Sasaniler'in son zamanlannda, yani VII. yuzyrlrn baglannda lran dinlerinin bu s0retle Orta Asya'ya do$ru yayrhga geqmesi, Sof,d ve Baktriyan bolgelerincle daha once mevcut oldufuna igaret edilen Budizm'i zayrflatarak silebilmigti. Bdylece bu sahalar soz konusu yuzyrlda Zerdugtligin hikim oldu$u yerler haline gelmigti.r30 Buralarda yagayan Turkler, daha once lran krilturune girmig olduklanndan Zerdri$tiliSi kolayca benimsediler. 630'larda bu mrntrkalarda dolagan Hiouen-T'sang, Budist mAbedlere gok seyrek rastlandlglnr, bunlann bos oldu$,unu, grinkri Zerdrigtiler'in Budist rahipleri engellediklerini bildirmektedir.r3l Onun bu ifadeleri, adr gegen bolgelerde ardrn P Aalto, "lranian Contact of the Turks in Preislamic times", ST, l97l), s.29-37; Ogel, a.g.m., s.357-358, 359. Burada, Ahay b6lgesindeki bazr kurganlarda yaprlan kazrlarda, lran modasrnr yansrtan elbiselerirr bulundugu
kaydedilmekrcdir. 128 Togan,6iriS, s.,19-50, Bombaci, s.36; Ogel,
129 A.g.r.. aynr yerdc.

ftrh

Kult0rri, I, 56.

130 Grenard, s.581 Barthold, s.541 ZerdUstilik hakkrnda bkz. Geo Widengren, Les Raligions ilz I'Iran, Paris. 1968, s.79-l j2;J. Duchesne-Guillernirr, "l-lran Anrique et Zoroastre", Histoire des Religions I, s.625-694.

lll

Barthold, s.55,

85

trk Brrdizm'in laal bir durumunun kalmadrtrnr gosteriyor kabul edilebilir. Btrnunla beraber, Zerdugtili$in buralardaki durumu ve Ttirklcr arrasrnclaki gcliqrncsi hahkrnda daha lazla bilgiyc sahip defiiliz. HattA bu dinin MAveriunnehir'in dof,usunda yayrhp yayrlmadr[rnr bilmiyoruz. Ancak Barthold, Temim b. Bahr adh bir Arap seyyahrnrn verdigi bilgilerden hareketle IX. yrizyrldan 6nce Uygurlar arasrnda Maniheizm'in yayrlmasrndan evvel MAverAunnehir'de Zerdrigtili$in hdkim oldutunu, sonra bagkentten baglayarak yavag yavag Maniheizm'in giig kazandrlrnr kaydetmektedir.r32 Barthold, Hirezm bdlgesinde de Xl. yuzyrla kadar 6nemli gapta lran etkisinin, dolayrsryla Zerdugtili$in mcvc0diyctinc kanidir.r33 Ne var ki btitrin bunlar bu dinin Tiirkler'deki yaygrnhk derecesini ve ne olgtide etkili oldu$,unu anlanraya yeterli bilgilcr dcsildir, Atrcak, agafircla goriilcccgi rizere, Abbasller zamanrnda VIll.-lX. ytizyrllarda Horasan ve Miverd0nnehir bolgelerinde cereyan eden birtakrm olaylar, Zerdtigtili$in Turkler arasrnda pek de kugtimsenmeyecek bir taraftar kitlesi toplayabildi$ini gostermeye yarar niteliktedir. Yine bir lran dini olup Vl. ytizyrlda ortaya qrkan ve lran'da Zerdugt dinine ba$h devletin a$rr baskrlanna mdruz kaldr$r iqin kendini Orta Asya'ya atan Mazdeizm'in Turkler iqindeki durumuna dair bilgilerirniz de Zerdugtiliginkinden farkh de$ildir. Bu sonuncunun So$d ve Baktriyan bdlgelerine ntifuzundan fazla bir zaman geEmeden, yani VlL ytizyrhn baglanndan biraz
sonra, Mazdeizm de aynr yerlere sokulmug,r3a hatta MdverA0nnehir'c geEerek Semerkand ve $ag gehirlerine, Siriderya boylarrna yerlegmigtir.r3s Hiouen-T'sanglrn gdrgiiye dayanan gehadeti,
132 A.g.e., s.70; nynr yazar, fiirhistan, s.2f3; Xll. yUzyrl cog,rafyacrlarrndan ldrist'nin bir ifadesi de Rarthold'u destekleyici mahiyettedir. ldrlst'ye g6re , Dokuzofuzlar Zerdti5t dinirri rakip edlyorlardr (bkz. Gtograplie d'Edrisi, tercUme
P ArndceJaubert, Paris, 1836,

l,491).

I33 Bkz. "Kharizm", EIl.


134 Bkz. Eberhard, "Qin kaynaklanna g6re Garbi ve Orta Asya halklarurrn medeniyeti", rM, VIII I (1940-1942),s.l75. 135 Grenard, aynr yerde; Barthold, Htristiyanlft, s.58. Banhold bir m0ddet sonra 86

Vll. yuzyrhn ortaslna do[ru Mazdeizm'in de Zerdiigtilik yantnda yer aldrgrnr ve onun gibi, gidebildigi her ycrde Budizm'in hAkirniyetini krrdrfrnr gostermektedir.r35 Kultandrklirrr ifadclcr pck aqrk olrnaurakla l:crabcr, l]izarrrs vc daha gok Arap kaynaklan, yine cle hangi Ttirk topluluklarr araslnda Mazdeizm'in bulundu$unu tayine az gok yardrm edebiliyorlar. VI. ytizyrlda Batr Gokturkleri'ni ziyaret eden Bizans elgisi Thophilacte Simocatta'nln, onlann atege tazimine dair bir kaydrr3T ve bazr di$er ipuglan, hemen hemen buttin aragtrncrlan Batr Gokturkleri'nde Mazdekizm'in mevcudiyeti fikrinde birlegtirmigtir, lnostrantsev, Grousset, Ligeti, Giraud ve benzeri ilimler, qok eski zamanlardan beri tran ktilttirti hdkimiyeti altrnda bulunan bu bolgelerde yagayan Ratr-Gokturkleri'nin Mazdeist olduklarrnr kabul etmektedirler.rss Gergcktcn Mazdeizm'in VIl. ynzyida SoSd, Baktriyan ve MAverAunnehir'de varlt!,tntn tespiti, bunu kuvvetlendiren bir durumdur. Qunkti Batr G6kturkleri'ni bu genel gerqevenin drgrnda saymak igin bir sebep yoktur. Ancak Giraud, DoSu Gokturkleri'ni hakh olarak bundan mustesnA tutmaktadtr. Zira Maz' dekizm Orhun bolgssine kadar erigebilmig olsaydr, Orhun Kitibeleri'nde bu dinin temel inanct olan atege taPma ile ilgili birtakrm izlerin bulunmast gerekirdi, ki boyle bir 5ey s6z konusu degildir.r3e
Mazdckizm'in r:stnnlogri Maniheizm'e kaptrrdrgrm belinmektedir. Ancak bunun nasrl cercysn crti$ine dair bir agrklamada bulunmaz. Mazdekizm hakkrnda dcrll t.plu bllgl lqlr bkz. wdcrrgrcn, r.l.tl-15 t; t)uclrr:srte'(itrlllctrrln, "lil:gllse Sassanide et le Mazdisrnc", llisloirc drs Rcligitrns 2, Paris, 1972, s'1-29 ' 136 Grousset, Traces, s.71'72, 73; N. Togan, s'38' 137 Chavannes, Documcnts, s.248.

l3g K. lnostrantsev, Esfti lorhlerin Inanllart llahhmda Birhaq -5d1, tercume A. lrrarr, Mahalele r ve lncelemeler, s.488-489; Grousset, LEmpirc des Steppes, s.129; Ligeti, I, l14; Giraud, s.l0l. F Nau da, Cincedeki moni kelimesinin saTurk'ler-i gosrerdigini
ens, moniens",JA,

nrldrgr gibi Maniheizm'in kurucusu Mani demek olmayrp aksine, Mazdekist

bir

makalesinde delilleriyle lleri sfrmektedir (bkz.

..Textes nestoriens, magiques, mazd6ens. barddsanites, marcionites,

manicht'

ll

(1913)' s.460-461'

139 Giraud,ayntYerde. 87

l).:; ku,"tz. Huduau'l_Alem yazan, Gerdizi Idrisi XI ve hatta Xil. yuzyil lslim coSrafyacrlan,'e Krrgrz_ Iar, Kimekler,Macarlar ve benzeri rurk toplulukla.nda, a[9e ibadet edildigini ve ol'lerin yakrrdrgrnr kaydetmek sfrretiyrl, adrnr anmadan, Mazdeizm'in mevcudiyetini haber vermektedirler.ra' cunkri yuka.da da belirtildi$i tizere, Mazdeizm'in ana esasr ateg ibadeti olup olti yakma adeti de bu dinin gereklerinden sayrlmaktadrr. ral
grbi IX, X,

l/,,.rt'::

yuzyrllarda, Abbasi hdkimiyetindeki Horasan ve bilbir seri isyan, Zerdug_ tilik ilc be rrrbcr M:rzdckiznr'in de buralarda yagayan Turk roiluluklarurda hayli tarafrar topladrflrnr ortaya koymaktadrr. Bilindigi uzere, Emevi Devleri'nin yrkrhp Abbasi hineclanrntn igbagrna gelmesinde en buyuk hisse, Horasan'da ba$lattrgr ilrtilellc Ebu Mtislim Horasani'ye aitri.ra2 Bu konumunun sa!,ladrgr birtakrm avantajlar, EbO Muslim tarafindan bol bol kullanrhyor, kendisini baf,rmsrz harekete sevkediyordu. Onun gittikge bir tehlike haline gelecefini gdren halifelik makamr, adr
hassa Mdveriunnehir'de meydana gelen

vlll-lx.

l.l0

Mervczl, Ebvabf 3-5ln ve't-Ttirh, metin ve lng. terctrme V Minorsky, Londra, 1942, s.2.ltt; lbn llusta, el-A'Iahu'n-Neftsc, ngr. de Goeje, Leiden, 1891, s.l.l2; Ilud0ilu'l-Alan, faks. negr. VV Barthold, Leningrad, 1930, v. l7b; Gerdizl, Zeynu'l-Ahhor,llrrnhold'trrr ()tgct <t Poye4lh.yc v Srcdn-vu"yu Ati-vu (lrctersburg, Itt97) rrdryla yrryrrrladrgr rucrindcn naklen: lnan, gamonirm, s.8'dcki nrerin; Ghgraphie d'fdrisi, l, 501.
yakrna

l+t t)lti

tirr Mazdchizrrr'dc lruluur'asr, 't'tirkler'dcki bu idctin bu sonuncuyla ilgili olmasrnr daha mantrkh g6stermekredir. Ayrrca Vl. yozyrlda ortaya qrkan Mazdeizm'in, trpkr Maniheizm gibi, tegekkulu esnasrnda Hind dinlerinrlen hazr geylcr aldrgr bili.mcktedir. Bu itibarla Mazdeizm'deki bu aderirr Itind

itlcrinin eski llind'de de mevcur oldufu nrdlumdur. Fakar

Acle-

karrahyla bu dine geqrigini dUgirnmek de mfimktnd0r. B. Ogel de Turkler'_ olrtr yakma idetini Mazdeizm,le alakalr 96rmektedir. Ona 96re bu adet, ilk defa Trirkler arasrnda, Altaylarln kuzeyi ile yenisey Haviasr'nda ortaya qrkmrgtr ve buralarr Krrgrzlarrn yurdu idi (bkz. Esfti rurh-lran KiiI-

dcki

ttr

lli$hilcrt, s.360). ogcl'c gdre bu ddct G6kturkler'cle de vardr (bkz.

a.g.m., s.361-362).

l4i

Bu onemli olay iqin msl. bkz. pK. Hirri, siydsi vc Kiiltiirellslam r4rihi, tercfime S. Tug, lsranbul, 1980, It, 43i-440i lrene Melikoff, Abu Muslim, Le porte_ hache du Khora*rrn, paris, 1962, s..f5-50 vd; H. Dursun yrldrz, lslamiyet ve I0rhlar, tsranbul, 1976, s.,19-52 vd.

88

geqenin ortadan kaldrnlmasrnr devletin seldmeti iqin gerekli bulmugtu. Nitekim Eb0 Mrislim 755 tarihinde ortadan kaldr' nldr.la3 Onun oldrirulmesi, Horasan ve Mdveriunnehir'de VIlI. ve IX. yuzpllar iqinde birbirini takip eden ve Abbasi Devleti'ni yrllarca u!,ragtrran birtakrm isyanlann patlak verlnesine sebep oldu, ki bunlar temelde eski Zerdugti ve Mazdekist qevrelere dayanryordu.l4 lgte bu isyanlar yakrndan incelendiginde, bunlann qrktr$ bolgelerde yagayan CeSitli Turk zumrelerinin genig qapta harekata katrldrklan mtigahede edilmektedir. Turkler bu cumleden olmak uzere, Sindbnd (755), Trirk lshak (757), Ustiicl-r Sis (767), Mukanna (770-782), Rafi' b. t-cys (806) ve nihayct Babek Hurremi (Bl9-838) isyanlannda dnemli roller oynamrglarclrr. tsu olaylar hakkrnda bilgi vcrcn kaynaklar, bagta bizzar Ebo Muslim'in kendinin ydnetti$i ihtilal dahil, hepsinde de Horasan ve Miveriiinnehir'deki Zerdtigti ve Mazdekist Trirkler'in payrna igaret etmektedir.lat Ayaklanmalan hazrrlayan 9ahrslann, harekete geqmeden once, Zerdtigti ve Mazdekist Trirkler'le temasa geqtikleri ve bunlar araslna propagandacrlar gdndererek kendi taraflanna kazanmaya Eahgtrklan ve bunda baganya ulagtrklan goriilmektedir.
143 Hitti, Il, aynr yerde; Melikotf, s.50 vd. 144 Mdlikoff, aynr yerde. Bu konuda daha genis bilgi ve bibliyografya iqin gunlara bkz. A. Ya5ar Ocak, Baballer lsyanr, s.152'154; aynr yazat, Osmanlt Toplumun'ila zrndthlar ve Millhidler yahut Daircnin Dt5tna Qiunlar: lstanbul 1999,
TV Yurt Yayrnlan, 2. bs. s 19-25.

145 Bu hususta hemen b0t{n Arap ve Fars kroniklerinde kayrtlar bulundutu gibi, bagta l-Fihrist olmak irzere el'Farh, el-Milel vc benzcri lanrnmrl nrezhep' ler tariht kaynaklannda ve asrl Nizamolmuk'un siyasetnamcsi'sinde dnemli bilgiler vardrr. Aynca bu oliylann Zerdnstilik ve Mazdekizm ilc alakasr ve di' nl y6nden incelemesi icin 6zellikle gu eserlere bagvurmahdtr: E. G. Browne, A Literary History oJ Persia, Cambridge, 1928, l, 308-336; G. H. Sadrghi' Les Mouvements Rcligicux lranicns aulle ct lllc Sidclcs del'Il(girt, Paris, 1938' Ayrrca bkz. Michelangelo Guidi, "Mezdek", EII. olaylann Torklerle iligkisi agtsrndan gu aragttrmalara da bakrlabilir: KoprohizAde, BeLtdsiligin MenSelcri, s.124-125 vd; aynr yazar, Ttthiyc Tarihi, lsunbul, 1923' l' 78' 79' 90'9ll Barthold, lslam Mcdeniyeli Tarihi, terctme ve iliveler: E KoPrul0' Ankara, 1963, 2. baskr, s.175; Melikoff, aynr yerlerde; Ocak, aym yerlerde.

89

Eb0 Muslim ihtilalini hazrrlarken, daha gok lranh ve Ttirk Zerdigti ve Mazdekisr unsura dayanmrgtr.rtr Eski bir Mazdekist olan Sindbad\n taraltarlannrn dnemli bir krsmr, yine Mazdekist Turkler'den oluguyordu.taT Ashnda lranh oldugu halcle, propagandasrnr MAverdrinnehir'deki Zerdtipti ve Mazdekisr Turklcr arasrnda yapttgr irgin Tilrk lAkabrnr alan lshak'rn go$u taraltarlan da Ttirklerdi.la8 Horasan'da bir isyan glkaran ve eski bir Zcrdugti olan Ustid-r Sis'i, 09 y0z bin civarrncla bir Oguz kitlesi destekliyordu.rae On iki yrl muddetle Abbasi Devleti'ne dayanabilen Mukanna'ise, butun bunlardan daha genig gaph ve stirekli bir hareket meydana getirebilmig, onun en hararetli destekleyicileri Halag Trirkleri olmugtu.lso Rdfi'b. Leys, Miver6unnehir'deki isyanrnda genig olgtide Dokuzo$uzlar ve Karluklar'dan faydalanmrgtr.r5r Nihayet sonuncu olarak Mukanna'dan da daha uzun mriddet Abbasi Devleti'ne dayanabilen Babek Hurremi ise, Azerbaycan'da tam yirmi yrla yakrn Mazdekist Turkler'den yardrm 96rmugtri.t52 Kronolojik olarak ozetlenen 9u bilgiler, VIII.-IX. yrizyrllarda Miverdtinnehir'den tA Azerbaycan'a kadar genig bir saha iginde yagayan O$uzlar, Dokuzo$uzlar, Halaglar, Karluklar ve benzeri muhtelif Tlirk zrimrelerinin ne olqtide Zerdrigtili$in ve Mazdekizm'in etkisi altrnda bulunduf,unu g6stermeye yeterlidir sanryoruz. Bu hareketlerin, dzellikle Mukanna' ve Babek hareketinin uzun yrllar Abbasi Devleti kuwetlerine bagan ile kargr koyuglannda bu savaggr Ttrrkler'in btryUk payr oldu$u
146 M6likoff, s.47-49; Ocak, aynr yerlerde.
1,17

Nizimtrlmulk, Siyasetnttme, ngr. M.A. K6ymen, Ankara, 1976, s.225-226;


Melikoff, s.55.

148 lbn'un-Nedtm, s.497; MClikoff, s,56. 149 Kopr0ltzAde, Behtagtlifin MenSe'leri, s.125; Melikoff, aynr yerde; J. H. Kramers, "Ostad-Sis", EII.

150 Abdulkahir el-Bagdadt, el-Farhbeyne'l-Frrah, n9r. M. M. Abdulhamid, Kahire (tarihsiz), s.257-258; aynca bkz. koprrrltzade, aynr yeide; Mlikoff, s.57.

l5l

Kopruluzade, aynr yerde. 152 el-Bafdadi, s.248; NizAmrllmtrlk, s.253-258; Ti.rran, ,,Babek", lA, Melikoff,
s.58.

90

aqrktrr. Oyle anlagrhyor ki, halifeligin giddetli rakip ve baskrlanna maruz kalan, lran'rn onemli merkezlerinden grkma Zerdugti ve Mazdekist liderler, kendi dinlerine mensup Turkler'in yagadr$r topraklarda rahat yuzri g0ruyorlar ve ilk frrsatta onla, rr ayaklandrrarak halifeligin otoritesini krnna teqcbbtisuncle

bulunuyorlardr. Sonuq olarak denilebilir ki, gerek Zerdugrilik gerekse Mazdckizm, Turkler iginde genip bir r.arafrarlar kirlcsi cldc cclebilmigti. Biraz mubalaSah olmakla birlikte, UstAd-r Sis'in errafina rig yriz bin Zerdugti OSuz Turku'nu toplayabilmesi, bu taraftarlar tabanrnrn ne kadar genig oldu$unu gdsterecek niteliktedir. Zerdugtilik ve Mazdekizm'in Osuzlar arasrnda mevcudiyetinin tespiti, bilhassa Anadolu agtsrndan 6nem kazanmaktadrr. Zira lslAmiyet'in kabulunden sonra da goqebe kabileler arasrnda hala kahntrlan bulunan Zerdugti ve Mazdekist etkiler, daha ziyade O$,uzlar vasrrasryla buraya nakledilmig olmahdrr. Bu nakil iginde krsmen de Halag ve Karluklar'rn payr dugunulebilir.

Maniheizm
MilAdrn III. yuzph iEinde, krsmen Orta Do$u'nun, eski Mezopotamya dinleri, Gnostisizm, Musevilik gibi muhtelif eski inanglanndan, krsmen de Budizm gibi Uzak Do$u dinlerinden olugma bir senkretizm halinde, Sasani lran'rn resmi dini Zerdtigtilige dini-sosyal bir tepki geklinde Mezoporamya'da artaya grkan Maniheizm,rs3 daha ilk zamanlannda devlet tarafrndan ve Zerdugtiler'ce mahkfim edilerek baskrlara ve takibata u$ratrlmrptr. Bunun sonucu, lran'da gizliden gizliye taraftar toplamakla birlikte, daha gok Anadolu, Suriye ve Orra Asya'da yayrlma imkinrnr bulabildi.ts Maniheist din adamlan, buralara yayrlarak propagandalanm siirdurduler. Aradan fazla bir zaman
153 Henri-Charles Peuch, LeManichtisma, Paris, 1949, s.69; aynr yazar, "Le Manichisme", Hisaoire des Religions,2, s.551.
154 A.g.e.,s.54I-547.

geqmeden, 6nce Horasan, sonra da Miveririnnehir'de ilk Maniheist topluluklar olugtu,ls5 Ancak Maniheizm'in Asya'nrn daha

VII. yrizyrhn son yrllarrnr beklernek gerckti. llk dcfa 69,1 yrhnda, DoSu Trirkistan'rn einliler tarafrndan zaptedilerek Kiggar-Ku ga-Karagar kervan yolunun meydana geliginden sonra, Maniheizm'in ein'e girdiSi goniltiyor. 732 yrhna kadar gegen mriddet igerisinde, bagkentte az qok taraltar toplayan bu yeni din, bu tarihte ein'de resmen propaganda yapmak, Ayin ve ibAdetlerini serbestge icra ve mAbed ingi etmek hakkrna sahip oldu. Bu tarihten sonra da, muhtelil zamanlarda Maniheistler Qin'e ntifuz ettiler. s Ancak eldeki bilgilerden bu donem iginde Maniheizm'in bu rilkede bagkent ve etralrndaki belli bir gevreye munhasrr kaldrSr ve arasrra hukOmetge takibe u[ratrldr$r igin, halk arasrnda genig bir tabana yayrlma firsarr bulamadr$r goruhiyor. lgte Uygurlar da henuz Ottiken'de iken Qinliler vasrrasryla Maniheizm'i tanrmrglardr. Bu defa yeni bir dine girig, gimdiye kadar olanlann bagka trirlUsri cereyan etmig, yani Maniheist propagandacrlar Uygurlar'rn yanrna gitmemigler, ama Uygur ka$anrnrn Qin'e yaptrgl bir sefer mtnaseberiyle Uygurlar Maniheizm'le temasa gelmiglerdir. Kaynaklann belirtti$ine g6re, T62 yrhnrn sonlarrna do$ru, Qin hUkumdan bir isyanr bastrrmak uzere Uygur kaSanr Bo$ti'den yardrm istemigti. 86g{r Ka$an isyanrn grktrgr Lo-yang Sehrine giderek olayr bastrrmrgtr. G69ebe geleneklerine g6re, yardrmrn kargrhsr olarak Sehrin ya$ma ettirilmesi gerekiyordu. Uygurlar buna uyarak yaSmayr gerqeklegtirdiler; fakat Otuken'e donmeyip krsa bir muddet igin orada yerlegtiler. lgte onlann bu geqici ikametleri, Maniheist misyonerlerle tanrgma ve onlann dinini o$renme firsatrnr saflamrgtr. Maniheizm'e btiyrik bir ilgi duyan ve ihtidA etmek isreyen Bogtr Ka$an ,763 yrlrnda bu dini dgretccek rahipleri de beraberine alarak OtudoSusuna yayrlabilmesi igin,
1

155 Peuch, Le Manicheisme, s.65. 156 E, chavannes-Paul Pelliot, un Traitc Mtnich&n Rctrouvd cn chinc, paris, 1912, s.182; Peuch, a.g.c., ayn yerde; aynl yarar, Lc Manichdsmr, s.5.f5.546, 92

ken'e dondii. Bdylece o, hem kendi Maniheizm'i kabul ediyor, hem de gevresindekilere kabul ettiriyordu.lsT 3n suretle yeni din, Uygur Devleti'nin resmi dini olmugtu. Yalnrz bunun ilk zamanlarda tabiatryla B6$u Ka$an ve qevresine munhasrr kaldr$r ve halka inemedigi bir gergektir.rss Bununla beraber, Maniheizm Uygur Devleti'nin resmi dini olmakla dogugundan bu yana ilk defa bir devletin deste$ini saSlamrg bulunuyordu. Nitekim Uygur hrikumdarlan, B6$tr Kaf,an'dan sonra da bu dini destekleme$e devam etmigler, hatti Qin'de yayrlmasr igin buytik gayret gdstermiglerdir, Chavannes ve Pelliot'ye gdre, 806 civannda Uygur idari qevrelerinde iyice nufuz kazanan Maniheistler, devletin elgisi srfatryla Qin'e gidiyorlar ve devlet iglerinde genig qapta sdz sahibi oluyorlardr.tse Boylece Uygurlar siyasi griglerini kullanarak Qin'de, bagkent de dahil, bazr buyuk gehirlerde yeniden Maniheizm'e propaganda ve faaliyet hakkr tanrttrrdrlar; mibedler yaptrrdrlar. Uygur baskrsr ister istemez Cin hukumdarlannr ulkelerindeki Maniheistler hakkrnda daha musamahakar dav157 Btitun bu anlatrlanlar, S0S-821 tarihleri arasrnda huk0m sirmtg bir Uygur kaganr zamanrnda dikilen meghur Karabalgasun kitabesinin Qince metniyle (bkz, Chavannes-Pelliot, s.2l,t), Uygurca bir metne dayanmaktadrr (bkz. Tekin, "Mani dininin Uygurlar tarafindan devlet dini olarak kabulu", TDAY, 1926, s.5-6). Bu konuda bUtin aragtrrmalarda yayrnlanan bilgi ve yorumlann temeli de bu iki metindir (msl. bkz. Banhold, Dersler, s.63; Grousset, IlEmpire des Steppes, s.173; lnan, Samanizm,6-7). Ayrrca B6tn Katan'rn Maniheizm'i kabulrtne dair ilgi gekici bir menkabe de tetekkUl etmigtir. Buna gdre, kagan gece gadmnda yatarken, nurlar sagarak igerl giren semavt bir krz, Ma. heizm'i ona telkin ve kabul ettirmigtir (tafsilat icin bkz. G6kalp, Tttrh Medeniy e ti Tarihi, s.7
2 -7

3).

158 lnan, s,7; Tekin, s.9. Z. Velidt Togan, Meghed Kuttiphanesi'nde bulduSu lbnul-Fakih Hemedanl'nin mufassal Kitab'ul-Buldan ntshasrna istinaden Vlll. ytrzyrlda Uygur memleketinde seyahar eden Temim b. Bahr'dan naklen 746759 arasrnda huktm s0ren ve 86g0 Katan\n selefi olan Moyungur Kagan zamanrnda Maniheizm'in mcvcut oldulunu belirtiyor (bkz. "lbn al-Fakih'in

T0rklere dair haberleri", Bcllcten, XII (1948), s.l,l). Maniheizrn'in Ttirkler


arasrnda yayrlmasrna dair bazr g6r0gler igin bkz. Bazin, "Etat des discussions

sur la penCtrarion du Bouddhismc et du Manichisnre en milicu turc",


s.229.240.
I

59 Chavanncs.Pelliot, s,215-216; Grousset,

s. I

73.

93

ranmaya zorladr.ls Ashnda Uygarlar'rn bu siyasetini, ein'in iq iglerine m{rdahale igin bir arag telikki etmek daha do[ru gibi

g6rtinriyor. Ne var ki Uygurlar\n Maniheizm'i Qin'de himaye siyaseti fazla devam etmemig, 840'lardan sonra Ottiken Devleti'nin zayrflamasryla Qinliler yeniden bu dini baskr altrna almtglardrr.tsl

Uygurlar'rn Otuken Devleti'nin yrkrhprndan bir muddet sonra Kan-su ve Tirrfan taraflanna gelerek yeni bir devlet kurduklanna ve eski dinleri Budizm'e tekrar donduklerine yukanda tcrnas edihnigti.162 Esasen Maniheizm'in kabulunden sonra halk tabakalan arasrnda Budizm'in ramamen kayboldulunu dtgtinmek yanhg olacaSr gibi, yeni kurulan Uygur Devleti'nde Maniheizm'in blisbritrin ortadan kalktr$rnr varsaymak da yanhg olacaktrr. Her iki dinin yanyana -bazan birinin, bazan otekinin azrnhk halinde- mevcut oldulunu dugtinmek daha dogru gorunuyor. Zaten aragurmalar da bunu teyid eder mahiyettedir.r63 Bu durumda A. lnan ve g. lbkin gibi bazr aragrrncrlann, Uygur halkr arasrnda Maniheizm'in pek yayrlmadr$rna dair fikirlerini kolayca kabul ermek mrimkrin olmayacaktrr. Onlann bu fikirlerini, yukanda da igaret edildigi rizere, adr gegen dinin kabul edildigi ilk yrllar iqin gegerli saymak bizce daha uyg,un olacaktrr. tladcli zatrnda, Manihcizm gibi daha do$ugunda Budizm'den etkilenen ve yayrldrSr her yerde eski inanglan kolayca kendine mal edebilen yayrlma kabiliyeti genig, senkretist bir dinin,ttr Uygurlar'da fazla yayrlmamrg olduSunu ilcri siirmek zordur. Zaten, Maniheist misyonerler de halka dinlerini kabul ettirebilmek igin daha dnce mevcut Trirkge Budist tabirleri kullanryorlardr. Hatti Maniheizm Uygurlar'da

160 Chavannes-Pelliot, s.246; Banhold, s.7l-72; Grousser, s.174; Hamilton, s.5;


Ogel,

Irirft Knltnrt, I,

103.

16l

A,g.c,, aynr yerlerde.

162 lJkz. yukanda s.55. 163 Chavannes-Pellior, s.278; Ilarthold, s.66; llamilton, s.88, not Le Manichtisme, s.516.

l,

133; peuch,

164 ltarthold, s.73; Rubcn, s.4; Peuch, s.551; aynr yazalLe Manichdisnre, s.69.

94

Adetd Budizm'e uyarlanml$tl.

165

X. yuzyrl lslAm co$rafyacrlannrn haberleri, Uygurlar iginde Maniheizm'in oldukqa yayrldr$rnr gostermektedir. lbn Hordadbih ve Kudime b. Cafer, Uygurlar'rn bir krsrnrnrn Mazcleist, bir krsmrnrn da Maniheist olduSunu;166 lbn,ul_liakih, go_ ,,Mani'nin $unun, \g-ndi tabiriyle mezhebi,'ne mensup bulundu$unu;157 Mes'fidi ise Maniheizm,in sadece Uygurlar,a mah_ sus oldu$unu kaydediyor. r6E IX. yrizyrlda Uygurlar'rn yeniden bUyuk gapta Budizm,e donmelerine ra8men Maniheizm'in, XIIL ytizyiia Mo{ollar,rn kesin darbeyi indirmelerine kadar ein Turkisianr,nda i da otsa mevcudiyerini korudu$u, fakat bu yrizyrldan iribaren artrk tamamen silinmeye yriz tuttugu anlagrlmaktadlr.r6e Buraya kadar verilmeye garrgrlan krsa tarihqeden de anlagrlacatr uzere, lran'rn bu dikkate $ayan dininin genelde UyiurIar'da hatr' sayrlrr bir yaygrnhga sahip oldugu-ve vrrr. iti"zyrlrn ikinci yansrndan itibaren hig olmazsa xlII. ynzyila-kai"r varhsrnr muhafaza ettigi sonucuna varmak icabediyor. Begytiz yrlhk bu fevkalade uzun mriddet iginde Maniheizm,in Uyiur_ lar tizerinde gok koklli ve derin etkileri, 6zellikle iqtimai ve kulturel alanda hisrl ettisi onemli desigiklikler olacagr tabiidir. $irphesiz ilk zamanlarda et yiycn gogcbc ve savi5Er bir toplumun, et yemeyi ve adam 6ldormeyi yasaklayan bu gehirli dinine ahgmasr pek kolay olmamrgtrr. Bununla uirtikte Ti3,lerden 840'lara kadarki 80 yrla yakrn bir zaman, onlara yeterli ahgkanhsr az gok saglamrg olmarrdrr. Zira bu mticrdet icincre
165 Barthold, s.73-74. 166 cl-Mesdlift vel-Memalih, ngr. de Goeje, Leiden, lgg9, s.20-21; Kitabur-Harac (aynr eser iqinde), s.312. Bu yazarlar, Maniheist karprhgr zindih ue zendiltha kelimesini kullanmaktadrrlar.

167 Kitabu'l'Buldan (muhtasar nirsha) ngr. de Goeje, Leiden, 18g5, s.329; yazma mufassal nushadan naklen Togan, "lbn al-ra[ih,in T'rklere dair haberleri", s.l3; Yakut'ul'ilamevr, Mu'ccmur-Burdan n$r. L' w0srenlcrd, r-eipzig, ltr66, r,
rt40.

168 MurAcu'z-Zeheb nsr. M. M. Abdulhamid, Kahire, 1964,l,l3l_132. 169 Pcuch, I.e Manichtisme, s.546-547 .

Uygurlar, Maniheizm aracrlr$ryla lran'rn eski yriksek kulturunu daha yakrndan tanlma firsatrnr bulmuglar, So$d yazrsrnr ve bu yazryla yazrlmrp dini edebiyatr kabullenmigler, giderek yerlegik hayata gegip zamanla yuksek bir kriltur seviyesine ulagmrglardrr. Hatta bazr aragtrncrlara gore, XIIL ytizyrla kadar oteki Turk ve Mogol kavimlerinin terbiyecisi olmuglardrr.rT0 Meseleyi bu muspet cepheden almayanlar da vardrr. Daha o devirlerde bazr lsl6m kaynaklannda, Uygurlar'rn Maniheizrn'e girdikten sonra zindeliklerini ve savaggrhklannr yitirdiklerini dile getiren satrrlara rastlanmaktadrr.lTl Bu mtigahede bir dereceye kadar doiru olsa bile, gergekte Uygurlar'rn Budizm sayesinde oldugu kadar Maniheizm sayesinde de devirlerinde yuksek bir medeniyet seviyesine ulagtrklannr gdzden uzak tutmamahdrr. Budizm doneminden oldu$u gibi, Maniheizm d6neminden de Uygurlar'dan hatrn sayrlrr bir metin koleksiyonu kalmrgtrr. Sotd alfabesiyle Uygurca yazrlmrg bu metinler, birtakrm ilAhi ve dualar, inang esaslan 6$reten kitaplardan ibaret olup sade dil aqrsrndan defil, Maniheizm'in Orta Asya'da aldr$r gekli belgelemesi itibariyle de ayn bir 6nem tagrmaktadrr.tT2 Maniheizm'in Uygurlar'da ne olgude koklu etkiler brraktr$nr anlamak igin, yukanda bahsedilen Bdf,ri Ka$an\n dine girig menkabesiyle, C0veyni tarafindan kaydedilen menge' efsdnesine bakmak yeterlidir. Her ikisinde de Maniheizm'in ana unsuru olan nur (rgrk) motifinin ne kadar kuwetle vurgulandrf,rnr gormemek mtmkun de!,ildir. t73
170 Hamilton, s.6; Ogel, filrh Kuh0ni, l, 98-99.

I7l

Meseli Cihiz, Uygurlar'rn Maniheizm'e girdikten sonra, eskiden hep yendikleri Karluklar'a devamh maglup olduklannr ileri srirmektedir (bkz. Barthold, s.69). Barthold bu iddiayr dolru bulmaz (bl<2. a.g.e., s.70-71).

172 Kdpnilrizidc, Trirft Edcbivau larihi, lsranbul, 1926, s.,17 vd; Tekin, t./ygur l:<ltbiyauun Mtsclcleri; s.39-48; ltourbaci, s.l9-20 vd; Pcuch, s.547-551. Uygurlar'daki bu Maniheist edebiyat malsullerini daha qok Von Le Coq, Radloff ve W Bang ile birlikre yayrnlamrgtrr. Aynca Maniheist ddnem Uygur sanarr iqin yine E. Esin'in, Antecedents anilDevclopment'ine bakrlmahdrr. 173 Menge'efsinesinin metni iqin bkz. Girveynt, I, 55.56; aynca 5unlara da bakr. labilir: Orhun, Tntrh Etslnaleri, lstanbul, 19,t3, s.2l; 6gel, Uygurlar\n Menge, 96

Burada bizi ilgilendiren ise, Maniheizrn'in bu kuwetli etkisinin Anadolu'ya da goElerle intikal edip etmedigi meselesidir ki, bu grighi tesirlerin gdgler vasrrasryla Anadolu'|a hgrndrsr'a ve bazr Turk tarikarlannrn tegekkriltindeki onemii payrna da bu hususu t_eyid konusunda onemli sayrlabirecek sonuglara
ulagm6lardrr.tTs

iaktiyle F Kop^ilu dikkati gekmig,lTa daha sonraki aragtrrmalar

Hrristiyanhk
Ashnda pek fazla bir yekon tutmayan ve gurada burada tek tek riviyerler halinde rasrlanan kayrtlar, az da olsa muhtelif deviryanhgr kabul ettiklerini gosreriyor. Bu Hriistiyanrrk, ortodoksluk mezhebine tepki olarak dofan Nestorilik gerqevesinde

lerde orra Asya'da bazr ktiquk Turk toplulukla.nrn Hrristi-

Hrristiyanhktrr. yrhnda toplanan uguncu Efes Konsili'nde sapkrnhkla .-132 (herezi) itham edilen lstanbul patrifi Nesrorius'un fikirleri etEJsdnesi, DICFD, VII;2 (1948), s.2O_22; Roux, Faune, s.360-362, 356_366. (Bu efsdnenin Maniheist etkilerle ilgisinin mtnakapasr igin dzellikle son ikisi, ne bagvurmahdrr).

bir

l7'l

Banhold-K6pruhi, Isram Medeniyeti rarihi,s.gg vd. K6prurn burada bir 6rnek olarak Bekta5iligin temel prensiplerinden "erin, dilin ve berin muhafazasr,, kaidesini ele atmr5trr, ki, bunun gergekten Maniheizm'deki -a!rza, ele ve bele mohfir" geklinde ifade edirebirecek oran fiq muhir prensibinden ba5t<asr orrnadr{r g6r0luyor. Ug mrihiir prensibi hakkrnda bkz. pcuch, s.g9-90.

175 Meselil K6prulu, sivas taraflarrna yerregen uygurrar'rn, bir sava5 esnisrnda on bin srlvari grkaracak kadar kalabarrk oldullarrnr bclirtiyor irrr.r. rrrurul, s.89). I. Mlikoff da bir yazrsrnda Anadolu'da, Mdverairnnehir, Harezm ve Horasan'dan gelen hen0z lr{trsluman olmamrg Uygurlar bulundulunu gdstererek Divan u Lagatir-Trrlr.e "Maniheist" manasrna kullanrlan
"Recherches sur I'rslam popuraire au si0cre de Mevrana", Scvinci (lll. Uluslararasr Mevrana semineri Birdirileri),

nin, Anadolu'daki bazr Ttrrkrer igin Mevrana tarafrndan T0rkge giirlerinde tckrarlandrgrnr, hunun Uygurlarb rchnihtc buruncrufuru gostcrmi5tir (bkz.

rar kelirnesi-

Iieilanai,

vogo^o

214). Haddi zarrnda x[1. ynzyrl Anadolusunda hcnuz Maniheisr Ttirk ztimrelerinin bulundulunu gosteren bazr bagka kayltlar da varclrr (rnsl. bkz, Tu. ran, "selquklu T0rkiyesi Din Tarihine Ait Bir ikynak", Fuai! ioprt/uinnoganr, lstanbul, 1953, merin krsmr w.53b-54a.

Ankara, rszs,

,)rr-

rafrnda tetekkul eden Nest0rtlik, krsa zamanda taraftar toplarnaya ytlz tuttu.r75 Bundan gekinen Bizans htikfimeti, bu yerri rnezhep mensuplannr Siddetli takibat ve cezAlara u$ratmaya llapladr. Bnttlirr, ltispcten kontrol ve takibattan uzrk olart Do$u ve Guney-Do$u Arradolu tarallartna kaqtrlar. Fakat lnrparal'or Zenon devrinde (435-457) bu takibat ve baskrlar srklagtnca, belirtilen yerlerde de bannam az hale gelen Nest0riler, lran topraklanna gegtiler.l77 Bizans'la olan surekli mucadeleleri strasrnda, nihayet ellerine onemli bir koz gegirdikleri duguncesiyle hareket eden Sasani hukrimdarlan, Nest0riler'e btiyuk bir husnu kabul gostererek kendilerine resmen destek oldular. Bu sayede mezhep krsa zarnanda lran'da dahi yayrlma istidadrnda olduf,unu gdsterdi.t78 Hatta Merv'de bir de piskoposluk meydana getirilmiSti.r7e 644 yrhna dolru yazrlmrS bir Sriryani kroni$inin verditi bilgiye gore, bu stralarda Merv metropoliti olan Elie'nin gayretiyle, MAverdrlnnehir'in lran srnrrlanna yakrn taraflannda bir kisrm Turkler, Hrristiyanh$ kabul etmiSlerdi'rs Bununla beraber, Sasaniler dewinin sonlannda, yani VII. yrizplda Hrristiyanhfirn Orta Asya'da ve bu arada Tiirkler arastnda nastl ve ne derece yayrldrlrna dair yeterli bir fikre sahip de$iliz.l8r VI.-VIlI. yuzyrlda Krrgtzlar'da da bir miktar Hrristiyan olabilece$i tahmin ediliyorsa da,tu bu kesin detildir. VIll. yuzyrlda Uygurlar iginde, Budistler ve Maniheistler kadar olmasa bile, biraz Nestorl mevcut oldu$unu biliyoruz. Bu yuzyrlda lslam ordulart arttk Orta Asya'da ilerlemeye baglamrglardr. Sasani lmparatorlu$u'nun yrkrlmastndan sonra,
176 Msl. bkz. Steven Runcinran, l-a Civilisation Byzdnainc, Paris, 1952, s.33, 177 A.g.e.,s,120-l2l; Louis Brehier, Vie etmortdeByzance, Paris, 1969' s'28'
I

78 Rurrcirnan.

s. I 20- I 2

I ; Blochct.

Ttrh Kavimlcri...'

s. I

29' I 30.

I 79 Barthold, lfrrisriyanlrk, s,58.

180 Nau, s.452.

l8l

llu konucla

gu escre bakrlabilir: tlerthotd Spuler, "Die Nestorianischc Kirche", Handbuclr des Orientalistih VIII.

182 llsin, 'fiirh Killt(tr larilri, s.135. 98

lran'a hakim olan Araplar, Emevl d6nernine rastlayan bu devirde burada hayli fetihler yapmrglardr. lran'da ve burada bulunan Nest0riler, krmen lslamiyet'e yakrn inanglan sebebiyle Araplar tarafrndan musamaha ile kar5rlanryorlardr. lgrc bu rnrtsanraha ortatnr sayesinde lslam ordulanntn buralara gclrncsinden sonra da Nest0riler faaliyetlerine devam edebildiler. 781 yrhnda Nest0ri Patri$i I. Timotheus'un propagandalan Uygurlar'a kadar ulagabildi. Nest0ri kaynaklan, patri[in Turkler'in hukumdanm Hrristiyanh$a srndrrdr$rnr ve onun aracrh$ryla bir krmrnrn putperestligi (muhtemelen Budizm ve Maniheizm'i) terkederek gergek iman yoluna girdigini kaydediyorlar. Haui bu kaynaklara gore, hrikrimdar kendi trlkesinde de bir metropolitlik kurulmasrnr istemigtir. t 83 Bu kayrtlarda her ne kadar bahsi gegen Ttirkler'in ve hriktimdarlannrn adr agrk zikredilmiyorsa da, Trirkler'in Uygurlar, hukumdann ise 780'de Bogu Kagian'r 6ldtirerek yerine geqen ve Alp Kutluk Bilge Ka$an unvanrnl alan Tarkan oldutu kuwetle ileri sorulmektedir.ts Ancak Nest0rilisin Uygurlar arasrndaki yaygrnhk derecesini ve kahg muddetini belirleyecek herhangi bir malomata rastlanmryor, Aynca, Suyab harabelerinde bulunan VIII. yuzyrldan kalma kilise ve Hrristiyan mezarhsr kahntrlanna bakrlarak bunlann Karluklar'a ait oldutu, dolayrsryla onlann da belli dlqride Hrristiyanhga meylettikleri bildirilmektedir. t 85 Bazr Arap ve Fars kaynaklan yukanda adlan zikredilen Trirk topluluklannrn haricinde bagka TOrk zumrelerinin de Nest0rilif,e gegtitini belirtiyorlar. Meseli VIL-VIIL yuzyrlda Kmm ve Kalkasya dolaylannda ya$yan Hazar Ttirkleri araslnda dahi Hrristiyanhf,rn mevcudiyeti anlagrhyor. rs Zekeriyya

183 Nau, s.453-454; ayrrca bkz. Banhold, Htistiyanhh, s.64; aynr yazar, Tflrhlstan, s.,179-481; Tekin, Manl Dlninin..., s.9. 184 Tekin, aynr yerdc. 185 Esirr, aynr yerde. 186 Mes'0dt, I, 178-179t el-lstahrt, Kltab'u Mcsdllht'l-Mcilalih nsr. clc Gocjc, Leiden, 1927, s.220; ayrrca bkz. Rasonyi, s.l16.

Kazvini, Buyuk Selquklular'a tebi bazr O$uz boylannrn, mezhep adr vermeksizin Hrristiyan olduklannr soyler.l87 Barthold da, Of,uzlar'dan bagka Qigiller'in iginde de Hrristiyan olanlann bulunduSunu soylemektedir. rs Bu krsa agrklama, Orta Asya Turkleri'nde lsldm oncesi ddnemde Hrristiyanh$rn varhsrnr ortaya koyuyor. Bununla birlikte, bu dinin higbir zaman Budizm, Maniheizm, Zerdrigtilik ve Mazdekizm olqtstrnde kitlelere mal olmadrgrnr da gormek gerekiyor. Hrristiyanhgrn Ttirkler'de kitleler halinde raSbet gordugti asrl saha, DoSu Avrupa ve Balkanlar'drr. Anadolu'ya intikal eden Hrristiyan TOrk nrifusunu tegkil etmesi bakrmrndan asrl bizi ilgilendirenler, bu sahalarda yagayan Turkler'dir. Bunlann Pegeneklcr, Uzlar (Ofuzlar), Kumanlar'dan (Krpgak ve Kun) ibaret olduklannr biliyoruz. Bu riq gurubun DoSu Avrupa topraklarrna gdgti birbirleriyle alakadardrr,l8e Pegenekler IX. yuzyrhn ortalarrnda, Volga dolaylanndan Karadeniz'in kuzeyine, oradan da Bizans srnrrlanna kadar gelip yerlegmiplerdi.rs Bunlar bir muddet sonra Bizans'rn hizmetine girerek Hrristiyanhlr kabullendiler.rer Uzlar da onlann peginden Bizans srnrrlanna gelmiglerdi. Bunlar, Volga otesi OSuzlan'nrn bir bolumunu tegkil ediyorlardr.le2 Bizanshlar tarafindan
187 Kazvinl, AsAru'l-Bilad, npr. E Wusrenfeld, Leipzig, 1848, s.39,1. Togan'a g6re, Kazvinl'nin bu haberi dofru deSildir. CUnkri, m0ellif ya XlI.-XllL yrizyrllarda gimdiki Gtney Rusya, Ukrayna ve Balkanlar'da bulunan Oluzlar ve Krpgaklar arasrndaki Hrristiyanlan eski Oluzlarla kanstrrmr$ ya da verdigi haber uydurmadrr (bkz. "Oluzlann llrristiyanhgr Mcselesine Ait", fM. lt (1927),
s.66-67).

188 Barthold, s.8l-96. 189 Hrristiyan olan bu Tirrk kavimleri hakkrnda yaprtmrg oldukCa gok aragtrrma vardrr. Bu arada gunlara bakrlabilir: Vasiliev, Histoirc de I'Empire Byzantin, paris, 1969, 2 cih; A. Nirnct Kurar, Pegeneh farihi, lstanbul, 1937; Rasonyi, ..Turrir ll;rvzasr'ntla Kurnanlar", Bcllctcn, llt (1939), s.401-.122; aynyazar,'larihtc T tt r hltth, s. I 30- I 55 ; Ku rat, I V-XVII l. Y trzy ill arila Karadeni z Kuze y i nilehl'[ ti rh Kavimleri ve Devletleri, Ankara, 1972. 190 Msl. bkz. liogan, Girll, s.l58l Rasonyi, s.130 vd.

l9l
100

Togan, s.158.

192 Rasonyi, s.lj2.

Kumanlar olarak zikredilen Krpgak ve Kunlar ise, Do$u Avrupa'da Uzlar'la aynr devirde gorunmuglerdi.re3 Bunlann da Balkanlar'a indikten sonra Hrristiyanh$a gegrikleri anlagrhyor. Nitekim Mervezi, Kunlar\n Nestfiri olduklannr kaydediyor. I ea Her halukdrda bu Turk zrimrelerinin zaman zaman Bizans'ln hizmetine girdikleri ve Bizans ordusunda parah asker olarak kullanrldrklarr gorultiyor.les Bu Hrristiyan Turkler'in l07I'deki Malazgirt Savagr. srrasrnda Btiyrik Selquklular saftna katrldrklan bilinen gergeklerdendir. ls Bizans topraklann da yagayan bu Hrristiyan Turkler'in, Anadolu Selguklu ddneminde bu larafa gegip ihtidA errikleri de bilinmekrcclir.teT Dolayrsryla Anadolu'ya intikal eden Trirk ntifusu iginde Orta Asya menge'li Hrristiyanlann azhfrna kargrhk, Pegenek, Uz ve Kumanlar gibi, Hrristiyan olduklan halde Bizans kanahyla Anadolu Selguklu topraklanna gegen Ttirk unsurunun daha fazla bir yekOn tuttutunu unutmamak gerekir.

Musevilik
Eldeki tarihi kayrtlara gdre, Musevili{i resmi din olarak kabul eden tek Turk devleti, Hazarlar'rnkidir. VII.-IX. yuzyrllarda DoSu Avrupa sahasrnda ilk muntazam Tirrk devletini kurmug olan Hazarlar, daha dnceleri Hun lmparalorlufu'na rAbi idiler. Bunlann, Attili'nrn zamanrnda aga$r Volga boylannda yagadrklan gonihiyor.les Bunlar VII. yozyrlda lran'dan Kafkasya'yr da zaptetmigler ve iyice kuwetlenerek X. yirzyrlda bile Abbasi193 Togan, s,159; Rasonyi, s.138 vd. 194 Mervezl, s.18.
195 Anadotu'da bunlardan baska daha ilk istila devrinden beri Bizans hizmetinc girmlg Trirkler de vardr. Aynca, lstanbul'un l2O.lte Litinler tarafrndan iggalinden sonra, lznik Rum lmparatorlufu da Balkanlar'dan bir krsrm Hrrisriyan

Tirrk n0fusunu getirip Anadolu'da Rum-Trlrk srnrr boylannl yerlegrirrnigri (bkz. Koprult, Kurulus, s.9l-92). 196 Mrl. bk. Togrn, r.158,
197 Msl. bkz. lirran, CihanHAhtuiyeri,

ll,

187.

198 Kurat, "Dotu Avrupa T0rk Kavim ve Devlerleri,, IDEK, s,743.

10r

ler'e ve Bizanshlar'a kargr kendilerini koruyabilmiglerdir.ree

llk

Once $amanizm'e mensup,olan Hazarlar'ln, Bizans

lm-

paratorlu$u'nda takibat ve baskrlara u$rayan YahOdiler'in gelmesi sonucu baglayan yogun propagandalan takibcn VIII. ytizyrlda MuseviliSi ranrdrklarr anlagrhnnktadrr. Mcs'0di, sdz konusu yiizyrlda HArun Regid'in halifeligi zamanrnda Bizans topraklannda Hrristiyanh$r kabule zorlandrklan igin kagan Yahtrdiler'in Hazar hakanrnr Musevilif, e soktuklann r y azar.zoo Ancak Museviligin srrf hrikumdar ve qevresine mrinhasrr kaldrtr, higbir zaman halk tabakasrna yayrlamadr$r gortiluyor. Zira butun haberler, Hazar halklannrn buyuk go$unlu[unun hala $amanist veya Hrristiyan kaldr$rnr, bir mtiddet sonra da aralannda Mtislumanh$n yayrldr$nr belirtmekte birlegmektedir.2ol

Bununla birlikte, Hazar Devleti Musevlli$i sonuna kaclar resmen korumugtur. Oyle ki, bir.rivAyete g6re, Mrisluman devletlerin birinde bir havranrn yrkrldrsr haberini igiten Hazar huknmdan, 922 tarihinde ltil gehrindeki bir cAmiin minaresini yrktrrmrgtr.2o2 Eger bu riviyet doSruysa, Hazar huktrmdannln son derece mutaassrp bir Musevi olduSunu gostermesi agrsrndan dikkate deSer. Tarih kaynaklan, Anadolu'nun Torkler tarafindan fethinden sonra buraya herhangi bir Musevi Ttrrk ntifusunun yerleqti$inden s6z etmiyorsa da, gok az da olsa bir miktar Hazar Turku'ntrn yerlegmig olabilecef,i ihtimal dahilindedir.2o3

I99 Rasonyi, s.114. Hazarlar hakkrnda genig bilgi igin yukarrdaki notlarda zikredilenlerden balka dzellikle bkz. D. M. Dunlop, History oJ the lcwtsh Khazars, Princeton, 1955; Ogel, IslAmiyct'ten Once Tnrh Knlnr Tarihi, Ankara, 1962,
s.223-238.

200 Mcs'0dt, I, 178-1791 llurrhold, I)ersler, s,85.87; KoprulurAde, Iurh Tarih.i Di.
ntsi, s.40; Turan, l, 69-70.

201 Mes'odl, aynr yerde; lbn Rusta, s.l3; el-lstahrt, s.221; anca bkz. Barthold, s.87; fbgan, s.l0l; luran, 1,70-72; Rasonyi, s.ll5-116. 202 Barthold, s.87. 203 Turan, Sclcuhlular Tarihi vc Ttrh-lsl[m Meileniyeti, Ankara, 1965, s.264. 102

Putperest ve Hlristlyan Anadolu

Kllltiirii

Trirkler'in lslamiyet'i kab0l etmeden, dolayrsryla Anadolu'ya gelmeden ewel Orta Asya'daki tarihleri boyunca etkisi altrnda l<alclrl<lirrr il<i biiytil< knlttir chiresirri, yrrl<irrr<lir irq.rl<lirrrrrrlya r,llrprlclrSr tlzcrc, $irr vc lran l<tilttir cllirt:leri lrfkil r:trrrr:ktc, br-ura ilAvc olarak l<rsmcn de belirli qevrelere urr.inhasrr kalarr Hrristiyan ve Musevi kultriru bahis konusu olmaktadrr. Orta Asya'da Turkler'in kendi kulturleri temelde varhfrnr korumug, fakat belli olqude igaret edilen etkilerle beslenmigtir. X. ytizyrlda kitleler halinde lslamlagma baglamq, bagta Oguzlar olmak tizere muhtelif Turk zumreleri bu yeni ve tamamen de$igik mahiyetteki dinin kultur qerqevesine dahil olmuglardrr. Yalnrz burada unutmamak gerekir ki, Turkler lslam kulturunu, kendi oz krilttirleriyle yoSrulmug lran ve Cin (Budist) kulturunun etkilcrini almrg olarak tanrmrglardrr. lgte Turkler, boyle bir kultrir ortaml iqinde olduklan halde Xl. yuzyrldan itibaren Anadolu'ya adrm atmrglardr. E Koprtilu'ntin vaktiyle belirttisi tizere, yerlegik hayatr goktan benimsemig olan gehirli ve krsmen de koylu Turkler, koklu bir lsldm ktiltriru almrg olarak yeni memleketlerine yerlegmiglerdi. G6qebeligi henuz surdtirenler ve krsmen koyluler ise, genel planda lslami bir cild altrnda yine eski kulturlerini ve inanglannr
koruyorlardr. Bu ikili sosyal ve kulturel yapr iqerisinde Anadolu'ya gelen Turkler, bu defa da yerlegtikleri bu yeni ulkenin kulttir ve inanq ortaml ile temasa geetiler. Anadolu, Roma hAkimiyeti doneminden 6nce ve bu hAkimiyet esnasrnda, ilk qaflann binlerce yrl koklegmig, yerli, Grek, Pers ve ozellikle Mczopotamya kulturlerinin def,igik etkileriyle geligerek kendisine has bir biqim almq, ileri seviyede putperest kultur ya$ayan bir ulkeydi. Bu ulke Do$u Rorna (Bizans) lmparatorlu$u yonetirnine gegti$i zarnan, qoktan beri Hrrisriyanlr$rn etkisine girmig bulunuyordu. Buna ra$men, imparatorluSun resmi mezhebi haline gelen Ortodoksluk, henoz tam anlamryla Anadolu'nun en hucrA kogelerine kadar n0fuz cdebilmig de$ildi. Bizans lmpa103

ratorlugu'nun cn kudretli devresi igindc kalan VL yuzyrlda bile, halk arasrnda Hrristiyanhk putperest kulturu altedememig, ancak sathi bir cili meydana getirebilmigti. Memlekette hala cski qa$larrn rnuhtelif ilf,hlanna tapan gergck putpcrcstlcr nrevcut oldufiu gibi, s6zde Hrristiyan ohnuglar iqin de Hrristiyanhk, basit bir Hz. lsa inancr ve yozlagmrg bir teslis (Trinite) sisteminden bagka bir gey ifade etmiyordu. Bunlar eski ildhlara olan inanqlannr, krsaca putperest kUltleri Hrristiyanlrta uydurmak s0retiyle surduniyorlardr.2u Boylece yirzyrllar boyunca yavag yavaS HrristiyanhSa geqmeye devam eden Anadolu'da, bu srireq iqinde putperest kultlerden kalma pek gok inang, ddet, gelenek ve dinl merAsim Hrristiyanhga girdi. Memleketin CeEitli yerlerinde misyonerlik yapan rahipler ancak, bunlan degigik kahplara sokarak yorumlapp kabullenmek gartryla Hrristiyanhsr yayabileceklerini anladrlar.zos Bu tutum, putperest kUltlerle Hrristiyanh$rn kangrmrndan meydana gelen bir qegit senkretik halk Hrristiyanhg dogurdu. Bu arada, daha onceden gelmig Zerdrigtiler'in, htikfimet takibinden kaqan lranlr Maniheist ve Mazdekist zumrelerin, rahiplerin bu populer, hererodoks Anadolu Hrristiyanh$r'nrn olugumundaki katkrlannr da mutlaka unutmamak gerekir.26 Zerdtigtiler burada daha eskiden beri faaliyette bulunuyorlardr. ll. yrizyrlda, menge' itibariyle Suriyeli biri olan Marcion, ZcrdUgtilik'tcl<i iyilil< vc k<trtiltik prcnsibini l lrristiyanhfa uygulayarak Anadolu'da dualist bir mezhep ve bagrmsrz bir kilise kurdu.207 Aynr yrizyrlda Bardesan adrnda bir bagkasr, merkez
204 Msl. bkz. G. Osrrogorsky, Histoire del'EtatByzantin,paris, 1969, s.76-17;Jacques Jarry Htrtsie et Factions ilans l'Empirc Byzantin ilu Vle au VIIII Sitcles,
Le C-aire 1968, s.154-155.

205 A,g.e.. s.155.


2O6 I'cuch, L.t Manldftlsure, s.64-65; ltuncirnalr, Lc Mantchets,ne Mcditval, Paris, 1949, s.l0 vd; Jarry, s.136-337.

207 lluncinrau, s.14-16. lslern mezhepler rarihi (hereziografi) kaynaklanndn elMarhylntyye adryla geqen mezhep, igte bu Marcion (veya Markiyon)un kur_ dufu rnezhcptcrr haikirsr def,ildir (msl. bkz. .M. Abdtilkertm ca-gchrisrinr, cl-

Milrl vch-Niftal, n5r. M, Seyyld Ktlrrnt, Kalrlrc llSl/196t,1,212-25)),


104

bagl<a rrcrcrodoks mezhebi yayma imk6nrnr buldu.208 Burada asrl Maniheizm'in rohinden bahsetmek gerekir. yalnrz Anadolu populer Hrristiyanhsr rizerinde de$il, Orta Do$u lslam heterodoks yaprlanmalan iginde de aynr 6nemri etkilere sahip bulunan bu dualist lran dini, lII. ytizyrla kadar Do$u Anadolu'da kOkhi bir gekilde Hrristiyanhga ntifuz etmeyi bagardr. Bu dine dayah olarak vIII. yuzyrlda samosarh paur adrncla birinin kurdu$u Paulisyanizm mezhebi, yeni bir heterodoks akrm^olarak ortaya grktr ve krsa zamanda pek qok taraftar topladr.2m Bizans hok0metince hayli srkrgtrrrlmasrna, baskr ve takibat altrna ahnmasrna rafmen, bir t0rlu ortadan kaldrrrlamayan bu mezhep mensuplannrn qo[u, lX. nizyrlda Balkanlar'a surgun edildi ve orada Bogomilizm'in do$uguna onculuk et[i.210 IX. ytizyrlda yine Maniheizm'in tesiriyle, Van G6hi'nun kuTeyindeki Aladag civannda g6rundtigu iqin bu dafrn Ermenice adr olan Thondrak'a nispetle Thondrakilik denilen bir bagka mezhep tegekkul erri.211 Butun bunlar Anadolu Hrristiyanhgnr detigik cephelerden ve deSigik gekillerde erkiledi. Qok genel hatlanyla anlatrlmaya gahgrlan butun bu dini hareketler g6steriyor ki, Anadolu'da Hrrisriyanhk yalnrz yerli putperest kUltlerle de$il, lran kriltrir ve inanglanyla da nificadele etmek zorunda kalmrg ve bttUn bunlar, Turk Oncesi Anadolu l<riltririlnrin vc bu arada dini inang vc gclcrreklcrinin olugmasrnda kendilerine g6re birer paya sahip olmuglardrr. Trirkler XI. yrizyrldan itibaren peyderpey buraya yerlegmeye bagladrklannda, igte boyle bir kultur ve inanq ortamryla hagrr negir olmak durumunda idiler. Anadolu Selguklu Devleti'nin, daha kurulug yrllanndan baglayarak g6qlerle gelen Turk nrifusunu hayat tarzlanna g6re
208 Runciman, s.20 vd.
209 Aynr sckildc, yine belirlilcn lslarn kaynnklnrrnda llavlal,t anrlan meahep te bu Paulisyenler'dir,

urfa olmak uzcrc yine Zerdrigtilise clayalr bir

vcyl llcyAliha

aclryla

210 A.g.e., s.37-47; Peuch, s.630 vd; Ostrogorsky, s.295-296.

2l

llurrclnran. s,51.58, 105

Dogu ve Orta Anadolu'da de[igik yerlere isk6n ettigi mal0mdur.212 Turkler buralarda, fetihlerden Onceki yo!,unlukta olmamakla beraber, yine de 6nemli miktarda gayri Mrislim ahdli ile kargrlagtrlar. XlIl. yuzyrlda bile, uzun zamandrr yerlegik ve 96qebe Turk niifusuyla dolan Orta Anadolu'da, bagta Konya olmak Uzere, Kayseri, Sivas gibi buyUk gehirlerde hatrn sayrhr bir gayri Muslim halk bulunuyordu. Mrislumanlar ve gayri Muslimler, ayn mahallelerde oturmalanna raSmen, gok yakrn bir munasebet iginde.yagryorlardr. Gayri Mtrslimler kendi dinlerine, mibedlerine, gelcneklerine sahiplendi ve diledikleri gibi yagantrlanna devam ediyorlardr.2l3 Birlikte ya$amanln sonucu olarak Turkler Rumca vc Ermenice'yi, Rumlar ve Ermeniler Turkqe'yi oSrenmiglerdi.2r4 Ttrk ve Bizans huktrmetleri arasrndaki Earprgmalar bu mtinasebetleri etkilemiyor, halk normal yagantrsrnr surduruyordu.2ts Hatti bizzat Selguklu hanedanrnda olduf,u gibi, halk arasrnda da gayri Muslimlerden krz alanlar hiq de kuqumsenecek nispette def,ildi.2r6 Btiyuk gehirlerde bazr tasavvuf qevrelerinin gayri Miislimlerle yakrn mtinasebetler geligtirdikleri goriiluyordu.2rT
212 Turklerin Anadolu'yu iskAnr, cesitli etnik gruplarrn durumu ve devletin bu konudaki politikasr iqin O. Turan'rn Cihan Hdhinriyeti'ndeki makaleleri ile Selcuhlular Zamantnda Tilrhiye'sine (lstanbul, l97l)l C. Cahen'in I-aTurquic Pre-Ottoman isimli kitabryla (lstanbul-Paris 1988), bilhassa gu makalelerine bakrlmahdrr: "l-a Premire Pnetration Turque en Asie Mineure", Byzantion, Xvltl (1948); "Les Tribus Turques dAsie Occidentale Pendant la Priode Seldjoukidc", WZKM,l..l (1948-1952); "Le Probltme Ethnique en Anatolie", CHM, lt2 (195.1); "Seldjoukldes, 'lirrcomans et Allernands au 'lcnrps dc la Troisitme Croisade", WZKM, LVI ( 1960). 213 Msl. bkz. K6prirl0, Kurulug, s.t08 vdl Paul Wittek, Osmanlt lmparatorlu$u'nun Kurulugu, terciime G. Yalter, BauDilluindc Osmanlt Tarilileri,lstanbul, l97l, s.29: Tirgan, Giris, s.209; Mustafn Akda(, l'dlilrlyc'nin lhtlsadt vc lc(inrdr
Tarihi,

lstanbul,l974,2. baskr, l, l4-15.

21,f K6prolrr, s.ll0. 215 Cahen, I.aTurquie, s.210; Akda!,1,98-99 vd. 216 Wittek, s,29; Kopr0lu, s.l10. 217 Ahmrd EflAkt Mevlan!'nrn bu tip faaliyetlerinden srk srk bahseder (bkz. Mcalh$ al-Arifin, I, 137,273,274 vs.); aynca Hacr Bekrag-r Veli'nin de bu cesir frnliyrrlcrinin bulundugunu gdr0yoruz (bkz. Mcndhrb-HBV, s.l l, 23, 24). 106

Aynr durum, Selguklu-Bizans ug mlntrkalannda dahi mtigahede olunmaktadr. Muslim ve gayri Muslim ahali genellikle askeri gatqmalann drgrnda kaldrklan iqin, Trirk topraklarrnda gayri muslimlere, Bizans topraklannda Muslumanlar'a tesaduf olunabilmektedir.2l8 GoruldUgri gibi, hem uzun zamandan beri Selquklu hAkimiyeti altlnda bulunan Orta Anadolu'da, hem de durmadan de$igen uC mrntrkalannda Mtislim ve gayri Mtislim ahili devamh temas halindedir. Bunun sonucu birtakrm ihtidAlann vuk0 buldu$unu tahmin etmek zor de$ildir. Bunlann hiq guphesiz siydsi, iqtimdi ve iktisadi sebepleri olabileceSi gibi srrl dini sebeplerle de meydana gelebilecekleri tabiidir. Selquklu hirkometi zorla Muslumanla5tlrma yoluna gitmemigtir.2re Selguklu devrine ait argiv belgeleri olmadrlrndan ve qa$dag kroniklerin de bu meseleye ait yeterli malzemeyi sa$lamamasr yuztinden ihtidAlarla ilgili bilgilerimiz yetersizdir. Buna ragmen az gok bir fikre sahip olmak mumkundur. Her geyden ewel, devrin Hrristiyan ve Mrisluman kaynaklannrn kitleler halinde ihtidAlardan soz etmediklerini biliyoruz. Bunlarda ancak tek tek bazr ihtidn olaylanna rastlanabilmektedir.220 Buna aldanarak Selquklu dewi Anadohi'sundaki buttin ihtida olaylannr kaynaklarda zikredilenlerden ibaret saymak, yahut kaynaklara yanslmamrg ihtidilann bulunamayacalrnr dugunmek do$ru olamaz. Zira bu kaynaklann qoSu huktrmet gewelerinde yazrldrklan igin siyisi hriviyeti bulunan olaylara atrrhk verip 6tekileri ihmal ettikleri bir gerqektir. lgte evliyA menlkrbnimeleri bu ihtidAlar konnsunda da deXIll. ynzyrl Anadolusu'nda benzer remaslar igin 5u
eserlerde daha bagka 6r-

ncklcr vc nqrklanralrrr bulnrak rniirnktlndtir: ll W llasluck. (.hristianlty and Islam Under thc Sultans, Oxford, 1929,2 cilr; Speros Vryonis, 'lhe Ddlnc oJ
Mcdlcval tlcllcnism is Asia Minor, Berkeley, 1971.

218 Koprrrlu, s.139-140; Akda!, I, 4,17-448. 219 Turan, CihanHdhimiyeti,

ll,

163.

220 '[ogan, GiriS, s.207: Faruk Somer, O[uzlar (Turkrnenlcr), Anl<ara, lg7l, l. baskr, s.XV-XVI;Iuran, II, 165-166, lhtidalar konusunda daha genig bilgi iqin
yukarrdaki notlarda zikredilen eseilere ba5vurulrnalrdrr. 107

$erli malzerneler ihtivA ermektedirler.22t Bunlar incelendi$,i zaman tarikatlann bu hususta onemli bir rol oynadrklan hemen dikkati qekiyor. lslamiyet lehine din def,igtirmelerin, en gok koylerde ve buyuk bir ihtimalle, Ortodoks kilisesine baSh olanlardan ziyade, bu kilisenin ve devletin takip ve baskrlanna trtirruz l<alarr lrctcrcxloks kcsirnc rncnsup halk, papaz vc rahipleri arasrnda meydana geldigi, soz konusu malzemeden rahathkla grkanlabilir. Bu da, Anadolu'da, heterodoks geyhler ve derviglerle heterodoks Hrristiyan din adamlan ve halk araslnda, iki toplumun Ortodoks zumreleri arasrndakinden daha kolay bi r yakr nlagrna <"rld u[un u gostcrrncktcdi r. Gayri Muslimlerden bu gekilde M0slumanhSa geqenler oldu$u gibi, zaman z man bunun tersi de meydana gelmekte, lslamiyet'e daha pek alqmamq veya henuz Mtisluman olmamrg Ttirkler'den Hrristiyan olanlar bulunmaktaydr. Bu gegit olaylara bilhassa uq mrntrkalarrnda tesadof ediliyordu. Buralarda yagayan bazr Trirkleq muhtelif sebeplerle topraklannr brrakarak Bizans tarafina geqiyor ve Hrristiyan oluyorlardr.222 Hatti aralannda Mrisltiman arkadaglanna kargr savaganlar bile bulunuyordu, ki bunlara turhopol dendi$i malumdur.223 lste Anadolu'nun Turklegmeye bagladrf,r XL yuzyrl sonlanndan baglayarak devam eden bu kargrhkh muhtelif remaslann, Muslim ve gayri Mtislim halk arasrnda yoSun bir kultur alqverigine yol agtrgr gtiphesizdir. Ancak bu ahgverigte taraflann kultur seviyelerini gdz ononde bulundurmak onem kazanmaktadrr. Qrinkti bu seviye, etkilerin dozunu ayarlayan ana faktor olmugtur. Ttirkler Anadolu'ya ipridai bir ktiltUrtn remsilcisi olarak de$il, E Kopriihi'ntin qok yerinde ifade etti$i rizere, o zaman butun hayatr kucaklamrg lslim medeniyetinin eski Tirrk kulturu ile terkibini yaparak zamanrna g6re oldukga
221 llu rnesclc rarafrrnrzdarr yayrrnlanan bir makalede cle ahnmaya qahgrlrnr5trr (bkz. "llazr urt'rrilkrbrrilruclcrc g0rc xlll.-xv yuzyrllardaki ilrridalarda hctcrodoks geyh ve derviglerin rolu", OA, lt (l9gl), s.3l-,t2). 222 Togan, s.209; Turan, 221 'lbgnn, aynr ycrdc. 108

ll,

165.

yriksek bir seviyeye ulagmrg bir toplum olarak ayak basmrgtrr. Bu itibarla o devir Hrristiyan Anadolu ktiltUrUnun temel ve ana planda Turk toplumunu etkileditini ileri surmek fazla agrn olur. Nitekim bu yuzden Anadolu'ya gelen Trirkler orada yerli krilture asimile olmamrglar, Trirk-lslam ktiltrir dairesinin drgrna grkarak I-lrristiyan Anadolu k0lturu iqinc girmenriplerdir; zira gurasr bir gerqektir ki, o donemde lsldm medeniyeti hentiz bUtUn telerruAtr ile hem Batr, hem Do[u Hrristiyan medeniyetinden daha iistun bir seviyede oldu$u gibi, siyasal ustrinluk de o tarafta idi.224 l}ununla beraber $urasl da bir bagka gergekrir ki, bilhassa halk seviyesinde, gunluk hayat tarzr, bazr dderler ve gelenekler ve bir krsrm inanqlar konusunda g0numuze kadar yagayan birtakrm etkileri inkir etmek kabil defiildir. Nitekim Ttrrkler, Anadolu'da yerlegtikleri yerlerde, oralara mahsus Hrristiyanhk 6ncesi ve Hrristiyanhk d6nemine ait birtakrm kriltler, inanElar ve merasimlerle kargrlagtrlar. Ozellikle lslamiyet'i iyice kavrayamamrg ve sindirememig gogebe ve yan gogebe gevrelerle bazr gehir, kasaba ve koylerde bu kultler, inang ve uygulamalar, bu arada ziyaretgdhlarla ilgili menkabeler zamanla benimsenerek lslamilegtirildi. Hatta bu sonuncular bazr Mtishiman velilere mal edilerek evliyi menkabesi haline dontigtiirfrldu.22s Bunlar halk arasrnda vazgegilmez inang unsurlan olarak kuvvetle yagadr. lgte, inceleme konumuzu tegkil eden menAkrbnimelerin yazrldrsr doneme kadar, lslamiyet'i kabulden sonra
224 Koprulu, llhMutasaw$ar, s.l9l, not 7; Togan, s.208. 225 Ozellikle bu ziyArergnhlar ve mahalh kuhlerle ilgili konularda l-Iasluck'un Christianity anillslam'r ile, yine aynl yazann bir lastm makalelerini toplayan Bchtaltlift Tedhihleri (tercfime Ragrp Hulosi, lsranbul, 1928) adh kitabrna ve Vryonis'in zikredilen eserine bakrlmahdrr. Aynca, kOkU Hrristiyanhk 6ncesi Anadolu rnitolojisine dayanan lslimlle5ririhnis pck cok mcnkabc vc clsfinc iqin gu eserlerde yeterli 6rnekler bulunabilir: Halikarnas llahkgrsr, Anadolu Efsdncleri, lstanbul, 1954; Mehmet Onder, Anadolu Efsdnelcri, Ankara, 1966; aynr yazar, Seftirden gchlrc, lstanbul, 1972, 2 cilr; Sairn Sakao[lu, l0l Anadolu Elstnesi, lstanbul, 1976 ve daha birqoklarr. Eski Anadolu mitolojisine ait s6z konusu efsAnelerin bazrlan Bektagl menekrbnilmeleri gibi hcteroclok qevre. lerden kaynaklanan eserlere girdili gibi, Krrft -Sual, Muhammeiliyc, Alunediyc ve benzeri pop0lcr kiraplara blle sl.mr0ttr.

r09

Anaclolu'ya ycrlegen Ttirkler'i bir dereceyc kadar etkilcyen son

kultrir halkasr, yukandan beri tasvire cahgtrglmlz Anadolu


kultur ve inanqlan olmugtur denilebilir. Sonug
Buraya kadar gok genel hatlanyla, Turkler'in lsldmiyet'i kabulden once mensup olduklan inanq ve kultrir sistemleri kronolojik bir srrayla gdzden gegirilmeye galqrlmrgtrr. GorulduSri gibi, Turkler, tarihlerinin bilebildiSimiz en uzak devirlerinden beri, yagadrklan siyasi, igtimAi ve iktisadi gartlann belirledigi, kendilerine mahsus bir inanglar sistemi orraya koymuglardrr. Atalar kUlt{, qegitli tabiat kultleri geklinde tezAhtir eden bu sistem, nihayet G6k Tann kultu ile ulagabilecegi en yuksek seviyeye ulagmrgtrr. Zamanla Turkler'in $amanizm'i de tanrdrklan g6rulmektedir. Fakat onlar eski inanqlannr buna da uyarlamak suretiyle $amanizm'e kendilerine has bir gehre kazandrrmrglardrr. Yagadrklan genig cotrafi sahanrn bir gere$i olarak Tfirkler, bir yandan do$uda Budist Sin kultriruntrn etkisine girerken, bir yandan da batrda Zerdugti lran'rn inanglanyla hagrr negir olmuglar, nihayet Maniheizm, Mazdeizm ve Mazdekizm'i de tanrmrglardrr. De$igik co$rafya ve iklimlerin, ktlttrlerin mahsulleri olan bu dinler bazan aynr Trirk toplumunda birbirlerine halef selef olurken, bazan da yanyana var olmuglardrr. B6yle durumlarda kargrhkh etkilenmeler ve tedahtrller vuk0 bulmug, zikredilen bu dinler bu s0retle Ttirkler arasrnda onlara mahsus birer bigim almrglardrr. Nihayet bunlann yerini, daha 6nce hiqbir dinin yapamadr$r bir bigimde gok genig kitlelere yayrlarak lslamiyet almrgtrr. Fakat lslamiyetten onceki dinlerin uzun asrrlar boyu hasrl etti$i etkiler kolay kolay silinmemig, bazrlan lslami bir cild alrrnda bazr Trirk topluluklannda btttun kuwetiyle yagamaya devam etmlgtir. Bagka bir deyigle, lsldmiyet Ttirkler'in inang drinyalannrn dibine inebildigi Olqtide eski dinlerin kahntrlannr d6an atmrgtrr. Anadolu'ya gelip yerlegtikten sonra Ttirkler, putperesrlik ve
110

Hrristiyanh$rn senkretizminden olugan yeni bir krilturlc tcmasa gelmigler, qegitli vesile ve vasrtalarla az da olsa bununla kargrlrklr ahgverigte bulunmuglardrr. l;;tc br,r uzun rnlcerA scbcbiylc iucclcure korrusu yal)ttgnntz Bektagi rnenAkrbn0rnelerinde tabiat kultlcrindcn $amanist unsurlara, Budist ve Maniheist unsurlardan Anadolu kultur kahntrlanna kadar gok gegitli ve idetA bu uzun dini mAcerAyr belgeleyen motiflere rasrlanabilmektedir. Bunlann her biri menkabeler haline dontigerek bu eserlerde yagamaya imkin buhnuglardrr. Bu eserlerde yer almalan ise, iki tarihsel ve sosyolojik gerge$in yansrmasrndan bagka bir gey de$ildir: I- Bu inanglan taglyan ve yagayan genig bir sosyal taban mevcut olmu$tur. 2- Butun bu inanqlar, reddi mumkun olmayan bir dini ve kulturel senkretizmin (baBdaStrrmacrhk) canh gahididir, ki bu senkretizmin tarihi virisleri de Bektagi ve Alevi (Krzrlbag) toplumudur.

tll

BIRINCIBOTUM

EsKl TOrt. lNaNcul,nt I(eynnxu MOTIFLER (TABIAT xUrnrnl)

Um0mi Dtiglinceler
Bu bolumde sdz konusu edilecek olan inang motifleri, da$, tepe, ta$, kaya ve a$ag gibi tabiat varhklanyla ilgili kultlere ait motiflerdir. Yalnrz gunu hemen belirtmek gerekir ki, herhangi bir dinde bu sayrlan varhklardan biri veya birkagryla ilgili bazr telakkilerin bulunmasr, her zaman bir kultun mevcodiyetine igaret etmez. Mesela lslamiyet'teki Hrra Datr, Hacer'ul-Esved yahut Zemzem suyuyla alAkah dugunceleri bir kult leklinde de!,erlendirmek ve buradan hareket ederek bu dinde dag, tag ve su kultu olduf,unu ileri surmek do$ru def,ildir. Bir kUltrin mevcudiyeti ancak gu tig Sartrn bir araya gelmesiyle tespit edilebilir: a) Kulte konu olabilecek bir nesne veya gahstn mevcfidiyeti, b) Bu nesne vcya gahtstan itrsanlara layda yahut zarar gelebilece$i inancrntn bulunmast, c) Bu inancrn sonucu olarak faydayr celb, zararr defedecek ziyaretler, adaklar, kurbanlar ve benzeri uygulamalann varh$,t. lgte burada ele ahnan menkabelerdeki omekler, yukartdaki gartlara uyanlardan meydana gcltnigtir. Apafrda gorulccc$i uzere her biri muhtelif tabiat kultlerinin izlerini yansrtrnaktadrr.
113

Da! ve Tepe K{ilt0


Da$lar ve tepeler, tarihin bilinen en eski devirlerinden beri ytikseklikleri, gdkytiztine yakrnhklarr dolayrsryla insanlanr, gdztinde ululuk, yucelik ve ilnhilik timsali kabul edilmig, bu yirzden de insan ostri varhklanu, ilAhlarrn mck&nr olarak dogiintilmtiplerdir. Buralar, genellikle ilAhlarla remasa gegilen ycrlerdir. Putperest dini rnerasimler hemen hemen dtinyanrn her devir ve yerinde datlarda, ytiksek tepelerde yaprlmrglardrr. Bu ve benzeri telakkiler dolayrsryla dtinya tarihinde hemen her rilke ve milletin mukaddes bir dagr veya tepesi oldu$u 96ruhir. Yunanhlar'rn Olimpos'u, eski Trirkler'in Otuken'i, lslAm milletlerinin mitolojilerinin vazgegilmez Kafdagr, akla gelen ilk ornekler arasrnda sayrlabilir. Bektagi menikrbnimelerinde da$ ve tepe ktiltunti qa$ngtrran bazr menkabelere rastlanmaktadrr. Meseli Mendhtbq Hacr Belttas-tVeli'de devamh olarak bir Arafat Da$r'ndan bahsedilir. Hacr Bektag Sulucakara6yuk'e geldigi zaman, koye yakrn olan bu tepeye grkmrg, oradaki bir maSarayr kendine devamh inzivA yeri olarak seqmigtir.l Vildyetndme-i Hactm Sultan'da, Hacrm'ln daima yuksek tepeler uzerinde ibAdet ve riydzatta bulundugu belirtilir. Bir menkabesinde, Genniyan ilindeki bir repe rizerinde gunlerce yemeden, igmeden riyAzat yaptlgl anlatrhr.2 Sair gunlerde dervigleriyle beraber daima aynr tepede dua etmektedirler.3 Bir bagka menkabede anlatrldr$rna g6re, yine aynr bdlgede Kurlburun adrnr tagryan bir tepe vardr. Hacrm Sultan zaman zaman burada da inziviya cekilir ve geceli gundrizltr sa$ aya$r uzerinde tam krrk gtin dururdu.a Seyyid Rus-

llkz. Mcndftrb-llBV, s.28. Hacr Bekrag'rn ttirbesinden yaya yanm saat uzakhkta bulunan bu tepe, bur0n Bekta5ller vc Krzrlbaglar tarafrndan mukaddes tanrnmaktadrr. S0rckli ziyarct cdihnekte olup, "niyet taglarr" veya .,geytan taglan" clenilen kUqtrh tuSlar rrtrlurrrktn, Celirll dlleklerln yerluc gcluresi lqin clualar edllrncktcdtr (bkr, 'lhnyu, Dtnlcr Tarlhl Aragtrmalan, Ankarn, 1973, s.63).
s.54-55.

2 Vildyetndme-tlS, 3 A.g.e., s.76. 4 A.g.e., s.82-83.


114

tem (iazi'nin ise, Silistrc yakrnlanndaki bir dafrn tcpesinde ibAdet etme itiyadrnda oldugunu Vildyetndnre-i Seyyirl Ali Sultan'dan d$reniyoruz
.5 Veli

Baba Menahtbnamesi'nde, vefat eden

velilerin, tepeler tizerine6 (zirve-i cebel) defnolunduklannr goruyoruz. MeselA onsekiz buytik kadrn evliyddan ve Veli Baba'nrn yakrnr olan Gelincik Ana, bOyle bir tepe zirvesine gdmtilmrig ve o tepeye Gelincik adr verilmigtir. $u zikredilen Ornekler topluca mritAlaa olunursa gorulur ki, adr geqen gahrslar, inzivi, ibAdet ve riyizat yeri olarak hep yuksek tepeleri segmektedirler. Tasawuf tarihi literattirunde bu menkabelerdeki gibi yuksek tepelerin ibadet maksadryla kullanrldrgrnr gdsterecek bir geleneSin bulundugunu tespit etmek mumkrin olmamrgnr. Tabahat ve Tezhire kitaplan (sofilerin toplu biyografilerine dair eserler) incelendigi ru-un mutasawrflann genellikle ya zdviyeveya hanikahlanndaki ozel halvet yerlerinde veya bazan da ma$aralarda ibddet ve riydzar yaptrklanna dair sayrsu ornekler gorulur. Durum boyle olunca Bektagi menkabelerindeki bu 6rneklerin, eski Turkler'de da$ ve tepe kultri ile ilgili bulundutunu anlamak zor degildir. Nitekim Hacr Bektag'rn inzivfl yeri olduSu bildirilen Arafat Da$r'nrn eskiden beri birtakrm ziyaret ve adaklara, dualara sahne olmasr da bunu teyid ediyor. Bu gelenek grinumrizde de devam etmektedir.

Orta Asya'da eski Trirkler'in yagadrklan CeSitli bolgelerde dag kultune muhakkak rastlandrSr gonilmektedir.T Buralardaki da$lann qofu Turkge "mubarek", "mukaddes", "buyuk ata", "btiyuk hakan" mlnalanna gelen Han Tann, Buzta! Ata, Bayml/lavs. gibi adlar tagrmaktadrr.s Her boyun ve her oymafin kendine ait mukaddes bir dagr oldu$u gibi, bu boy ve oymaklardan olugan birliklerin de ortak mukaddes daSlan var5

Yilay..ndme.sAS, s.29.

6 Bk. Mcnah$-VB,s.239.
7

lnan, "T0rk lloylannda DaS. Ataq ve Prnar KUhU", Rctit Rdhmeti Arat lgin, Ankara, 1966, s.272.

lnan, aynr yerde; aynr yazar, Samanlzn, s.49.


't

r5

yrl ozerinde Gok mukaddes yer kestikleri bir idi. Gan-tsuanTann'ya kurban gan Datr da boyleydi. Ayrrca Hunlar'rn, Qinliler'le yaptrklan anlagmalan Hun Dag denilen bagka bir mukaddes daSda icra ettikleri Ayinlerle kutladrklan bilinmektedir.r0 Vll. yuzyrlda Gokttirkler dahil brittin Ttirk boylan meghur Otuken adrndaki ormanh daf,r mukaddes tamyorlardr ve hakanrn gadrn buradaydr.ll "Ulkenin koruyucu ruhu" minasrna Budun inli adrnr taglyan ve Otirken'in batnnda bulunan bir bagka dag da aynr gekilde mukaddes sayrhyordu.l2 Bunlardan bagka Goktrirkler'in lduh BaS, Tamag lduh adrnda iki mukaddes daSr daha vardr ki, Iduh Yer-su adryla takdis edilidr.e Mesela Han-yoan Da$r Hunlar'rn her yorlardr.t3

VI. ve VlL yuzyrllarda Qungarya Havzasr'nda yagayan protoTunguzlar, memleketlerinin grineyinde meghur bir da$a buyuk bir saygr besliyorlardr; bu da! Mangular'da da mukaddes tanr-

nlyor, onlar kendilerinin bu dagdan geldi$ini sanryorlardr.


Manqular'a gore, s6zti edilen da!,beyaz elbiseli tannganrn ikametgihrydr ve tizerinde bulunan aSaElar, bitkiler ve hayvanlann hepsi de dokunulmazdr.la Unlu lsldm cografyacrlanndan Gerdizi de Qifiiller'in, mem-

lcketlerindcki bir datr takdis ettiklerini, yeminlerini onun ustiine yaptrklanm ve hattl Tann'nrn bu dat uzerinde bulundu$una inandrklannr soylemektedir.ts XL yrizyrlda Kdggarh Mahmud da, putperest Turkler'in tabiatta gordrikleri her ulu varhtr, bu arada ozellikle yuce daf,lan ve tepeleri devamh takdis ve

9 lnan, a.g.c., aynr yerde. l0 A.g.c., s.,18-,19. ll A.g,c.,s.,l9-50. l2 A.g.t., s.5; ayrrca bkz. lnan, a.g.m.,s.272.
11 A.g.m., aynr yerde.

l4

l{oux, l;urnc, s.165.


gegen, bu dagrn muhrernclcn vaktiylc (;0kt0rklcrcc takdis cdilcn Ottikcn oldugunu rnlrrnin crruckrccllr

15 Zcynu'l-Al$or'dan naklen, lnan, Samonlzm, s.9. R.

(bk.

Klasih lslam Kaynahlarr..., s.60).

116

bunlara secde ettiklerini yazar.r6Yaza^ meqhul XlL yrizyrla ait bir Arapca coSrafya kaynafrnda da, Uygurlar'tn yuksek bir daSa dua edip

kurban kestikleri ve her

pl

bunu tekrarladrklan

belirtiliyor.rT Dikkat edilirse, gegitli eski Ttirk ztmrelerindeki bu uygula' malar, dag ktilttiniin bazt kavramlarla alakah bulundu$unu g6stermektedir. Bunlann ilki Gok Tanl kavramrdrr. Hunlar'rn iakdis ettikleri Han-yoan Da$r, G6k Tanrt'ya kurban zunulan bir dagdrr ve onun mekAnr kabul edilmektedir. fi$iller Ornef,i de bunu destekliyor. Yukanda goruldugu tizere, QiSiller Tanrfnrn takdis ertikleri da!, uzerinde bulundu$una inantyorlardr. Dag kultiinun iligkili oldu$u ikinci kavram, ata kawamtdtr' Buzta$ Ata adtm tatlyan da!, bunun ecdat telikki olunduf,unu gosterdigi gibi, proto Ttrnguzlar ve Manqular da, takdis ettikleri da$rn kendi atalan olduf,unu kabul ediyorlardr. Nitekim A' lnan zamantmuda Altaylar'da da buna benzer inanqlar tespit
etmigtir.ls

Yaprlan incelemeler, da! ve tepe kultuntrn XIII. yuzyrlda Mof,ollar'da dahi mevcut oldu$unu ortaya qrkarmrgtrr' Nitekim J.-P. Roux'nun 5u sdzu cok isabetli bir tespiti yansrtlyor: "Kutsal bir daga sahip olmayan bir Ttirk veya Motol kavminin bulunurasrna inrkan olmadrsr anlagrlmaktadlr".te Eski bir Moaltrna almak igin Sol riviyetine gdre, Mofolistan'r hAkimiyet yaprlan savaglardan birinde, Cengiz Han grig durumda kalmtg, duimanlarrn takibinden kurtulmak igin Burhan Haldun adn' daki da[a saklanmrg ve kurtulmugtu' Buna gtikrine olarak dabu gelenetin devamrnr istemig$a kurban sunan Cengiz Han, ti.zo Burhan Haldun dag kultuntin Mogollar'da boyle teqekkul

l6
I

Divan'u Lof,atil-Tnrh,lstanbul, 1335' III' 279. Bkz. IlilAlet ardusunun Mcnhrbcleri, girig s,34.

18 lnan. Samanizm, s.52-53. l9 ukr. lloux, ljrIl l)lrr, s,125.'l'orklcr vc Mogollur'drrkl du$ lculrti lrrrltkrrrtlu bu kitabrn 124-128. sayfalar arasrnda geniS bilgi bulunmaktadrr.

20 lrrnn, .,Ttirklerclc vc Mogollardn Defin Mcrosirnl", Makalclcr ve lncclcmclcr,


s.374; Roux, Rcchcrchas, s'38'

117

etti$i anlagrhyor. Mogollar Trirkler'deki gibi daglann ve tepelerin, tistirn birtakrm guglerin ve ruhlann ikametgAhr olduSuna inanryorlardr. Bu ruhlarrn her biri kendi mrntrkalanndaki insanlann iyiligi icin Cahsrr kabul ediliyorrdu. Bu sebeple takdis olunan da$lann isimleri normal konugmalarda kesinlikle anrlmaz; onun yerine Kayvhan, Bogda ve Ondtir gibi genel adlar kullanrlrr.2r Eski Tiirkler ve Motollar'da mevcut da$ ve tepe kUltuntin gagdag Altay topluluklannda da bulundugu, dolayrsryla aynr coSrafi sahada yuzyrllar boyu nasrl kdklu bir gekilde devam edegelditi g6rulmektedir. Katanov, Anohin, Harva ve daha pek qoklan, buradaki Tiirk topluluklannda dag kultu hakkrnda deterli mrigahedeler kaydetmiglerdir. Bunlar Altaylar'da da$ (bilhassa Altay Daglan) ve tepe kriltnnrin gok onemli bir yer tuttugunu gdstermektedir. Teleritler, T6les ve Abakan Trirkleri, civarlanndaki bazr datlarr gok buytik bir saygryla takdis etmektedirler.22 Altayhlar her da$rn kendi ayn ruhlarr bulundu$unu sanmaktadrrlar. Bu yflzden da$ann isimleri sade coSrafi basit isimler de$il, bu ruhlann isimleridir. Onlara gore bu dag ruhlan insanlara hem iyilik hem de kOtUluk yapabilirler.23

Altayhlar'daki dag kultn daha da inkipaf ederek g6gun bizzat kendisinde bulunan ve ilihlann mekinr olan kozmik bir da$ inancrnr da doturmugtur. Altayh Tatarlar'a gore Tann Bay Ulgen, yaldrzh semivi bir daSrn ozerinde oturmaktadrr. Yakutlirr'cla ise, ilihlarrn ikarnetglhr olan s0t gibi bcyaz bir l<ozuril< da$rn varh$na inanrldrsr tespit olunmugtur.2a 19te butun bu inang ve telakkilerin gereli olarak Altayhlar'da da$lara buyuk merdsimlerden olugan iyinler yaprlmakta

2l

G, Tucci s.47O-471.

W lleissig,

Lcs Raligions ilu Tibct ct dc yazarr Ttrh


B

la Mongolic, Paris,

1973,

22 lnan,

amanizm,s. I 29- I 30;

23 A. V Anohin, Altay gamanl$rna Ait Maddelcr, tercdme A. lnan, Mahaleler


lncelemelr,s,.l l6-41 7.

^yil

oylan..., s.27 3.
ve

24 Harva, LcsReprtscntations Rcligieuscs Chczles


s.44-46.

Pcuples Altalques, paris, 1959,

118

ve kurbanlar sunulmaktadtr.2s Altayhlar'rn Altay DaSlan'nr takdis etmeleri gibi, Bagkurtlar da Ural Da$lan'nr mukaddes ve mtibarek tanrmaktadrrlar. Bu daSlar iginde Tura Tav (da|) adryla bilineni qok mukaddesti ve adak adarnadan kesirrlikle bu da$a grkrlamazdr.26 A. lnan, Kazan Turkleri'nd e de Hocalar Tavr denilen rnukaddes bir da$rn bulundutunu, bu datda bazr ayinler ve kurban merasimlerinin yaprldr$,tnt, G. G. Regidi'nin manzum risilesinden naklen haber vermektedir.2T Risalede belirtildigine gore, Hocalar Tavt'ntn yuksek bir krsmr Arafat, oteki bazr tepeleri ise Ebo Kubeys ve Mina diye isimlendirilmigtir.28 Bu bilgiler, Mendhtbt Haa Behtas-r Veli'deki Arafat Da$r gibi, lslami kavramlar kullanrlarak Musluman Kazanltlar arasrnda daf, kultunun nasrl yagadr$nr g6stermesi aqtstndan gergekten ilgiye de$er. Herhalde dag krilttine rastlanan Musluman memleketlerde de aynr metodun kullanrldrlrnr sdylemek
yanhg olmaz.

Anadolu'da boyle takdis edilen datlara bilhassa Bekta$i ve Krzrlbag toplumlannda srk rastlanmaktadrr. Hactbektag'taki Aralat Da$r'ndan bagka, Krnkkale yakrnlanndaki Hasandede K6yri'nrin yanrnda bulunan Deneh Da$r bunlardan birini tegkil eder. Qevre Krzrlbaglan, bu da!,r qok kutlu sayarlar.2e Eskiden Orta Asya Turkleri'nde oldu$u gibi, gunumuz Krzrlbaglar't da bu da$lara esrar dolu yerler, mribArek mekanlar nazanyla bak-

25

lrurrr, a.g,c., s,5")-54t ayrrt yitzilr, a,g,.m., s.271'274. llurnlarrla, yaprlnrr hu

lyirr-

lrakkrrrtla gerril bllgl bulurrrnaktrtlr'. Kurbart trrritrltrtl lttintnrlit oltttttutl rnuhtelif dualar da mevcuttur. Dag ktiltUn0n Cok eskilerden gclen kOkltt bir inanq oldu!,unu g6stermesi itibariyle bunlardan birini buraya kaydediyoruz: "Gune5 dolagamaz olan Celik daS... Ay dolagamaz olan altrn dat... Aba orma' nrnrn 6rtirs0, mukaddes bnyuk dagrm.'. Atalanmrz' boyuklerimiz sana taptF lar... Begik ruhunu yaradan... Surirlerimize bereket ver, yurdumuza geqim ver... Ey rnukaddes ve geniS Altay'rn yargr yeri..' Kesilmeden krsmet veren... Deniz ve yer yaratrldrlr zaman ata ve analartmutn taptrgr takdis ettigi."

lrr

26 lnan, a.g.m.,s.275-276. 27 A.g,m,,s.274. 28 A.g.m.,s.275. 29


Yahya llenekay, Ya5ayan Alevilih, lstanbul, 1967, s.19.

119

maktadrrlar.3o Dogu Anadolu'daki Krzrlbag Kurtler'de yine da$

kultu onemli bir rnevkie sahiptir. Varto'nun kuzcy-battstnda


Bingol Daf,lan uzerindeki Kagkar Tepesi, yakrn zamanlara kadar civann biitun Krzrlbag Kurt koyleri tarafindan takdis edilmekteydi. Her yrl yaz aylannda eski ddet ve geleneklere uygun bir gekilde qegitli gruplar halinde bu tepeye grkrltr, adaklar sunulur ve dualar edilirdi.3t Daf, kultrinun, Bektagi ve Krzrlbag ztimrelerin drgrnda bile nisbi bir yeri oldutu gorril0yor. Anadolu'nun hemen her tarafrndan gegerli olan ornekler bazr bakrmlardan dikkate gayandrr. Bir defa kult konusu olan dafi,lann gof,u gergekte cotrafi minada da$ detil, ytiksek tepelerdir. Bunlann pek gof,unun itzerinde bir yatrr bulunmaktadrr.32 Ziyaretler, sunulan adak ve kurbanlar ve oteki iglemler, krsaca ktilt merasimleri hep bu yatrrlar etrafinda cereyan etmektedir. Fakat igin ilgi cekici yam, hem ilgili literattirde hem de gahsen yaptlg,lmlz alan aragtrrmalannda bu yatrrlann pekgoflunun kimliklerini tespit etmenin mrimkun olmamasrdrr. Genel olarak bu yatrrlar bir gahrs adr yerine Nohutlu Baba, Qamhk Baba gibi, uzerinde bulunduklan da$n veya tepenin adryla anrlmaktadrrlar.33 Anadolu'nun her yanrnda bunlardan belki binlercesini tespit etmek her zaman igin mumkundur. Oysa kimlikleri az qok bilinen yatrrlar genel olarak dafi tepe baplarrnda dcgil, herkesin kolayca ulagabilccesi k6y,
llrdz, r.365 vd. Ilu olgu dolagtrgrmrz hemen btitirn Alevt kdylerinde grizleurlenrnistir.

3l M. Serif Frrat. Dolu llleri

l;

ve Varto Tarihi, Ankara, 1970, 3. baskr, s.75-76, not Mahrnut llrpvanollu, Dof,u Agretleri vc Emperyalizm, lstanbul, 1978, s.159-

160.

32 Benzer durumlara lran'da da rastlandrfr, burada mukaddes tanrnan daglar rlzerindeki yatrrlann qolunun Baba Berzk0h, Baba Btlendl ve benzeri yukseklik ifade eden isirnler ta$ryan ve gergek olmayan gahsiyetler oldu[,u g6rirhn09rur (bkz. Marccl lJazin, "1'c Culte dcs Arbrcs et des Montagncs dans lc 'lalt:s", Quanrl lc <)riblt litalt dails la l'alllc (llourrnagc a ll N, lloralav), l'nris, 1978,
s.

l0l.

l3

Bu konuda Yozgat, Ilrzurum, Giresun vs. b6lgelerdcki 6rrrckler iqin bkz. Tanyu, l)inlcr'latlhi Ar,tStr'rnalarr, s.6J-64,69-70 vd; Varto vc qevrcsi igin bkz. l:rrat, aynt yerde.

120

bulunmakudrr' Qtinkri herkes rarafinclan kolayca ziyaret edilip [atiha okunmak amacr soz konusudur. Dolayrstyla tepe ustundeki bu yatrrlann btiyuk bir krsmrrun gergek yatrrlar olmapp, bolgedeki da$ kulrrinun bir evliyinrn gahsrnda sembollegtirilmesinden ibaret bulunclu[u sonucuna varmak do$ru gortiniiyor'O zaman eldeki Ornekler goz onrinde bulundurularak lslim oncesi devirde da$, u" tepelei,le mevcut oldu!,una inamlan ustrin gug veya ruhlann tslami devirde b6yle kimli!,i meqhul evliya haline donugtugun{t kabul edebiliriz. Herhalde Trirkler Anadolu'da letihten sonra yerlegtikleri 9egitli yerlerdebazrda!, ve tepeleri, vaktiyle orta Asya'daki gibi, mukaddes ranlm$h; ve bunla' hayali yatrrlarla gahrslandrrmrg olmahdrrlar. Nitekim yukanya kaydedilen menkabelerdeki ornekler de, daf;, ve tepelerin Hact Bektag, Hactm Sultan ve seyyid Rustem Gazi gibi bir veli ile birlikte dugrintrldtigtinu gosterir niteliktedir. O h^Id., adr geqenlerin bu menkabelerde ibad"t ve riydzatyeri olarak hep yuksek tepeleri segiyor-olmalan, bunlan., .,"d"r, dag kulttryle alakah gorulmesi gerekti$ini
kasaba yahut gehir iqinde veya yakrmnda

anlatryor.

Aniak, bugrin Anadolu'da mevcut yatrrh tePe veya da$larla ilgili inang u. ,"lakkil"rin hepsinin Turk devrine ait olup olmunakaga eclilebilir. Bu takdirde bunlann bir krsmtnrn *".lrg, -kulturclen intikal etmig olma ihtimali de akla gelebilir. yerli Tabii $imdiki halde bunlann hangisinin eski kulttire' hangisinin Turk devrine ait oldu[u kolayca kestirilemez' Eski Turkler'deki da!, ve tepe kUltuyle alakah bu motifler,
kaleme sade Bektagi menakrbnimelerinde degil, lslAmi devirde

ahnan onemli bazr klasik Turk metinlerinde dahi vardrr. Mezaman ve' sele Dede Korhut Kitobt'nda kahramanlar srkrttrklarl varhga hi bir canh idett grktrgrnda, ya grl9 bir durum orkya tafedermig'esine, da!,lara seslenmektedirler.la DdnlSmendndrr',1., kalirlerle savalirken gehit dtlgen Ttirkler'in gOnrUldtik'
.j1 Dcdc Korlut
herches,

Klla},,' s.53. 55, 57, l}u konudakl yorunrlar icirr bkz. R<rux, llec. 121

s.42'44.

leri yerler hep dag veya tepe baglandrr.3s Agth Kerem, Agth Garip vs, gibi halk hikAyelerinde,Klroglu gibi halk destanlannda, dallara hitap eden seslenigler vardrr. Koroglu sefere crkaca!,r zaman daS baglarrna bakar yahut sefer strastnda gegit vermeyen bir da$la kargrlagtr$rnda tepedeki evliydya yalvanr; ancak o zaman da$ geqit verir.36 lgte butun bunlar da$ ve tepe kriltrinun halk metinlerine yansrm$ tezehurlerinden baska bir gey degildir.
Tag

ve Kaya KUIIU

Burada kullandr$rmrz Bektagi menikrbnimeleri iginde bu krilte ait menkabeleri ihtiva eden tek mendkrbnAme, Menohrb-t Haa BehtaS-r Veli'dir. Buradaki menkabelerden birinde anlatrldr$na gdre, Hacr Bektag'rn evliyidan oldu[una inanmayan biri, elindeki brqakla oradaki bir kayayr kesmesini ondan ister. Hacr Bektag da brgakla kayayr ikiye bdler. Adam bunu gortince kendisine mririd olur. Bu kerimetin delili olan kayalar tekkeye kaldrnlmrg olup gelip gegenler tarafrndan saygryla ziyaret edilmektedir.3T Bir baska menkabede, arslana binip yrlant kamqt yaparak Hacr Bektag'r ziyarete gelen Seyyid Mahmud Hayr6nl'ye kargr Hacr Bektag'tn, kutl bir kayaya binerek kargrlamaya grktrgr ve kayayr uzunca bir muddet ytiruttuBu hikiye edilir.38 Bektagiler ve Krzrlbaglar'ca, bugon tiirbeye 350 m. mesafede bulunan bu kayanrn gerqekten yrirtidugune inantlrr. Bu sebeplc kaya takclis cdilmekte ve eskiden kayadaki oyuk iqinde krrk gun halvete gekilinmekteydi.3e Kanaatimizce bu menkabeler, esastnda zaten takdis ve ziyaret olunan bahis konusu kayalann takdisine zdhiri bir sebep olarak
Geslc dc Mclih Dani5menil, metin ve frans, tercume 163.

35 Bkz. La
19d,0,

l. Mlikoff,

Paris,

ll,

36 Pertev Naill, Kdroglu'Drslanr, lstanbul, 37 Mendh$-HBV, s.34.


38 A.g.c., s.50. 39 Tanyu, lnanglar,s.l47,
122

1931, s.88.

rntitAlaa edilmelidir. Har.ti, bunlann belki de Bekragilikten 6nce bdlge halkr arasrnda b6yle bir kUlte konu tegkil ettigi ve sonradan Bektagt an'anesinin meydana geligi slrasrnda l-lacr Bektag'a izale edilerek kendine mal edildigi dahi d0gunrilebilir. $riphesiz gok cski zamanlardan beri tabiattaki qegitli cansrz varhklar iginde daima, varh$rnr en devamh bigimde sund0renleri insanm dikkatini Eekmigtir. Bu itibarla, dunyanrn neresinde olursa olsun, tabiatrn ortasrnda butUn hagmetiyle duran iri bir kaya veya go$e do$ru yrikselen muazzam bir granit kutlesi,

eski insanrn yerine gdre hayretini, yerine g6re dehqetini celbetmigtir; dayanrkhhsr ile de sonsuza kadar var olabilmenin 6detA sembolu gibi gorunmtigtur.ao Bu sebeple drinyanrn hemen her tarafinda eski qatlardan beri taglara, kayalara ibadet edildi$i, bunlann etrafrnda zamanla birtakrm kultlerin meydana geldigi bilinmektedir.al Bu kultler uzerinde aragtrrmalarda bulunan ilim adamlan, gegitli yorumlarla bazr ilgi qekici sonuglara varmrglardrr. Eliade, ta5lann ve kayalann madde olarak taprnma konusu olmadrklan kanaatindedir. Ona g6re, ilkel insan, taga yahut kayaya de$il, onda varhsrnr sandr$r iyilik ve kOtnluk do$urabilecek "gey"e tapm$rrr. O halde kult konusu olan tag ve kayanrn bizzat kendisi defil, o "gey"dir.42 Eliade'rn bu teghisine, meseleyi yakrndan inceleyince hak vermemek kabil de$ildir. Eldeki bilgilea Orta Asya'da lslam 6ncesi devirde Trirkler'de bazr ta9 ve kayalann kutlu sayrldrklannr gosrermektedir. Uygurlar'rn Unlu Kut DaSr efsAnesi bunun guzel bir drneSini tegkil eder. Hayli tanrnmrg bu efsdnede, Uygur ulkesinin refahrnrn Kut Dagr adryla bilinen iri bir yegim kayasrna baSh oldu$u,
40 Eliade, Iraitd,

s.l8l.
anillslam,l, 179-180; Eliade, aynr yerde; "pierre've "Roc-

.+l Hasluck, Chnstianity

her" macldelerl ,Dlctlonnaire des Syrnbolr, Paris, 1974, 2. baskr. MeselA cnhiliye qatr Araplarrnda da nusub (colulu cnsaD) denilen putlar boyte rabiauaki iri kaya bloklarrndan ibaretti (bkz. el-Cessas, Ahhdmu'l-Kur'an, Kahire (tarihsiz), il,
310). Bundan bagka Haceru'l-Esved denilen siyah ta5rn da cihiliye devri Araplannca mukaddes tanrndrgrnr biliyoruz (bkz. A. J. Wcnsinck, ,,Ka'ba.,,l:,ll).

42 llliade, s.l9l.
123

bu kaya sayesinde ulkenin ve halkrn felaketten uzak bir hayat surdiigu anlatrlmaktadrr. Bunu o$renen Cinliler, Uygur kaSanrnrn oSluna imparatorun krzrnr verme kargrh$rnda kayayr isterler. Niyetleri Uygurlar'rn saadetini gidermektir. Halkrn kargr koymasrna ra$men ka$an teklifi kabul eder. Qinliler onu pargalayarak ulkclerine gdturtirler. Fakat, kayanrn gitmesiylc krthk baglar ve sonunda Uygurlar g6q etmek zorunda kalrrlar.a3 GerEekte bu efsdne, topralrn bereketi ve tilkenin selimetinin kayanrn mevcudiyetiyle ilgili gdnildUSrinti anlatan bir telAkkinin varhf,rnr meydana koymasr itibariyle Uygurlar'daki kaya kultune igaret etmektedir. Bu eski kultun, gunumiizde Orta Asya'da butun kuwetiyle srirdrigri goruloyor. Yakutlar, Krrgrzlar ve Tatarlar'rn Altay bolgesindeki bUyuk kayalan takdis ettikleri, bunlarda birrakrm ruhlann ve ilihlann mevcudiyetine inandrklan tespit edilmiStir.4 Buryatlar'rn da bazr kayalan mukaddes saydrklan ve vaktiyle Uygurlar'da oldutu gibi, bunlara Olkede verimliliSi, bereketi saglayan bir kudret atfettikleri gor0lmtigtur.as Krthk zuhur etti$i zaman yahut bol mahsul ahndgrnda bu kayalara dualar edilmekte, adaklar adanrp kurbanlar kesilmektedir.a6 1920'lerde MAveririnnehir bOlgesini dolagan Joseph Castagn Fergana'da, Tagkent ve Buhara dolaylannda btiyuk ve tuhaf 9ekillerdeki kayalara ve taglara son derece saygr gosterildigini, bunlann insanlar tizerinde iyi veya kOttr etkiler brrakabilecek briytiltr kuwetlere sahip oldu$una inanrldr{rnr, bu sebeple devamh ziyaret edildiklerini haber vermektedir. Yazar, bunlann her birinin yanrnda bir de evliyA mezarl bulundulunu ildve
ediyor.aT

43 C6kalp, Ttrh 44 Kopruhizidc,

Medeniyeti Tarihi, s.71-75.

llrft ?irrih-i l)inlsl, s.90; l-larva, s.l09. Ayrrca Trirklcr vc Mogollardaki tag vc kaya ktilru hakkrnda bazr izahlar igin bkz. Roux, [slri Din,
r,ll7.l
18. s. 109- I I 0.

'15 I larva,

16

A.g.c., aynr ycrde.

47
124

Castagnt, "Survivanccs d'Anciens Cultes et Rites en Asie Cenrrale", Revre

Anadolu'da da grinum{izde aynr durumu mugahede ediyoruz. Pek qok bolgede Siinni ve Krzrlbag kesimlerde takdis edilen tag ve kayalara rastlanabilmektedir. Mesela Krnkkale'nin Hasandede Kdyt'ndeki camiin duvanna yerlegtirilmig olan irice bir tag, bolge Krzrlbaglan tarafindan ziyaret edilip buyuk bir saygryla takdis olunmaktadrr.as Dersim Krzrlba$lan, sabahleyin gtinegin ilk rgrklannrn vurdutu kayalan opmekte ve bunlann kutlu oldu$una inanmaktadrrlar.ae Afyon'un Kalecik Koyri yakrnrndaki oyuk bir kaya, yanrnda hiEbir mezar olmadrgr halde, San Qoban Dede adryla anrlmakta ve kendisine ziyarctler yaprlarak gifa umulmaktadrr.so Tag ve kaya kulttiyle aldkah asrl ilgi gekici menkabeler, uzerinde insan izi bulunduSuna inanrlan kayalarla alakah olanlardrr. Yine Mendhbt Hact Behtagt Veli'd,e nakledildigine gdre, Hacr Bektag grivercin geklinde Anadolu'ya ugup geldisi zaman Sulucakara6yukteki bir tagrn risttine konmug ve ayaklan bu ta9a g6mulmugtti.sl Hacr Bektag bir gnn dolagrrken, ayaklanyla kerpig camuru yo$uran biri, ondan, e$er gergek veli ise yakrndaki bir kayayr ayaklanyla yoturmasrnr istemig, o da kayanrn ustune grkarak hamur gibi yof,urmugtu. Bu sebeple Hamurkaya denilen ve hala yerinde duran kayada inanca gore Hacr Bektag'rn ayak izleri bulunmaktadrr.s2 Bir bagka menkabeye gore,
d'Ethnologic, XV (1923), s.250-251. Yazann burada verdigi Orneklerde de, taq ve kayalardaki gizli kuwet ve ruhlann evliyiyaya ddntrgrnesi vAkrasrnr tespit etmekteyiz.

48 E. Behnan $apolyo

Mezhepler vc Torihatler Tarihi, lstanbul. 196,t, s.276-277;

Benekay, s.23-21. Krzrlbaglarrn lnanctna gOre, Hacer-i Esved

denilen bu taq,

tlasan Dede'nin yakrnlarrndan Omcr Ala'ya Mekke gerifi tarafindan verihuis. yahut ta{, Mekke'den grivercin olup uqarak gehni5 vc tckrar tag haline gclip Eirndiki yerine girmigtir.

49

Rrgvano$lu, s.16l.
lJu tip drnckler vaktiylc tlasluck rarafrndau incclcnmiga.g,.e.,1,207-220). O, Anadolu'da kiilte konu olan rag ve kayalarr; a) 'l.rbtl gcklldc olurrlur, b) l)ellkll olurrllr, c) lnsarr cll degrrri5 olanlar tarrrrrdl riq ana katcgoridc cle alnrrstrr (bk:. I, 179-207).

50 "lanyu, lnanglar, s.97.

tir (bkz.

5l

Mcndlrrb-IlBV, s.18.

52 A.g,c.,s,3l-14.

t25

bir gtln damtn ustunu lollamaya ctkan ve bir turlti Hacr Bektag'rn veli oldu$una inanamayan mirridlerden Snduddin, seyh tam damrn altrna kendi hizasrna geldi{inde lo! tagrnr bagrna
yuvarlayrp 6ldurmek istemig, ancak Hacr Bektag tagr eliyle yal<alirrurgtrr, lgtc lrtr stru<lrt pnrtnttl<lan lramura gc,lniiltir gibi taSn gorntihnugtur.5s Yine aynt menaktbnAmede, Hacr Bektal'tn San Saltrk adrndaki mriridinin Kaligra (Bulgaristan)'daki bir kayada el ve ayak izlerinin bulundulundan bahsedilir.s4 Hacr Bekta5'la ilgili, sdz konusu buttin bu tag ve kayalar hAld mukaddes tantnmakta, sesitli ziyaretlere konu olmaktadrr' Bugun Anadolu'nun hemen her taraftnda tizerinde "Hz. Ali'nin atlnrn ayak izleri" bulundu$u sOylenen ve bu yuzden takdis ve ziyAret olunan birqok kayalara rastlanmaktadrr. Mesela, Amasya'da Qoban Dede tarafinda; Edremit'te Durada$r uzerinde; Mudurnu'da Akkag Koyu'nde; Kayseri yakrmndaki bir tepede;s5 K. Marag-Elbistan yolu tistondet6 iri bloklar halindeki kayalarda, igaret edilen iz olduklan ileri surulen 9ukurlar gdsterilir. Qevre halkr bunlan ziydret ederek adaklar adayrp kurbanlar sunmakta ve hastahklann iyilegmesi, yahut eesitli dileklerinin gerqekleSmesi igin dualar etmektedir. Bilhassa sonuncusu, Elbistan yoresindeki Krzrlbaglar ve Kurmanglar arastnda Ali Kayasr diye bilinir ve son derece mribarek sayrltr.5T Hz. Ali'nin izini tagrdlltna inanrlan bu tip kayalardan, Buhara ve civannda dahi bulundu$unu J. Castagnd haber vermektcdir.58 Ashnda kayrraklar karrgtrnldrsl zaman, uzerinde insan izine benzer izler olan kayalarla ilgili ktiltlerin Orta Asya'da

53

A.g.e., s.61.

54 A.g.e.,s.46. 55 Bu zikredilen 6rnekler hakkrnda daha genis bilgi icin bkz. Tanyu, lnanglar, s.103, 107, l13, 136. Burada aynca ziyaretlerde uygulanan usuller de anlatrl'
maktadrr.

56 Rrsvanoglu, 58

s.162.

57 A.g.e., aynr yerde.


Castagn, s.251.

126

1'.irkler arasrnda gok eskilerden beri varh$rnr gdsteren kayrtlar bulmak mtimktindrir. X. yrizyrlda el-Bironi, Kimekler'in rilkesinde boyle bir kayanrn takdis edildiginden bahsetmektedir. Onun anlatrlglna g6re, Menhur denilen da$da bir su kaynalr y;rnnrclu hrrlrrnan kaynrla, sec'rlc cclcn bir irr,inlrrn ,li.k,,;r,,i l,,rinrn ve ellerinin izini andrran qukurlar vardrr, oguzlar bunun Hz' lsa'ya ait oldu$una inanryor ve secde ecriyorlardr.5e lclrisi de, seylan Adasr'nda Rahuh denilen dagrn tepesindeki bir kayada }i.z. Adem'in izinin bulundu$unu yerlilenden igittifini ve onlarrn bu kayayr takdis ettiklerini soyler.m Nitekim "ikid.n orta Asya'da Budist Ttirkler'in de tizerinde Buda'nrn izi oldusunu soyledikleri birtakrm kayalarr mukaddes addettiklerini biliyoruz.6r Aynr ktilt, Budist gevrelerde Buda'nrn, Hrristiyan ve Musluman qevrelerde ise duruma gore, Hz. lsa'nrn, Hz. Ali'nin ve Hz. Adem'in gahsiyeti etrafinda belirmekredir. o halde, Menah$t Hact BehtaS-r veri'deki menkabelercre ortaya grkan ra9 ve kaya kultuyle ilgili morifierin, eski orta Asya'daki inanqlann devamrndan bagka bir gey olmadrSrnr s6yle_ yebiliriz. Gtinumriz Anadolu'sunda ve orta Asya'da gorfrlen Hz. Ali'nin izini tagryan kaya omekleri, bunu gosteriyor. B0ttin bunlarda ortak nokta, insan izine benzer izler bulunmasrdrr. Bunlar, bu ta9 veya kayalann takdisine bir sebep gibi 96_ rundugli halde, kanaatimizce durum daha bagkadrr.-yani, Bu_ dizm, Hrristiyanhk ve lslamiyet'e girmeden once zaten takdis olunan bu kayalar, zikredilen dinlere girdikten sonra rizerlerindc tagrchkla. sozde insan izlerinin Buda, l,lz, rsa veya l-lz.

59 El-Bir0nr,

naklen Kazvint, Asdru'l-Bilad, s.395. El-Bir0nr'nin bu kayaya secde edenlerin Hrristiyan o$uzlar oldulunu s6ylemesinden, bu durumun Hrristiyanhkla alitkalr oldusunu sanmak yanlrg olur. Bu izlerin Hz. rsa'dan kaldrgrni s6ylemekle I lrristiyan oluzlar eski inanqlanna Hrristiyanr bir krhk vennek isrerniglerdir.

el-Asdru'l-bahiye, ngr. Edouard sachau, Irerlin, 187g, s.264 ve ondan

60 ldrisi, I,71.

6l

C. C. Vclikanov, Sobraniye Sogineniy (but0n eserleri), Alma Ata, 1972, V g687. velikanov 1856'da lli trmagr kryrsrnda bunlardan birkag tanesini g6rm05riir. 127

Ali'ye izafe edilmesi s0retiyle yine takdise devam olunmuglardrr. Boylece, bu eski ktlt, yerine g6re Budist, Hrristiyan yahut lslinri bir qchrc kazanmrg olmaktadrr. Bu, Orta Asya'da oldu$ur gibi Anadolu'da da boyledir.
ASaC
Agaq

Ktltii

kriltunu yansrtan menkabelerden biri Mendhb-r Hact Behtap-r Veli'de, dtekiler Vildyetndme-i Sultan $ucduddin'de bulunmaktadrr. Birinci menkabeye g6re, Hacr Bektag Sulucakara6yuk'e ilk geldiginde, halk onceleri onun g,ercek bir vcli olduSunu anlamam$trr. Bu yuzden kOyu terketmesine ses qrkarmazlar. GerEe$i anladrklan zaman ise, hep birden pegine dUgUp geri getirmek isterler. Hacr Bektag gelenlerin elinden kurtulmak igin yakrndaki Hrrka DaSr denilen yuksek bir tepenin ristunde bulunan bir ardrq aSacrnrn yanlna ulagrr. Ardrqtan kendini saklamasrnr ister. Ataq derhal dal ve yapraklanyla bir gadrr biqimini alrr ve Hacr Bektag'r iginde saklar. Gelenler kimseyi bulamazlar. Boylece halkrn elinden kurtulan Hacr Bektag, orada krrk gun qile grkanr, ibidet ve riyizat yapar.62 Devcik A$aq denilen bu ardrq, tA eskilerden beri ziyaret edihnektedir.63 Vildyetname-i Sultan $ucduddin'd,e ise, bu geyhin gitti$i her yerde daima ulu bir qam agacr dibinde oturup kalktrgr, ibadet ettigi nakledilir.6a Bu zatrn srk srk dibinde ibadet errisi bu qamlardan ikisinin adr Krrklar Qamr ve BOIUk Qam olarak eserde zikredilmektedir.6s llk bakrgta gam altrnda ibadetin tabii olabileceti akla gelebilir; fakat ozellikle ve daima gam agacrnrn seqilmesi kanaatimizce meselenin prif noktasrnr tegkil
etmektedir. Menahrb-r Koyun Baba'da da kavak agaclntn kutsallrsr 6ne qrkryor. Burada anlatrldr$rna gdre, kendisine savag ildn eden

6l
63

Mcnrahirl lllV, s.24-25.


lJoratav, 100 Soruda Tiirh Folldoru,lstanbul, 1978, s.66.
Vildyetndmc-SS, vv.

64
128

w. 2b,3b.

61 A.g.c.,

fb,4a.

geytanlardan kagan Koyun Baba, bagka bir a$acrn iqine de$il, yanrndan gegerken orradan ya.hp kendisini iqine ala' bir [avak a$acr tarafrndan korunmugrur.66 Bir diger rncnkabcclc clc Koyun Baba, gile qrkarmak igin bir kavak a$acrnr seqer.6z

Hiq gtiphesiz yeryuztinde en yaygtn kultlerden biri olan dinler tarihinin tespitine g6re insanhk geqmiginin en eski zamanlanndan beri kendini gostermektedir. Herhalde dini telakki iqin agaq bizzat gekriyle gok irgi gekici gorunmug olmahdrr. Agaq, yerin dibine dalan kokleri, gOge dog_ dik bir tarzda yukselen gdvdesi ve g6ky0zun" d"g,l"r, dil, 1 budak ve yapraklanyla olclu$u kaclar, mevsirnderr rnevsime kendini yenilemesi ve daha pek gok ozelligiyle de iptidai insanrn birtakrm dini relakkilere sahip olmasrnda hayii payr bulunsa gerektir.6e Bu arada agag gofu defa hayatrn ve eiediligin
agag kultti,68

timsali olarak da benimsenmigtir.To Eliade, diger tabiat ktiltlerinde oldugu gibi bunda da hakh olarak afacrn maddi varh$rnrn de$il, ozelliklerinin ve temsil ettigi gucun krilt konusu tegkil etri$ini, bunlar sebebiyle aga_ crn mukaddes tanrndrlrnr belirtir.Tt lncelenen 6rnekie., t., aSacrn veya aynl a$,acrn her yerde her zaman krilt konusu olmadrtrnr, hattA en gok meyvesiz ve ulu a$aqla'n vc bu aracla qam, kayrn' grnar, kavak ve benzeri belli tiplerin takdis orundu$unu meydana koymaktadrr. Kriqtik bir filizden grin geqtikge buyuyerek irilegen ve nihayet bir sebeple kuruyup guruyen a$agla kendi hayatrnrn tabii seyri arasrnda bir benzerlik ve paralellik g6ren insan, kutlu tanrdrsr her mekanla a$ag arasrnda munasebet kurmugtur. Bu yuzden, en arkaik devirlerden gunrimuze kadar hemen butrin
66 Bkz. Villyetndnt-KBS, 67 A.g e., v. 5b.
v. 5a.

6tl

Dunyannr qegitli ycrlerinclcki agaq kultlerine tlair bkz. Eliade, rialtc, s.2fl232.

69 "Arbre", Dictionnairc dcs Symboles;Eliade, s.231.


70 Roux, Faune, s.52i Eliadc, s.231-232.

7l

A.9.e.,s.231. 129

mibedlerde ve mukaddes yerlerde af,acrn mevcudiyeti dikkati qeker.Tr llk qaSlarda Hindistan, Mezopotamyan Mrstr ve Ege Havzasr gibi birgok bolgede, ilihlann veya Thnrt'nrn bir a$aqta tecelli etti$ine inanrldr$rnr gdsteren hayli 6rnek vardtr.73 Bu, ilihi kudretle aSag arastnda insantn bir ilgi aradtf,rnr gostcrmesi itibariyle 6nemlidir. llk gaf,larda agaq kultunun dikkate de$,er tezihurlerine 9ahit olunan toplumlardan biri, cAhiliye gaf,r Araplandtr. Bunlann inanglanna gdre, melekler ve cinler bazr a$aglan kendiIerine mekan secmekteydiler. Bu inancrn sevkiyle Araplar onlara adak ve kurbanlar sunuyorlar, hastalar icin sifa umuyorlardt.Ta Eski ga$larda Orta Asya'da ve bu arada Turkler'de af,ag

ktil-

tunrin hayli yayrldrflr anlagrlmaktadrr. Eldeki malzeme her ne kadar Trirkler'deki bu kulttin mahiyetini tam olarak ortaya crkarabilecek nitelikte g6riinmriyorsa da, genel bir tablo cizebilmektedir. J.-P. Roux, a$,acrn Turkler arasrnda gof,u zaman onemli bir kult konusu olduf,unu, Kaggarh Mahmud'un "Turkler Tengri ismini, buyuk bir aSaq gibi g6ze buyuk gdrunen her geye veriyorlar" sdztnir de 6rnek gostererek anlattr.Ts Yine Roux, lslim oncesi Ttirkler'deki af,ag ktilttinun ilk ortaya qrkrg bolgesi olarak Otuken'in da$hk arazisini tahmin ediyor.76 E. Esin'in de buna katrldr$r gorirlmektedir. Onun tespitlerine
72 A.g.e.,s.234. 73 lJuular hakkrnda
240.
drrha gerrl5

bilgt vc blrtakrm tahlillcr lgtn bkz. [liadt, s.239-

74 Cahiliye qalr Araplarrndaki

agag k0ltune dair geniq bilgi gurada bulunmaktadrr. O. Rrza Dogrul, "ABac", lslam-Ttrh Ansihlopedisi; Toufic Fahd, "Naissance de I'lslam", Histoire des Rcligions 2, s.654-655. lslimiyet'ten sonra da Araplar arasrnda bu kulttrn devam euifini Westermarck gdstermigtir (bkz. lslan Medeniyetinile Putd Tapma Devrinilcn Artahalan vc Kahnh Halinde Yagayagelen hihatlar: Cin, tercume $ahap Nazmi, Ankara, 1962, s.19). Ashnda lslamiyette de 'gecere-i memn0a", "gecere-i huld", "$ecere-i zekkurn' ve "T0ba" gibi, a$aqla tlgill birtakrm tchkkilcrln varhfr g6rilhncklc blrlikte bunun kiilt kavranrryln bir ilgisi yoktur (genis bilgi iqin bkz. Dofrul, a.g.m.). Eshi Din, s.123.

75 Bkz. Roux, 76 Roux,


130

Recherches, s.38.

gore, Hunlar, her yrl yaz bitiminde muhtemelen Otuken'de yer alan Lung-ch'cng (Ejder Sehri) denilen bagl<entlerinde yaptrklan yer dyinini, gehrin yakrnrndaki da$rn eteSinde bulunan bir gam aSacrnrn yanrnda icra ediyorlardr. Sonradan burda bir de dut agacr yctismis olup Hrrnlar her ikisini cle l<rrtlu slyryorhrdr.77 Hunlar'rn a$ag erralrnda yaprrklarr bu Ayinlerir-r benzer bi-

gimde To-balar ve Kanghlar'da da yaprldrgr anlagrhyor. Gr.iz mevsimindeki bu Ayinlerde, takdis edilen aSaq etralrnda bazr merasimler drizenleniyor ve k6tti ruhlardan temizlenmek istenen yerlere agag dikiliyordu. Bu gibi uygulamalann G6kturkler'de dahi mevcudiyeti tahmin olunmaktadrr.T8 Agag kriltu Uygurlar'da defigik bir cephe daha ortaya koy,ryor. Bunlarda a$acm insan soyu ile ilgisine dair bir inancrn varIt$rnr, meghur men$e' efsAnesinden anlryoruz. Cuveyni'nin kaydettiSi bu efsaneye gdre, Uygurlar Karakururn'da -fuSla ve Selenka nehirlerinin birlegtigi yerde mevcut fusuk ve naj (fistrk ve eam frstr$r) a$aglan araslna g6kten inen ryrktan ttirediklerine, daha doSrusu, atalannrn bu rgrSrn o a$aglan gebe brrakmasr sonucu dunyaya gelmig olduklanna inanryorlardr.Ts Bu da aSag kultunun Uygurlar'da dolayh olarak atalar kUltu ile munasebetini gosteren onemli bir ipucudur. Zira boylece tabiar kriltleri ile atalar kultunrin ba$lantrsr meydana grkmaktadrr. Yukandaki misallerden anlagrldr$rna g6re, eski Ttirkler ara-

77 Esin, T(uh Kozmolojisi, s.8l-83. 7tl lsin, 7'airh Ki)ui)r Iarihi, s.l0l-102.
79 c0vcynl, l, 55. Efsinenin lrerni iqirr buraya bnkrlrrralrdrr. Ayrrca, ogcl'irr cserine de bagvurulabilir (bkz. Titrh Mitolojisi, l, 25). Cuvcynt nrerni verdikte n
sonra buna inanmanrn mrimkiin olamayaca$rnr, Uygurlarrrn arasr olan ve iki ataq arasrnda meydana geldiklerine inanrlan qocuklann, bir aqrkgoz tarafrndan ortaya kondulunu belirtrne gereSini duyrnugtur. Fakat, bu .agnqtan t0reme" inancrnrn k6kln bir telakki oldugu anlagrhyor; qunku Dede Korhut Kitabr'nda da 1bpeg6z ve Basat hiknyelerinde Basat'rn babasrnrn Kaba A[aq olduf,u soylenir (bkz. s.9l). Tirrk boylanndnn Krpcaklar\n adrnrn ..agaq kovuf,u" rninasrna gelcliginl de unutmarnahdrr. Ayrrca bugtin Anadolu'tla "ilf,rq kovufundan olmak" deyimi vardtr, ki bunu kullanan, kendisinin de bir ana ve bir babadan oldulunu s6ylemek ister. Qok eski bir inancr yansrtan bu deyirnin, rabiatryla bu y6n0 unutulmugtur. '
131

srnda daha ziyade tek a$aqlar ve bunlardan da gam ve benzeri

cinsten olanlar mukaddes sayrlmaktaydr.e Agaq kultu qaflrmrzda Altaylar'da aynen devam etmektedir. Hatm oyle ki, bazr aragtrrrnalar Orta Asya'da a$ag ktiltunrin en fazla Altaylar bolgesinde yayrlmrg oldugunu, kutup bolgesinin ve Sibirya'nrn Altayh olmayan kavimlerinde bu ktilte rastlanmadrflrnr gostermektedir.sl Radloff, lnan ve Roux, aga[r yukanr butun Altayh kavimlerde en Eok Cam ve kayrn af,acrnrn takdis edildigini, bunlardan sonra da clnar ve servi a!,acrnrn srrayr aldrf,rnr ifade ediyorlar.s2 Qeremisler, Buryatlar, Yakutlar, Ba9kurtlar, Kazaklar ve Krrgrzlar, arazide tek duran83 ulu ve yagh gam, kayrn, ardrg, servi ve grnar a$aglanna adaklar adamakta,

kurbanlar kesmekte, birtakrm dualarla onlardan dilekte bulunmaktadrrlar.e Kulte konu olan a$aglara kurusalar dahi dokunulmamakta, adaklar ve kurbanlar sunulmaya devam olunmaktadrr.Es

80 Bilgilerirrriz

eski l'0rkler'dc tek agaq ktih0nden bagka ornran kult0ntn de bulundulunu gdsterrnektedir. Ancak menikrbnimelerde bu nokta ile alAkah herhangi bir motife rasrlanmadrlr igin burada orman kuhtnden bahsedilme Roux, Foune, s.5,1-55. Radloff, l8; lnan, Satnaniztn, s.64, ylrr a$acr igin bkz. Ilarva, s.39,

gcrc[i duyulmarnrgtrr.

El
82

Ill,

l2l-122; Roux, aynr ycrde. Ayrrca ka-

8l

I leur l'rirklcr heur de dunyanrn gegitli yerlerindeki drneklerden anlagrhyor ki, grup halirrdcki a$aqlardan gok tek agaqlar k0lt konusu yaprlmakradrr. llunun sebcbi hcrhalde, qrplak vc rssrz bir arazide tek alaqlarrn g6r0nu5 itibariyle daha esrarengiz ve daha etkileyici bir manzara arzetmesi olsa gerektir.

84 Radloff,

aynr yerde; lnan, s.l2l-122; Roux, s.54-55. Agaqlara yaprlan dualar, lslamiyefin bile bu eski kult0 ortadan kaldrramadrgrnr g6srerecek niteliktedir. Bunlardan dikkate gayan birisi aynen S6yledir (bkz. lnan, Titrh Boylan,.., s.273)r

Altrn yaprakh boz kayrn Sckiz gdlgcli rnukaddcs kayrn l)ol<rrz k(iklir, ultrrr 1':rprtrl<lr ruribirrck kayrrr l:y nrtrb;rrck lciryrrr. Strra lctril yan.lklt Ak kuzu kurbarr cdiyorurn.
Afiaqlara ylprlan bcnzcri dualar iqin bkz. lnan, $amanigm
,

s.6l,l2l-L22.
a(aqlara

85 Roux, s.55. (.asrignc de Ozbekisran'da b6yle kurumug vc devrilmi5


132

Yakut Turkleri'nde kayrn ag,acrnrn bizzat $amanlar iqin de buyuk onemi valdr. Bunlann her birinin 6zel bir a$acr bulunuyorclu. $aman adayr olan g.ng, h"nt"n bir af,ag diker, o buytidukge kendisinin rtitbesi briyUrdu. $aman oldligt zaman a$acr da ortadan kaldrnlrrdr.s Bu da gosteriyor ki, $amanla ag,acl araslnda bir ba$ bulunduguna inanrlmakta, birinin hayatr 6tekiyle kaim addedilmektedir. Bu teldkki mitolojik bir temele sahiptir. Yakut mitolojisine gdre, Tann ilk $amanr g6kte yaratmrF ve onun gokteki evinin ontine bir a$aq dikmigtir. Bu ilk $aman gibi oltimsriz olan goktcki a$ag da, durmadan btiyumu$ ve her tarafa dal budak salmrgtlr. lgte olen insanlann ruhlan g6kteki bu a$,acrn dallan arasrnda bannmaktadrr.sT Altay Tatarlan arasrnda da, $amanizm'in bu kozmik aSacryla ilgili benzer inanglar bulundu$unu biliyoruz.s A$acrn bu gekilde insan hayatryla alikadar gorulmesi, ashnda, onun devamh yeniden dirilen bir varhk srfatryla bizzathayat ta9lylcrsr olduflu inancryla batlantrhdrr ve bunun kOkti Cok eskilere inmektedir. Meseld Ogeday ve Kubilay Han'rn, bu inancrn sevkiyle kendileri iqin a$aq diktirdikleri ve bunlara asla dokunulmamasrnr emrettikleri biliniyor.ss Aynr inancrn
dokunulmadrtrnr, olduklan yerde gurfiycne kadar kaldrklarrnr nakletmektedir (bkz. Castagne, s.247. Sonraki sayfalarda Ozbekistan'rn dcgiqil< bolgelcriudcki agac knlrfiylc alekalr ilgiye dcger drncklcr ycr ahnaktadrr).
86 Ogcl, Tarlr Mirolojisi, 1,93. 87 "G6k" yahut "dunya afacr" denilen bu alaq hakkrndaki bu inanq, butirn Altay kavirnlerine gegmigtir. Harva buna dair genig bilgi verir (bkz. ltarva, s.52-53; ayrrca bkz. Ogel, I, 90-93). Altay kavimlerinin ortak telAkkisine g6re bu a!acrn tepesinde Tanrr Bay Ulgen oturmaktadrr. 88 Roux, Eshi Din, s.123-12'1. 89 Msl. bkz. Roux, La MortChczLcsPeuplcs Altaiques, s.186; aynr yazar,Faunc, s.377. Alacrn bu lekilde drigonulmesinden bagka, yine bununla ilgili olarak, bir gahsrn, bir ailenin veya bir h0kfrrndann kudretinin giderek boyrimesinin tirnsali olarak da gdrfldug0nu mrlgahedc ediyoruz. Kitab-r Mukaddesten ba5lrryarak (Durricl, lV 4-lf, 18, 19.f2). O$,ur Dclitulu (Rclhleddtn ()grrendtrtml, ngr. Z. V Togan, lstanbul, 1972. s.73), Tabohat-l Nltsrrl (Ctrzcttnt, Kalkirra, Itt64, s.9) vc nihnyct hizdc r{9r[pagozadc l'arihi, nsr. All l]e[, tstanbul, t332, s.60) gibi eserlerde ycr bulan gdbckten qrkarak gittikqc ctrafa dal budak salarr ulu agaqlarrn gor0tdug[ rirya motifi, gok yaygrndrr. Kahramanlarr, Tcvratlaki

133

Anadolu Tahtacrlan'nda da bulunmasr dikkat qekicidir.s Agacrn bu ozelligi dolayrsryla Ttirk ve Mo$ol toplumlannda mezarlann afiaq altrna yaprldrgr yahut mezarlara aSaq dikildigi etnoSraflar tarafindan ileri surulmektedir.sl Orta Asya ile Anadolu arasrnda bir ge9i9 sahasr sayrlabilecek olan Kuzey lran'da da, bilhassa Ehl-i Hak'lar (yahut Ali ilahi) mezhebine mensup Karakoyunlu Ttirkmenleri'nde yaygrn bir agiag kulttr bulundugunu ilk defa EvliyA Celebi aracrhgryla 6greniyoruz. Daha sonra Gordlevski ve giintimuzde M. Bazin, bu bolgedeki incelemelerinde bu kriltu genig gapta ele almrglardrr. EvliyA Qelebi'nin "a$,aca ibadet eden hdemi kavmi" diye hayretle zikretti$i Karakoyunlu Ttirkmenleri, takdis ettikleri a$aglann etrafinda kalabahk sayrda mum yakarak ayin yapmakta, aSaqlara demir pargalan asmaktadrrlar. lnanqlarrna gore, kim a$aca demir takarsa, a$aq ona buyuk faydalar sa$layacak, cehennemde yanmaktan korunacaktrr.e2 Gordlevski'nin tespitine gdre ise, bu Turkmenler arasrnda orrnan kultu de vardrr ama, ataq kultu daha hAkimdir. lnanglanna nazaran, a$aqlara zarar vermek giddetle yasaktrr. tlkbaharda Karakoyunlu kadrnlan bu a$aglara gigekler asarlar ve kurbanlar takdim ederler.e3 M. Bazin ise, ozellikle Taleg mrntrkasrndaki incelemesinde tek ve ulu ataglann takdis edildigini kaydetri.rekte ve pir ddr (evliy?t af,ag) veya aha dar (ulu aEaC) adrnr alan bu a$aglara -tamamen Evliyd Qelebi'ye uygun mahiyette- merdsimler yaprldr$rnr haber vermektedir.ea

Anaclolu sahasr, agag k0ltilnuu Mfsltlurun 'l"0rl<lcr'dcki crr ilgi gekici tezahurlerinin ortaya qrktr$r yerlerden biri olarak
Nabukadnetsar'dan baqlayarak Keraktrci lloca'ntn o$lu lbksurmug, (iazueli Mahmud'un babasr Sebuktekin ve Osman Gazi olan bu ruyadaki afaqlarla, adr geqenlerin solilelcrinin zanranla birytk imparatorluklar y6netecegi anlatrlnrak

istenmiitir.

90 Roux,LcrlladitionsdesNonadcsdcla'lurqulcMdrldionalc,Paris,l9T0,s.l93.

9l
92
93

Roux, LaMort, s.185-186; aynt yaza( Faunc, s.378.


Seydhatntune, lstanbul, 1928,

Vll, 740-742.

lnan, $arnanitm, s.62-63; Roux, Tiaditions, s.187.


s.97.

94 Bazin,
134

goninriyor, Bu kriltun srinni kesimde de olmakla beraber daha gok Krzrlbag zrimrelerinde yer buldugu sdylenebilir. Bu zrimrelerdeki a$ag ktiltU, devletin resmi belgelerine girecek kadar dikkati qekmigtir. Memduh Paga adrnda bir Osmanh valisinin Il. Abdulhamid'e yolladr$r ve halen yrldlz evrakr arasrnda bulunan bir raporda, Krzrlbaglar'rn buyuk a$aglan son derece hurmetle takdis ve mzim ettikleri, srk srk ziyAretlerde bulunduklan belirtilmektedir.es Agag kultU muhtelif Krzrlbag topluluklan iqinde daha ziyade Tahtacrlar ve Ydrukler'de yayrlmrg g6rtinriyor. Tahtacrlar, adlanndan da anlagrlaca[r tizere, gegimlerini aSag kesmekle saSlayan kimselerdir. Bununla birlikte, onlann aSaglara buyuk bir saygrlan ve ba$hhklan vardrr. Muharrem ayrnda afaE kesmek giddetle yasaktrr. Hafta iginde sah gtinleri de agag kesilmez. Yeniden ige baglayacaklan vakit aSaglar igin dualar okunur.e6 Y6rtikler'de a$aca btiy0k saygr duyulur. Tahtacrlar en gok sangam, ladin, koknar ve ardrgr, Yorukler ise karadut, clnar ve kauan a!,acrnr kutlu sayarlar. Bunlann hepsi de tek a$aglan takdis ederler.eT Agag kultu Dogu Anadolu'daki Krzrlbag Krirtler'de yine aynr 6nemi korumaktadrr. Siirt, Tunceli, Adryaman ve Elazr$ gibi viliyetlerin gevrelerinde bulunan KUrt koylerinin, guraya bu95
gapolyo, s.283,

ll. AHUlhamid, Anadolu'daki Krzrlbag z0mrelerinin "cahil dcdeler" tarafrndan yanhg yola itildikleri ve sunnt ahali ile baplarrnrn gittikqe koyulngan dinl bir rnassupla koparrlmak lslendili gorfrgirntlt' harckerle, buna ctrgcl olrrtuk tlzcrc blrtrkrrrt tcdblrlcr ulrurrk lsterul;tl. llu crlnrletlcrr olrruk, Krzrlbaglar'rn inanq ve ya5ayrglarrnrn dikkatle incelenerek raporlar halindr bildirilmesini istemistir. onun fikrince bunlar dlrenildikten sonra, bilgili ve mutaassrp olmayan hocalar gdndcrilerek yavai yavat bunlrr arasrndaki hurifclcrln temizlenmesi ve bu s0retle strnnl kesimle b0tirnle5ririlmeleri saltanacaktr. s6z

konusu rapor, i5te bu maksatla g6nderilen raportardan sadece biridir. ll. Abdulhamid'in projesini ne 6lq0de tatbik mevkiine koyabildigini tigrenmek ilgi cekici olurdu,

96

Roux. Traditlons, s.194-195. Yazar Tahracrlar vc y6rtklcr arasrnda bizzat vc yerinde yaprtgl ara$tlrmalar sonucu onlarrn Adet, inanq ve geleneklerini respit etmig ve delerli mtrgahedelerde bulunmugtur. Zikredilen iki ztrmrede a$ag kultune dair tafsilat iqin buraya bagvurulmahdrr. Ayrrca bkz. Er6z, s.363-367.
Roux, a.g.c., aynr yerde.

97

135

raya serpi$tirilnrig gibi duran lncac vc ardrg a$aqlartnr takdis ettikleri bilinmektedir. Yrhn belirli zamanlannda, meseli [em-

muz yahut aflustos ayr iqinde Kurmanqlar'a mensup qegitli Ktirt topluluklan, bayramhk elbiselerini giyerek kadrnh erkekIi gruplar halinde, ilnhiler ve dualarla bu a$aqlan ziyAret ermekte, Ayinler yapmaktadrrlar. Butrin bunlar olup biterken adaklar ve kurbanlar sunulmakta, a[,ag dallanna dilek gaputlan asrlmaktadtr.es Benzer iglemlere oteki Krzrlbag Kurtler'de de
rastlanmaktadrr.ee

Btitun bunlar gdsteriyor ki, Trirk Ktirt butun Krzrlbag ztimrelerinde af,aq kultuntin onemi buytiktur. Yazrh edebiyat gozden geqirilirse, bu kriltrin de da!, tePe ve tag, kaya kultlerindeki gibi, lslami bir krhsa btirunmrig oldu$u gortilur. Hz' Musa'nln AsAst, Kibe'nin Egi[i, TOba Atacr ve Hz. Muhammed'in altrnda biat aldr$r Rrdvan A$acr ve benzeri lslAmt gelenekteki birtakrm unsurlar, bu konuda srk srk bagvurulan araqlardan
olmugtur.rm Krzrlbas ziimrelerdeki kadar olmamakla beraber, Sunni ahali

kriltunun mevcudiyetini tespit edebiliyoruz' Ankara, Adana, Bahkesir, Qorum, Merzilon ve MuSla gibi qok degigik bolgctcrdc aurda burda dallanna caPutlar ba$lanrnrg' qivi gakrlmlg veya kovuklannda mumlar yakrlmrg Qlnar, Cam
arasrnda da a$aq

98
99

Rr5vanoflu, s.162-163.
A.g.e., s.165-166.

100 Benekay, s.I20-125. Pir Sultan Abdalrn Ot benim san tanburam


Senin ashn afaqundrr Apag dersem gonfrllenme

Ktrnrur gIl alactandrr

Ali l;attnn'nrn ynri All r,rh,ll /rrllikrr'r


I

)rrltltrl rrtttltrt r'[,t'r i da yinc afaqtandrr.

seklinde clcvarn cden tnanz0mesi bunun grirel bir drnelidir (bkz. Golprnarh' Boratav, Pir Sultan Abdal, s.l4l). Bu manz0meyle, Dede Korkut hikiyelerindcki Kazanotlu Uruz'un ataca hitaben 136

vc ardrg bcnzeri ulu a$aElar srk srk g6ze garpar.tor Mevcut literature geqmig drnekler ve gahsi mugahedeler, Sunni halk arasrnda bu a$aglann yagmur duasr, qabuk evlenme, hastahk tedavisi vs. gok cesitli rnaksatlarla ziydret edildifiini ortaya koymaktadrr.l02

Bununla birlikte, Srinni ahali arastndaki bu uygularnalarda dikkati qeken bir taraf vardrr: Krzrlbag zumrelerdeki gibi belli
zamanlarda yaprlan ozel

iyin ve merasimler Sunnilerde tespit olunamamrstlr. Bunun izahr herhalde, Srinni kesimde lslaml teldkkilerin daha etkili ve hazmedilmig olmasr sebebiyle bu eski ktiltlerin daha qok zayrflatrldrSr geklinde olabilir. Yukandan beri incelenmeye qal$rlan a$aq kultu ile ilgili gepitli yer ve zamanlardaki tespitler ve mrigahedeler topluca goz ontine ahndr$r zaman, ortak bir nokta gOze garpryor. Af,aq kultu genellikle daS ve su unsuru ile bir arada da$-a$ag-su riElusri geklinde gorulmekte, bazan da daS-atag yahut su-atag ikilisi biqiminde bulunmaktadrr. Kanaatimizce, Orhun Kitibelerinde GOk Tanrfdan sonra en hakiln unsur olan yer-su kavramrnrn onemli bir krsmr igte bu riglu veya bazan da ikili olan ktiltten ibaret bulunsa gerektir. Gonildugti gibi eski Turk
AgaC agaq

dir isem sana erilenme a$ag

Mekke ile Medine'nin kapusu a[,aq tarzrndaki s6zlerin benzerligi ve aynr telakkiyi yansrttrgr gdzden kaqrnryor (Dede Korltut Kitabr, s.2l). Krzrlbag gelenetinde Ayn-t Ccrn toplantrlarrnda kullanrlan ve adrna erkin, tarik vs. denilen ardrq alactndan yaprlma delnelin de T0ba alacrndan oldutuna inanrlmasr, yine lslarnl motifin nasrl bir araq vazifesini g6rdtrton[ anlauyor (bkz. Buyruh, ngr. Sefer Aytekin, Ankara. 1956, s.144). Bu dcgnek Hak-Muhammed-All ualu lclakkisini remsil eden tc kertik tatrmakta olup gfrnah i5leyen mirride dede tarafindan vurulur.

l0l

Zikredilen yerlerdeki 0rnekler iqin 5u eserlere bakrlmahdrr. M. Sukru Akkaya, Orta Anailolu'ila Bir DolaSma, Ankara, 1934; M. $akir Ulkfru5rr, Titrh ve lslam Gder.c|tnitc Agac, Ankara, 1963t Tanyu. Ailah Ycrlcrl; Onder, Schlrden Scftirc, llnsluch, Anrrdolu'dn f'0rk devrlnclc kultc konu olutr ul,lglnrttt bir ktsrrrrrrrrr r.shl l)rrtpr'r('sl kitltitrlc llglsi hulrrrrdulrr l<nrruatlrrrlcclir'(bkz, lluslutl<, I, 175) kt dogrurlur. 'l'iirklcr Arradolu'du ycrlegrncye bagladrklarrnda eskidctr tahdis cdilcn bazr ulu agaclan takdise devanr ctrniglcrdir.

102 Bu arada mescla lrastahk tcdavisi iqin yaprlan uygulamalar hakkrnda bkz. Ulk0tasrr, "T0rklcrde Atag K0ltn", Halh Bilgisi llabcrlcri, sayr 83, Eyltl 1938, s,249-250; aynr yatar, a.g,c,, s.l7.l9; Roux, Iraditions, s,20.1.208, 137

inanglan iginde gok griglu bir mevki iggal eden bu ktiltlerin, lslamiyet de dahil sonradan kabul edilen buttin dinlerin silzgecinden geqerek gtintimuze kadar gelebildikleri, tizerinde dugrinmeye deSer bir vikradrr. Bu o kadar gtiglu bir bagandrr ki, gtinumtiz Anadolu'sunun herhangi bir koyunde, meselA Edremit'in Qamcr adrndaki bir koyfrnde nineler karnr aSrryan torunlannrn kamrnr ovarken goyle dua edebilmektedirler: "DaBlar, taglar, ulu kaba ataglar, koca gaylar! Gel, gocu$umun karnrnrn a$,nsrnr al!"103 Bu duada, sdz konusu uglu kultun hatrrasrnr gormemek kabil degildir. Bugun Anadolu'da nereye bakrlrrsa bakrlsrn, takdis olunan ataglar, ya yuksekqe bir tepe uzerinde veya bir da$rn etetinde yahut da bir su kayna$rnrn kenannda bu uglu kultti hatrrlatrr bir bicimde bulunmaktadrr. 1s Agag kulttiyle ilgili dikkati geken bir bagka nokta, agatr yukanr Orta Asya sahasrndan Anadolu'ya kadar bu kultun tespit edildiSi her yerde aSag-evliyi mttnasebetine rastlanmastdtr. Radloff, Sibirya'daki aragttrmalan srrasrnda gegitli yerlerde bazr a$aglar yanrnda evliya mezarlan tespit etmi; ve'bunlart afiaqlarda mevcut oldu$una inantlan ruhlann, Miishiman evliyA htiviyetinde gahrslanmrg bigimi olarak yorumlamrgtt.ros M. Bazin de, Kuzey lran'daki Stinni ve $ii bolgelerde takdis olunan a$,aglar yanrnda ttirbeler bulundutunu, hemen hemen butun seyyidlerin kabirlerinin grnar aSaglan dibinde yer aldr$rnr sdylemcktedir.rs Ona g6re bu durum, ya turbe bulunan yere aSag dikihnesi gelenc$iylc, ya da trirbelerin takdis olunan a$aglar dibine yaprlmasr ile izah edilebilir. Eldeki pek gok omek Anadolu'da da kutlu saytlan a$aglann yanrnda boyle trirbe veya mezarlann varh$rnt gostermektedir.107 Mezar yahut turbe olmayan bazr yerlerde ise agaqlann
103 Eroz, s.366-367.

I04 Tipik ornekler iqin msl. bkz. Akkaya, 6,47 ,55-57.


105 Radloff,12,484. 106 Bazin,s.97-99.

107 Akkaya, s.6; Onder, l, 86; Tanyu,

Dinlt

Tarihi Ara1,nrmalan, s.69-70,

7l

r38

meseld Qrnar Dede, Qitlenbik Dede,r@ ya da Agag Babar@ rarzrnda, sanki evliyd a$acrn kendisi imig gibi adlandrnldrgrna rastlanmaktadrr. Britrin bunlar, takdis olunan aSaglarla evliyi kavramr araslndaki igaret cdilen iligkinin Seklini dUpunduruyor. Vaktiyle l-lasluck, Anadolu ve Rumeli'deki bazr drneklerden hareketle bu iligki uzerinde durmug ve buna dikkati qekmigti.rro Halk duguncesi, a$acrn ruhu ile evliydmn gahsr yahut evliyinrn ruhuyla a$acrn varhf,r arasrnda bir aynilik g6rme$e meyillidir. Nitekim Mendh tbt Hact Behtagt Veli ve Vildyetndme-i Sultan gucl"uddin'den nakledilen menkabelerdeki Devcik ASaq ile Krrklar Qamr ve Boluk Qam isimli a$aglar da bu iliSkinin adr geqen eserlere yansrmrg orneklerinden bagka bir gey degildir. O halde ataq-evliyA iligkisinin izahr ne olabilir? Kanaatimizce bu konuda drneklere dayanarak aga!,rdaki gibi bazr yorumlar yaprlabilir: a) Bazr a$aElann srrf bir turbe yanrnda bulunmalan sebebiyle zamanla halk nazannda kudsiyet kazandrklan ve boylece kult konusu olduklan dugrinrilebilir. Bu durumda agag yanrndaki turbe gergektir. b) Agacrn yanrndaki mezar, zaten eskiden beri takdis olunan a$aq sebebiyle kudsiyet kazanarak zamanla bir turbe huviyetine girebilir. Oysa baglangrqta alelide bir mezardrr ve a$acrn kudsiyetinden faydalamlmak driguncesiyle oraya yaprlmrgtrr. c) Bazr agaglann, yanlannda hiqbir turbe olmadrgr halde bir evliyA gibi adlandrrrlmasrna bakrlrrsa, ya orada eskiden mcvcut bir gergek ttirbenin bulunduSuna, ya da daha buyuk bir ihtimalle, Radloff'un soyledigi gibi takdis edilen agagtaki ruhun evliyi olarak gahrslandrnldr$rna htikmetmek gerekir, ki 6rneklerin buyuk bir krsmr bunu teyid edecek niteliktedir.rrl
08 Boratav, Ttrh
Hasluck,

olhloru,s.65-66.

109 Onder, aynr yerde.

ll0 lll

I,

176-177.

llunun grizel bir misalini Arnasya yakrnlanndaki $eyhc0 KoyU'nde bulunan bir gam agacr regkil eder. Halkrn inancrna g6re, geyh C0 Hz. Ali soyundan
139

A[aq ktiltu lsldmi Trirk edebiyatrnr da hayli etkilcnligtir' Mescli Dede Korhut Kitabt'nda agag kUltri onemli bir yer tutar. Her hikayenin sonunda "golgelice kaba a$acrn kesilmesin!" geklinde bir dua lormulu vardtr. Aynca Kazan BeS'in oglu Uruz'un af,aca soyledigi sozler de tamamtyla bir dua mahiyetindedir.rl2 XV. ytizyrl Osmanh kroniklerinden Orug Bef in eserinde de, l. Murad'rn tncef,iz Kalesi'nin fethini anlatan bir pasaj, agaE kulttiniin tipik bir misalini sergilemektedir. Bu pasaja gdre, I. Murad o kadar u!,ragrnastna ra{men kaleyi bir ttirlu alamamrg, biraz dinlenmek uzere ulu bir kavak afacrnrh dibine oturmugtur. O, fetih iqin burada dua eder. Krsa bir zaman sonra kalcnin dugtu$u haberini getirirler. Bunun rizerine sultan, altrnda oturup dua ettisi kavak a!,actna Devletl(t Kaba A$aq adrnr verir, ki izleri uzun zaman kalmtgttr.tt3 Bu hikAyede de, trpkr Dede Korkut hikayelerinin sonundaki dua formulunde gegen haba a{ag (ulu a!ac) tibiri dikkati gekiyor. Nitekim halen Anadolu'da kullanrlan hoca a$aE, ulu a{aq tibirlerirla de boyledir. Her ugti de, ashnda takdis ve tazim ifade edeq terkiplerdir. Her haltikarda, a!,aq ktiltunun EeSitli kesimleriyle birlikte Trirk toplumunun en eski devirlerinden bu yana belli bagh inanqlardan birini tepkil ettifi,i s6ylenebilir.

olup OlcceSi zauran, kendini ziyaret etmek isteyenlerin datdaki qanrt ziyaret etmelerini bildirmis. I{alk bu sebeple adr gegenin ruhunun gamda bulundu' (bkz. Akkafuna inanmakta ve htirnretle ziyaret ederek adaklar adamaktadrr
ya, s.45-4(r).

Il2

Dede

Korlut Kitabr ndaki alaq kultuyle ilgili unsurlarrn daha genig bir incele' rnesi icin bkz. lnan, 'Dede Korhut Kitablnila Eshi lnanqlar ve Gelenehlcr", TKA, Vl-Vlll (1966-1969), s.150 vd; Roux, Rechcrchcs, s'36-4'1. 95'96'
Msl. bkz. Roux, Trailitions, s.192-193.

I 13 Bkz. Tevarih-i AI-i Osman, n5r. E Babinger, Hannover, 1925, s.23-2'1, I l4

140

IKINCIBOLOM

geuarulzM I(AvNAKLT INANq MortFLERl

Um0mi Diigfinceler
Girig krsmrnda $amanizm'in eski Turkler'in ilk dini olmadrsr, hatta en yeni gahgmalann sonuqlanna dayanrlarak $amanizm'in bir din olmaktan ziyade bir briyu sistemi mahiyetini gdsterdi$ine i$aret olunmugtu. lgte bu bolumde ele ahnacak motifler, agrkga goruleceSi trzere, $amanizm'in bu cephesini yansrtanlardrr. Sdz konusu motifleri ihtiva eden menkabelerin kahramanlan olan kigiler, yaptrklari igler goz onrine ahndr$r takdirde
a) Sihirbazhk yapan, b) Hastalan iyilegtiren, c) Gaipten ve gelecekten haber veren,

d) Ruhlan bedenlerini terkedip tekrar donen, e) At ristunde goSe yrikselip Tann ile konugan, fl Tabiat kuwetlerini istedigi gibi yonlendiren, g) Ategin yakrcrh$ndan erkilenmeyen, h) Yenilmis hayvanlan kemiklerinden rekrar dirilten, r) Kadrn-erkek mripterek iyinler yapan,

j)

Tahta krhCla savagan

kimseler olarak g6zrimtizde canlanmaktadrrlar. Onlar bu hu141

viyetleriyle, J. Andrew Boyle'un $amanlar tizerindeki gahgmalan sonunda'tespit etti$i ve bir krsmr Eliade'rn eserinde bulunmayan
a) Gelecekten haber verrne, b) Flavayr degigtirrne, c) Urtrnleri yegertme, d) FelAketleri dnleme ya da dtigman uzerine yollama, e) Hastalan iyi etme,

l)

AteSe hukmetme,

g) Sihirli uqug, h) Ruhunu bedeninden aylrrna, r) Gd$e grkma veya yeraltrna inme

den ibaret,l bir $amanrn ana gdrev ve kabiliyetlerinden cogunu izhar ederler. Ancak gunu unutmamahdrr ki, $amanizm burada sayrlan hususlara, Tirrkler'de mevcut gok gegitli dinlere ait inanglardan bir ksmrm 6nemli dlqride kendi bunyesine aldrktan sonra sahip glmugtur. Bu arada ozellikle Gok Tann unsuru bu sistemin vazgegilmez pargalanndan biri haline gelmigtir. Bozkrr hayatrnrn temel hayvanr at da boyledir. Burada bir noktaya bilhassa dikkat gekmenin yerinde olacagrnr sanryoruz. Bektagi velilerinin sahip oldutu bu kabiliyetlerin yahut da bagka bir deyimle kerAmetlerin bazrlanna veya en azrndan benzerlerinc, Kitab-r Mukaddes ve Kur'an-r Kerirn'de peygamber m0cizeleri arasrnda rastlanrr. Ayrrca Buhiri ve M0slim gibi, lslAm dunyasrnca gttvenilir kabul edilen hadis kaynaklarrnda Hz. Muhammed'in de bu motiflere benzer mficizelerine tesaduf edilebilir. Hattd Bektagi menAkrbnlmelerinin drgrndaki di$er mendkrbnAmelerde dahi benzerlerini bulmak murnkrindur. Bu kerAmetler lslam dunyasrnda klasik ve qa$dag tasawul edebiyatrnda "Cenib-r Hakkrn veli denilen sevgili kullanna ihsan ve inayeti" geklinde de$erlendirilmigtir. Bu itibarla gok eskiden beri, adr, yazrh kaynaklara gegmig veya gec-

J. A. Boyle, "Ortaqalda Tiirk ve Molol gamanizmi", tercrlnre O. g. Gokyay, IFAD, sayr 297, Nisan 1974, s.6941.

142

memig, drinyaca meghur olmug yahut halk arasrnda dar bir gdhret gergevesi iginde kalmrg velilerin bu gibi kerdmetlere sahip olduklan dtigtrntilmrig ve bu yolda menkabeler nakledilmigtir. $imdiye kadar bunlann bir tipolojisi yaprlmadrgr gibi, hangilerinin gerqek, hangilerinin sahte olabilecefi konusunda bir ayrrrm da teklif edilmemigtir.2 Hangilcrinin lslarni telakkiye uyduSu, hangilerinin uymadr$rna dair gerqi bazr dugtinceler ileri srir0lmugse de bunlar ilmi aragtrrma konusu yaprlmamqlardrr. Bu itibarla kerimet kawamrnrn tam bir agrkhSa kavu$turulmasrnda ve bugune kadar bu statri iginde motilaa edilen olaylann teghisinde fayda oldufu meydandadrr. Ancak bu qalqmanrn gorevi bu deSildir. Hal boyle olunca, bazr sathi benzerliklere bakarak bu bolumde incelenecek motifleri lsldmi gelenekle izaha kalkrgmanrn yanhg ve aldaucr oldu$unu soylemekte fayda mrilihaza edilmigtir. Hele s6z konusu kimseler, yani nakledilecek olan menkabelerin kahramanlan, Hacr Bektag, Hacrm Sultan, Abdal Musa ve digerleri gibi, Musltiman olmakla birlikte izleri bir turlu silinememig $amanist vs. geleneklerin hikim oldu$u bir qevreden qrkma Trirkmen babalan olunca, bu motiflerde esas unsur olarak $amanizm'i g6rmek tabii hale gelecektir. Simdi bu motifleri srrasryla incelemeye gegebiliriz.

Sihir ve BUyU Yapmak


gamanizm'in temel unsuru olan sihirbazllk ve buyuculuk igine dair tek bir menAkrbnimede bazr telmihler vardrr, ki o da Mendkrbu'l-Kudsiy e' dir. Eserin kahramanr Baba llyas-r Horasani'den ona hasrm birinin agzryla g6yle bahsedilir:
Bu ki direm hezir buncadrr ol Hiq sihir bulmaya Ana yol3
llu konuda, cldeki bu kiubrn yayrrnlanmasrndan sonra tanramlaytp nc$reniglrniz Krilrrir Tarihi Kayna$t Olarah Mendhrbndmcler: Bir Met<>doloji Denemesi (Ankara 1997, lTK Yayrnlan, 2. bs.) isimli qahgmarnrza basvurulabilir.
Me ndhfu-Kud., v. 27a.

143

Selquklu Sultanr ll. Gryisuddin Keyhusrev'in a!,ztndan da Baba llyas'rn ve muridlerinin ortadan kaldrnlmasrna dair verilen tdlimatta aynen goyle denilmektedir:
Varun eyle bulAn SAret idtin $oyle kim vardurur hasAret idtin Eyle kim cddolanmrg bunlar Bilse sizi krrarimig bunlara Yukarrya ahnan bu tiq beytin ilkinde Baba llyas\n son dcrecc urlilrir bir sihirbrz olclulu ve higbir silrir'in (sihirbaz) btr konuda ona erigemeyecef,i anlatrlmak istenmektedir. Daha sonral<i bcyitlcrclc isc, Baba llyas'rn rnuridlerinin dc ltcndi gibi cad0 (biiyucti) olduklan soylenmekte, buytic{iluk kudretiyle, ustlerine gelen askerleri mahvedecekleri ima edilmektedir. $urasr bir gerqektir ki, E K6prulu'nun qahgmalarryla XIII. yuzyrlda Anadolu'ya muhtelif gdElerle gelip yerlegen Turkmen babalannrn, eski Ttirk $amanlartnrn lslAmilegmiE Sekilleri olduSu eskiden beri bilinmektedir.s Ashnda butun Trirkmen babalannr bu htiviyetin altrna sokmak mnbala$ah olmakla beraber, dnemli bir krsmtnrn Koprtilti'ntin teghisine uygun oldu$unda da gtiphe yoktur. Bu durumda, eski $amanlann lslami bir hUviyete burtinmtig yeni temsilcileri olan bu Ttirkmen babalannrn da, bu huviyetlerine uygun olarak muspet anlarnda, yani iyilik yaprnak, problernleri qdzmek rnaksadryla sihir ve btiyti ile u!,ragmalan tabiidir. Agatrda goriilece$i iizere, tarih kaynaklannda bunun bazr ornekleri vardrr. $amanlann temel gorevlerinin ve ozelliklerinden birinin sihirbazhk ve buyuctiltik oldutu, $amanizm hakkrndaki en eski aragtrrmalardan beri mAlumdur.6 Bunun sebebi Ohlmarks tara-

I
5

A.g.e.,

v.28b.

Kopriilri, Anadolu'da lsldniyct, s.296-297; aynca bkz. Hilnri Ziya, "'ttirk thrilrindc f)inl R0lriyat Mirsahcdclcri". Mlhrab, sayr 13.14, 13.10, s.ll-1.1 vd. Msl. bkz. Ohlrnarks, s.58-59; Eliade,Chamanismc, s.179 vd.; Roux, "Le Charnarr". Lc Monde du -Sorcicr (Sources Orientalesi 7), Paris, 1966, s.208-213.

14

findan goyle aqrklanmrStlr: Sibirya ve Orta Asya gibi iklimi sert olan yerlerde ve genellikle tabiat Fartlannln insanlara hAkim oldu$u bolgelerde, tabiata hukmedememenin, ilkel insanlarda isterik tepkilere sebebiyet verdigi gorulmektedir. Bu tepkiler, ozellikle hassas bunyelerde ortaya grkmakta ve bunlar sihirbaz din adamr g6revini yuklenmektedir. lgte eski sihirbazlar boylece yerlerini gamanlara brrakmrglardrr; $amanlar da sihirbazhk huviyetini boyle yuklenmiglerdir.T Orta Asya'da lslam oncesi Tork topluluklanndaki Samanlann sihir ve buyti ile u$ragtrklan, eski kaynaklar taralrndan nalclcdilcn l"rabcrlcr vasrtasryla biliniyorclu. Mcscll lbn Sirra (ol. 1037), el-Isaril adrndaki eserinin r0hi tecrubelerden bahseden onuncu ve aynl zamanda sonuncu babrnda, ariJ adryla eski Ttirk $amanlarrnr ele almakta ve bunlann srkr rOhi tecnibe ve bedeni riyizatlardan geqtikten sonra sihir, briyu ve emsdli, bagka kimselerin beceremeyeceti birtakrm kabiliyetler kazandrklannr anlatmaktadrr.E Cuveyni de Uygurlar'da kam'lann ($aman) sihir ilmini bilen kimseler olduklannl ve geytana hakimiyet iddiasrnda bulunduklannr nakleder.e Bunlardan bagka Barhebraeus, Mervezi ve Regiduddin ve benzeri tarihqilerin eserlerinde dc baqka kayrtlar bulmak mrimkundur.r0 Defligik zamanlara ait bu tarihi haberler gosteriyordu ki, $amanlar ozellikle bu iki srfatlarr sayesinde eski Tork toplumunda qok ustun bir mevkie sahip olmuglar ve de$isik dinlere, hatm lslamiyet'e girildikten sonra da bu mevkilerini kaybetmerniglerdi.tl Ancak Budizm'in bir istisni tegkil etti$i ve Uygurlar arasrnda yayrlmasrndan sonra $amanlann eski itibarla-

7 8

Ohhnarks, aym yerde, Bununla beraber bntun iptidal toplumlarda gOrtilen sihirbaz ve briyfrculeri $aman olarak g6rmek yanh5trr. Fakat her gamanrn sihirbaz ve buyircu oldugu unutulmamalrdrr (Roux, s.208-209).
gerefeddin Yaltkaya, "Eski TUrk An'anelerinin Bazr Dinl Mriesseselere Tesiri", lI. Tl!.rh TarihKongresi Zabttlan,lstanbul, 19,13, s.691.

9 Ciiveynt, l,59. l0 Bu kayrtlarrn dzctleri ve yorumhrr igin bkz. Tirran,6ihcn l hlmlyctl,l,5l, ll Koprtrlii, "Trirk Edebiyarrnrn Mengei", Edcbiyat AraStrrmalarr, Ankara, 1966,
s.6l-62. 145

nnr biraz yitirrdiklerini Kdprtrlil ileri sfrmektedir.rz Belki Budizm'in yap*r ve daha gok yerlegik hayatr gerektiren bir din olugu bu durumu hasrl etmig olabilirdi. $amanlann sihir ve buyti ile olan ilgileri gunrimtize kadar Altaylar'da devam etmig, fakat bu konudaki dtigtincelerrd ebazt desigiklikler meydana gelmlgtir. Bugon Altayh gamanistlerin inanqlanna g6re, gergek $amanlar hokkabaz de$ildir. Bu bakrmdan srrf sihirbazhk bilen ama iyin srrasrnda vecde gelemeyen $amanlara garlatan gozuyle bakrlmaktadrr. Gergek $amanrn ve-cd ve isti$rak haline girebilen kigi oldu$una inanrlmaktadrr.l3

men babasrydr. onun bag halifesi Baba lshaktan da yine sihir ve buyu yapan, muskalar yazan, hastalarr iyilegtiren ve beraberligi bozulmug ka. kocala'birbirine baslayan monzevi bir geyh srfatryla kaynaklarda bahsolunur.ra Trpkr eski gamanlar gibi rurkmen babalarr bu sihri kuwete irsiyet yoluyla nidiren sahip oluyorlar; bunu geligtirmek igin uzun bir inzivd d6nemi geqiriyorlardr.rs 19te Baba lshak da bu yolu takip etmigti. Ne var ki, sihir ve buyuntin Muslumanhkta kesin yasaklanmasl, stinni gevrelerde Tirrkmen babala'nrn iyi g6zle gonilmelerine engel olmug, bu yuzden qogu defa buyn_ cu minasrna cdda kelimesiyle tavsif edilmiglerdir, Mendhrbu,lKudslye'de Baba llyas mriridlerine cddfi denilmesinin sebebi budur. XIII. ytizyrhn ileri gelen Trirkmen babala'ndan sarr Saltrk iqin de yine aynr terimin kullanrldrsrnr goruyoruz.16 Qtinkti o da Baba llyas ve Baba lshak gibi sihir ve buyriden an-

lgte yukanya ahnan beyitlerde s6z konusu edilen Baba llyas ve mriridleri de, boyle sihir ve buyu yapmasrnr bilen bir Ttirk-

l2

A.g.c., s.62.
$cnaani2rn, s.80.

13 lnan,

14 lbn Blbt, el-Evamir'ul-Aliliyye fiI.Umar'il-Alaiyye, n5r, A. Sadrk Erzi, Ankara,


1956, s.499-500.

l5

Hilmi Ziya, a,g.m.,s.443.


Saltrhndme, Topkapr Sarayr Muzesi (Hazine) Kuttrphanesi,

16 Ebu'l-Hayr-r R0mt,
nr.1612, v. 27a.

146

layan bir gahsiyetti.rT Anadolu'da XIII-XV yuzyrllarda, hatta daha sonralan bu tip Ttirkmen babalanntn hemen her yerde bulundugunu tahmin etmek kolaydrr. Nitekim Vildyetndme-i Koyun Baba'da bile boyle bir durumla kargrlagryoruz. Burada anlatrldr$rna g6re, Koyun Baba Osmancrk'ta sihir ve buyu yaparak halkr kendisine baglamak ve boylece sapkrnhga dugurmekle itham olunmug ve tutuklanarak yakrlmak istenmigtir. Ancak Koyun Baba bu niyetle kendisini yakalamaya gelenlere kerametiyle engel olmug ve onlan sehhar (sihirbaz) olmadr$rna iknd ve hattA kendine mtirid etmigtir.lE

Hastalan lyilegtirmek
Bu motif, menikrbnAmelerde oldukga seyrek rastlanan bir unsur olarak goze garpryor. Men1htbu'l-Kudsiye'de Baba llyas'rn ileri gelen halifelerinden Hacr Mihman'rn, hangi hastaya nelesi ererse mutlaka iyilegtirdi$i ve bu kerimetin, geyhi tarafrndan kendisine baf, rgla ndrsr anlat rlrr. t e V il ay emame - i O tm an B ab a' da ise, Otman Baba'nrn misafiir olduSu Musa Be$ adrndaki zatrn tekkesinde, civardaki hastalan yanrna qaf,rrdr$r, onlan iyilegtirecegini ildn ettigi hikdye olunur. $eyh tekkeye toplanan hastalara nefes edilmig sular iqirmig ve gergekten de hepsini iyilegtirerek yerlerine gondermigtir.2o Hastalan nefesiyle iyilegtir17 A.g.e., vv. 20a, 2lb.

Itl

Bkz. Vildye1r,ame-K&S, v. 7-9b vd.

19 Mcndhb-Kud, v. 109b. 20 l{astalarr iyilestirmeyi Kitab-r Mukaddes'tc dc g0rrnek mtrrnkondur. Meselt


Hz. lsa bir gtin Havarilerden Petrus'un evindc onun kayrnvalidesini sttmadan kurtarmrg, aynr 5ekilde civardan gelen pek cok cinli hastayr, iclerindeki cinleri grkararak srhhate kavu$turmuitur (bkz. Maaa, Vlll, l't-l). Hz. lsa'nrn bu gibi mocizeleri, Kitab+ Mukaddes ve benzeri Hrristiyan ve Yah0dl metinlerinden faydalanrlarak yazrlan Mrishman halk kitaplannda da srk srk tekrarlanrp durrnustur (msl. bkz. Krrh Sual, lsunbul (urihsiz, tag basma), s.74); evliyd tezkirelerinde de benzerlerine srk rastlanrr. Mesela, Sehl-i Ttistert tabiplerin iyile5tirenredifi bir hastayr dua ederek tedavi etrnig, Cuneyd-i Bagdadt dc hasta bir genci hemen srhhatine kavugturmugtur (bkz. Ferlduddln Attar, Tezhirclu'l-cvliydl, nlr. R. A. Nicholson, Londra, 1905, l,225;11,29). 147

me'motifi, Veli BabaMenahrbnamesi'nde de srk gorulen moriflerden biridir. Rivayete g6re, "tr!:zt e{ri ve hend.isine ctinun (d,elilik) arrz olan, ve masrfi' (sar'ah) bulunan ve meflfig (felcli) olan ve siir a$n ve sanct illetleriyle mtibteld olanlar geli6 bi-iznili Hudd silayab olurlardt' .21 Tilrk $amanlannrn en onemli vazifelerinden birinin de Ayinler yaparak hastalann vucuduna giren cinleri ve kotu ruhlan kovmak olduSu biliniyor,22 $amanizm uzerinde gahgan araqtrrrcrlann tespitlerine gore, hastalan tedavi etmek $amanh[rn ana gdrevlerindendir. Bunun igin birtakrm us0ller uygula_ rrrr. llastallk tcdilvisinin cskiden $amanrn asrl vazif'csi ohnadr$r, sonradan intikal ettisine dair gortigler de vardrr. Bunrarclan bir krsmrna gore, ganranlann baglapgrqta hasta iyilegtirrner<le alikasr yoktu. Ama kendilerine sramana veya $amana denilen bazr Budist propagandacrlar, uyguladrkla. tedavi usirlleriyle $amanlar uzerinde etkili oldular ve onlann da bu vazifeyi yuklenmelerini sa$ladrlar. Bir bagka goruge g6re ise, $amanlar, trpkr sihirbazhk konusunda oldu{u gibi, eski sihirbazlann vazifelerini kendilerine mal etmiglerdi.23 Baglangrcr hangi etkiyle olursa olsun, hayli eskilerden beri $amanlann hastalan tedaviyle u$ragtrklan ve bu konuda bazr yollara bagvurduklan anlagrlmaktadrr. $amanist inarica gorq, insanrn vticudundaki ruh, kotu ruhla.n etkisiyre vticudu rerkettiSi zaman hastahk meydana gelir. Ruh ugar gider ve yeryuzrinde serseri bir gekilde dolasrr; qo$u defa da koru ruhlarn esiri olur. ESer qok uzun zaman vlicuttan ayn kalrrsa 6ltiler diyanna gider. Buna engel olmak iqin yaprlacak gey, hastanrn ruhunu tekrar kendi vticuduna sokabilmektir. Bunu ancak Sa_ man yapabilir. zira hastayr iyilegtirebilmek igin ruhunun nereye gitti$ini bilmek, ondan sonra da onu k6tu ruhla*n etkisinden kurta'nak gerekrnektedir. Bunun iqin de kotri ruhlarla sa-

2l

Bkz, Menahb-VB, s.83-84.


Mengei, s.57.5g; Roux, Eshi Din, s.65_6g.

22 K6prulu, Tnrh Edebiyattntn


s.287.

23 Sadertin Buluc, "gamanizm'in Mengei ve lnkisafr Hakkrnda", TDED, ll (l9.lS),


148

vasmayr iyi bilmelidir. Britrin bunlan bir $amandan bagkasr asla beceremez.2a MeselA Yakutlar'da bir hastanrn iyilegtirilmesi iqin $amrin ta-

rafindan uygulanan us0l dort ana safhadan olugmaktadrr. Birinci safhada yardrmcr ruhlar qa$nlrr. Bunlann vazifiesi, hastanrn ruhunun aranmaslnda $aman'a yardrmcr olmaktrr. lkinci safha, hastah$rn sebebini bulma safhasrdrr. Yani ruhun ne yuzden bedeni terkettisi aragtrnhp dsrenilmeye gahgrlrr. Uquncil safha, hastanrn ruhunu etkisi altrnda bulunduran fena ruhlann tehditle kagrnlmasrndan olugur. Nihayet sonuncu safha, $amanrn ruhuuuu, hasl.anrn ruhunu ararrrak rnaksadryla seyalrate qrkmasrndan ibarettir. Britrin bu safhalarda 6zel mcrdsimlcr vc Ayinlcr yaprlrr. lgin en zor tara[r, l-rastahfrn sebebini bulmak ve fena ruhlan kagrrmaktrr.2s lgte butun bu gahpmalann sonunda $aman hastayr iyilegtirmekte, daha doSrusu buna inanrlmaktadrr. Bugrin Do$u Ttirkistan'da hastahk tedavisi iqin uygulanan $amanist iglemler lslami bir krhkta devam etmektedir. Altay $amanlannrn Ayini, lslami dualar, peygamber ve velilerin isimleri kangtrnlarak lslamilegtirilmeye gahgrlmrgtrr. P erihan (Farsqa "peri qatrran") denilen bu Mtishiman $amanlar bu yolla kendilerini koruyabilmiglerdir.26 Grinrimtizde Anadolu'da da aynr durum s6z konusudur. Okuyup riflemek, ip ba$lamak, muska yazmak vs. us0llerle hastahk teddvi etmeye galqan kimseler vardrr. Halk arasrnda genellikle hoca diye tanrnan bu gahrslar, gerEekte $aman kahntrsr kimselerden bagka bir gey detildirler. Trpkr Do[u Turkistan'daki meslektaglan gibi, onlann da Yidryndme ve benzeri, hususi olarak tertiplenmig, igine Ayetler, peygamber isimleri, Allah'rn isimleri kangtrnlmrg birtakrm kitaplan vardrr. Yazdrklan muskalar da aynr mahiyettedir. Bunlardan bagka yine Anadolu'da cindar adryla bilinen ve hastalann vricuduna girdi$ine
24 Eliade, Chamanisme,s.lT9; Roux, Le Chaman,s,22l. 25 Eliade, s,189; ayrrca bkz. lnan, gananian, s.107,
109,

26 lnan, s.109.
149

inanrlan cinleri kovarak yahut emrindeki cinlerle gelece$i ve gaybr kegfederek birtakrm kehinetlerde bulunan kigilerin de, $amanistler arasrnda yardrmct ruhlan ga$rarak hastantn iqinden lena ruhlan qtkarmaya qahgan veya gelece$i 6srenen $amanlardan farkr olmadrSr ortadadrr. Yuzlerce yrldan beri lslAmiyet, Anadolu'da dahi $amanizm'in bu ana fonksiyonunu silip atamamutlr.

Gayp'tan ve Gelecekten Haber Vermek


Bir $amanrn riq0ncti temel vazilesi de, gaipteki geylerden, gelecekte olacaklardan haber vermektir. MenikrbnAmelerde en srk rastlanan motiflerden biri budur. Menkabelerin 6nemli bir krsmrnda kahramanlar, mtiridlerini gaipte olup bitenletden, gelecekte vukoa gelecek olaylardan haberdar eden kigiler olarak gorunmektedirler. Mesela bir seferinde, Abdal Musa, muridlerinin tekke inga etmek maksadryla kazdrklan temelden 9rkan bir kazan dolusu alttntn sahiplerini bildirmig, gerEekten de bir mirddet sonra sahipleri grkagelmiqlerdir.2T Yine Abdal Musa, gergek veli olduguna inanmayan ve kendisine hastm olan Teke be$inin, kendini yakmak uzere bir ateg hazrrlattrgrnr ve tevkif ettirmek iqin adamlanyla tekkeye basktna geldigini muridlerine haber vermig,' kargrlamaya qtkmpttr.2s Otman Baba, mtiridlerinin baqrna bir feldket geldiginde, nerede olursa olsun, hemen bilir ve yardtma kogarak onlan kurtanrdr. Muridlerinin niyazt vasrtasu olarak kendine ulagtrdr.2e Fatih'in lstanbul'u fethettigi gun, fetih saatinden 6nce sabah erkenden muridleriyle Trrnova gehrinin koprusu yanrnda bir kaya tzerine qrkarak, "Allahu Ekber! lstanbul'u aldrk" diye ba$rmrg, gergekten fetih bundan bir muddet sonra, yani ku9luk vakti vukt bulmugtu.3o
27
28
Vildyetname-AM, s.3-4.
Menaftrb-KU, s.8-9.

29
30

Vll/tytnarnc-O8, v. 125 a-b.


A.g,c., v. 28a.

150

Bir gun avdan donerken Silivrikapr'dan geqen Fatih, orada oturmakta olan Otman Baba'ya rastlar. padigahr g6ren Baba ona, Belgrad ristune gitmemesini, gtinku gehri alamayacaSrnr soyler. Hakikatte sefere qrkma niyetinde olan Fatih bu sdzlere krzar ve krlrcrnr qekerck otman Baba'ya lrucur' ct*rek istersc de, Mahmur Paga Baba'nrn bir veli oldu$unu bildirerek kendisini teskin eder. Nitekim Otman Baba hakh grkmrg ve Fatih
Belgrad'r alamadan geri d6nmugtur.3l Hacr Bektag kendini Sulucakaraoy0kten kovan Krrgehir Valisi Nuruddin Caca'ya, makamrndan azledilece$ini ve igkence

gorecegini bildirmig, aynen dedigi grkmrgtrr. HattA atrldrfr zindanda gozleri kor olmug ve orada 6lmugtrir.32 Aynr gekilde, sugsuz bir adamr hapisten grkarmasr igin bagvurduSu Kayseri be$inden red cevabr alan Hacr Bektag, ona da idam edileceSini haber vermigtir. Be$ ona gok krzmrgsa da, geyh gittikten biraz sonra sultanrn adamlan gelerek kendisini ahp gdturmtgler ve

idam etmiglerdir.33 Benzerleri Kur'an-r Kerim ve hadislerde3a ve diger menAkrbnAmelerde3s de gegen bu motifi, hastalan iyilegtirme konusundaki gibi, gamanist gelenege baglamak kanaatimizce daha do$ru goninmektedir. Zira bu inang, lslam oncesi devirde Turkler arasrnda gok yayrlmrgtrr. Ancak lslami gelenekte ben-

3l
32

A.g.c., w. 36a-37a. Menahb-HBV, s.30.

33 A,9.c.,s.68-69.

34 Hz. lsa kendine inanmayanlara g6rmedigi halde evterinde olup bitenleri bil-

dirmigtir (bkz. Kur'an-r Kerim, Alo lmran,49). Hz. yusuf da zindan arkadaglannrn bagrna gelecekleri 6nceden haber vermigtir (bkz. yAsuJ ,ll).. Hz. Muhammed'in, Adiyy b. Harem adrndaki sahabiye lranln fethini g6recelini ve Kisrd'mn hazinesinden bir krsmrna sahip olacagrnr mujdeledigi, gerqekten de aynen qrktrlr rivayer olunur (bkz. Sahrhu't-Buhan, Kahire (rarihsiz), lV 239240). Mesela Ebu'l-flasan l{arrakant'nin bir girn evinde yakrnlanyla orururken, o anda bir yerde cereyan etmekte olan soygun olayrnr onlara bilclirdigi ve gerqekten olayrn aynen s6ylenilen saatre ve anlatrldrgr gekildc vuko buklugu soylenir (bkz. Tezhiretu'l-Evliya, lr, 210), Mevhni'nrn babasr Suhanu'l-uleina Bahlluddrn Veled'tn Mogol istlttsrnt gok onccdcn haber verdili de bilinmekteclir

35

(bkz, Mandh$ al-Ariltn, l, 19).

151

zer orncklcrin bulunuSu, onun dcvamrnr teminc yilraml5tlr denilebilir. lbn Sina el-Igd.rdt'ta $amanlann gayba ve gelecege dair haberler verdiklerini kaydettikten sonra goyle bir de yorurnda bulunnraktadrr: "Bazr kimseler vardrr ki, bu hususta (gaipten ve gelecekten haber verme konusunda) hisleri gagrrtac:k ve akrllara durgunluk verecek birtakrm iglerden faydalanrrlar. Hislerin gagkrnhga uSradrgr ve akla durgunluk geldigi esndda hayal gricri belirli bir noktaya tevcih olunacak olursa, gaybr algrlayan kuwet bu hususta tamamryla hazrrlanmrp ve gaybr kabule l<ahiliyc( l<uzirnrntg oltrr. TOrl<lcr gclccc[,c ail rrrnliunat alabihnek icin kehin'lere ($aman) muracaar ederler."36 Gonildrigu 0zere lbn Sina'nrn bu yorumu gayer aqrktrr ve eski Ttirkler'de $amanlann 6nemli bir fonksiyonlannrn agrklamasrnl yapmaktadrr. Cuveyni de Uygurlar'da Kam'lann ($aman) kendilerine yardrma gelen geytanlar aracilr$ryla gelecekte vukO bulacak olan hadiseleri o$rendiklerini iddia ettiklerini yazmaktadrr. Bunlara gore, geytanlar kendi gadrrlannrn penceresi oniine gelerek bu bilgileri aktarmaktaydrlar.3T Ctiveyni bu bilgiyi verdikten sonra, "herhalde birtakrm fena ruhlarla bu $amanlann dostluf,u vardr" demek sOretiyle kendinin de buna
inandrSrnr gostermig olmaktadrr.38

XIiI. yuzyrlda Motol gamanlan da gelecege dair haberler naklederlerdi. Mengii Han'rn bag $amanr bu konuda qok mahir olup sdylediklerine kesinlikle inanrlrrdr. Aynr gekilde Kumanlar'da da $amanlann gelecekle ilgili kehdnetlerine briyrik itibar beslenir, bu kehdnetlerin Tann tarafindan bildirildigi santlrrdr.3e

Eski Trirkler ve MoSollar'da gelece$e dair haberler o$renmede koyunun kurek kemiginin kullanrldr$rna dair bazr kayrtlar mevcuttur. Hunlar zamanrndan beri bu us0ltin yaygrn ol36 Yaltkaya, s.691,
17 Cuneynt,

l, 59,

38 A.g.c., aynr yerde. 39 Tirran, Cihan Hdhimiy eti,

l, 55,

15t

du[u, Attila'ntn srk srk bu yola ba5vurdu$,u bilinmektcdir.al

Xlll. yrizyrlda MoSol $amanlannrn da aynt yolla

gelecegi og-

renrneye qahgtrklan haber verilmektedir. Kemik ateste krzdrnl-

makta, tizerinde meydana gelen izlerden gelecek okunmaya qahgrlmaktaydr.al Bu ustrl bugtn Kazak ve Krrgrzlar'da, Altay ve Yakut $amanlannda da geqerlidir'4z $amanlann gaybtan ve gelecekten haber vermeleri konusunda uyguladrklan ve hem tarihte, hem de guntimuzde ornekleri bulunan iki ana usfil vardrr ki, bunlardan biri, $amanrn ruhunun gegici olarak bedeninden aynhp gizli Alemlerde clolrlrnirlt sorctiylc gilyl: bilgilcritti itlttlirst, i)tclti tlc, giifc yiili selerek Tann'nrn yanlna gidip gelecekte olup bitecekleri bizzat ondan 6!,renmesidir. Kaynaf,rmrz olan men6krbndmelerde bu iki yola ait tipik misaller vardrr. Ruhun Bedeni Gegici Olarak Te rketmesi (Tra ns m i g ra syo n)

Bu konuda

iki tipik menkabe bulunmaktadt. Mendhrbu'l-

Kudsiye'deyer alan ilkine gdre, Baba llyasln of,ullanndan Yahya Paga, istedigi zaman "bir sipahinin atlnt koyup gitmesi gi-

bi" bedenini terkedip bir mtiddet sonra tekrar donerdi' Bazan bu terkedig krrk gun, hatti iki ay bile surerdi.a3 Otman Baba ise, zaman zaman, tekbir getirip namaza bagladr$r an, cisminden qrkrp gider, bir saat sonra tekrar cismine girerek ruko ve seccle yapardr, Kendisine nereye gitti$i soruldu$u vakit, cvli40
Roux, Le Chaman,s.2l7.

4l

lnan, $amanizm, s.152; Roux, aynr yerde'

42 lnan, s.153-159. 43 Mendhfu-Kui, w. llb-42a:


Sorcti bes aceb ki

vinnit

Ana

Padipah u Kadir u HayY u Beka Mesela bir nice kcrcl soretin

Kodr goyle ki kor slpdht attn Oldu kim krrk gon oldu kim iki aY g6yle kim gah verak kala saray

153

yanln ruhunun araslra bedeninden aynlarak "Alem-i ulvlyyet"i seyre gittiSi cevabrm verirdi.4 Bu iki menkabede anlatrlanlar dikkatle mtitilaa edilecek oldu$u takdirde, $amanizm'de mevcut bir olayla kargr kargrya bulunuldutu gorulmektedir. Menkabelerden anlagrldrSrna gdre, Yahya Paga ve Otman Baba vecd ve istiSrak haline girdiklerinde ruhlan bedenlerini terketmekte, duruma gore krsa veya uzunca bir muddet bagka yerlerde dolagtrktan sonra yeniden bedenlerine girmektedir. Ruh bu dolagmayr yaparken
beden yerinde hareketsiz kalmaktadrr.as Bu olaylar, tamamen

$amanlann srk srk gergeklegtirmeye gahgtrklan bir tecrtibeden ibarettir. Bunun drnekleri eski devirlerde gegtiSi gibi,a6 XIX. ytizyrlda Radloff taralrndan da tespit edilmigtir.aT Onun anlattrgrna bakrlrrsa, Altaylar'da Tann Bay Ulgen'e kurban sunma merasiminde, kurban edilecek atrn yulannr tutmakla g6revli bir kiSi tayin edilir. gaman, srk yaprakh bir kayrn dah ile hayvanrn slrtrnl srvazlamakla, bu hareketle onun ruhunu Bay Ulgen'e yollamaktadrr. lgte bu srrada, atrn ruhuyla beraber onun yulannr tutan kiginin ruhu da Bay Ulgen'in huzuruna gidip kendisiyle konugmaktadrr.s Bundan bagka, genel olarak gelece$e dair bir haber soruldu$unda veya hastahk tedavisinde de $amanrn ruhu bedenini terkeder. Bunun iEin $aman 6zel bir mevkide gegitli gekillerde, EoSu defa dans ederek, atlayrp srgrayarak vecde gelmektedir ki, tam bu srrada
44 Vlldyclndnc-OB, v. 90n-h. 45 Hz. Muhammed'in mirlcrn& da buna benzer bir durumdan bahsedilir. lJazr kiryrraklnra gdrc mirdct yosayln llz. Muhumrned'lrr bizzat bcdcnl dc[il, ruhu.
dur. Bu konuda degigik gdrtrgler ve genig bilgi iqin bkz. Muhammed llamidullah, lslarn Peygamberi, rercume Kemal Kuggu, lsunbul, 1966, l, 9l-94. Bazr meghur mutasawrllann menkabelerinde de benzer olaylara rastlamak mtmktrndur, ki ornekleri a5agda gelecektir.

46 Msl. bkz. Ebcrhard, Cin'in Simal Komgulan, s.43. Burada anlatrldrlrna


519 yrhnda Cocenlerde mustur.

g6re,

bir kadrn gaman, prenslerden birinin ruhunu gdklere yollayrp dolagtrrdrktan sonra, gcri grirmi$ ve yine eskisi gibi bedenine sok-

47

Radloff,

lll,24.

48 A.g.c., aynr yerde.


154

gelecekteki olaylarla ilgili sorular kendisine sorulup cevaplan ahnmaktadrr. lgte bu vecd ve isti$rak halinde gamanrn ruhu bedeninden grkarak qegitli yerleri dolagmakta, ruhlarla gorugmekte yahut iyilegtireceti hastanln ruhunu bularak tekrar bedenine d6nmeye iknd iqin gahgmaktadrr. Bunu bagardrktan yahut gelecekle ilgili bilgileri dgrendikten sonra yine bedenine donmekte, etrafindakilere olup bitenleri, gordligri yerleri tafsildtryla anlatmaktadrr.ae

W Ruben, $amanlann bu transmigrarion halini Budizm'deki yoga ile ilgili gdrmektedir. Ona gore, yogilerde de istifrak halinde aynr durum sdz konusudur.s Ashna bakrlrrsa Ruben'in bu gortigti, Eliade'rn gamanizm'in onemli olgtide budik etkilere maruz kaldr$r hakkrndaki gorugtisl ile beraberce mtitAlaa olunursa gerEekten yerindedir. $amanizm'in hangi tabii gartlarda ve ruhi etkenler sebebiyle ortaya grktrgr meselesini en genig bir bigimde ara;r.rran ve $amanlann ruh hallerini tahlile tAbi tutan Ohlmarks bu konu ile de meggul olmugtur. O, $amanlann ruhlannrn bedenlerinden ayrrlmasr iginde, $amanizm'in mengei meselesinde oldu{u gibi akrtik etkiye yer vermektedir. Ona bakrlrrsa, cezbe ve vecd (extase) durumunda olan bir kimse, vucudunu aktif halde tuttugu zaman da kendinden gegip bagka yerlere gitrigi intibirna kaprlabilmektedir. Ancak onu seyredenler, $amanrn vucudu hareketsiz kaldrtr igin gergekren ruhunun bedenini terkettiginc inanrnaktadrrlar.s2 Ohlmarks bu lrldiscrrin ancak arkrik bolge $amanizminde mrimkun olduSunu, her $amanrn bu kabiliyete sahip bulunmadr$rnr ileri stirmektedir.53 Bu hale gelen
49 Bu konuda genig bilgiler ve yorumlar iqin bkz. ohlmark, s.79-gl; Eliade. Chamanisme, s.160-l7l; aynca bu iki eserden naklen bkz. BuluC, s.g,l_gg;
lnan, s.79 vd; M. Tirrhan Ozdemir, Eshi Turhleilc gamanhh, basrlmamr5 doktora tezi, Ankara Universitesi llahiyat Fakuhesi, 1977, s.79-82, gg.

50 Ruben, s.42-43,69.

5I

Eliade, s.387.

52 Ohlmarks, s.79-80.

5i

A.g.e.,s.80-81.

155

bir $amanrn vecd halinden grktrktan sonra gok buyuk bir yorgunluk hissettiSi mugahede olunmugtur.v lgte Yahya Paga ve Otman Baba'nrn arasrra bedenlerini terkederek krsa veya uzun mriddetle gizli Alemleri dolagrp tekrar bedenlerine dondriklerini nakleden menkabelerin bu bilgilerin rgrfr altrnda de$erlendirilmesi icap eder. Buna benzer olaylann bagka kaynaklarda da riviyet olundugu gdnilmektedir. XIII. yrizyrhn rinlu Trirkmen geyhlerinden ve San Saltrk'rn halifelerinden olan Barak Baba'nrn da bu gekilde vecd ve istitrak haline girdiktcn sonra gelcceSe dair birtakrm kehanetlerde bulundugu hakkrnda kaynaklarda haberler vardrr.55 lJundan bagka, Mevldnd'nrn da bir gun halvette iken bedenini terkederek BaSdad'da bir muddet dolagtr$r; sonra yeniden cismine donerek gorduklerini anlattrf,r rivayet olunur.s5

Gofe Ytkselip Tann ile Konugma


Goge grkarak Tann ile konugup gelece$i bizzat ondan o$renmek her $amanrn yapabilecegi bir i9 deSildir. Yalnrz ve yal-

nrz buytik $amanlann kudreti dahilinde bu igle ilgili sadece Mafihbu'l-Kudsiye'de iki menkabe vardrr. Bunlardan biri, Ba54
A,g.e ., aynr yerde.

55 Xlll. yirzyrl Anadolu'sunun Ttrkmen babalarrnr tanrma konusunda tipik bir omek olan bu sahrs hakkrnda miistakil bir inceleme yoktur. E Kdprtrlu, llh
Mutasavutlar vc Anadolu'da Islamiye t; A. Cdlprnarh, Yunus Emrc ve 'Iosavvry'gi-

bi eserlerinde yer yer bu zattan bahsetmiglerdir. Barak Baba ya dair deterli kayrtlar bilhassa gu kaynaklarda bulunmaktadrr: Tarih'u Bindlt, Topkapr Sarayr Mrizesi (lll. Ahmed-i) Kirtriphanesi, nr.2951, lt 105 a-b; y'iydn'u'l-Asr ve A'vdlnu'n-Nasr, Suleymaniye (Ayasofya) K0tophanesi, nr.2970, vv.42a-43b:ed-Dnrcru'l-Kalrnine, Haydarabad, 1348, t, 173-171;Ihdul-Ctman, Bayezn (VeliyUddin Ef.) Kirttiphanesi, nl2392, XX, 363 a-b. Barak Baba'nrn gamanist cephesinin psikolojik acrdan tetkikine dair bazr yorumlar iqin bkz. Hilmi Ziya, Dint Rahiyat Misahedeleri, s.140-113. Barak Baba'nrn bir vecd halinde sdyledigi sdzleri ihtiva eden bir ris6le elde mevcut bulunmaktadrr. Bu risale ilk defa I"l. Ziya tarafindan zikredilen makalede yayrmlanmlgtrr. Daha sonra birkac defa daha deli5ik ycrlerde yayrnlandrSr bilinmektedir. A. G6lprnarh'nrn Yunus Emrc ve lasavvu/adlr eserinde Trirkqe tcrcfrmesi de mevcuttur (bkz. s.255-278),

56 Efleh, il.650.
156

ba llyas'rn kricuk
ga'ya dairdir.

o$u Muhlis Pata, oteki onun oSlu Agrk

Pa-

Anlatrldr$rna gore Muhlis Paga babasrnrn intikamrnt almak igin harekete geqmig ve Selguklu Sultant II. Gryasuddin Keyhusrev'e kargr ayaklanma tesebbrisunde bulunmugtur. Sultan kendisini yakalatarak ce$itli igkencelerle oldurtmeyi denemig, lakat bagaramaylnca anlagma yoluna giderek valilik teklif etmigtir. Muhlis Paga bu teklife kargr, hareketlerinin Allah'rn emriyle olduSunu, Allah'rn ona yeryuzrintin iktidanm bagrghyaca!,rnr bizzat bildirdigini soylemigtir.5T Agrk Paga'nrn kerAmetlcrini anlatan rnenkabclcrden birindc de, trpkr Hz. Muhammed'in miracl gibi, Allah katrna grkarak onunla bizzat gOnigtugu, gizli Alemleri bagtanbaga seyrettirildigi ve zihir bltrn her hususun bizzat Allah tarafindan kendisine agrklandr$ anlatrlrr.ss Gorrildugu gibi her iki menkabede, her ne kadar yaprlan ig lslami bir hava iginde imig gibi tasvir edilse de, hem Muhlis Paga, hem de Agrk Paga Adeti Hz. Muhammed tarzrnda Allah ile vasrtasrz temasa geqirilerek yapacaklan iglere dair ondan talimat almrglardrr. Hakikatte bu iki menkabede, goge grkarak Tann ile gorusrip ondan birtakrm bilgi ve haberler alan $amanlanrt huviyeti rahatga teghis edilebilir. Bu konuda elimizde tarihi misaller vardtr. Hatti bunlardan tipik birisi yine Muhlis Paga'ntn babasr Baba llyas ile ilgilidir. Bu zatrn 1240 yrhnda yonettigi Baba Resul ayaklanmasrnt ya$amrg ve bu olayla alnkah bagka higbir kaynakta bulunrnayan Cok de!,erli bilgiler ve mtigahedeler tespit etmig olan Simon de Saint-Quentin'in anlattrttna g6re, Amasya'daki muharebede Selguklu askerlerine yenilen Paperroissole'ye (Baba llyas) taraftarlan zafer kazanacaklarlnr kendilerine vndetti$i halde niqin yenildiklerini sormuglardr. Buna Baba llyas'rn verdifi cevap aynen goyleydi: "Yann Tann ile konugaca[rm ve sizin hepinizin huzurunda size ve bana bu talihsizlitin neden

i7
58

Mendhh-Kud, v. 56a.b.
A.g.c., vv. 68b.87a.

157

erigtigini soracagrm."se Gorgu gahitligine dayah $u ifadeler, se' yircilerinin huzurunda Gdk Tanrr ile temasa haztrlanan bir $a' ioon,n sozlcrindcn bagkasr olamaz. Baba llyas bu cevabtyla, Samanist hoviyetini agrkqa ortaya koymugtur. lkinci tarihi misal, daha erken bir devre, Cengiz'in htiktirndar ilin olundu$u bir doneme rastlamaktadrr. ctiveyni'nin naklettisine g6re, K6k6ge (Teb-liengri) namryla halk arasrnda meghur olup Siddetli krglarda bile da$ bayrr grplak dolagan bir Tan$aman, at tistunde g6!e grkrp Tann ile konugtu$unu, da Cenadtnr n'nrn yeqnizuntin hAkimiyetini Timugin'e verip giz koydu$unu kendine s6yledif,ini iddia ediyordu. Teb-Tengii, etrafrna qok kalabaSk bir kitle toplamrg ve iktida. ele geqirme qabasrna dtiSmtig oldulu iqin bir ef,lence arasrnda oldurulmtigtu.m

Bu iki olayda, yani Kokoqe ile Baba llyas olayr arastndaki benzerlik, tizerinde hassasiyetle durulmaya def,er gorilnmektedir. Her iki olayda da, Tann ile istedi$i zaman temas kurabilen usttin kabiliyetli iki din adamtnrn siyasi iktidan ele gegirme qabalan hakim motif gozokiryor. $amanlann zaman za(nan bu manevi guqlerine dayanarak iktidar olma tegebbuslerini bazr ilim adamlan 96yle agrkltyorlar: Ortaga$ Ttirk ve Mo$ol topluluklarrnda $amanlar ekseriya kabile gefleriyle 6zdeglegtiriliyorlardr. Zira gelin her geyi bilmesi, eski atalarrn ruhlarryla otdugu kadar gizli girgler ve yeraln ruhlarryla da munasebeti olma-s, gerekiyordu. Bunu da ancak $amanlar yapabiliyorlardr. giyip "beyaz at"a binen Samanlar, bu sebeple "Beyaz "lbit"; boztrr arisrokrasisini tegkil eden ydneticiler durumundaydrlar.6r lgte onlar sahip olduklan bu hem dini hem siyasi imtiyazlar yardrmryla arasrra kendilerini kuwetli hissettikleri vakit
59 Bk:. Histoire
s.64.
des Taraares

(Historia Tarurorum), n5r' Jean Richard, Paris' 1965'


lnfiucnce,

60 Cuveynl, 1,39' Ayrrca bkt. K0prol0,

6l

r'18; Boyle' s'6943 vd' MenaTucci-Heissig, s:351. $arnantartn beyaz elbise giyip beyaz ata bindikleri

beyaz sa' ftrb-Kudnin iehadetiyle de 4ofirulanmakta, burada Baba llyas'rn Scrn (bkz. 55a. w. l4b, belinilmektedir oldulu arr bir de'beyaz hem rrk sardrlr, Ayrrca bkz. dc St.

'Quentin, s.62).

158

merkezi otoriteyi sarsma ve iktidan kendi ellerinde toplama


tesebbUsiine geeiyorlardr. Teb-Tengri'yi ve Baba te gcqiren motif temelde igte buydu.

llyasl hareke-

Altaylar'da eski $amanlann gofe grkarak Thnrr ile konugma ve haberlegme gtictine hdlA inanrlmakta, ne var ki qasrmrzdaki Samanlarrn bu g0cti gdstermemesinden yakrnrlmaktadrr.62 Altayhlar'da ve Yakutlar'da $amanlar artrk goSe seyahat igini temsili olarak yapmaktadrrlar. Bunun igin hususi birtakrm merasimler uygulanmakta ve Gdk Tann'ya "beyaz bir at" kurban

edilmektedir. $aman bu beyaz atrn ruhunu go$e yollarken kendi ruhunun da Tann katrna erigtiSine inanmakra, etrafinda bulunanlara seyahati srrasrnda g6rdtiklerini ve Tann ile neler konugtugunu anlatmaktadrr.6s Bu teldkki Ded,e Korhut Kitabr gibi bazr lslami devir metinlerine de yansrmrgtrr. Bu eserdeki "Allah Tedla ile haberlegeyim", "Gdtrirdugtin go$e yetiren gorkhi Tann"il ve benzeri ifadeler, Tann ile konugmaya giden $amanrn sozlerini hatrrlatmaktadrr.6s

Tann'nrn insan geklinde G6riinmesi

(Antropofani)
Hulfil inancr ile kangtrnlmamasr gereken bu $amanist motif, tek bir menAkrbndmede, Mend.htbu'l-Kudsiy e' de bulunmaktadrr. Yine lslami unsurlarla gizlenmig bu menkabe aynen 96yledir: Bir gece Agrk Paga ziviyesindeyken nOrani ytizlti biri gele-

rek kendisini "ilm-i ledtinni" lsslnln, yani Tann'nrn qafrrdr[rnr sdyler. Miric hddisesinde Hz. Muhammed'e yaprldrgr gibi "ingirah-r sadr" denilen kalbin g6lusten grkanhp temizlenmesi ameliyesi Agrk Paga'ya da yaprlrr. Bundan sonra o kigi, geyhi
62 Lliade, IraitC,
s.98.

63 Bu konuda tafsilat igin gunlara bakrlmahdrr: Radloff,


manisme, s,155-162; lnan, $ananicr,n.

lIl,

s.l0l; Ellade. Tralta, ayu

23-29; Eliade, Chaycrcle; Kdpr0-

ln,

ftrh rcrih-i

Dintsi, s.83-84.

64 Dede Korhut Kitabr, s.63 vs. 65 Bu konudaki bazr yorumlar iqin bkz. Roux, 'Dieu
qut", s.133, 140.

Dans le

Kitabt Dede Qor159

bir makama getirir; kendisi drFarda kalrr. geyh igeri girdiginde nurlar iqinde prnl prnl parlayan "Kaba Ttirk" sfiretinde ihtiyar bir zat gonir. Fakat giddetli nur yuzrinden fazla bakamaz, yuztinti beri yana gevirmek zorunda kalrr. lgte Agrk Paga ilm-i ledunniyi, yani gizli geylere ait Allah katrnda olan ilmi, bu "Kaba Ttirk" sfiretindeki ihtiyardan, daha dof,rusu Tann'dan oSrenmi9tir.66

Bu gok ilgi gekici menkabede Thnn'nrn bir ihtiyar geklinde gorundrigune dair eski bir $amanist inanq, Hz. Muharnmed'in mirAcrna benzetilmekle lslAmi bir gehreye burunrnug olarak ortaya qrknug bulunrnaktadrr. Bu inancr yanstran tipik $arnanist masallara bugrin Altaylar'da rastlanmaktadrr. Bunlardan Ay-Mangus masahnda, adr olmayan bir qocu$a Tann tarafrndan ad konulma'sr bahis konusudur. Qocuk adrnrn Tann taralrndan konulacalrnr o$renince onu aramaya qrkar. Dolagrrken bir ara insan sesine benzeyen bir sesin kendisini qa$rrdrfrnr duyar. Sesin geldigi yana gitti$inde, kapn aSaglannrn birinde duran bir ihtiyar gonir. lhtiyar gocuSa Ay-Mangus adrnr verir. Qocuk kim olduSunu sorunca da gu cevabr alrr: "Ben insan deSilim; ben yaradan Tann'pm; babasrz bir insana ad verdim."67 Bunun gibi daha pek gok Altay efsine ve masahnda Tann'nrn hep boyle "gok sakalh ihtiyar" krh$rnda gdrundugU bilinmektedir.68 Krrgrzlarda Tann'ya Kojo-Kuday denilmekte , bazan da sadece Kojo, yani Koca kelimesi kullamlmaktadrr,6e ki bugtin hala Anadolu'da "Hey koca Allah'rm!" ve benzeri "Koca Allah" kelimelerinin kullanrlmaslnln temelinde de, muhtevasr artrk tamamryla unutulmug bu kavramr gdrmek mUmkUndur. Gunumriz Anadolu'sunda Krzrlbaglar arasrnda akaid ve ilmihal kitabr vazifesini goren meghur Imam Cafer Buyrugu'nda da Tann'nrn insan stretinde g6runece$i hakkrndaki bu inancr bulmak kabildir. Burada yazrldrSrna g6re, "ve dahi srfat hase66 Mordtrb-Krrd, v70a-b. 67 O1icl, Irirh Mitol{i.si, l,
68
A.g.e., s.512, 518.

325.

69 A.9.e.,s.512.
160

biyle Hak Teild on dort yagrnda ayrn on dorduncu gecesi gibi


ve guntin kaba kugluk vaktinde bir guzel bdkire krz sfiretinde gorundri."70 Yine Buyruh'a gore, "Hak TedlA hazreti mri'min ve

Muslim ve dervig ve s0ft kullanna (bunlann hepsiyle Krzrlbaglar kastediliyor) yedi kimsenin siretinde goninrir. Birinci: kendi s0retinde; ikinci: ristad sfiretinde; tigrincti: pir (ihtiyar) sOretinde; dorduncri: kendinin sevdi$i s0retinde; beginci: on dort yagrnda mAsum pak sfiretinde; altrncr: muhabbeti (kansr?) sfrretinde; yedinci: otuz ug yagrnda cenner ehli s0retinde gonintir."7l Gortldugu uzere, burda da Tann'nrn kullanna bazan ihtiyar bir insan gcklindc 9610ncce$i inancr vardrr. Buyruk'taki bu inancrn da hig gtiphesiz $amanist menge'li oldugu aqrktrr. Mevlana ile ilgili benzer inancr yansltan bir menkabe bulunmaktadrr. Rivayete g6re bir gun MevlAni medreseyi dolagrrken, odalardan birinde $ems-i Tebrizi ile hanrmr (kendi krzr) Kimya Hatun'un seslerini duyai. Yanlanna girip sohbetlerine katrlmak ister. Fakat igeri girdi$inde gems-i Tebrizi'den bagkasrnr gdremeyince Kimya Hatun'un nereye gitti$ini sorar. $ems'in verdigi cevap dikkat qekicidir: "Cenab-r Hak beni o derece kendine dost edinmigtir ki, hangi sfirette dilesem yanrma gelir. Demin Kimya Hatun s0retinde gelmip ve insan gibi gekil almrgtr; Bayezid-i Bistami'ye geng delikanh geklinde gortinUrdu."72 Bu menkabeyleBuyruh'taki satrrlar ve dolayrsryla bu eski $amanist Turk inancr arasrnda men$e' birlifi gormek herhalde zor olmamabdv. Mendhtbu'l-Kudsiye'ye ve Buyrult'a girmesi bir dereceye kadar tabii olan bu inancrn Mendhfuu'I-Arifin,e de yanslmast hakikaten dugrindurticudur. Bu eski $amanist inancrn, birbirinden hayli farkh gortinen iki rasawufi gevre iginde yer bulabilmig olmasr, uzerinde dtigtinme$e de$erdir.

70 lluyruh, s.ll7.
7L 4.g.e.,s.146.

72 Enekr, il,638.
161

Tabiat Kuwetlerine H6kim Olmak


Bekrasi menikrbnimelerinde en qok goriiten inanq motiflerinclen birisi de, tabiat kuwetleri usttinde hakimiyet kurabihnek,

onlarr istenildi$i gibi ydnlendirmektir. Hacrm sultan ve ot' man Baba istedikleri zaman lrrtrna grkanp yrldrnmlan arzulanna gore kullanan, giddetli ya$murlar ya$drran kigiler olarak da dikkati qekiYor. Bir gun, seyiigazi tekkesi geyhi Kara lbrahim Hacrm sulran'r areSlelmtihrn .dip gerqek veli olup olmadr$nr anlamak iste' mig, bunu farkeden Hacrm sultan, havada tek bulut olmadrf,r ya$haide bir dua ile ani bir ftrttna qtkarmtg, ya$mur ve dolu Kadrrarak etraft tufana bosmugtu. Tam bu strada bir pldrnm Baba otman ra lbrahim'in bagrna isabet ederek 6[dtirmusto.73 ise, rabiat kuwetlerini diledigi gekilde kullanma konusunda dahafaalgoruniiyor'Birkeresindelstanbul'daAtMeydant'nda iri otururken, meydanrn tam ortasrndaki Delikli Ta; denilen pargalaettirerek kayayr, havada bulut yokken yrldrnm isabet vurur vurmaz mrgtr.Ta Bir defasrnda da, elindeki deSne$i yere gokyuzunde bulutlar toplanmq, dniden liddetli bir firttna 9tlurut etraf gimgek parrlirlarr ve gok gtr.iltuleriyle dolmug ve bunu herkes selde bo[ufacak hale gelmigti'7s Otman Baba' kendine fena muamele eden Fatih'e ktzarak yapmrg, hatta gevirmigonun saraylnrn bir duvannt da yrldrnmla harabeye kamgr elinde yrldrnmt ti.75 otman Baba daima, bulutlara binip gibi kullandrSrnr s0Ylerdi.77 Eski turkLr ar"",rrd, bu gekilde tabiat kuvverleri tizeri'de

hakimiyetkurabilmetelakkisi,lsl8miyet'inkabulundenqok igin eskidir. Hunlar'da, hukumdar semavi menge'li oldusu


kudretiya!,mur, kar, dolu yafdrrabilme ve firttna grkarabilme
3 YildyetnAme-H5, s'81. 71 Vildyetndme-OB, v' l95a-b. 75 A.g.e., v 1604.
76 A.g.c.,aynr r62
Yerde'

77 A.g.e.,v.22b.

ne sahipti. Hunlar, dugmanlarrnr firtrna, ya$mur, dolu vs. grka-

rarak savagta perigan ediyorlardr. Bu igi yapan belli kigileri olup onlar sayesinde V yuzplda Cucenler'e kargr kendilerini korumuglardl.TE G6kturkler'de de hukrimdann aynl Sekilde semavl menge'li oldu$u mAlumdur. Qin kaynaklanndan 6$renildi[ine gore Gdkttirkler devlet kurmadan ewel, Apangu adh komutanlanmn kardeglerinden biri, bu semavi mengei dolayrsryla tabiat kuwetlerini yonlendiriyor, frrtrna, rtizgir grkanyor, kar ve ya$mur ya$drnyordu.Te lslamt ddnemde bu durumun surdri!0 gdrtilmektedir. lslamiyet'in kabultinden sonra hem Mrisltiman Trirkler'de hem de Mrislumanhla hentiz girmemig olanlar arasrnda $amanlar vasrtasryla bu gibi tabiat olaylan meydana getirilmeye devam edildigine dair Musltiman kaynaklarda pek Eok haberler vardrr. Bunlarda $amanlarca "yada tagr" denilen bir tagla firtlna vs. tabii kuwetlerin istenildisi sekilde ydnetildigi anlarrlmakta, Mtishiman Araplar'tn buna inanmadrklan, ama gozleriyle gordrikten sonra inanmak zorunda kaldrklan nakledilmektedir.m Bununla ilgili dikkate sayan bir olay 96yle cereyan etmigtir: SAmAno$ullan'ndan lsmail b. Ahmed putperest ($amanist) Turkler'e kargr bir sefer tertiplemigti. Sefere grktrgrnda, dugmanlan ile kargrlagtrtr zaman $amanlannrn hriktimdann askerlerinin rizerine ya$mur ve kar ya$drracaklan haberini almrgtr. Once buna inanmayan hukumdar, gergekten belirtilen saatte askerlerin eteginde bulunduf,u daSrn tepesinde bulut toplandr$,rnl ve etrafrn kararmaya bagladr$rnr g6nince gagrrmrg, fakat dua ederek grkacak lrrtrnayr hasrmlannrn usttine yollamrgtr.Et Buna benzer misalleri daha da go$altmak kolaydu. Turk $amanlann yapugl bu iglerin daha sonra XIII. yuzyrl78 Turan, Cihan Hdhimiycti, l, 19
58.

A.g.e., aynr yerde; Esin, T0rh Kormolojisi, s.23-24.

80 Msl. bkz. Yakut, ll,

24. Yada tagr hakkrnda daha genig bilgi ve bibliyografya igin bkz. Kdpruluzade, "Eski Torklcrde Dinl-Sihrl Bir An'ane: Yat Tagr", EFM, Iv (1925), s.1-12. s.515-517.

81 Yakut, 11, 25-26;Kazvint,

da MoSollar'da dalri yaygrnlagtr{r ve onlarda bu i9 igin kullanrlan taga yada yerine cad dendigi bilinmektedir.sz

Tabiat kuvvetlerine hukmedebilme inancr muhtelif Altay Turk masallanna yansrdr$r gibi,83 Kitabt Ebi. Maslim ve Battalndme benzeri meghur Trirk destani romanlannda da kullanrlan bir motif olmugtur. Merv gehrinde bir keresinde drigmanlanyla mucadele ederken gok griq bir duruma dugen EbO Muslim, bir camiin minaresine sr$rnmak zorunda kahr. Askerler camiin etrafrnr iyice kugattrklan esndda, EbO Muslim dua eder ve hemen peginden bir bulut gorunrir; Aniden giddetli bir ya$mur askerleri perigan eder ve EbO Muslim'le arkadaglan minareden inip

kagarlar.e Battal Gazi de, yine boyle kdfirlerle cenk ederken maiyerindeki kuwetlerden hayli kapp verir. Tam bozulmaya yuz tutacaklan bir srrada, yrizrinri g6Se gevirerek dua eder. Dua biter bitmez, giddetli bir rozgir qrkarak dtigman tarafina dofru eser ve ne kadar toz toprak varsa askerlerin g6zrine doldurur; gozlerini kor eder. Bunu goren Battal Gazi ve arkadaglan yeniden cesaretlenip hucuma gegerler ve kilirleri perigan ederler.s5 Tabiat kuwetlerine hukmedebilme motifinin biraz deSigik mahiyette lslami gelenekte de yer aldr$rnr gdniyoruz. Kur'an-r Kerim'de Hz. Srileyman'rn ruzgdra hfikmetti$ini gosteren 6yetler bulunduSunu biliyoruz.s6 Hz. Muhammed'in m0cizeleri arasrnda, krthk anlannda dua ederek yaSmur ya$drrdr$rndan
82 Boyle, s.6914. Yazar bu inancrn Orta ve Kuzey
Asya'ya mahsus olmadrfilnt, mirteakip sayfalarda 6rneklerle anlatmaktadrr. Eliade gamanlarrn bu y6nlerindcn bahsctmiyor. Daha genig bilgi igtn bkz. Roux, Eshl Din, s.78-gO. 313. MeselA Karaath Han adrnda hiq goculu olmayan bir bahadrnn gunirn birinde bir o$u olur ve bu gocuk ruzgitr estirip kar ya!dtrma gtcirne sahiptir. Qocuk istedili zaman bir nara atlnca kar yafarmr5. Bu rrrasaldrki gibi, nynr urotifi y:rusrr.tn clalru bupka rnasrlhr dn vnrclr, llurrlnr, qok eski bu gamanist gelcnegin halk hafrzasrnda yansryrs biqinrini g6s(ennesi iri-

83 Ogel, T'frrhMitolojisi,l,

bariyle dikkate deler. 8.1 Melikoff, Abu Muslim, s.IO4.

85 Mcnahh'l

Gazavdt-r Seyyid BattalGazi, lstanbul (rarihsiz, rag basmasr),

l, 4l.

86 Bl<:. el-Fnbivd,79;.Sad, j6.


164

bahsolunur.8T Bunun gibi, bazr mutasavvlflann menkabelerinde de benzer kerimetler nakledilir. Mesele firtrnaya yakalanan bir gemide bulunan lbrahim b. Edhem, gemi tam batmak uzereyken dua ederek lrrtrnanrn dinmesini safllamrgtrr.s Bayezid-i Bistami, krthktan giknyete gelenlerin talebi uzerine dua ederek ya$mur yagdrrmrgtrr.se Burada, bu 6rneklerle Bektasi menikrbndmelerinden naklettiklerimiz arasrnda hiCbir iliSki bulunmadrfrnr hemen belirtmek gerekir. G6runrigte birbirlerine benzemekle beraber, peygamber mOcizeleri tamamryla ayn mahiyette geylerdir. Son iki kcrAmet menkabesindc ise tabiat kuvvetleri usttndcki hdkimiyetin keyfiyeti ve gartlan deSigiktir. Bektagi menikrbnAmelerindeki olaylar, dikkat edilirse, hasrmdan 6c almaya yoneliktir.

Halbuki ikincilerde ihtiyacr olanlara iyilik etmek bahis konusudur. Boyle dugrinrildti$ti takdirde, eski Trirklerdeki tarihi olaylar da goz onune ahnarak ilk gruptakilerin $amanist gelenekle aldkasr kolayca anlagrlmrg olur. Nitekim iyice bakrlrrsa, Hacrrn Sultan ve Otnran Baba yrldrnmlan hasrmlan tizerine g6nderir veya firtrnalar qrkanrken, trpkr bir $aman gibi hareket etmektedirler. Onlar bu goglerini hasrmlanndan intikam almak igin kullanryorlar. Bu mAhiyette bir menkabenin Mendhtbu'l-Ariflin'de de yer almasr ilgi qekicidir. Burada anlatrldrsrna gdre Mevlana bir gece medresenin damrnda otururken ddeti Otman Baba gibi birden cezbeye gelerek Siddetli bir firtrna gtkartmrg ve kuwetli bir yaSmur yagdrrarak Konya'yr sellcre vermigtir.eo O da bu haliyle sanki aleyhine dedikodu grkaian gehir halkrna bir ders vermek istemektedir. Bunda da aynr $amanist gelene$in etkisini dugtinmemek mrimkun defildir.

87 Msl. bkz.
89 A.g.c., l,

Sahihu'l-Buhart,

IY 236-237.

8tl A[ar, I, 105.


150.

90 Elfah. u.639,
165

Atege H0kmetmek
Bektagl menakrbn&melerinde en srk gecen $amanist motiflerden birisi de budur. Mendhrbu'l-Kudsiye'de anlatrldrsrna gore, Kore Kadr adrndaki selquklu kadsr, Baba llyas'r tal,iit< ecl"erek

ondan bir kerilmet g6stermesini ister. K6yun ortaslna briyuk bir ateg yaktrrarak mtridlerinden birkagrnrn bunun igine girmesini, yanrp yanmayacaklannr gormek isredigini bildirir. Bu talep trzerine ileri gelen mriridlerden Oban, geyhten mosaade isteyerek ategin igine girer. Fakat atel onu yakmaz ve ne yana yfinirse orada ateg s6ner.sl Yine aynr eserde, isyan srrasrnda Baba llyas\n eat Koyri'nde_ ki ziviyesine areg verildiginden bahsolunur. O zaman henriz begikte bir gocuk olan Muhlis paga telig yirzunden igerde unutulmugtur. Ug grtn m(rddetle yanan ates ortaslnda kaldrlr halde bir gey olmamtg ve tigirncir gun birisi tarafindan kurtanlmrytr.e2

Hacr Bektag'rn Thrarlar'r Mtisltiman etmekle g6revli Can Ba-

ba adh halifesi, Tatar ham K6vus Han tarafindan ategle imtihan edilir. Hakikaren veli olup olmadrgrnr anlamak iqin onu, btipik bir ateg tistunde kaynayan kocaman bir kazanrn igine sokarlar. Can Baba tam fig gtin ug gece ate$te kaynar. Kapa$r agtrklannda onu kazanrn dibinde sapasa$lam oturur bulurlai. Bu defa, dotrudan do$ruya ategin igine girmesini one surerler. Can Baba, Han'rn kegigiyle birlikte olmak gartryla kabul eder. Kegig mahcup olmamak igin teklifi benimser ve bir tepe tizerine yakrlmrg kocaman ategin igine beraberce girerler. Kegig yanrp kul oluE ama Can Baba yine saf,lam grkar. Tatarlar 96rdUkleri bu kerimet uzerine Musliimanhsr kabullenirler.e3 Benzer bir deneme de, Hacrm Sultan'a uygulanmrgtrr. Seyitgazi Tekkesi'ndeki dervigler Hacrm'rn peygamber evladrndan olup olmadrsrnr tahkik igin igi ateg dolu bir tandrra girmesini

9l
93
166

Menahft-Kud,

w. 23b-24b.

92 A.g.c.,w.45b-46a.
Menahft-HBV, s.4O-42.

isterler. Hactm kendi girmeyip mtiridi Burhan Abdal'r sokar. Burhan Abdal tandlra girip semfi etmeye ba$lar ve ate$i sdndu' ror; tekrar sapasa!,lam dtpart gtkar.ea Bn yukardakileri andrran bagka bir menkabe cle Vildyetntl' nrc-i Alxlul Musa'da bulunnraktadrr. llivayctc gorc Abclnl Mrr' sa'nln velili$ine bir turlu inanmadr$t igin ona dugman olan lbke BeSi bir meydana da$ gibi ateg yaktrrarak kendisini tecrube ister; haber gondeiip gaf,rrtarak ategin iqine girmesini "r*"k bildirir. Abdal Musa mriridleriyle beraber ateiin oldu$u yere gelir; semd ederek igine girerler. Be$in g6zleri onunde hiqbiri yanmazi basttklan her yerde ateg sdner. Bu kerdmeti g6ren Teke Bef,i Abdal Musa'ya murid olmak isterse de, kabul edilmez.e5 San Saltrk da trpkr Can Baba gibi, bir rahiple beraber kazan iqinde uzun muddet kaynamlg, ama sa$saljm drgan qrkmrgtrr.s Bir bagka seferinde, Sarr Saltrk kafirler tdraftndan ateqc sol<nlmus, yanmadan gtktnca hep birlikte Mtlsltirnan olmuqlardrr.eT Demir Baba ise, bir gtin yanan bir ftrtnln iqine girer ve hiqbir 9ey olmadan gtkar. Abdallan onu boyle gorunce
saslnp kahrlar.es

Bu menkabeleri okur okumaz hattra Hz. lbrahim'in Nemrut tarafindan atege atrlmasr hddisesi ile ilgili Kur'an-t Kerim Ayetlerinin gelmemesine imkdn yoktur. Qok tanrnmrg bu hddisenin cereyan gekli krsaca goyledir. Hz. lbrahim'in peygamberligini kabul etmeyen Nemrut, da$lar gibi ateg yaktrrarak onu manclnrkla bu ategin igine attrrmq, fakat ateg kendisini yakmayarak cimenlik bir yer halini almtgttr.se l-lattA halk inanrgrna gore Urfa'da bulunan bu yerde bir gdl meydana gelmig
94 A.g.e., s.86. Aynr menkabenin biraz farkh bir gekli Vilayehame-ILS'da (s.80Bl) bulunmaktadrr. 95 Vildyelname-AM, s.8, I I. llu menkabenin az def,i5ik bir rivayeti icin bkz. Vilayelndme-KB, s.8-9.

96
97

Saluhndme,

w. 250b-251a.

A.g.e.,v. 405b.

98 Bkz. Vilaye|r'dme-DB, s.162. 99 Kur'an-r Kerirn, el-Enbiya, 68-69.


167

olup Haliltirrahman Gdlii diye bilinir. lqindeki bahklar mukaddes sayrlan ve bu yuzden avlanmayan bu gol saygryla ziyaret edilir. Ategtc yanrlrilma rnotilinin bir de Hrristiyanhk gelencfintlc benzeri vardrr. Bazan bir peygamber, bazan bir aziz olarak kabul olunan Curcis (yahut Cercis, Circis),rm Hrristiyanlann gok takdis ettikleri Aya Yorgr veya Saint Georges, Musul hUkumdannr putlara tapmamaya, tek Allah'a inanmaya davet etmi5, ge-

gitli rn0cizeler gosterdifli halde soziinu dinletememigti. ona krzan hrikurndar, bakrrdan igi bo9 bir oktiz heykeli

HattA
yapl.r-

rarak Curcis'in iqinc konulup atege atrlmaslnl emretrnigti. Qok siddetli ategin iginde heykelle birlikte Curcis de erimig, fakat Allah'rn emriyle yeniden hayat verilerek atesten dipdiri grkmasr saf,lanmrgtr. Bunu gdren hukumdar ve tebeasr korkudan yerlere kapanmrglardr. lol Butun bu orneklere ra$men Bektagi menAkrbndmelerinden nakledilen olaylardaki atege girip yanmama yahut ategin yakrcr, yok edici kabiliyetini kontrol altrna alabilme durumu, cereyan edig tarzr itibariyle qok farkh ve $amanist bir mahiyet arzetmektedir. Ancak ozellikle Hz. lbrahim'e ait zikredilen mOcizenin bulunmasr, bu $amanist inanctn daha pek goklan gibi kendini surdurmesine elverigli bir ortam hazrrlamrg ve pek qok lnenl<abcclc rahatlrkla kullanrlmastnt tcmin etmi$tir. lliade ve llarva, yaptrklan aragtrrmalarda $arnanlann birtakrm sihri tecrtrbeler sonunda ategin yakrcr etkisini yok etme gricunri kazandrklannr tespit etmiglerdir. Eliade'a gore $aman,

100 Men5ei gayri lsldmi olan ve Musluman halk arasrnda da bir peygambermig gibi kabul edilip m0cizeleri anlatrlan bu zat hakkrnda bkz. A. Yagar Ocak, "XIll.-XV yuzyrllarda Anadolu'da Trirrk.l{rristiyan dinr ctkilcsimler vc Aya
Yorgi (Saint Gcorgcs) kuku", Bcllctcn,21.1 (Arahk l99l), s.661-673; aynr ya. zrrr, lrlrhn-l'url ln'll4larrnila Ilrztr lohut lltTry-lly.t5 Kill(u, nukilril 1999, 'l KAl: Yayrrrlarr, .]. bs., s.l l4-l19.

l0l

er-Tabcrt, Millctler va lluhli'milarlar Tarihi, tercunre Z. K, Ugan-A. Ternir, lstanbul. 1965, 2. baskr, 13, 955. Aynr hikdye Krrft Sual'de de mevcut olup burada heykel iqinde dcgil, ateg rist0ndeki bir kazanda kaynatrldr!r naklcdiluristir (s.84).

168

sadece

bu kabiliyeri kazanmakla kalmamakra, her bakrmdan

atege hrikmetmektedir. Bir $aman bu sayede rahatga vricudunun her tarafinr atege kargr duyarsrz ve onun yapacaSr tahribatr etkisiz hale getirebilmektedir.t02 Harva ise, $amanrn atege hakimiyetinin, ategten korkmayan

bir ruhun $amanrn vricuduna girmesi stretiyle hasrl olduf,una inanrldrgrnr gormrigtur. Bu ruh $amanrn igine girdiSinde, o ateg ustunde hig yanmadan yriruyebilir; ategte krpkrzrl olmug bir demiri hig acr duymadan avuqlayabilir. Bunun gibi, rstrraba mukavim bir ruh, hcr turlu kesici ve yaralayrcr iletlerle $amanr duygusuz hale getirebilmektedir. Harva burun bu sayrlanlarrn Tunguzlar'da, Goldlar'da, Buryatlar'da bizzat mugahede edildiiini de eklemektedir. O, Buryatlar'rn $amanlannr krzgrn korlar ustunde ytirurken gormugtrir.t03 Aluylar'da XVII. yuzyrlda Kalpas adrndaki bir gamanrn, kendisini Budizm'i kabule zorlayan Oyrat beSini reddetmesi uzerine, atege atrldr$, uzun surelerle ategte kaldr$r halde yanmadrsrnrn gorulmesiyle kudretinin tasdik edildigi bildirilmektedir. lu Eliade, ategin yakrcrhsrna kargr koyabilme gricunun, $ama-

nizm'in drgrndaki bazr briyti sisremlerinde de g6rtildUgtinu soylemektedir.l05 $amanlann atege htikmetme durumlari yalnrz Ttirkler arasrnda deSil, Mofollar'da da tespit edilmigtir.

Cengiz l{an'a bu unvanr verdi$i yukarda kaydedilcn Tcb-Tcngri'nin ve Cengiz'in amcasl Kutula'nrn bu kudrete sahip olduklannr biliyoruz. HattA Kutula soSuk krg gecelerinde iri aSaqlardan briytik bir ate$ yakar ve yanrna yatardr. yanan korlar tizerine duger, fakat o buna aldrrmazdr.rG Motol $amanlannrn aregle olan bu ilgileri, I258'de Hulago'nun Ba$dad'r zaptlndan itibaren Rifailik tarikatrnaroT da
102 Eliade, Chamanisnc, s.369.

l0l

llrvil, s,315-116.

10.1 lrrrrn, $'arnanlrrn, *.fi7;

krl. Menahft.liltV,

c.{0-.t21 Vlldyetnbme-AM, s.g,

ll.

105 Eliade, s.370.


106 lloyle, s.6943.

107 Ritetlik iqin bk:. D. S. Margoliouth, "Ahmacl al_Rifet", El2. 169

gecmis, bu tarihten sonra suraya buraya da$rlan Rifai dervigleri, $amanlandan Olrendikleri uygulamala' g0stermeye ba;lamrglardr. Hatta Mevlina zamanrnda Konya'ya gelen Rifatler'in, ateg g6sterileri yaptrklarrnr kaynaklar haLer viiyor.tG selgukInlar ve osmanhla'n zamanrnda oldu$u gibi goni.rnrtrzcle clc Rifdi derviglerinin araslra bu gibi g6sterirerde bulundukla.na tesaduf edilmektedir.

Kemiklerden Diriltmek (intermezzo)


Kemik gok eski ga$lardan beri insan ve hayvan vticudunun en devamh unsuru olarak gorulmtigtur. Bazr kavimlerdeki inanglara gore, dlumsriz olan ruh, kemiklerde bulunmaktadrr. Bu sebepledir ki, aralannda Turkler'in, Mo$ollar'rn, FinoSurlar ve Laponlar'rn bulundu$u bazr kavimlerde kemik, saygr duyulan bir nesne olarak telakki edilmig ve avlanan hayvanla.n eti yendikten sonra kemikleri titizlikle korunmugtur.r@ Bu telak_ kinin temelinde yeniden diriligin kemikler sayesinde meydana gelecesine dair olan inang yatmaktadrr. gamanizm'de iskeletin bir mdnada yararrhgtaki ilk duruma donrig kabul edildigi go_ rtilmektedir.tl0 Bu inancrn Asya drgrndaki bazr yerlerde d" bulundusu tespit edilmigtir. Frazer ve Frobenius tarafindan kemiklerin yeniden hayata donug unsuru olduSu inancrna Kuzey ve Guney Amerika ve hatt6 bazr Afrika yerlilerinde rastlanmqtrr.tlt Eliade bu inancrn iptidai clinlerden intikal soretiyle geligmig dinlerde de efsAneler halinde yer bulduSunu kay_ detmektedir. Mesela bir Gagauz elsAnesine g6re, iz. Adem oflulla.nr evlendirecek krz temin etmek igin bazr hayvanla.n kemiklerini bir araya toplamrg ve Allah'a dua ederek bu kemiklerden krzlann yaratrlmasrna vesile olmu5tur.t2 Hatta HinI

08 E{lakl lt,

6, Koprtrl

t, lnlue ncc,s. I 3; yakkaya,

s.697.

109 Bkz. 'Os", Dictionnaire iles Sj,mbolcs.


I

l0

A.g.e., aynr yerde

lll ll2
170

Eliade, s.139.
A.g.e., aynr yerde.

distan sihri folklorunda da bazr azizler ve yogilerin bizzat kendi kemiklerinden yeniden kendilerini diriltecek kudrete sahip olduklanna inanrlmaktadrr. I r3 Kemiklerden dirilmekle ilgili olarak kaynaklanmrzda iki menkabcyc tcsaclUl cclihnigtir. Rurrlarclarr birirre gr5re , I lucr l]r:htn5ir yeni mtirid olmug bir adamcatrz, onu ve oteki m0ridleri evine yemese davet eder. Yemek igin evinde ne kadar kuzusu varsa hepsini boBazlar. Yenilip igildikten sonra geyh adamr gagrrtarak kendisine ne derece candan ba$h olduSunu ispar eden bu hareketinden dolayr tegekkur eder. Sonra muridlerine emrederek yenilen her koyunun kemiklerini birbirine kangtrrmadan ayn ayn kendi derilerinin igine koydurup baglannr da yanlanna brraktrnr. Mtiteakiben kalkrp iki rekit namaz krlar ve dua eder. Dua biter bitmez kuzulann hepsi de dirilerek ayafa kalkarlar.rla lkinci menkabe ise Sultan guciuddin'le ilgilidir. Anlatrldrgna gore Baba Mecnun adrnda lranh bir geyh muridleriyle Rum (Anadolu) diyanna gelip Sultan guciuddin'e murid olmak ister. Ancak daha once onu bir tecrube etmeyi de gonhinden gegirmektedir. Bu maksatla bir oSlak krhgna girer. Sultan adamlanna emrederek onu kestirir; derisini yuzdtirup kafasrnr ayrrdrktan sonra etini bir kazanda pigirtir. Pigen et topluca yenilip bitince, geri kalan kemikler bir yerde toplamr. Bag ve, deri getirilip uzerine brrakrlrr. Bu ig olur olmaz o$lak dirilir ve hemen arkasrndan yeniden insan gekline d6ner, Baba Mecnun olur. Bu kerimeti g6ren Baba Mecnun derhal muridligi kabul eder.lls GOruldtigri uzere Bektagl menikrbnimelerinden nakledilen her iki menkabede de kemiklerden dirilme inancr dile getirilmektedir. M. van Bruinessen, Bektagiler'deki bu inancrn, aynen lran'da Ehl-i Hak Kurtler arasrnda da Cok yaygln olduSunu tespit etmigtir.l16
l3
A.g.c., s.140.

ll1 ll5

Mendhb-HBV,s.72.
Vildyetndmc-S$, v. 8a-b.

l16 Bkz. Kttrtlth, Turlrhik, Alevrlik: Ernih vc Dinrcl Kimlih Mucailelcleri, rercfime
tlakan Yurdakul, lsunbul 2000, lletitim Yayrnlarr, s.153-154, f78-179. 171

Kur'an-r Kcrirn'dc bir vak'a bu inanct bize hatrrlatlr. Uzcyr Peygamber bir giln harap bir kasabaya gelip yrizyrl kadar bir uykuya dalmrgtrr. Yuzyrl sonra uyandr$rnda ancak krsa bir stire uyuduf,unu sanmrgtrr. Fakat beraberindeki merkebini aradr-

frnda yerinde bir yr{rn kemik gorrntip ve Allah'rn kendisine bir ibret dersi vermek istedigini anlamqtrr. Cenab-r Hak kudretiyle hemen kemikleri birlegtirmig ve merkebi yeniden yaratnrr5trr,l17 Kryirnct gonti inancrnr insanlara telkin etmek ve hiq yoktan yarattrgr gibi, oldrikten sonra da varhklan tekrar eski halleriyle diriltmeye Allah'rn gticunun yetecegini anlatmak maksadryla nakledilen bu vak'a, hog bir hikAye haline sokularak eski halk kitaplanna da gegmigtir.rls Kemiklerden dirilme inancrnrn Hrristiyan halk gelene$inde dahi mevcut olduiu gorulmektedir. Curcis imana ddvet etti$i htikumdar taralrndan krhqla on parcaya doSrandrktan ve eti kemiklerinden aynldrktan sonra kemikleri bir kuyuya atrlml$trr. Tam hukumdar yakrnlanyla sofra bagrndayken bir yrldrnm grirler ve Curcis dirilmb olarak yeniden hukumdann kargrstna dikilir. Bu m0cizeyi g0renler derhal iman ederlerse de htikumdar inadrnda diretir.l 1e Bu iki ornekle Musluman ve Hrristiyan gelene$indeki yerini tespit edebildigimiz kemiklerden dirilme inancrnrn, bagka dinlerde de mevcut olduSu anlagrhyor. Bu inancrn lslamiyet ve Hrristiyanhkta dhiret kavramt ile yakrn alakasr sebebiyle iptidni dinlerdekinden farkh olduSuna griphe yoktur. Nitekim Eliade, iptiddi dinlerde rastlanan kemiklerden dirilme inanctnrn tipik bir Orta ve Kuzey Asya inancr oldu$unu kabul etmekte-

ll7 ll8
It9

El-Bahara,259.
Krrlr Sual, s.78-79. Benzer bir hikaye de gurada bulunmaktadrr:

'l0l (tar basmasr), diyr, lstanbul, I

Kitabt

Ahme-

s.

l4- 15.

l{ippolyte Dclchayc, Lcs Ldgendcs Grccqucs dcs Saints Mllitairrs, I'aris, 1909, s.52. Aynr hAdisenin biraz farkh bir rivayeti dc et-Taberl tarafindan nakledilir. Buna g6rc, Curcis'in vtcudu pargalandrktan sonra yakrlrp kollerl denlze savrulmug, fakat Allah'rn emriyle r0zgir knlleri karaya grkanarak bir ycre toplarnrg vc Curcis tekrar dirilmigtir (bkz. 13, 958),

172

dir.r2o Gergekten butun arkeolojik kaynaklar muhrelif Asya

kavimlerinin gok eski zamanlardan beri iskelete briyuk bir 6nem atfettiklerini ve kiginin yahut hayvanrn yeniden diriliginin bu sayede olacaf,rnr drigrinduklerini gdsterir mahiyettedir.r2r Bu sebeple, insan veya hayvan oldtigri zaman kemiklerinin en ufak bir pargaslnrn bile kaybolmamasrna ozen ve dikkat gosterilirdi.r22 lslim oncesi devirde Tiirkler ve Mo$ollar'da kurbanlarrn et-

leri yenildikten sonra kemikleri krnhp pargalanmaz, buyrik


bir itina ile toplanarak ya gomriltir ya da yakrlrrdr. Bu sirretle o hayvanm g6kte yeniden dirilerek Tann'ya ulagaca$na inanrlrrdr. Kemiklere bir zarar verildigi yahut birkaqr eksik oldu$u zaman o hayvanrn sakarlanaca$r drigunrilmekteydi.t23 lgte burdan hareketle Trirkler ve Mo$ollar'da bagka bir inancrn tegekkril ettigi gdrulmektedir: Dtigmanrn rekrar dirilip guqlenrnesine engel olmak, oldurnldugu zaman cesedini dolayrsryla kemiklerini yakmakla mrimkun olacaktrr.lza Bu inancrn etkisiyle hareket eden Trirkler ve MoSollar'rn, briyUk dtigmanlannln cesetlerini bazan gerekirse mezarlanndan grkararak yaktrklanna dair r,arihte misaller bulunmaktadrr. Cengiz Han'rn o$lu Tuluy, Merv'de Sultan Sencer'in, Tus'da Harun Regid'in Gazne'de Gazneli Mahmud'un mezarlarlnl agtrrarak grkan kemikleri yaktrrmrgtrr. Aynr gekilde I{nrezmgah Muhammed'in cesedi de, yakrlmak uzere Cengiz Han'a gonderilmigti.r25 Roux'ya gore $ah lsmail'in, Dulkadirli beSlerinin, lmam-r Azam EbO Hanife'nin ve Abdulkadir GilAni'nin mezarlarrnr agtrrarak kemiklerini yaktrrmasrnrn sebebi
120 Eliade, s.140. M. van Bruinessen de bu inancrn Ona Asya kOkenli oldu$una kanid ir (bkz. Knnlth, T arhlah, Al evtl ih, s, I 53- I 5 5. ).

l2l

Roux, Faunc, s.39; ayntyazar, "Une Survivance des Tradirions 1brcomongoles Chez les Sfdvides", RHR, I (1973), s.l3-15.

122 Roux, a.g.rn., s.l3-14.


123 Aynr yazar, "Fonctions Chamaniques et Valcur du Feu Chez Les-peuples Altaiqucs". RrrR, I (1976), s.76-77.

124 Aynr yazar, "Une Survivance,.,", s,l5; "Fonctions Chamaniques", s,27, 125 "Une Survivance...", s.16.

173

de, sanrldr{r gibi hakaret kasdr de$il, bu gahsiyetlerin minevi-

yatrndan ebediyen bir zarar gdrmemek inancrdrr.126 Bunu ya_ parken $ah lsmail, onlardan tamamen kurtuldulu inancryla hareket ediyordu. A. lnan, kemiklerden dirilme inancrnrn bugrin de Altayh ga_ manistler, hatti Mtishiman Turkler'de bile mevcut oldusunu kaydetmektedir. Ayinlerde kurban edilen hayvanla'n t<emir<leri kr.lmaz; kopeklere verilmez; ya yakrlrr ya da g6mriltir. Bazr 6zel dyinlerde ise, kurbanrn kemikleri bir torbada toplanrp kayrn af,acrna asrlrr.l27 Bu inanq grintim0z Anadolu'sunda da hala gegerliligini ko_ rumaktadrr. Tabii bunda lslami gelenegin de etkisini h er zaman oldu$u gibi hatrrdan uzak tutmamak gerekir. Anadolu'da yaygrn inanca gore, insanrn kuyruk sokumunda bulunan kemi$i asla gtirumez. Qunkri krydmet gunfinde insanlar bu kemikten dirileceklerdir. t28 Bundan bagka halk arasrnda bu inangla ilgili efsineler de anlatrlmaktadrr. Hasan Tahsin okutan, bunrardan birini vaktiyle $ebinkarahisar civannda tespit etmigtir. Bu efsineye gore, Yavuz $aldrran seferine giderken yolda bir gobana misafir olmu9tur. Qoban srini iqinden dort kog keserek pigirir. sofraya oturuldusunda, etleri yedikten sonra kemikleri atmapp biriktirmelerini misafirlerine s6yler; dedigi gibi yaprhr. yemekten kalkrnca toplanan kemikleri coban yenicren derilere doldurur ve dua eder' Duanrn peginden herkesin g6zti dntrnde dort koc silkinerek ayaSa kalkar. Yalnrz birinin topalladrgr gor0lur. (o_ ban kemiklerden birinin eksik oldu$unu, bu yrizden kogun topalladrf,rnr soyler. Bunun rizerine gagkrnhf,rnr gizleyemeyen Yavuz, sakladrsr kemiSi grkarrp verir.t2e
126 A.g.nn., aynr yerde.

127 lnan, Samanizm,s. 100-101. 128 Boratav, TnrhFolhloru, s.27; lbn Fazlan (notlar krsmr), s.126. 129 Bkz. gebinharahisar ve civan (basrm yeri ve tarihi yok), s.126. Bu efsdnede sdz0 geqen qobanrn t0rbesi, Qobanh K6y0'nde orup ziyaret edirmektedir. civar halkrn afzrnda hale soylenmektc olan bu efsane, [i. onder taralrnclan da kaydedilmigrir (bkz. Sehirdcn gcftlrc, ll, ll7-llB).

174

Kadrn-Erkek M0gterek Ayinler (Ayin-i Cem)


Mendhtbu'l-Kudsiye lle Mendhb+ Hact Behtq+ Veli'de bu

tipik

eski $amanist Ttirk gelenegine telmihte bulunan iki dnemli pasaj vardrr. Bunlardan ilkinde, Baba llyas\n Amasya yakrnlanndaki Sat Kdyti'ne yerlegmesinden itibaren gegen rig yrl iEinde kadrnh erkekli yetmig iki bin mtiridi oldu$u, bunlann birbirlerine kargr asla nefis lezzeti duymadrklarr, bjr arada bulunduklan halde, birbirlerinin kadrn mr, erkek mi olduklannrn farkrna varmadrklan ifade edilmektedir.r30 Dikkar olunursa bu sdylenenler, Baba llyas\n, tekkesinde kadrn ve erkek muridlerini bir araya toplayarak ayin yaptrgrna igaret etmektedir. Qtinku bagka turlu bu iki cins mriridin tekkede birlikte bulunmalan mAnaszdrr. Aynr gekilde, Rum Erenleri'nin Bacr denilen kadrn velilerle bir arada oturup kalktrklan 9u menkabeden anlagrhyor. Hacr Bektag-r Veli, Ahmed-i Yesevi'nin icdzetiyle Rum diyanna gelirken, Rum Erenleri'ne gryaben selim verir. Seldm, o srrada mecliste onlarla birlikte oturan Fatma Bacr'ya milum olur; aya$a kalkrp selamr alrr. Erenler kimin seldmrnr aldr$rnr sorarlar; o da Rum'a yeni gelen bir erenin selimrnr aldr$r cevabrnr
verir. l3t

Anlatrlan her iki olayda da, eski Turkler'de $amanist devirde uygulanan kadrnh erkekli dint toplantrlann hitrrasrna telmihte bulunulmakta, daha do!,rusu, bu geleneSin XIII. yuzyrlda bazr tarikat qevrelerinde devam etti[i anlatrlmak istenmektcd i r. Racl lof['un bcl i rttisinc g6rc,'f Orklcr'dc ku rban nrcrlsimi bir iCki ve ziyafet sahnesiyle sona ermektedir. Bunun igin kadrnlar onceden bu merAsime uygun bir gadrr hazrrlayrp zeminine hah sererler. Akgam grineg battrktan sonra, bir ateg yakrItr. En once $aman gelir. Peginden, kadrn-erkek egler halinde di$erleri gelip qadrrda yer alrrlar. Daha sonra, onceden hazrrlanmrg tulumlardan iqki ahnrp srrayla misafirlere sunulur. Boylece iqip ildhiler soyleyerek toplantrya devam ederler. Buna
130 Mendhfu-Kud, v. l5a-b.
I

ll

Menoh$-llliV,

s.

ltl.
175

iqkiyi fazla kaqrrmadtklannt, agtrt harekete tegebbuse yeltenenleri ikaz ettiklerini Radlofl bizzat gordtigti nu soyluyor.r32 Buna benzer bir merasimi de, L. P Potapov nakletmektedir. Ona bakrhrsa Altaylar'da koku gok ama gok eskilere giden goyle bir Adet yunirlukteydi. Ekgi sutten bir icki hazrrlanmakta ve bu topluca icilmektedir. K6yun erkek ve kadrn butun yetigkinleri bu iqkiyi igmek tizere akgam bir evde toplanrrlardr. Toplantrya igtirak edenler, bir daire halinde yere otururlar, erkek ve kadrnlar mevki ve yaglanna gdre srralanrlardr. Sonra belli kaidelere gore, uygulayan bu merisimle igki icilirdi.r33 Yakutlar'da da Isr-ah denilen bir Ayin yaprhr, bu nyinde topluca krrmrz igilirdi. Ayini $aman yonetir, kadrn-erkek bir yerde toplanarak birbirlerinin ellerinden tutup bir daire meydana getirirlerdi. Sonra htr ho diyerek raks etmeye baqlarlardr. Bazan da $aman yalnu dans eder veya dokuz erkek, dokuz kadrn kendisine refakatte bulunurdu.r3a lste Samanist Trirkler'in uyguladrklan bu kadrnh-erkekli dini Ayin ve merAsimler, bilindi$i uzere, Miislumanhsrn kabulunden sonra da, 0zellikle gdgebeler arasrnda devam etmigtir. E Koprulu aragtrrmalarrnrn onemli bir krsmrnda bu konu tizerinde durmugtur. O, baqlangrgta daha Sunni bir karakter arzeden Yesevili$in, giderek g69ebe Otuz gevrelerinde, bu qevrelerin gerektirdigi hayat tarzrna uymak zorunda kaldrtrnr, boylece heterodoks bir mahiyet kazanarak geligti$ini, bu arada meseli $amanizm'den kalma kadrnh-erkekli toplantrlann Yesevilik'te de srirdrigunti vaktiyle gostermigti.t35 Aynr gekilde Ve[irag,men kadrnlann asla
I

l)l

12 Radloff, lt I , 56-57. l'otlpov, "(ioqebclcrin iptidAt cemaat hayatlarrrrr anlatan gok eski bir ddet",
terctime l{. tJygun,

n), l5 (1960), s.7l-84.

I l4 Vrllknyrr, r.(rt)2. 135 Koprrilu, llh Mutasavvtflar, s.33-31 yaza\ "BektaStligin Menge'leri", ^ynt s.127; aynr yazar, Intluence, s.7-8. K6prirlt, llh Mutasavv$ar'da, ilk bakrqra
bu gelenegln uygulandrtrnr reddeden, fakat aslrnda kabullenen blr de menka. be nakletmektedir. Bu menkabeye g6re, Ahmed-i Yesevl'nin rakipleri, muridlerinln gogalmasrnr gekemediklerinden ona lftira etmiSler, g0ya meclisinde

176

ilik tarikatrnrn kurucusu olup lI05'de vefat

eden Ticu'l-Arifin Seyyid Ebu-l-Ve[a Ba[dadi'nin de Ahmed-i Yesevi'dcn daha once benzer sekilde kadrn ve erkeklerden muregekkil muridleriy-

le kangrk dyinler yapugl ve muridlerinin bir krsmrnrn Trirkmenler'den olugtugu biliniyor.136 KitabtEbitMuslim'de Ebo Mrislim'in rarafinr rutan Merv ahilerinden bahsedilirken, buradaki tekkede kadrn ahilerin de erkeklerle birlikte oturduklan, Sitti Tek0lbaz adrnda bir kadrn ahi dolayrsryla anlatrlmaktadrr.l3T griphesiz o devir icin Ahilik s6z konusu olmamakla beraber, XIII. yuzyrlda kaleme ahnan bu eserde, Turkler'deki bahis konusu bu eski gelene$in yanslyrg biqimi itibariyle bu hikAye onemlidir. Burada, Anadolu ahi-

leri arasrnda kadrnlann da bulundu{una dair telmih vardrr.

6rtusuz kadrnlann erkeklerle beraber zikir yaptrklan gAyiasrnr qrkarmr$lardrr. llorasan ve MAverAonne hir ilimleri bunun dogru olup ohnadrgrnr talrkik iqin rnofetti9 g6ndermifler, fakat sonunda gerqefi anlamrglardrr. Bundan sonra Ahmed-i Yesevi, iltiracrlara bir ders vermek ister. Bir hokka iqine pamuk yerlegtirip trstiine ateqi koyar ve alimlcre gdnderir. Atepin pamuga hiq tcsir errnedigini gor0nce Ahmed-i Yesevl'nin kerimetini tasdik ermek zorunda kalrrlar (bkz. s.33-34). Mcnkabcnin hu son krsmr Ahncd-i Ycscvl'nin kadrn vc crkekleri zikir meclisine aldrlrnr kabul etri!ini, ancak onlarrn ne[sAnI duygulara kaprlmadrgrnr anlatmak istedigini g6srermesi aqrsrndan dikkate deger.
I

36 Sihabuddtn

Vesr

ti,

Te

zhi re tu'l -Mutachin

Tab

sr atu'l -Muhtedin, Bibl

io

rhdque

Nationale, De Slane, ara. nr.2036,1,16b-17a. Burada da yukarrdaki nottakine benzer bir menkabe rivayet edilir. Bir g0n zamanrn halifesi TAcu'l-Arifin'e bir mektupla birlikte bir garap kadehi yollar. Kadehi g6ren geyh bunun nigin gOnderildigini sorar. Mektubu aqmasr s6ylenir. Mekrupta halife gunlan yazrn6trr: "Huz0runda kadrn ve erkekleri bir arada toplayarak dyin yaprrlrn zaman bu kadehle onlara garap sunarsln. Sana kadehi bunun igin g6nderiyorum." Bu menkabe Ebu'l-VefA'nrn T0rkler arasrnda m0lum bu eski geleneli devam ettirdifini gdstermektedir. Anadolu'daki etkileri agrsrndan da gok 6nemli bir 5ahsiyet olan bu zatrn, Runr Abdallan z0mrcsinde XIV ytizyrlda bile hayli taraftan bulunrnuktaydr. Maalcsef bugune kadar ne Lbu'l-Vclh lukkrnda, rre de Vefallik hakkrnda herhangi bir ara$rrrma yaprlnrrg clegilclir, gcylrlrt lrnyntttrn tlalr lrt'tur.tr llrnrcn tck kuyunk oliur yul<rrrrda zikrctlilor rncnikrbnirncsi, Alya Krupp iaralrrrdan yayrnrlanrnaya ba5lamrgtrr (bkz. Studicn lum Mendqybndme iles Abu 1 - lVa/a, Munchen, 1976). Eserin bazr ktrtUplranelerde Trirkqe tercirmcsi dc bulunmaktadrr (nrsl, bkz, lsranbul Univcrsircsi Kritriphanesi, ty, nr, I 560, 3427). 137 Mdlikoff, Abu Muslin, s.106. 177

Kadrnh-erkekli bu dyinlerin eski lran'da da bir gelenek oldu$u ve dzellikle Maniheistler'in bu tip Ayinler yaptrklanna dair tarihi haberler mevcuttur.138 Hatta Peuch'un bildirdigine gdre, bazr gecelcr yaprlan kadrn-erkek karrgrk bu nyinler dolayrsryl.r Mnuihcistlcr'in lrasrrrrlilrurcir clcclikoclular vc'l'0rl<iye'deki "mum s6ndu" hikdyesine benzer asrlsu riviyetler qrkanlmaktaydr.l3s

lX. yuzyrlda, Babek'in taraftarlan olan Hurremiler'de dahi mevcut olduSu Mosltiman kaynaklannca nakledilen kadrnerkek karrgrk bu dyinlerin,ra0 herhalde Maniheizm'le bir ilgisi olsa gerektir. Kaynaklar bu gece Ayinlcri strastnda tgtklartn sondtirrilup kadrrr-erkesin birbirine kangtrf,ma ait igarct olunan klasik hikayeyi de kaydediyorlar.tat Ttirkler'in bir ara Maniheizm'i kabul ettikleri dikkat ahnrrsa, eskiden mevcut bu gamanist gelene$in bu lran dinine gegtikten sonra da devam ettigila2 ve bu huviyetiyle Yesevilik, Vefailik gibi Turkmen tarikatlanna girerek yagadrf,r tahmin olunabilir. Bu iki onemli tarikatr bunyesine mal eden Babai hareketinin, yukardaki menkabede nakledildigi ilzere, bu gelenegi stirdiirdugu ve nihayet XV yuzyrlda tesekktil eden Bektagilige bu kanalla gegtigini soylemek bu strretle mtimkun gortinmektedir. lStc,
lJ8
Marcireau, s.152; Peuch, L.c Manichdisme,s.598.

139 Peuch, aynr yerde. Aynr rivayetlerin IX. ve mirteakip yuzyrllarda Anadolu'da Paulicienler ve Balkanlar'da onlann devamr olan Bogomiller iqin de nakledildi[i s6ylenmektcdir (bkz, Marcireau, s.l5]). llatrl Osrnanlr lrnparnt,rrltrgu'ntla Sabutaylstlerin kutladrgr 22 Marltaki Kuzu Uayrarnr'nda bu tip uygulamalann yaprldrgr ileri sirriilmrlgttrr (1. Alneddin G6vsa, SaDatay Sevi, lstan-

bul, 1939, s.32).


140 Msl. bkz. el-Bafdadi, s.268-269.

l.ll

A.g.e., aynr yerde.

142 Maniheizm'in Trlrkler 0strlndeki etkisinin gerqekte sanrlandan daha fazla oldufu anlagrlmaktadrr. MeselA yeni buloga ermig bir gencin toplulula kabul edilmesi igin yaprlmakta olan 6zel merasirnin (bkz. Peuch, Lc Manichilsme , s.621), Krzrlbaglardaki oglan iftrarr ayini (bkz. Buyruh, s.52.53) ile karsrla$trnlmasr sonunda gorulen benzerliklerin qagrlacak derecede lazla olduf,u farkedihnistir. Bu ve daha pek qok husus, hem Bektast hem dc Krzrlba5 zrirnrclcrdeki dint tcskilit vc iyinlerin genig olqtide Maniheist darnga tagrdrfrnr Siiphr:
brrakmryor.

178

kanaarimizce Bektali ve Kurlbat zrimrelerinde bUyUk bir ti' tizlik ve sadakatle ytzyrllardan beri yaPrlagelen Ayn-l Cem'in ash bu olmahdrr.la3

Tahta Klhgla Savagmak


Bektagi velilerinin orrak

bir yanlan da, tahta bir krhca sahip

olmalan, bununla yerine g6re ejderha, yerine gore kafirlerle savaparak onlarr oldiirmeleridir' Bu motif, menAkrbnAmelerilk deden taSka Osmanl Devleri'nin kurulug pllarrnr anlatan vir vekayindmelerinde bile vardrr' ilgili bilgilerimiz' $a$amanist gelenek ve uygulamalarla de manlann dyin yapark"tr k.ruandrklan iletlerden birinin vecd tahta krhq ota"!""" g6steriyor. $amanlar dyin yaparken tahta de bir bagka haline gtiebilmek icin caldrklan davuldan ruhlara krhq bilundurmaktadrrlar' $amanlar bununla kotu mucakuwetlerle kargr savagmaktadrr'rn Yani uhta krhq, 5er
dele igin

bir

savag aracrdrr'

l43BektastveAtevller'deAyin-iCemhakkrndabazrmrihimyorumlaricinbkz. .Le probltme Krzrlbag", Turcica, XIt (1975), s.19-67; aynt y^zat, Melikoff,
Ccm (Ayin-i Ccm) denilen ve Hacr Bth'ta;: Elsancden Gergege, s'263-269' Aynt mcrasim yahut ayinin Maadrndan da anlagrklr[r gibi eJki lranl hatlrlatan bu

'

de an,riieirt d"*gay, y"aigic.r., (efslnevt lran hirkimdarr) kelirnesinden yaprlaberi qok eskiden g.Lr"sit., zomrelerinde Krzrlbat ie cesitli lasrlabilir.

g.i."kt.

tastmakta' olan Ayn-r Cem' cok 6nemli ve temel bir ayin niteligini lrakkrntla' gccc toplatritsr bu saeh iqkill drr. Kudrrr erkck kartltl< lcrl edllcn

bizdeBekusllikveAlevtlikkonulupekgokescrdebazrbilgilerbulunmakta. drr(msl.bkz.Er6z,s.96-116vd).AYn{Cem'inbittrnteferruatrvemahiyeti Buyruktur' Sa$lam ve geniS bilgi iqin ye*ili kaynak


konusunda en

$phesiz

bulmak maksadryla buraya bakrlmairdrr. Burada, bu eyine lslemt bir &yanak

KrrklarMeclisidenilenguefsAneanlattltr:BirgeceHz.Muhamm*'H".
Ali'ninevinegider.Kaprpqalrpmusaadealdrktansonraiqerigirer.lqeride kadrn otuz dokuz kiSi oturduHz. Ali,nin y"i,nda yirmi ikisi erkek on yedisi
olan Sclman-r Farist parsa toplamaya grkmrgtrr' Hz' Eunu gorfir: Krrkrnolan yanrna oturur. Bu arada cebrail ccnneucn bir Alfnin g"qip ii.rhairmed

ir,

tziimtanesigetirir.Krrklarbunubirkapiqindeezipsrraylaiqerler(bkz.Buy.

ragmen bu efslne ' kadrnh ruh, s.157). Corutatgu gibi but0n lslamt motillere de rahatlkla sergilemektcdir. yine biqimini eyinin igkili bu iamarrist erkekli

144 lnari, Samanizm, s.80'

179

Bektagi menikrbnimelerinde tahta krlrcrn bu [onksiyonu Meseli Mendhtbt Hact Behtap-r Veli'de anlatrldr$rna gore, bir gtin Horasan halkrndan bir grup, tilkelerini zapt ve yalma eden Bedahgan ahalisini gikAyet igin Ahmed-i Yesevi'ye gelip yardrm isterler. $eyh nefes ogluras Kutbuddin Haydar'r Horasanh Mtisltimanlara yardrm igin gonderir. Fakat henuz on iki yagrnda olan Haydar yenilerek esir duger. Bunun rizerine geyh, hem onu kurtarmak hem de Bedahganhlar'r yenmek uzere Hacr Bektag'r gorevlendirir. Kendisini uSurlarken beline tahta krhcrnr kupatrr.ros Bedahgan iline giden Hacr Bektag, kAfirlerle savagarak onlan yener ve Kutbuddin Haydar'r kurtanr. Bedahganhlar Hacr Bektag'tan gordukleri birtakrm kerlmetler sayesinde Musliimanhgr da kabul ederler.laT Yine aynr eserde benzer bir olay da San Saltrk hakkrnda anlatrhr. Basit bir goban iken, temiz yrireklili[ini befenen Hacr Bektag'rn l0tfuyla velilik mertebesine yukselen bu zatr geyh kendisine halife yapar ve Rumeli'de Muslumanh$r yaymakla g6revlendirilir. Yola qrkarken Ulu Abdal ve Kigi Abdal adrnda iki dervigini yanrna katrp San Saltrk\n beline bir de aSag krhq kugatrr.ra8 Sonradan San Saltrk Rumeli'ne geqip Kaligra denilen yerdeki ejderha ile mticadeleye tutu$tuf,u zaman bu krhgla onun baqrnr kesecektir.rae
agrkga gortilmektedir.

145 Nefcs cvlikl konusu a5agrda ddrdrincri boltirndc gclcccktir. 146 Gdlprnarh nesrinde tahu krhqtan bahsedilmezse de, a5a[r yukan bttun yazma ntshalarda Ahmed-i Yesevl'nin Hacr Bcktag'a kendi tahta krhcrnr kugattrgr
yazrhdrr.

117 Mcndh$-HBV, s.9-10.


148 A.g.c., s.45. Yine Gdlprnarh negrinde bu krhcrn tahtadan olduSu tasrih edilmiyor. Fakat yazma ntishalarda tahta lirhg olarak geger. 119 A.g.e ., s.47. Sarr Saltrk'rn bu tahta krlrcrndan Saluhndmc'de de srk srk s6z edilmektedir. Orada yazdrgrna g6re, Sarr Saltrk'rn kdfirleri "hryar mAnendi dolradrg" bu tahta krhc (bkz. v.106 a), hurma a[acrndan yaprlmrg olup bizzat Hz. Muhammed tarafrndan kendisine verilmek 0zere Hrzrr Aleyhisselim'a teslim cdilmitti (bkz, v. 2.{9 a), Dikkat edilirsc, Hz. Muhammed vc Hrzrr Aleyhissclem gibi iki lslaml motif bu Samanist unsuru lslirnllegtirmeye kafi gelmigrir.

180

bir bagka halifesi de, Hacrm Sultan'drr. Adr geqen, Germiyan ilinde yerlegmek uzere icizet ahp Sulucakara6y0k'ten aynlacag,t zaman, Hacr Bektag,
Hacr Bektag'rn tahta krhg kugattrgr

vaktiyle Ahmed-i Yesevi'nin kendine kugattrgr tahta krhcr ken-

di eliyle onun beline kugatmrptr. Hacrm Sultan, krhcrn gergekten kesip kesmeyecegini denemek iqin, bir dervigin tekkeye su
getirdigi kafira qalmrg, onu iki par1aya bolmtigtu.r50 Tahta krhqla ilgili bir menkabe de VilLyefudme-i Abdul Musa'da bulunmaktadrr. Abdal Musa'nrn kerAmetlerini g6ren Gazi Umur B"E,tut ona mtirid olur. Zaten Gazi unvanrnr da kendisine o vermigtir. Abdal Musa kendisini Rumeli'nde fetihlere yollar ve yanrna Krzrl Deli (Seyyid Ali) Sultan'r yoldag eder. Gitmeden once Krzrl Deli'nin beline a$ag bir krhg kugatrr.rsz Goruldligu uzere, tahta krhg, hemen hemen XIIL-XV yuzyrllarda yagamrg ve bir krsmr ilk Bektagiler arasrnda kabul edilen adlan gegen gahrlann, velilik y6nlerinin yanrnda bir de gazilik taraflan oldugunu, kafirlerle mucadele ettiklerini gosteriyor. Hakikatte de bunlann go$unun ilk devir Osmanh [etihlerine katrlmrg kigiler oldutunu bugun artrk biliyoruz. Bunun gibi, ilk dewe ait bazr anonim Osmanh tarihlerinde, hu-

150 Villyetndme-HS, s.24-25. Aynr menkabe McnAhfu-HBlrde de mevcut olup, burada krhcrn tahtadan oldutundan bahsedilmcz (bkz. s.83). Hacrm Sulun'a ait bu menkabe, Gelibolulu Mustafa Alt'nin tespit ettigi Emir-i Qin Osman menkabesinin bir bolumune gok benzemektedir. Burada Hacr Bektag yerine Ahrned-i Ycsevl, Ilactm Sultan yerine Enrir-i (in Osman vardrr ve olay Anadolu'da degil,'l'iirkistan'da geqer. Emir-i (,in Osman da bu lohqla Qin'de bir ejderha 6ldurmtq ve M0slumanlan onun gerrinden kunarmrgtrr (bkz. Kunhu'l- Ahbar,

lsunbul, 1277, \ 59).

l5I

Adr geqen bu zat, meghur Aydrnotlu I. Umur Bet olup, Gazi lAkabrnr tagrmaktadrr (bkz. l. Hakkr Uzungargrlr, AnadoluBeylihlcri, Ankara, 1969, 2. baskr, s.105-109). Kronoloji itibariyle Abdal Musa ile gerqekten g6riigmtrg olmasl mrimkilndirr.

152 Vildyctndme-AM,s.28-]9. Bu mcnkabe Kurl Deli'nin kendi mennlcbnimesinde yoktur. Aslrnda Abdal Musa ile Krzrl Deli arasrnda oldukga zaman larkr vardrr. Bu sebeple ikisinin gdrugebilmig olmasr zordur. geyh Bedruddtn'in de tahta krhg kuganan bir m0ridi bulundugu, mendkrbnimesinde gegmckrcdir (bls. Halil b. lsmail, geyhBcdrcddtnMandh$t, ngr. A. Gdlprnarh - t. Sungurbcy, lstanbul, 1967, s.15.1.155).
181

dut boylannda savagan dervig-gazilerin de tahta krhgh olduklan zikredilmektedir. B6yle anonim bir Tevarih-i Al-i Osman'da anlatrldr$rna g6re, Mentege taraflannda bir "uryan dervig" birttin o havaliyi elindeki tahta krhgla fethetmig, halkrn bir krsmrnr dldrirtip bir krsmrnr da Mtisluman yapmlgtr.rs3 Bu orneklere bakarak o devirde bu gekilde hudutlarda savagan ve isimleri yazrya geqmemig daha pek gok heterodoks dervig bulunduSunu dugtinebiliriz. lpte tahta krhg bunlann idet6 sembolu gibi olmugtur. Tahta krhg geleneSinin, Krzrlbaglar'da da belli bir yeri oldu$unu gOruyoruz. Krnkkale yakrnlanndaki Hasandede Koyti'ne adrnr veren zatrn goyle bir menkabesi anlaulrr: Bir grin Hacr Bektag'a kendinden sonra btyuk bir murgidin gelip gelmeyece$i sorulur, geleceSi cevabr ahnrr. Bu mtirgidin alimeti soz konusu oldu$unda Hacr Bektag dnunde duran tahta krhcr g6stererek "gelip bunu alacaktrr" geklinde konugur. Bahm Sultan zamanrnda Hacr Bektag lbkkesi'ne guntin birinde bir zat gelir ve doSruca krhca ydnelir. Bu gelenin haber verilen mtirgid oldufiunu anlayan Bahm Sultan, tahta krhcr ona verir.lsa Bu zat meghur Hasan Dede'dir. Bu menkabeden tahta krhcrn aynr zamanda murgidlik aldmeti sayrldrSr ve ancak bu mertebede bulunanlann tahta krhg tagryabilecekleri anlagrhyor ki, yukanya alrnan menkabeler de bunu gostermektedir. Bunlarda butun derviglerin tahta krhch olduklanna dair bir igarer yoktur. Bu hak, Ahmed-i Yesevi, Hacr Bekta$, Hacrm Sultan ve Krzrl Deli gibi buyuk geyhlere has goronuyor.t55

153 Msl. bkz, Dir Altosmanischen Anonymcn Chronihcn (Tevarih-i Al-i Osman), npr. E Giese, Breslau, 1922, s.l l. 154 Benekay, s.l7-18.

l5t

XVll, y0ryrl Krzrlbag gilrlerlnden erdi Muslu'rrun Eu dOrtlUgt, bu geleneltn Hr, Alt'yc bnglnnclrtrnr ocrlrlryor (bhr. Samanogtl, r.72):
Erenler serveri ol srrnm

Ali

Serqegme olmugtur Urumeli'ne Agactan Ztilfikar ol gerqek velt

Ewel tekbir aldrk ptrin beline


182

0g0Nc0 B0LUM

Uznr DoGu vr lnfi.l Dtt,lrnnl Keytlexrt ININC Mortnrnt

UmOmi Dtigiinceler
Burada incelenmeye gahgrlan tenAsuh, hulol, gekil def,igtirme, ateg kultti, ddrt unsur inancr gibi buyuk bir krsmr Budizm'e, Zerdugtilik, Maniheizm, Mazdeizm ve Mazdekizm'e qtkan mo-

tiner, menAkrbnamelerde nicelik ve nitelik bakrmrndan onemli bir yeri olanlardrr. Kanaatimizce bunlar, hem tarihte hem gunumrizde, heterodoks Tiirk zumreleri dediflimiz Bektagi ve Krzrlbap topluluklartntn inanq sistemlerinde en az eski Turk inanqlart veya $amanizm kaynakh inang motifleri kadar yer tutmuglardrr. Hattd bunlardan bazrlannrn, Bektagi ve Ktztlbag'lardaki olqiisinde olmasa bile, Sunni topluluklarda da az qok muhafaza edilmig bulunmasr dikkat gekicidir. Aradaki tek fark, birincilerde, bu inanq motiflerinin lslam oncesi durumlannr daha bir canhhkla surdurmesi, ikincilerde ise bu canhhflrn kaybolrnasrdtr. Ama her halukarda her iki kesimde de bu inanglardaki menge' birli$i agrkga gorulmektedir.

TenAsUh (Reenkarnasyon' Metampsikoz) lnancl


Gcnel ve kaba bir tarifle, oldtikten sonra insantn ruhunun bagka bir bedene intikal soretiyle hayatrnr surdtirmesi geklinde
183

ifade edilebilecek olan tenAsrih inancr, eski donyantn bazt yerlerinde de[igik bigim ve anlayrglarda gdrrilmug Cok eski bir telikkidir.t Bununla bcrabcr, insan ruhunun insana, hayvana, bitkiyc vcya cansrz bir varhsa goq etmesi gibi gegitli biqimleri olan bu inancrn en hakim oldutu, en lazla iglenip geligtirildigi

yer, Hindistan'drr. Burada doSan Budizm, tendsrihri kendi doktrininin temeli yapml$tlr.2 Musevilik ve Hrristiyanhk gibi briytik Monoteist dinlerce reddedilen tendsuh inancr, lslamiyet'te de kabul gormemigtir. Buna raf,men lslam tarihinde muhtelif heterodoks mezhep ve tarikatlarda genig qapta yer buldugu g6rulmekte,3 hatm bunlann bazrlannrn temel doktrinini tegkil etti$i mugahede olunmaktadrr. Meseli Ehl-i Hak (Aliilahilik) mezhebi, Yezidilik, Nusayrilik vs. boyledir, Ttirkiye'de ise Ozellikle Krzrlbaghk ve
Bektagilik, bu inanca genig yer verir.a Bu sebeple tendsuh inancr

elimizdeki menAkrbnAmelerde muhim bir mevki iEgal eder. Mendhtbu'l-Kudsiye'de Muhlis Paga'nrn vefatt anlattltrken, onun af,zrndan gu sozler nakledilir:
Beli hem bir dakr gelem bellu Rum iqinde ryan olam belhi Kimse bilmeye beni ille meSer Beni ben bildrirem beni bilelers
Bize do$mugrdr saAdet ayr

Gettiriin didi on yth sayr


Itkz. "Mdtenrpsycosc", Dictionnairc des Syrnboles. lJu konuda dinler tarihinc ait rnuhtelif eserlerde bilgi mevcut oldutu gibi, ayrr kiuplar & yazrlmrgtrr. Mesele bunlar arasrnda guru bakrlabilir: J.l lead-S.L. Cranston, Rtincamalion, Londra, 1962. 7 Bareau, s.15.
3

lslim tarihindeki tenisuh inancrna


nlsuh", l:ll.

krsa

bir bakrp iqin bkz. Carca de Vaux, "Ta-

Britr:tn Ybnleriyle BehtaStlih ve Alcvtlih, ll, 5l-53, Ilact Behta$: FJsaneikn Gerge{e, s.50-52. Bu konunun, Alcv! lik-Bktasilik ile Ehl-i Haklar arasrnda karsrlagtrrrlmah bir $ekilde gurada iyi i9 lendigini belinelirn: M. van Bruinessen, Krirthift, ftirfthift, Alcvtlift, s.182-l8tl.

llu konuda rnsl. bkz. Noyan.


231-24O; Mdlikoff,

Mendhb-Kud, v. 65a.

184

On birinci yrl olacak vannuz TA Arabkir'e srrnml g6runtiz6


IJu nusralarda anlatllmak istenen, Muhlis Paga'nrn, velat ettikten on yrl sonra Rum diyannda Arabkir'de dtinyaya gelece-

gidir, ki on yrl sonra burada oSlu Agrk Paga doSmugtur. Nitekim aynr eserin Agrk Paga ile ilgili krsmtnda
Dede'nun nakdi, Baba'nrn genci Muhlis'un srrn Hdcrm e$lenciT

mrsrdlanyla, srra ile, Dede Garkrn, Baba llyas ve Muhlis Pata olarak gorulen aynr ruhun Agrk Paga'da yeniden zuhur etti!,i bir kere daha acrkca ifade edilmis bulunmaktadrr. Bu soretle Mendhtbu'l-Kudsiye'de Baba llyas stililesinin usol ve furfiundan gelen geyhlerin hep aynr ruhun mazharlan oldu{u telakkisi vurgulanmak istenmigtir. Mendhbt Hau BehtaS-l Veli'de 96yle bir menkabe nakledilir: Hacr Bektag'rn geyhi Lokman-r Perende'nin hacdan d6ntiptintr kutlamak tizere gelen Horasan Erenleri, o zaman hentiz gocuk yagta bulunan Hacr Bektag'rn kerAmetlerine bir ttirlu inanmamaktadrrlar. Crinkti kanaatlerince ktiqrik bir gocu$un bu mertebede bulunmasrna imkAn yoktur. Bunun tizerine Hacr Bektag, kendisinin ashnda $ah yani Hz. Ali'nin srrn oldu$unu bildirmek zorunda kalrr. Bu defa Horasan Erenleri Hz. Ali'nin biri avucunda, diSeri alnrnda iki yegil beni bulundutunu, eter gcrqekten dedigi gibi ise bu niganlan gdstermesini istcrler. Hacr Bektag derhal avucunu ve alnrnr agarak yegil benleri gdsterir. Gordrikleri kargrsrnda itiraz edemeyen erenler, onun hakikaten Hz. Ali'nin srrn oldutunu, yani Hz. Ali'nin Hacr Bektag'rn bedeninde yagadrsrnr anlarlar ve af dilerler.s
6 A.g.c., v.6tia.
7
tJ

A.g.e., v. 82a.

Mendhtb-Il0V, s.7. Aynr rnenkabe ufak bir iki farkla VilAyendmc-IlS'da da ycr almakudrr. Burada Horasan Erenlerl, Hz. Ali'nin alnrnda bir kara ben, sat elinin ayasrnda bir yegil ben ve sa! omuzunda bir bagka ben olmak ozre tC alAmeti bulundutlundan bahsederler (bkz. s l0- I I ).

185

Uguncri onemli bir misal, Vildyetndme-i Abdal Musa'da bulunmaktadrr. Eserin hemen bagrnda yer alan bir pasajda, aynen pdyle denilmektedir: "Sukan Hacr Bektag-r Veli kuddise sirruh bir gtin hayatrnda otururken mrlbarek nefsinden nutka gelOb ayrlrh: Yll crerrlcrl Genccli'rlc gcnc ny p,ibi ckrf;,iurr, rrrlrrlr Arxlrrl Musa ga$rrdrram, didi, beni isteyen anda gelsrin bulsun, dicli. Hrinkar Hacr Bektag-l Veli velat idicek Abdal Musa zuhura geldi..."e Yani burada Hacr Bektag'rn ruhunun Oldukten ,orr.u Abdal Musa olarak rekrar dunyaya geldigi anlatrlmaktadrr. Vildyetndme-i Sultan $ucduddin'de ise tenisuh inancrnr yansrtan iki tipik menkabe vardrr. Birincisine g6re, Sultan bir gun abdallanyla otururken onlara g6yle der: "pirler Seyyid Gazi donunda iken burada peltek dilhi kardaglar ile kaprgur iken pirlertrn gunda bir altun sikke kunk gibi geqtib dururdu. Hem bir altun magraba ve bir altun tizengimiz kalub dururdu. Gelun, varalum, agalum." Bu s6z uzerine dervigler s6ylenen yeri agrp Sultan'rn bahsetti$i egyayr bulurlar. Boylece geyhlerinin gok zamanlar ewel aynr yerlerde, yani Eskigehir dolaylannda Seyyid Battal Gazi olarak yagadrsrnr, gimdi de Sultan gucAuddin'in bedeninde zuhur ettilini anlamq olurlar.ro lkinci menkabe daha ilgi gekicidir. Bunda anlatrldr$rna gore, bir giin birisi Sultan'a, hiq kullanmadrSr halde nigin elinde bir asd bagrnda bir frenk gapkasr tagrdr$nr sorar. Sultan'rn asd iqin verdiSi cevap gudur: "K6ge!ilm, pirler Adem donuyla cennetden qthdrlrmtzda Havva bizden nice gun ayn dagdu. Havvayile giro buluSrcah bizt vahislih eyledi. Ilahh'un izniyile Cebrdil cennetden geturdti, virdi, Havva'yt terbiyet eylemeh igun...,, $apka hakkrnda ise gunlan sdyler: "Pirler Ali donuyla geltb gehid olduflumuzda deveyi yedtib cismimizi glturmege geldih... Olvaht yuznmu zde urdu gumuz nihab dan, di d i." | Tenasiih inancrnr aksettiren menkabelerin en fazla bulundu$u eser iseVildyetndme-i OtmanBaba'dn. Buradaki dikkate de1
"

9
lO

Vildyetndme-AM,

s.

l-2.

Vildyttndme-S9, w. 8a-9b.
A.g.e.,

ll

v l2b.

186

f,er orneklerden bazrlannl $oyle srralayabiliriz: Eserde Otman Baba'yr tanrtrrken gu ifadeler kullanrlmaktadrr: "Tarih-i nebeviyyenin sehiz ynz otuz rlQ yilmdan sonra Rum vildyetinde bir hutbulahtdb zdhir oldu ve clavastbu icli him Muhammed ve Isa ve Mtrsrr vr Ailrm hnrcnt ilir idi,"12 lSir bagka rnenkabede ise, Edirne'de mtinakaga yaprrgl birisine Otman Baba'nrn goyle hitap ettigi nakledilmigtir: "Ol Sehirluye aytil hi: Bah bire qirhin, gebe harmlu Sehirlusu! Yuz here ytizbin yildv hi bcnbu milhe geltrem, bir tay bir taS tizerine homadum. B astru7a y thllsun...
"
|

Yine Edirne'de bir vesile ile munaka$a ertigi ahaliye 96yle ba$rrrr: "Ha zinhar bunu Slyle bilun hi ben ol istediigtin:r.z sffr-l Muhammed'im hi ben size bu dleme rahmet eyleme$e geldim ve beni gdren g\zler yar olsun."14 Bir bagka menkabede anlatrldr$rna gore, Pravadi'de Mu'min Dervig adh bir kadr gikdyet tizerine Otman Baba'nrn beg abdahnr hapse attlnr. O gece gehrin beSi lsa'nrn ve kadrnrn riiyasrna giren Otman Baba, elinde Zulfikar, ustlerine hucum edip baglannr kesmek ister ve "Beniim Hasan ve Hilseyin'lerimi niqin zindana salub habs itdinuz?" diye baf,rnr. Bu ruya uzerine ertesi gun abdallar serbest brrakrlrr.r5 Burada da Otman Baba'nrn Hz. Ali olduf,u inancr vurgulanmak istenmigtir. Buraya kaydedilecek son menkabe, Otman Baba'nrn vaktiyle San Saltrk olarak yagamry bulunmasryla alakahdrr. Orman Baba Rumeli'de Madra denilen bir kasabaya gelir ve bir dervigin evine misalir olur. Ancak bu dervig Otman Baba'nrn veliligine inanmamaktadrr. Bunu kerimet gricriyle bilen Baba, gece olunca qeratr sondurup kapryr kapatlr; eline geqirdigi bir deftz
l3 l4

Vildyetndme-OB,
A.g.e., v. 58b.

20a.

A.g.c., v. 70a; krp. Menahb-Kud.,8la. Burada da Asrk Paga'nrn mrsralarryla Muhammed'in mazhan oldulu sdylenmektedir.

lIz.

Sewumin gdyleyidi hulkr 6nun Hakikat srrriyidi Musta[a'nun

l5

Vildyetndme-OB, v. I l2b.

187

nektc dcrvi5in tcpcsirrc yiil<lcnir: "Bah bire girhin! Buj bilnrcdin hi San Saltth didihleri server-i cihan ve mahsudt insan benem..." diye baf,rnr:r6 Aynr Sekilde Dobruca'da da San Saltrk tekkesindeki derviglere, San Saltrk'rn orada oldrirdri$u rivAyet edilen ejderhayr hatrrlatarak "Bu ejderhayt... Sart Saltth olub
ben oldurrlum" der.17

MenAkrbnAmelerde tenisuhle ilgili menkabeler griphesiz bu zikredilenlerden ibaret defildir. Bunlar, bizce en tipik olanlanndan seqilmigtir. Dikkat edilirse ug ana grupta toplanmaktadrrlar: a) Bir krsmrnda aynr ruhun Adem Peygamber'den Hz. Muhammed'e kadar, srrayla btitun peygamberlerin, daha do$rusu buyuk peygamberlerin bedeninde gekillendigi, kahp detigik olmakla beraber hepsinde tek ruhun yasayrp geldigi anlatrlmaktadrr. Sultan Suciuddin ve Otman Baba'nrn bir krsrm menkabeleri bu kabildendir. Bu inang XV yfrzyrhn ilk yansrndan itibaren Kaygusuz Abdal'la baplayarak Bektagi-Krzrlbag 9iirinde de srk srk iglenmigtir. Meseli Kaygusuz Abdal'rn
Geh olur Alemulesrar olursun

Gehi Ahmed gehi Haydar olursun Gehi Adem gehi $it u geh Eyyub Gehi Musa olursun geh $uayyubt8

geklindeki krr'asr ile, XVII. yuzphn unlu Bektasi gniri Muhyiddin Aodal'rn Adem'in sulbunden git olub geldim. Nuh ile beraber tulana girdim Bir zaman bu milke lbrahim oldum Yapdrm Beytullah'r tag tagrdrm benre
Itr
17
A,g.c.,

5(rb.

A.g.e ., s.60a. Bu ejderha menkabesine aqatrda temas edilecektir.

l8

Gfirel, s,229,
Atalay, Behtagllih ve Edebiyau, lstanbul, 1340, s.76.

19 Besim

r80

diye devam eden manztrmesi, tenisoh inancrnrn bu geklinin yuzyrllar boyu tekrarlanan Orneklerinden sadece ikisidir. b) Hacr Bektag'a ait menkabede ise, Hz. Ali'nin Hacr Bektag olarak yeniden dunyaya geldi$i belirtilmektedir. Bu inanca gore Hz. Ali'nin ruhu srrasryla Bektagiler'ce takdis olunan britrin briyuk velilerin bedeninde zuhur etmilrir, ki bunlann bagrnda menkabede goruldusu rizere Hacr Bektag'rn bizzatkendisi gelmektedir. Bektagi gAiri Kul Hasan'ln gu krt'asr da bunun bir
bagka ifadesidir:

Aslan olup yol risttinde oturan Selman idi ana nergis getiren

Kendi cenAzesin kendi goriiren HunkAr Hacr Bektag, Ali kcndidulo Bu inanca gore Hz. Ali, Hacr Bektagtan sonra da bagka btiyuk evliydnrn bedeninde yatamaya devam etmig olup bu, krya.mete kadar stinip gidecektir. Nitekim Bektagiler ve Krzrlbaglar, Hz. Ali'nin birgok kahplarda her devir ve zamanda yerytiziinde mutlaka mevcut olduSuna inanmaktadrrlar.2r Hatt6 yukanda Otman Baba'nrn bir menkabesinde de gortildu!,o tizere, Hz. Ali bu zarrn vtic0dunda yagam$trr. Muhyiddin Abdal'rn 9u
manz0mesi bu inancr yansltlyor: Ala gozlti Sultan Baba (Otman Baba)

Ululardan ulusun sen Yedi iklim dort kogeye Ar5'a Krirs'e dolusun sen

***
Yuzrin gorcn yoksul bay olur KAfirler imana gelir

20 Oztelli,

Bckrogt Grillari, s.107.

2l

Atalny, s,51.

189

Seni sevmeyenler n'olur

$ah+ Kerem Ali'sin

sen22

Hz. Ali'nin degigik kahplarda yagadrgrnr g6steren bu inancr tcrennrim edcn daha pck gok nclcs vardrr. pir suhan Abclal'rn Pir Sultan'rm gu dirnyaya Dolu geldim dolu benim Bilmeyenler bilsin beni Ben Ali'yim, Ali benim23
krt'asr ile Kul Htiseyin'in

Bahm,Sultan gerqek srrr-r Ali'sin Mu'minlerin kanadrsrn kolusun Pirim Hunkdr Hacr Bektag Veli'sin

Cansz duvarlan yirrtiten meded2a diye srirup giden nefesi, bu konuda gok grizel bir Ornektir. Bu krt'alarda da Hz. Ali'nin Pir Sultan Abdal veya Bahm Sultan vricuduyla gorundrigli agrkga ifade edilmektedir. Bu iki rip tenasuh inancrnda ashnda gizli bir huhil inancr da mevcuttur. E$er dikkat edilirse yukanda nakledilen nefeslerde bu gizli hultrl, yani Allah'rn insan vticuduna girmesi telnkkisi rahathkla sezilebilir.2s Allah'rn Hz. Adem'in yahut Hz. Ali'nin bedenine hulOl ettigi dtiguncesinden hareketle Hz. Ali'nin zuhur etti$i her kahpta gergekte Allah\n bulundu$u inancr relkin olunmak istenmektedir. Zaten Muhyiddin Abdal'rn manzCrrncsindcl<i

22 Gdlprnarh, Ne/esler, s.l16. 23 Gdlprnarlr-Borarav, Pir Sulran


2,1 Gdlprnarh, Ny'csler, s.56.
Abdal, s.98-99.

25
190

A5agrda hulOl

ilc ilgili krsura bakrhnahdrr.

Yedi

iklim dort kogeye

Arg'a Kurs'e dolusun sen

msrAlan bunun agrk bir ifadesinden bapl<a bir pey cle{ildir. c) Uqrincrl grubu tcgkil cdcrr Aprl< I'a;a, Abdlt Musa, Srrltan $ucAuddin ve Otman Baba'ya ait menkabelerde ise, briytik bir velinin ruhunun bagka buyuk bir veli olarak yeni bir beden iginde ya9amaya devam etmesi geklinde bir tenisrih anlayrgr ortaya konulmaktadrr. Bu drneklerdc Muhlis paga Agrk Paga olarak; Hacr Bektag Abdal Musa olarak; Seyyid Battal Gazi Sultan $uciuddin olarak ve nihayet Sarr Saltrk Otman Baba olarak yeniden dunyaya gelmiglerdir. Bu tip renAsuh inancrnrn bir benzeri olan "dedenin veya babanrn ruhunun torunda yahut evlatta zuhur etmesi" teldkkisine, Agrk Paga orneginde oldugu gibi, Mendhtbt geyh Bedreddin'de de rastlanmaktadrr:
ata srrrr iyi din eri Ogul ofhnda zuhor itdi giri Seb'a-i seyyAre gibi pes bular Bu cihana tofrban tohndrlal6

lki

Burada soylenen, geyh Bedreddin'in dedesinin ve babasrnrn

ruhlannrn, trpkr Dede Garkrn ve Baba llyas'rn ruhlannrn Muhlis Paga'da, onunkinin de o$lu Agrk Paga'da zuhur etmesi gibi, $eyh Bedreddin'in bedeninde zuhura gelmesidir. Yukardan beri incelenmeye gahgrlan omeklerde iki anahtar terim, tenAsuh inancrnr ifade eden kelimeler olarak dikkati topluyor. IJunlardan biri don kelimesidir. Seyyid Battal donu, Adem donu, Ali donu vs. terkiplerde yer alan bu kelime, ruhun girdigi bedeni kastetmektedir. lran'da Ehl-i Haklar'da ruhun bu gekilde kahptan kahba girmesi don-be-don dolagmak tarzrnda ifade edilmektedir.2T Ttirkgede de donuna girmeh bigi26 BUa.. $eyh Beilrcttin Mcndhfut, s.8. 27 Mr:likoff, "l-e Probltme Krzrlbas", s.59.
19r

minde kullanrlmaktadrr.2s lkinci kelime, srr terimidir. Ali srrn, srr+ Muhammed, Ata srrn vs. terkiplerde gecen bu kelime ise, beden de$igtiren ruhu belirtmekte olup Bektagi-Krzrlbag metinlerinde gok srk geger. Metinlerde tenisuh kavramrnrn aya benzetilmesi de hayli ilgi uyandrrmaktadrr. Hacr Bektag'rn "geng ay gibi dotmast", ashnda bu inancrn veciz bir ifadesidir. Apn hilal geklinden baglayarak zamanla dolunay halinde en olgun biqimine girip gidcrek kaybolmmr g,ibi, ruh da hilal gibi bir bedende dogmakta, olgun yaga gclrncktc ve zalnant dolunca bedcnin d:lurniiylc ondan qrkrp yepyeni bir bagka bedende ortaya grkmaktadrr. Zahirde hangi biqimde gdronurse gdrunsun ay aynl ay olduSu gibi, hangi bedene girerse girsin, ruh da aynt ruhtur. Anadolu'nun fethinden sonra buraya yerlegen muhtelif Turk zrimrelcriyle birlikte geldi$ine guphe olmayan tendsuh inancrnrn, bu yeni ulkede daha o zamanlar ozellikle gogebe gevrelerde yaygln oldu$una Mendhrbu'l-Kudsiye agrk bir delildir. Cunkri tenAsrih inancrnrn bOyle bir eserde hem de kuwetli bir tarzda iglenmesi igin bunu kabul edecek yahut bagka bir deyigle buna inanan geniq bir tabantn bulunmasr gerekir. Zamanla Bektagilik ve daha bagka tarikatlann iginde iyice iglenen tenistih inancr bilhassa Krzrlbag zrimrelerinde de temel inanglardan birini olugturrnus, dolayrsryla Trirk heterodoksisinin de ana unsurlanndan birini tegkil etmigtir. Bundan dolayr XVl. ytizyrlda Salevi propagandasr, On iki lmam mezhebinde mcvcul. olmarnasrna, hattA reddcdilmesine raf,men,2e tcnAsrih inancrnr kuwetle iglemeye 6zen gostermig,3o belki de bu propagandanrn Anadolu'daki Turkmen gevrelerindg sa$lam bir gekilde tutunrnasrnda bunun Onernli katkrsr olmugtur. $iirlcrinde, bilindigi uzere Hatiyi mahlasrnr kullanan $ah lsmail'in
28 29
Donuna ginncft dcyiruiylc bazcn dc tndtamorphose (peqpcge alma) kasdedilir. A5alrda bu konuya da temas edilecektir.

defigik biqirnlcr

EbO Cafer $eyh Sadok, Risaleiu'l-itihadut'l-Imamiyye, tercume E. Ruhi Frfilah,

Ankara, 1978, s 66, 70.

30 Mdlikoff, r92

s.50,

divanr incelendi$inde, tenisuhun Eok onemli bir yer turrugu ve ustaca iglendigi gortilecektir. Aga$rya 6rnek ahnan Su uE krt'a bunu raharqa meydana koyacak niteliktedir:

Hatiyi'm teslim et 6zrin ustdda


Elinde ZUlfikar hem ehli gazA Binbir dondan bag gosterdi MurtazA Bir mtirpid belinden geldik eyvallah3l

***
HatAyi'yem al athyam S6zri gekerden dathyam MurtazA Ali zathyam Gaziler, deyin gah benem32

Ezelden agk ile

divine geldim

Yerim meyhAnedir mestane geldim HezirAn dona girdim ben dolandrm

Bugtin hasm ile ben meydAne geldim33


Buraya kadar anlatrlmaya gahgrlan tenAsuh inancl, ashnda bu konuda Bektagi ve Kurlbaglar'da mevcut teldkkinin tamamr degildir. Ele ahnan 6meklerde bu inancrn bir cephesi, yani ruhun insandan, insana gegigi aksettirilmektedir. bysa bu inan-

crn butunrinde bir de insan ruhunun hayvana, bitkiye veya cansrz bir maddeye intikali s6z konusuclur. Mesela'bugun Tahtacrlar'da ve Krzrlbag Kurtler'de tenasuh inancr britun Jephclcriyle yagamaktadrr. Tahtacrlar'da, iyi bir insanrn rurrunun, oldrikten sonra bagka bir insan bedeninde, kotu bir insanrn ruhunun ise kot$lugrinrin derecesine g6re bir hayvan bedeninde cezaslnl tamamlayrncaya kadar hayatrnr devam ettirece3l
Bl<2.

Hatdyl Divdnlr ngr. S. N. Ergun, lstanbul, 1961, s.53.

32 Gdlprnarh, Nc/cslcr, s.90. 33 Hatdyt Divanr, s.157.

r93

line inanrlmaktadrr.la Kurlbas Ktrtler'de de, Hak Muhammed Ali'ye3t iman cdip de rnrirgide ikrar vermeyenler, dunyaya
mcyledip insanlara fcnahk yapanlar, 0ld0klerinde hayvan donuna girip azap gorurler.s6 Auaclolu'clrrl<i lnuhtcl i I Krzrlbrr5 ztint rclcri ndc ((.cpnilcr, Tahtacrlar, Yonikler, Srraqlar) tenAsuh inanctnrn de$igik cephelerini sergileyen pek gok 6rnek bulmak mumkundtir. 56z konusu inancrn ozellikle heterodoks kesimdeki Trirkler'de bu derece kuwetle yerlegmesi, dedenin veya babanrn ruhunun torun veya evlatta zuhuruna ait misallere dikkat edilirse, atalar kultu ile yakrndan ilgili goninuyor. Bu itibarla daha lslim oncesi devirde Budizm kanahyla Turkler'e giren tenAstih inanctnrn, atalar kultu ile kolayca baSdagan bir nitelik tagtmast sebebiyle tutundu$unu sdylemek herhalde mtimkundur. Bazr aragtrncrlar, ozellikle hayvan kahbrna girme telAkkisini goz 6nune alarak Torkler'deki tentrstih inancrnr Totemizm'e ba$lamakta ve bunun gok derin izler brrakarak $amanizm'in en kuwetli unsurlanndan biri haline geldigini sdylemektedirler.37 Fakat yukarrda sergilenen ornekler ve bunlann tahlili, s6z konusu inancrn temelinde Totemizm'i gormeye yarayacak higbir ipucu verecek durumda deSildir. Bu itibarla buyuk bir gogunlu$un da hakh olarak kabul ettif,i gibi, Torkler'deki tenAsuh inancrnrn kayna$r Budizm'dir. Budizm'deki tendsrih inancr biraz yakrndan incelenecek olursa, aradaki buyUk yakrnh$ kolayca g6rmek kabildir. Ustelik dunya uzerinde tenAsuh inanctnt doktrininin temeli yapml$ ikinci bir din bulunmadr$rnt da hattrdan uzak tutmamaltdtr.
34 Roux, Traditions, s.350-351. Bu telAkkinin hayvanlara kdtfi muamele edilmesinc cngel olmak gibi bir fayda salladrlr da gcrqektlr.

35 Bektasllik ve Krzrlbaghku ul0hiyet telakkisi bu uclu terimle ifade olunmaktadrr. Bu yirzden bu meselede Hrristiyanhk etkisini arayanlar olmu5sa da, bu zihirl bir bcnzcrliktir. (.tinku rnahiyetl tarrranrryla farkhdrr. Bu konuclaki birtrt-

krrn m0tAlaalar icin J. K. Birye'nin fhe Be,rtashi Order oJ Dewishes'ine (Lorrdra, 1937) bakrlmahdrr.
s.59.

36 Msl. bkz. Frrat,


194

37 Msl. bkz. Erdz, s.396-397.

Daha XI. nizyrlda dunya dinleri tistrinde derin aragtrnnalar yapmrg el-Bir0ni ve XII. yuzyrhn OnlU Alimi $ehristani, Budizm'in

bu ozelligine dikkati gekmiglendir.sE Buna ek olarak, Vt. yitzyrldan itibaren Goktrirkler ve daha sonra da Uygurlar araslnda uzun ziunlrr lltrclizrrr'ilr rrrtrvc0rllycti rlr: rlii5iirrtiliirsc, 'l'trk" ler'deki tenAsuh inancrna bagka bir kaynak aramak luzulidir. Budizm rizerinde yaprlan gahgmalar, gergekte bu inancrn Buda'nrn yagadrSr devirden gok eski zamanlarda Hindistan'da mevcut oldu$unu ortaya grkarmqtrr. Kesin olarak tarihlendirilemeyecek bir devirden beri bu Olkede, insanlann Oldukten sonra bagka insanlann, Tannlann, cinlerin, hatta hayvanlann, bitki veya cansu varhklann kahbrnda yeniden do$acaklanna inanrlmaktaydr. Buda'dan 6nce Brahmanlar bu inancr benimsemigler ve iglemiglerdir. Budizm tegekkul ederken, eski Hint inanglanndan bir krsmrnr kendi brinyesine aldr$r biliniyordu, ki tenAsoh de bunlardan biriydi.3e Ancak Budizm bunu daha da geligtirip sistemlegtirmigtir. Budizm'in tenisuh teldkkisine g6re ruhun, Oltmden sonra bagka bir cesede girmesi kagrnrlmazdrr. O halde iyi igler yapan kimseler asla olumden korkmamahdrr. Ancak kotuluk igleyenler iqin durum farkhdrr; grinku onlar kahp detigtirirken insan bedenine deSil, her seferinde biri otekinden kotu hayvan kahbrna girmek s0retiyle cezilandrnlacaktrr.4
38 El-Bir0ni, Kitabul-Tahhih rnd li'l-Hind, Londra, 1887, s.2.1; Sehrisunt, ll, 225. lsldrn mrlelliflerinin, eski Yunan'da Pythagor'cular arasrnda da tenilstrhirn
mevcudiyetini bildikleri halde bu inancrn begi$i olarak Hindistan'r gdrmeleri dikkate deler. Bunun sebebi herhalde, bu inancrn Hindistan'da Cok daha eskiden yayrlmrg oldutunun tespiti olsa gerektir.

39

Bareau, s.15.

40

Ruben, s,J2,34, Budizm'dc tcnesuh innrr -rnr illeyen pek cok Budist mcnkabe ve 23. sayfalarryla, E. Chavardrr. Bir 6rnek olmak rlzere, adr gcqen cscrin vinnes'in Qinceden Conacs ct Ugeniles ilu Bouildhisme Chinois adryla terc0me ettisi menkabe koleksiyonunun 64, 100 ve 133-134. sayfalarrna bakrlabilir. ltu menkabelerde oldukten sonra insan veya ilAh, fil, kOpek vs. hayvanlann kahbrnda yeniden drinyaya gelen rahiplerin, ttccarlann ve deligik mesleklerden daha birqok kimselerin hikAyest anlatrlrr. Bu gibi menkabelerin Uygurlarda da gok yayrldrlrna ve bunlan ihtiva eden metinlerin elde mevcut bulunduguna girig krsmrnda temas edilmigti.

ll

195

Budizm'deki bu inanctn, sade Turkler ve onlann yagadrfr yerlerde de$il, lran'da ve bu arada Maniheizm'in tegekkulunde onemli olgude payr bulundu$u, yapllan aragtrrmalarla ortaya qrkmaktadrr.ar Ancak bu gerqek bilindikten sonradrr ki, Mezopotamya ve lran'da, Maniheizm'in eskiden hakim oldugu bolgelerde lslami devirde ortaya qrkan bazr agrn $ii frrkalarda mevcut tendsrih inancrnrn mahiyetini anlamak mumkun olabilir. Bu inancrn Arap $iiligine yabancr olugu ve sadece belinilen sahalarda eski lran krilturu etkisiyle tegekkul eden agrn firkalarda bulunugu da bu gorugti do$rular. Bu konuda mezhepler tarihi kaynaklarr yeterli ipuilarr ihtiva etmcktedirlcr. Abdulkahir el-Baidadi ve lbn Hazm'rn bildirdiSine g6re, Sebeiyye, Hibrtiyye, RAvendiyye lrrkalannrn temel doktrinleri tenistihe dayanryordu. Bunlara gore insanlar igledikleri iyilik veya kotuluklere bakrlarak oldukten sonra deSigik kahplarda hayatlannr siirdtireceklerdi.a2 Bu tig firkadan bagka, HAgimiyye, Rizdmiyye ve KAmiliyye firkalan da aynr pekilde tenisohe istinad etmekteydi.a3 Aynca lsmaililer ve Nusayriler arasrnda, hattl Yezidiler'de de bu inancrn mevc0diyeti birqok 6rnekleriyle biliniyor.a Bunlardan Kdmiliyye'nin tenistih teldkkisi, nesh, mesh, Jesh ve resh bigimindeki dorthi kademesiyle aynen Bektagiler'deki telakkiye benzemektedir.as Bu itibarla Bektagi menkabelerindeki, dolayrsryla Bektagilikteki tenisuh teldkkisinde, vaktiyle Orta Asya'daki Budist tesiri dikkate almak gerekti$i kadar, adr geqen firkalardaki inanglar da gdz 6nune ahnrrsa, Maniheist etkileri de hesaba katmak yerinde olacaktrr sanryoruz.

4l
42

Bu konuda meseli bkz. Peuch, Le Manichdsme,s.522. el-Bagdadi, s.27 2, 27 5 -27 6; lbn Hazm, Kit abu'l- F asl fi -l-Milcl ve't-Ehvrt veh-Nihal, Kahire, 1321, 1,90-91,92.

43 $ehristani, I, l5l-152. 44 De Vaux, "Tanisuh", EII. 45 $ehrisrarri, I, 175. Bckragtlerdckl tcnasuh inancr da aynen bdyledtr (bkz,
Mesut Erigen - Kemal Sarnancrgil, Bchtapfli& vc Alcvtlih
s.13,1).

lcrihi, lstanbul, 1966,

196

Bugtin Iran'da Ehl-i Haklarda tendstih inancrnrn, zikredilen eski agrrr firkalann mirasr olarak kuvvetle yagadrSrnr gorilyoruz. Bunlara gore insan ruhunun tekamulu, surekli don de$igtirmeye, yani d,on-be-don dolagmaya baShdlr.a6 Bu, biraz Bekta_ gilikteki devir nazariyesine benzemekle beraber crevir de[ildir. zira devirde, insan ruhunun daha ilk yaratrlqta canslz varhklara, onlardan bitkilere, bitkilerden hayvanlara, hayvanlardan da insanlara intikal s0retiyle en ytiksek yaratrhg bigirnine clogru bir geligme s6z konusudur.aT B. Ogel, d,evir nazariyesinin Uygurlar'da da mevcudiyerini respit etmekle, Bel<tagiliktcki bu inartcrn mengeine, dolayrsryla Budizm'le iligkisine igarette bulunmaktadrr.4

Hul0l (Enkarnasyon) inancl


Trirk heterodoksisinin temel inanglarrndan biri de. hul0l, yani, Allah'rn insan bedenine girmesi inancrdrr.as Bununla beraber, kaynaklanmzda bu inancr yansrtan sadece iki menkabe vardrr. Bunlardan biri, yine Mendhtbu,l-Kurkiye,de, oteki Vildyetndme-i Otman Baba'dadv. Hulnl inancrnrn sade bu ikisincle
46 Muharnmed Mukri, 'Llde dc I'incarnation chez les Ahl-i Haqq.., Ahten dcs
XXIV Internationalen Orientalistenhongress (Mtnchen, I 957). Wiesbaden, 1959, s.178; Mlikoff,'l-e probldme Krzrlba5., s.58-59; ay.ca bkz, Mccid Musazdde, gia Mezhebi lginde Hulal vc kndsah, basrlmamrg doktora tezi, Ankara
0niversitesi llahiyar Fakriltesi, 1973, s.59-60.
meselesi iqin

47 Devir ve tenilsrih farkr


Ncleslcr, s.69-72.

bk:. Birge, s.120-122, 130; G6lprnarh,

'+8 ogel, Ttrh Mitolojisl r, 489-,+89. yazar, uygurlar'daki devir telakkisinc, Budizm'deki samsara kelimesinden bozma ransar v eya sangsar denildigini ve bunun bir rekerlelin d6nri5une benzetildigini sdylemektedir. Aynr inancrn Anadolu'da heterodoks Tfrrkler arasrn& da devam euigini en gozel bir biqimde, Kaygusuz Abdal'rn oldulu sdylcnen gu sdzlcr ifade crmekredir; "Dh dc bu kerhaneyi seyrernrek isredik, padigh-r ilem ditelimizi kabul edip bize insan donu giydirip dunyaya g6nderdi... Nice bin kerre drirlu yakalardan bag g6ster. dim... nice bin sorerlerden gdr0ndom" (bkz. Gtrzel, s.125),

49 lslam

dunyasrnda hul0l inancrnrn genel mahiyeri igin bkz. "Hulol", Er2 (Bu rnadde Ell'deki L. Massignon'un yazdr!,r madclenin c. c. Anavari tarafrndah tarnamlanmr$ $eklidir).

197

ycr ahp 6tekilerde bulunmamaslnln sebebi herhalde, uzun asrrlardan biri Strnni Mrlsltmanhk anlayrgrnrn kuwetle hnkim oldutu Anadolu'da, bu anlayrgrn temeli olan tevhid akidesine taban tabana zrt, kamufle edilmesi gtig bir inang olugu olsa gerektir. Nitekim sdz konusu iki menkabede de kamufle bir tarzda ortaya konulmuqtur.

dhtbu'l-Kudstye'de Agrk Paga'dan bahseden krsrmda onun ustirn vasrflan anlatrlrrken gu sdzler yer almaktddrr:
M en

Crinki takdir var idi ezeli Gor ki ne krldr lntf-u Lem Yezeli Diledi kudretin krla zAhir Milum ola habis ger tahir Diledi kendtyi krla mllum Ademt soretin krlur merkome
Yani Cenab-r Hak kendi kudretinin agr$a grkmasr ve insanlar tarafindan tanrnmasr igin insan geklinde gdrtnmeyi uygun bulmugtur. llk bakrgta, Allah'rn, tamnmak igin insanlan yaratmaya karar, verdi$i ve bu sebeple Hz. Adem'i kendi sOretinde yarattrgr geklindeki lslimi telakkiyi imi ediyor intibarnr uyandrrabilir. Fakat, yukarrya ahnan bu s6zler, yer aldr$r metinle birlikte miltAlaa edilecek olursa, o zaman bahis konusu yaprlanrn, Adeti Agrk Paga oldu$u intibAr uyanryor. Nitekim biraz aga$rda Agrk Paga iqin
Mazhar-r Hak muzhrr-r kudret

Nokta-i ilm merkez-i hikmet5l srfatlan kullanrlarak Agrk Paga'nrn sanki Cenab-r Hakk'rn zuhur ettiti beden olduSu anlatrlmak istenmigtir.s2
50
Mendftrb-K.ud, v.

8la.

5l

4.6.c.,

v.8lb.

52'BektagtliSe hulol inancrnrn ancak XV yuzyrlda Hur0filer tarafindan sokuldugunu ileri s0renler vardrr (msl. bkz. Clment lluan, "llur0fiya", Ell). tlalbu198

Hulril inancryla ilgili asrl earprcr ifadeler virdyetndme-i otman Baba'da bulunmaktadrr. Burada nakledildi[ine g6re, Otman Baba, Tirrnacr Baba adrnda bir geyhin tekkesine uSramrg
ve misalir olmugtur. "Qun ol Tirrnacr Baba ol kan-r pur_hagme_

rak yaratrlmadan once ruhlar dleminde insanlara "Ben sizin rabbiniz de$il miyim?" geklinde hitap edip onlardan ,.Ever, rabbimizsin" cevablnr alan Allahlns otman Baba'da tecelli etti$ini gdren Turnacr Baba, dntinde secde yapm$tl. Zaten muridleri de hep Orman Baba'ya Srrt yezdan diye hitap ediyorlardr.ss Bir defasrnda, varna kadrsr tarafindan tutuklanan mtiridlerine "Korhman, horhman him boynuzlu hoyundan boynuzsu7 hoyunun hahhmt altverici dest-i hudret benim,, diye teselli vermig ve gerqekten de onlan kurtarmrgtr.s6 Bir bagka seferinde Otman Baba, butun milridleriyle tutuklanrp lstanbul'a getirilerek Fatih'in emriyle Krhg Manastlrt'na (muhtemelen bugUnkri Kalenderhine Camii) hapsedilmigti. Kadrasker Orman Baba'ya: "Babau$tm, Tanrt'yr bilirmusiin?" diye sormug, o da "$imdi Tanrt ile sdylegtrr gelirim" cevabrnr vermigti. Kadrasker "Gel imdi ol soyleSdi(in Tanrfyt bana g6ster" demesi rizerine Otman Baba kendini gosterip goyle baSrrmrgtr: ..yd bu slyleyen himclir?"sl Bu sdzlerin aqrkga ifade etti$i tizere Otman Baba Alki Xtv yuzyrlrn ikinci yarrsrnda yazianMenilhtbu'l-Kudstyc'de hul0l inancrnrn yer alinasr, bunun qok daha eski bir gelenelinin bulundugunu g6sterir. Elvan Qelebi hitap ertili z0mrelerin yabancr olmadrlr bir inancr dite getirmekten baska bir gey yapmryordu. O halde bu inancrn Bektagilipe sonradan girdigini degil, daha teqekkulu srrasrnda mevcut oldugunu do;unmenin daha dolru
olaca$rnr santyoruz.
53 Vildyetndtnc-OB, v. 65a.

miigahede cyledi. G6rdri kirn ol Lrest llezrni''cle ve ileminde ruhlara hitab eden srrr-r hakikat ve zar-r bimisal ol kdn-r Alicen6brn yuzi ve gonltrnde tecelli eylemig, Dahi nazannda secde-i izzet birle nAz ti niyaz eyledi."53 yani cisim ola_

ti gortib

54 Bki. Kur'an-r Kerim,

el-Arat,l72.

55 Vilayaname-Ol|, v. l08a-b.

56 A.g.e.,

w. 96b-97a.

57 A.g.e., v. 164b.

lalr'rn kcndirre lrul0l etti$ini belirtmek istiyordu. Zat"en gittiSi her yerde kendinin ve mtiridlerinin tutuklanmasl da hep bu yuzdendi. 'Iarihte zarnan zaman Mrstr firavunlan gibi, bizzat Tann olduklan fikrini tagryanlar gortilmug, ama bunlar, kendi varhklanndan ayn bir Tanrl'mn kendi bedenlerine girdigi inancrna kail olmamrglardrr. Dolayrsryla hulol inanctntn, Tann'ntn insan olarak dugUnUlmesi demek olan antropomorfizmle bir alakasr yoktur. Hulol inancr biraz incelendiginde Budizm ve Zerdtigtilik'le yakrn ilgisinin bulunduSu gdrirlur. Budist menkabelet Buda'ntn insan olmadan, yahut insan krlrtrnda do$madan once, Veda panteonunu tegkil eden otuz tig Tann'dan biri olarak semAda yapadr$rnr; sonra bir ara kendisini bildirmek iqin yeryiiztine inmek istedigini; bunun iqin de Suddhodana ailesinin bir qocug,u olarak dolmaya karar verditini naklederler.$ Bir bagka menkabe, Briytik Tann Vignu'nun daha once sernida yagadr$rnr, fakat di[er Tannlann, ycrytizundeki geytanlann britrin iyi kuwetleri yendiklerini kendisine bildirmeleri uzerine, onlart cezilandtrmak iqin yeryuzune indifini bildirir. Vignu'nun bunu yapabilmesi igin, insan olarak do$masr gerekmektedir. Bu sebeple o, bir savagcl Ailenin qoculuna hulol eder.ss Zerdtrgtilik'te de buna benzer bir durum vardtr. Esasen modern aragtrrmalar, genig qapta Hind-lran inanglannrn hhkim bulundugu bir muhit olan bugunku Afganistan denilen bolgede doktrinini geligtiren Zerdugt'un, Budist unsurlardan bir krsmrnr kendi sistemine aldr!,rnr g6stermektedir.60 Zerdugt hakkrndaki en eski dini metinler, onun do$ugunu hikAye bden tipik sahnelerle doludur. Birer il6hi Seklinde bu sahnelerin tasvirleri, Zerdrigt'rin do$ugunu bir Tann'nrn do$ugu olarak terennum etmektedirler. Zerdugt, AdetA, ortaya koyduSu inanglann merkezini tegkil eden Ahura Mazda'ntn yeryuzrine inmig
58
Ruben, s.51.

59 A.g.c., aynr yerde.

60 Msl.
200

bkz. Widengren, s.97

insan timsAli kabul cdilmektedir.6t

Durum boyle olunca, lran ve MiverAunnehir'de Abbasiler


zamanrnda tegekktil eden BcyAniyye, CenAhiyye, Ntimeyriyyc, llulnraniyye vc RizArniyye gibi, eski Zcrdtigti qevrclcrdcn kaynaklanan agrn $ii firkalardaki hulfil inancrm anlamak mumkun olmaktadrr. Bu firkalann hepsi de hulol esasrna dayanmakta olup Allah'rn Adem Peygamber'den srrayla buyuk peygamberlere, sonra Hz. Ali'ye, ondan Beydn b. Sem'8n'a (BeyA-

niyye mezhebi); yahut Hz. Ali ve sonra evlidrna (Cen1.hiyye mezhebi); yahut Hz. Ali'den evladrna, ondan Cafer-i Sadrk'a, ondan Ebu'l-Hattab el-Esedi'ye (Hauabiyye mezhebi) hulolu gibi birbirinden az farkh telAkkilere sahiptir.62 Meghur Mukanna'rn da, Allah\n kendisine hul0l ettigine inandrgrnr biliyoruz. Mukanna'a gore Allah 6nce Hz. Adem olarak yeryuzrinde 96runmog, sonra Nuh Peygamber'e hul0l etmig, ondarr srrasryla britun btiytik peygamberler vasrtasryla Hz. Muhammed'e kadar gelmigtir. Hz, Muhammed'den Hz. Ali'ye hul0l eden Allah, srrayla evlAdrna ve nihayet EbO Mrislim Horasani'ye gegerek onun bedeninde yagamlg, en son olarak da kendi vocuduna hul0l etmigti.s3 Mukanna'nrn bu telAkkisi ile yukanda Otman Baba'nrn sdzleri,6a Kaygusuz Abdal ve Muhyiddin Abdal'ln nefesleri65 arasrndaki yakrnhk hattd aynilik sezilmeyecek gibi deSildir. XV yuzyrldan g0numuze kadar manzfim Bektagi v Krzrlbag ne-

6l

A.g.e.,s.120-122. s.255-259. 56z konusu frrkalann bu inanglanna dair daha genig bilgi iqin g6sterilen saylalara bakrlmahdrr, Burada gunu da belinmek gerekir ki, el-Farh, el-Milel vs. kaynaklarda lX-X, yiizyrlrn {rnlu murasawrfla-

62 Msl. bkz. el-Batdadl,

rrndan Halllc-r Mansur'un da hul0l itikadryla ittiham edildigini ve yukarrda sayrlan frrkalarla aynr tasnifc tebi tutularak hulOliyyc baghlr altrnda incelendifini gdniyoruz. HallAc-r Mansur hnkkrnda bu konuda zrr gOrirgler bulundulu, bazrlannca kafir addedilirken, daha sonraki kugklarca ehl-i revhid ve gerqek bir mutasawrI sayrldrfr mjllumdur.

63

El-Dagdadt, s.225.

64 Ekl. yukarrda s.l.l8. 65 Bkz. yukarrda s.138.


201

feslerinde bu fikirlerin defalarca terennilm olunduSunu g6ruyoruz. Hulul lnancr Kaygusuz Abdal'dan sonra en aErk ve segik bir bigimde $ah lsmail Hatiyi'nin nefeslerinde ifadesini bulmugtur. Meseli o bir nefesinde

ille Ali ganrnda olmugtur nuz0l Hadd iginde sikke v0 dinarsrn sen yA Ali Ewel u Ahir de sensin Znhir tt BAtrn da sen Akl-r Ewel'den huveydA yarsrn sen ya Ali66
LA fetA

derken Hz. Ali'nin ul0hiyetini,


Yer yogiken goli yof,iken ta ezelden var

idim

Gevherin yek dAnesinden ileru perkar idim Gevheri ib eyledim tuttu cihanr ser be-ser lns u cinni Ar9 u Ktrrs'i yaradan Settar idim Girdim idem donuna slmml kimse bilmedi Men o beytullah iginde ta ezelden var idim67

mrsrdlanyla da, ondan sonra Allah'rn kendi bedeninde cesetlendigini anlatryordu. Bektagi ve Krzrlbag giirinde en gok Hz. Ali'nin, ondan sonra da Hacr Bektag'rn ul0hiyyetinin terenntim edildiSi gonilur. Mesela Pir Sultan Abdal'rn Gafil kaldrr pu gonlunden giimAnr mulkiin sahibi Ali detil mi Yaratm$trr on sekiz bin Alemi Rrzrklan veren Ali de$il miff
Bu

krt'asr ile

Virini'nin

66 Hat0yl Divanr, s.150. 67 A.g,c., s.156. 68 Oztclli, Pir Sult an Abilal, s.94.

Ezel Ebed Ali derim Dugdum meded Ali derim

Yokdur aded Ali derim Ali Ali Ali Ali

***
Ewel O'dur Ahir O'dur BAtrn O'dur ZAhir O'dur Tayyib Ol'dur Tdhir Ol Ali Ali Ali Alise
geklinde devam eden manzfimesi, bu giirlerin en aqrk olanlanndan sayrlabilir. Hacr Bektag'rn ul0hiyyetinin de aynr aqrkhkla ifade edildiSi gorulur. gniri meqhul gu nefes bu bakrmdan hayli ilgiye deger: Pirim HrinkAr Hacr Bektag Veli'sin Cumlenin muradrn verici sensin Gtimanrm yok 9ek getirmem Ali'sin Mt'minin namazl orucu sensin

***
Krzr o$lan etdin boyle velisin

lsmin Alemlerde gezer dolusun Abdal Musa Sultan, Krzrl Deli'sin kahredip krncr sensin

:::-t',
Nuru vardr Muhammed'in nurunda lkisi bir oldu Ali srmnda Srrat'da Mizan'da Mahger gunonde
Aleme suali sorucu sensinTo

69

Atalay, s.83

70 A.g.c., s.62.
203

Perigan Baba adh gAirin 5u meAldedir:

iki krt'asr da agaSr yukan

aynr

Evvel gelip Ali olan Sonra gelip Veli (Hacr Bektag) olan Ebedi Ezeli olan

Hak Muhammed Ali Hak'drr Hacr Bektag Veli Hakdr


Perigan pes ol ebed kAm Nefes bulsun bunda temam Ewel Ahir vesseldm

Hak Muhammed Ali Hak'drr Hacr Bektag veli Hak'dr/r

Ayin-i Cem'lerde okunan nefeslerde ultrhiyyeti terenntim olunan yalnrzca Hz. Ali ve Hacr Bektag degildir. Hacr Bektag'tan sonra Bektagi evliyisr araslna giren belli bagh btiyuk gahsiyetlerin de ulohiyyetleri ifade edilmigtir ki, tenAsuh inancr bahsinde nakledilen Muhyiddin Abdal\n Otman Baba hakkrndaki nefesi bunun en gtizel orneklerinden biridir. Butun bu menkabe ve nefeslerden bir sonuq qrkanlmak istenirse gorulecek olan gudur: Ana inanq, Allah'rn once Adem Peygamber olarak yeryozunde goriindugt, sonra srrastyla 6teki btiyrik peygamberlerin ($it" ldris, Nuh, lbrahim vs.) bedenlerine hulol ederek en son Hz. Muhammed'de zuhura geldigidir. Hz. Muhammed'den Hz. Ali'ye, ondan evladrna hulul eden Allah, daha sonra $iilik tarihinin buyuk isimlerini dolagmrg ve
Hacr Bektag'a gelmigtir. Hacr Bektag'tan sonra ise, Bektagili$in takdis ettig,i butun buyuk evliyayr dolagarak onlann vticudlanna hulfil etmigtir.T2 Bu hriviyetiyle bu telikkiye tecesstid, yani Allah'rn bir insan vticudunda cesetlcnmesi de denilcbilir. Ot' man Baba'nrn sozleri tam bir lecessud ifadesidir.

7l

Samancrgil, s.149

72 Bcktagtlikteki hulol inancrntn Hz. Ali ile ilgisi hakkrnda bkz. Birge,
204

lll,

134-

Hulol inancrnrn lran'da Ehl-i Haklar'da da Anadolu'dakine benzer niteliklere sahip bulunduSu gdrtilmektedir.T3 Ehl-i Haklar'a gore, Cenab-r Hak tanrnmamaktan srkrntr duyan bir
Tann'drr. Tanrnmayr istedi$i iCin Cesitli gehrelerde g6rtinmek arzusundadrr. Bu sebeple bazan, Hz. lsa gibi bdkire bir anneden, bazan Fatrma b. Esed gibi g6rtinrigte EbO Talib'in kansr olan bir kadrndan Hz. Ali olarak dotar. Dogugu daima fevkalAdeliklerle doludur.Ta Anlagrldr$ tizere, Allah'rn ruhu her insanrn bedenine hultrl etmez. Onun hulol edece$i bedenin hem maddi hem minevi bakrmdan her ttirlu noksan, kusur ve kottihiklerden annmlq olmasr lizrmdrr. Boyle insanlar az oldu$u igin tam hul0l ancak Hz. Ali'de olmugtur.Ts Allah bir bedene hulol edecegi zaman, dort b0yuk melek (Cebriil, Mikail, lsrefil, AzrAil) bu ideal bedeni aramaya koyulurlar. Sonunda birtakrm igaretlerden o bedenin banndrfr ev bulunur. Boylece Allah o evde do$acak gocuf,a hul0l eder.76 Ehl-i Haklar bu soretle Allahln girdigi o vricOda $ah-mihman veya Hudd-mihman, yani Allaht misafir eden beden adrnr vermektedirler.tl Bazan Allah Hz. Ali'de oldu$u gibi butrin htrviyetiyle bir bedene hul0l etmeyebilir. Bu takdirde ya fiilleri ile, ya srfatlan ile veya z1tr ile tecelli eder. Ama bunlann iiqtintin bir arada bulundu$u bir beden Hz. Ali'den sonra gelmeyecek140. Gunfim0zde BektaSt veya Krzrlbaglar arasrnda tenis0h ve hulOl inancrnrn eskiden oldutu gibi tam huviyetiyle devam ettisini s6ylemek zordur. Bu inanqlar ge5itli fikir qeweleriyle pek temasr olmayan halk arasrnda muhafaza edilmckle beraber, aydrn kesimde tevil cdilerek gurumiz telakkilerine uydurulmaya qal$rldrtl gdzden kaqmaz. Eskiden bazt mutasawrllarrn, Allah'rn nurunun grizel ytzl0 insanlarda tecellt eyledigine inandrklannr biliyoruz. Haui bazrlannrn bunu hul0le kadar vardrrdrklan da milumdur. B6yle bir hul0l inancrnrn Hulmlnlyye mezhebi mensuplan arasrnda da bulundutu anlagrhyor (bkz. el-Bagdadt, s.259).
73 Bu konuda bkz. Bruinessen, Krirtluft, Turhhih, Alevflih, s.166-176..

74 Mukri. s.497. Krg. yukanda Buda hakkrntla naklcdilen rncnkube (Rubcn,


s.5l) ve ZerdugCun doluguna dair ifadeler (bkz. Widengren, s.120-122).

75 76

MusazAde, s.57; kr9, Rubcn, s.51. MusazAde, s.60-61.


s..198.

77 Mukri,

205

Bu itibarla, Hz. Ali'den sonra Allahtn hul0l ettili hiqbir beden tam huhile mazhar olmug de$ildir.
tir.7E

$ekil (Don) DeSigtirme (Metamorfoz)


Eskigat insanrnrn kafasrnda yeryrtztnde mevcut her cisim, her madde, bir kuwetin tagryrcrrdrr. Ayn g6ninseler de, neviler arasrnda esasta yine de birtakrm benzerlikler vardrr. Bu benzerlikler, aralannda bazr gekil detigikliklerine yol aqarlar. O halde bir cisim birden lazla goninugler altrnda tezahrir edebilir; bir insan, hayvan veya bitki, yahut bir egya bigimine girebilir.Te Fakat bu gonintigte degigik gekiller gegici olup o cismin asrl mahiyetini defiigtirmezler.e lgte dtinyanrn birgok yerinde meydana gelen efsAneler, masallar ve menkabelerde yer alan gekil de$igtirme motifini inceleyen aragtrncrlar, bu motifin insan guurunun altrndan ve yaratrcr gricunden grkan arzulann ifadesinden ibaret oldu$unu ileri sortiyorlar ve henuz benligini btrtuntiyle hazmedememig, ferdilegme yolunda bir gahsiyetin huviyet sembolu olarak yorumluyorlar.s! Bu yirzden pek gok efsdne ve masalda, insan veya hayvan olan insanlara rastlanrr. Bu bakrmdan gekil de{igtirmenin en gok gdze garpan moriflerden biri oldu$u rahatga
soylenebilir.s2

$ekil degigtirme genellikle tistrin bir guq (yerine g6re Allah, sihirbaz, cadr, evliyA) tarafindan, ya yaprlan bir iyilige kargrhk mtikifat veya kotuluSe cezd olarak gergeklegtirilmektedir.s3 Qo$u defa bu motifle, bir a$acrn, hayvanrn yahut cansrz bir

78 Musazide, s.56. Ehl-i Haklar'daki bu hulOl inancr rizerinde daha genig bilgi zikredilen bu iki eserdc vardrr. 79 Roux, Faunc, s.235-236. 80 Bkz. "MCtamorphose",
D

lctl o nnal rt

dc s Sy

mbol e s.

8l

A.g.c., aynr yerde.

82 A.g.e., aynr yerde; Boratav, Tarh Folhloru, s.76; Saim Sakaollu, Anailolu Ttirh ElsAnelerindc Tc5 Kesilme Motf , Ankara, 1980, s.28-29. 83
"

Mtamorphos e", D ictionnaire

de s Sy mb ol c s ;

Sakaoglu, aynr yerde.

nesnenin gimdiki haline nasll geldigi aqrklanmaya gahgrlrr.e $ekil de$igtirmeyi ifade igin Ttrrk menkabe, masal ve efsflnelerinde donuna girmeh deyiminin kullanrldr$r gdrultir: Geyih donuna girmeh (geyik olmak), grtvercin danuna girmeh (guvercin olmak) gibi. Eldeki menlkrbnAmelerde de don degigtirmenin pek qok misali bulunmaktadrr. Bunlann hemen tamamr hayvan gekline girme bigimini yansrtmaktadrr. lglerinde briyuk gogunlu$u geyik ve kug gekline girme ile alikah olup pek az bir krsmr da bagka bir hayvanrn donuna girme tarzrndadrr. Geyik veya Geyik Cinsinden Bir Halruanrn $ekline Girme Bu motifle ilgili uq tane menkabe vardrr. Bunlardan ilkinde anlatrldr$rna gore, Hacrm Sultan bir gun, Be$ce ve Habib Hacr adrndaki iki veli ile Seyyid Battal Gazi'nin mezannl ziydrete giderler. Bulduk gayrn denilen yere vardrklannda Hacrm Sultan cezbeye gelip cogar. Yanrndakiler niqin 6yle yaptrlrnr sorduklannda "Seyyid'in ruhu bizi kargrlamaya grktr" cevabrnr verir ve eliyle krn gosterir. Be$ce ve Habib Hacr g6sterilen yere baktrklannda bir srsrnrn uzaklaptrsrnr g6rurler; o anda sr$rn Aniden kaybolur.ss lkinci menkabe, Kaygusuz Abdal'rn, geyhi Abdal Musa'ya nasrl murid oldu$unu anlatan ve Bektagiler arasrnda gok tamnan bir hiknyedir. Rivdyete gore bir grin Aldiye beginin o$lu Gaybi Be$ adamlanyla ava grkar. Bir ara guzel bir Ahu g6rerek pegine driger ve adamlanndan.aynlrr. Bir muddet kovaladrktan sonra 6n baca$mn yanrndan onu okla yaralamayr baganr. Fakat Ahu kogmaya devam ederek Abdal Musa'nrn tekkesinden
84 Boratav,
100 SoruilaTtirhHalhEdebiyan, lstanbul, 1978, 3. baskr, s.109; Sakaoglu, s.31. Bu motifi igleyen pek gok Ttrk efslne ve masah mevcut olup, daha 6nce adlan zikredilen koleksiyonlarda bulunmaktadu. Roux Trirk inanglanndaki Sekil deligtirme konusunu oldukga genig bir biqimde incelerni$tir (bkz. Faune, s.227-252).

85

Menah$-HBV, s.85.

igcri gircr vc l<aybolur. Gaybi Bc$ atryla pegindcn gclir vc clcrviglerclen kovaladrf,r Ahuyu ister. Dervigler gormediklerini s6yleyip bir de peyhlerine bagvurmasrnr bildirirler. Gaybi Be$' *.ydun denilen salona girer ve Abdal Musa'yt postunda otu,,rr-k"n bulur. Kendisine durumu anlattr Abdal Musa cubbesini yukan kaldrnr ve koltulunun altrna saplanm$ oku gosterir' Bu manzaradan ga$krna donen Gaybi Bef,, yaraladr$r Ahunun gergekte Abdal Musa oldulunu anlar ve basrglanmastnt diler; Iyr." muridli!,e kabultinti ister.86 l;te boylece, Gaybi Be$ Abdal Musa'ya mtirid olur. Uquncti ve son mcnkabe Sultan $ucAuddin'e

aittir' Bir giin Acem erenlerinden Baba Hnki adryla me$hur biri abdallarryla geyhe mririd olmak uzere Rum'a do$ru yola koyulur. Yollan bii Cole dUger. Tam gdltin ortasrnda ilerlerken ini bir firtrna gtkar, yonlerini gagrnrlar. Yorgunluktan ve umitsizlikten tr.iken-

mig tir haldeyken, birden yanlannda yorgun tavrrh bir geyik peyda olur. Dervigler onu yakalayrp etini yemek amacryla bobteye kaqar' gazna bir kugak ba$,larlar' Ama geyik silkinip ^z T"krut yakalarlar, yine kurtulur. Bu sekilde u$ragrrken bir koyun yamna kadar geldiklerinin farkrna vanrlar' O srrada kovaiadrklan geyik kayboluverir. Bunu g6ren muridler ve Baba HAki, erenlerden birinin kendilerini kurtarmak igin geyik donuna girerek boyle yaptr$rnr anlarlar' Nice zaman sonra Rum'a gelil Sultan $ucAuddin'e misafir olurlar. Yemekten sonra Suliun, Aubu'ya baglanna geleni o sdylemeden bir bir anlatrr ve geyigi yakalamak iqin kullandrklarr kuqa$r qrkanp Onlerine zaman Baba HAki ve abdallan, kendilerini g6lde firtrna"tu..b dan kurtaran ve koyun yolunu g6steren geyitin Sultan $ucAudclin oklu!,unu anlarlar ve toPtan mtiridi olurlar.sT Dikkat edilirse ozetle yukanya ahnan gu tig menkabede ortak bir nokta vardrr ki, o da geyik gekline girmig velilerin yol gostericiliklericlir. ozellikle son ikisinde geyikler, kendilerini avlamak isteyenleri mistik yola gotiiren bir krlavuz (initiateur) ro86 87
208
Mendftrb-KB, s l-4.
Mldyelnllnre--5,S,

w. 6b-7b.

lkinci nrcnkabcclc Gaybi Bc[, ug:tinciidc HAki Babl ve abdallan, geyik krhgrna girerek onlan kendilerine geken Abdal Musa yahut Sultan $ucAuddin'in mriridi olmuglardrr. Tezhiretu'l-Evliyd'da da bu mahiyette bir menkabenin yer aldrtr goruluyor. Burada kahraman, ilk devir rinhi s0litlerden lbrahim b. Edhem'dir. Bir grin askerleriyle sarayrndan aynhp sahrAya grkar. Kafasrndaki dtiguncelerin etkisiyle onlardan ayrrldr$rnrn farkrna varmaz. Kendine geldiginde yalnu olduSunu gortir. Tam o esndda "uyan!" diye bir ses duyar, fakat aldrng etmeyip yoluna devam eder. lkinci defa aynr sesi igitir. Uguncti dcfa.da aynr geyi duyunca ctrafina bakrp sesin sahibini aragtlnrken kargrsrnda bir ceylAn durdu$unu gonir. CeylAn dile geIrincleclirler.

lerek "Beni sen avlayasrn diye g6nderdiler sanma! Sen beni avlayamazsrn. Bunun iqin mi yaratrldtn?" der ve kaybolur. O zaman lbrahim b. Edhem gOrdugunrin gergek bir ceylin olmadrS,rnr ve kendini ikaza gelditini anlar ve padiEahhktan vazgegerek tasawufa sul0k eder.s Bazr Hrristiyan azizlerine de benzer menkabelerin izafe edildifli gorutur. Bunlardan biri, krzkardegi ctizam hastahtrna tutulan ve bir turlti tedavi edilemeyen mecOsi Prens Behnam'rn Mar Mattai adrnda tabib rahibi aramaslna dairdir. Prens, yerini kimsenin bilmedigi rahibi, arkadaglanyla avlandrsr bir srrada Oniine qrkan geyiSi kovalamak s0retiyle bulmugtur. Rahibin oturdutu manastrra gelince geyik kaybolur. Sonra prens kukardegini getirip iyilegtirir; her ikisi de Hrristiyan olurlar.se Kaygusuz Abdallnkine oldukga benzeyen bu menkabeden bagka, lbrahim b. Edhem'inkinin hemen hemen aynr olan bagka bir menkabe daha vardrr. Saint Hubert de LiEge'e ait bu menkabeye gdre, adr gecen daha 6nce avcrlrk yapmaktadrr. Bir gon avlanrrken kargrsrna boynuzlan arasrnda hag tagryan
tltt
Attar, l,87. Aynr rnenkabe McvlAna'nrn Ffhi ma/ilr'ine dc ahnmrg olup (bkz. terctme Meliha Ambarcroglu, lstanbul , L974,1 baskr, s.2,18-249) ru dikkate deger s6zle bitcr: 'O ceylan avlamak istedi, ama y0ce Tann onu bir ceylanla
avladt." Barhebraeus, Abul.Fcrac Tcrihi, tcrcume 0. n, Oogrul, Ankara, 1945,0ns0r, s.55. Menkabenin tafsilatr iqin buraya bahlmalrdrr.

89

209

bir geyik grkarak konugmug, kendisinin Hz. lsa oldugunu


soylemigtir. Bunu goren ve avcrhktan vazgeqen Hubert, hemen Hrristiyan olmug ve zamanla avcrlann azizi mertebesine yoksclrnigtir.s Aslrnda bu urcnkabcrrin Saint llubert'e dcSil, llacr llcl<tag'tan az once Orta Anadolu'da yagamrg Saint Eustatius'a ait oldu$u, XV yuzyrtda Saint Hubert'e mal edildigi belirtiliyor.sl Hatti Hasluck, esasrnda bu menkabenin Saint Eustatius'a bile aidiyetinin kabul edilemeyeceSini, zira Hacr Bektag'a ait olugunun daha kuwetle muhtemel bulunduSunu soylemektedir. Ona gore Hacr Bektag'rn buna gok benzer bir menkabesi,vardrr; ustelik bu tip menkabeler Hrristiyan azizlerinin karakterlerine zrt bir nitelik arzetmekredir.s2 Roux da bu likri teyid ederek Hrristiyan azizlerine mal edilen bu menkabelerin Turkler'in Anadolu'ya geliglerinden daha eski olmadrklannr, hayvanlarla ilgili bu tip inanqlann Orta Asya'da temel inanqlardan oldufunu soyler.e3 Roux bu inanglarrn $amanizm'le alakalr oldufu kanaatindedir. Ona gore $amanizm'in hakim olduSu eski Orta Asya ropraklannda hayvanlann iktisadi hayattaki 6nemli rolu gamanizm'e de yansrmrgtrr. $amanlann yaptr$r hemen her iyinde mutlaka hayvan yer almaktadrr. Bir bakrma $aman, insan-hayvandrr. Diigman ruhlara kargr hayvan krh$na girerek savagrr; gOkyuztine yaptlgr seyahati hayvanlar aracrh$ryla yapar. Bu itibarla geyik krhf,rna giren Turk derviglerinin bu menkabeleri $amanizm'le ilgilidir; Budizm'le alakasrnr dtrgtinmek gok uzaklara gitmek olur.ea Bu konuyu en iyi inceleyenlerden biri olan Saadet Qa$atay ise aksi gorupti ileri surmekte, hattA meselenin Budizm'le il90 llasluck,
Bcfttastlift Tbdhilileri, s.63: Saadct Qalatay, "Karaqay Halk Edebiyatrnda Avcr Bineger" , Fuail Kdpriilu Armaganr, lstanbul, 1953, s.97.

9l

A,g.rr., aynr yerde; Roux, ?adltlonr, s.28,1.

92 llasluck, aynr yerde. 93 Roux, s.285.


94
A.g.e., aynr yerde.

210

bir l<arprlagtlrna yilprlclrf,rncla araclal<i benzertil< rrcrhar gdzt: girrlrrrrirl<taclrr, Mcse lA Uygurta J.tir t|krhu (rrrcrrl<rrlre) nrccntuiqine bir sriru ceyldn koymuglardrr. Bunlardan birisi de Buda'drr, ama kimse farkrnda degildir. Buda kendi arzusuyla gosterigli bir ceylAn olarak krala gortinur. Maksadr onun dikkatini gekerek kendini avlatmak ve bu s0retle bahqesinden yedigi otlann minner borcunu odemektir. Ama kral bu grizel ceylanr vurmaya kryamaz ve bir daha av yapmayacaglna tovbe eder.e6

gisini drneklerle orraya koymakradrr. Qa$atay, Mtisluman ve Hrristiyan menkabelerindeki geyik gekline girme motifinin temelinde Buda'nrn menkabelerini gormektedir.es Gergekten

asrnda Buda'ya ait goyle bir hikAye anlatrlmaktadrr: Aclamlan, Saketa Krah Kosala iqin buyrik bir bahge yaprrrmrglar ve

Bir bagka menkabe de gudur: Kral Dantipdla bir gtin ormanda gezerken kalabahk bir ceyldn srinisuyle kargrlagrr ve peglerine driger. CeylAnlardan biri Buda'dan bagkasr degildir. Otekilerini kurtarmak igin kendini fedaya karar verir ve sriruden aynlarak bagka bir y6ne koqar. Bu gosterigli ceylanr avlamak tizere Kral Dantipala pegine duger. Biraz uzaklagrnca ceylan durur ve dile gelerek yaprr$ igin do$ru olmadr$rnr, canhlan oldurmemesi gerekti$ini krala soyler. Buna krzan kral hemen krhcryla ceyldn'rn (Buda) kafasrnr kesmeye yeltenirse de kolu krnlarak yere dtiger; yer yanhp krah yutar.sT Uygurlar'rn Budizm'i kabul ettikleri srrada Uygurca'ya gevrilmig bu eski Budist menkabelerin, yukanya aldrf,rmrz Mrishiman ve Hrristiyan menkabelerinin prototiplerini tegkil ettilini soylemek fazla hayalperesrlik olmasa gerektir. Bunu destekleyecek bir bagka husus da, S. Qa$atay'rn Karagay halk edebiyatrnda tespit etrigi "Avcr Bineger ve geyik" hikAyesidir. Bu hikAyede Bineger adrnda amanslz bir avcrnrn geyikler ildhrnrn kur
95 96
Cagaray, a.g.m., s.9fi aynl yalar, "Turk Halk Edebtyatrnda Gcylge Dalr Ban Moti0er", fDAl', 1956, s.157, 158, 164.

Ruben,s.13.

97 A.g.c.,s.l3-14.
211

olan di5i bir geyi$i yakalamak istemesi sonucu trpkr Kral Dantipila gibi 6himu bahis konusudur.es Geyifin, Kaygusuz Abdal ve Baba HAki menkabelerinde oldu$u gibi yol gosterici rolunu vurgulayan Budist menge'li bazr Orta Asya Tiirk masallan B. Ogel tarafindan nakledilmigtir. Bunlardan bir Gtiney Sibirya masahnda, oniine grkan geyiti kovalayan bir bahadrrdan s6z edilir. Geyrti stire siire bir datrn dnrine gelen bahadrr, agrlan daSdan iqeri giren geyitin peginden dalar. Az sonra geyik kaybolur ve bahadrnn kargrsrna Yedi-Tann (Kuday) qrkar.e Yine Ogel'in naklettisi benzer bir Altay masahnda da, aynr motif i$lenmigtir.lm Bu motifin, Dede Korhut Kitabr'nda ve XlIl. yuzyrldan itibaren Anadolu'da tegekkul eden dini ve destani edebiyatta da bol bol kullanrldr$rna gahit oluyoruz.lor XIII-XIV yrizyrlda yazrlmrg anonim bir Trirkge tefsirde bile, Buda'ya ait Dantipila menkabesinin az farkla Hz. Muhammed ve Hz. Hamza arasrnda geqen tarihi bir hddiseye uyarlandrsr gortilmektedir. Anlatrldr$rna gore, Hz. Hamza evde iken kifirler Hz. Muhammed'e igkence etmeye baglarlar. O srrada Hz. Hamza onune grkan bir geyi$i kovalamaktadrr. Bir ara geyik dile gelerek kendisini kovalamaktan vazgeqmesini, Mekke'ye donmesini, orada kendisine ihtiyaq oldu$unu ihtar eder. Bunun tizerine gehre donen Hz. Hamza durumu g6rtir ve igkencecileri cezalandrnr.t02 Eski harfli tap basmasr Mevlid nushalannda bulunan ve gti98 Hikiyenin orijinal melni ve terctrmesi iqin bkz. (alataS "Avcr Bineger",
s.I03-108. Aynr makalenin 93-95. sayfalannda hikAyenin Dantipila menkabesi ile kargrlagtrrmasr yer almaktadrr, Dantipnla menkabesinin (cataka) ash, Gabain-Mnller, Uigurica IV, s.32-40ta bulunmakradrr.

99

Ogel, Tnrh Mitolojisi,

l, 24.

tOO A.g.c.,

l, 5tt2-583. Masalrn aslr, Radloff'un nreghur Probcn koleksiyonunda bulunmaktadrr (t, 312-3 l t).

l0l

Mesela Bamsr Beyrek hikAyesi iqin bkz. Deile Korhut Kita}l., s,29.

102 Q.agatay, "Geyife Dair Bazr Motifler', s.153-15.1. Bahis konusu anonim tefsir iqin bkr. A. lnan, "Esh TnrkCe UC Kur'An Terc0mesi", Trirh Dili, Mart 1952,
sayr 6.

2r2

numtizde de halk arastnda sevilerek okunan Hihaye-i Geyilt baghkh yriz beyitlik mesnevinin de aynr mahiyette oldugu g6rtilur. Burada, daSda iki yavrusu olan ve insafsu bir avcr taralrrrdan tuza$a dugrinilen bir geyisin Hz. Muhammed'den yardrm istemesi iglenir. Peygamber, yavrulannr doyurup geldikten sonra kdfir avcrya teslim olmak iste!,inde bulunan geyi$e kefil olur. Daf,a gidip yawulannr getirerek Hz. Muhammed'e emanet eden geyik, avcrya teslim olur. Fakat durumu g6rerek insala gelen avcr hem geyif,i serbest brrakrr, hem de Miisliimanhgr kabul eder.ro3 Bu hiknyenin, karnrnda yavrusu olan bir ceylanr avcrdan kurtarmak iqin kendini feda edcn Buda'nrn anlatrldrgr Kral Brahmadotta cdtakasryla ilgisi S. Qa$atay tarafrndan incelenmig, aynr geyik hiknyesinin Kazakea manzum bir varyantr ile de kargrlagtrnlmrgtrr.til Bunlardan bagka Anadolu'da tegekkul eden lidini destAni roman, efsAne ve masallarda da aynr motif kuwetle yer etmigtir. Meseli Battal Gazi'nin babasr Hoseyin Gazi'nin avda bir geyi$i tastlamasr, bunu takip ede ede bir kaleye gelmesi ve burada bagrndan gegenler hikAye edilir.los Buradakinden az farkh bir efsdne yine Htiseyin Gazi hakkrnda Malatya'da anlatrhr.lG Bu konuda son bir misal olarak Ziya G6kalp'in nazma qekti$i meghur AlaGeyih masahm zikretmek mumkiindtir.roT Butun bu zikredilen ve benzerlerinin bulunmasr her zaman iqin kolay olan 6rnekler, bahis konusu motifin Tiirkler tarafrndan lslam dncesi ve sonrasr devirde ne 6lqirde benimsenditini ve ne kadar genig bir sahaya yayrldrtrnr gostermeye yeterlidir sanryoruz. Eldeki drneklerde iki ana konunun hakim olduf,u mti$ihede edilmektedir:
13ll,

103 Hihayc-i Mcvlidu'n-Ncbt, lstanbul,

s.28-32.

lO,+ (a!atay, Av.t Blr.cgcr, s.95-961 aynr yazar, "Geyite Dalr Bazr Motiller", s.I57158. Kazakqa gcytk htkaycstnln ash, yine Proben,

ltl,

665-6701e bulunmaktadrr.

I05

Menaftrb-r SeyyidBattal Gozi, I, 8-9; VI,

2,1.

106 Metin icin bkz. Onder, $chirden $chirc, I, 134. 107 Masalrn tam metni icin bkz, F Abdullah Tanscl, Zlya Gohalp Krlliyatr: $ilrlcr ve Masallar, Ankara, 1952, s.52-5,1.

21?

a) Manevi ytrce bir gahsiyetin, dosru yolda olmayanra. iyilige.sevketmek igin geyik gekline girerek krlavuzluk yrp*uri, b) Geyik gekline girmig bu yuce gahsiyetin ikazrnr kabul er meyenlerin feldkete u$ramasr.

gu iki nokra, lslim evliyisrna ait geyikli menkabcrcrin Bucra citakalarryla bir menge'li oldu$unu uitutq. oftayakoymasr itibariyle, bunlann gamanizm're degir, Budizm'le itgiuini g6stermektedir. Yine buttin bunlar bir dnemli hususu daha mJydana grkarmaktadrr ki, o da geyi$in lslami devirde hem oria Asya'da hem de Anadolu'da evliyihk mefhumu ile srkr alikasrdrr. Bu aldkanrn tegekkrilunde ana faktorun, Budist catakalardaki Buda-Geyik mtlnasebeti oldulu anlagilryor. Budist Ttirkler Mushimanh$a geqtikten sonra Buda yerine Mtisrtrman evliyiyr ikame ermiglerdir. Bazan geyik-evliyd arasrndaki bu srkr ilai, orneklerde gonildrigu sekilde birbirinin krhsrna girme ,urrrr,da oldugu gibi, ba.zan da ikisi arasrncra gok yakri bir dostruk bigiminde tezahr.ir etmigtir. gifahi ve yazrh menkabelerde bu hususu agrklayan pek qok misal varrdrr. Mesera, Ahmed-i yesevi'nin halifelerinden Hakim Ara'nrn meqhul meza. Hoca celaIuddin'in g.rdugri ruya sonucu, geyikrer sayesinde bulunmugtur, Adr gecen, aragtrrmala'srrasrnda bir a$acrn etrafinda gece sabaha kadar geyiklerin zikrettiklerini gdrmug ve meza'n orasr oldu$unu anlamrytrr.tm Ri'ayete g6re Melimetiligin tinhi temsilcilerinden Ebo Hafs el-Haddad (dl.S78) bir gtm sahrAda dostlarryla bulunduSu esnAda da$dan bir ceylin gelmig ve geyhin vucucluna bagrn"r yas_ layrp kalmrgrrr.tm Kazerflntyye tarikarrnrn kurucusu iuo seyrr lshak Kizerfint (61.1034) de yine dostlanyla otururken bir ceylAn gg]*U ve do!ruca EbO lshak\n yanrna gegip diz sok_ mtigtur.tlo
108 KOprUl0, llh Mutasavvfiar, s,77, not g. 109 Artar, l, 324. Bu zat hakkrnda bkz. G6lprnarlr,Melamilih vc Mclamll*,lstan-

bul, 1931, s.5-6.

ll0
214

s.225-212.

Auar, It, 296. Ebo lshak Ktzeront hakkrnda bkz. K6prulu, ,,Ebo lshak Krzer0nt ve Anadolu'da lshakr-Kizeronr Dervigleri", Beileren, xxxrll (1960),

M enLhtb

T dc tt' l- Ar

iJin

S ey y

itl

Eb u' I -VeJ a' da an la tr ldr$t

na

go -

re, geyhin onde gelen halilelerinden Ramazan Mecnun da, da$lardaki butun geyiklere soz geqirebilmekte, onlara dedigini yaptrrabilmektedir.llr Bunlara benzer bir misal clc Menahtbu'l' I(ld.siye'dc lncvcutttlr. Ruracla cla, Baba llyas'la Atratkrlu'ya gclen Dede Garkrn halifelerinden Aynu'd-Devle'nin, yolda da$lardan gegerken etrafrna geyiklerin toplandr$rndan s6z edilir.t12 Son bir ilgi gekici misal, Geyikli Baba'ya daindir. Osmanlt Devleti'nin kuruluguna da adr kangan bu tantnmrg Turkmen geyhinin da$arda geyiklerle dolagtrgr, onlann sutuyle beslenip icabrnda kendilerini yuk ve binek hayvanr olarak kullandrSrna' dair muhtelif kaynaklarda rivayetler yer almaktadrr.rt3 "Geyiklere merkeb-i evliyd (evliyAnrn bine$i) derler" atas6zurla halk arasrnda geyih-evliyd mtinasebetinin telAkki tarzrnr gosteren bir ifade biqimidir. Hacr Bektag'tn, tarikat mensubu biri tarafrndan yaprlan ve ash halen Hacrbektagtaki muzede bulunan meghur resminde, kuca!,rnda bir karacanrn durdu!,u g6rulur. Anadolu'nun birgok yerinde karacalt BektaSi veya Krzrlbag evliyisr vardtr' ki Karaca Ahmed Sultan bunlardan biridir.115 Buyuk Krzrlbag de-

lll

Bkz. MenahrbtTacn'l-Artlin SeyyidEbu'l-Vela, lstanbul 0niversitesi Kutnphanesi, nr.3427, v. 56b.

Ll2 Mendh$-Kud, v. l2b. I l3 Bu rrrcnkabc vc Geyikli Baba

hakkrnda Oruq Be!, AsrkPalazAde vc Ncarl'nin

tarihleri ile, Solakzide ve Alt'nin umOml tarihlerinde bilgi vardrr. Ayrrca, Nc/ehdtul-Ons, Tercemc.i Sohoyrh, Galdcstc'i Riyazt lrlan ve benzeri tasav' vuli ve um0ml biyografik kaynaklarda 6nemli kaynlar bulunur. Kdprtrlir ve
G6lprnarh da zaman zaman bazr eser ve makalelerinde kendisinden bahsetmiglerdir.

I 14 Boratav, Tttrh

olhloru, s.7 l.

ll5

ozretli, ..Eski lnanglann Bugunku lzleri", r. llluslararasTiirh Folhlor Kongresi llildirileri, Ankara, 1976, lV 245'246. Karaca Ahtnet icin bkz' Menit|lrb'
ItBV, s.l8-20;Saltrhnama, v' 26la; Tcrcemc'l $ahayrft, s.33; Kunhu'l'Ahbar, V' 62. Bu konuda bir de amat6r bir araSnrma yaytmlanmt5ttr: Mehmet Yatnan, Karaca Ahmed Suhan llazrealcri, lstanbul, 1974. Karaca Ahrnct'in qift surerken iki gelk kostuguna dair bir gifAhi menkabe icin bkz. Tanyu, Adah l'crlcrl, s.143.

215

delerinden ve velilerinden sayrlan Hasan Dede'nin de geyiklerle hagir negir oldutu, yanrna tuz alarak da$lara gekilip geyiklere tuz yalattrgr rivAyet edilir.l16 Koyun Baba da aynr pekilde geyiklerle srk srk bir arada gorultir ve onlara srrtlannda ta$ tagrtrrmrg.tlT Mrnrg kasabasr yakrnlannda ttirbesi bulundu$u s6ylenen, Toroslar'da Elbeyli agiretinden qrkma Bozgeyikli Dede'nin bu ldkabr da, anlagrldrf,r gibi geyiklerle unsiyetinden ileri gelmektedir.rrs Nihayet Pir Sultan Abdal'rn gu krt'asr Krzrlbag dedelerinin geyiklerle munasebeti hakkrndaki inancrn bir bagka ifadesidir:
Haberim duyarstn geyikler ile Yaramr sararsln gehidler ile Krrk yrl daSda gezdim geyikler ile Dost senin derdinden ben yana yanalle Bektagi ve Krzrlbag evliyisr kadar olmamakla beraber, bazr Stinni evliyinrn da geyiklerle ilgisine dair rivayetler vardrr. Meseld Kayseri yakrnlanndaki Hasanda!,r'na adrnr veren Hasan Baba'nrn Kayseri'de imamhk yaptrgr, halkr bir turlti dogru yola sokamadrSr igin da$lara grktrgr, orada geyikler ve ceylanlarla konugurken goruldu$u anlatrhr.l20 Geyik ve evliyi mefhumu arasrndaki bu ribrtadan bagka, Y6rtikler'de geyigin bolluk ve bereketle de ilgisi bulunduf,u tespit olunmug, Yorukler'in mallan ve gocuklarlnrn sayrslnln, agiretin yagadr$r yerdeki geyiklerin sayrslnrn artmasr veya ekl16
Benekay, s.29-30.

ll7
I I

Onder,.Sehirden Sehire, II,40-,11. Koyun Baba igin bkz. E nabinger, "Koyun Baba", EIl.

l8 Ali
I

llrza Yalgrrr, Oenrrpla Tttrhmen Oymahlarr, Ankara, 1977, 2. haskr,


s. I 2

l, f3-

|1; lhrtyu, r.l9l.


l.

9 (iolpurarh-lkrruttv,

120 Onder, Anadolu l:lsflnelcrl, s.8J-tt.t. thnyu da Arradolu'da gczdigi birgok turbede gcyik boynuzu bulundulunu kaydediyor (AdahYerleri, s.143, 155, 157158), ki evliyi,gcyik ba$lantrsrnr sergilcmcsi aqrsrndan gergekren dikkatc dcler bir durumdur. 216

silmesi ile ilgili kabul edildigi gdriilmrigtrir.r2r Roux bunu Orta Asya'daki eski telakkilere baShyor.r22 Geyi$in ugurlu bir hayvan oldufuna, dolaylsryla kotri gozden, nazardan koruyucu bir vasfi bulundu$una Tahtacl ve Yorukler'de oldu$u gibi,tz3 Anadolu'nun hemen her taralrnda inanrlmaktadrr. Bu ytzden geyik boynuzunun nazarhk olarak kullanrldrSr da bilinmektedir. Aynca Krzrlbagh$rn temel iyinlerinden biri olan musihiplik Ayininde, musahip adaylannrn ustu bir geyik postuyla orttiltiyordu.r2a lgte buttin bunlar ve benzeri uygulamalar, geyif,in bilhassa Bektagi ve Krzrlbag zrimrelerinde mukaddes bir hayvan kabul edilmesiyle aldkadardrr. Temelinde hig griphesiz Buda-geyik mtinasebetinden geligtirilen evliyd-geyik iligkisi bulunan bu telakki, Anadolu'da ortaya grkmrg olmayrp lslam oncesine dayanmaktadrr. Bu inancln sonucut gep$in avlanmasr kesinlikle yasaklanmrg g6ninuyor. Brittn Tahtacr ve Yortik agiretlerinde, geyik vuran avcrlann baglanna mutlaka bir felnket gelecef,i inancrnrn mevcodiyeti dikkati Eekiyor ve bu konuda sayrsu olaylar naklediliyor.t2s

l2l

ltoux, Iraditions, s.283-284. Geyitin bu gekilde bolluk vc berekct tiursoli sayrlurasura Aurcrika Krzrldcrililerirrde tlc rastlarrnraktadrr (bkz. "Ccrl', Dictlonnaire
des Symboles),

122 Roux, aynr yerde.


123 A.g.c., s.281.

124 Osman Bayarh, Bcrgoma'ila Alrvt Gelini vc lnanclarr,lzmir, 1957, s.22. 125 Msl, bkz. Benekay, s,28; Roux. s.279-280; Boratav, Ttrh Folhlofl, s.7ll dztelti, Eshi lncnclar..,s.215. Bu son ikisinde anlatrldrtrns g6re, bir avcr digi geyiklere ateg etmis, fakat eli kurumugtur (kr', yukarrda Kral Dantipila Citakasr). Avcrlar gcyik vurduklan zaman da$ar deprem olur gibi sallanrrmrg. Samsun Alagam havalisinde de, avcrlar avladrklan geyitin etinden kom$ulara dalrtmazlarsa ulursuzluk olur inanct vardrr. Ozellikle bu inancr, geyilin vurulrnasr dolayrsryla zuhur cdecek bir feleketln yfiklinu eti alanlarla paylagnralt rrrzrrsunun hlr tczshtirrl olarak gornrck ntuurkunrlfrr, I latlyl'rrin agrrlrrhki ncfcsi de, ashnda bir evliyl olan geyiti avlayanlann felAkcte ufirayacafr inancrnrn gozcl bir ifadcsldir (bkz. Golprnarh, Nr/crlcr, s.2,1{):
Sana deritn sana gcylh rrcnlcr Bize sevda sana dalga verenler

Dilcrirrr McvlA'dan onnrtz vurunlur


Kaqma benden kaqma avcr de$ilirn

217

Geyi$in mukaddes tanrnmaslnr ve avlanma yasa$rnr dikkate alan bazr aragtrncrlar, bu durumu eski Turklerid"Li Tot.mist inanglara baSlarlar.126 Fakat vaktiyle E Koprulu'nrin hakh olarak igaret etti$i gibi, eski Turk inangla.ncla hayvanlarla ilgili her moti[i, rnahiyetini hesaba katmadan Totemizm'e mal etmek dofru de$ildir.t2T Bir defa gerek eski Turkler gcrekse Anadolu Turkleri arasrnda -Ozellikle Krzrlbag zrimrelerde- 9u veya bu vesileyle mukaddes tanlnan her hayvanrn avlama yasa$rna konu oldu$unu sdylemek zordur.l2E Eger her mukaddes hayvanrn Totemizm'le ilgisi bulunsaydr, 6teki hayvanlar igin de aynr avlama yasa$,rnrn bahis konusu olmasr gerekirdi. Aynca Totemizm'in en biriz esaslnln, hayvanrn, o toteme bath klan ferdlerinin atasr idi$ine inanrlmasr oldu$u unurulmamahdrr.r2e Halbuki eski Turkler'de geyi$e dair hayli efsAne ve masal bulunmasrna ra$men,l3o bunlann hicbirinde Ttirkler'in geyikten turedigine ait ufak bir ipucuna rastlanmamasl dikkate gayandrr.l3r Meghur ongunlann da Totemizm'deki minasryla ata kabul edilmedigi ve rorem kavramryla ilgisi bulunmadr$r malumdur.l32 Bu itibarla geyik avlama yasa$rnrn ve bu yasakla ilgili inanglann k6kun{rn, Totemizm'den gok Budizm'de oldutunu gOrdtigumtz evliyA-geyik ba$lanrrsr ile ald126 Roux, s.286; Er0z, s.397 vd. Bcdri Noyan da Bekurtliktc geyikle birlikte mu_ kaddes tanrnan hayvanlan lbtemizm'e ballamakudrr (bkz. "Bektagtlikle Dokunulmayan Hayvanlar", IFAD, sayr 279, Ekim 1972, s.643g). 127 Bkz. "ortazaman Trrrk Devletlerindc Huk0kl sembollerdeki Motifler", IHITM, ll (1939), s.34, not 3. 128 Mesela kurt, rurna ve digerleri iqin geyikrekine benzer bir av yasaEr bahis konusu delildir.

129 Msl. bkz. Mensching, s.33-39. 130 ogel, Ttrh Mitolojisi,


ren Ana

l, 568-i69,

570; Muzaffer Uyguner, "Qocuklarr Emzi.

l3l

Ekim 1971, s.6104. ogel, t, 570. Yalnrz cenglz Han'rn arasrnln y0ksek Tanrr'nrn takdlriyle yaratrlmrs bir bozkurt, eginin de belaz bir digi geyik olduguna dair bir Mofol cfsAnesinin varhsrnr biliyoruz (bkz. Mof,ollar'n Gizli farihi, rercime A. Temir, Ankara, 1948, s.3). Bununla beraber beyaz digi geyigin Molollar'da rotem sayrldrlrnr gdsteren hiCbir tarihl kayda tesadif olunmamrgtrr.

Gelk

Efsanesi Uzerine", TFAD, sayr 267,

132 Bkz. giri5 krsmr, s.22. 218

kah bulundug,unu kabuletmek daha inandrnct olacaktlr. Gerek lslam dncesi Orta Asya Trirkleri'nde gerekse Anadolu Turkleri'nde geyikle ilgili inanglann bir de eski Turkler'in ikti sacli hayatryla alAkasr bulundu$unu bclirtrnck gcrckeccktir, lJilhassa Gokturklcr'dc geyi$in bu aqtdart ortcnrli bir ycri ttltltrSunu Orhun KitAbelerinden anlayabiliyoruz. O dcvirde geyik avlamak hususunda bir yasaSrn olmadt!,tnt, dolayrsryla bunun Totemist bir mahiyet arzetmedi$ini de bu kitabeler bize gostermektedir.l33 Herhalde bu iktisadi dnemin etkisiyle olsa gerektir, G6kturk mezar taglannda geyik ve sr$rn figurlerinin bulundu$u arkeolojik kazrlarda ortaya gtkmtgtrr.l3o Yine bunun bir devamr olarak Anadolu Selguklulan'nda geyik alemli sancaklann olduflu, hatti Mof,ollar'da da bu tip sancaklann kullanrldrf,r anlagrlmaktadtr.
I

3s

Ku5 $ek/ine Girme

(Arnitofani)

Bu motif en gok Mendhbt Hau Behtagt Veli'de goze garpmaktadrr. Hacr Bektag, Horasan'a hiicum edip Muslumanlann mallannr ya$malayan ve Ahmed-i Yesevi'nin nefes o$lu Katbuddin Haydar't esir alan kAfir Bedahgan halkryla savaqmaya, gahin donunda gitmigtir.136 Bedahgan ulkesini zaptedip kafir lralkr imana getirmig ve onlara Kur'an okuyup namaz ktlmasrnr dsretmigtir. lsinin sona erditine kanaat getirdikten sonra, silkinip bir gtivercin olmug ve halkrn gozu onunde Horasan'a r:gup gitmigtir.l37 Hact Bektag, Ahmed-i Yesevi taralrndan icAzetle Rum'a halife gonderildiginde ise, yine bir gtivercin geklinde Sulucakaradyuk'e inmig ve bir tagtn ustune konmuS-

133 Orhun Abideleri, Tonyukuk kitAbesi, griney cephesi; sattr: tavgan yiyerek oturuyorduk. Milletin bolazr tok idi." 134 Esin, Turh Kfiltur Tarihi, s.95.

l:

"Geyik yiyerek'

135 Nejat Diyarbekirli, "Vestigcs des Croyances Altaiques f)ans I'Art SelcljoukirJe", Turcica, lll ( l97l ), s.62-63. 136 Menahrb-Hilv, s.10.
137 A.g.e.
, s. 13.

219

(Anadolu) gelmekte oldu$unu kerimetle kegl eden Rum Erenleri, kendisini buraya sokmamak igin Hacr DoSrul'u ('[ugrul) ahcr bir do$an kugu donunda kargr gondermiglerdi. Bunu g6ren Hacr Bektag, tekrar insan krlrtrna donerek Hacr Dolrul'u perigan edip Rum Erenleri'ne veliyet giicunri gostermigtir.l3e Yine aynr eserde nakledildigine gore, Horasan Erenleri verdikleri bir divete Ahmed-i Yesevi'yi gaf,rrmak igin turna donuna girmigler, bunu kegf yoluyla 6$renen geyh ve muridleri ise yine turna krhf,rnda havalanarak onlan kargrlamaya qrktur.1l8 Onun grivercin donunda Rum'a

mrglardrr.!ao Hacr Bektag halifelerinden San lsmail, san bir do$an geklinde Thvas'a gitmiS, kafirler kendisini yakalayrp dldurmek iste-

yince yeniden adam olmugtur. Kdfirler ondan bu kerimeti 96runce toptan Mtisltiman olmuglardrr.r4t Bir bagka halife Resfil Baba,la2 Begkang denilen yerde once bir geyik, sonra bir guvercin donuyla kdfirlere g6runmug, bu sayede onlan Musltiman
etmigtir.ta3 Hacr Bektag'rn Rum'a geligi ile alakah

bir bagka menkabe de,

138 A.g.c., s.l8-19. Zikredilen bu irq menkabede Hacr Bekragrn savaga giderken 5ahin, bagka zamanlarda ise sulh ve sirk0net timsali gtivercin donuna girmesi dikkate deler. O, yaptrSr iqin mahiyetine g6re don deliStirmektedir.

I39

A.g.e., s.19. Menkabenin

sonun& Rum Erenleri'nin Hacr BektaS'la ba5a grkamayacaklannr anlayarak onu kendilerine bag yapmayr kabullendikleri s6ylenir. Bu menkabeler guntimtrzde de meghur olup, gok eskilerden beri defalarca Bektapl ve Krzrlbag gAirleri tarafindan nefesler geklinde terenn0m olunmuirur. Hacr Dogrul menkabesi az farkla Saltthnamc'ye de girmisrir (bkz.
v.259b vd).

ll0

Mcndk$-llBV, s.l,l-15. Bu eserdeki kut sekline girmc mesclesi, gurada daha genig olarak iglenmi5tir: genay Yola, "Zur Ornithophanie im Vildyet Nnme des l{a$fi Bekrag", Islamhundlichc Abhandlungcn H..f. Kissling, 1974, s.l7gt 79.
Mrnltlrrb-l
llJ V,

l.{

s.tt2-8J.

142 Gerqektc Baba Resol'0n halifesi oldugunu bildigimi: Hacr llekrag'rn burnda onuu geyhi yaprldrlrnr gdroyoruz. Eser bu s0rctlc Babe Resol'[n hntrrasrnr dctigtirerek dc olsa muhafazs etmi$tir.
143 A.g.e., s.88.

220

Vilayetndme-i Hactm Sultan'dadrr. Burada Hacrm Sultanln da kendisiyle birlikte yine grivercin donunda Rum'a ugtugu nak-

ledilir.le
Bu konuda son menkabe, Sultan $ucduddin'e aittir. Riviyete g6re bir gun, kendisine kurban olarak bir koyun vermeyen stini sahibine krzan Sultan, ordakilerin gozti onrinde go$e hava-

lanarak bir Sahin donunda geri d6nmrig ve koyun sunisune saldrrm6trr.la5 Bu motifin, Bektagi mendkrbnAmelerinden daha 6nce veya sonra yazrlmrg bazr metinlerde de 6nemli bir yeri olduSu gortiluyor. Dede Korkut hikAyelerinden birinde, Azriil'in, kendini oldurmek isteyen Deli Dumrul'un elinden gUvercin gekline girerek ugup kurtuldulu yazrhdrr.ra6 Eb0 Mrislim destanrnda, Mervan'rn Ebo Mtislim'ibeyaz bir gahin donunda gordu$u ve kendini yakalamak isteyen kargalan af,zrndan qrkardr$ ategle yakrp kavurdu{u anlatrlrr.laT Gerqekten Ebo Mrislim'in taraftarlannrn onun 6lumtinii bir turlti kabul etmediklerini, beyaz bir gtivercin gekline giren Ebfi Mrislim'in g6$e havalanrp kayboldu$una inandrklannr Nizdmtlmulk kaydediyor.ras Saltrhname'de, San Saltrk'rn dripmanr olan cadrlann guvercin donunda bir kalede yagadrklan ifade edilir.rae Hatta XV yirzphn tanrnmrs Sfrft moelliflerinden Ahmed-i Bican'rn halk arasrnda gok okunan Envdru'l-Agrkin adh eserinde bile bu motifin srk kullanrldr$r goruhir. Meseli Davut Peygamber'den bahsedilirken, geytan'rn onun gdzline krymetli taglarla slislU altln bir grivercin soretinde gonindfiEu;ts Hz. Muhammed'in ruhu144 Vildy e tndmc-HS,
s.

I 7-18.

145 VilaycenAmc-S$, v 27a. Yukarrya ahnan bu menkabelerden ayn olarak, Bckta9l Krzrlbag giirinde de Abdal Musa'nrn, Pir Sultan Abdalln gtrvercin donuna girdiklerini ternn(rm eden nefesler vardrr (bkz. Ergun, Belrtagf $dirleri vc Ne/cslcri, lstanbul, 1955, I,2ll Oztclli, Pir SuhanAbilal, s.200).

l4(r l)cclc Korlrul Kllah,

s.(r

l.
s.

l,t7 Melikoff,
I

Abu Muslim,

I 18.

4tl .Siyaj.lnaf'rc, s.2J5.

119 Saluhndmc, w. l95b-196a.


150 Envdru'l-Asrhtn,lstanbul, 1301 (tas basma), s.132.

221

nun tawskugu bigiminde yaratrlar ak $eceretu'l-y ahin denilen


a$acrn risttine konduf,u yazrhdrr.lsr

Dikkat olunursa verilen misallerde en fazla guvercin sekline girildifinden bahseclilmektedir. Bunun sebebi herhalde, bu sakin tabiath kugun sulh ve sukOnun, engin ve sAkin bir karakterin timsali kabul edilmesi olsa gerektir. lgte bundan dolayr rastgele bir kug de$il, bir velinin mistik tabiatrnr i[adeye ancak grivercin uygun gortilmog olmahdrr.ts2 Nitekim kendilerinin veliyetini kabullenmeyenlere kargr icabrnda acrmasrz olabilen Bektagi velilerinin bu cepheleri de gahin yahut do$an olarak temsil edilmektedir. Kifirlerle kargrlagmata giden Hacr Bektag, Sart lsmail, Resol Baba, yahut hastmlartyla savagan Ebfi Mrislim, bu sebeple gahin ve do$an donuna
sokulurlar. lslam oncesi Ttirkler'in tarihine bakrldr$rnda, kug gekline girme inancrnrn Gdkturkler devrine kadar inebildigi g6ruluyor. E. Esin VI. yuzyrla ait Qince bir kaynakta bir Turk kaganrnrn o$lu igin "beyaz kutu gekline girdi" meilinde bir kayrt bulundugunu naklediyor ve Qinli heykeltraglann yaptrgr Kultigin heykelinin ba5rndaki ugan kug tasvirinin de muhtemelen onun ruhunu temsil ettif,ini soyluyor.rs3 Roux ise, ruhun kug bigimine girdigine dair eski Turkler'deki bu inancr, VIII. ytizyrlda kaleme ahnmtg bazt metinlerin de haber verdiSini belirtiyor.rs Esin bu inancr hakh olarak Budist tesirlere hamletmektedir.rss Nitekim Eliade da eski Hindistan'da Budist azizlerin, yogilerin ve sihirbazlann ku9 gekline girerek ugtuk-

l5l

A.g.e., s.200. XV

yirzpl gairlerinden Kirdeci Ali'nin Hiftitye-l Gd[ercin adh mcs'

nevlsinde de Cebrnil ve Miklil'in Srivercin ve do$an 5ekline girerek Hz. Mu' hammed'i srnamaya geldikleri anlatrlrr (bkz. Hihaye-i Mcvliduh-Nebl, s.32-34).

152 Hacr Bektag\n gtvercin donunda Rum'a geldigine dair menkabe dolayrsryla Bektastler g0vercini mibarek bir hayvan bilirler ve avlamazlar. Evde ve kafes' te beslemeyi de uygun bulmazlar (bkz. Noyan, s.6439). 153 Esin, TnrhKozmolojisi, s.21.
154 Bkz. "Les Fidtles de Verit et les Croyances Religieuses Turques", RHR,

(1969), s.90.
1

55 tsin, aynt yerde.

222

lartna dair pek gok efsAne bulunduSunu ortaya koymugtur.rs6 Fakat kug gekline girme inancrnrn $amanizm,de de mevcur oldugu mrigahede edilmektedir. Bagta Eliade olmak uzere,r57 lnan, Harva, Roux ve-Ogel bu inancr Ttirk garnanizm,i qerqe_ vcsindc clc alry'rlar.r5e $ttprrcsiz crcre rrurru drsr.ur^yircak r,irgok bilgi vardrr. Ancak btitun bu aragrrrrc,lu.,n't.rpit ettikleri bilgilerin XIX. yuzyrldan gunilmrize kadarki gok yeni bir devirde Altay $amanizmi'ne ait olduSu unutulmamahdrr. Buna kargrhk Budizm'le ilgili bulunanlann ise qok daha eski olclu$una guphe yoktur. Bu itibarla $amanizm'deki bu inancrn, yahut daha dogru bir deyigle, Tork gamanizmi'ndeki bu terakiinin, Budist etkiler sonucu meydana geldigini ileri surmek mrimkundrir.

Herhangi Bir Halran gektine Girme


Bu motili ihtiva eden menkabelerden ilkine yine Mendhb-t Hau Behtast veli'de rasthyoruz. Rivdyete g6re Ahmecl-i yesevi'nin gan ve gdhretinin artmasrnl gekemeyen bazr kimseler, onu hrrsrzhkla ittiham etmek igin, boSazradrkran bir okrizu gizlice tekkenin murfaglna brrakrrlar. Ertesi gtinu hrrsuhk 9dyiasrnr yapp her tarafi aramaya bagrarlar. Bu arada tekkeye cre girerler; mutfakraki okuzti g6rtirler. Duruma gok riztilen Ahmed-i Yesevi, dua ederek iftiracrla' hemen oracrkta herkesin gdzleri 6nrinde kopek gekline sokar. lftiracrlar once ete salchnp yerler, sonra birbirlerini pargalarlar.l5e

156 Eliade, Chamanisrne, s.317.


157 A.g.e.,s.l38-139, 316.
I

58 Bkz. lnan, s.B3; Harva, s.196; Roux, Faunc, s.239; Ogel, Turh Mitolojisi, l,29, 37. Ehl-i Haklar'da ruhun ku9 gekline girdigi inancr vardrr. Bu rnez-hep mensuplarrna g6re, bir insan 6ldug0 zaman ruhu bir kus sekline girerek uqmakra,
daha sonra yeniden yatayacagr bedene girmektedir (bkz. Rorix, V(ritt..., aynr yerde; Musazide, s.6l).

lrs

ridtles de

159 Menah$-HBV, s.l'r. Aynr menkabenin biraz degi5ik bir biqimi, K6pr0lu tarani isremeleri tizerine durumu bilen geyhin'girin itler, girin kopekler- decligi 223
frndan nakledilmigtir. Bu rivayette, iftiracrlann tekkeye gelmeteri ve arama iz-

Vilayetnitme-i Sultan gucduddin'de ise, 96yle bir menkabe yer

almaktadrr: Acem diyanndan Rum'a gelerek Sultan'a mririd olan Baba Mecnun, zaman zaman onun veliyetinden griphe duymakta, fakat bunu iginde gizlemektedir. Bir ara topluca otururken Baba Mecnun Aniden bir kegi olup melemeye baglar ve cemaatin ortasrnda gidip gelir. Bunun tizerine Sultan mriridlerine, keqinin bagrna bir tas su ddkmelerini emreder. DediSi yaprhnca Baba Mecnun yeniden insan haline d6ner ve gidip yerine oturur. Artrk Sultan $ucAuddin'in gerqek veli oldugunu
anlamrgtrr.r60

Anlalrlan bu iki nrenkabedc insanrn dolrudan dr:fruya bir hayvan donuna girmesi, ustelik bu igin bir lanet sonucu vukfi bulmasr soz konusudur. Aga$rya nakledilende ise, insan ruhunun, bedenin drgrnda bir hayvan geklinde dolagmasr inancr iglenmektedir. Hem Vildyetndme-i Abdal Musa hem deMendhtb-r KaygusuzBaba'da az farkla yer alan bu menkabe oldukqa meghurdur. Nakledildigine gore, Abdal Musa muridleriyle bir gtin
yolda giderken, biraz uzakta tizerlerine do$ru gelmekte olan bir kara canavarl6l gortirler. $eyh yanrndakilere, bunun, kendilerinin amansrz hasmr Teke Be$inin ruhu olduf,unu, derhal oldurmeleri gerektigini soyler. Muridlerden biri balta ile canavarr oldurur. Tam o srrada da Teke Be$inin atr stirgerek onu tepe ristfi yere vurur ve dlumrine sebep olur.152 Adlarr geqen eserlerden en az iki asrr 6nce yazrlmrg olan EbO Milslim destanlnda bu menkabeye gok benzer bir olay
ve bu sozun peginden kopek gekline girerek etlere saldrrdrklarr anratrlrr. Fakat bazr ricacrlann araya girmesi uzerine 5eyh kendilerini affetmig ve insan

krlrlrna ddndurmtgtur (bkz. ll h Mut asaw $ar, s.32) .


160 Vildyetnlme-S9, v. 8a.

16l Hcr lki metinde

de bu kara canavann ne clns bir hayvan oldulu belirtilmenri5tir. Ancak Anadoltr'da genellikle kurrlar igin bu kelimcnin kullanrldr[rna llirkrlatak burrun tla bir kurt oldugu sdyleneblllr. uuyruft'ta .la huaur caler,lu yolladrfr bir boz kurdun m(rridlerden birinin krzryla evlenmesi anlatrhr. Bu kurt gcrqekre yine rnriridlerden yigit ve delikanhclrr (bkz. s.166-16g). Buyruftlaki bu hikayede meghur Ergenekon Destanr'nrn resirini gormemek momk0n desildir.
s. I 3-

162 Vil dy etndmc-AM,

l,l;

McndhrD-KB, s.9- 10.

224

nakledilmektedir. Anlatrldr$rna gore, Ebo Muslim Emeviler'le mricadeleye hazrrlanrrken, Horasan valisi Nasr-r seyyar Kigmihin ormanlannda bir stirek avr tertip etmi$tir. Zira ormandaki golun kryrsrndaki qahhklarda yrrtrcr bir kaplan gizlenmektedir. Mervan'rn tilii bu kaplana baghdrr. o maslup edilip oldrirulurse, Mervan da aynr dkrbete u$rayacaktrr. Bunu o{renen EbO Muslim hemen oradakilerden bir balta alrr ve kaplanr aramaya koyulur. Sonunda da onu bulup zorlu bir mticadeleden sonra oldurmeye muvaflak olur.t53 Birbirinden cevre ve zaman bakrmrndan epeyce farkh bu iki tip cscrdc lrcr iki hndiscdcki morif ortakhsr agrkqa 96rilrrncl<tedir. A. lnan'rn Altay ve Yakut $amanizminde tespit etti$i du_ rumlar bu menkabelere aynen uyuyor. lnan'a gore Altayh ve Yakut gamanlar kendilerinin Ozel bir ruhlan olduguna inanmaktadrrlar. Altayh $amanlar buna tos (toz), yakut gamanlarr ise ijehil demektedirler. Bu ijekillaa herhangi bir hayvanrn bedeninde tecessum etmiglerdir. $amanrn hayarr bu ijekihn hayatrna bafhdrr. Yani ijekil denilen hayvan 6lurse, gaman da ohir. Bazan iki rakip gamanrn ijekilla'birbiriyle kavga eder, hatta birbirlerini oldururler.ril A. lnan yakutlar'daki bu inanclann gok eskilere uzandrf,rnr, o zamanlar yalnrz $amanlann desil, herkesin bir ijekihnrn bulunduguna inanrldrgrnr tahmin etmekte, Kazak ve Krrgrzlar'da da arvah adr altrnda bu inancrn mevcut oldu$unu haber vermektedir.rss
163 Melikolf, s.99. 164 lnan, gamani7m,s.8l; aynr yazar, "yakut gamanizmindeki ljakul,,, Mahaleler ve lncelemeler, s.'158. Meseli Abakanhlarln Topqan adrndaki gamanlannrn
menkabesine g6re, adr gegen bir g{rn ayin yaparken iniden 6niinde bir dagcla kavga ertiklerini g6rmrr6. G6k renkli olenr lcera renklisini ffna halde hrrpalayrp bayrlacak hale getirmig. Bunu goren Topqan, ona acryarak gdk renkli bosayr okla vurup yaralamr5. yaralanan boga hcrncn kurt soicrine girerck dorrrip kaqn'g. Ashnda yenik dtrgen kara boga urenhalar'ur garnanr imig ve Topqan bdylece onu kunarmrg (bkz. lnan, gamanizm, s.g7).

iki botanrn

165 A.ge., s.82; lnan, o.g.m., s.459. Bugrin halen Anadolu'cla bazr yerlcrdc ,.Bcnirn

Arabrm scnin Arnbrnr ycner", yahut "scnin Arabln ullhlr imii' gibl cleyiml* (Arap-Arvak benzeyigi dikkati gekiyor) hep bu inancrn muht.raJr unu,ul*us kahnulandlr.

225

lgte soz konusu menkabelerin bu tipik $amanist inancr yansrttrgr meydandadrr. Ancak bunlardaki ana motifin gekil degig-

tirme inancrndan bapka bir 9ey olmadr$r gdrtilmektedir. Ustelik lnan'rn verdigi izahatrn, yine $amanizm'in son devrine ait manzarasrnl yansrttrgtnr, daha eski devirlerde boyle bir inancr gosteren herhangi bir belge ve mAlumata tesadril edilmedigini unutmamak gerekir. Hal bOyle olunca bu sonuncu tipi de yine Budizm'deki Sekil deSigtirme (mdtarnorphose) inancl Qercevesinde dugunmenin yanlrg olmayacaSr kanaatindeyiz. O halde geyik, kug yahut bagka herhangi bir hayvanrn gekline girmeye dair inanclar, bir krsmr bize $amanizm'le intikal etmis gibi goronmekle beraber gergekte ripik Budisr inanglardrr ve btiyuk bir ihtimalle, daha Orta Asya'da Budizm'in Turkler rarafirndan kabulu esnAsrnda $amanizm'e geqmig bulunmaktadrr.

Ejderha ile Miicadele


Drinyanrn birqok yerinde korulUgtn veya Seyrani eSilimlerin bir sembolt olarak efsAne ve masallarda yer alan ejderha ile mucadele motifinin aSrrhk merkezi yine de Orta ve Uzak Do$u gdrunmektedir.166 Turk efsine, destan, hikAye ve masallannda bol miktarda rastlanan bu motifin, 6zellikle Bektagili$e mal olmug velilerin menkabelerinde de yer aldrf,r mrigahede olunmaktadrr. Ejderha ile mucadelesi anlatrlanlar, bagta San Saltrk olmak uzere, Hacrm Sultan, Otman Baba, Koyun Baba ve Demir Baba'dan ibarettir. Ancak Bektapi velisi olmadr$r halde ejderha ile mucadelesi nakledilen bagka gahrslann da yer buldugu olmugtur. Mendhbt Haa Behtast Veli San Salrrk'rn ejderle mricadelesini goyle anlatlr: Rumeli'ni irgad iqin gdrevlendirilen San Saltrk, Karadeniz, Gurcistan ve Krnm tizerinden Kaligra (Bulgaristan) Kalesi'ne kadar uzun ve mdcerAh bir yolculuk yapar. Kale, iginde bir ejderha tr.iredigi igin kAfir ahali tarafrndan rerkedilmigtir. San Saltrk hemen ejderhaya hUcum eder; o da
166 Bkz. "I)ragon", I)ictionnaire des Symbolcs; Marcireau, s.68-71.

226

kukreyerek kargr taarruza gecer. Beriki elindeki yayla ejderhanrn yedi bagrna birer ok atar. Ama ejderha kuyru$unu San Saltrk'rn beline dolar ve s*ar. Tam o slrada Hacr Bektag'rn yolladr$r Hrzrr yeti$ir ve mura$ryla ejderhanrn gOvdesini deler. Kuyru$un gevgemesiyle San Saltrk krhcrnr qekerek canavann yedi bagrnr bir bir keser ve onu oldrirrir. Olay cevreye yayrhnca kalenin halkr beSleriyle birlikte geri ddnrip eskisi gibi yerlegirler ve toptan Musluman olurlar.l67 Aynr eserdeki ikinci menkabe velilikle ilgisi olmayan birine, "Selim Han oSlu Kilrqarslan"a aittir.r6s Selim Han Acem olkesini aldrktan sonra padigah olan Krhgarslan, Aksaray yakrnrndaki Hasanda$r'nda bir ejderhayr yenip Oldurerek oralan orurulacak.hale getirmigtir. 15e Hacrm sultan ise, Hacr Bektag'rn halifesi srfatryla yakrn adamr Burhan Abdal'la birlikte Germiyan iline giderken Susuz denilen mevkide, Banaz suyunun kar;r yakasrnda yol usttine yatmrg bir ejderha 90rur. Hacrm Sultan Burhan Abdal'la beraber ejderhaya yaklagrr. Ejderha taarruza geqerken Hacrm Sultan atzrndan korkung bir ateg grkanr. Ejderha oturdugu yerde yanrp ktil olur. Bdylece Hacrm'rn rinti etrafa yayrhr.lT0 Bu menkabenin daha genig bir gekli Hacrm Suhan'rn kendi menikrbnAmesinde de mevcuttur.l7l Otman Baba Vildyetndmesi'nde anlatrldrSrna g6re, Belgrad koylerinden birinde yagayan zengin bir koylu ve gocuklan
167 Mendhft-HBV,s.46-47. San Salrrk\n bu menkabesi azrcrk farkla Saltthnanrc'de de anlatrlrr (bkz. w. 270b-271a: biraz daha farkh bir rivnyet igin bkz. w. l83b-185b). Evliyl Qelebi de, Kaligra'daki tekkeyi ziyireti srrasrnda dervi5lerden bu menkabenin hayli teferruath bir rivilyctini dinleyip eserine kaydetmiitir (bkz. Sryahatnltmc, Il, 133-138). 168 Burada kastcdilcn gahrs herhalde Anadolu Sclcuklu Dcvleti'nin kurucusu Ku. talmrg ollu Srlleyman gahln ollu l. Krhqarslan (1092-1107) olnrahdrr. Soleyman gahln kendisi dc goroldtgt gibi, 9xlim Han 5eklinde kaydolunmugtur. MenAkrbnlmelerde bazr tarihl gahsiyetlerin isimlerinin bu tarzda desgmesi olalan iglerdendir. 169 Mcnlhb-HBV,s.73.
170 A.g.e.,s.8.1-87.
17

Vildy etndme -I IS,

s.7 3 -7 6.

227

Belgrad pazanna giderken BalErkhisan denilen yerde korkunq bir ejderha ile kargrlagrrlar. K6ylti Otman Baba'nrn gergek veli

olduSuna inanmamakta ve kendisini horlamaktadrr. Ejderha adamr kuyrufluyla belinden yakalayrp atrndan yere Carpar ve dldtirecek hale getirir. Adam akhna gelen buttin velileri birer birer imdadrna ga$rnrsa da kurtulamaz. O srrada birden akhna Otman Baba'yr qa$rrmak gelir. Qa$rnr ga$rrmaz onu kargrsrnda bulur. Bdylece Otman Baba sayesinde canrnr kurtaran zengin koylu tovbe eder ve ona murid olur.r72 Koyun Baba Vildyetndmesi'nde de bu ejderha ile savag menkabcsinin dcfi9ik bir gekli anlatrlrr. Rivayete g6rc Koyun l]aba Osmancrk bOlgesine geldiSinde, y6renin kOyluleri geyikten dofan bir ejderhanrn kendilerine zarar ziyan verdi$inden giknyet ve Baba'dan kendilerini bu beladan kurrarmasrnr isrerler. Koyun Baba koyluleri krrmaz ve Kurlrrmak'tan su iEmeye gitmip olan ejderhayr bulur. Hemen elindeki asAsryla vurup "rag ol bre mel'un!" diye ba$rnr. Bunu derdemez ejderha oracrkta hemen tag olur. B6ylece kurtulan kOyhiler kendisine tegekkur edip mtridi olurlar.tT3 Demir Baba da ejderha Oldtiren buyuk evliyadandrr. VilnyetnAmesindc kendisinin ejdcrha Oldurdugrine dair birkag rnenkabesi anlatrlrr.rTa Fakat asrl Moskov diyanndaki bir ejderha ile savagr ilgi qekici gorunuyor. Cunkri bu menkabe, San Saltrk'rnkine gok benziyor. VilAyetnAmesine gore Demir Baba Moskov diyanndaki ahaliyi hayatrndan bezdiren ejderhayr oranln krahnrn ricasr uzerine dldtinir ve kral bagta olmak Uzere butun tebeasrnr Mrisltiman ve kendine m0rid edinir. Kral aynca Demir Baba'ya bir suru altrn ve koyun verir.l7s GonildriSU gibi ejderha ile mucadele Bektagi menikrbnAmelerinin vazgeqilmez temel motiflerindendir. Bu menkabeler iqinde bilhassa San Saltrk\nki, arzettifi bazr
172 Vildyetndmc-Ots, v. 92a-b. 173 llkz. VilAyeftame-KllS, v. l6a-ltla.

l74

VildyctnAmc-Dll, s 88-92.

175 Bkz. a,9.c.,s,91-97.

228

nitelikler sebebiyle ustrinde durulmaya deSer g6runmektedir. $unu derhal belirtelim ki, bu menkabenin bizzat San Saltrk'a has olmadr$r daha bu yrizyrhn bagrnda yabancr aragtrncrlann dikkatini qekmigti. Cunku Bulgaristan, Arnavutluk vs. de mevcut San Saltrk'a ait olduSu soylenen turbeler civannda yaprlan aragtrrmalar, soz konusu menkabenin Bulgaristan'da Saint Nicolas veya Elie (llyas Peygamber); Arnavutlukta Saint Georges (Aya Yorgi) hakkrnda nakledildigini ortaya grkarmqtr. Bu yrizdenJ. Deny ve E W. Hasluck, menkabenin ilk Bektagiler'ce turbelerin bulunduklan yerlerde San Saltrk'a mal edildigini, dolayrsryla Menfilubt IIau BchtuS-t Vch, Suhilufintc vc Scyilhal':lr/.me'ye bu kanalla gegmig olabilece$ini ileri surmtiglerdi.tT6
Gergekten Saint Georyes'un bazr Grek hagiographe'lan (aziz hayatr yazanlar) tarafindan zapta gegirilen menkabesi incelendiginde bu fikre katrlmamak mumkun degildir. Qunku menkabe aynen San Saltrkrnki gibi cereyan etmekte, Evliyn Qelebi riv6yetindeki ejderhadan kurtanlan kral krzlanndan bahsolunmakta,177 sonunda krahn ve tebaasrnrn, San Saltrk\nkindeki gibi toptan Hrristiyanhga gegiglerinden sdz edilmektedir.rT8 Ne var ki, Hrristiyan azizlerinin menkabeleri rizerindeki cahsmalarryla tinlu H. Delehaye'in tespitine bakrlrrsa, bu menkabe ejderha ile mticadelesiyle tanrnm6, Saint Georges'un,r7e hiqbir eski ve orijinal menkabe koleksiyonunda bulunmamaktadrr.r8o Yazar bunun, esasrnda bugunku Qorum-Mecid6zri arasrndaki Elvangelebi K6y0'nirn yarunda eski Eukhaita'da yagayan Saint Thodore adh daha eski bir oaize ait olduSunu delilleriyle gos176 Deny, Sary Saltyq et le Nom de la Ville de Babadaghi" , Mtlangcs Emilc Picot, Paris, 1913, ll, lZ-l.f; Hasluck, BehtastlihTedhihlrrl, s.7.1, ll8. 177 Krs. Evliyn Qelebi, II, 133-138.
I

78 Delehaye,

Lc s

L(

gen ilc s G rc cques, s,7 1 -7 5.

179 l)ogu vc batr llrrlstlyau lkouogrufislnelc Sulrrt (icorgcs rlulrnu ylyrr vcyrr at tistfinde bir ejderhayr mrzralryla yaralamrg oldutu halde temsil edilmigtir. 180 Delehaye, Lcs Ugcniles Hagiographlqucs, s.180. Zaten S, Eyice de Saint Georges'un gergekte Hrristiyanlrk 6ncesi bir ilkgag Anadolu Ibnnsrnrn tlrristiyanlagtrnlmrg gekli oldutunu belirrmektcdir (bkz. Eyice, "Qorum'un Meciz6z0'ndc...", s,227).

229

termektedir.rsr Btttrln bunlar, ejderha ktltunun Hrristiyanhk donemi Anadolu'suna yabancr olmadr$m gdsterir.

Ejderha kUltU bilhassa Orta Anadolu'da Trtrkler geldikten


sonra da devam etmbtir. Bugtlnk0 Elvangelebi K6yt'nde, XIV yrizyrlda Elvan Celebi zAviyesini kurarken, dedesi Baba llyas'rn boyle ejderhah bir menkabesinin tegekkul ettigi anlagrhyor.t" Naklettigi olaylarrn bupik bir krsmr Amasya ve dolaylannda gegen Ddnismailndme'de Melik Dinigmend'in Deryanos Manastrn'nda bir ejderha ile garprgtr$r yazrhdrr.rs3 Bugtrnkti Yozgat yakrnrnda kendi adryla anrlan koydeki zdviyesinde XI-

Il. yuzylda

yagamp Ttirkmen geyhlerinden Emirci Sultan'rn bir ejderi yenerek Oldrirdugtrne dair hayli ilgi cekiii menkabeyi XVl. yiizyrlda Alt bizzat yerinde tespit etmigtir.le Bundan bagka gtinimuzde yine Amasya havalisinde bOyle ejderha ile ilgili bir efsAne anlatrlmaktadrr. 185 Goruldugu gibi, Ttirk oncesi ve Turkluk doneminde Orra Anadolu'nun 6zellikle Sorum-Amasya-Yozgat uggeni iqinde ortaya grkan bu menkabe ve efsinelerin -bagka yerlerdekinden ziyade- en gok bu bOlgede temerkiz etmesinin griphesiz bir
sebebi bulunmahdrr. Orta Anadolu'nun eski gatlarla aldkah ta-

sebebi bulmak imkin dahiline girer gibidir. Bo$azkoy Argivi'nde ele gegen tabletlerden anlagrldr$rna gdre, firtrna ve G6k Tannsr ile llluyanka adrndaki ejderha arasrnda mucadeleyi yansltan bir Eti efsAnesi mevcuttur. Bu efsineye g6re, G6k Tannsr onceleri llluyanka'ya yenilirse de, sonra kuwetini toplayarak girigtifii yeni bir mucadelede lllu-

rihi kangtrnldrf,rnda bu

l8l

Delehaye, Lcs Ldgenilcs Grccqucs,

s.ll,

15. Saint Thdore'un menkabesi icin

bkz. s.20,38. 182 Eyice, s.227-228. Burada yazar XVl. yozyrlda zAvlyeyi ziyAret eden Dernschwam ve Busbecq'in gehadetlcrine dayanarak Saint Georges'la ilgili menkabenin Baba llyas'a uyarlandrgrnr tafsilatryla gdstermektedir. 183 Mlikoff,

Geste,

ll,

5-77.

184 Menkabenin metni iqin, bkz. Ah, V s.59-60. 185 Akkaya, s.44. EfsAnenin metni icin buraya bakrlmahdtr. Buraya kaydedilenden daha ba$ka ornekler bulmak da m0mkrindur. 230

yanka'yr oldrirmeyi bagarrr.186 Eliade Etiler'in bu elstnesine benzeyen, fakat daha geq devirlere ait, Zeus ile dev yrlan Typhon arasrndaki bir mticadeleyi de zikretmektedir.lsT Hakikatte Etiler'in bu elsAnesinin de onlara mahsus olmadr$r, Mezopotamya'da M.O. IlI. binlerde Sirmerlcr'cle, ll. bin iqinde Babilliler'de bu Tann ve ejderha mucadelesini anlatan orijinal efsineler bulunmuptur. Sumerler'de Tann Enki, Tannga Erechkigal'in ejderha Kur tarafrndan kagrnlmasr uzerine onunla mucadele ederek yener ve Tannqayr kurtanr.l88 Babil'de ise, M.O. 1950'lerde buyuk Tannlar araslna giren Marduk'un, -fiamatu adrnda muazzam bir deniz ve kaos ejderini oldlirdrigUne ve onun parqalanndan dunyayr yarattlglna dair bir elsinenin mevcudiyeti biliniyor,tse E. O. Jamcs, ipte Eriler'deki lrrtrna ve G6k Tannsr ile ejderha llluyanka arasrndaki mucadeleyi anlatan efsdnenin bu Stimer ve Babil efsinelerinden aktanldr$nr ve onlar gibi kozmolojik mAhiyetre oldugunu gdstermektedir. Hatti ona bakrlrrsa, Yah0di mitolojisindeki yedi bagh ejderha efsdnesi de Mezopotamya kaynakhdrr.re0 Buraya kadar anlatrlanlar dikkate ahnacak olursa, Anadolu'da, bilhassa Orta Anadolu'da, koku ilk ga$lara inen Mezopotamya menge'li Tann-ejderha mticadelesine ait bir elsAne mevcut olmakta, Hrristiyanhk doneminde de koku muhtemelen bu efsAneye dayanan bir Saint Georges yahut Saint Thodore menkabesi bulunmaktadrr. lgte San Saltrk'rn yukanya aldrtrmrz menkabesi belki bu sfiretle izah edilebilir. Fakat menkabelerdeki ejderha ile mucadele motifinin tek kaynagr186 E. O. Jarnes, Mythes ct Rites dans le Proche-Orient Ancien, Paris, 1960, s.189190; Eliade, llisaoire desCroyances el desldtes Religieuscs, I'aris, 1976, l, l58.

187 llliade, aynr yerde.


188 Jarnes, s.188.

llu efsinenin farkh tiq rivayeti iqin rnirteakip sayfalara bakrlma-

hdrr.

189 Schinimel, s.35, 42.


190 Jarnes, s.t89, 197. Gercekten Tevratla Yehova'nrn Rahab veya Lcvyatan rliye farkh bigimde adlandrrrlan bir ejderha ile savagr yer almaktadrr (bkz. E-vub, 8, 26; lgaya, 27, 5l), ki soz konusu Babil efsdnesine qok benzernektedir. Zaten 'levra!'rn lJabil esAretinden sonra kalerne ahndr[r biliniyor.

231

nrn bu oldugu'u ileri stirmek dogru degildir. Cunkti bilincligi tizere, Anadolu'ya gelmeden once de Ttirkler'de ejderhah destanlar ve ejderha ktiltune ait bazr inanqlar bulundu$unu gosteren bilgiler vardrr. HatrrlanacaSr gibi, O$uz Ka$an'rn meghur destanrnda onun boyle ejderha cinsinden bir yaratrkla ormanda mricadelesini nakleden bir krsrm mevcuttur.tel Trirkler'in Musl0man olnralarrndan sonra yeni dine uyarlanan bu destanrn qok eskilere ait oldugu mdlumdur. Hayli eski bir Altay masahnda da, Kara Ath Pergen adrndaki bir kahramanrn, yedi kat gosu' dtesi'dc r'avi deniz iqi'de bir canavarla yedi yrl mticadeleden sonra onu oldurdugu anlatrlmaktadrr.re2 Roux, Trirklcr'in cjderha hakkrndaki relakkileri, yerlegik hayat suren lran ve Qin gibi komgulanndan aldrklan, ancak Qin'in bu konuda one geEti$i, zira eski Trirkler'de ejderha minaslna kullanrlan Iu kelimesinin $ince'de aynl mdnaya gelen lung un bozuhnug Sekli olabilece$i gdrugtindedir.re3 Koprulti gok daha dnceleri, ejderhanrn Qin'in dini hayatrndaki mevkiinin dnemine igaretle, ilgili telakkilerin Trirkler'e buradan geqti$ini kabul etmigri. rs4 Hakikaten eski Qin'de ejderhanrn kozmolojik mahiyetteki inanqlarda onemli bir paya sahip bulundu$u anlagrlmaktadrr. Kuzey Wei sulAlesi zamanrna (386-535) ait bir merinde goruldugu rizere, Qin inanElannda ejderha suda yagayan pullu bir

l9l

Destanrn bazr riviyetlerinde

oluz Kalan\n

savaStrgr yaratrgrn ejderha

zikredilmekle beraber (msl. bk. orkun, T(trhEfsdneleri, lstanbul, 19a3, s.2b2l), tam olarak ne idign belli delil gibidir. ogel bunun gergedan cinsinden yahur bu cinse benzer bir hayvan olmasrnrn kuwetle muhtemel bulundufiunu yazryor (bkz. l'ur,r Mirolojisi, l,319-320).

olclufu

192 A'g.e., s.320-321. ogel bu gibi masal ve efsinelerin genellikre bag krsrmlarrnrn orijinal olup sonraki bolumlerinin zamanla eklendigini ve bunlann qogunun lludist rncnkabclerclcn ahndrgrnr yazar.
193 Roux, Fauna, s.29. Anadolu Ttirkgc'sinde Farsga, ejiler ve ejderhann yanrnda Turkqe yrlan yahur evren kelimelerinin kullanrldrlr milumdur. Lu kelimesi tamamen unutulmugtur. Aynca ejder ve ejderta kelimelerinin kullanrlmasr, agagr& gor0lecegi uzere, meselenin bir de tran'la ilgili y0n0 bulundugunu

oruya koymaktadrr.

I94 Kdprrilu, Ilulrri}f .sorrbolk'r, s.,l.l, 232

surtingendir.re5 Devir, en 6nemli bir ilah olup hayat iksirini yapmayr o$renmigtir. Sihirli krhcryla ejderhalan oldtirerek drinyayr onlann tecavuzlerinden kurtarmrgtrr. re5 \ilI Eberhard, Qin'den gelen igte bu inanqlar dolayrsryla olsa gerek, daha qok erken devirlerde Hunlar'da bir ejderha ktiltunrin varhSrnr kabul etmekte ve onlann dini bir gehrinin "Yatan ejder gehri" (Gu-uang) adrnr tagrdr$nr bildirmektedir.reT HattA Hunlar'rn bu gehirde golgelerin ve sulann timsali ejderhalara taptlgl soylenmektedir.res Turk ikonografisinde ejderha (evren) konusuyla muhtelif eserlerinde meggul olan E. Esin, Gdkttirkler devrine ait kitibe ve mezar taglanndaki ejder tasvirlerine dayanarak bunlarda da l{unlar'daki gibi ejder ibAdeti bulundugunu tahmin etmektcdir. Gdkttirkler ejderhaya K6k-luu demekte olup vaktiyle Qin'de oldugu gibi onu sularla ilgili goniyorlardr. Ejderha hem su kaynaklannln hem ya$mur bulutlannrn semboludrir. lyi mevsimlerde gdklere qrkar, sonbaharda ise sulara veya yeraltrna saklanrrdr.lee Elder kultunun krsmen Uygurlar'da dahi mevcut olabilecef,i, Uygur sanatrnda g6rulen iki ayn ydne bakan ikili veya dortlu ejderha tasvirlerine dayanrlarak tahmin edilebilir.2m Eldeki bilgilea ejderha ile mucadele motifinin bir de lran'ln eski dinleri ile baSlantrh bir cephesi bulundutunu gosteriyor. lran dinleri tizerinde yaprlan aragtrrmalann meydana grkardr!,rna gdre, lran'da Zerdupt 6ncesi devirde, OrtagaS lslam dunyasrndaki futuwet tegkilitrna benzer bir "geng erkekler tegki-

195 Chavannes, "Le Cycle Turc des Douzc Animaux", T'oung-Pao,


s.223).

Vlll

(1960,

196 Ozerdim. Qin Dininin Mcn5ci, s.96. 197 Eberhard, (lin'in $irrral Komgulan,s.77. 198 Esin, "Selcuklu Sanatl Evren Tasvirinin Tirrk lkonografisinde MenSe'leri", SAD, I (1969), s.16l.
199 Aynr yazar,Tttrh Kozmolojlsi, s,36 vd, Ejderhanrn eski Qin ve T[rk inanglarrnda su ile ilgistne dalr daha genig bilgl igin m0teaktp sryfalara bakrlmalrdrr.

200 Esin, a.g.rn., s.165. 233

latr"nrn oldusu gdnilmektedir. yan dint bu teskilat tiyelerinin, Frataona (gehndme,' nin Feridun'u) veya Karasispa (C.rprrp) adrnda, "ejderha dldriren bir kahramanr" takdis eitit<leri iitinmekrcdir. Aynca ejderhanrn kerrdisi de (Azi Dahaka) adryla mitolojik Ayinlerinde 6nemli bir rol oynamakrayclr. Eski lra.'daki cjderha oldtire' bu kahrarna'rr,, eGanelere gore, oldtirdugri ejderhanrn kagrrdrgr kadrnlarla da evlendigi n'ur.t"aitmektedir.20l $ehname, bu eski inancrn canh orneklerini ihtiva etmekte_ dir. Feridun'un bizzar kendisi, bir grin o$ulla'nr srnamak igin ejdllra krhsrna girmig, cogarak agzrnJan ateg puskurmtigttir'202 Meghur zii de Kegef Nehri'riden qrkan ve buttin civar halkr korku ve dehget iginde brrakan bir ejderha ile savagmrg ve gtirzuyle kafasrnr ezerek 6ldurmtigtur.2o3 Aynr, gekilde Zil'in yiSit o$lu Rusrem, arr Rahg'rn yardrmryla bir ejderhayr

yenmig ve krhcryla bagrnr kesmigtir.?s

Widengren, eski lran'daki bu ejderha inancrnrn yeni yrl ayinleriyle alakadar olup kozmolojik bir mahiyer taprdigrnr belirtmektedir. ona g6re, oklarla ejderhanrn vricuclun,r,i .l"lir,mesi, yaSmur bulutlannrn guneg rgrklanyla da$rtrlmasrnr tem_ sil eden dini bir semboldrir.2's widengren Zerdtigt oncesi lran'rn yeni yrl ayinlerini ve ejderha ile mucadele elsinesini eski Hind'deki yeni yrl ayin ve elsineleriyle kargrlagtrrarak pek Eok benzer nokta tespit etmig ve bunlann eski Hind'den lran'a ntifuz ettisini orr^ya qrkarmrgt*.2ffi o, eski Hind'deki ejderha efsdnelerini de tespit etmigtir. Meseli gu elsane qok yaygrncl:
201 Widengren, s,39-.10, 62. 202 Firdevsl, gehndrne, terciime Necati Lugal, lstanbul, 1967,3. baskr, s.ll6-117. Bu hikaye Aht Evren'e ait bir menkabeyi harrrlatnrakraclrr. Rivdycre g6rc, ilacr Bektasln velflyetinc inanmayan motlalarr Ahr [vren ejderha iekline girerck korkutmu5 vc brlylcce rnk,rrlarrndan vuzgcqrrmrgrrr (hkz, Mcnnhfu-tttty, s.sc.
5e).

203 Firdevsl, l, 296-298.


204 A.g.e.,Il, s.9l-96. 205 Widengren, s.40, 62. 206 A.g.e., s.59.

234

Memlekette ortaya grkan bir ejderha butun sulann bagtnr tuurak oradaki bir kalede ikamete baglamrgtt. Sular serbest kalmadrgr igin zamanla bir krthk bagladr. Tam o srrada ilAhi bir kahraman zuhur cderek ejderha ile rnucadcleyc karar vcrir, Sonunda onu oldurur. Ejderhanln olurnuylc srrllr scrbest kalrri esir aldr$r kadtnlan kahraman kurtararak kendi harentine altr. lgte ejderhayr olduren bu ilAhi kahramanrn adr lndra'dtr ve likabr Vrtrahan'drr (ejder olduren). Bu ise Zerdugt Oncesi lran'rnrn ana ilihlanndan Vrtra'dan bagkasl degildir.z07 Widengren'in verditi bu milumat, eski Hind'deki bu inancrn lran'a oldu$u gibi, Budizm'e de yansrdr$rnr gostermektedir. Ruben, Buda'nrn buyuk bir kulubede yasayan ejderha ile savasrnl anlatan bir menkabeyi nakletmekle bunu destekle' mektedir.2G Eski Hind ve lran'daki ejderha ile savag mocadeleleriyle yukarda mendkrbndmelerden naklettiklerimiz arastnda dikkate defer benzerlikler oldutu gorulmektedir. Bununla beraber bu menkabeleri tek mengee ba$lamanrn miimkun olmadrfr Agikdrdrr. Bektagi velilerine atfedilen bu menkabelerde Eti efsdnelerinin oldu$u kadar Hrristiyan aziz menkabelerinin veya Qin'deki ejderha ktiltunun izlerini sezebilmek de imkin dahilindedir.zs Meseli San Saltrk'a yardrm eden ve murakla ejderhayr delen Hutr'la Saint Georges; San Salttk'tn kafir halkr Musltiman etmesiyle bu berikinin Hrristiyanlagtrrmasr; a$,ztndan qrkardr$r ategle ejderhayr yakrp kul eden Hacrm Sultan'la aynr igi yapan Buda ve nihayet Balqrkhisan'ndaki ejderi ortadan kaldrran Otman Baba ile yine bir kalede uslenen ejderhayr oldfiren lndra arastnda benzerlik gormemek biraz zordur.
2O7 A.g.c., aynr yerdc.

Zikredilen bu mcnkabe ilc, Sarr Saltrk vc Sairrt Georges rnerrkaheleri arastndakl bcnzcrlik, gcrqrktcn dikkate Siyarxhr.
s.64.

l,0tl lluben,

209 Sade bu menkabelere delil, Krrh Sual ve benzeri dinl halk kitaplarrnda, de$i5ik efsinelerde (rnsl. bkz. Anadolu EJsdnelen,s.52; $ehird,en $ehire, l, 165) ve yrgrnla halk hikdye ve masahnda bu muhtelif etkile ri yansrun sahnelere rastlarnamak mumkun degildir. 235

lslam oncesi ve sonrasr devirde Trirk inanglarr iginde boylesine yer eden ejderha kiiltiinun, ikonografiye de aksetti$i mugahede olunmaktadrr. Ejderha motifi, Gokttirkler ve Uygurlar'da oldu$u gibi SelEuklu mimari eserlerinde de srk gonilen bir motif olmuptur. Briyuk Selguklu ve Anadolu Selquklu Devleti'nde, llhanhlar'da ejderha tasvirli bayraklar kullamlmrgtr.2lo

Havada Ugma (Levitasyon)


Bu konuda tek iki menkabe mevcut olup onlar da Vildyetndme-i Sultan $ucauddtn'dedir. Bunlardan birincisine gore, bir grin Sultan rnuridleriyle otururken Aniden vecde gelip herkesin gOzii dnunde bulundutu yerden havalanarak goSe dof,ru y0kselmig ve bulutlann tistune qrkarak bir mriddet uqtuktan sonra yine yere inmigtir.2ll lkinci menkabe ise yukarda kug gekline girme konusunda nakledilen menkabedir. Burada, Sultan $uciuddin kcndirre bir koyun vermeyi reddeden stiru sahibine krzarak havalanrp ugmus ve bulutlara dot,ru yukselmigtir.212 Yukanda bahsi gegen Ticri'l-Arifin Seyyid Ebu'l-Veh'nrn men6krbnAmesinde de, geyhin do$rudan dof,ruya detil, fakat havaya serdigi cubbesi veya seccadesi ristunde durduSu veya namaz krldrfrna dair menkabeler vardtr.zt3 EflAki'nin kaydrna g6re MevlAni da zaman zaman goklerde uguyor, yedi kat semiyr dolagarak oralarda olup bitenleri gortip geri geliyordu.2ra Pir Sultan'a ait bir nefeste Hz. Ali'nin de havada uctugu terennum edilmektedir.2rs Catherine de Sienne,
210 Koprnlu, Huhofti Semboller, s..15,46-48.

2ll

Vildyetndme-S5, v. 24b.

212 4.g.c.,v.27a.
211 Msl. hkz. Me

nth$t

7'dca'l-AritIn Seyyid F.bu'l-Vela,

20a, 22b..

214 liflrkt. il, 642.

2l:

Ozrellt, Pir Sultan Abdsl, s.l l0: ttaydar Zulfikarl krnrna rakrnca Bir saatte bin menzile yetince Kendi kcndin mancrnrktan atrnca Yine pervaz edip ugan Ali'dir.

236

Sainte ThErese ve Joseph Cupertino gibi bazr Hrristiyan azizle' rinin dahi bu gekilde havada uqtuklanna dair birgok menkabe
vardtr.2l6

Eliade'rn belirtti$ine gore tipik bir Budist inang olan havada ugmanln, eski Budist evliyi, yogi ve sihirbazlanntn menkabe-

lerinde birgok orne$i vardtr. Eliade bunun, eski Hind'in halk inanglanndaki mistik metotlar arastnda birinci srrap iggal etti$ini soyler.2rT Buda'nttr, dururken bulundugu yerden havalanarak g6klerde ugtuguna dair pek gok menkabe bulunmaktadrr. Yogiler de yoga metoduyla havada uqma kabiliyetini elde 218 edebilmektedirler.

Ditrt Unsur (Anisrr.r Erbaa) inancl


Ddrt unsut yahut khsik deyimiyle andstr-t erbaa, yani ateg, su' hava ve toprak inanctndan sadece Mendhbu'l-Kudsiye veYildyetndme-i Otman Baba'da bahseditdif,ini gdruyoruz. Baba llyas'rn o$ullanndan Omer Paga'nrn halifelerinden Yusuf"un kerAmetleri anlatrlrrken, M andhrbu'l-Ku&iy d de 9u mtsrdlar yer almakudrr:
Ger diyem betde onda bir i$ini Untdastn Yusuf gibi dugini Td be-hadd-i anAsu 6nr krl

Nafizu'l-h{ikm idi zihi tahsil


Od u su yil n dopra$a soYler Od u suyil n dopralAntlar Din o dtinya be$i Omer Bege'mun Kemterin bir kuluyrdr Yusuf anun2re

krg. Manall}-Kul'dc Muhlls Paga'nrn manctntklatr atrhnn hikAycsi (v. 5la-b)'

216 Louis Bordet, Religion ct Mysticismc, Paris, 1974, 2' baskr, muhtelif sayfalarda'
21

7 Eliade, Chamanisme, s'320.

218 A.g.a., s.321.

219 Menlhft-Kud,v.fla.
237

vild'yerndme'i otnran Baba'da ise gu mrsrararla ba'nrn medhedildi$i gorrihir:


Ey zihi zit-r mutahhar vey hakikat cism,i pAk Sensin anflsrr hAkimi hem ilb u dte5, bAd u-halizo

otman

Ba-

Bekragiligin dnemli inanglanndan birini tegkil eden bu anasrr (unsurlar) telakkisinin, bazrlannca bizzat Hacr Bektag'rn yazdr$r kabul edilen Mahaldt'tada kuwetle iglendigi gorulmekteii.. ailah insanlan bu dort unsurdan yrrrtrnrgt,r. Dolayrsryla bu unsurlann dzelliklerini tagrrlar. Abidler denilen gerirt .hli, yelden yaratrlmrytrr. Zdhidler, tarikar ehli olup oddan y"rutrlmrgtrr. MA_ rifet ehli olan arifler, sudan, ronurr..rr"., tegkii eden mahabbet ehli muhibler ise topraktan yararllmrglardrr.22t Bektagiligin tegekkuhinde hig gtiphesiz fikirleriyle ve siirleriyle btiyuk bir rol oynayan XV yuzyrl Rum Abclallarrjndan Kaygusuz Abdal'a ait oldu8u s6ylenen bazr risAlelerrde de dOrt unsurun insan yaratrhgrndaki payr yine kuvvetle vurgulanmaktadrr. Meseld Gtilistan isimli risalede Allah'rn Aderi'i ytizrlne perde eyledi$i ve bu perdenin su, toprak, are$ ve yelden yaratrldr$r ilade olunmakra,222 sarayndme'de ise Mahaiataki fikirler aynen tekrarlanmaktad*.2z3 Bektagi-Krzrlbag giirinde dahi bu konunun srk srk ele ahndr$r gdzden kagmaz. Hatdyi, Aprk isen gel ber0 cdn u cAnan mendedur Zahide sen kandesrin ol n0r-i tman mendedrir Mendedrir hem yer U gogUn hikmeti vti kudreti Ab u dteg,hah nbAd,ctimle yeksan mendedul2a

Z2O Vildyenamc-OB, v. 58b.

221 Mahalatt ITaa Behtas-i Velr, S0leymaniye (t-aleli) Kutuphrnesi, nr.1500, 22a-b,la.b, 5a,8a, Aynca bk, Birge, ll7.llg,
tedir.

vv.

222 Gizel, s.108. Burada, Budaranamc'de de aynr konunun igrendigi belinilmek223 A.g.e.,s.109. 224 Hatdyt Divanr, s.166.

238

krt'asryla yine insan yaratrhgrndaki dort unsura igaret ederkcn, meghur Bektagi gAirlerinden Hamdullah da

Anisrrdan bir libasa burundtim Nrlr u bad u hAh ri r?bdan g6rundum Hayru'[-beger ile cihana dondum Adem ile bile bir bag idim ben22s
mrsrAlanyla aynr telAkkiyi dile getirmektedir.

Tarih kaynaklan dort unsur inancrnrn lslamiyet'e girmeden qok ewel eski Turkler'de tanrndr$nr gosteriyor. Bizans lmparatoru Maurice namlna Batr Gokttirkleri'ne giden elqilik heyetinde bulunan Th6ophilacte Simocatta'nrn su cok tanrnmrg kayrtlan llatr Goktilrkleri'ncle ddrt. unsur inancrnrn kesin bir belgesi kabul edilebilir: "Turkler atepe, fevkalAde bir kudsiyet izi[e ediyorlar. Aynr gekilde hava ve suyu takdis edip toprafa buytik bir onem veriyorlar."226 Batr Gokturkleri'nin drgrndaki Turkler'de de bazan toprak, su, ateg, afaq geklinde dortlu; bazan da toprak, su, ateg, ag,ac ve demir veya toprak, su, ateg, a$ag ve rozgAr geklinde de$igen bir besli unsurlar teldkkisinin mevcut oldu$u gorulmektedir.227 XIII. yuzyrlda Mo$ollar'da da gunep, ay, atet, su ve topraktan ibaret yine begli bir unsurlar tel8kkisinin varhgrnr PlanCarpin'in eserinden d$reniyoruz.228 Gortildug,U irzere britun bu dortlu ve begli unsurlar telakkisinden su, ates ve toprak sabit oldu$u halde, dordUncu ve beginciler yerine ve zamanlna gore hava/a$a9/demir/guneg ve ay olarak def,igmektedir. lgte bu dordtincri ve beginci unsurlardaki uyugmazhk sebebiyle aragtrncrlar arasrnda eski Trirkler'de bu unsurlar inanctnrn mengei hususunda desigik tahminlerde
225 Atalay, s.76. 226 Chavanne s, Documents, s.218. 227 Aynr yazar, Le Cycle, s.16; G6kalp, Tnrh Medcniyeti Tarihi, s.39; Tirran, Onifti
tlayvanh Torh Tahvimi,lstanbul, 19'11, s.66; Esin, furft Kozmoloiisi, s.4-5. 228 Bkz. Relation iles Mongoles, s.621.

bulunulmu5tur. Bugtinc kadar, Cin"t vc lran230 olnral< rizcrc iki deSigik menge'den bahsedildi[i gonilOr. Hatta higbirini kabul etmeyip bu inancrn Ttirkler'e mahsus oldu$unu dugunenler23r ve Sin, lran menge'lerinin ikisini birden kabullenenlcr
de mevcuttur.232

Tarih kaynaklarr milidrn ilk yrllan zarfrnda Qin'deki unsurlar telakkisi hakkrnda bilgi edinmeye yar^y^cak durumdadrrlar. Chavannes tarafindan kaydedilen Wang Toh'ong'a ait bir metinde, beg elemandan soz edilmektedir: Af,aq: lgareti yin, temsilci hayvanr kaplan; toprak: lgareti siu, temsilci hayvanr kopek; su: lgareti hai, temsilci hayvanr domuz; ateg: lgareti
sseu, temsilci hayvanr yrlan.233

Eski lran'daki unsurlar telAkkisi de aga[r yukan aynr aqrkhkla bilinmektedir. Yine Chavannes'rn bu defa bagka bir eserinde kaydetti$ine gore, VI. yuzyrlda lranhlar gok, toprak, grineg, ay, su ve nihayet ategten olugan beg unsuru takdis ediyorlardr. IX. yi.izyrlda lbnu\r-Nedim de Maniheist lranhlar'daki beg unsur telakkisinden uzun uzun bahsetmekte ve hava, ruzgAr, rgrk, su ve ategten ibaret bir liste vermektedir.23a Chavannes'rn zikretti$i metindeki guneg ve ay herhalde lbnu'n-Nedim'in listesindeki rgrk'rn (n0r) karlrhf,r olsa gerektir. Fakat

229 Msl. bkz. Esin, aynr yerde.

230 Msl. bkz. Ogel, Tarh Mitolojisi, I, 487-,+8S. Yazar Karahanhlar'da don unsurun burglar gibi nqerden on iki krsma aynldrtrnr Kutailgu Biliglen naklettigi
Ugi ot uqi suv ogi boldr yil Uqi boldr toprah ajun boldr
sayrsr d6rttu.

il

mrsralanna dayanarak ifade etmektedir. Ona g6re Uygurlar'da da unsurlann

231 Bu eski fikrin sahibi Chavannes'dir. O, unsur inancrnrn T0rkler'e has bir dU5drnce olduf,unu, Qinliler'in bunu Turkler'den aldrftnr ileri siirmektedir (bkz.

,r,4(i) 212 lloux, fradit.ilons, s.178; aynr yazar,Fonctions, s.70-71.


I.c
vrle

233 Chavannes, d.8.nr., s.31. Yazar uretlndc bca elcnrandan bahscttigi haldc bcairrci zikredilmemigtir. Fakat baSka kaynaklar aracrhlryla da beginclnin maden oldugunu biliyoruz (bkz. Esin, TtrhKozmolojisi, s.4-5).
214 llke. rl-Fihrirt, s.472.47),

240

Maniheizm'den cok once eski lran'da unsurlar inancrna tesaduf edilmektedir.235 Qin ve lran'daki unsurlar teldkkisi kargrlagtrnldr$rnda, gonihiyor ki, her ikisinde de sayr aynldlr, fakat ortak olanlar sadece ate$ ve sudur. O halde ne lran ne de Qin'deki unsurlar telAkkisi menkabelerdekine intibak ermemektedir. Menkabelerdeki anAsrr telAkkisine tam anlamryla uyan bir bagka telakkiyi biz, ilk devir Budizm'inde buluyoruz. Buna g6re yeryriztindeki her madde gu d6rt unsurdan, yani toprak (prthivi), su (ap), ateg (tejas) ve nizgdr'dan (vayu) yaratrlmrgtrr.236 Agrkqa gortiltiyor ki, hem yukandaki menkabelerde, hem de Mahalat ve oteki Bektaqilik tarikatr iEinde meydana geririlen eserlerdeki dortlu unsur (od-su-yel-toprak, ateE-ab-bad-hak) inancr ve buna ildve olarak yaratilan geylerin bunlardan tegekkul etmesi fikri aynen bu Budist telAkkiyi harrrlarryor. Bu itibarla, dort unsur inancrnrn mengeinde bir olqude lran ve Qin etkisini hesaba katmak gerektiSi gibi, kanaatimizce asrl Budizm'i gdz onunde bulundurmak icap edecektir. Ancak, insanrn d6rt unsurdan yaratlldrglna dair Bektagilikteki inancrn, ilk insanrn beg unsurdan mrirekkep oldu$una dair Maniheizrn'dcki telakkiyi hatrrlatugrnr23T da hesaba katmak mantrkh olacakur.

Ateg Ktltai
Tarih oncesi devirlere ait bugtinkti bilgilerimiz ateg kultunun dof,ugu ve geligmesi konusunda yeterli deSilse de, ilk ga$lardan beri bu kultun dunyanrn birgok yerinde mevcut olduf,unu gosteren ipuglan oldukqa fazladrr. Amerika, Asya, Avrupa ve Akdeniz Havzasr'ndaki en eski dini sistemler iqinde ategin yerine ve zamanlna gdre az veya qok dnernli bir kUlt konusu oldu$u bilinmektedir.238 Ama ateg asrl eski Hind ve lran inangla235 Runcinran, Le Manichfisme Mtditval, s.17. 236 lSareau, s,46. 237 lbnu'n-Nedim, s..173; Runciman, s.l8-19.

238 "Fcu", Dlcllonnairc

des Symholcsi Marclreau, s.262,

241

Mazdeizm'in ana esaslan ate$ ibadetine dayanrnaktaclrr, -Bu iki clindcn bagka Kuzey Asya vc orta Asya bozkrrlarr gibi scrr iklirn gartlannrn hakim oldu$u yerlerde tesekkul eden inanc sistctnlcrirrclc tlc ntcaiu tnbii llir rncvkii cllacufr ptiplrcsizclir. Ciinkir, ateg buralarda ve benzer gartlara sahip dtinyanrn oteki yerlerinde, her geyden ewel unmak iqin gerekli srcaSr saglamaktadrr. Bu sebeple zikredilen yerlerde ateg kultunun tegekku_ hindeki en onemli faktor, iklim olmaktadrr. Bu kult, aga$rya 6zetlenerek nakledilece$i tizere, Bekta5i menAkrbndmelerinde dikkat cekici bir huviyetre g6runmekredir, Mendhtbt Hcrct BcLtcp-l Velt'de kayclcdildigine gorc, bir gtin Ahmed-i Yesevi'nin halifeleri kendi aralannda toplanarak geyhlerinden icAzet istemeye karar verirler. $eyh durumu anlar. Gunlerden bir grin sabah namazrndan sonra, tekkenin qok genig olan avlusunda toplanrrlar. Mevsim krg olmadrsr halde ortaya bir "ulu ateg" yakrhr ve hepsi seccadesini bunun etrafrna serip oturur. $eyh uzun uzun duadan sonra, maksada geger. Denemeler yaprlrr, sonunda icizet, tarikat aldrnetleriyle birlikte Hacr Bektag'a verilir ve Rum diyanna g6nderilir.23e Aynr eserde krsmen benzer bagka bir menkabe daha nakledilir. Bu defa olay Sulucakaraoytikte geqmektedir. Hacr Bektag bir grin, abdallanyla birlikte Hrrkada$r'na grkar. Emri uzerine gah srrpr toplanrp buytik bir ateg yakrhr. Hacr Bektag ayaga kalkrp semia baslar; mtiridler kendisini takip ederler. Tam l<rrl< l<r:rc, scrrril yirrri tltrr vc ihhiylc rirks cclcrcl< iltc$in clrirfrrrda donerler. Sonra Hacr Bektag srrtrndan hrrkasrnr qrkanp ate$e atar. Yanan hrrkanrn kullerini repeye savurur. Ktillerini dtigtu$u yerlerde rneseler grkar. Bu yrizden bu tepeye Hrrkadafr
denilmigtir.2ao

nnda temel bir yer kazanmrgtrr. ozellikle Zerdugtiligin

ve

Vildyetndme-i Otman Baba'ntn birgok yerinde ise, Otman Baba ve abdallarrnrn gittiklcri her yerde bulduklarr kuru agaqlarr

ortaya yr$arak "Tanrl'ya temdgi gostermek uzere', gok briyuk


239 MenAhft-HIlV, s.15.
2.10 A.g.e., s.36.

242

cesimette ategler yaktrklan ve etrafrnda semi ettikleri yazrhdrr.2ar Bir defasrnda Fatih hastalandrgrnda Otman Baba yine buyuk bir ateg yaktrrmrgtr. Dort servi a$acrndan yakrlan bu ategin bagrnda "Karanhk gdtrirulsun ve Mehemmed sa$ olsun" cliyc bitor cluahr ol<uyaral< lrastalr$r tcclaviyc q:alr5rnr5trr. Nilckim Fatih'in hastahsr iyi olmugtur.2a2 Bu menkabelerde anlatrlan, rsrnmak veya kullanmak maksadr ile olmadr$r apagrk gOrtilen normalden buyuk ateglerin yakrlmasr, etrafinda semA edilmesi, "Tann'ya temigd gosterilmesi" ve hastahk tedivisine gahgrlmasr gibi daha ilk bakrsta dikkati geken noktalar, ateg kultri ile kargr kargrya bulundufumuzu gostcren ipuglarrdrr. Musluman olmadan ewel Turkler'de ateg ktiltunun mevcudiyetini aqrklayan oldukqa lazla tarihi habere sahibiz. Ashnda ateg kriltrintin, dort unsur inancrndan da bahsederken de goruldugu uzere, bu unsurlardan biri olarak mutdlaa edilmesi gerektigi dtigunulebilir. $u var ki, 6teki uE unsumn ate$ kadar, eski Turk topluluklannda buyuk bir 6nemi olduklannr s6ylemek zordur. Oysa ategin, dort unsurdan biri olugunun gerektirdiginden fazla bir yeri bulundutu ve bu yerin, Orta Asya bozkrrlannln sert iklimiyle oldu$u kadar Hind-lran dinleriyle de srkr iligkisi bulunduf,u eldeki tarihi haberlerden anlagrlmaktadrr. Tarih kaynaklan, ateg ktiltunun mevcut oldu$u en eski Trirk toplumu olarak gimdilik Batr Gokturkleri'ni gosteriyor. Dlha csl<i Ttirklcr'dc muhtctnclen atc$itr bir ycri ol<ltrf,u dusti' nulebilir; ama bunu tespite yarayan herhangi bir kayda rastlanmamrgtrr. Batr Gokturkleri'nde ategin takdis edildigini gosteren belge, T. Simocatta'nln yukarda zikredilen metnidir.2a3 Burada Batr Gdkturkleri'nde atege gok btiytik bir saygr duyuldugu ilade edilmektedir. Giraud, gorgu gahitligine dayanan bu belgeden hareketle, DoSu Gokturkleri'nde de aynt geyin bu241 Vilayelr.ame-OB, v. 132a, lglb ve birqok yerde
242 A.g.e., v. 179b.

243 Bkz. yukanda s.183; aynca bkz. Ligeti, I, l14.

243

lundugunu ileri surmenin doSru olmayaca$rm, Batr Gokttirkleri'nde lran etkisiyle kendini g6steren bu inancr, bu dinlerin pek nufuz edemedigi do$u sahasrnda aramanrn manttk dtgt bulunduf,unu bildirmektedir.2s Gergekten Orhun KitAbelerinde ateg ktiltunu ima eden en ufak bir iz olmamasr bu fikrin dof,rulu[,unun kabul edilebilecegini g6sterir. Batr Gdkturkleri'nde ateg kultunun mevcfidiyetini meydana koyan ikinci bir g6rgu gehadeti de, 568'de lmparator Jtistinyen'in gonderdigi Kilikyah Zemarkos bagkanhgndaki elgilik heyetinin Batr Gdkturk bagkentinde gorrdugu bir muamele ile ilgilidir. Bizans elgileri kaSanrn huzuruna grkmadan once, iki tarafh yakrlmrg ateg kumeleri arasrndan gecirilmigtir. Bununla, elgilerin kotuluklerden temizlendiklerine inanrhyordu.2as Bizans kaynaklan gibi bazr Arap ve Fars kaynaklan da, 9egitli eski Trirk ztimreleri arasrnda ates kultune dair onemli kayrtlar ihtiva etmektedir. MeselA ldrisl Uygurlar'tn dnernli bir krsmrnrn Zerdugti idigini, bunlann atege tapng,tnr haber verir.2tr Mtellifin, bir XIl. yuzyrl kaynagr olan eserinde belirtildi!i gibi Uygurlar'rn gergekten atese taprp tapmadrklannrn tAyini gugtirr, ama yine de bu kayrtlann Uygurlar'da bir atep kulttrnun mevcudiyetini agrkladr$nr kabul etmek gerekir. Zira ancak ategle ilgili birtakrm uygulamalar muellife boyle bir ifade kullandrrabilir.. Uygurlar'dan bagka Krrgrzlar'da ateg kulttine dair yine Arap ve Fars kaynaklannda -go$u birbirinden ahnma- haberler bulunmaktadrr. Bunlarda, genellikle, Krrgrzlar'rn ategin temizleyiciliSine inandrklanndan dltilerini yaktrklarl ve ategin mubarek sayrldrlr belirtilir.zaT Mes'Odi'nin Acdibu'd-Dtnyd'srnda zamanr ve adt tAyin edil244 Glrrud.

s,

l0l

2,15 Chavanncs, I)ocurnnts, s.235. Ilu kayrtlar bizde de blrqoklarr nrafindan kullanrlmrgtrr (msl. bkz, lnan, Samaniera, s,68; Tirran, ClhanHdhimiyati, l, s,57).

2.f6 ldrist, l,491.


2,17 Msl, bkz, Mcrvezt,

s,l8; Hud0du'l.ilcm, v. l7b; el-Mukaddesl, cl'Bed've't-Ta' rih, nlr. Ct. Huan, Paris, 1907,lV,221tdrisl.l, J0l.

24

meden Ttirkler'de ategle kehanette bulunuldutunu anlatan bir pasaj bulunmaktadrr. Buna bakrhrsa, Trirkler'in htikrimdarlan-

nrn belli bir gunu olup bugun de buyuk bir ateg yakrlmaktadrr. Bu atege kurbanlar sunulur ve dualar edilir. Daha sonra, ategih iqinden bir gehre y0kselir. Eler bu gehre yegil ise ya$mura ve bollu$a, beyaz ise kurakh$a, krrmrzr ise kan d6kulmesine, san ise salgrn hastah$a, siyah ise hukumdann Ohimune veya uzak bir yolculu$a igaret sayrlmaktaydr.zs Ates kultuntin Ttirkler'deki tezAhurlerine benzer durumlann Motollar'da da bulunduf,una dair gagdag gehadetler mevcuttur. Rubruquis ve Plan-Carpin, MoSollar'da 6lulere ait btitUn egyalann atesten gegirilerek temizlenditini, gtinku ategin temizleyiciliSine inanrldrtrnr; ateg mukaddes sayrldr$r igin brgak veya demirden bir ileti atege sokmanrn yasak olduSunu, gorduklerine dayanarak anlatryorlar. Aynr mrigahitler, Batr Gokturklcri'ndeki gibi, Mogollar'rn da yabancrlan iki atca arasrndan yuruttuklerini yazryorlar.2as Mo$ollar'da atese birtakrm merasimler yaprldrfi ve bu merasimlerde beyaz koyun kurban edildi$i, dualar okundugu bilinmektedir.zs Heissig, Mofollar'rn ategi bir ilnh telakki ettikleri kanaatindedir. Ona g6re, ateg, bereket, zenginlik ve hayvan srinilerinin ilihrdrr. Bu inang Mo$ollar'da Cengiz Han'rn zamanrndan da qok eskilere gitmektedir. Onlar bu inanElan buyuk bir ihtimalle Ttrrkler'den almrglardrr.2sr Turkler ve Mofollar'daki ateg ktiltu hakkrndaki bu bilgilere bakrlrrsa, her iki toplumda da ategin 6nemli bir yeri oldugu anlagrhr. Yaprlan igler, uygulanan merasimler, ategin takdis
2,18 Bursa Hriseyin Qclebi K0triphanesi nr.746, w. 63b-6.1b'dcn naklen Sefen, HildJet Orilusunun Mcnh$elcrl, girig, s.32-33. Buradaki Arapga mctin lnostrant-

sev tatafindan dn zikrcdilmlgtir (bkz. "Eski Trrrkler'in lnanqlarr Hakkrnds Dirkac Sdz", Mahalclcr vc lncclamclar, s.489)"
2.19 Bkz. Voy agc s

lias Curicux,

s. I

22; Rclatlon des Mongolc s, s.621, 627

250 Tucci-Hcissig, s.,$02. 251 A.g.c., s.,130,,131. Mogollar'daki ateg kultune dair.daha geniS bilgi iqin bkz. N, Poppe, "Zum Fcucrkultus bei dem Mongolen", Asic MaJor,ll (1953),
s.130-145.

245

edildi$ini ve ytice bir gug terakki orundugunu gosteren arimetlerdir. Fakat btrtun bunlar ategin bir ila[ ,rn,ria,g_, ,roro knfi midir? Bu konuda g6^tsler i"giiit rir. M;seta]fi;;i#u" soruya mtispet cevap vermekte, Roux ise tersini ileri srirmektedir'252 Ancak, bir tabiat varhsrna .i"r. kurbanrar sunmanrn, dualar etmenin onu' i"n., "a"yrp kabul y;i.rri,"yrlamaz' Eser 6yle olsaydr, eski "i'iigi"" rrrrkrer'de takdis or""""-i"g, tepe' kaya vs'nin de birer Tan. kabur edirmesi rur,- g"r,.ai'r., bu vdki desildir. Nitekim r. simo."ii" ia, rrirkrerr"?i"ri,"r.dis ettiklerini ama g.kteki bir Tan''ya t"ptrkla'n, tasrih soretiyle bunun agrk bir delilini,,r"rmektedir. Simdi, eski rurkrer'deki ateg kultuntin mahiyetine dair bu krsa tahlilden sonra bu ktiltrin m"nr"irr, aragrrrrnaya gegebiliriz. {raStylcrlann pek az bir krsmr bu mengei einde g6rmele_ rine kargr'k,zs3 gogunrugu eski rran dinreriyt" itgiti uir*"r.i"drrlar. Inostrantsev, Giraud, Roux ve Og"t Uuntardandr.?s Gerqekte, Bizans, Arap ve Fars kayniklannrn ateg kriltunun mevcodiyetini haber verdikleri rurk ztimrelerinin, Batr G6ktfirkleri, Uygurlar ve. Krrgular gibi lran kulttrr * in""ifrrr"rn etkisinde kaldr$r belirrenmig z=timrerer ormasr ve bunlardaki lran'dakine gok benzerligi, rran tezini benimseyenlerin .ktiJlun hakh olduklannr duqundrirmekf,dir. lran dinleri *stonde garrgan ilimrerin erde ertikleri sonuglara bakrlrrsa, ateg kurtuntin Zerdilgt'ten bire gok 6nce u". oriu!u mirgahede edilmektedir. widengren ve Duchesne-Guiilemin vc benzeri 6nde-gelen Zerdugt tarafrndan sistemlegtirilen are$ kurtuntin "r.gt,r,.J"r, ortak bir eski lran-HtrJ *."i.i* bash oldu$unu bildirmektedir.2ss onlara gore, Zerdtigt oncesi
252 Roux, Fonctions, s.g7,96. 253 Msl. bkz. Esin, T,arh KozrnoloJisi, s.24. yazar burada Tnrklerdeki ares ayininin zaman itibariyle einriler'dekiyle aynr gunde

"rti" 254 Inostrantseu, a.g.m., s.4gg; Giraud, s.l0l; Roux, a.g.n., s.69; Ogel, Turh lran llithileri, s.360-362. Bu.yazarlann nor*'hrrig uCt. Mazdekizm men5ei rizerinde dururlar. Roux belli bir ad vermeden lran etkisini Uf,i, torruru1i.i. 255 widengren, s'48; Duchesne-Guitemin, "rJlran Antique et Zoroastre", s.635
vd.

or.liri.;;r.r'#i,;

246

ve Zerdtigt lranr'ndaki ateg ktiltu uygulamalarrnrn eski Hind'dekilerle kargrlagtrrrhnasr, bu mengc' ortakh$rnr az qok ispat etmektedir. Htnd'deki Agni ne ise, lran'daki Atar, yani
ateg Tanrsr odur. Aynca lran'daki rahiplerin atcgi (Farnbag),

muhariplerin ategi (Gugnasp) ve giftgilerin ateginden (Burzen Mihr) ibaret tiglti telAkkinin aynen I-lind'dcki tasni[e uydugu da gorulmektedir.256lgte Zerdugt bu mevcut kultu alarak geligtirmil ve kendi sisteminin esasr haline getirmigtir. Zerdugtilik'te ategin temizleyiciligine ve hayatr yenileyiciligi ne inanrlmaktadrr. lnsanlara musallat olan kotu ruhlar ve uSursuzluklar atesle deledilebilir. lnsan yaratthgrndaki en tistun vasrflr unsur ategtir; yani insan ruhu ategten yaratrlmrgtrr; oldugu z^man da ruhu gokteki ilihi ategle birlegeccktir. Bu ildhi ateg Ahura Mazda'nrn ogludur.zsT Ategin Mazdeizm'de de temel bir oneme haiz oldugu bilinmektedir.2ss Eski ttirkler'deki ateg kultuntin Hind-lran mugterek rnengeiyle ilgisini gosteren bir bagka husus da Batr Gokturkleri'nde, Mo$ollar'da rastlanan ate$le temizlenme ve ateg arastndan geqirme uygulamastdrr. Bunun hem lran'da hem Hind'de mevcut oldu!,unu gdrtiyoruz. Eski lran'da suglulann, giinahkirlann ateg uzerinde yuriiyerek temizlenmeleri ve rnisumluklarlnt ispat etmeleri icabediyordu.2se lbn Rusta da Hindistan'da buna

256 Widengren, s.48, 5l; Duchesne-Guillemin, s.616-637. 257 Widengren, s.48, 50-51; kr9. Firdevst, l, 32; "Cihan padi5aht bunun uzerine Tanrr'yt Ovmeye basladr. O Tanrr'yr ki, kendisinc atc5 gibi ctef,crli bir arrnalanda bulundu. Bundan sonra da l-l05eng ateti krblc yaptr: kcndi kendine: "Bu Tann'nrn nurudur. Akltn varsa buna taparstn" dedi. Akanr oldulu vakir padigah da! gibi bir ate5 yaktr, butfln a&mlarrnt onun etrafrnda topladl". Bu pasajr okuduktan sonra Mendhft-H9V ve Vildyetndmc-O8'den nakledilen menkabeleri hatrrlamamak kabil defildir. 258 Duchesne-Guillemin, "LEglise sassanide et le MazdCisrne", Hisloire des Religions, 2, s.

259 Widengren, s.49; krs. Firdevsl,11,405'410. Burada eski lran'daki ate5le rnasumiyet ispat etrne olaytnrn tipik bir drne$i hikdyc edilir. Padi$ah Kdvus, 6len kansrndan olma ollu SiyavuJu yeni karrsryla zina ile ittihanr eunis, o da yakrlan ate5in iginden atryla gecip saglam qrkmak soretiyle suqsuz oldugunu
gOsterrnistir.

247

karrdaki izahata ra[,rncn, yalnv Hind-lran etkisiylc aqrkranraya cahsmak herhalde eksik olacaktrr. Aregin bozkri gogebe hayatlndaki yeri 96ze alrnrrsa, ta bidiyetinde eski rurkler'in ateg hakkrnda birtakr'r inanglan olmasr gerekir. lgtc $amaniz'r'cle butrin bu etkiler birlegmig olmahdrr.26r Birqok aragrr.crlar qa$rmrzda Asya'nrn muhtelif Turk ve gayri rurk toplulukla.nda yaygrn bir ateg ktiltri oldugunu meydana grkaran aragtrrmalar yapmrglardrr. Radloff'a gore Xa_ zaklar'da ateg kultu onemlidir ve atese bazr takdimeler sunulur. Kazaklar'da ategin takdisi kadrnlarca icri edirmektedir.262 Altayhlar, Teleutler ve Yakutlar'da da ategin onemi buytikttir ve ate$e belli zamanlarda gegitli yiyecekler ve igecekler sunulur. Bunun drgrnda herhangi bir vesileyle atege kurbanlar kesilir.263 Bu gibi uygulamalardan bagka, OrtagaS'da MoSollar'da oldu$u gibi arege tukurrnek, kirli ve pis nesneler atmak, su ile s6ndtirmek, brqak sokmak ve benzeri yaprlmasr giddetle yasak olan igler de vardrr.2fl $amanizm'deki ategle yaprlan Ayinlerden bazrlannda atege
260 lbn Rusta, s.138-139. Tevrarta ne maksarla oldulu aqrklanmadan bir ategten geqirme muamelesindcn bahsolunmakta, ancak bunun fena bir 9ey oldu$u belinilmektedir (Krallar 1., xvl, xvtI, XXI). sucsuzlulu anlamak icin "tesi. geqirme inancrnrn, XV yrrzyrlda yazrlan meghur Envdru'l-Agrkin adh dint halk
kitabrnda bile yer aldrsr g6ruhlr. Burada Nuh peygamber'in davah ve divacryr atc5ten gesirerek hangisinin dotru sdyledifini anladrsr hikaye cdilir (bkz.
s. I

tigini tahmin zor de$ildir. Esasrnda bu krsmrn bagrnda beliitildigi gibi, Trirkler'deki ateg kultrinun butun cephelerini, yu_

benzer bir uygulamap anlatmaktadrr. yalnrz burada ateg ustun_ de yririimek yerine kzrl kor olmug mddeni levhalarr avuq iginde tutarak yuz adrm atmak gerekiyordu. E$er kugrn de*irler o kiginin avucunu yakmazsa mdsum oldu$una hrikmedilirdi.26o Ateg kriltrinrin lran veya Hind etkisiyle $amanizm'e de geq_

tl7).

261 Mesela arelle ilgili eski tlind-lran telakkileriyle qa!&g bazr inanglar kargrlagtrrrldrsrnda bu gorrjrsu dogrulayabilecek ipuqlarr elde editmektedir.

262 Radloff,12,484. 263 lnan, gamanizm,s 6g-71; l{arva, s.167. 264 l{arva, s.163.
248

dualann okundu$unu A. lnan kaydetmekte ve bunlardan ornekler vermektedir.26s Bunlar incelendiSinde, ategin insanlann iyilik ve kOttilukleriyle, kaderleriyle ilgili gOrUldugU, onlara saadet getirebilece$i gibi bir krsrm inanglan yanslttlgl sezilir. Bununla birlikte bu dualann hiqbirinde ategin dnemli bir ilah olarak mutalAa olundu$una dair bir ipucuna rastlanmaz. Ona srrf insanlara laydasr dokunan ustun bir gug srfatryla dua edilip l<urban kcsildigi anlagrhyor. Sibirya halklannda, Altayhlar'da, Yakutlar ve Buryatlar'da ategin temizleyici oldu$una inanrlmakta, temizlenmesi hizumlu egyalar ateg arasrndan gegirilmektedir. Do!,urn yaprnrp kadrnlar da yine ate$ ve tutsriyle temizlenmektedir. Hastahklarla mucadelede bile ategin payr buyuktur.266 Bagkurtlar ve Kazaklar ategle tutugturulmug bir yath paqawayt hastanrn etrafinda dolagtrrarak onu iyi etmeye gahgrrlar. Buna alaslama denmektedir, ki halen Anadolu'da da alazlama geklinde telAffuz edilir.267 Gunumrizde Hocend, Semerkand, Buhara civannda, Ozbekler ve Tacikler'de hala ategin takdis edildigi, hastahk tedavisinde, hele salgrn hastahklarda ate$ten genig olqude yararlanrldrSr gortilmektedir.2s Hig gophesiz lslim dncesi devre ait ateg kultuntrn bunlara benzer bazr tezAhrirleri Anadolu'da gtinomtizde de devam etmektedir. Detigik yorelerde, uzerlik denilen bir.bitkinin atege atrlan tohumlanyla hastayr tutsuleme;26e koyun surulerini iki
265 Bu dualardan dikkate dcter birini naklediyoruz: "Ey mcllkem, ey annem ategl Sen Hangay ve Gurhatu Han da$annrn tepesinde biten akkavak agactndan yaratrlmrgsrn. ScmA yerden ayrrldrg vakit dof,mugsun. Sen anamr Otu' ken kademinden zuhur etmi5sin. Tannlar padighr tarafindan halkolmugsun. Annem ateg! Senin pederin scn qelik, validen cakmak ugr ve cedd-i Alen akkavak agacrdrr. Senin nurun semeya erigir, arzrn alnna gider... Ey daima semilara bakan ateg! Biz sana bir lincan rakt, kova kova ya! takdim ediyoruz.,. burirn halkrrnrza aseyls ver. Sana sccdc edlyoruz" (lnan, s.39't). 266 Harva. s.164-165. 267 lnan, s.68. 268 Castagn, s.216-217. 269 thnyu, "Tirrklerde Arcale llgili lnanqlar", I. Uluslararut Titrh Folhlot. Kongresi

Bildirilcri, tV 294.

249

ates araslndan gesirerek muhtemel hastahklardan ve nazardan koruma, pislikten temizleme2To gibi uygulamalar, hemen ilk anda akla gelen drneklerdendir. Aynca yine Anadolu'nun pek gok yerinde dtigun, bayram vs. zamanlannda, yakrlan ateglerin ustunden atlamak, gevresinde raksetmek, donmek geklinde gdnilen sinsin oyunuzTr da, eski ateg iyinlerinin, mahiyetini kaybetmig ve folklora yerlegmig bir geklinden bagka bir 9ey

olmamahdrr.

Anadolu'da Sunni halk arasrnda ateg kUltUnU yansrtan bu gibi uygulamalar, Krzrlbag Turkler ve Kurtler'de daha belirgin ve ashna daha yakrndrr. Tahtacrlar'da her sabah evde yakrlan ateg briyuk bir hilrmet gorilr. Kadrnlar bu aregren aldrklan yanan bir kor parqasrnr evin brittin odalannda dolagtrrarak igerisini kotu ruhlardan temizlediklerine inanmaktadrrlar.zT2 Hasta
gocuklar yahut yetigkinler, iki taraflr yakrlan ateg 6bekleri arasrndan gegirilmek s0retiyle tedaviye qahgrlmaktadrr. Bu muamelenin uygulandr$ hastahklar daha gok, sara, bayrlma vs. gibi ruhi bir mahiyeti, dolapsryla cinler ve fena ruhlarla ilgisi oldu$una inanrlan hastahklar igindir.273 Eski Turkler ve Mo$ollar'da, grinumuzde Sibirya'da ve Altaylar'da atege kargr yaprlmasr yasak igler, aynen Krzrlbag Turkler ve Krirtler'de de geqerlidir. Atepe brgak tutmak, su dokmek, pis bir gey atmak yasaktrr. Bunlann, ategin dlUm0ne sebep olaca$r igin, uSursuzluk getirdi$ine inanrhr.2Ta Ategin bu kadar briytk bir takdise mazhar olmasr, Bektagi ve Krzrlbag zumrelerinde ocaflrn da takdisine yol agmrgtrr. Bektagilerde oca$,a "niyaz" (secde) edilir. Er6z'tin yaptlgl mahalli aragtlrmalara gore, secde yerine artrk sa$ eli surup dudaklara de$dirmek gegmigtir.z7s Aynr ocak takdisi Altaylar'da ve yakut270 Aynr yazar,Dinler Tarihi Aragurmalarr, s.66; a.g.m., s.296. 271 Msl. bkz. Rrgvanoglu, s.169; Tanyu, a.g.m., s.295.

272 Roux, Fonctions, s.83.


273 Aynr yazar,Traditions, s.179. 274 A.g.e., s.179-180; RrSvanoflu, s.168. 275 Er62,s.329. 250

lar'da da mevcuttur ve yeminler ateg yanan ocak yanrnda ateg tizerine yaprlrr.2i6 Ocatrn takdisi, ateg ktltUnon atalar ktiltu ile irtibatrnr hattra getirmektedir. Altayhlar ve Yakutlar'da, oca$rn ilk ata taralrndan yakrlmrg olmasr dolayrsryla ailenin scmbolri kabul eclildili anlagrlryor.277 Aynr telakki bugun Anadolu'da hern Srinni hem Krzrlbag topluluklarda mevcuttur. Atalann canlan, yakrlan oca$rn iginde tecelli eder.278 Bu itibarla bir evde oca$rn devamh yanmasr, o ailenin saadet ve sureklili$ine igaret sayrlmrgtrr. "Ocatrn yansln", "Ocaf,rn sonsirn" gibi dua ve beddualar, asrl minasr bugrin kaybolmakla beraber, hep bu eski inancrn ifadesidir.

276 lnan, Samanizm, s.71. 277 A.9.t.,s.68. 278 Erbz, s.327. 251

DORDONcO BOLOM

KITAB.I MUIGDDES

I(euvnxu lxnNg MortFLERt

Um0mi D0giinceler
Bu bohimde bahis konusu edilecek olan inang motiflerinin hemen tannmrnrn Kitab-r Mukaddeste gegen olaylarla buyuk bir benzerlik g6stermesi dikkate defer bir noktadrr. Hatti menkabelerden bazrlannrn idetd bu olaylann isim ve yer de$igtirilerek yaprlan birer uyarlamasr oldu$unu soylemek fazla mubila$ah saplmaz. Aga$rda yeri gelince bunlardan bazr ornekler verilecektir. Bu tip menkabelerin sade Bektagi menAkrbnAmelerinde de$il dtekilerinde bile srk srk yer aldrtr mugahede edil-

mektedir. Soz konusu inang motiflerinin boyle bol miktarda ve rahatga kullanrlmrg olmasmda hig guphesiz bazrlannrn Kur'an-r Kerim ve hadislerde peygamber mficizelerinde gegmekte olmasrnrn buyuk payr vardrr. Bu sebeple, lslam ilahiyatr terminolojisinde Isrdiliyyat denilen bir krsrm mitolojik hikdyelerin kolayca bazr dini eserlere girdikleri ve zamanla lslami kabol edildikleri bilinmektedir. Bilgilerimiz bunlarrn Mtishimanlar, bu arada Turkler arasrna iki yolla girmig olabileceSini gdstermektedir. a) Turkler'in bulundutu yerlerdeki Hrristiyan ve Yah0di toplumlarryla kargrhkh vuk0 bulan sosyal ve kuhurel mrtnasebetler yoluyla. Musliiman Trirkler, zaten Kur'an-r Kerim ve ha-

disler vasrtasryla haberdar oldukra' muhtelif peygamber mtrcizelerinin benzerrerini tabiatryra Hrristiyan u. iu'hndil.r,d.r, de dinlemigler, hatti bu iki kaynakta bul.unmayan ,"f".r*,o ait pek gok hususrarr onlardan aktarmakta bir mahzur g;;.rniglcrdir.l b) lhtidalar yoluyra. Ttirk ve gayri rrirk gayri Mrislimrerin .. ihtidd ederek Mrishiman turklerlle bir arada y^g^ malarr sonucu, yi.e soz konusu noktararda ^yubagla_ xitab-r vuuai", bilginin, gogu Hrristiyanhk .ncesi lenSe'li lircok il;;;, efsinelerden_ kaynaklan un menkabelerinin bu yoit^ giraigi ^ri, bir vdkradrr.2 . lgte her iki sfiretre nofuz edip yayrran Kitab-r Mukacrdes rrrenSe'li bir krsrm inang motiflerinin-bu arada Bektagi menakrbnimelerine de girdiSini gormekteyiz. Burada bunlardan bazrlan g6zden gegirilecektir.

Zindanda bir de ke9i9 bulunmaktadrr. Baba lryas kerdmetreriyle onu Mrisruman eder. KegiS kendisine canlnr verecek kadar baglanmrgtrr. 5"yt bu zita artrk vddesinin yetti$ini, kendisini terledecegini sciy-

Baba llyas Il. Gryisuddin Keyhusrev,in adamlan Haragna (Amasya) Kalesi'nde hapsedilmigtir.

Olmeden 6nce G6!e (ekilmek Bu tipik motife Mendhtbu'I-Kudsiye'de ve vildyetndme-i otman Baba'da rasrhyoruz. Birinci cserde riviyet oiundugunu gu..,

frr"fridrn

srrf M.sr.manrara ibret dersi vermek amacryra ordugu iqin, 'zere, nakledilen p:ry:.*. Kur'an-r Kerirnde krssatan genelliklc f.,*a,r. nu"yor.f". aynr krssalara ait gerek Kirab-r Mukadcres metnind'e, gerekse ynzyruar uoyu uirikmip yazrh ve sdzlti gerenekteki tafsilatrn, daha peygamb., ir..nrnd" * Hulefdy-r Rngidtn devrinde M0sltiman halkrn arikasrnr qektisi biriniyor. o zamanlar sahabe ve Tabiin deniren, peygamber'in yakrnrnda butunanrar ve ondan nesil mensupla.nrn bu gibi konularda, gerektiginde :"I*ii U,.irtiy"ifuriu. Yah0drler'e basvurdukrarr ve bazr bitgiler ardrkhrl tarihen sibiuir (bkz. Abcrurlah Aydemiq leslrdc lsrdiliyyar, Ankaia, 1979, s.44). bilgilerin haur efsdnererin refsir kitaprannda uir. y.r
Bunun da aynr 5ekirde daha peygamber dewinden bcri ornekreri biriniyor. Bu rip

Bilindigi

(bkz. a.g.c., s.44-45), mcntkrbnemelere girmesini daba rabir karsrla"nuk

i"r.i,ri,ii'ir'*".rrrl"
,'* ;;;;

254

ler. Sonra kendi simasrnr ve vucud seklini kegige verir. B6ylece ke9i9 gdrrintigte Baba llyas olur. Tam o srrada Baba llyas'rn Boz

isirnli krr atr zindan duvarrnr yanp iqeri girer. $eyh ristrine atlar atlamaz go$e cekilerek kaybolur.3 Muhalrzlar biraz sonra gclcrcl< Baba llyas zannryla kegiqi gdturtrp idarn cclcrlcr. Yine aynr eserde, Baba llyas'rn ofullarrndan Mahmut Pa5a'nrn da benzer bir gekilde, oldurulmeden once go$e gekilip kaybolduSu anlatrlrr. RivAyete g6re Mahmut Paga, muhremelen babasr gibi takibata uSradrtr ve yakalanacaf,rnr anladr$r iqin olsa gerek, Allah'a dua etmig ve "Mesih (Hz. lsa) gibi" gdge qekilmigtir.4

Otman Baba ise, Okimunden once abdallannr bir yere toplayarak ne zaman 6lece$ini onlara haber vermig, "atlna binerek go$e gidece$ini" bildirmigtir. Gerqekten de abdallar, gokten bagr agrk, yahn ayak bazr kimselerin ye5il kanath bir krr at getirerek Otman Baba'yr bindirdiklerini "dlem-i habda" (ruyada) gormuglerdir.5 Baba llyas\n, Mahmut Paga'nrn ve Otman Baba'nrn dlumlerinin bu tarzda ilade ediliginin bir sebebi vardrr: Bunlardan ilk ikisi, dtigmanlanna kargr bir ayaklanma hareketi ydneten ve bu hareketlere katrlan kalabahk kitlelere hitap eden kigilerdir. Taraftarlan kendilerini ddet6, yan ildhi dini lider olarak benimsemiglerdir. Dtigmanlan tarafindan Oldurtilmelerine raf,men, Mtiridleri, onlann oldtiklerine inanmamakta ve kendilerine 6lurn yakrgtrnlarnamaktadrr. Bu taraftarlar kitlesi, gnnun bitirrrlc orrllrrtr yt'rrirlctr :rralnntra cl{rtrct'citirrr' (irrrit ll:rftllrnlrllrr, Nitekim tarih kaynaklan da meselA Baba llyas'rn dlrnediline inanrldrgrnr kaydetmek sfiretiyle naklettiSimiz menkabeyi belgelendiriyorlar.5 Otman Baba'nrn ise herhangi bir olaya kangttMenlihrb-Kud, vv. 38b-39a. Ashnda tarih kaynaklarr Baba Res0l diye bilinen bu zdtrn Amasya'da 1240 yrhnda Selquklu kuwetleriyle savagtrken oldtriild[90n0

yaztvlar (msl. bkz. lbn Blbl, s.501-502; de Saint-Quentin, s,63-64; Ilarhebraeus,

ll,

540),

4 Mendlt$-Kud.v.43a.
5

Vildy emame -OB,

w.

I 3b-2 I 4a.

6 Msl. bkz. lbn. Bibi, s.502.

255

Sr bilinmernckle beraberr onun da qevresinde gok geniE bir gayri memnunlar zimresinin toplandrsr menAkrbnAmeden anlagrhyor.

Bu orneklerde ashnda kitle psikolojisinin aksini gormek mrimkundur. Kitleler ugradrklan haksvhktan kendilerini kurtaracaf,rna iman ettikleri gahrslara insanustri vasrflar yakrgtrrmakta, onlann olumsuz olduklanna inanmak istemektedirler. $unkri buna ihtiyaglan vardrr. Bu sebeple zaman zaman bu ruh halinin bir dini inang bigimine donuqttif,t g6rultir. Daha ilk qa$lardan beri dtinyanrn muhtelif yerlerinde olum denilen olayrn bir qegit dunyadan yuksege qrkma olarak kabul edildigine dair inanglar gonilmtigtur.T Meseld piramitlerdeki metinlerden olrenildisine gore eski Mrsrr dininde firavunlartn oltim esnisrnda goSe qrktrklanna inanrlmaktadrr. Bu grkrg bazan bir kug, gekirge yahut uqan bir bocek gekline girerek, bazan da doSrudan yukselmekle olmakta ve firavun Gtineg Tannsr Ra tarafindan kabul edilmektedir.s Musevilikte llyas Peygamber'in, atesten atlann qektiSi bir arabaya binip gote ytikselerek dugmanlanntn saldrnlanndan ve oltimden kurtuldu!,una inanrlmaktadrr.e Hrristiyanhkta da Hz. lsa'nrn garmrha gerildikten (crucifixion) sonra yeniden dirildi$i (rdsurrection) ve g6ge qekildi$i (ascension) inanct herkesEe mdlumdur.lo Aynt inang bir farkla lslAmiyette de mevcuttur. lslamiyet'te haga gerilenin Hz. lsa olmapp Allah tarafindan ona benzetilen mtindfik bir haviri olduf,u ve 6lmeden 6nce Hz. lsa'nrn sa$ olarak
Allah katrna grktrgr kabul edilir.rl

7 8 9

Eliade, 7iairc, s.91,95. Cefitli bolge ve dinlerden misaller iqin sonraki sayfalara bakrlmahdrr. Eliade, Histoirc
des Croyances,

I, 107-108.

i(lrrrI I Muknrl,lrs, ll. Krullar,

ll, ll-12. ltu lrll<ayr'lirltt'tl'cL:

trrrlrlctllltrrlttir

(bkz. 12,696-701). tsu hikAyede llaba llyas ile llyas Peygamber arasrndaki isiut aynlligine dikkat edilmelidir. Bu durum hediscnin Baba llyas'a uyarlanrnastna sebep tegkil etmig olabilir.

l0 II

Motta, XXVII; lvlarhos, XVI; Luko, XXIV; Yshcnnc, XX.

Kur'an-r Kerim, en-Nisll, 157-158; kr5. yukanda Baba llyas menkabesi.

256

Gol<teki bir hayatrn varh$r ve buna uqularak ulagrlabilecegi inancrnrn G0ktrirkler'de de mevcur bulundu$u Orhun KitAbelerinden anlagrhyor. "(Siz) gokte hayattaki gibi (olacaksrnlz),"12 "Babam ka$an dylece ili, t6reyi-kazanlp uqmug" ve "Amcam kalan ugup gitti"13 gibi ctimleler bunu ifade etmektedir.ta Burada $unu unutmamak lazrm geliyor: Buttin bu inang 6r-

neklerinde herhangi bir insan de$il, bir kral, bir peygamber, bir hukumdar ve bir velinin 6lmeyip g6ge yukselmesi bahis konusudur. Her insan igin b6yle bir sonuqtan s6z edilmemektedir.

Aynr inancrn Maniheizm'de de mevcut oldu$u mrigahede olunmaktadrr. griphesiz bu Hrristiyanh$rn bir etkisidir. Ancak bu inancrn Maniheizm'de takdim edilig tarzr dikkate de$er: Bugrin elde bulunan hemen hemen butun Maniheist metinlerin ittifakla kaydettiklerine g6re, Mani tevkif edilip hapse atrlmq, orada oldtinilmtig, ama derhal maddi cesedini aurak bir gimgek hrzryla g6!e ytikselip kaybolmugrur. Mani buradan yeryrizundeki taraftarlanna nezaret etmektedir. Hz. lsa'mn 96te gekilmesinde vuk0 buldu$u gibi, bunda da tabiat ristii olaylar meydana gelmig, gdk kararmrg, yer sarsrlmry ve korkunE bir ses duyulmugtur.rs Bu bilgilerin rgrSr altrnda Baba llyas'rn menkabesi tahlil edilecek olursa, g6rulur ki, hem Yah0di, hem Hrristiyan, hem Maniheist ve hatta lslami unsurlar biraradadrr. Bunlann hangisinin dotrudan, hangisinin vAsrtah oldu$unu tdyin etmek zordur. Bir
12 Oftun
I

Abidclcri,

K0ltilin

abidesi, gtney-dofu cephesi.

3 Kultigin Abidesi, dotu

cephesi, 16. ve 21. sarrrlar.

l,l

KitAbelerde herhangi bir kartne olmamakla beraber, "uqma. igini Roux, gamanizm'de ruhun kug gekline girmesi ile yorumluyor (bkz. La Religion, s.Zl72ltl). I'ulcat yukarrdu ucollcrl bolonrttc llglll krsrnrdrr uqrklarrtrrrryrr q.alrgrldrgr 0zere bu telakkinin gamanizm'e has olmadrgr gok rnuhtemeldir. Kaldr ki kitibelerde ruhun kup gckline girdigini belirten bir ifade metni yoktur. B6yle bir yorum herhalde uqmak kelimesi ve geq devir gamanizm'ine ait bilgilcrin birlegtirilmesiylc yaprlmp olmahdrr kl bizcc tsabctsizdlr.

15 Peuch, Lc Manichcismc,s.l4l.
257

defa motifin esasr olan "olmeden gole gekilme" inancrnrn Kitab-r Mukacldes'le allkasr ortada gdriintiyor. Fakat gogc grkma olayrnrn Mani'de olduSu gibi zindanda cereyan etmesi de aynr

kuwetle Maniheizm'e dayandrnlabilir. Bunlardan bagka, Baba llyas\n yanrndaki kepigi kendine benzeterek gofie gekilmesi vc yerine kegigin asrlmasr, lsliml telakkinin etkisidir. B0tun bunlara ek olarak Baba llyas'rn beyaz bir at iisttinde g6ge grkmasr ise, hem Yahodi gelene$inde llyas Peygamber'in goge gekiligini,r6 hem de $amanizm'deki gamantn beyaz at Ustunde g6!e qrkarak G6k Tann'nrn huzuruna gidigini hatrrlatryor. Britun bunlara ra$men, yukanda sayrlan gegitli etkilerin hissesini unutmamak kaydryla biz bu konuda temel olarak, Maniheist bir yoruma tAbi tutulmug Kitab-r Mukaddes erkisini dugunmenin daha do$ru olaca$ kanaatindeytz. Zira, daha once de kendilerinden bahsolunan VtlI-IX. yrizyrllarrda MnverArinnehir ve Horasan'da Eb0 Mtslim'in OltimUnden sonra qrkan isyanlarda kullanrldr$ agrkga bilinen Zerdugti ve Maniheist ideoloji, bu dugtnceyi teyid eder mahiyettedir. Hatrrlanacalr uzere, bu isyanlara katrlan Turkler, Zerdugti ve Maniheist cevrelerden gelmekte olup liderlerinin 6lmedi$ine, gOle cekildiklerine inanryorlardr. Sindbad'rn taraftarlanna gore Ebff Moslim 6lmemig, gokytrzrine gitmigti.rT Turk lshak'rn taraftarlan da aynr gekilde drigrintiyorlardr.ls Nihayet Mukanna'rn adamlan kendisinin olmeyip gdse qekildi[ini sanryorlardr.le Bu kadar
l6 Kitah-r Mukncldcs'tekl hu hiklye hhdrkl eskl hnlh kltaplorrnu da gcqmilrir.
Krrh Sual'de llyas Peygamber'in bir merkep, Hz. Adern'in ak miskten beyaz bir at rizerinde g6te qrktrtr (bkz. s.70, 76); Envaru'l-A5rhtn'de yine llyas Peygamber'in kanatL bir atla gdfe havalandrgr yazrhdrr (bkz. s.129).

t7 NizAmrilmrllk, s.225; Melikoff, Abu Muslirrl, s.55. Herhalde b6yle bir gevie icinde tegekkril etmig olmasrndan ileri gelse gerek. EbO Mtslim destanrnda aynr motile rasthyoruz. Rivllyete gdre EbO M0slim'in babasr Esed ]{accac-r Zilim tarafindan idam edilnrig, fakat ceser ipren kaybolmugtur; qunk{ melekler tekrar dirilcn Esed'i gdge crkarmr$lardrr (bkz. Mdlikoff, s.95). Aynr gekilde lmam lbrahim de halife Mervan tarafindan astrnldrlrnda cesedi dirilmig ve bir qift yegil kanatla gOge ucmuptur (bkz. a.g.c., s.l l9).

l8 l9

lbnu'n.Nedim, s.497.
El-Bagdadi, s.258.

2s8

genig bir kitlenin soz konusu inancr paylagmasr Maniheist krilt0r ve inanglarrn kuvvet derecesini g6sterir. lgte Baba llyas, Mahmut Paga ve Otman Baba rnenkabelcrini

llu doSrultuda de$erlcndirrrrek icap cder. llunlann tiqti dc, llyas vc lsa Peygambcrlcr, yahut Mani, Ebfr M(islirn vc Mrrl<rrrrna'gibi faniler arasrndan g6Se gekihnigler ve ebedi hayara ka-

vugmuglardrr. Gtintin birinde insanh$r kurtarmak igin yeryrizrine ineceklerdir.20

Suyu Kana $evirmek Bu konuda iki menkabe olup ikisi de Mendhfut Haa

Behtas-r

Veli'dedir. Hacr Bektag'ran hoglanmayan ve kendisinin velAye-,

tine hig inanmayan Nureddin Hoca,21 onu Sulucakaraoyuk'ten kovmak iqin k6ye gelir. geyhin abdest ahp namaz
krlmadrtrnr gdrmugtur. Sinirli bir gekilde kalkrp abdest almasrnr ihtar eder. Bir hizmetkdra su getirtilir. Hacr Bektag abdest almak uzere kollannl slvar ve elini suya uzatlr. Fakat Nureddin Hoca da dahil orada bulunan herkes geyhin ellerine dokulen suyun krpkrzrl kan oldu$unu gorurler. Hacr Bektag kanla abdest ahnmayaca$rnr s6yler. Gordu$une inanmayan Nureddin Hoca magrapayrbizzat.alrr; igini kendi elleriyle temizler; tekrar su doldurup geyhin eline d6ker. Ama magrapadan dokulen su yine kan olmugtur. Bunun uzerine Nureddin Hoca krzar ve gOrdri$ti geyin bir buyU oldugunu sdyleyerek Hacr Bektag\ tehdit eder.22
20
Baba

llyas\n oflu Mahmut Paga'nrn menkabesinin bir benzeri. Fatih'in veziri-

azamr Mahmut Paqa igin de anlatrlrr. Kendisini qekcmeyenlerin krgkrrtrnalarr iizerine haksrz yere idama mahk0m olan pa5a, tanr cellar krhcr kafasrna indirecefi zaman onadan kayboluvermigtir. Menkabenin sonunda Mahmut pa5a'nrn sonradan Edirne'de thzrr Aleyhissclam ile konugurkcn goriildtigti bclirtihni5 (bkz. Menah$-r Mahmuil Paga, S0leymaniye (Ayasofya) Krittiphanesi, rrr. 1940 (mecmua icinde), v. 73b.75a). Bu s0retle onun da dlmeden g6!e qekildigi ve ebedl hayata kavugtutu anlatrlmak istenmiptir.

2l
22

llhanhlar'rn Krrgehir Valisi Caca Be! kasdedilmektedir.


Mendhb-HBV, s.29-30. Bu menkabenin ash Mendkrbu'l-Ariftn'de bulunmaktadrr; buyuk bir ihtimalle buradan Hacr BektaE'rnkine uyarlanmrgtrr. Zikredilen

259

Aynr escrde buna benzer bir bagka menkabe, yinc Hacr Bektag'la bu defa muritlerinden Molla Snduddin arasrnda gecer.23

Bu gekilde suyu kana gevirme olayrna biz Kitab-r Mukaddes'te rasthyoruz. Buradaki olay 96yle cereyan eder: Hz. Musa'ya inanmayan Firavun ondan bir m0cize gdstermesini ister. Peygamber bunu nasrl yapaca$rnr dtigunurken Allah elini nehre doflru uzatmaslnr emreder ve ne kadar su varsa nehirdekilerle birlikte kana d6nugece$ini bildirir. Hz. Musa emri yerine getirir. Firavun'un ve bUttn hazrr bulunanlann gozu 6nunde sularrn tarnarnr krpkrzrl kan olur; Mrsrrhlar higbir ycrdcn su alamazlar.2a Kanaatimiz ce Menihtbt Hact Behtay Ve li'deki iki menkabede de iglenen sozkonusu motifin, esas olarak buradan kaynaklandrgr dtigrinulebilir.

Halka FelSket Musallat Etmek


Kitab-r Mukaddeste en srk rasrlanan moriflerdendir. peygamberler Allah'rn emirlerine kargr gelen kitlelere CeSitli felAkerler rnusallat ctrniglcrdir. MeselA livita (homoseksuellik) gibi girkin bir gtinaha mriptelA olduklan igin LOt peygamber Allah'rn emriyle Sodom ve Gomorra'nrn altrnr tistilne getirmigtir.2s Allah'a inanmayr ve kendisine tAbi olmayr reddettikleri igin Hz. Nuh'un halkr, grkan bir tufanda mahvolup gitmig, ancak gemiye binenler kurtulmugtur.2o Almr gekilde Allah'a inanmayr kaNuruddin caca tarafindan MevlaM'ya nakledilmistir. Bunu igiten Mevlini irzirlirr ve temiz geyleri pis hale getirmenin gerqek kerimet olmadrgrnr, asrl kerdrnetin pis 5eyleri temiz hale getirmek oldulunu ifade ile Hacr Bekta5i krnadrlrnr g6sterir (bkz. Enaki, I, 498).
eserde olay bizzat

2j
24

Mcndh$-HBV, s.60,
Crhrs,

Vll, l7-21.

11 lehvln, XIX.2,l 25, 26 li'fuvirr, VI-Vll. Ayrrr olay

iqirr bkz. Kur'au-r Kerirn, t/0d, 25-45. Muhtcnrelcn bu t0farr olayrudarr rrrtilhcrn olarak g6ylc bir dc Anadolu cfslncsi vardrr: hir gun Kafkas daf;,larrndan gelen aksakalh bir ihriyar pontus achnrJa nrisafir scvrneyen bir trlkede konaklamak zorunda kahr. Fakat kimse kendisini kabul etmez. Buna nzrilen ihriyar, piksek bir dagrn fsttrne qrkarak tlkenin sulara gark

260

bul etmeyen Firavun'u cezalandrrmak igin l-lz. Musa Msrr'a bir bagka scferindc qekirge srinilerini musallat etmigtir.2E Bunlara benzer pek qok olay, bilingol<ten ategli dolu ya$drrmrg,2T

di$i gibi Kur'an-r Kerim'de de zikredilmigtir.2e Igte bu gibi olaylar Bektagi menkabelerine muhrelif gekillerde yansrml$tlr. Rivayete g0re Konya ulemisr $erns-i Tebrizi ile MevlAni'nrn dosrlu$unu qekemedikleri igin gehri rerketmeye kalkarlar. gehirde cuma namazl krldrracak kimse kalrnadrSrndan, Sadreddin-i Konevi Ahi Evren'e haber yollayarak onlan durdurmasrnr ister. Ahi Evren uleminrn yolunu keserck Konya'ya donrnclcrini ihtar cdcr. Fakat dinlcrnczlcr. Bunun uzerine, bindikleri hayvanlar dizlerine kadar topraga gomtilur. Hayvanlardan inip yaya ytrtrmek isterlerse de bu defa kendileri once dizlerine, sonra go$rislerine kadar yere batarlar. Bu kerimet kargmrnda nihayet gitmekten vazgeqip Konya'ya ddnerler.30

Vildyetndme-i Seyyicl Ali Sultan'da Hz. Musa'nrn Mtsrr'a ateg ya$drrmasrna benzeyen bir menkabe vardrr. Anlatrldr$rna gore, Dimetoka Kalesi'ni kugatan Seyyid Ali Sultan ve askerleri, bir trirlu gehri fethedemezler. Bunun tizerine geyhin kerdmetiyle kale usrune yagmur gibi ategler yalar. Bu felaketten ne yapacaf,rnr gaglrlr hale gelen kale sakinleri sonunda teslime razr olurlar.3r Yine Seyyid Ali Sultan kugatrrsr bir bagka kaleyi alamayurca beddua ederek kalenin altrnr irstrine getirir.32

olmasr iqin beddua etmi$, derhal korkunq bir tOfan qrkrnrgrrr. Krsa zamanda Pontus filkesi sular altrnda kalmrg, yerinde bir deniz meydana getmigtir, ki igte Karadeniz budur (Ondet Sehirdengchirc, I, 150).

27 Qlhrs,lX, 22.2i. 28 Crllt, X, l3-15. 20 Msl. l*2. llad,66-69, llu 0ycrlcrrlt: sulilr t,eygarnhcr'c irunrrriryrrrr scnr0cl
minin helik ediligi anlatrhr.

krrv-

30

Menihrh-H8V, s.51,
Vlldyf''.nAme.SAS, s.25.

3l

32 A.9,e.,s.33.
261

Bereket Getlrmek
Buna dair Hacr BektaS'la

ilgili iki menkabe vardrr. llki g6yledir:

Torkistan'dan Rum diyanna gitmekte olan Hacr Bektag yolcla kOye ugrar. Bir kadrndan yiyecek ister. Kadrn biraz beklemesini soyleyerek evine gelir, bir parga ekme$in iqine biraz ya$ koyup Hacr Bektag'a gorUr{ir. Tekrar eve dOndUgunde, 6nceden iginde azrcrk yaS olan kripttn, agzrna kadar doldugunu hayretle gdrur ve yiyecek isteyen kiginin nasrl biri oldufunu

bir

anlar.33

Kitab-r Mukaddeste ise goyle bir hikAye vardrr: Bir gtin peygarnber Eliga'ya, kocasr borE brrakarak 6lmri9 bir kadrn gelir. Alacakhlannrn srkrgtrrdrfrnr, evde birazcrk yafldan bagka bir gey bulunmadrgrnr bildirir. Eliga kadrna bulabildili kadar kap toplamasrnr s6yler. Kadrn kaplan toplayrp getirir. Evin kaprsrnr kaparlar ve ya$r butun kaplara paylagtrnrlar. Kaplann hepsi derhal a$ulanna kadar yagla dolar. Kadrn bunlan satrp borglarrnr oder.il Goruldrigu uzere her iki hikayede de bir kadrna ait

miktardaki ya$rn goSalmasr konusu ana motiftir. Hacr Bektag'rn ikinci menkabesi ise aga$rdaki gibi cereyan etmigtir: Bir gun kalabahk bir ropluluk kendisini ziyarete gelir. Misafirlere yedirecek ekmek bulunmamaktadrr. Kadrncrk Ana cvdc hig un bulunmadr$rnr haber verince l,lacr Bcktag un guvallarrnr silktirir ve bir avug kadar un birikir. yo$urup bir tekneye koyarlar ve Ustunri orterler. Hacr Bektag bir dua eder ve teknenin igi hamurla dolup tagar. Kdyrin butun gelinleri, krzlan gunlerce hamuru ekmek yaplp pigirirler ama teknedeki hamurun arkasr kesilmez. Sonunda ancak usttindeki drtuyri aqmak suretiyle hamuru toketebilirler.3s Kitab-r Mukaddesle de gu hikaye anlatrlmaktadrr: peygamber llya Tsarelat gehrine gider. Orada rasrladlgl bir kadrndan yiyccek ister. Kadrn ekme$i olmadr!,rnr, ancak bir avug unla
az

33

Mcndhfu-HBV, s.24.

34 lL Krdllar,lY,l-7 . l5 l\lcn0hl-llllV, s.15. 262

biraz yagr bulunduSunu s0ylcr. llya o undatr bir picle yaprnast' nr bildirir. Kadrn s6yleneni yapar ve o bir avuq undan gunlerce pide pigirilir; fakat ne hamur ttikenir ne de ya$ biter.35 Daha ilk bakrgta anlagrlaca$r tizere, Hacr Bektag'tn iki menkabesiyle Kitab-r Mukaddestekiler arastndaki kuwetli benzerlikler ortadadrr. Yalnz olaylann bag taraflan her iki menkabede yer deSigtirmigtir. Bununla beraber hepsinde de, yolcu olan mubarek bir gahsrn u$radr$ koyde bir kadrndan yiyecek istemesi, kadrnrn vermesi uzerine evdeki yiyeceklerin artmast soz konusudur. Dolayrsryla Hacr Bektag'rn iki menkabesinin do$rudan dogruya Kitab-r Mukaddesten uyarlandr$r rahatEa soy-

lenebilir.

Az Yiyecekle Sok KigiYi DoYurmak


Bu da ilk defa Kitab-r Mukaddeste rastlanan bir motiftir. Hikayeye gdre Hz. lsa gdkirtleriyle otururken kannlan actkrr. Fakat yanlannda az bir ekmek ve bahktan bagka bir gey yoktur. Hz. lsa onlan onune kor ve gikirtlerine gayrrlara oturmalannt soy-

ler. Sonra ellerini gdse kaldrnp dua eder ve ekmekleri bolup daSrttrnr. ButUn oradakiler yiyip kannlannr donrrurlar, yine de tuketem ezler.31 Hadis kitaplannda Hz. Muhammed'in de bu qegit bir m0cizesi rivAyet olunmaktadrr. Ebfi Talha adrndaki sahabi Hz. Muhammed'in acrktrgtnr anlayarak hanrmr Ummti Suleym'den onun iqin yiyecek bir gey ister. Kadrnca$rz evde son kalan aztcrk arpa unundan hamur yaparak bir ekmek pigirip mescidde oturmakta olan Peygamber'e gdttirtir. Bunun uzerine Peygam-

J6 l. Krallar, XVII, l0-16. 37 Maua, XIV l7-2i. Yine buna benzer bir

bagka hikaye de XY 34'38'de bulun' maktadrr. Kur'an-r Kerim'de aynr mOcizeye telmih vardrr (el-Maide,ll2-ll4)' Burada Havlrller'in Hz. lsa'dan g6kten bir sofra indirmesini istediklerinden bahsedilir. Havirller ancak bu sofranrn inmcsinden sonra inanclarrnrn kuvvctlenecef,ini s6ylerler. Bu talep Ozerinc Hz. lsa tlua etmiq ve inen sofradan llavltrller doyuncaya kadar yemiglerdir. Ancak bu mocizeyi gordukten sonradrr ki, I lirvtlr'llrr'ln I lz, lsn'ya olnrt hlrghlrklan dalra cla fnzhlnltttrlttr.

ber yanrndakileri de beraberine alarak doSruca Eb0 Talha'nrn ei'ine gider. Kadrn kocasrnr durumdan haberdar edince adamca$rz bagka yiyecek bir gey olmadrSr iqin srkrlrr. Ama Peygamber o bir ekmekle btitrin qemaati doyurur.3s Eldeki men2krbnAmelerde soz konusu motifle ilgili iki menkabe bulunmaktadrr. Bunlardan birine gore Hacrm Sultan'rn Horasan'dan gelirken Ahmed-i Yesevi tarafindan verilen bir sofrasr vardrr. Hacrm Sultan bunu bir ataca astrrmrg ve gelip gegenin yemesi igin serbest brrakmrgtrr. Oradan kimler gecerse geqsin, ne kadar kalabahk olurlarsa olsunlar sofrayr agtrklan zaman diledikleri kadar yiyip iqerler sonra da yerine asarlardr. Sofra krrk yrl bu gekilde hizmet etmigti.3e Abdal Musa'ya ait bir menkabede ise gunlar anlatrlrr: Abdal Musa bir gun miiridlerine tekkeye bir gemi dolusu asker gelece$ini haber verir; bunlar igin yemek hazrrlanmasrnr emreder. Gercekten bir saat sonra askerler sahile ayak basarlar. Mriridler onlan ahp tekkeye getirirler. Askerler ocaktaki kazandan bagka ortahkta bir 9ey gormeyince ag kalacaklannr zannederler. O srrada geyh derviglere yeme$i askerlere paylagtrrmalannr bildirir. Yemek kepCe ile krrk bin askere paylagtrnlrr. Onlerinden artrncaya kadar yedikleri halde kazan yine dopdolu
durur.ao

llu tip menkabelere EflAki'de de rasthyoruz. Bir seferinde Mevlani'nrn bir tepsi helva ile yrizlerce kipiyi alrrladr$r,al bir bagka defasrnda mriridleriyle otururken bog bir kazandan
38 Sahihu'l-Buhari, lY 234-235; Sahihl Mrislim, IV 1784. Biraz Maua lncili'ndeki
Hz. lsa hikiyesine benzeyen bu hadisten ba5ka, benzer olaylarr anlatan daha pek gok riviyetler aynr eserlerin mfrteakip sayfalannda mevcurtur. Daha genig bilgi igin oralara bakrlabilir. Hz. Muhammed'in bu Sekil m0cizeleri zikredilen hadis kaynaklannda bulundutu gibi, Tcrccmc-i gcvdhidu'n-Nribfvvc (lstanbul, 1293) ve Tercemc-i Mcvahibu'l-lldhiyyr (lstanbul, l26l) ve benreri bazr klirrik cscrlcrde dc ueurt uzun unlatrlrr.

39 10

sryla

Viloyctndmc-IiS, s.94-95. Bu menkabede Kur'an-r Kerim'deki Hz, lsa'nrn sofrabir bcnzcrlik oldu$u gdriililryor.

Vildyctndmc-AM, s,25-27,

4l

Eflakt, t,169.

zil

lezzetli bir yernek grkararak herkesin karnrnr doyurdu$u


kaydedilir.a2

Kiirleri Giirdiirmek
Bu konudaki tek menkabe Kaygusuz Abdal'a aittir. Riviyete gore, mriridleriyle Mrsrr'a giden Kaygusuz Abdal gdzrintin biri kor olan sultan taralrndan huzora ga$nlrr ve gergek bir veli olup olmadr!,rnr anlamak igin birgok dcnemelerden geqirilir. lgin sonunda Kaygusuz Abdal bir dua ederek sultanrn kor goztinu aqar. Bu sayede gergek bir veli oldu$u ortaya grkar ve kendisine ikramlarda bulunulur.a3 Bu motif hem Hrristiyan hem de lslami inanglarda Hz. lsa'nrn bir rnocizesi olarak bilinmektedir. Kitab-r Mukaddes'e bakrlrrsa, Hz. lsa bir grin iki kor adamrn yanlndan geqer. Kdrler onu tanryrp pegine dtigerler ve evine kadar takip ederler. Eve geldiklerinde Hz. lsa'ya yalvararak gozlerini aqmasrnr isrerler. O da dediklerini yapar ve iki kor eskisi gibi gormeye baglarlar.e Kur'an-r Kerim'de de birkaq yerde Hz. lsa'nrn bu m0cizesinden krcaca bahsedilir.a5 Yine burada, o$lu Yusuf'a olan hasrerinden dolayr kor olan Yakup Peygamber'in g6zlerinin, o$lu Hz. Yusul tarafrndan gonderilen g6mleSiyle aqrldrSr anlatrlrr.a6 l{2, Muhammed'in de bu gibi birkaq mocizesi oldu$unu biliyoruz.aT Fakat bunlann cereyan edig tarzlan biraz daha bagkadrr.

OlU insan veya Hayvanr

Diriltmek

Bu motilin menAkrbnAmelerde oldukga yer tuttugu gdrulmektedir. Bunlardan birkagrnr g6yle srralayabiliriz. Men1,htbu'l42 4.g.e.,1,313. 43 Mcntlftr[-Kl], s.23. 11 Molta, lX, 27-30. Benzer bir bagka olay igin bW. Maua, 45 Msl,

Xtt, IO-13.

bk:. Alil lmun,49i cl-Matdc. I lO.


Mcvlhlbul.llilhtyyc, s.333.

16 Y[sul,93. 17
Te

rccmc4

t65

Kudslye'ye gdre, Baba llyas\n torunu Agrk paga'nrn halifelerin-

dcn Ebubckir olti anlun avncuna koyarak nelcsiyle cliriltureye muktedirdi ve halk arasrnda Hz. lsa gibi ortileri diriltmesiyle g6hret bulmugtu.as I-Iacr Bektag bir g0n Malya ovasr'nda bir hdyrik uzerincle otururken aga$rdaki Thtar evlerinin arasrnda bir zengin gocu_ gunun fakir kuguk bir oglanr ceviz buyuklugunde bii tagla ka_ zaen oldurdti$unri gormrigtri. Olen gocu$un yakrnlan tagl atanrn pegine dtrgmirg kovahyorlardr. Korkan gocuk Hacr Bektag'a sr$nrr. Kovalayanlar onu isterlerse de geyh reddeder ve olen gocu$un cesedini yanlna getirmelerini ister. cesedi getirirler. Hacr Bektag onu hrrkasryla drtrip elini yrrzrine stirer stirmez qocuk dirilip ayaSa kalkar.ae Hacr Bektag'rn Konya'daki halifesi pirabi Suhan'rn da 96yle bir menkabesi anlatrlrr: Bir arahk Konya'da veba salgrnr olmug, Pirabi Suhan'rn iki gocu$u 6lmugtrir. Geride bir kuquk oflu kalmrgtrr. Birkag gun sonra o da 6lur. Annesi cesedin bagrnda aSlamaktan fenalagrnca kansrna aclyan geyh, cesede yaklagrr ve onu elinden tutarak aya[a kaldrnr. eocuk diril_
migtir.so

Hacrm Sultan Hacr Bektag'rn kendine icdzet verdigi zaman beline kugattrgr tahta krhcrn kesip kesmedigini anlamak iqin bir katr. ikiye bigmig, derviglerin gikayeti tizerine Hacrm sultan dua ile katrrr yeniden diriltmigtir.sl Kitab-r Mukaddes'e baktrgrmrzda llya ve Eliga peygamberler'e nispet edilen iki gocuk diriltme m0cizesi gdr0yoruz. Bunlardan birincisine g6re, llya ihtiyar bir kadrnrn evinde misafir kahnaktadrr. Bu kadrnrn oBlu hastalanrr ve 6hir. Kadrnrn talebi uzerine llya dua eder. Dua biter bitmez qocuk dirilip ayaSa
48
MenahrD-Kud, v.

ll0a.

.10 MrnttftlD.llBV, s.67,

50 A.g.r.,

s.89.

5l

vildyetndme-HS, s.2't-25. Ahrned-i yesed halifelerinden

Hubbl Hoca'nrn kesilen dkuzleri rrpkr Hacun sultan gibi cliriluigine menkabeyi F K6prultr nakletmektedir (bkz. flh Murasavvrfar, s.9l).

llakim Ara'nrn oslu

dairiir

266

kalkar.52 Eliga'nrn hikdyesi de buna qok benzemektedir. O da

bir kan kocanrn evinde rnisafirdir. Bir gtin cvin crkek gocufu hastalanrr ve 6lur. Annesi yalvararak Eliga'dan gocu$u diriltmesini rica eder. Eliga da onu tekrar hayata kavugturur.s3 Kitab-r Mukaddes'teki tiqrlncri olil tliriltrrrc lrikAyesi llz. lsa'nrndrr. Bir gtin birisi Hz. lsa'ya gelerek olmrig krzrnr diriltmesini rica eder. gdkirtlerle birlikte topluca adamrn evine gidilir. Hz. lsa igerideki kalabahgr drgan grkanr. Onlar kendisine gtilerler. Peygamber aldrng etmeden kurn cesedinin bulundu$u odaya girer; onu elinden tutup kaldrnr. Krz hiqbir gey olmamrg gibi ayafa kalkar.s Buna benzer bir m0cize de Hz. Muhammed'e atfedilmigtir. Riviyete gdre adamrn biri Peygamber'e gelerek olmug krzrnr diriltirse Musluman olaca$rm sdyler. Peygamber adamla birlikte kabristana gider ve krzr adryla qaSrnr. Krz kelime-i gehadet getirerek ayaSa kalkar; adam da Musluman olur.ss Bu gibi kerimetler Mushiman evliyAdan bazrlan iqin de anlatrlrr. Meseli Ebu'l-Hasan Nuri, olmrig ege$inden bagka bir 9e32 l, krallar, XVll, l7-22.

53 Il. Ktrallar,IV

17-37. Bu hikeye Envaru'l-Asrhln'de de oldugu gibi anlarrlmaktadrr. Burada Eliga llyas, dirilen qocuk da Yusuf Peygarnbcr diye gegnrckredir (bkz. s.127). llyas Peygamber'in bu gocuk diriltrne m0cizesinin izleri Battalnllnc'de bile vardrr. Rivayete g6re Battal Gazi bir keresinde Hrrisriyan askerlerini kovalamaktadrr. Hrzrr Aleyhisseldm 6nlerini keser ve Mrisl0man ohnalannr.ihtar eder. Hrristiyan askerler eger Batral Gazi I1z. lsa gibi OlUleri diriltebilirse teklifi kabul edeceklerini bildirirler. Battal Gazi bu igin altrndarr nasrl kalkaca$rnr drltunurken Hrzrr'rn tavsiyesiyle yalnrz bir adada orurnrakra olarr ll, yas Peygamber'e bagvurur. Ondan bir dua 6!,renir (krg. L Krrallar, XVII, l722). Askerlerin yanrna ddnen Battal Gazi, gOsterilen bir erkek bir kadrn mezarrnda duayr okur; mezardakiler hemen dirilip ayaga kalkartar; askerler de Mtsltrmanh[r kabul ederler (bkz. Menahft-r GaTavAH Seyyid Battal Gazi,ll, 86 vd). Buradaki hiknyenin San Saltrk'a mal cdilmek s0retiyle Sallrhndtrne'ye de geqtigini g6rUyoruz. Yalnrz burada Hrristiyan askerlerin yerini rahipler, llyas Peygamber'in yerini lizrr Aleyhisselam ve llyas Peygambe r duasrnrn ycrine de Hz. lsa'nrn 610 diriltirken okuduSu dua almr;trr (bkz. Saltrhndrnc, w. 296b-270a). Dirilenler ise bir erkek bir kadrn defil, iki erkek iki kadrndrr. 18-25. Hz. lsa'nrn olu dirihme m0cizeleri Ahmediye'de srk anlarrlan hikayelerdendir (bkz. s.l7-18, 165-166).
Terceme-i Mevdhibu'l-Led(tnniyyc, s.332.

54 Matta,IX, 55

267

yi bulurrrnayan bir adamtn a$lamastna dayanamayarak egc$i diriltmig ve adamr sevindirmigtir.s6 Aynr gekilde MevlAnl da, gok sevditi neyzeni Hamza'yt cendzesi ytkanrrken diriltip aya$a kaldrrmrgtrr.sT

Bu nakledilenler arasrnda Pirabi Sultan menkabesiyle llya ve Eliga'nrn hikdyeleri arasrnda yakrnhk griphesiz g6zden kagmamaktadrr. Bunlarda, hastalanrp olen bir erkek qocuk, annesi ve bu qocu$un diriltilmesi ana motiftir. Pirabi Sultan menkabesinin, llya ve Eliga hiklyelerinin bir uyarlamasr olduSu dtigtinulebilir. Aynr hikayelerin krsmen Hacr Bektag menkabesinde bile bir ornek vazifesi gordugu ileri surtilebilir. Qrinku ana likir yine dirilen bir erkek gocuktur. Hz. lsa'nrn hiklyesi ise, yukanda gosterilditi tizere Battulname, Envdru'l-ASthin ve Ahmediye'deki menkabelerin ornek tipi olmug g0rtinmektedir. Hz. lsa'ntn bu m0cizesi Hristiyan aziz-

lerinin menkabelerine de yanslm$tlr. KAfir bir kral bir gun Saint Georges'dan mezarda yatan 6ltileri diriltmesini ister. Aziz hemen duaya koyulur. Dua bitince mezarlardan beg erkek, dokuz kadrn ve og qocuk dirilerek ayaf,a kalkarlar. Kendi ifadeldrine gore bunlar dort yuz altrnrg yrl6nce olmuslerdir.ss Olu diriltme motifi bazr Altay ve Anadolu masallanna da girmig bulunmaktadrr.5e

Nefes Evlidr Edinmek


Bektagilik'te nefes evld& veya nefes otlu kavramrmn yeri btiyoktur. Bunun esasr gdrtinrige g6re neles kelimesinden de an56 Attar,

ll,

53.

57 Eflakr. r.231. 58 Dclehaye, Les Ltgcnilcs Grccqucs, s.53. Saint Gcorgcs'un bu kerAmeti el-Taberl

tarafindan da nakledihnektedir (bkz. 13, 955-956). Ancak burada Olenlerin ddrt yuz yrlhk oldu[u ifade edilir. Pir Sultan Abdalln bir manz0mesinde de, Hz. Ali'nin bin yrlhk bir dtuyri dirilttigi terennrim olunmugtur (bkz. Ozrelli, Pir Sultan Abdal,
s.410-416.
s. I

09). Gonay, Eldzr! Masatlarr, Erzurum, 1975,

Ogel. Irirft Mitolujisi,l.3lT; Umay

268

lagrlaca$r uzere, lslami inanrgtaki Hz. lsa'nrn diinyaya geligi olayrna dayanrr gibidir. BilindiSi gibi, lslami telakkiye gore Al-

lah'rn emriyle Cebrdil Aleyhissel6m Hz. Meryem'in inzivAya qekildigi yere gelerek bir erkek qocuk dtinyaya getirecegini mtijdelemig ve nefesinden tiflemesi s0retiyle, hicbir erkekle temasr olmadan Hz. Meryem'in hamile kalmasrna sebep olmugtur.60 lgte gorunrigte bu telakkiden hareketle Bektagilik ve Krzrlbaghk'ta, bir velinin nazanyla veya onun kullandrtr sudan igmekle bir kadrnrn gebe kahp qocuk doSuraca$rna inamlmtgtrr, ki do$an bu gocuk o velinin nefes evlddr yahut nefes o$lu kabul edilmektedir.6r Fakat bu inancr yansltan rnenkabeler incelendiginde, bunun lslami telakkiden gok, Kitab-r Mukaddes'teki Eliga'ya ait bir hikAyeye dayandrf,r gortiltir. $inrdi bu hikdyeyi nakletmeden 6nce, soz konusu menkabelenden Hacr Bektag'a ait iki tanesini gdzden geqirelim. Mendhftt Harl. Behtas-r Veli'de riviyet edildi$ine gdre, lmam Musa Kdzrm soyundan lbrahim-i SAni'nin o$lu Musa Sdni, Horasan halkrnrn ululanndan birinin krzr Zeynep'le evlenir. Aradan geqen uzun ytllara ra$,men qocuklan olmaz. Gunun birinde sarayln kargrsrndaki gegmeye lmam Ali Rrza gelir. Zeynep Hatun kocasrna haber verir ve imamr sar^ya davet edip af,rrlarlar, gerbet ikram ederler. Fakat imam Kerbeld'yr hatrrlayrp yudumladrf,r gerbeti geri kAseye brrakrr. Musa Sini gerbeti alarak iqeriye hanrmr Zeynep'in yamna gdtiirUr ve ona iqirir. O gece biraraya gelirler ve kadrn hamile kalrr. DoSan qocuk Hacr Bektag'rn babasl olacak olan Seyyid Muhammed'dir.62 Boylece Hacr Bektag'rn babasr, lmam Ali Rua'nrn neJes evldfu olmugtur. lkinci menkabede ise, Hacr Bektag'rn bizzat kendisi, yukandakine benzer bir olayla bagka bir kadrnr qocuk sahibi yapmrS60 Meryem,16-22.

6l Bu terim Envaru'l-Ayrhrrr'de "ve tlazret-i tsa Cebrdil AlcyhisselAnr'rn nelcs ogludur" seklinde geqmekte vc Hz. lsa'nrn buuln m0cizelerinin Cebrlil'e has ol-

dulu ifade edilmektedir (bkz. s.187),

62

Mcnahfi-H8V, s.2-3. 269

trr. Rivayete gdre, Hacr Bektag birqok yere u$rayarak uzun bir yolculuktan sonra nihayet Sulucakaradyrik'e gelir ve gesme baSr'ch camaQrr yll<ayan kadrnlarda. yiyecek istcr. Kacrrncrk diye a'rlan Kutlu Melek gidip -yukarrdaki kmrrnda nakreclilen rncnkabcdc anlrrtrldrfir uzcre- lcendisinc yiyecck ikranr cclcr. Hacr Bektag'rn bir ennig oldu$u anlagrhnca, kocasl ldris'e haber vererek birlikte onu evlerine davet ederler, kendireriyre beraber kalmasrnr isrerler. Hacr Bektag teklifi kabullenir ve birlikte oturmaya baglarlar.6s Kadrncrk'rn bir ddeti vardrr: $eyhin abdest aldrgr veya ellerini yrkadrSr suyu ddkmeye kryamayrp iger. Bir keresinde abdest alrrken Hacr Bektag'rn burnu kanam$ttr. Kadrncrk bu suyu da igmigtir. Durum anlagrhnca Hacr Bektag, "senden iki o$lumuz gelecek" demig ve gergekten Kadrncrk hdmile kalmrgtrr. Bir muddet sonra u9 oglan qocuSu dog,mug, biri olmiig, ikisi ya;amrgrrr.s Eliga'nrn hikiyesine gelince aynen goyle cereyan etmigtir: Sanem dcnilen gehre geldiSinde bir kadrn Eliga'ya yiyccek verir. Bu kadrn kocasrna Eliga'nrn bir Allah adamr oldu$unu ve kendileriyle birlikte orurmasrnl teklif etmesini soyler. Kocasr kabul eder ve Eliga'yr divet eder. o grinden sonra Eliga bu ka. koca ile birlikte ikamet etme$e baglar. Aradan uzun zaman geqer. Kan kocanrn gocuklan olmamaktadrr. Onlann buna uzril_ driklerini g6ren Eliga, bir grin kadrnr ga$rarak bir yrl sonra bir o$lu olaca$rnr mrijdeler. Gergekten bir yrl sonra kadrn bir o$lan qocuSu dogurur.6s Eliga'nrn bu hikiycsinin, abdest suyunu veya gerbeti iqmc sahnesi dryrnda, kaba hatlanyla Musa Sini menkabesine, teferruatryla da Hacr Bektag menkabesine gok benzedi$i agrkqa 96rulmektedir. Ortak motif, ermig birinin, gocufu olmayan tir kan koca tarafindan misafir edilmesi ve ondan sonra evin ka63 A.g.a., s.27-28. 64 A.ge.' s.6'f-65.

ri Habip digeri Hrzrr Lale adrndaki bu qocuklann ikincisinden HaciBektas'rn


soyu devam etmigtir.

Bazr Bektagiler'in inancrna g0re Kadrncrk Ana'dan

dolan ve bi-

65 IL Kvallar, IV
270

8-17.

drn;nrn hamile kalarak bir erkek gocuk doSunnasrdrr. Hartd daha yukandaki krsrmlarda }{acr Bektag'a air mcnkabcler biraracla m0tillaa olunduklan zaman, mcnilkrblrlrncck: lllcr llcl<tag'rn AdetA krsrnen llya krsmen de Eliga htiviyctiylc ortaya qrkl rIr nr sdylcrncl< mtinrl<tinclrir. Klsacrr clcnt.bil i r l<i, I]r'l<trr5il i l<'r cki neJes evldil kavrarnr mengeini lslirni relAkkidc def,il, a<;rkqa goruldti$ti gibi, Kitab-r Mukaddesten almaktadrr. MendkrbnAmelerde yine aynr esasa dayanan iki menkabe daha vardrr. Bunlardan biri Hacrm Sultan,66 diSeri Otman Baba
hakkrndadrr.6T

Kuru Odunu ASag Haline Getirmek


tipik motiflerinden biri de, kuru bir odunun veya bir degnetin yere dikildili zaman yegerip
Bektagi menikrbndmelerinin a[ag haline gelmesidir.

Hacr BektaE Ahmed-i Yesevi tarafirndan Rurn'a gondcrildigii zaman derviglerden biri ocakta yanan odunlardan birini (eksi) ahp Rum diyanna do$ru frrlatrr. Dut aSacrndan kesilmig olan bu odun Rum'da Ahmet Fakih eliyle tutulur ve Hacr Bektag'rn sonradan tekkesini yapacatr yerin dniine dikilir. Odun derhal yegererek ulu bir dut agacr olur.68 Hacr Bektaq bir g0n Ahl Evren'i ziyarete gider. Krrgehir yakrnrnda bir tepede bulugurlar. Ahi Evren geyhten golge verecek bir ataq hasrl etmesini isteyince o da onun kavak a$acrndan
66
Mendhb-HBV, s.85-86. Buradaki menkabenin qok daha genip bir gekli Vilayerntlmc-HSda anlatrlmakudrr (bkz. s.85-88). Tarihgi Alt de Emir-i Qin Osman menkabesinde buna benzer bir olay kaydetmektedir. Rivayete nazaran Yemen padiqahrnrn krzr tedavi kabul ermez bir hastahktan kendisini kurtaran Veysel Karanl'nin nefesiyle hamile kalm$ ve bir mriddet sonra bir oglan qocugu donyaya getirmi5tir. Veysel Karanl'nin tavsiyesiyle Cocuga, trpkr Hacrm Suhan menkabesindeki gibi Osman adr konmu5tur, ki Emir-i Qin Osman i5te budur (bkz. Alr, V 58-59). Vildyetndma-OB,

67

w. 73a-b, 80b-81a.

68

Mendhfu-HBV, s.16-17. Eserde bu dut agacrnrn hala durdugu ve yukarr lasmrnrn yanrk oldugu kaydedilmistir. Rivayete gdre bu aSacrn orada dikilmesinden maksat, Flacr Bekta5'rn yerlegeceli yere i5aret etmesidir.

271

asasrnl alarak yere diker. Asn derhal yegerir, dal budak sahp yapraklanrr ve koskoca bir a$ag olur.6e Bir bagka seferinde, rslahr nels eden bir haramiye bir de$nek vererek bunu yere dikmesini, de$nek ye$erene kadar iyilik yapmaya devam etmesini soyler. Qunkti deSneSin yegermesi gunahlannrn affrna igaret olacaktrr. Gerqekten gunun birinde degnesin yegerip dal budak salarak kocaman bir a$ag olduf,u gorulur.To Boylece harami affedildif,ini anlamrg olur. Hacrm Sultan da gittiti muhtelif yerlerde, gegitli a$aglardan yaprlma asdlannr yere dikmekte, bunlardan bazrlan diker dik-

mez, bazrlan ise krrk gtin iqinde yapraklanrp, dallanrp ulu aSaglar olmaktadrr.Tl Seyyid Ali Sultan attlgr bir oku dugtirSu yere dikmig, ok hemen bir aSag olarak meyve vermigtir.T2 Seyyid R0stem Gazi de qrnar a!,acrndan yaprlma bir giqi yere dikerek dua etmig,9i9 gittikge buyuyup geligerek bir ulu qrnar halini almrgtrr.T3 Bu motifin de bir bakrma Hrristiyan geleneklerinden kaynaklandr$rnr bize et-Taberi gosteriyor. Tarihqi bu konuda Curcis'e ait iki menkabe zikretmektedir. Riviyere gore Curcis imana divet ettigi hukumdann yakrnlanndan Meclitis tarafindan agag e$yayr tekrar dalh budakh yegil agag haline getirme teklifiyle kargrlagmlgtlr. Curcis dua etmig ve o anda hazrr olanlann gozu ontinde bir anda a$ag egyA eskiden hangi a$agtan yapllmrglarsa o agilC haline gclivermiglerdir.Ta Bir bagka defa Curcis imana divet ettiSi bir kadrnrn, evin ortasmdaki tahta direSi
69 A.g.c., s.52. 70 4.g.c.,s.55-56.
7
7

|
2

Vildyetndme-tlS, s.31, 69, 83.


Vilay e ndme-SAS, s.30.

71 A.gc ,s.42-41. 74 ct-'lirbcrl l], 9't4. Ayrrr rrrcrrkabc lqirr bkz. Krr[ Sual, s.8,1-85. l]u eserclc il2. Musa vc Ilz. lsa'nrn da kuru aSaglarr, degnekleri dalh yapraklr ulu afaqlar traline getirdiklcri zikredihnektedir. Bu da kanaarimizce aynr Hrrisriyan geleneli
nin bir devamr olsa gerektir. Herhalde curcis'in bu menkabeleri bizce mfllurn olmayan bir donemde lsldm elemine de yayrlmrp ve halk arasrnda gok tutulrnugir hcnzonckterlir.

272

meyveli bir agag haline gerirmesi teklifi uzerine, dedigini yapmlg ve kadrnrn bu yolla iman etmesini saf,lamrgtrr.Ts

Yerden veya Tagtan Su Flgkrrtmak


Bu motif bagta Mendhrbt Hact Bektast Veli olmak uzere rig eserde daha kullanrlmrgrrr. Fakat en bol rasrlandrgr yer, adr gegen menAkrbndmedir. llk menkabe, Hacl Bektag'rn Lokman-l Perende yanrndaki mtrridlik donemine aittir. Bir grin Lokman abdest almak igin bir ibrik su ister. Hacr Bektag suyu getirir ama geyhinden yerden bir prnar grkartmasrnr rica eder. $eyhi buna kadir olamayacaSrnr bildirince kendisi dua edip tekkenin ortasrndan bir su figkrrtrr.T6 Aynca yine Hacr Bektag, Sulucakara6yuk'e yerlestikten sonra, bir defa Arafat Da$r'nda,77 bir defa koytin iginde,78 bir defa da bir tepe uzerindeTe Ahi Evren'le bulugmasr srrasrnda yerden dupduru, tertemiz bir su grkarmqtrr.so Abdal Musa bir yolculuk srrasrnda bir koy evine misafir olmugtur. Ev sahibinden igecek su ister, ama su kalmadr$r igin verilemez. Bunun irzerine Abdal Musa yumrugunu yere vurarak orda gok grizel suyu olan bir prnar figkrrtrr.st Emir Sultan da benzer bir kerimer g6stermi$tir. Anlatrldr$rna 96re bir gtin savaE srrasrnda gaziler abdest alacak su bulamazlar. Onlarla birlikte bulunan Emir SultanEz mrzra$tnl yere vurarak gayet grizel bir su qrkarrr.s3 Seyyid Rustem Gazi,
75 et-Taberl,13,957.

76 Mendhft-H8V, s.6.
77 A.9.c.,s.28.

78

A.g.a., s.41.

79 A.g.e.,s.52.
U0 A.g.c., s.87.

8l
82

Vildyetndme-AM, s.22. Bursa'da turbcsi bulunan ve Yrldrnm Bayezid'in damadr olan unl0 geyh Emir Sultan kasdcdilmcktedir. Vilityandmc-SAS, s,18,

83

273

fethetti$i arazidi kurdugu tekkesinin yantna bir de$irmen inga etmig fakat su bulamamrgtrr. Halkrn kendistyle alay etmesi tizerine, de$irmenin yanrndaki bir meyil tlstrine grkar ve asaslnl yedi kere yere vurur. Sonuncu vurugun ardrndan kuvvetle qaSlayan bir su grkarak delirmenin qarkrnr dondurUr."& Bunlardan bagka tas veya kayadan su qrkarmaya dair de menkabeler bulunmaktadrr. Meseh, Karahisar kasabasrnrn sur kaprsr yanrnda riydzata giren Hacrm Sultan'r gdrmeye gelen emir Tu$rul BeS, ondan kendisi ve adamlan igin igecek su ister. Hacrm Sultan oradaki bir kayanrn yanlna gelip ,.ya Allah!" diyerek elini kayaya indirir. Kaya hamur gibi 96ker ve elini gekcr qckmez berrak ve so$uk bir su figkrnr. Be$ ve adamlarr gagrnrlar, ama geyhin veldyer gucunri de tasdik ederler.ss Seyyid Ali Sultan'rn attlgl bir ok, drigtt$ii yerde bir kayaya Carpar, su figkrrtrr; adrnr Karaprnar koyarlar.s Her iki tip menkabenin hem Kitab-r Mukaddes, hem de Kur'an-r Kerim'de 6rne$ini bulabiliyoruz. llkinde, Filistinliler'le cenge tutu9up susayan Sams<in'un,87 tam susuzluktan dlecegi srada Rabb'in emriyle yerden su grkanp igtifii hikaye olunur.88 Kur'an-r Kerim'de ise Eyyup Peygamber'in hastahf,r srrasrnda bir ara iyice susadrsr, Allah'rn emriyle ayaSrnr yere vurarak grkan sudan igtiSi ve yaralannr yrkadrgr anlatrhr.s? Aynca her iki mukaddes kitapta Mrsrr'dan grkan ve Sina e6lu'nde ilerleyen lsrniloSullan'nln susuzluk yuztinden Hz. Mu-

84 A.g.e.,s.42.

85 86

Vilay et.ndme-HS, s.36-37.

vtldyctndme-SAS, s.30. Benzer bir menkabe de saltr&ntlme'de kaydolunmugtur. san saltrk zaptettigi bir kiliseyi tekke yapar ve firlatrp arrrgl asesrnrn degdigi tastan su figkrrrr (bkz. v. 244a-b). Bundan bagka yine aynr mahiyette kabesi daha bulunmaktadrr (bkz. w. 261b, 2S6-b).

iki

men-

87

Bizde halk arasrnda gem'un Gazi diye bilincn zat budur ve anlatrlan hikayeleri buynk qotunluluyla Kitab-r Mukaddes'ten ahnmadrr,

88 Hnhimlcr, XV l7-19. 89 sad,,rl-+2.


274

sa'ya bagvurup su istedikleri, onun da asdsrnr taga vurarak su Erkardr$r anlatrlmaktadrr.eo

Hz. Muhammed'in de bu gekilde mficizeleri rivdyet olunur. Bir keresinde savas esnisrnda elindeki oku yere saplayarak su frgkrrtmrg ve yanrndakilerin susuzlu$unu gidermigtir.el Aynr motifin Saint Georges'un bir menkabesinde de mevcut oldu$u gorulmektedir. Olti diriltme menkabesinde bu zarrn, diriltti$i on uq kigiyi yerden figkrrttrf,r sularla vaftiz etti$i rivdyet edilir.e2

Anadolu drgr eski Turk efsine ve masallannda yerden veya kayadan su qrkarma motifinin bulunmamasr bunun eski Turk inanglanyla alAkast olmadr$rnr gostermeye yeter. Geriye Kitab-

r Mukaddes ve lslami gelenek kahyor ki, menkabclcrin ccreyan tarzlan ve eldeki 6rneklet ikinciden de bir geyler bulunmaslna ratmen asrl birincinin bu konuda omek tip vazilesini gordugu intrbirnr vermektedir. Anadolu'daki tegekkul etmig Turk efsine ve masallan da daha gok bu fikri destekler mahiyettedir.e3 Bunlar gdzden geqirildigi vakit ilk drneklerinin Kitab-r Mukaddes'tekiler oldu$u ral'ratqa sczilmekteclir. Bunun sebebi herhalde bunlann daha telerruath olugu olmahdrr.

lrmalir veya Denizi Yarrp Gegmek


Bu motilin temeli hig guphesiz hem Kitab-r Mukaddeste, hem de Kur'an-r Kerim'de yer'alan meghur Hz. Musa'nrn Krzrldeniz'i yanp karsr sahile g,ecme mocizesidir. Bilindifli tizere, lsriilo$ullarfnr Firavun'un elinden kurtarrp Filistin'e g6ttiren l{2. Musa, tam Krzrldeniz kenartna geldigi zaman Firavun'un ordusu taralrndan krstrnlrr. Fakat askerler yetismeden 6nce Hz.

90 Crlls, XVII,3-6; XX,2-ll;

d-AraJ, 160. Bu sonuncu yerde tagtan on

iki tsril-

ilofilu kabilesi sayrstnca su fr5krrdrgr da belirtilir.

9l

'ferceme-i Mevahibu'l-lldh iyyc, s.125.

92 Delehaye, Les ldgeniles grecques,s.53. 93 Msl. bkz. Onder, AnadoluEfsdneleri, s.'19-50, 115-l16: Borataq 'l'urh Folhloru,
s.6I. Efsdnelerin metinleri ve karqrlagttrma iqin 96sterilen sayfalara bakrlabilir.

Musa Allah'rn emriyle denizi y^rar ve aqrlan yoldan kavmini kargr sahile ulagtrnr. Firavun'un askerleri peginden gelirlerse Mukaddes'te bagka
nakledilir.e5

de orta yerde deniz tekrar kavugur ve onlan bo$ar.ea Kitab-r bir hiknye daha vardrr, ki onda da llya ve Eliga'nrn Erden Nehri'nin sulannr yararak kargrya gegtikleri

MendkrbnAmelerde ise bu konuda iki menkabeye rasrlamaktayv. MenAhtbt Hact Behtay Veli'de riviyet olunduSuna g6re, Hacr Bektag'rn ileri gelen halifelerinden Seyyid Cemal'in o{lu AsildoSan bir arahk Rumeli taralrna geEmek izere Gelibolu kargrsrnda boSazrn kenanna gelmigtir. Bir kayrk kiralayrp kargrya gegrnek dilerse de, kayrkqrlar rarafindan reddedilir. Bunun rizerine Asildotan denize do$ru yurrimeye baglar. O yrinidUkge deniz iki yana aqrlrr ve kara ortaya grkar. Bunu g6ren kayrkqrlar aman dileyip pigman olurlar ve istedi$i kap$r verirler.e6 Bu menkabenin yine aynr yerde gecen bir benzeri Seyyid Ali Sultan igin de anlatrlrr. Yalnrz bu defa adr gegenin, kayrkqrlann muhalefeti uzerine, etegini kumla doldurup avuq avuc denize serptigi, kum serpilen yerlerin kara yolu haline geldigi kaydedilmekredir.eT

Bir menkabesine g6re de, Hacrm Sultan'rn yaf,mur sebebiyle kabaran rrmatr yanp kargrya gegrigi anlarrhr: Kritahya evliyAsrndan Habip Hacr ve Betce Sultan dervigleriyle Seyyitgazi Tekkesi'ne gitmektedirler. Yolda onlerine bir rrmak grkar. Fakat giddetli ya$mur rrma$r kabartrp co$turmu$rur. Bu yuzden

9't

Crhrr, XIV 2l-23: e5-guarcl, 60-65. Olay Kitab-r Mukaddes ve Kur'an-r Kerim'de ana hatlarr itibariyle aynrdrr. llkine g6re, Hz. Musa elini denize uzatmls ve 5iddetli bir riizgAr denizi ortadan ikiye yararak tek bir yol aqmrltrr. Deniz geri kapandr$rnda bolulanlar sadece askerler olup Firavun kurtulmugtur. Kur'fln-r Kerirn'in riviyetinde ise Hz. Musa asdsr ile denize vurup on iki ayn yol nqrltnt5, lcrhilclcrrlclr lrcr hiri bir yoklnn gcgmiStlr. Dcnl: knpnrrrlrfirrrrll lsc. Irrrrr irsl<erlcr lrt:rrr l;irnvuu lxrAulnru5tur. l;iravun bo!ulaca$rrrr anlayrrrc:r irnan
ctrrrigsr: clc k:rbul olunnrarnr5trr.

e5 ll. Krrallar, ll,7-tl.

96 97

Mendhb-HltV, s.82.
Vildyetndme-SAS,
s. 10.

276

kargrya geqig imkAnsudlr. O arada Hactm Sultan da yanlanna gelir; dururnlarrnt gdrur. Hactm Sultan rrma$a yaklagrr, trmak hemen ikiye aynlrr. Aqrlan yoldan hep birlikte kargrya geqerler.e8 Goriildtigu gibi butun bu menkabelerde Hz. Musa hiki.yesinin temel orne!,i olugturdu$u aqrkga goruhnektedir.

lrmak veya Deniz Ustiinde Ytiriimek


Bu motif, sade Bektagi menAkrbnimelerinde de$il, onlardan 6nce ve sonra kaleme ahnml$ di$er mendkrbnimelerde de 96ze Carpmaktadv. Mendhftu'l-Kudsiye'de anlatrldrf,rna gore, Malya Ovasr'nda ma$lup ve esir edilen Baba llyas muridlerinden bazrlan katledilir, bazrlan vezir CelAluddin Karatay'ln istefiyle denize sahverilirler. Boylece suglu olanlar boSulacak, olmayanlar kurtulacaktlr. Fakat sonuC Sa$lrtlcldtr; Clinkri denize brrakrlan mtiridlerin kimi deniz ustunde yatmakta, kimi oturmakta, kimi de ytiromektedir. Bu soretle suqsuz olduklan gonildugti igin serbest brrakrhrlar.ee Hacr Bektag, San Saltrk'r Rumeli'ne gdnderditi zaman, bu dervig iki yakrnryla Karadeniz kryrsrna gelmig, seccadesini suya serip ristune oturarak kargr yakaya gecmiglerdir.l@ Otman Baba ise bir defa rrmak,tor bir defa gol,r02 bir defa da deniz ustunde yuruytp kargr kryrya gegmigtir. Mtiridleri de kendisine uymak istemiglerse de her seferinde bo$ulma tehlikesiyle kargrlagmrglardtr.
ro3

Su ustrinde yrinime motifine biz Kitab-r Mukaddeste rasthyoruz. Hz. lsa ve gikirtleri takibe uSradrklan bir srrada, deniz kenannda srkrgtrnlrrlar. Hz. lsa gAkirtlerini kayrga bindirip kargrya yollar. Kendisi de onlar kurtulana kadar halkr oyalar.

98

Mendhrh - HB V, s.8.1-85 ; Vil ay e hdme -H S,

s.

70-

l.

99 Mordhrb-Ku/, v l7a-b.
100 Mcna[rb-IIBV, s.45-46: krg. Saltrftndrrc. v. 271a.

l0l

Vilaycmanrc-OlJ, s.I l7a.

102 A.g.e., v. 98a.

103 A.g.c., v. 24a-b,

277

lerin hentiz mevcur oldu$u muhtelif ddnemlerde yagamrglardrr. Bu sebeple, oteki eserlerdeki Kitab-r Mukaddes moriflerinin bollufunu kanaarimizce Bektagili$in propaganclacr bir htiviyete, dolayrsryla sekretik bir yaprya mAlik olmasrna baSlayabiliriz. Herhalde bu s0rerle, gayri Muslimlerin yabancr olmadrsr konula' igleyen menkabeler aracrh$ryla onla.n ihtidala.nr kolaylagtrrma maksadr g0dulmtig olmahdrr. Ozellikle Mendhrbt Hacr Behtagt Veli, ondan sonra da Vildyetndme-i Hactm Sultan gibi cn yaygrn iki mendkrbnlmcnin Kitab-r Mul<aclcles menge'li motifler hususunda hayli zengin olugu, kanaatimizce
bunu aqrkhyor. Tabiat kriltlerinin, Mendhfut Haa BehtaSt VeIi harig, bazrlannda pek az bulundu$u, bazrlannda hig yer almadrsr goruhiyor. gamanizm'le ilgili motiflerin en fazla MenAhtbu'l-Kudsiye, daha sonra Mendhbt Hau Behta5t Velt ve nihayet Vildyetndme-i Otman Baba'da toplandr$r mugahede olunuyor. Uzak Do$u ve lran dinlerindan kaynaklanan inang motiflerinin ise, Mendhfut Kaygusuz Baba ve Vildyetndme-i Sultan gucl,uddin drgrndaki orcki mcnakrbnimclerde lazlaca yer aldr$r gozden kaqmryor. Boylece farkh kaynaklardan gelen inanq moriflerinin, bir krsmrnda mevcut olup bir krsmrnda olmayr5rnr da, 6yle sanryoruz ki, hitap edilen Eevrelerde bu motiflerin yaygrnhk derecesiyle baglantrh gormek gerekir. Menikrbnimelerde mevcut inang motiflerinin toplam miktanna gdre bir srralama yaprlacak olursa, g6yle bir tablo ile kargrlagrlmaktadrr. Tabiat kultleri ile alAkah sadece 14 motife kargrhk, 27 gamanisr, 48 Uzak Do$u ve lran dinleriyle ilgili motif mevcuttur. Kitab-r Mukaddes kaynakh motifler ise 46 tanedir. Toplam miktar l,t5 oldu$una bakrlrrsa bunun
0,6

dar bir bOlgede ya;amr5 olmasr ile aqrklamak mtirnkrindrir. Di$erleri gerek Anadolu gerekse Rumeli'nde gayri Moslim Cevre-

l0'u Tabiar kultleri


25'i $amanizm

ob

% 33'ri Uzak

Do[u ve lran dinleri

% 32'si Kitab-r Mukaddes


?80

menge'li motifler ohnak ozere bir da$rhrn gosterdigi ortaya qrkmaktadrr. Fakat burada unutulmamasr gereken bir nokta vardrr: Bu datrhrnda, Uzak Do[u ve lran dinleri um0rni bir gruplandrrmanrn ifadesidir. Oysa bu 06 33'hik payrn iginde Budizm, Maniheizm, Zerdtigtilik, Mazdeizm ve Mazdekizrn gibi muhtelif dinler bulunmaktadrr. B6yle bir genel gruplandrrma, oteki tek menge'lerle daha kolay kryaslama yapabilmek igin tercih edilmigtir. Aksi halde nispet buyriklugune g6re yaprlacak bir srralamada 06 32'lik bir hisse ile Kitab-r Mukadd'es menge'li motiflerin birinci, ,6 25'lik bir nispetle $amanist motiflerin ilcinci srrayl alacal<larr anlaSrlrr. Kitnll-r Mul<ircldcs tiflerinin propaganda igin bu kadar rahat kullanrlmasrnda 'rokanaatimizce bir krsmrnrn lslami inanglarda da mevcut olmasrnrn payrnr bilhassa zikretmelidir. Nitekim 46 motifin en az y^nsr lslami gelenekte de mevcuttur. Um0mi srralama 96z 6nrine ahndrf,rnda Trirk heterodoksisinin unsurlannr tegkil eden lslAm 6ncesi inanqlann Bektagi menAkrbnAmelerindeki a$rrhk noktasrnrn $amanizm deSil, Budizm ile Maniheizm ve daha sonra 6teki lran dinlerinin meydana getirdigi grup oldugu agrg,a grkmaktadrr. Burada Ozellikle Budizrn ve Maniheizm'in oncmli ycrine igarct etrnelidir. Bunlara kargrhk bu gahgmada yer almayan giilige ait motiflerin biraz zayrf kahgr dikkati qekiyor. Mend,hbt Haa BehtaS-t Veli, Vildyetndme-i Hactm Sultan ve ksmen Vildyetndme-i etman Baba'da, Demir Baba Vildyetndmesi ve Veli Baba Menahtbnamesi'nde Hz. Ali ve Oniki lmam kuh.rinden bagka herhangi bir motife rastlanmamasr, di$erlerinde bu konuda tek satrr dahi bulunmamasr altr qizilecek bir husustur. Bu herhalde, menikrbnAmelerin qoSunun yazrldr$r XV yuzyrhn ikinci yanslnda $n propagandasrnrn Anadolu'da.hentiz Bektagilif,e, dolayrsryla heterodoks gewelere yeterince ntifuz edecek bir kudrete ulapamadr$t Larztnda yorumlansa gerektir. I-IattA zikredilen tiq rnenAkrbnAmeye sdzu edilen $ii unsurlann daha sonralarr eklendigi bile dugrintilebilir. Boylece, Bektagi ve Krzrlbag zumrelerinin tam olarak ancak Salevi propagandasryla $ii inang motiflerini tanrdrgr ve benimsemeye bapladrgr gerqegi bir defa da28r

ha kendini gdstermig olmakta, bu vesileyle Anadolu Turk heterodoksisine vticut veren ana faktorun $nlik detil, lslam oncesi dinlerden kalan inanglar oldutu da acrk bir sorette belirlenmi$ bulunmaktadrr. Son olarak clcncbilir ki, Bcktagt rncnlktbnlrnelcri ilzcrindc yaprlan bu gahgmanrn bir benzerini Bektagi-Krzrlbag giirinde de gerqeklegtirmek, bizi Anadolu Tirrk heterodoksisinin men9e've unsurlannr tahlil konusunda daha da ileri g6trirecek, $ii propagandanrn hangi unsurlan Tdrk heterodoksisine kattrgrnr meydana grkarmaya 6nemli dlgirde yardrm edecektir.

282

EK:

TABTO I

3 o
lsl6m 6ncesi inang
oo

c |!
E

motiflerinin menikrbnimelere
da!tltgt

o
'i o
E {!

c
o

..E

5
DaE ve tepe k0ltri
Ta1 ve

kaya k0lt0

Sihir ve b0y0 yapmak Hastalarr iyilelirmek Gaipten ve gelecekten haber vermek Tann'nrn insan

pklinde

Tabiat kuwetlerine hAkim olmak


Atege h0kmetmek

Kemiklerden diriltmek Kadrn-erkek

mU*erek iyinler
Tahta krhgla savagmak
Ten6s0h inancr

Hul0linancr

$ekilde!i$irme
Ejderha ile m0cadele Havada ugma

Ddrt unsur inancl

Atel k0lt0
Not: Her rakam motif saytstnt gdsterir.

EK:2 TABLO II

(o

-o .o

Kitab-r Mukaddes kaynakh

6 c |!

motiflerin
menAkrbndmelere
daSrlrsr

'i o
E .o

o
c
(u

i.!

5
Olmeden 6nce g6ge gekilmek
Suyu kana gevirmek

Halka felSket musallat etmek Bereket getirmek Az yiyecekle gok kigiyi doyurmak

K6rleri g6rd0rmek Olti insan veya hayvanr diriltmek


Nefes evl6dr edinmek

Kuru odunu agag haline getirmek Yerden veya tagan su grkarmak lrmagr veya denizi yarrp ge6mek lrmak veya deniz 0st0nde ytir0mek
TOPLAM Not: Her rakam motif sayrstm glstarir,

284

Kevnexqe

YAZMA KAYNAKLAR

Cezbl, yilA/etndma-i Seyyid Ali Sulrcn, Ankara Cebeci


no. I 189.

ll

Halk Kutuphanesi,

Ebu'l-Hayr-r Rumi, Saltrhnamc, Topkapr Sarayr M0zesi (Hazine) Kfirirphanesi,

no.l6l2.
Elvan Qelebi, Mendkbul-Kudstye Ji Mcnds$i'l-lJnstyc, Konya MevlAnA Mtrzesi K$tiiphanesi, no.,1937.

Esiri, Vilayetnilme-i Sultcn gucduddtn, Orhan K6prultr Ozel Ktiruphanesi'ndeki


nrisha.

Gufti Ali, Tegrifdtu' 5-guard, lstanbul Universitesi Ktrtuphanesi, Tnrkge yazmalar


no. I 533. Hacr Bektag-r Velt, Mchalat, Suleymaniye (Leleli) Kuruphanesi, no.

I500.
Kfitirphanesi,

Kncuk Abdal, Vilaycmamc-i Otman Baba, Ankara Cebeci


no.495.

ll Halk

Mendhft-t Kayguquz Baba, Abdurrahman Gtzel ozel ktt0phanesindeki Elmah


Tekkesi ntrshasr. Mendhft - t Mahmud Paga, Srileymaniye (Ayaso fya) Kut0phanesi, no. I 940 (mecmua

iqinde).
Mendhtbt Taall-Arifin Scyyid Ebul-Vcla,lsranbul Universitesi Krirtphanesi, nr. 3.127. RAmiz,Addbt Zure/a, lsranbul Un. Ktrttiphanesi, ty, no.9l. Si habuddt n Vasr tl, ?zhi rsr ul -Muilehin v c Tab str atu'l -Muhtc dtn, Biblio thtque Narionale, De Slane, ara. no.2036. Vilayc,namc-i Abilal Musa, Bedri Noyan Orel KritUphanesi'ndeki n[sha.

BASILI KAYNAKLAR
Abdal Musa Vellyctndmesi, Hzr. Abdunehman GU.cl, TTK Yayrnlan,

Ankarr

1999,

285

Abdrrlkahir el-Ba[dadr, el-Farhbcync'l-Frraft, ngr. M. Muhyiddin Abdulhamid, Kahire (tarihsiz).

Mezhepler Arasrndahi Farhlar, rerc0nre E. Ruhi Frglah, lstanbul, 1979, selguk Yayrnlarr.

Ahmed Bican, Envltru'l-Aprfttn, lsranbul, l30l (uS basmasr). Alrnrcd l-{llkl, McnAhib al-Arftn; ngr. Tahsirr yazrcr, Arrklrr, l95g-1959,2 cilr. Arifierin Menhtbeleri, rerctme Tahsin yazrcr, lstairbul, 1959-1961, MEB
Yayrnlan, 2 cilt.

Ahmedt: Ahmediye ,lstanbul, 1303 (tas basmasr). Alt, Gelibolulu Mustafa: Kunhu'l-Ahbar,V cilt, lstanbul, 1277. Agrk Qelebi: Megttiru!-guar/t, faks. n5r. Meredith-Owens, Londra, 1971. Asrkpagazide: Asrhpasazade larihi, ngr. AltBeE, lsunbul, 1332. Barhebraeus (Gregory Ebu'l-Ferec): Abu'l-Farac larihi, tercirme O. R. Dogrul, Ankara, 1945, TTK Yayrnlarr, 2 cilt. el-Blront, cl-Asdru'l-Bahrye, ngr. Edouard Sachau, Berlin, lg7g.

el-Buhart,

Kitabu't-Tahhlh ma li'l-Hind, l.ondra, 1887.

Muhammed b. lsmail: Sahthu'l-Buharl, lV cilt, Kahire (tarihsiz).

Buyruh, ngr. Seler Aytekin, Ankara, 1967, Emck Basrmevi. cl-CAhiz, Hlltlct Orilusunun Menhftelcri ve Tarhler'in Fazilctlert, rercume Ramazan ge5en, Ankara, 1967, TKAE Yayrnlarr. '
el-Cesses, Ahhdnru'l-Kur'an,

ll. cilt, Kahire (tarihsiz).

Crlveynt, AtAmelik, The History oJ thc World.Conqueror,lng. terqume J. Andrew


Boyle, Cambridge, 1958, 2 cilt.

Crizcitnl, Tabahatt Narrrt, Kalkura, 1864.


Dedc

Korlut Kitabr, nrr. Muharrem Ergin, Ankara l96,l, TKAE yayrnlarr.

si,' Hzr. Bedri Noyan, lstanbul 1976, Can yayrnlarr. Dervip Burhan, Yildyetndme-i Hacrn sultan (Das villJet-ndme iles Hailsclrim sultan), n5r. Rudolf Tsclrudi, Berlin, l9l,t.

Demir Baba VilAyar.dne

EbO Cafer geyh Sad0k, Risdlcrul-ltihadattl-lmilmiyyc,

rercfime E. Ruhi Frllah, An-

kara, 1978, AUIF Yayrnlarr.

lltlirnell Mccdl, Icrcorr - l

gahay &, lsrnnbul, 1 269. Elvan Qelebi, Menillrrbu'l-Kldsiyye lt Mendsfti'l-0nsiyyc: Baba llyw-t llorasdnt ve Siilalcsinin Mcnhabevl Tarihi, n5r. lsrnail E. ErOnsal-A. yaSar Ocak, TTK Yaytnlan, Ankara 1995,2. bs.

Evliyn Qelebi, Seydhatndmc,II. ve VII. ciltler, tsranbul, l314-1928. Ferlduddtn Attar, Icrftiratu'l-Evliya, ngr. R. A. Nicholson, Leiden, 1905, E.J. Brill,
2 cilt. Firdevsl, gehndme, terctm Necati Lugat, lstanbul, 1967-1968, MEB.yayrnlarr, 2. baskr, .l cilt,

Gfllrehrl, Kcrlmilt Aht Evrcn, ngr. E Tacschner, Wiesbaden 1955. t.lalil b. tsmail, gcyh BedreildinMand.hftt, ngr. A. G6lprnarh - l. Sungurbey, lstanbul, 1967, Eti Yayrnlarr. llihtye-i Mevllduh.Ncbt, lstanbul, l3l I (tag basmasr).
286

tludAdu'l-Alem, faks. n9r. V V Banhold, Leningrad, 1930. lbn Bibi, el-Evdniru'l-Aldiyye Ii'l-Uryfrril-Alaiyye, fak. n5r. A. Sadrk Erzi, Ankara, 1956, TTK Yayrnlarr.

lbn Fazlan, lbn


Yayrnlarr.

Fazlan Saytthatnamcsl, tcrcume R. gegen, lstanbut 1925, Bedir

llrrr I larrrr, Kitahu'l-l;asl I'l-Mllcl v{l-Ijvhtt va'rr-Nifial, L citt, Krhire, I l2l. lbn Fligm, Stretutn Hi$cm, l. cilt, Kahire, 1955. lbn Hurdadbih, el-Mesdlilt vel-Mtmdlih, ngr. De Goeje, Leiden 1889 (Kudame b. Cafer'in Kitabu'l-Harac'l ile birlikte). lbn Rusta, el-/llahu'n-NeJtse, n9r. De Goeje, Leiden, 1891. lbnu'l-Fakih Hemedini, Kitabu'l-Buldan, ngr. De Goeje, Leiden, 1885. lbnu'n-Nedim, el-Fihrist, Kahire (tarihsiz).

el-ldrist, Gtographie d'Edrisi,Frans. terctme P AmedeeJaubert, L cilt, Paris, 1836.


el-lstahri, Kitabu MesAliki'l-Memdlih, ngr. De Goeje, Leiden, 1927. Kayg;usuz Abdal (Alieddin Gaybt) Mendhtbndmesi, Hzr. Abdurrahman Gozel, Ankara 1999, TTK Yayrnlarr.
KrnalrzAde Hasan Celebi, TeThiretu'5-guard, n9r. lbrahim 1978, TTK Yayrnlarr. Krrft Sual, lstanbul (tarihsiz), tas basmasr.

Kutluk, L cih, Ankara,

Kitab4 Muhaddes (Eski ve Yeni Ahit), lstanbul, 1949. Kuran-r Kerim. LAtifi,Iezhire-i Ldtfi , lsunbul, 1314. Mahmud Kiggarl, Divan'u L0gdtit-I0r[, Ill. cilt, lstanbul, t335.
M anzum H aa B ehta5 Veli Vildy ctnlmesi, ngr. Bedri Noyan, Aydrn I 986.

Mendh$lCazavdt-tscyyidBattal Gazi, lstanbul (tarihsiz), rag basmasr,6 c0z. Mendh$tKoyunBabaSultan, Millt Kirtophane (Ankara) mikrofilm argivi, nr. 3038. Mervezl, Serefu'z-Zaman, Ebvab !t\-Sin ve't-Tilrh, metin ve lng. tcrctirne V Minorsky, Londra, 1942. Mes'0d!, Murflcu'z-Zeheb, ngr. M. M. Abdulhamid, Kahire, 196,1,,$ cih.

Mirzizide Salim, Iczhira-i Salim, lstanbul,

1315.

Molollann Glzli Tarlht, terc0me Ahmet ltmir, Ankara, l94tl, 'I"f K Yayrnlan. el-Mukaddest, cl-Beil' vc't-Tarih, nsr. Cl. Huart, lV cilt, Paris, 1907. t Muslirn b. Haccac el-Kugeyrl, Sahth'u Milslim, n5r. M. Fuad Abdulbaki, lV cik, Kahire, 1955.
Negrl, Kitab-r Cihanntrmd, ngr. E Taeschner, l. cilt, Leipzig, 195I.

Nizdmirlm0k, Siyasctnamc, n9r. M. Altay K6ymen, Ankara, 1976, AUDTCF


Yayrnlarr.

Ortun Abideleri; nsr, Muharrem Ergin, lsunbul, 1970, Oruq Be!, Tevarlh-l Al-l Osman,E Babinger, Hannover, 1925. Relation desMongoles ouTartares, ngr. M. d'Avezac, Paris, 1839. de Saint-Quentin, Simon, tlistoire iles Tarlares (Ilistoria Tartanrum), n5r. Jcan Richard, Paris, 1965.

287

Sevyiil Ali Sultan (Kqrl Deli) Vildyetndmcsi, Ngr. Bedri Noyan, Ankara (tarihsiz). $ah lsmail (l lat:lyl), llatd[ Divail, ngr. S. N0zlrer Ergun, lsrarrbul, 1961, SehristAnl, AMulkerirn, el-Milel veh-Nihal, n5r. M. Se1ryid Kilani, Kahire, 1961, 2 cilt. et-Thberi, Milletler ve Hnhnmdarlar Tarihi, tercirme Z. K. Ugan, A. Temir, 1.3 cilt, lstanbul, 1965, MEB Yayrnlarr. Tbvarih-i Al-i Osman (Die Altosmanischc Anonymen Chronihen), nqr. E Giese . Bres-

lau, 1922. Uzun Firdevst, Mtndhb.l. llao BehtaSa Velt, ngr. A. G6lprnarh, lstanbul, 1958. Veli BabaMenahrbnamesi, Hzr. Bedri Noyan, lstanbul 1993, Can Yayrnlarr. Voyages Trts Cunevx Vers ks fhrtares, Paris (tarihsiz).
Yakut el-Hamevl, Mu'cemu'l-Buldan, n5r. F Wirstenfeld, l. cilt, Leipzig, 1866. Zekeriyya Kazvinl,.rlsdru'l-Bilcd, nSr. E Wuste nfeld, Lcipzig, 1848.

ANSIKLOPEDILER . BIYOGRAFIK LOGATLER


Bursalr Mehmet Tahir, Osmanlr

Miltllficrl,l. cilt,

lstanbul, 1333.

Dictionnaire des Symboles, Paris, 1973-1971,5.ve 6. baskr,4. cih.

Encyclop&ie dcl'lslam,1. baskr, Leiden, l9I3-1938; 2. baskr, 195,1. lslam Ansihlopedisi, tstanbul, 1950. I sldm-Ttirh Ansihlope ilisi, lsranbul, I 9,10. Tarh Ansihlopedisi. lstanbul, 1942. l'ir rh
I

I alh E debiy

au Ansihlop e disi, lstanbul, I 935,

l.

fasikUl.

KOLLEKTIF ESERLER .KONGRE ZABITLARI- ARMAGANLAR


Ahten des XXIV Internationalcn Orientalistenkongress (Mfrnchen, 1957), Wiesba-

den, 1959.
F

uad Koprula Arma4ail, lstanbul, 1953.

Histoire des Religions, I. ve II. ciltler, Paris, l9l0-1972. lran gchin5alrlrfr'nrn 2500. Yiddntimilne Armaf,an, lstanbul, 1971.
Mdlanges Emile

Picot,ll. cilt, Paris, 1913.

Mtmoires Couronnds, Acaddmie Royale de Belgique, Bruxelles 1888. MevldnAveYagama Sevinci, ra, 1978.

(lll.

Uluslararasl MevlanA Semineri Bildirileri), Anka.

Lc Monde du Sortier (Sources Orientales: 7), Paris, 1966. I'roccedings of the XXVil th International Congress of Orientalists (Ann Wiesbaden, 1971.
R$ia

Arbor I 967),

QuandleCrible EtaitDanslaPaille... (HommageAP NailiBoratav),Paris, 1978. ,ldhrnclf n rat lcin, Ankara, 1966, TKAE Yayrnlarr. 'l v,h Du'nyust r:l Kia.rrl, Auklla, 1976, 'l KAtj Yayrrrlnn. Il. Turh Tarih Kongresi (Zabrtlar), lstanbul, 1943. VJll. T(trhTarihKongresi (Bildiriler), Il. cilt, Ankara, 1981.

l. Uluslararas Tirh Follior


rUr llakanhEl Yayrnlarr.

Kongresi

Bildirilui,I.

ve

lV ciltler, Ankara,

1976 Kul-

288

TEZLER Cogan. lisat, llarl. Behtast Vclt, Mahalal, basrlrnarnrg doqentlik rczi, Ankara, 1971. lzgi, Ozkan,lhe ltinerury ol Wang-Yen-Te to Kao-Ch'ang, basrlurauug dokrora tezi, Harvard, 1972. Karanrustafa, Ahmet T., A study in preislamic survivals on a turlrish nrusulman text: Vildyelndme (Montrdal, 1981, basrlmamls master tezi, nr. 5.1822.)

Kdpr0lii, Orhan, Iarilr Koynagr Olarah XlV. . XV. Asrrlara Ait Bdat Trirft(c Mendftrbnlmeler, basrlmamrg doktora tezi, lstanbul, 1953.

Mecid MusazAde, $ia Mezhebi tginde Hul0l vr Tendtsrih. basrhnarnrg doktora rezi, Ankara, 1973.
Ozdemir, M. Iurhan, Esfti Trirftlerde gcnranhh, basrlmamrg doktora tezi, Ankara, 1977.

KITAPLAR Akdaf, Musufa,T'tlrhiyc'nln lktisadl ve lqtitnal Tarihl,l. cilt, lstanbul, 1974, 2. baskr. Akkaya, stkrt, Orta An a&tlu'da Bir Dolagma, Ankara, 193.t. Atalay. Bcsim, Bektaglih ve Edebiyau,lstanbul, 1340. Aydemir, Abdullah, Tclsirdc lsrailiyyllt, Ankara, 1979.
Babinger, Franz, Osmanl TarihYazarlarr ve Eserlerl, qev C. Uqok, Ankara, 1923.
Bareau, Andre, Lcs Rcligions dcl'Inilc (Bouddhisrne), Paris, 1966.

Barrhold, V V, Motol lslil4srna Kadar Tt)rhistan, haz. H. D. Yrldrz, lstanbul,

l98L

Orta Asya Tirrlt Torihi Halilunda Dersler, haz. K. Yagar Kopraman - A. lsmail
Aka, Ankara, 1975. Islarn Medeniyeti Tarihi, ilnveler ve dUzeltmeler: E K0pruln, Ankara, 1963, 2.
baskr.

Bayatlr, Osman ,IJcrgama'da Alevi Gclini vc

lnanglan,lzrnir, 1957.

Benekay, Yahya, Yapayan Alcvilih, lstanbul, 1967.

Birdotan, Nejat, Anadolu Alevtlilinde Yol Ayrmt (l1erih ve Kdhen), lstanbul 1995,
Mozaik Yayrnlan.
Birge,J. Kingsley, The Bektashi Qrder of Dcnishes, Londra, 1937. Bdrnbaci, Alessio, Hisloire ile laLittdraturc Tirrgue, Frans. terctme I. Melikoff, Pa-

ris, 1968.
Boratav, P

Naili,

Kd ro [lu Destam,

lstanbul, I 93 l.

100 SorudaTnrh Folhloru,lstanbul, 1973. 100 Soruda Tttrh

llalh Edcbiyatt, lstanbul, I 97tt.

Bordet, Louis, Religion et Mysticismc, Paris, 1974, 2. baskr. Brclrier, Louis, Mc ct Mort dc Byzance, Paris, 1969. 2. baskr, Browne, E. G., A Lttcrary History ol Pcrsla, L cilt, Carnbridgc, 1928, 2. baskr. llruirrcssen, Martirr van, Kurtl{ift. Trirftluft, Alevflihr lltnift vc Dinscl Kirnlift Mttcadelclerl, tcrcrirne llakarr Yurclnkul, lstanbul 2000, llctlgirn Yayrnlarr. Cahen, Cl., La Turquic Pre-ouomane, Paris 1988. Chavanncs, Edouard, Documents Sur Lcs Tou-Kiu c Occldcnlaru, Porls, 1900,
Contss ea Ligendct du Bouddhisme Chinoir, Paris, 1921.

289

- Un'Iiaitt Manichten Rettouvt en Chine (l'aul pellior ile birlikte), paris, 1912. Delehaye, Hippolyte, Lcs L(gcniles,agiograplfiques, Bruxelles, 1955, 4. baskr. * Les L(gendes Grecques des Saint Militaircs, paris, I 909.
Ebcrhard, Wolfram: (in,in ginral Komgulart,tcr. N. Ulutug, Ankara, 1942. Iiliadc' Mircca, Le Chananisme er l-cs Tecrrnrqucs Arcrnrques dc l,rxrarc, paris,

1974,4. hrrskr.

d'Illslotre des Religions, paris, 1975. Ilistoire des Cr<tyances et des ldtes Religieusrs, I. cilt, paris, 1976. Ergun, S. Niizhet, Behtag gdirleri, lstanbul, 1930.

-'lia.tt(

Ti rhiy c' elc Alevililr Beft rasf li h, lstanbul, I 977. Esin, Ernel, Tttrh Kozmolojisi, lstanbul, 1979. Frrat, M. gerif, Dogu llleri ve Varto Thrihi,Ankara, 1970, 3. baskr.
Giraud, Ren, Lfnnpire des Turcs Cdl0srcs, paris, 1960. G6kalp, Ziya, T,fi rh M e d,eniy eti Tarihi, lstanbul, I 34 l. Golprnarh, AbdUlbaki, pir Sultan Abilal (p N. Boratav

lirOz, Mclrrrrer.

-Ttirh

gdirlcri, t. cilt, lstanbul, 1936.

ile), Ankara, 19,13.

- Mevldna Gdvsa,

Mevldnd'ilan sonra Mcvlevtlift, lstanbul, 1953. Alevi-Beft rasf Ne/esleri, lsranbul, 1963. M(t7esi ya4nalar

Bozktr G rinay,

Katalofu,lll. cilt, Ankara, 1972. l. Alaeddin, Sabatay Sevi,lstanbul, 1939. Grenard, Fernand, Le Turhestan et le Tibet (La haute Asie: 2), paris, lg9g. Grousse!, Ren, Sur les Tracts ilu Boui//iha, paris, 1950, 2. baskr. LEmpire des Stcppes, paris, 1952.
Inparatorlugu, (ercome M. Regat Uzmen, lsranbul, 19g0.
Urnay, tll d4 f, M asall an, Erzurum,

I 975. Guzcl, Abdurrahman, Kaygusu z Abdal,Ankara,

l9gl.
cinq Dynasries i!,aprts les DocuAhsyques,

l{alikarnas Bahkqrsr, Anad olu Elsdnelui,lstanbul, I 954.

llarnilton'J. Russel, Les oughours dr'Epoque


,nfnts Crtinois, Parls, 1955.
I

iles

larvr, Uno, I-cs lreltrdsentations Rcrigieuscs chezrcs lrculies

Hasluck, E W, Behrasllih Tedhihleri,tercume Ragrp Hulosi, lstanbul, 192g. Christianity and lslam llniler tlrc Sukans, Oxford, 1929, 2 cilt.

paris, 1959.

Ilirti' Philip K',


I9BO.

.sivasr vc Krilrurer rslanr

rarihi, rcrcrinre sarih Tu[, il. cilr, rsranbur,

lnan, Abdtrllcad.r.,Tarihte ve Bugrin gamani2nr, Ankara, 1972, 2. baskr. James, E. O., Mythes er Ritcs Dans le prcche.Orient Ancien, paris, 1960.
.Jirrry Jacqucs, Ildr$ic et Facrions dans l,Etnpire Byzantrn ilu Le Caire, 1968.

vI e au vlll c sitcles,

Kafesoflu, lbrahim, Ttrh Milli Krilrrird, Ankara, 1977. Kararrrustafu' Ahnrct T-., Goclr unrury Frtcnds: I)ervishes croups I'eriod 1200-1250, Salt Lake Ciry, 199.1. 290

in

rrrc Islamic

I.a..r

Koprulri, Fuat, Iurft EdebiyatndallhMutuavv$ar, Ankara, 1976, Osmanh lmparatorlufu'nun Kurulugu, Ankara, 1972, 2. backr.

l.

baskr.

larih.i Dinlsi, lsunbul, l34l (taS basmasr). -Tilrh K6priltzAde M. Fuad, Trtrhiye Tarihi,l. cilt, lstanbul, 1923. Tilrh l:"dcbiyal larihi, lstanbul, 1926. *-'ltllunr r (rt (;rr.on(rnltrtr 'lhtro Mlrrgrrl )..ur I.rr ()rrlrlr [f.yrllr1rrrr Mrrrrfunrlnr, lr.
tanbul, 1929. Ligeti, Louis, Bilinmeyenlq Asya, tercime S. Karatay, lstanbul, 1970. Melikoff, lrine, La Geste ilc Melih Danigmend, Paris, 1960.

* -

Abu M u slim, I e

P or te

-H ache ilu Khor assan, Paris, I 962.

Sur lcs Tracts ilu Soufsmc Turc: Recherches sur I'lslam Populairc cn Anatolic, lstanbul 1992, lsis Yayrnlarr.

Uyur ldih Uyardiar: Alevthh-Behtagllih Arayvmalan, tercirme Turan Alptekin,


lstanbul 1993, Cem Yayrnlarr. Hadji Bchtash: Un Mythe et ses Avdtars, Gcntse et Evolution ilu Soulrsme Populaire enTurquie, Leiden 1998, EJ. Brill
Hacr BehtaS: Elsaneden Gergege, tercum Turan Alptekin, lstanbul 1998, Cum-

huriyet Kitabevi,

l.

bs.

Mensching, Gustav: Soclologle Religieusc, Paris, 1951.

Muhammed l{amidullah; Islilm Peygambcri, tercfme Kernal Kugqu, I. cilt, lstan-

bul,1966.
Noyan, Bedri, Bnffln Yonlcriyle Behtasilih ve Alevtlih, Hzr. gakir Keceli, Ankara 1998-1999, Ardrg Yayrnlan, 3 cilt. Ocak, Ahmet Yalar: Baballcr lsyant: Alevtli[in Tarihsel Altyaptsr Yahul Anadolu'da lslam-Ttirh Heterodohsisinin Teyhhulti, Derglh Yayrnlarr, lstanbul, 2000, 3. bs. Kulhir 'farihi Kayna{t Olarah Mcnahtbndmcler: Metodolojih l}ir Yahlarrm, TfK - Yayrnlarr, Ankara 1997, 2. bs. Osmanlr Imparatorlugu'nda MarJinal Sufilih: Kalendertlcr TTK Yayrnlan, Ankara

1999, 2. bs.

Ohlmarks, A., Studicn zum Problem iles Schamanismus, Lund-Kopenhagen, 1939. Okutan, I l. Tahsin, $ebinharahlsar vc Civarr, basrm yeri ve tarihi yok. Orkun, H. Namrk, TirhEfsdneleri, lstanbul, 1943.
Ostrogorsky, Georges, Hist6ire de I'Etat By zantin, Paris, I 969. Ogel, Bahaeddin, lslamiyetlen 6nce Tlnrh Kriltur

lcrihi, Ankara,

1971,

frirh Mitolojisi, L cilt, Ankara,


Brzy i)h

1971.

Hun Imp ar atorlu[u Tarihi, l. cilt, Ankara, I 98

l.

Ondcr, Mehme t, Anailol u E|sdnel e ri, Ankara, I 966.


gehirden $ehire, lstanbul, 1972, 2 cilt. Oztelli, Cahit, Pir SultanAbilal, lstanbul, 1971. BelctaSt Grtlleri, lstanbul, 1973.

I'euclr,

llenri-Charles, Le Manicheisme , Paris, 1949.

Radlott, Wilhelm, Sibarya'dan, tercume A. Temir, Ankara, 1954-1957, 2 cilt.

291

Rasonyi, L., Tarihte Tttrhlld'h, Ankara, I 97 l. Rrgvanollu, Malrnrur, Do$u ASiretlcri ve Emperyalizm, lstanbul, 197g. Roux' Jean-Paul' La Mort chez ks peupres Artarqucs Anciens et Mtiricvaux, paris,
1963. ve Oratqallarih Ahay T:Arhlcrinde 6ltm, rercrime - {tkj bul 1999, Kabala yapnlarr.

Aykut Kazancrgil, lsmn_

Faune ct Flore Sacr&s Dans lcs Socieils Altaiques, paris, 1966. Les Traditions iles Nomailcs de laTurquie Mdriilionale,paris, 1970.

La Religion

des Turcs

et iles Mongols, paris 19g4, payot.

Sakaotlu,

lgaret Yayrnlan. Ruben. Walter, Buililhizm larihi, tercume Abidin ltil, Ankara, 1947. llunclrrran, Srcvr.rr, Lc Mctnkhllsmc Mt.lltvsl, Porl*, 1949. La Civilisati on llyqantine, l,aris, 1952. Saim,
I

Tnthlcfin vc-Molorlarm Eshi Dini, tercimc Aykut Kazancrgir, lsranbur 199,r,

0l

Anadolu Elslnc si, lstanbul, 1976.


Tas Kcsilme

Samancrgil,

Anadolu

Ttrh Elsdnelcrinilc

Morili, Ankara, 1980.

Kemal, Alevi giirlen Antolojisi, lstanbul, 1946.

Schimmel, Annemarie, Dinlcr Tarihine Giri5, Ankara, 1955. stefanov, Yordan, "Demir Baba Tekkesi", Burgaristan Alnireri vc Demir Baba Tehhesi, ed. Ivaniqka Georgieva, T'rker Aca6glu, lstanbul 199S, 'ev. $apolyo, Enver Behnan, Mczhcpler ve Tarihatlar Tqrihi, lsunbul, 19,16. Tanyu, Hikmet , Anhara ve eevresinile Adah vc Adah ycrlcri, Ankara, 1967.

K"y"ti";;i;;;.

- Tnrhler'de Tasla llgili Inanglar,Ankara, 196g. Dinlcr Tafihi Araghrmalan, Ankara, 1973. Tlrhlcr'in Dint Tarihgcsi,Ankara, 1976. - lslamhhlan Oncc Tttrhle/ilc Tch Tann lnancr, Ankara, 19g0. Tekin, lircci,
G., Les Rcligions

Sinasi, lJygurca Mctinler ll: Maytnsimit, Ankara, 1g76, Togan,Z. Velidi, Umoml TirhTarthinc Girig, lstanbul, 1970,2. baskr. ReSidcddin OluTnlmesi , lsranbul, I 972.
ifiu Tibet

ct dc la Mong<tlic

(w

Heissig ile), paris, 1973.

Turan, Osman, Onihi Hayvanh

Ttrh Tahviml,lstanbut, 19.il.

- Selquhlular Tailhi ve Tntrh-lsldm Mcilcniyeti,Ankara, 1965. - T(trh Cihan Hdhimiyeti Melh0;resi Tarihi, l. citt, lstanbul, 1969. Selguhlular ve Isldmiy et, lstanbul, 971. Uzungaqrlr,
1

l. Hakkr, AnadoluBeylihleri,Ankara, 1969, 2. baskr.

Dlkutasrr, M. Sakir, Tgrh vc Islam Gclcnelinitc ASag,lstanbul, 1963.

Velikanoff, Q. Q., Sobreniye Soginaniy (b0tirn eserleri), V cilt, Alma Ata, 1972. vryonis, speros, rhe Declinc oJ Medievar Heilenism in Asia Minor,Berkerey, 1971. Yalgrn, A. Rrza, CenuptaTurhmen Oymahlan,l. cilt, Ankara, 1977, 2. baskr.
Yrldrz, H. Dursun, Islamiyet ve Tirhler,lstanbul, 1976. Yinanq, M, Halil, Anadoluhsn Fcrhi, lsunbul, 194,f.

291

Widengren, Geo, Lcs Rcligions ilcl'Iran, Paris, 1968. wittek, Paul, osmant lmparatorlu{u'nun Kurulupu, rerclime Gfizin yalter (Batr Dillerinde Osmanh Tarihleri), lstanbul, 197I,2. baskr. MAKALELER Aalto, P, "lranian Contact of the Turks in Preislamic Times", Sf (1971). Anohin, A. V, "Altay gamanhlrna Ait Maddeler", rercfime A. lnan, Mahalelcr ve
lncelemeler,Ankara, 1968.

Arat, R. Rahrneti, "Uygurlar'da lstrlahlara Dair", IM, VII-VII!2 (1942). Babingcq Franz, "Koyun Baba", EIt. Barkan, O. Lurfi, "Kolonizat6r Tfirk Dervi5leri", yD, ll (f 942). Barthold, V. V., "Orra Asya'da Mogol Furuharrna Kadar Hrristiyantrk", TM, I ( te25). * "KhwArizm", Ell.
Uazin, Louis, "Etat dcs Discussions sur la Pendtrat.ion du llouddhisrne ct du Manichisme en Milieu Ii,rrc", Irindralrc il'Ortent (Hommage A Claude Cahen),
Rcs

Oricntclis, Vl (199,+).

Bazin, Marcel, "Le Culte des Arbres et des Monragnes Dans lc Tales", euand le Criblc Etait Dans La Paillc..,,Paris, 1978.
Beldiceanu, Irtne, 'La Vita de Seyyid Ali Sultan et la Conquere de la Tharce par les Iurcs", Procecdings o! thc XXWil ah International Congrcss ol Orientalists" (Ann Arbor, 1967), Wicsbadcn, 1971.

"Seyyd Ali Sultan d'apr0s les Rgistres otromans: Llnstallation de I'lslam Hdtdrodoxe en Thrace", The ViaEgnatia unilcr Ottoman Rulc 1380-1699, ed. E. A.
Zachariadou, Crete 1996.

Blochet, Edgar, "Mazdeizm'in Tfirk Kavimlerinin ltikatlarr Uzerindeki Tesiri" MrM, 2 (1331)
Boyle, J. Andrew, "Ortaqatda Ttrk ve Mogol gamanizmi", TFAD, rercirme O. g. G6kyay, sayr297, Nisan 1974.

ll (1948). "Elvan Celebi'nin MenlkrbnAmesi", IM, XIX (1977-1979). Cahen, Claude, "Le Probltme Ethnique en Anarolie', CHM, II2 (195.+). "Baba lshaq, Baba llyas, ltadjdjl llcktash cr Quclqucs Aurres", 'tlrclca, l (1969).
Buluq, SAdettin, "gamanizm'in Mengei ve lnkigafr Hakkrnda", TDED,

it-T[rkte famanizm lzleri", fFAy, 1974. Casugn,Joseph, "Suwivances d'Anciens Cultes et Rires en Asie Centralc", Rcvue il'Ethnologie , XV (1923). Chavanncs, Edouard, "Le Cycle Turc des Douze Animaux", Tbung-pao, Vlll
Canpolat, Mustafa,'Divan-r L0gat-

(leo6).

Cagatay, Saadet, "Karagay Sanr, lstanbul, 1953.

tlalk

Edebiyatrnda Avcr Bineger', Fuail Koprnla Arma-

"Tnrh Halh Edebiyaunda Gcyigc f)air Bazt Motifer", fDAy, 1956. "lsldmiyctlcn Once Tttrk Edcbiyau Tarihi'. TDEK, Ankara, 1976. "Kdhtilth Tarlhlnln Coh Oncnll Blr ltclgcsi: Sogu[6a Bugut yaul,, TDAY, lg751976 (Scnih Tcrcan llc),

293

Deny, Jean,

II. cilt, Paris, 1913. Diyarbekirli, Nejar, "Vestiges des croyanccs alurques dans I'art seldJoukldc", rirrcica,

Dcmievlllc, Paul' "Lc Bouddhisme chrnois', tlirrorrr Dc! Rclrgronr I, paris, 1970. "9ry Saltyq et le nom de la ville de Babadaghi", Melanges Emile picot,

lll

(1971).

"Ag"c", lslanr-Tnrft Ans ihlopedlsl,lstanbul, 19,10. Duchesne-Guillemin,J., 'Llran Antique er Zaroastre", Histoire des Rcligions l. Eberhard, wolfram, "Qin Kaynaklarrna G6re Garbt ve ona Asya Halkla.nrn Medeniyeti", TM, VIt-Vlttl (1940-1942).
Rrza,

Dolrul, 6.

"Eski Gin Kihiirii ve Trirkler', DTCFD,I4 (1943). ' "Toba Devrinde Budist Kilisesi', DICFD. lV (1946). Esin' Emel, "Selquklu Sanatr Evren Tasvirinin Tiirk lkonografisinde Menge'leri",

sAD,l 0969).

"Mtladl Vlll. Yrlzyrlda T$rkistan'da lslamiyet'in Burkan Dini tle Kargrlagmasr',, rKA, l-2 (l977-1978).
"lslamiyetten Onceki TUrk KtrhUr'farihi ve lsldm'a Glrig",

bul, 1978.

fK[K, n, lb,

lstan-

i$rk paga Ollu Elvan eelebi Znviyesi", Itv{, Xv (1969). Fahd, Toufic, "Naissance de I'lslam', Histoirc das Rcligions 2, paris, 1972, Gokalp, Ziya, "Trrk lli, Eski Turkler'de Din", EFM, V (1332).
Eyice, Semavi, 'Qorum'un Meciddzrt'nde G6lprnarlr, Abd0lbaki, "Hacrm Sultan",

lt{.

"Kaygusuz Abdal", ?1.

Guidi, Michelangelo, "Mzdek", EIl. de Harlez, charles, "Les croyances des prcmiers chinois", Mtmoires couronnees, Acaddmie Royale de Belgique, Bruxelles, 1888.

Fehmi,'Otman Baba Viliyernimesi", ry, V (1927). Hilmi Ziya, "Ttrk Tarihinde Dint Rirhiyat Mtrgahedeleri., Mihrab, sayr
Hasan

(l310).

13-14

Huart, Clment, "[tur0flya", EIL lrrrrlcrk. llrrlll, "l)crvtchc ulrrl suhnn: An nnnlysls ol the orman ndhc-vtlAyelnamcsi", fha Mlddlc East anil thc Balhans undcr thc Ottoman Empire: Essays on Economy anil Society, Bloomington 1993, lnan, Abdtrlkadir, "Ttirk Eoylarrnda Da!, Alaq ve prnar KUhU", Rerit Rahmcti Arat lgin, Ankara, I966. "Dede Korkut Kitabr'nda Eski lnanglar ve Gelenekler", TKA, Ill-lv (1966-

I969).
"Mtrshiman Trirkler'de gamanizm'in Kahntrlarr", Mahalclcr ve Incelcmeler "Ttrrkler'de ve Mogoallar'da Defin Merasimi", aynr cscr.
"Yakut gamanizminde lja

Knl", ayil cset

lnostrantsey K., "Eski Ttrkler'in lnanqlarr Hakkrnda Birkag 562", ayil eser. lzgi, Ozkan, "Kao-Ch'ang Uygurlarr Hakkrnda', fD, 32 (1979).
KafesoSlu, lbrahim, "Eski Ttrrk

Dini", TED,

lll

(1972).

29'

"Asya Turk Devletlcri", "Sarr Kiel,

Machiel,

(l980).
Koppers, Wilhelm,

IDEK. Saltrk vc Erken Devir Bekragllik Ozerine Notlar", 'fDA, g

"llk T0rkluk ve llk lndo Cermenlik", Belleten, V (1941). Kdprtihi, Fuat, "Ortazaman T0rk Devletlerinde ltukokt Sernbollerdeki Motifler,.
TrrITM,

il

(1e39).

"Mrsrr'da tjektastlik",

fM, Vl (1939).

- "Ttrk Edebiyatrnrn Kdprultizf,de Krarners,


J.

"Abdal", rH&l. "Abdal Musa", fK, sayr 124 (1973). "Ahmed Yesevi", lA. Mengei", Edebiyat Aragtrrmalan, Ankara, 1966. M. Fuad, "Anadolu'da lslamiyet", EFM,4-6 (l33S-1340). "Bekta$lligin Menge'leri", Iy, Ill (I34I).

ll.,

"Ostad-Sts",

Ell.
C., "l lulOl", ,t12.

Massigrrorr, l-. - Anavati,

(i.

Melikotf, Irtne, "Le Probl0rne Krzrlbap". 7urcica, XII (1975). "Recherches sur I'lslam Populaire au Si0cle de Mevlana", Mevldna ve Ya5ama - Sevinci, Ankara, 1978. Muharnmed Mukri, "llidde de I'lncarnation Chez les Ahl-i Haqq", Ahten des XXIV Internationalen Orientalistenlutngress (Mirnchen, 1957), Wiesbaden, 1959. Nau, E, "Textes Nestoriens, Magiques, Mazdeens, Bardtsanites, Marcionites, Manicheens, Moniens',JA, ll (1913). Noyan, Bedri, "Bekugtlikte Dokunulmayan Hayranlar", IFAD, sayr 279, (Ekim 1972). Ocak, Ahmet Yagar, "XlIl. ve XlV. Yuzyrllar Anadolu Turk Tarihi Bakunrndan Onemli Bir Kaynak: MenAkrb'ul-Kudsiye fi Menasrb'il-Unsiye", TD, 32 (1979). 'Bazr MenAkrbnimelere G6re Xlll. - XV Yrizyrllardaki lhtidilarda Hererodoks - geyh ve Dervislerin Rol0", OA, ll (1981).

'Kalenderiler ve Bektagilik", Dogumunun 100. Yidontrmttnde Ataturh'e Arma!an, lstanbul Universitesi Edebiyat Faktiltesi, lstanbul, l98l.
"Les milieux soufis dans les territoires du beylicat ottornan ct le probltnre dcs 'Abdalnn-r Runr'(1300-1389)", 71e Ott.,man Emirate (l3,0O-l]|q), crl. l:lizabeth A. 7-acharladou, ltctlryurnon 1991,

Sultan", Ogel, Bahaeddin, "Uygurlar'rn


TDVIA.

"llacrm

Menge' Efsinesi", DICFD, Vl l -2 ( 1948). Vesikalar ve Notlar", Belleten, XXI (1957). Hakkrnda "Dof,u Gdktirrkleri "Eski Tfirklran Ktlrtir lliskileri Hakkrnda Notlar", lran $ehingahl llnn 2500. Yildonumine Armagan, lstanbul, I 97 l.

Onder, Mehmet, "Eine Neuendeckte Quelle zur Geschichte des Seltschuken in Anatolien", WZKM, LV ( 1959). 6zerdim, M. Nabi, "Qin Dininin Mengei Meselesi ve Dinl lnanclar", IJelletcn, xxvl (1962).

Oztelli, Cahir, "Eski lnanqlarrn Bug0nk0 lzleri", L LJluslararas'furh Folhlor Kongresi Bildirileri, lV cilt, Ankara, 1976. 295

Pcuch, llenri-Charles, "Le Manichdisme", Ilisaoire des Rcligions 2, paris, 1972.

* -

l-. P' "Gdgebelerin lptidar cer'aar Ilayatrarrnr Anratan (ok Eski Bir Adct", 1'D, l5 (1960). lloux, Jean-Paul, "t-a Religion des Turcs de I'orkhon du vlle er vllle silcles,' R'IR, l,2 0962).
Potapov, llssai sur le (.icl-Dicu dcs peuplcs Ahaiqucs'. RttR, CXLIX, CL.. ''l-c Cahaurirn", I.c lrforrdc du -sorcicr (Sources Orientales: 7), paris, 1966. "Les Fiddles de Vcrit6 et les croyances Religieuses Turques", RHR, I (1969). "Une survivancc dcs Tradirions Turco-Mongoles chez les sdfvidcs", Rlllt, I ( te73). "Dieu Dans le Kirab-r Dcde eorqut", REI, Xlllll (1975). "Trin1;ri,

"Fo'ctions (iharnaniques ct valeur du Feu chcz les peuples Alralqucs-, Rl.tR, I


( I e76).

"llecherchcs dcs survivanccs prdslanriques Dans les rbxtes Tirrcs Musulrnans: Le Kirab-r t)edc Qorqur",JA, CCLXIV (1976). Schinridt, Walter, "Eski Ttirkler'de Din., IDED, Xl[ (1964). spuler, Bertold, "Gdkrurkler'de Dini ve Kriltrrrleri Hakkrnda Mtrldhazalar", vIIl. Torh Tarih Kongresi, II. cilt, Ankara, l9gl.

"Klisik lslam Kaynaklanna Gdre Eski rfrrkler'in Dini ve gaman Kelimesinin Men5ei", IED, lO-l I (1979-19S0), Tanyu, Hikmet, "Turkler'de Ategle llgili lnanqtar', I. rJluslararas rurft F<rlhlor Kongrcsi, lV cilt.
ge5en, Rarnazan,

lekin, sinasi, "Mani Dininin uygurlar Tarafrndan Devlet Dini olarak Kabul0"
rDAy, 1962.
"Uygur Edebiyatrnrn Meseleleri', ilO{, l-2 (1969). 1bgan, Nazmiye , "Peygarnber Zarnanrnda garkt ve Garbi Turkistan'r Ziyaret Ede' cinli Budist Rahibi Hrien eang'rn Bu ulkelerin Dint ve siyasr vaziyetine Ait Kayrrlan", lTfD, IV (1964). Togan, Z. Vclidt, "OSuzlar'r. llrristiyanhlr Meselesine AiC', fM, ll (1927).

"lbn al-Fakih'in Trirkter'e Dair Haberleri" Tirran, osrnan, "sclquklu fl Kavaid'is-Salt


ana"

,Belleten,XlI (194g). Turkiyesi Din Tarihine Ait Bir Kaynak: Fustaful-Adala

, Fuad Klprnlil Armagant.

"Babek", lA.

ulken,
(

lt.

Ziya, "Anadolu

orf

ve Acletlerinde Eski Kthr:rrlerin lzleri", lFD,


Ag,ac

1969).

xVil

ulkttasrr, M. gakir, "'turkler'de


1938). t-'i:t), 9- l0 ( l9e4_ 1995). Vaux, Carrn de, "'tandsuh", Ell. Wensinek, A. J.: "Ka'ba", EIL

Kuhn", Halft Bilgisi Haberlcri,sayr g3 (Eyltl

urcl<li, Ilayram -llal, Ali, "vcli Baha vc scnirkcnt ulugbey'clcki manzuuresi",.s(7IL

Yaltkaya, Serefeddin: "Eski rtrrk An'aneterinin Bazr l"urh Tarih Kon,gresi, lsranbul, 1943.

Dinl

Mtresseselere Tesiri",

ll.

296

DIZIN

Ahiret 172

Abakan Abbasi Devleti 89,90 Abbasi tlanedanr 88 Abbasiler 86, 201 Abdal Musa 27,36,37,38, 39, ,t.t, 48, 1,t3, r50, 167, l8l, 186, 191,207,

ll8

Ahrned-i Bican 221 Ahmed-i Yesevt 33,82, 175, 177, l8O,

l8l,

182,

214;2I9, 220,223,242,

261,27r
Ahmediyc 268 Ahmet Fakih 271 Ahura Mazda 20O,217 Aka Ddr (Ulu AEac) 134 Akdeniz Havzasr 241 Akka5 Koyu 126

208,209, 22+,26+,27t Abdallar 167, 255 Abdest almak 270,273


Abilidharmalar 82

Abdulkahii el-Baldadi 196


Abdulhamit ll (Padisah) 135 Abdrilkadir GllAnl I73 Abidler 238 Acaibu'd-Dtnyd211
Adana I 36 Adem donu l9l Adryarnan 135 Afganistan 77,200

Akaray 227
Akyazrh Sultan 45,.19

AlaGeyih2l3
Alada! 105
Alaiye 38 Alevt 27

Alevllik 27, 56, 69 Ali Donu l9l Ali Kayasr 126

Afrika 170
Atyon 125 Agni 2,17
Agaq tlaha 139

AllNaki 35
Ali Srrn 192 Alp Kutluk Bilge Kagan 99

Alaq Krilt0 128, 130,


140

l3l,

132, 135,

Agaqdenizi .15 Agrrboz Adasr 43 Alri Evren 261,271, 273,278

Ahrlik 177

Altay Altay Altay Altay Altay Altay Ahay

Daglarr

ll8, l19

Kavirnleri 59
$amanizm i 223, 215 gamanlarr 1.19, 153

Taurlarr 133 T0rk Masallarr l6.t


268

297

7l, ll7, 132, 146, 154, 159, 160, t69, t76 Altayh garnanistler 146
Altaylar Altayhlar ll8, I 19, 248.250,251 Arnasya 10, I 26, 157, 21O,25+ Aruerika 170, 2.ll Anadolu Ahlleri 177 z\nadolu SelCuklu Devleti 27, 105 Anadolu Selcuklulan 219 Anadolu Tahtacrlarr 134 Anadolu 25, 26, 28, 29, 30, 31, 31, 34, 35, 37, .t0, 43, 1+, 45, 17, 18, 54, 55, 57, 74,82, 91, 97, 98, 102, 103,
10,t, 105, 106, 107, 108, 109, ll0, ll l, 120, l2l, 125, t26, t27, t28, 13.+, 138, 139, r40, 147, 149, 160, l7l, 174, 192, 194, 198, 205, 210, 2t2, 2t3, /t4, 2t5, 2l 7, 218, 220, 230, 232, 249, 250, Z5L, 268, 27 I,

Atalar K0h0 62, 73,

lt0, l3l,

251

Atar 247 Atnyh garnanlstler I74 Ates lbaderi 242 Atcs Ktilrii l8l, 24 l, 24t, 241, 245,

247,248,

t't

Ateg 166, 167, l6tl, 169, 170,237, 239, 210, 24t, 242, 243, 2,+ 4, 246,

248,249,250,256
Ath Coban Kirltorfi (ayr. bkz. Bozkrr Attila (l{un Krah)

Knlturt) 6l

l0l,

153

Avcrlarrn Azizi 210 Avrupa 60, 100, l0l, 241 Aya Yorgi (ayr.bkz. Saint Georges) 168

Ayin-i Cem 175,201


Ay-mangus Masah 160 Ayn-r Cem 179 Aynu'd-Devle 215 Azerbaycan 3.1,90 AzrAil Aleyhisselanr 205, 221

280,281.282
Anisrr-r Erbaa (Dort unsur inancr) 217 Anavutluk 229
Ankara 34,43, 136

Anohin ltB r\ntalya 37 Antropofani 159 Antropomorfizrn 200 Apangu 163


Arabistan 58

B
Baba

llaki 20S, 209, 212


30,

Baba llyas-r Horasanl 26, 27, 29,

143, 144, 146, r53, 157, t58, r59, 166, 175, 185, 19I, 2t5, 237, 254,

255,257,258,259,266
Baba lshak 30, 146 Baba Mecnun 171,224 Baba Resul Ayaklanmasr 157 Babal Hareketi 26, 27,38, 178

Arabkir 185 Arafat Da[r 114, l15, 119,273


Arap SiiliAi 196 Araplar 99, 130 Ank Qoban 47 Arif Coban 46

Babek Hurremi lsyanr 89, 90 Babek 178

Babilliler 231
Ilabinger, l: 46
Bacr (Kadrn

Arkaik lnanqlar 74 Arvak 225 Asd (Hz. Musa'nrn) 136 Asildolan 276 r\sya Kavimleri 173
Asya

Veli) 175

Bagdad 156, 169 Baktriyan 75, 85,86, 87 Balqrkhisarr 228,235

170,741,248
Coban 46

isrk
'i5rl<

Bahkesir 136 Bahm Sultan 182, 190


Balkan Bekta5tligi 50

:\5rk Garip 122

Kcrcrn 122

llalkanlar 34, 51, 100, 105


Barak Raba I 56 Bardesan 104 Barkan, O. L. 40

,\5rk Pa5a 29,30, 157, 159, 160, l85,

191,198,266
,i5rkpagazade 36 \t Meydanr 162 \ta Srrn 192

Banhold 80,86 Basiloq N. Vladinrir 70

r98

Baskurtlar ll9, 112, 249 llattal (iazi 164, 186, 213 Battalnime 164 llay iJlgcn I 54 llayezid ll 12, ll,4tl lllyczicl-i llistanri l6l, 165 Itayrrr Ula l)n[r I l5 llazin, M., 134, 138
Bedahgan 180, 219
BeSce Sultan 276

Boyle,J. Andrew 142 Boz (At) 255 Bozkrr Hayatr l,{2

Bozkrr Ktihiirii 6l lkrzok l4

li1firl Knflitrt 92, () ]. lktliik (.lur I2tl llrahrnadotta (Kral)

()(r, ()0

2ll

Ilelce 207
Ilehnam (Prens) 209
Bektagl edebiyatr 39 llektast Menlkrbnimeleri 28, 122, 142, 162, 165, 166, 168, l7l, 180, 221, 253, 254, 27 l, 279, 281, 282 Bektasi Menkabeleri I l 5, 261 Bektaql Topluluklarr 183 Bektasl 6, 15,47,48,55, ll1, r14, 120, 142, 179, 192, 193, 201, 202, 215, 217, 222, 226, 235, 250, 281,

Brahmanizm 74 Brahmanlar 195 Rruinesscn, M. Van l7l Buda 79, 127, 19J,200, 2l

l,

212, 214,

2t7,235
Buda-Geyik llilkisi 214, 217
Budaldndme 28 Budist Azizler 222

Budist Cin Ktrlturo I Budist Evliya 237 Budist Kulliyeleri 75

l0

282
Bektapiler (llk) 229 l3ekta5ller 40,48, 122,
196

t7l, l8l,

189,

Bektasllik (Tarikatr) 27, 37, 38, 39, 10,

Budist Turkler 127,214 Budistler 82, 98 Budizm 55, 57, 62, 73, 7 4, 7 1, 76, 77, 78, 79,80, 81, 85,86, 94,95,127, t45,155, 169, ltJ], l84, 19.t, 195, 196, 210, 2l l, 214, 2r8,223,226, 241, 281

44,46,50,56, 123, I78, 184, 192, I 96, 197, Z4l, 269, 279, 280, 281
Beldiceanu, lrene 40 Belgrad 151,227,228 Belh 77 Bereket getirmek 262
Begbahk 79,80 Beskarts 220 Beydn b. Sem'An 201 BeyAniyye Mezhebi 201

Bilge Kalan Kitabesi 62 Bilge Kalan 78,83 Bineger 2l I

Budun lnli l16 Bugut Kitabesi 76 Buhara 77, 124, 126, 249 Buhari 142 Bulgaristan 41, 226, 229 Bumin Ka!,an 76 Burhan Abdal (Mirrid) 167,227 Burkan Haldun Datr I l7 Burkancrhk 79 llursa 36,43 Buryatlar 132, 169, 249
Burzen Mihr 247 Buzta! Ata Dagr I 15, I

l7

Bingdl Da[larr

120

Bizans (lmparatorlufu) 84, 98, 100, r0l, I02, 103, 106, t07,219, 244 Bizanshlar 100, 102 lJlalter aus SiDirien 56 Bodhisattva 79 Ilogda I l8

Buyu 143,146,147,259 Buyucoluk 144 Biiyuk ltun lmParatorlufiu 84 Birynk Selquklular 100, l0l

c
Cadr 206 cado 146

Bogornilizrn 105 Bofazk6y Argivi 230 Iloluyrr 4l

Cahen, Claude 32, 54 Cam Baba 166. 167

299

Catherine de Sienne 236 Cebrnil Alcyhisselarn 186, 205, 269 Ccndhiyye Mezhebi 201 (.engiz llan 71, ll7,158,169,173, 245 Cczbl 4l Clravanues, Ldouard 93, 240 (.in<lar 149

Deli Dumrul 221

Delikli Tae 162


D e mi

r B ab a Vil ay e tname si (bl<2. Vildyetnarnc-i ...)

Denrir Baba,+9, 167, 726,728

Dcnek Dalr

ll9

Cinler 148. 150, 195,250


Cogan, Esat 31, 32 Curna Narnazr 26I Curcis 168, 172,271

Cucenler l6l Cuveyni 96, l3l, 145, 152, 158 Ctizarn Hastah[r 209

Deny,J. 229 Dersim Krzrlba5larr 125 Dervip Burhan 35 Deryanos Manastrrr 230 Devcik Ataq 128 Devir nazariyesl 197 Devletlu Kaba ASaq l,t0 Dimetoka Kalesi 261 Dimetoka 40,,+1, 49
Div an'u Lagdiit- fnrL SO Dobruca 188 DoSu Anadolu 135 DoSu Turkistan 71, 75, 92, I49

c
Qrgatay, Saadet 210, 2t

l,

213

(aldrran Zateri 174


Qarncr Koyu (Fdrenrit) (.arnhk llaba 120 Qarnrrha gerihnck 256 (at Koyu 166, 175

l38

Dokuzoluzlar 90
Domuz 240 Don defigtirme 206 Don 191

Celebi Mehmet (Padisah) 42

Don I97
Ddrt unsur inancr 183,237,240 Duchesne-Guillenrin 2.16

(cpniler

194 Qcrcnrislcr I 32 (rnar Dede 139

Dulkadirli Begleri 173


Duradagr 126 Durkheim 56

100, tl6, ll7 Cin 66, 74, 83, 84, 85, 92, 93, 9.+, 103, I 63, 232, 23J, 240, 24 l, 216 Cince 55,81, 222 Cinliler 62, 67 ,92,94, I 16, 124 Citlenbik Dede 139 Coban Dede 126

(ifillcr65,

E
Eberhard, W 57 ,233 Ebo D0lef 62, 65, 66 Ebu l{afs el-Haddad 2I4
EbO Hanife 173

(orum 29, 136,229,230


(ungarya Havzast I 16

Da[,/ Tepe Ktltu

Il5, ll7, ll8, 120, 122 I)dni{menclndmt 4l , 45, l2l , 230 Dantip{la (Kral) 2l l, 212 l)irvrrt (l'cytarrrlx'r ) l).1
Ilfrlr't,rrl{rr
l

Ebfl lshak KAzerunl 214 Ebu Kubeys DaSr (Mekke) l19 Ebu Mtslin Destanr 221, 224 EbO Mnslirn Horasani 88,89,90, 164,
201, 221, 222, 225, 258, 259 Ebu Talha 263,26+ Ebo r'alib 205

l(1,

Ilt-r, Ii,lI, I|')

)t'tle l(ot ktrt I lrkrryclcri l 4() Dtclc Korhut Ritair 7O,l2I,l.t0, 159,

ll2

Dclehaye, It. 229 Deli Dumrul llihdyesi 70

l:hu'[ V'fi lla[drrtli 2(t,177 ltlrrr'l-l l.rrlrt Nurl 2(r7 l:bu'l-l lrrttrb cl-l:sedi 2()l Edirne ,ll, lttT Edirneli Hibri 44 Edremit t26, 138 Eflakl 236, 264

300

Egc llavzasr 130

Ehl-i rrak (Ali llahi) 134, I84,

l:hl-i llak K0rtler l7l Ehl-i tlaklar 197,205 Ljdcr lbadeti 233

I9l

Fatih Sultan Mehnret,tS, 46, .17, 48, 150, l5l,162, 199,243


Fatrna lJacr (Mtrid) 175 Felaket nrusallat ettnck 260 Fergana, Joseph Castagne 78, 12+, 126 Fesh 196 f:ctih Ilareketleri (l{urneli) 40

Ejdcrha 180, 226, 227 ,228,230, 23 1,

231,2t5
ElazrS 135

Elbeyli Asireti 216 Ll-Bir0nI 127, 195

Filibe.t6 Filistin 275 Filistinliler 274

Elbistan 126
Elest Bezmi 199 Eliade 66, 69, 72, 123, 129, 112, 155, 168,1 70, t72, 222, 223, 23t, 237 Elie (llyas Peygamber) 229 Elie (Metropolit) 98 Eli5a (Peygamber) 34, 262, 266,267, 268, 269,270,27t,276

Finolurlar

170

Firavun 260, 26I, 275,276 Firavunlar 256


Fraetaona 234 Frazer I 70

Frobenius 170 Fustdtu'l-Addb 51

El-lsdrdt l.+5,152

G
Gagauz 170 Gan-tsuan-gan Dalr l16 6aybt Bcg 207, 208, 209

E[nah 37, 39 Elvan (elebi 29, 30, 230 Elvancelebi Kdyii 229, 230
El-Velcdnl'5e/ih 5a
Emevi Devleti 88 Emeviler 225 Iirnir Sultan 273 Emirci Sulmn 230 Enkarnasyon (Hul0l) 197

Gayp 150,152 Gayrimirslimler 33, 36, 106, I07, f08,


254, 280

(iazi Sultan

I9l

Gazne 173 Gazneli Mahmud 173

Enki 231 Envaru'l.Atrktn 221, 268 Erden Nehri 276


Erechkigal 231 Enneniler 106 Er6z, Mehmet 250 Esin, Emel 59, 130, 233

Celibolu 11,276
Gelincik Ana

ll5

Gelincik I l5
GenceliIS6 Gerdizl 88, 116 Germiyan 44, I 14, l8l Geyik 207, 208, 209, 210,
213,

2ll,

212,

Esirl .12, ,13 Eskisehir 186 Eti Efsanesi 230,235 Etiler 231
Et-Taberi 272 Eukhaita 229 Evliya f,elebi 46, 48, 131, 229

2t4,

21

5, 216,

2t7, 218, 220,

226 Geyikli Baba 215


Grydsuddin Keyhusrev

Il

(Sulmn) 144,

r57,254
Giraud, Rend 66, 67 , 87 , 2+3, 246 Gnostisizm 9l

I:vliya Tczkirclcri 25

Coldlar 169

l:vltyr (,cyllt lltrklsl 2l'1, 211,2t7,2ltl liyyup (l'cyg:rrrrbcr) 274

t,orrllrvski I

F
l'arnbag 247 Fatlna b. Esed 205

(iirqchclik 103 Ciok 'lirnn Kull0 66, 67, 69, 73, I l0 GdkTanrr unsuru 142

l{

Gok'lanrr l16,

tl7,

137,

l5tl,

159

Gokturkler 62, 63,76,77 ,78, 81,85, 301

163, 195,219, 222, 233, 236, 239, 243, 244, 245, 247 C6lprnarlr, Abdtilbaki 32, 33, 35, 45 Groussct 80.87 Gugnasp 247 Gtilistan 238

87, l 16,

lll,

llarun Re$id 102,173


Harva, U. 57, 168, 169,223 Hasan Dalr 216 Hasan Dcde 182, 216 llasandalr 227 llasandcde KdyU I 19, 125, ltt2 I lrrsluck, l- \M I19, 210, 229 llasta iyile5tirrnck 147, l4tl, 149 llastalrk tedavisi 243, 249 HAgimiyye Frrkasr 196 llntrlyt ($;rlr lsntril) It)2. 191, 202,

(itintp 2j9
Cirircistan 226

Guvercin donu 220, 222

II
l

ldbrtiyye l'rrkasr 196

2ltr
Hava 237, 239 Havada uqma 236,237

l-labib tlacr 207 ,276 HaceCul-Esved l{acr Bektag geleneli 48, 50 Llacr Bektag Tekkesi I82 Hacr Bektag-r Vell 27, 31, 33, 3.+, 35, 36, 45, 47, 50, ll5, LzL, rZ2, t23, 125, 126, 128,143, 151, 166, l7l, 175, r8l, 182, 185, 186, 189, 192, 202, 203, 204, lto, 2t 5, 2r9, 220, 222, 227, 242, 259, 260, 262, 263, 266, 269, 27 0, 27 1, 27 3, 27 7 llacr Dogrul 220

ll3

llavra 102
Haydari 48 Hayderi Tarikatr 27 Hayvan gekline girme 223 Hazar Denizi 84 llazar Devlcti 102
Hazar T0rkleri 99

I{azarlar

l0l,

102

Heissig 245

llcterodoks Ttirk Z0mreleri 183

llacr Mihrnan 147


llacrbcktag (llqe) 215
I

l:rcrrrr

Sultln 27, 36, 4tl, L 14, l2l, 143, 162, 165, 166, 167, l8l, 182, 207, 22t, 226, 227, 235, 264, 266,
274,277

thra Dagr l13 Ilrristiyan Tnrkler 101


lrristiyanlagtrrnra 2 l5 Hrristiyanhk geleneti 168 Hrristiyanhk 97,98, 99, 100, l0l, 103, 104,105, 109, lll, 127, 168,172,
I

Haq 209

18.+,229, 230, 231, 251,256

Hai 240

Hrrka 242,266

llakim Ata 214


Halac Turkleri 90 Halaclar 90 Halep 38 Halilurrahman GOlu 168

Hrrkadalr 242
Hrrsrzhk 223 Hrzrr 235 Hrzrr b. llyas (ayr, bkz. Uzun Firdevsi)
32

tlama 39 Hamdullah 239 Hamurkaya 125 llarnza (Ncyzen) 268

Hrzv 227 Hicaz 34,39


Hihaye-i

Geyih2l3

Hinllyina 75,77 ,79


Hindistan 71, 76, 81, 130, 222,247 Hiou-en-Tsang 77, 85, 86 Hoca Celaluddin 2l.l I localur '[avr I I 9 tlocend 249 Homoseks0ellik 260 Horasan Erenleri 33. 185

tlan Tanrr Dag I I 5


Hangay Srradaflarr 78 Flanifler 5tl I tarr-Yorn Dafr I 16, I l7 I lara5nir Kalesi 254 l{Arezm 54,86 I l:ireznrsah Muharnmed 173 llarlez, C. de 67

l7l,

18.+,

302

llorlsan l.l, 40, 46, 5,t, tl6, 89, 90, 92,


180, 219, 225,258.269

lsr-Ah l76
Isparm 50

llotan

75

Huda-Mihman 205
lluclntlu'l-Alem &tl

I
lbn lrazlan 72 lhn Ilaznr 196 llrn llrrstn flu, 247

llui-l.in

77
201

Ilulnrlrriyyc

Ilulol lnancr
I

159, ltJJ, 190, 197, 199, 200, 201, 202,205,706

l{un lmparatorlufu

l0l

lrrrrlrrr 58, 62, 6'r, | 16, I

l6l,

ll,

152, 162.

23 3

Hurremiler 178 Hurofi 44


Hulago 169 l{usarn gah (ayr. bkz. Otman Baba) 44 Hiisdmuddin Mahmud 38 Htiseyin Gazi2l3

lbrr Sina 145, 152 lbn'ul Fakih 95 lbnu'n-Nedirn 240 Ihrlhirrr b. l;<llrtnt l(r5, 2Ot) lbrahim Cezbi llaqrnakqrzadc lbrahim-i Snni 269 ldris (Peygamber) 204 ldrisl 88, 127 , 214

4l

llz. Adem (llk Peygamber) 127, 170, 186, 187, 188, 190, 19l, 198,201,
238 Hz. Ali 69, 126,127,185, 186, 187, 189, 190, l9l, 192,20t,202,204, 205, 206, 216, 281 llz. llarnza 212

ldukba5 l16 ldukyer-Su l16 lhtidalar 107

ljekil 225
lkonografi 236 llm-i ledunnt 159, 160

llya (Peygambe r) 34, 262, 263, 266, 268,271,276


llyas (Peygamber) 229, 256, 258 lmam Ali Rrza 269 Imam Caler Buyru{u 160, l6l
Irnanr I lagirn 46

llz. I{asan 187


I lz. I lavva I fJ6 Hz. I'ltiseyin 50, I87 Hz. lbrahirn (Peygamber) 167, 168,204 llz. lsa (Peygamber) 104, 127,2A5, 210, 255, 256, 257, 263, 265, 266,

lmam Musa Kazrm 269 lmam Rrza 46 lmam-r Azam 173 lnan, A. 54, 57, 72, 73, 75, 94,

ll7,

267,268,269,277
t{2. Meryem 269 llz. Muhammed (Son Peygamber)

r 19, 132, t7 4, 223, 225, 226, 249 lncetiz Kalesi 140 lndra 235

r36, 142, 157, 159, 160, 164, 187, 188, 20 l, 20+, 2t2, Zt3, 22t, 263, 265,267,275

llz. Musa (l'eygamber) 136, 187, 260, 26t.274,275.276.277


Hz. Nuh (Peygamber) 260

lnegol 47 ln5irah-r Sadr I 59 lntermezzo 170 lpek Yolu 75 lran dinleri 183, 281

lran 28, 33, 31, 74,8.+, 85, 86, 91, 95,


164

llz. Sulcyrnan (Peygambcr) llz. Yusuf (Peygamber) 265

96,98,99, I0l, 103, 105,


247,248,280, 281
lranhlar 84

ll0, l7l,

I
Inostrantsev 87. 246 lrak 34, 19 lrmak / Deniz ustunde yrirtimek 277,

178, 191, 196, 197, 200,201, 205, 232, 233, 2J4, 235, 240, 24t, 24+,

lslinr Dtinyasr 25,142,


lslam heterodoksisi 28 lsltm ilahiyatr 253

211

278 lrrnak / Deniz yarrlmasr 275,276, 277

lslim medeniyeti

108

303

lsllrn dncesi 55, 56,65, 100, 145, l5l, t94, 2t7, 219, 222, 236, 249, 27 9,
281

lsliur 25, 28, 5I, 56, 95, 96, 98, 100,


105, 1r.1,

ll6, l2r,214

Kalpas (gaman) 169 Kam 7l Kamiliyye 196 Kamlar 145,152 Kanghlar l3l Kan-Su 77,79,80,94 Kao-Ch'ang Uygur Devleti 7tl Kao-Ch'ang 79 Kapiga 77 Kara Ath Pergen 232 Kara lbrahim 162 Karaca Ahmed Sultan 215 Karaqay Halk Edebiyatr 2l I

lslami gelenek 143, f 6.+ lslami telakki 258, 269, 27I

lsLlrnt'I'urk ldcbiyatr 140


lslimile5rne 144

lslirnilegtirme

1,19

lslamiycr 53, 54, 55, 69, 71, 73,82,

91,99, 103, 108, t09, ll0, ll3, t27, t15,162, t72, lB4, 256, 279
lslirnrla5rna 53

lsrnail b. Ahmed

l6l

Karadeniz 100,226,277
Karahisar f,6,271

lsuraililcr 196
lsrafil 205 lsrailiyyat 253 lsrailogullan 274,275 lstanbul 97, 150, 162 lstemi Kalan 77 lstifrak 155,156 lsyanlar 258
l5kence 212

Karahitay 54 Karakoyunlu T0rkrncnlcri l3.l Karakurum l3l


Karasaspa 234 Karagar 92

Karluklar 90, 91, 99


Kaggar

75,92

Kaggarh Mahmud 80, 130 KagkarTepesi 120

hil102
J
James, E. O. 231 Jean du Plan-Carpin (ayr. bkz. Plan-

Katanov ll8 Kilvus Han 166 Kaygusuz Abdal 27, 28, 38, 39, 42, 44,
t18, 188, 201, 202,

207,2A9,212,

Carpin) 67 Jinagupta 77 Joseph Cupenino23T Jristinyen (lmparator) 24.1

Kayrrkan ll8 Kayseri 34, 106, 126, 151,216


Kazak 153, 225 Kazaklar 132, 248

238,265

lGzan Be! 140

K
Kibe'nin esili I36 Kadirilik 25
Kafdagr I

l.l

Kafcsoflu, lbralrirn 58, 59,62, 66,67 Kafkasya 99, l0l K:rlrin 152
Kahranrannrara$ 126

Kazan Tirrkleri I 19 Kazanhlar I l9 KAzeronniye Tarikatr 214 Kazvini, Zekeriyya 99 Kenraller 49 Kemik 170, l7l, 172, 173,174

I
I

Kcrbch f9
Kegef Nehri 23,1 Krhq Manastrn 199

Kalecik Koyu 125 Kalenderhane Carnii 199


Kalendcri 27, 35, 36, 38, 42, 44, 47, 48

Krhgarslan 227

Krpqak 100,

l0l
f24, 132, 153,
160,

Kalendcriler 38,43,49

Krrgrzlar 88, 98,

Kalenderilik.lT, 50
Kaligra Kalesi (Bulgaristan) 126, 180,

225,211,246
Krnkkale ll9, 125, 182 Krrun 34,99.26

226

304

Krrl<lar ganrr Krrmrz 176

l2fl

Krrsehir 34, l5l, 271 Kryamet gtinu 172 Krzrl Deli Sultan (Seyyid Ali Sultan)

Kuday 2 I 2 Kul llasan lti9 Kul ll0seyin 190 Kumanlar 100, l0l, 152

39,.10,49,
Krzrlbag

I8l,

182

Kun 100, Kur 231

l0l

Krirtler 120, 135, 136, 193,

le4
Krzrlbag topluluklarr ltt3 Krzrlba5 Turkler 250 Krzrlbag zunrrelcri I 15, I 16, I 37, I 79,

t92
Krzrllras 27, 120, I 25, 192, 201, 202, 2 15, 216, 2t7 ,250,281, 282

Kur'an-t Kcrim 142, l5l, 16.t, 167, 17 2, 21e,25-), 2(r I , 265, 274 , 275 Kurnranglar 126, 136 Ku5 gekline girme 219, 222,223,226, 736 Kut DaAr [fsarresi 123

l(rzrlbir5lar 41, I19, l2l, 125, l2(i, 135, 160. l6t,ltii2, Ittg. 193 l(rzrlbirShl< It 4, 2I7, 269 Krzrlburun I 14 Krzrldeniz 275 Krzrlrrrnak 47,228 Krzrl-Su 78

Kut Dagr 123 Kutbudtlin I laydar ltt0, 2 l9 Kutlu Mclcl< 270


Kutrrla 169
Kuzey Asya I 72 Kuzey lran 134, l38 Kuzey Wei S0lalcsi 232 Kuquk Abdnl .t5

Kiqi Abdal 1tlO Kiel, Michael 44 Kinrckler 62, BB, 127


Kinrya

Ktiltler 123 Krirtler 250


Ktitahya 35, 43

llatun

160

L
l-ridini t)csran 213 Laponlar 170 Leipzig 56 Lcvitation 236 l-igcti, l-. 87 Livdta 260
Lolcnran-r Pcrende 185, 273 I.o-Yrrrg 92 l.ung-Ch'e ng (Ljder Schri) l3I L0t (Peygarnber) 260

Kitoln
Kitalr-r

Dcclc Korhrrt 45

[bii Mrislim I lorasani 33, 164, L77 Kitabt Muhaddes 34, I42, 253, 254, 258. 260, 262, 261, 265, 266, 267,
774,275,277 , 280, 281 Kojo-Kudai 160
Konyrr 106, 165, 170,261,266 Koppcrs, Vl 61,72 Korc 66 Koyun Baba 46,47 ,48,49, 129, 216,

226,228
Kok-Luu 213 K(il(d(r.i 71, l58 Kiipe k 24C Koplulir, I;uat 5,1, 57, 73, 82,97, 103,

M
Mabcdlcr 75, 7U, tl0, tilt Macarlar 8u

l0n, 144, t46, 176,2tB.2l2


Koprulu, Orhan .12,,11
Kore Kadr 166

Mrdrl

ltJT

Mahayana 75,82

Korlcri gdrdrirrnek 265

Koroflu 122
Ksnla (Kra[) 2l
Kuqa 80, 92

Mahurut Pasa 15I, 255, 259 Mahalat 28, 31,238, 241 Malatya 213 Malazgirt Savagr (t071) I0I
Malya Ovasr 266

Kubilay tlan 133 Kudirne b. Cafer 95

Mangular ll6, ll7 Mani 80, 257,258,2r9 305

Maniheist 95, 104,


258

lll,

196,240,257,

Mnniheistlcr 92, 91, 9S, l7R Marrlhciznr 55, 5tl, 62, 73, ttO, tl5, tt6, 9l, 92. 9.1, 94, 95, 96, 97, 100, 105, ll0, 178, tr|],241, )57,281 Mrnisa 4 ] Mar Mauai 209

Mendh$u'l Kudstye 29, 30, 143, 146, 147,153, 156, ls9, l6l, 166, 175, 184, ttt', l9), 197, 198,215, 217,
254, 266, 27e, 280

Mc4gti llan 152 Men'kur l)af,r 127


Mentepc l82

Ma[ion

104

Maurice (lmparator) 239 Maver:lunnehir f4, 54, 72,82, 86, 88, 89,90,92,98, 124,201
Mazdeist 87, 95 Mazdeizm 55, 73, 84,85, 86, 87, 88, 1 10, 183, 183, 242, 247 .281 Mazdekiznr 84, 85, 88, 90, 9l, I10, 183, 281 Meciddzu 29 Mecusi 209

Merv Ahileri 177 Merv Sehri 98, 164, 173 Mervan 221,225 Mervezi 88, 145 Merzifon 136 Mes'0dl 102,244 Mesh 196 Mesih 255 Metamorphose (don de$igtirrne) 206 Metampsikoz 183 Mevlena 156, 16l, 165, 170, 236,261,

Mehdi B2 Mehmet ll (ayr. bkz. Fatih Sultan Mehrnet) 44 Mekkc ll, 212 Mehmctilil< 214 Melami 4,1

26+,268,278 Mevlevilik 25
Mevlid 212
Mezopotarnya 91, 103, 130, Mrnrq 216 Mrsrr dini 256 Mrsrr Firavunlarr 200 Mrsrr 38, 39, 130, 261, 265, 274 Mrsrrhlar 260 Mikail 205

2ll

Melik Danignrend 230


Melikoff, lrene 54,69 Memduh Paqa 135
Mendhtb-r Ahi Evren 34

Mina l19

Mendhft-t Hd,ce Ahmed.Yesevi J3 Mendhht Haa Beh,tay Veli 30, 3l , 32, 35, 114, t19,t22, 125, 127, 128,
139, 175, 180, 185, 2t9,223,226, 229, 2+2, 2s9, 260, 269, 273, 27 6. 279, 280, 281 Men|hfi - r Kaygusuz llaba 311, i9, 2 24, 280 Men\hht Koyun Baba 128 Mentllrrb-r Lohtnan-t I'erende 33 Mendhbt Mellana Cdaluddin-i Rurni 34 Mendhrht Seyyid Battal Gazi 34 A,lrncllab-r Scyvid,\{ahrnud I la.yrant i4

Miric I57, 159, 160 Misyonerlik l0.l


Molol istilasr 54 Molol gamanlarr 152, 153, Molol toplumlan 134
169

Mof,olistnn 76,1'17 Mogollar 61, 62, 67, 95, I t 7, I lu, 152,164, 169, 170, t73,2r9,239,

245,247,248, 250
Molla Sdduddin 260 Monoteist Dinler l84 Moskov Diyan 228

Mudurnu l26
MuSla 136

Mendh$t -S relsalar 34 Mcndhrht Saclrudclin-i Konevt 14


Mctrdftrb'r p^ryh ll*Lctlclln Mendh fu lacn'l -AriJi n Seyy id Ebu'lVeJa 215

III

Mu-tlan Kaf,an 76 Muhnrrcrl ayr 135 Muhlis Paga 29,30,157,166, t8.l;


185,

Mmllubt
306

l9l

Veli llaba 50,51

Muhyiddin Abdal l8B, ltlg, 190,201,


165

Menahbu'l-AriJin 34,

16l,

204

Mukanna lsyanr 89,90 Mukanna 201,258,259


Muracl

I (Padisah)

Otuz Ka$an Destanl 65,2J2 Ofuzlar 54,72,90, ql, l0],127

140

Murut

ll

(l)ntli;iah) 42,

,tl
f2

Musa b. Ali (ayr. bkz. SUni l)crviri) Musa llcf 147 Musl Sini 269, 270 Musahiplik ayini 217 Museviler 68 Musevilik 91, l0l, 102, r84, 256

Ohhnnrks, A. 70, 144. 155 Okutan, I lasrrn 'taltsirr 174 Olirnpos Dalr I l4
Onil<i lrrr:rrrr

Krrltii ]5,

51

Musul 168
Mtir'min Dervig 187

()rltatr (inzi (Strltlrr) 17, 'r() Orhun Kitabeleri (Abidelcri) 59, 61, 62,63,67,68, 69, 70, 71, 78,87, 137,219, 244,257 Orman kultu 134

, l92,

2fi l

Ornitofani 219
Orta Asya 54, 55, 56,60, 61, 62, 66, 69, 71, 73,84, 85, 86, 91, 96, 98,

Mtiridler 150
Mrisluman Araplar 163 Mushiman $amanlar 149 Muslrirnan Ttirkler lJ4, 254 Mushimanlar 106, 253 Mislumanlagtrrma I07

I00,103, ll5, ll9, l2t, 12,+, 126, 127, t28, 130, t32, 134, ll8, 145, 172, t96, zt9, Zt7, 2t9, 226, 242,
243 Orta Dotu 105 Ortodoks Kilisesi 108 Ortodoksluk 97, f03
Oruq Bef 140 ()strrancrk 47, 4fl, 1 47

N
Nasr-t Seyyar 225 Natiirizrn 57 'lt)

Ncccl

Ncft:s l:vlath 26t1, 269, 271


Nefes Oflu 268, 269 Nefes 40. 42. 45, 268. 269

()sutattlt l)rvlcti / lurparatorlrrfu )(r, 37 , 56, t79,215


Osmanh Fctihlcri l8l Osmanh Kronikleri 36, Osmanhlar 170 Otman Baba ($eyh) 35,

Nefesler 2Ol

4l
4+,45,48,49,

Nemrut 167
Nesh 196

Nesttriler 99
Nesrorilik 97, 98, 99 Nioradze, G. 70 Nirvana 82 Niwana-Sutra77

147,150, l5l,153,15.+, 156, 162, 165,187, 188, 189, 199,20r,204,

/26, 228, 235, 238, 242, 243, 255,


259
Otman Baba Geleneli 49, 50

Nizamulmiilk 221 Nohutlu ltaba 120


Noyan, Bedri 50 Nuh (Peyganrber) 201, 204 Nureddin Hoca 259

Oyrat Be[i 169

o
Ogeday Han 133 Ogel, Bahaeddin 59, 66,
197

Nuruddin Caca
Nusayriler 196

l5I

,212,

223,246
Olmeden 6nce gOAe qekihnek 254,

Nusayrilik 184
Nrinreyriyyc 201

o
Oban

255,256, 257 , 25tl Olri dirilrrne 265, 266, 267, 26t1, 27 5 Omer Pa5a 2j7

166 Oca[rn takdisi 251 Odunu afiaq haline getirmek Oguz 176

(Murid)

Ondur t ltt Otirken Dalr I14, I 16


OtUken Devleti 94

271,272

Otuken Uygur Devleti 7tl Otuken 78, 79, 92, 130, l3t 307

O),rik Kit)'u 16

()zbt'ltlcr 24t)
P
l)'u-S;r 7t)

Rubcn,

155

llubruquis 62,245
Ilurn Abdallarr 26, 37 , 42
Rurrr Erenleri 33, 175, 220

l';rrrrir 7'j

Iturrrcli

Irer

ilrlcri

roissolr I 57 I'irtrlisylltiznr Mtzlrrhi I0,i


I'upcr

l{urncli40,44,48, I }9, lr]0, lrtl,


776,277, 280 llurnlar I O6 Rusquk 41,49
Riistern 234 S

l,

44
187,

I'eqeneklcr I 00 Pelliot, I'aul 9f Pcri (.afrran (ryr. bkz. Pcrihan) l"t9 I)erihan 149 l'euclr, I l.-C. 178 I'cyg;rnrlrcrlcr ).1, 2(r() l'ir l)ir (l:vliya A'llc) I J4 Pir Sukan Abdrl .i6, 190, 202, 216, 2-)6 Pirabi Sultan 266,268 Pirarnitler 256 Plan-Carpin 2J9, )'+5
I)ot:rpoq I..

Sadreddin-i Koncvi 261 Sali'vi I'roJr:rglrrtl;rrr I t)2, 2tll


Saint l:rrsratius 210 Sairrt ( icorgcs I ()tt, 229, 2 275
Sairrt
]

l,

2 15, 26fi,

llubcrr dc l.icgc 20q,210

ll

Suint Nicol;rs 229

I 7(r

I'ravatli I tt7 Putprrcst 'l urklcr I I (r


I'utpercsrlcr 104

Slirrt llrrorlort 22t) Slirrt Ilrcn'sc 2 l7


Srrltrlrrrrtrnr )1, 4l , 45, ZZL, )29

Slhnirro[ulllrr I6']
Srurgltn 76

l{
Ita 256

llacllofl, W 56,70,7t,112,l lU, t54, 1,75,'t76,24t)


&afi b. Leys isyanr 89, 90 Rahs 234 Rahuk Dagr 127 Ramazan Mecnun 215 Rivcrrdiyyc Frrk:rsr I 96 Ileccp Sulran 35 l{ccrrl<irrrrirsyon I tl }

ti9,

Slrnosrtlr lhul 105 Sluroycdlcr 6l


Sirrnsorr 274

Sandrkh 16 Sarayndme 238 San Qoban Dedc 125 Sarr lsrnail 222 Sarr Salrrk l'ekkesi ltl8 Sarr Saltrk 126, 156, 167, lU0, lB7, lB8, 221, 226, 227, 228, 2Zg, 23r,

235,277
San Uygurlar 80 Saruhan 44
Sasani

Itesh 196
Rcsorryi,1., 57

llcs0l lllbrr 220, 22i Ilcsidi, (i. (i. I I 9


Residuddirr 145

lmparatorlufu B.l,85, 9t]

Sasaniler 85, 98

Afacr 136 lbfrii l)crvi5lcri I70


Rrdvan

l{rliilrr

I 7(}

llrlilrlil< laril<utt 2't, l6t) Ilizirniyye 196,201


Ilonralrlar 6 J
Roux,Jean-Paul 59, 66, 72, I I 7, l30, t32, t7 3, 210, 2t7, 222, 223, 212,

Schimidr, P Wilhelm 58 Sebciyye Frrkasr 196 Scllnil< 46 5r'k,uklrr I t;rrrrrlirnr l(Xr Sclquklular I 70
Sclcrrl<a

Nchri

Iil

Sclirrr

llnn 227

Semd 2.12, 2.13

246 308

Semendire .16 Semerkand 86, Z4g

Senirkent 50
Sc_ydhrrtrtrirnc 229

Scyitgazi lcl<kcsi 162, 166, Scyitgazi )6,42,41 Scylan A<lasr 127

Sultan Varlrgr (ay'r. bltz. Sultan guca) 42 Sulucal<irrllroyirl< 16, l2ti, l5l , l tll,
27 6

219,242,259,270
Suriyc 39,91 -](r Sustrz Mcvl<ii ]5, Sultrtlrl ll2
Suyab 99
l<rrtt:r qeviprre[ .]'rt), 2(r() Srifli I)crvis l2 Stirncrlcr 231 Srinni lk)lge lt'r I3tl Srinni Musltimanlrk 27 Sunni 125, 146, 176, 198,216,250,

5cyyirl Al;iurklirr (,;rybi itl Sryyid Ali Sultan (iryr. bkz. Krzrl t)eli) Je, 40, 41, l8l, 2(il, 27 ),"27.t, 276 Si:yyid l3aual Gazi207
Scyyid Scyyid Scyyid Scyyid Scyyid 5cyyicl St:yyid
272

Sttyu

Ccrnal 276 [bul Vcfa 236

Gazi 186 Mahmud l{ayrani 122


Muhanrnrc<l 269 Ncsirui 42 l\isteur Gazi 40,

25t
5urrrrllcr.

4l,

I l,+,

l2l,

l/

Stinnilik 2ti 5
$ah lsnrail 173, 17 4, 192, 202 Salrin donu 221 .Salr-Milrrniru 2()5 ,Sal<irtlcr 26i, 267, )77, 27t)
$arrr

Scyyid Veliyuddin Gazi 50, 5l Shang-Ti 67 Srraqlar 194 Srrr-r Muhanrmed 192 Srrr-r Yczdan 199 Sibirya 132, 138, 145, 212, 249, 250 Sihir 141, 146,117 Sihirbaz 144, 145,206 Sihirbazlar 237

}ti
I

$ltuitn 71,131, 142,146, 149, l50,

l5l,

54, 155, 156, 158, 159, 168,

I69, 175, 176, 210, 225, 258


$rruana (Sranrana) l48
$arrranisr gelcnck l5l,165, 178, 179 $amanist Trirkler 176 143, l48, $amanist 57,72,82, l5l, 158, 159, 160, 161, 166, 168,

Sihirbazhk l,+1, l4u

Siirt 135
Silistre

.tl, I l5

Silivrikapr

l5I

lll,

Simon de Saint-Quentin 157


Sina Qolu 27,1

Sindbad (lsyanr) U9,90, 258 .Sir.ctu Ce ldleddin McnIrtbirti 54 Siriderya 86 Sirri tkulbaz 177 Siu 240
Sivas 106 Sodom ve
SoSd 85,

226,280,281

$amanistler 150
$auratrizrn 54, 55, 56, 57, 5U, 61, 69,

70,7r,72,73,102, 143, t44, l4B, I50,

ll0, l3l, l4l,


15,1, 155, 170,

'

(iomorra 260 86,87, 96

I94, 210, 7t+, 223, 226, 248, 258, 280,28r

Sramana (ayr. bkz. gamana) 148 Sseu 240 5rr lill<rrtrrr;rl< 271, 27,1 Su 2J7, 2J9, 24O, ),11, 259, 27 3, 274,

$arnanlar 133, 142, 144, 145, 146, 148,152,155, 156, 157, l58, 159, 163,168, r69, 170, 179,210 Sas 86

$t'bitrli;rrirhislr

I 7.1

275
Sultarr Scnccr I 73

gcccrcru'l-Yal<tn 222 $ehn\tne 84,234

Sultan $ucduddin .12, 43,,1,1, l7l, 186, I8tr, l9l, 208, 209, 22t, 221, 236, 279

Schristani 195 $ekil dcgigrirme 183


Scrns-i lcbrizt $eriat 218

l6l,

261

309

Scyh

lledrcddin

l9l

Trrhala

Fcyhlu 36

5ii llolge k'r I itl

5ii I'ropagirrrdir 2tl2

fii

44, 196,20l.2Bl
204

)iilik 2rr2 )it (l\'ygirrrrbcr)

Surra l'czkirclcri 32 Suddhodana 200 Sumnu 4l

'lb-bahr 75,76, l3l Tonyukuk 78,83 Toprak 237, 239,240

'l'rrnova 46, 150 Tianrntu 2-)l 'lirnothcus I (l'atrik) 99 Tinruqin ((.cngiz ltan) l5B 'l itnrtr 44 liuruttrr5ollu All llcg 42,

4l

.l''o-po

Kafan 76, 77

'labiat

Tabahat

llJ

Toroslar 216 Totemizm 57, 58, 59, 194, 218 Toyunizm 57

Kuwetleri 162,

l6l,

164

T6les 118 T6s (T62) 225

labiat Kultn 63.65, 73.280 'lacikler 249 lahta Krhq 179, 180, l8l,lU2, 266 'Iahtacrlar 135, 193, 194, 250
lale5 134 'lamag iduk I 16

liansmigrasyon 153, 155


Ts'i l{anedanr 77 'l'sarcfat (gehir) 262 Tobe A[acr 136 "l'u[rul l3c[ 274

Tuluy 173

lang-nu-ola 78 'lanyu, ll. 58 'lirrkan 99

lirnrrBayUlgen

lltl

'lunceli 135

-Ibnguzlar ll7, 169 'turan, O. 54, 57


Turfan 80, 94

.lasawuf

106.

ll5

Turkopol 108
Tirrnact Baba 199 Tus I 73

Tag/KayaKultu 122

'lagkent 124 latarlar I 18, 124, 166 .leb-Tengri (Kokoqe) l58, 159,169
'l'ecelli 205 Itccssrid 204 "lbke Yoresi 37 'It'l<in. $. 94

T[rk lletcrodoksisi
282

192, 197, 28I,

Turk lshak lsyanr 89, 90

l'urk $amanizrni 223


Trirk $amanlan 144, 145, I4B, I 63
Tiirl< Tanrrsr 68 Itrrl< lopltrrru I t.l, l4() I url<istarr tl4, 95, 262 'l urkiyt: 56, l84 Iurklcr 'l'1, 't(r, 57, 5tl, 'i9, (r0, (il, (r2, 61, 65, 66, 67. 68, 7 2, 73, 74, 82, 81,84,86,90,99, 103, 105, l06, 108, I 10. r r4, I 15, l 18, l2l, 127,
130, t4l, 142, l5l, 169, 170, t73, 174, 196, 213, 218, 219, 239, 240, 243, 245, 152, 162, 163,

llkkchrry

t7

lelcutlcr I ltl, 24tl li:nrirn h. l}rhr 86

'tlngri

lenllsrih (Rccttlt:rtttasyorr) I tl ), ltl'1, 186,189, 190, r92, 195, 196, 197


130

'lbslis Sistemi 104 'tevarih-i AI-i Osman 182

lbvhid 198
Tezhire
'le

ll5

-l'!la Nehri l3l 'l'heophilacte Simocatta 68, 87, 239, 243,'246

zhiretu'l Evliyd 209

175, t77, 194, 222, 230, 232, 216, 248, 253,

258,279
Turklegrne 108 Turknren Babalarr 143,144, 146, 147 Ttirkmen Tarikatlarr I 7fl

'fhondrakilik 105
310

'l

ulkrrrcnlcr rS, lt+,177

Iyphon 231 tJ

Villyttndntc-i Koyt111 !1ubt Sulrun 46, 48, 147,2t8


Vild.ye tname-i

Otman llaln 4'+,

U[ursuzluk 250
t.Jlcuru 261

147, ttJ6, t97, leg, 254, 279,2ri0, 2fi l I I'r,

)27,2\8.242,

'15, 47

(lltr Alrtl:rl ltlt) Illugbcy 5t)


Unrur Be! (Gazi) l8l Urfa 105, 167 Uruz (Kazan Bey'in Oglu) 140
Uryan $ucdiler 42 Usak 35, 36

Vil(iycl,t(i,nr'i .Sr'yvirl 4li \rrllrrn lr), .l I,

ft'

l/iLl.yr'lrtdlrc-i Srrl(rrrr ,\uctlrrrl,lin .12, .l l, 128, 139, 1U6,224, 216,279, 2n0


Vildyetndme-i Sdht 45 Vinayalar 82 Visnu 200 Volga 100, l0l Vrtrahan 235 Victtdntune 28

Uygur Devleti 93
Uygurca 2l I Uygurlar 72, 78, 79,80, Bl, 86, 92, 93,

94,95,96,99,

ll7,

123,124,

l3l,

w
Wang'lbh'ong 240
Wang-Yen--[e 80

,ii
,I

14s, r52, 195, 197, 2l r, 233, 236, 244 Uzak Dogu Dinlcri 183

di

Widcngrcn, Gco 214, 2i1,246

,1fl

Uzlar I00 Uzun Firdevsi 3l , 32


Uzun l-lasan 47

Y
Yacla'[a5r 163 Yahudi Gelenegi 25ti Yahudi Mitolojisi 231 Yahudi 253, 254, 257, 2rB

U
09 Sepet 82

Ucuncii E[es Konsili 97


Ulke n,

Yahudiler 1O2

Ziya 58 Urnrnri Suleyrn 263 Ustid-r Sis lsyanr 89, 90, Uzeyr (Peygarnber) 172

Itilmi

9l

V
Van

Golil 105

f53, 154, 156 Yakup (Peygarnber) 265 Yakut Mitolojisi 133 Yakut $arnanizmi 225 Yakut $arnanlarr I 53, 225 Yakut $arnanhfr 58 Yakut -I'tirl<lcri 7l
Yahya Paga

Vurlrrr 4(r Vrr na 199


Vrtrto 120
Vt'lrrr S;tlgrrrr 266

Vrkrrtl;rr

ll,l, lt2, lli, l4(,, l'i(), )2\, 2t|j, 2.19, )'i0, 2';
I

l7(r,

Yanbolu 46

Yrrklrrrl

75

\tda l'anteonu
2tr

200

Vcfarlik 25,26, 177 , 178 Veli llaba lt4enahrbndmesi I I 5, 148,

Vcli tlaba 50,51, Vidin 46

ll5

\'rld-yctndrrle-i Abdal Musa 36, 37, 167,

lBl, lB6,224,279
Yilaye mdtne-i Demh llaba 49, 50, 28

Yavuz Sultalr Srhur J9 Yedi BaSlr lijclerhar []fsirnesi 2 3 I Ychova 68 Ye-Li Tigin 78 Yersu 63,69 Yesevi Tarikatr 27 Ycsevllik U2. 176, 178 Yezidilik 184

Vildyttndtne-i llacrrn Sultan 33, 35, 16,

Yrlan 240 Yrldrnrn l3a;'ezid (l'adisah) 40

14. 221

.279.28t

Yrldrznime 149
311

Yin

\trg:r 155, 2 j7 Yogilcr 155, 237


Yozgat 2

240

Zctnzern Suyu I 13
Ze

non (lmparator) 9tl

)0

Z-crduSt lranr 247

Yorrrlilt'r I15, 194,


Yurr:rnlrlar

216,217 6 ), I 14

Zcrdtist 80, 200, 273,246


Z,cr-dugti 89, 90, 91, 244, 258

7-crdustiler 104 Zerdustilik 73, 84, 85, 86, tl7, 90,

9l,

46 218 ]{ Zrlcninc t).70


/-a!r:r
Z:rlridlr:r Zril 2 Zcrtrarkos (Kilikyah) 244

loo, lo5, l8l,2oo,242,281


Zeus 231 Zeyncp Hatun 269 Ziya Gdkalp 56, 57, Zulfikar 187,

l9l

2ll

312