ΤPIΜΗΝΗ EΚΔΟΣΗ ΤΟΥ ΔΙΚΤYΟΥ ΜΕΣΟΓΕΙΟΣ SOS ΓΙΑ ΤΟΝ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟ & ΤΟ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝ ΤΗΣ ΜΕΣΟΓΕΙΟΥ

1
ΜΕΣΟΓΕΙΟΣ SOS

ΤΙΜΗ 5€

# 52
ΙΟΥΛΙΟΣ-ΣΕΠΤΕΜΒΡΙΟΣ 2006

ΠΑΡΑΚΤΙΕΣ ΠΕΡΙΟΧΕΣ - Η ΥΠΟΒΑΘΜΙΣΗ ΑΠΕΙΛΗ ΓΙΑ ΤΗ ΖΩΗ ΜΑΣ
ΠΑΝΕΛΛΑΔΙΚΗ ΕΚΣΤΡΑΤΕΙΑ ΚΑΘΑΡΙΣΜΟΥ ΑΚΤΩΝ ΤΟΥ ΜΕΣΟΓΕΙΟΣ SOS
ΕΠΙ-ΣΤΡΟΦΗ ΣΤΙΣ ΑΝΑΝΕΩΣΙΜΕΣ ΠΗΓΕΣ ΕΝΕΡΓΕΙΑΣ - Η ΔΙΑΚΗΡΥΞΗ ΤΗΣ ΛΕΣΒΟΥ
ΝΑΞΟΣ - ΕΝΤΕΚΑ ΗΜΕΡΕΣ ΣΥΝΥΠΑΡΞΗΣ ΚΑΙ ΔΙΑΛΟΓΟΥ
Η ΒΙΩΣΙΜΗ ΑΝΑΠΤΥΞΗ ΑΠΑΙΤΕΙ ΣΥΜΜΕΤΟΧΗ
ΛΙΒΑΝΟΣ - ΚΗΛΙΔΕΣ ΑΠΌ ΑΙΜΑ, ΚΗΛΙΔΕΣ ΑΠΟ ΠΕΤΡΕΛΑΙΟ

ΜΕΣΟΓΕΙΟΣ SOS

2
Κάθε τεύχος του περιοδικού ΜΕΣΟΓΕΙΟΣ SOS
καταπιάνεται µε ένα ειδικό θέµα, αναλύοντας τις πολλαπλές διαστάσεις του,
µιας και το περιβάλλον δεν είναι αποκοµµένο από την κοινωνία,
την οικονοµία, τον πολιτισµό.

Τεύχος 32
Ιούλιος-Σεπέµβριος 2001
Αφιέρωµα: Βόρειος Ευβοϊκός

Τεύχος 33
Οκτώβριος-Δεκέµβριος 2001
Αφιέρωµα: Αιγιαλός

Τεύχος 34
Ιανουάριος-Μάρτιος 2002
Αφιέρωµα: Ελευσίνα

Τεύχος 35
Απρίλιος-Ιούνιος 2002
Αφιέρωµα: Σαµοθράκη, Λήµνος, Κύπρος

Τεύχος 36
Ιούλιος-Σεπτέµβριος 2002
Αφιέρωµα: Βιώσιµη Ανάπτυξη

Τεύχος 37
Οκτώβριος-Δεκέµβριος 2002
Αφιέρωµα: Πόλεις

Τεύχος 38
Ιανουάριος-Μάρτιος 2003
Αφιέρωµα: Νάξος

Τεύχος 39
Απρίλιος-Ιούνιος 2003
Αφιέρωµα: Ενέργεια

Τεύχος 40
Ιούλιος-Σεπτέµβριος 2003
Αφιέρωµα: Θαλάσσια Ρύπανση

Τεύχος 41
Οκτώβριος-Δεκέµβριος 2003
Αφιέρωµα: Νερό

Τεύχος 42
Ιανουάριος-Μάρτιος 2004
Αφιέρωµα: 15 Χρόνια Μεσόγειος SOS

Τεύχος 43
Απρίλιος-Ιούνιος 2004
Αφιέρωµα: Ακτές

Τεύχος 44
Ιούλιος-Σεπτέµβριος 2004
Αφιέρωµα: Κριτική Κατανάλωση

Τεύχος 45
Οκτώβριος-Δεκέµβριος 2004
Αφιέρωµα: Διατροφή

Τεύχος 46
Ιανουάριος-Μάρτιος 2005
Αφιέρωµα: Πράσινη Χηµεία

Τεύχος 47
Απρίλιος-Ιούνιος 2005
Αφιέρωµα: Νησιωτική Ανάπτυξη

Τεύχος 48
Ιούλιος-Σεπτέµβριος 2005
Αφιέρωµα: Οικολογική Δόµηση

Τεύχος 49
Οκτώβριος-Δεκέµβριος 2005
Αφιέρωµα: Νερό

Τεύχος 50
Ιανουάριος-Μάρτιος 2006
Αφιέρωµα: Ολοκληρωµένη
Διαχείρηση Παράκτιων Περιοχών

Τεύχος 51
Απρίλιος-Ιούνιος 2006
Αφιέρωµα:
Είναι θεµελιώδες δικαίωµά σου

Κωδικός Περιοδικού: 4103. Ετήσια συνδροµή περιοδικού: 20 Ευρώ.
Ετήσια συνδροµή µέλους-υποστηρικτή, περιοδικού: 50 Ευρώ
Για συνδροµές, πληροφορίες και προηγούµενα τεύχη:
Δίκτυο ΜΕΣΟΓΕΙΟΣ SOS, Μαµάη 3, 10440 Αθήνα.
Τηλ./Fax: 210 8253435 http://www.medsos.gr e-mail: medsos@medsos.gr
Καλλιτεχνική επιµέλεια - Σχεδίαση: Αντώνης Καπίρης - Tangram Creations.
Εκτύπωση: Αφοί Μ. Παππά & Σία ΑΕΒΕ. Φιλµς-Μοντάζ: Τόλης Μιχάλης.
Το περιοδικό ΜΕΣΟΓΕΙΟΣ SOS τυπώνεται σε ανακυκλωµένο χωρίς χλώριο χαρτί.

Ιδιοκτήτης: Δίκτυο ΜΕΣΟΓΕΙΟΣ SOS
Σωµατείο Μη Κερδοσκοπικό, ΑΦΜ: 090190776, ΔΟΥ: ΙΕ’ Αθηνών

Εκδότης: Νίκος Χρυσόγελος
Διεύθυνση Σύνταξης: Ερµιόνη Φρεζούλη
Συντακτική Επιτροπή:
Μ. Θεοδωρόπουλος, Γ. Καλλής, Β. Κουκιάσας
Χ. Κωνσταντάτος, Αν. Μητροπούλου,
Ν. Μυλωνάς, Αλ. Παναγιωτάκης, Ν. Χρυσόγελος
Μόνιµοι Συνεργάτες:
Χρ. Κάτσενου, Μ. Λαζαράτου, Χρ. Παπαγεωργίου,
Κ. Πλασαρά, Γ. Χριστοδουλόπουλος,
Β. Χατζή, Γ. Χρυσοβέργης.

Ενέργειας», συζητήσαµε και ανταλλάξαµε απόψεις και εµπειρίες
για το φαινόµενο του θερµοκηπίου και το ρόλο των ΑΠΕ στην
αντιµετώπιση της κλιµατικής αλλαγής. Τα συµπεράσµατα αυτής
της συνάντησης αποτυπώνονται και στη σχετική Διακήρυξη.
Στις σελίδες αυτού του τεύχους προσπαθούµε να σας δώσουµε µια γεύση από όλα τα παραπάνω, και όχι µόνο. Οι δραστηριότητες του Δικτύου Μεσόγειος SOS συνεχίζονται κι ανάµεσά
τους το πρόγραµµα για την εξοικονόµηση νερού και τη διαχείριση των υδατικών πόρων σε σχολεία σε διάφορες πόλεις της
Ελλάδας. Το ίδιο προχωράµε και µε τις πρωτοβουλίες για τη
συµµετοχή των τοπικών κοινωνιών (δείτε τα παραδείγµατα της
Ελευσίνας και της Αιτωλοακαρνανίας) στις διαδικασίες λήψης
αποφάσεων που αφορούν άµεσα τον τόπο τους και την καθηµερινή τους ζωή.
Τα κύρια σηµεία της στρατηγικής της Ε.Ε. για το θαλάσσιο περιβάλλον, τα στοιχεία του Ευρωπαϊκού Οργανισµού Περιβάλλοντος για την υποβάθµιση των παράκτιων περιοχών, αλλά και µια
πολύ ενδιαφέρουσα συνέντευξη του τούρκου καθηγητή Tanay
Sidki Uyar συµπληρώνουν την ύλη του παρόντος τεύχους.
Τα τραγικά γεγονότα του Ιουλίου δεν µας επιτρέπουν παρά να
κλείσουµε µε το άρθρο του καλού φίλου και συνεργάτη Σαλµάν
Αµπάς για την ισραηλινή εισβολή στο Λίβανο, τους βοµβαρδισµούς και τις δραµατικές συνέπειές τους στους ανθρώπους και
το περιβάλλον.

4-7 Στρατηγική για το θαλάσσιο περιβάλλον της Ε.Ε / ΣΗΜΑΝΤΙΚΟ, ΑΛΛΑ ΕΛΛΙΠΕΣ ΒΗΜΑ
8-9 Παράκτιες περιοχές / Η ΥΠΟΒΑΘΜΙΣΗ ΑΠΕΙΛΗ ΓΙΑ ΤΗ ΖΩΗ ΜΑΣ
10 Ολοκληρωµένη Διαχείριση Παράκτιων Περιοχών / ΑΠΟ ΤΗ ΘΕΩΡΙΑ ΣΤΗ ΣΥΝΕΡΓΑΤΙΚΗ ΔΡΑΣΗ ΓΙΑ ΕΝΑ ΒΙΩΣΙΜΟ ΜΕΛΛΟΝ
11-13 Πανελλαδική Εκστρατεία Καθαρισµού Ακτών του ΜΕΣΟΓΕΙΟΣ SOS / ΚΑΘΑΡΙΣΑΜΕ ΚΑΙ ΦΕΤΟΣ
14-17 Λέσβος 20 Αυγούστου-1 Σεπτεµβρίου 2006 / ΕΠΙ-ΣΤΡΟΦΗ ΣΤΙΣ ΑΝΑΝΕΩΣΙΜΕΣ ΠΗΓΕΣ ΕΝΕΡΓΕΙΑΣ - Η ΔΙΑΚΗΡΥΞΗ ΤΗΣ ΛΕΣΒΟΥ
18-21 Οι Νέοι της Μεσογείου Δηµιουργούν ένα Βιώσιµο Μέλλον / ΝΑΞΟΣ - ΕΝΤΕΚΑ ΗΜΕΡΕΣ ΣΥΝΥΠΑΡΞΗΣ ΚΑΙ ΔΙΑΛΟΓΟΥ
22-23 Η ΒΙΩΣΙΜΗ ΑΝΑΠΤΥΞΗ ΑΠΑΙΤΕΙ ΣΥΜΜΕΤΟΧΗ
24 23 Μαΐου - Σταθµός Μετρό Συντάγµατος / ΣΤΑΓΟΝΕΣ ΝΕΡΟΥ - ΩΚΕΑΝΟΣ ΔΗΜΙΟΥΡΓΙΑΣ
25 Εκπαιδευτικό Πρόγραµµα στα Σχολεία της Νότιας Ευρώπης - ΜΑΘΗΜΑ ΠΡΩΤΟ: ΕΞΟΙΚΟΝΟΜΗΣΗ ΝΕΡΟΥ
26 ΒΙΩΣΙΜΗ ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΠΕΡΙΟΧΗΣ NATURA ΣΙΦΝΟΥ
27-29 Σίφνος 15-23 Ιουλίου 2006 - ΒΙΟΚΛΙΜΑΤΙΚΗ ΑΡΧΙΤΕΚΤΟΝΙΚΗ ΚΑΙ ΠΑΡΑΔΟΣΙΑΚΗ ΔΟΜΗΣΗ ΣΤΙΣ ΚΥΚΛΑΔΕΣ
30-31 Ο Πόλεµος του Ισραήλ στο Λίβανο - ΚΗΛΙΔΕΣ ΑΠΌ ΑΙΜΑ - ΚΗΛΙΔΕΣ ΑΠΟ ΠΕΤΡΕΛΑΙΟ
32-34 Λίβανος - Η ΕΠΟΜΕΝΗ ΜΕΡΑ ΖΗΤΑ ΤΗΝ ΑΛΛΥΛΕΓΓΥΗ ΜΑΣ
35 Συνέντευξη του Tanay Sidki Uyar - ΣΥΖΗΤΑΜΕ ΑΚΟΜΑ ΓΙΑ ΤΗΝ ΠΥΡΗΝΙΚΗ ΕΝΕΡΓΕΙΑ;

ΜΕΣΟΓΕΙΟΣ SOS

52

#

Ηταν ένα γεµάτο καλοκαίρι. Για τα µέλη
και τους φίλους του Δικτύου Μεσόγειος
SOS, όπως και για τους χιλιάδες εθελοντές που συµµετέχουν στις εκστρατείες
του, ξεκίνησε νωρίς, από τις 13 του Μάη,
µε καθαρισµούς δεκάδων ακτών. Την ίδια
εποχή γέµιζε «Σταγόνες» ο σταθµός του
µετρό στο Σύνταγµα, όπου εκτέθηκαν τα
εκατοντάδες έργα µαθητών και µαθητριών που συµµετείχαν στο
διαγωνισµό µε τίτλο «Για µια σταγόνα νερό».
Τον Ιούλιο ταξιδέψαµε στη Νάξο και µαζί µε νέους από άλλες
επτά µεσογειακές χώρες ανιχνεύσαµε τις οµοιότητες και τις διαφορές µας διαπιστώνοντας, για µια ακόµη φορά, πόσο πολύ
µοιάζουµε στο φαγητό, τη µουσική, αλλά και πόσο µας ταλαιπωρούν τα ίδια περιβαλλοντικά προβλήµατα.
Πήγαµε επίσης στη Σίφνο, όπως κάθε καλοκαίρι τα τρία τελευταία
χρόνια. Εκεί, µε εκδηλώσεις και δράσεις, οι εθελοντές ενηµέρωναν
τους επισκέπτες και τους κατοίκους για το θησαυρό που έχει το νησί:
την περιοχή NATURA. Στη Σίφνο κάναµε και ένα πολύ ενδιαφέρον
πείραµα, κατασκευάζοντας ένα πρότυπο ενηµερωτικό περίπτερο,
όχι βέβαια µε τσιµέντο, αλλά παντρεύοντας τις παραδοσιακές τεχνικές µε τις σύγχρονες βιοκλιµατικές µεθόδους δόµησης.
Το ταξίδι συνεχίστηκε τον Αύγουστο, στη Λέσβο. Στα πλαίσια
της Διεθνούς Συνάντησης «Επι-στροφή στις Ανανεώσιµες Πηγές

3

ΜΕΣΟΓΕΙΟΣ SOS

4
ΣΤΡΑΤΗΓΙΚΗ ΓΙΑ ΤΟ ΘΑΛΑΣΣΙΟ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝ ΤΗΣ Ε.Ε.

ΣΗΜΑΝΤΙΚΟ,
ΑΛΛΑ ΕΛΛΙΠΕΣ ΒΗΜΑ
ΤΟΝ ΟΚΤΩΒΡΙΟ 2005 Η ΕΥΡΩΠΑΪΚΗ ΕΠΙΤΡΟΠΗ ΠΑΡΟΥΣΙΑΣΕ ΤΗ ΘΕΜΑΤΙΚΗ
ΣΤΡΑΤΗΓΙΚΗ ΓΙΑ ΤΗΝ ΠΡΟΣΤΑΣΙΑ ΚΑΙ ΤΗ ΔΙΑΤΗΡΗΣΗ ΤΟΥ ΘΑΛΑΣΣΙΟΥ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΟΣ
ΚΑΘΩΣ ΚΑΙ ΠΡΟΤΑΣΗ ΟΔΗΓΙΑΣ-ΠΛΑΙΣΙΟ ΓΙΑ ΤΟ ΘΑΛΑΣΣΙΟ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝ
(MARINE FRAMEWORK DIRECTIVE) «ΩΣΤΕ ΝΑ ΕΠΙΤΕΥΧΘΕΙ ΚΑΛΗ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΙΚΗ
ΚΑΤΑΣΤΑΣΗ ΤΩΝ ΘΑΛΑΣΣΩΝ ΤΗΣ ΕΕ ΜΕΧΡΙ ΤΟ 2021 ΑΛΛΑ ΚΑΙ ΝΑ ΠΡΟΣΤΑΤΕΥΘΟΥΝ
ΟΙ ΘΑΛΑΣΣΙΟΙ ΠΟΡΟΙ ΣΤΟΥΣ ΟΠΟΙΟΥΣ ΒΑΣΙΖΟΝΤΑΙ ΚΑΙ ΑΠΟ ΤΟΥΣ ΟΠΟΙΟΥΣ ΕΞΑΡΤΩΝΤΑΙ
ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΕΣ ΚΑΙ ΚΟΙΝΩΝΙΚΕΣ ΔΡΑΣΤΗΡΙΟΤΗΤΕΣ»

ΘΑΛΑΣΣΙΟ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝ

Παρουσιάζοντας τη στρατηγική ο Επίτροπος για το Περιβάλλον, κ. Στ. Δήµας, δήλωσε: «Επιδιώκουµε να εξασφαλίσουµε ότι
οι Ευρωπαίοι πολίτες σήµερα και στο µέλλον θα είναι σε θέση
να επωφεληθούν από θάλασσες και ωκεανούς, ασφαλείς, καθαρούς, υγιείς και πλούσιους».
Η Οδηγία για τη Θαλάσσια Στρατηγική (COM(2005) 505 final,
24/10/2005) προσδιορίζει Ευρωπαϊκές Θαλάσσιες Περιοχές
στη βάση γεωγραφικών και περιβαλλοντικών κριτηρίων:
• Βαλτική Θάλασσα: Δανία, Σουηδία, Φινλανδία, Εσθονία, Λετονία, Πολωνία και Γερµανία. Επίσης, Ρωσία.
• Βόρειος Ατλαντικός Ωκεανός: Βέλγιο, Δανία, Γαλλία, Γερµανία, Ολλανδία, Σουηδία, Βρετανία, Ιρλανδία, Πορτογαλία, Ισπανία. Επίσης, Ισλανδία και Νορβηγία.
• Μεσόγειος: Ισπανία, Γαλλία, Ιταλία, Σλοβενία, Ελλάδα, Κύπρος,
Μάλτα. Επίσης, οι χώρες της νότιας κι ανατολικής Μεσογείου.

Κάθε κράτος-µέλος σε στενή συνεργασία µε τα γειτονικά και
τρίτες χώρες, πρέπει να αναπτύξει στρατηγικές για τις θάλασσές
του, και να σχεδιάσει ένα πρόγραµµα αποτελεσµατικών ως προς
το κόστος τους µέτρων. Απαραίτητες είναι οι µελέτες περιβαλλοντικής αποτίµησης, συµπεριλαµβανοµένων και των αναλύσεων
κόστους-οφέλους για τα προτεινόµενα µέτρα, πριν την εισαγωγή
οποιοδήποτε νέου µέτρου.
Η Στρατηγική αναµένεται να κοστίσει στην ΕΕ και στα κράτη µέλη 90.000.000 ευρώ ετησίως, για τα δύο πρώτα χρόνια
εφαρµογής, και από 70.000.000 ευρώ ετησίως τα επόµενα
χρόνια. Τα οφέλη όµως θα είναι σηµαντικά, όχι µόνο στον περιβαλλοντικό αλλά και στον οικονοµικό τοµέα. Η µείωση της ρύπανσης από τα πετρελαιοειδή µε βελτίωση των προδιαγραφών
ασφαλείας στη ναυτιλία µπορεί να µειώσει σηµαντικά το κόστος
από επεισόδια ρύπανσης, να συµβάλει στην προστασία της αλιείας και του τουρισµού. Μόνο η ρύπανση από το ναυάγιο του δεξα-

5
ΜΕΣΟΓΕΙΟΣ SOS

µενόπλοιου Πρεστίζ ανοικτά της Γαλικίας, κόστισε – σύµφωνα
µε τον Επίτροπο Περιβάλλοντος κ. Στ. Δήµα - 5 δισεκατοµµύρια
ευρώ στην αλιεία και στην τουριστική βιοµηχανία.
Μεταξύ των µέτρων που προβλέπεται να παρθούν είναι η θέσπιση αυστηρότερων προδιαγραφών στην άντληση πετρελαίου και
φυσικού αερίου από τις βιοµηχανίες που θα θελήσουν να εκµεταλλευτούν νέα κοιτάσµατα. Παρεµβάσεις προβλέπονται και στη
γεωργία και στα αστικά υγρά απόβλητα (αντιµετώπιση των νιτρικών και φωσφορικών που προκαλούν φαινόµενα ευτροφισµού.
Για την εφαρµογή της Οδηγίας προβλέπεται το εξής χρονοδιάγραµµα:

Οι Στρατηγικές θα αποτελέσουν µια λεπτοµερειακή αξιολόγηση της κατάστασης του περιβάλλοντος, ένα προσδιορισµό της
«καλής κατάστασης του περιβάλλοντος» σε περιφερειακό επίπεδο και θα εγκαθιδρύσουν ξεκάθαρους περιβαλλοντικούς στόχους και προγράµµατα παρακολούθησης.
Η Θεµατική Στρατηγική για τη Θάλασσα είναι συνεπής µε την
Οδηγία - Πλαίσιο για τα Νερά (2000/60), που απαιτεί την επίτευξη καλής οικολογικής ποιότητας των επιφανειακών και υπόγειων
νερών (λίµνες, ποτάµια, ρέµατα, υγρότοποι, παράκτια νερά) µέχρι το 2015. Η πρώτη αποτίµηση των Διαχειριστικών Σχεδίων σε
επίπεδο Υδρολογικής Λεκάνης θα γίνει το 2021.
Η Ευρωπαϊκή Στρατηγική για τη προστασία του Θαλάσσιου Περιβάλλοντος, είναι µια από τις επτά θεµατικές στρατηγικές που
απορρέουν από την υιοθέτηση του 6ου Προγράµµατος Δράσης
για το Περιβάλλον της Ε.Ε. και που έπρεπε να παρουσιαστεί
ενώπιον του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και το Συµβουλίου της
Ευρώπης το αργότερο µέχρι τις 22 Απριλίου 2005. Η καθυστέρηση προήλθε από τον Πρόεδρο της Επιτροπής κ. Barroso,
καθώς εκτιµήθηκε ότι τα προτεινόµενα µέτρα θα επιφέρουν µεγάλη επιβάρυνση στις βιοµηχανίες. Η Θαλάσσια Στρατηγική θα
αποτελεί τον περιβαλλοντικό πυλώνα της ναυτιλιακής πολιτικής
της ΕΕ, την οποία επεξεργάζεται η Ευρωπαϊκή Επιτροπή, µια πολιτική που στοχεύει στην αξιοποίηση του οικονοµικού δυναµικού
των ωκεανών, σε αρµονία, όµως, µε το θαλάσσιο περιβάλλον.
Αποτελεί τµήµα µιας ευρύτερης στρατηγικής που περιλαµβάνει
τα εδάφη, τις ακτές και τη θάλασσα. Η Οδηγία θα εξεταστεί από
το Ευρωκοινοβούλιο και το Συµβούλιο, οπότε η διαδικασία αναµένεται να ολοκληρωθεί µέσα στα επόµενα 2-3 χρόνια.
Οι περιβαλλοντικές οργανώσεις, όπως το Ευρωπαϊκό Γραφείο
Περιβάλλοντος αλλά και το Δίκτυο ΜΕΣΟΓΕΙΟΣ SOS, χαιρέτισαν την
πολυαναµενόµενη πρωτοβουλία της Επιτροπής. Τη θεωρούν όµως
«απελπιστικά ελλιπή σε ότι αφορά τις νοµικές δεσµεύσεις για την
εφαρµογή της από τα κράτη-µέλη, την αποτελεσµατική προστασία
και διατήρηση του φυσικού κεφαλαίου, αλλά και για τη συµµόρφωση µε τους στόχους που καθορίστηκαν από το Σχέδιο Εφαρµογής,
που υιοθέτησαν η Παγκόσµια Διάσκεψη για τη Βιώσιµη Ανάπτυξη
στο Γιοχάνεσµπουργκ το 2002 και η Ευρωπαϊκή Στρατηγική για τη
Βιώσιµη Ανάπτυξη, οι οποίες προβλέπουν την ανάσχεση της µείωσης της θαλάσσιας βιοποικιλότητας µέχρι το 2010».

Οι περιβαλλοντικές οργανώσεις σε ανακοίνωσή τους ισχυρίζονται ότι «λαµβάνοντας υπόψη τα χρόνια προβλήµατα των ευρωπαϊκών θαλασσών, που σχετίζονται µε την ασύδοτη εκµετάλλευση των
αλιευτικών αποθεµάτων και τη ρύπανση από εκατοντάδες χιλιάδες
τόνους πετρελαίου οι οποίοι καταλήγουν στο θαλάσσιο περιβάλλον,
είναι απαραίτητο η ΕΕ να πάρει άµεσα δεσµευτικά µέτρα για την αντιµετώπιση των κινδύνων, τον εµπλουτισµό της θαλάσσιας βιοποικιλότητας και τη διασφάλιση της βιωσιµότητας των οικοσυστηµάτων,
του αλιευτικού κλάδου και των τοπικών παράκτιων κοινωνιών».
Οι περιβαλλοντικές οργανώσεις “αναµένουν από το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο και το Συµβούλιο να προωθήσουν νοµικά δεσµευτικούς στόχους για την αποτελεσµατική εφαρµογή της Οδηγίας για το Θαλάσσιο Περιβάλλον”.

Μια νέα ευρωπαϊκή «Στρατηγική για τον καθαρισµό
και την προστασία της Μεσογείου»
Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή πρότεινε πρόσφατα µια Στρατηγική για
τον Καθαρισµό και την Προστασία της Μεσογείου. Ο Επίτροπος
Περιβάλλοντος Σταύρος Δήµας δήλωσε: «Καλούµαστε να κινητοποιηθούµε για την προαγωγή της οικονοµικής ανάπτυξης της
Μεσογείου και την προστασία της υγείας των πληθυσµών της. Η
εν προκειµένω αδράνεια δεν µπορεί να αποτελέσει εναλλακτική
λύση. Η παρούσα στρατηγική αποσκοπεί στην ενίσχυση της συνεργασίας µεταξύ της Ευρωπαϊκής Ένωσης, των µεσογειακών µας
γειτόνων και των αντίστοιχων διεθνών οργανισµών, ώστε µακροπρόθεσµα να διαφυλαχθεί το περιβάλλον της περιοχής και οι φυσικοί πόροι. Αν αποτύχουµε, η κατάσταση στη Μεσόγειο µπορεί να
επιδεινωθεί σε τέτοιο βαθµό, ώστε να είναι µη αντιστρέψιµη».
Η Επίτροπος για τις εξωτερικές σχέσεις και την ευρωπαϊκή πολιτική γειτονίας, Benita Ferrero-Waldner δήλωσε: «Η περιβαλλοντική συνεργασία αποτελεί σηµαντικό µέρος του διαλόγου µε τους
εταίρους των µεσογειακών χωρών από την έναρξη της Διαδικασίας της Βαρκελώνης. Στα σχέδια δράσης που συµφωνήθηκαν µε
τους εταίρους στο πλαίσιο της Πολιτικής Καλής Γειτονίας συµπερι-

ΘΑΛΑΣΣΙΟ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝ

• Με την υιοθέτηση της Οδηγίας τα κράτη-µέλη πρέπει να εκπονήσουν ένα εθνικό πρόγραµµα, που θα γίνει δεκτό από την
Επιτροπή
• Μέσα σε τέσσερα χρόνια από την έναρξη ισχύος, τα κράτηµέλη πρέπει να αποτιµήσουν την κατάσταση των υδάτων στις
θαλάσσιες περιοχές
• Μέσα σε πέντε χρόνια από την έναρξη ισχύος, τα κράτη-µέλη
πρέπει να θέσουν µια σειρά από περιβαλλοντικούς στόχους
• Μέσα σε πέντε χρόνια από την έναρξη ισχύος, τα κράτη-µέλη
πρέπει να ενεργοποιήσουν ένα σύστηµα παρακολούθησης
που θα µετρά την πρόοδο των µέτρων
• Μέχρι το 2016 τα κράτη-µέλη θα αναπτύξουν ένα πρόγραµµα µέτρων που θα έχουν τεθεί σε λειτουργία µέχρι το αργότερο το 2018.

6
ΜΕΣΟΓΕΙΟΣ SOS

ρωπαϊκή Επιτροπή εκτιµούν ότι: «Βάσει των σηµερινών υπολογισµών, αναµένεται ότι το 50% των ακτών της Μεσογείου θα έχει
κτισθεί έως το 2025. Η συνολική περιβαλλοντική υποβάθµιση
υπολογίζεται ότι κοστίζει πλέον του 3% του ΑΕΠ σε ορισµένες
χώρες της Βόρειας Αφρικής».
Όπως αναφέρεται στην έκθεση, το βασικό πρόβληµα στις νότιες και ανατολικές µεσογειακές χώρες είναι η ανεπαρκής επεξεργασία των αστικών αποβλήτων, ένα πρόβληµα που επιτείνεται
από την αύξηση του τουρισµού. Στις χώρες αυτές υπάρχει έλλειψη τεχνολογιών και οικονοµικών συνθηκών για τον χειρισµό
περιβαλλοντικών θεµάτων. Στις βόρειες χώρες, το µεγαλύτερο
πρόβληµα είναι η ρύπανση από χηµικά.
Η έκθεση αναφέρεται και σε αναδυόµενους κινδύνους για το
οικοσύστηµα της Μεσογείου, όπως η ταχεία επέκταση της ιχθυοκαλλιέργειας, η εισαγωγή ξενικών ειδών στο θαλάσσιο οικοσύστηµα και οι συνεχείς βιολογικές εισβολές επιβλαβών φυκιών.
«Η Μεσόγειος, ο κυριότερος τουριστικός προορισµός στον κόσµο, βρίσκεται ήδη σε µια διαδικασία καταστροφής οικοτόπων
και φυσικής αλλοίωσης, που µπορεί να οδηγήσει σε πολύ χειρότερες καταστάσεις από αυτές που έχουµε δει µέχρι τώρα. Αν
και ο ρυθµός εκµετάλλευσης των θαλάσσιων πόρων φαίνεται να
έχει σταθεροποιηθεί, η έκταση της καταστροφής είναι ανησυχητική», διαπιστώνει η καθηγήτρια Jacqueline Mc Glade, εκτελεστική διευθύντρια του Ευρωπαϊκού Οργανισµού Περιβάλλοντος,
και προσθέτει «Η πρώτη προτεραιότητα στη διαχείριση του περιβάλλοντος στην περιοχή της Μεσογείου είναι να εφαρµοστεί η
υφιστάµενη περιβαλλοντική νοµοθεσία».
λαµβάνονται αισιόδοξοι περιβαλλοντικοί στόχοι. Είναι σηµαντικό
να συνεργαστούµε όλοι µαζί για τη διασφάλιση του κοινού µέλλοντος και για αυτό το λόγο συµφωνήσαµε όλοι για τον καθαρισµό
και την προστασία της Μεσογείου µέχρι το 2020. Το περιβάλλον
αποτελεί το τέλειο παράδειγµα σε µια περιοχή όπου µπορούµε να
επιτύχουµε µόνο εάν συνεργαστούµε όλοι στενά».

ΘΑΛΑΣΣΙΟ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝ

Η επιδείνωση της κατάστασης του περιβάλλοντος
στη Μεσόγειο
Η ίδια η Ευρωπαϊκή Επιτροπή διαπιστώνει: «Η επιδείνωση της
κατάστασης στη Μεσόγειο απειλεί την υγεία των 143 εκατοµµυρίων ανθρώπων που ζουν στις ακτές της, καθώς και τη µακροπρόθεσµη ανάπτυξη καθοριστικής σηµασίας οικονοµικών
κλάδων, που εξαρτώνται από τη θάλασσα, όπως είναι η αλιεία
και ο τουρισµός».
Χαρακτηριστικά είναι τα συµπεράσµατα της έκθεσης «Θέµατα
προτεραιότητας για το περιβάλλον της Μεσογείου», που εκπονήθηκε από τον Ευρωπαϊκό Οργανισµό Περιβάλλοντος (ΕΟΠ) από
κοινού µε το Μεσογειακό Σχέδιο Δράσης του Προγράµµατος Ηνωµένων Εθνών για το Περιβάλλον (UNEP/ΜΑP) και δηµοσιοποιήθηκε κατά τη συνάντηση των Συµβαλλόµενων Μερών της Σύµβασης της Βαρκελώνης, στο Πορτορόζ της Σλοβενίας, το Νοέµβριο
2005. Σύµφωνα µε την έκθεση: «Η κατάσταση του περιβάλλοντος
στη Μεσόγειο δεν πρόκειται να βελτιωθεί αν δεν υπάρξει πολιτική
βούληση για εφαρµογή της τρέχουσας και µελλοντικής περιβαλλοντικής νοµοθεσίας. Για να αντιµετωπιστούν οι περιβαλλοντικές
προκλήσεις που αντιµετωπίζει η περιοχή της Μεσογείου, χρειάζεται αυστηρότερη νοµοθεσία. Ωστόσο, χωρίς την πολιτική βούληση
των ενδιαφερόµενων χωρών, τόσο η υφιστάµενη όσο και η µελλοντική νοµοθεσία θα παραµείνουν αναποτελεσµατικές».
Μεταξύ των πιέσεων στο θαλάσσιο περιβάλλον, συγκαταλέγονται η ρύπανση από τη βιοµηχανία, τις θαλάσσιες µεταφορές
και τα νοικοκυριά και η καταστροφή παράκτιων οικοσυστηµάτων
αλλά και δασών, που θυσιάζονται για κατασκευαστικές δραστηριότητες. Ο Ευρωπαϊκός Οργανισµός Περιβάλλοντος και η Ευ-

Η στρατηγική
Η ΕΕ καλεί τις χώρες να αναλάβουν πρόσθετες πρωτοβουλίες
και να διαθέσουν επιπλέον πόρους για την προστασία της Μεσογείου. Οι βασικοί στόχοι της Ευρωπαϊκής Στρατηγικής για την
Προστασία της Μεσογείου είναι:
• Μείωση των επιπέδων ρύπανσης
• Προαγωγή της βιώσιµης χρήσης της θάλασσας και των ακτών
• Ενθάρρυνση της συνεργασίας µεταξύ των γειτονικών χωρών
για την αντιµετώπιση των περιβαλλοντικών θεµάτων
• Διευκόλυνση των προσπαθειών που καταβάλλουν οι χώρες
- εταίροι για τη διαµόρφωση αποτελεσµατικών θεσµικών οργάνων και πολιτικών µε στόχο την προστασία του περιβάλλοντος
• Συµµετοχή µη κυβερνητικών οργανώσεων και του κοινού στη
λήψη των περιβαλλοντικών αποφάσεων που τους αφορούν.

«Ορίζοντας 2020»: µια νέα αφετηρία
Η Μεσογειακή Στρατηγική ενσωµατώνει τις ρυθµίσεις της
πρωτοβουλίας «Ορίζοντας 2020», η οποία έχει ως στόχο την
αντιµετώπιση των κύριων πηγών ρύπανσης στη Μεσόγειο έως
το 2020 και έχει υποστηριχθεί από τους ηγέτες των Ευρω-Μεσογειακών Χωρών στην διάσκεψη κορυφής για τη 10η επέτειο
της Ευρω-Μεσογειακής Συνεργασίας, στη Βαρκελώνη (2005).
Συγκεντρώνει τις προγραµµατισµένες δραστηριότητες σε τέσσερις κατηγορίες:
• Έργα που αποσκοπούν στη µείωση των πλέον σηµαντικών
πηγών ρύπανσης. Αρχικά, οι προσπάθειες θα εστιαστούν στις
βιοµηχανικές εκποµπές, στα αστικά απόβλητα και λύµατα, που
ευθύνονται σε ποσοστό 80% για τη ρύπανση της Μεσογείου.
• Μέτρα δηµιουργίας υποδοµών, ώστε να διευκολυνθούν οι γειτονικές χώρες στη συγκρότηση εθνικών διοικητικών δοµών
σε θέµατα περιβάλλοντος, ικανών να αναπτύξουν και να διασφαλίσουν την εφαρµογή της περιβαλλοντικής νοµοθεσίας.

7
ΜΕΣΟΓΕΙΟΣ SOS

• Αξιοποίηση του προϋπολογισµού έρευνας της Επιτροπής για
τη διεύρυνση των γνώσεων που αφορούν περιβαλλοντικά θέµατα σχετικά µε τη Μεσόγειο και τη διάθεσή τους σε τρίτους.
• Ανάπτυξη δεικτών για την παρακολούθηση της επιτυχίας της
πρωτοβουλίας «Ορίζοντας 2020».

Χρονοδιάγραµµα δράσης
Η Στρατηγική προτείνει σχέδιο χρονοδιαγράµµατος για την
ανάληψη δράσης στο πρώτο στάδιο της πρωτοβουλίας «Ορίζοντας 2020» έως το 2013. Με την υποστήριξη της φινλανδικής
προεδρίας της ΕΕ, πραγµατοποιούνται διαβουλεύσεις µε τους
εταίρους, ώστε να εξασφαλιστεί η έγκριση της τελικής µορφής
της κατά τη σύνοδο των υπουργών περιβάλλοντος της Ευρω-Μεσογειακής Συνεργασίας, στο Κάιρο, στις 20 Νοεµβρίου 2006.

Τοξικές ουσίες σε ξιφίες στη Μεσόγειο

Πηγές:
• Commission (DG Environment): A Marine Strategy to save Europe’s seas
and oceans
• Commission (DG Environment): Marine Strategy Directive COM(2005)
505 final [FR] [DE] (24 Oct. 2005)
• Commission (DG Environment): Communication - Thematic Strategy on
the Protection and Conservation of the Marine Environment
• Commission (DG Environment): Impact assessment on the Thematic
Strategy
• Έκθεση “Θέµατα προτεραιότητας για το περιβάλλον της Μεσογείου”
http://reports.eea.eu.int/mediterranean2005
Η Στρατηγική και τα τρία κείµενα που περιλαµβάνει µπορούν να βρεθούν στην
σχετική ιστοσελίδα της Ε.Ε.: http://europa.eu.int/comm/environment/water/
marine.htm

ΘΑΛΑΣΣΙΟ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝ

Σύµφωνα µε στοιχεία που έδωσε πρόσφατα στη δηµοσιότητα
η περιβαλλοντική οργάνωση WWF , ανιχνεύτηκαν σε µεσογειακούς ξιφίες κοντά στις ακτές της Ιταλίας χηµικές ουσίες που
χρησιµοποιούνται ως επιβραδυντές καύσης σε ηλεκτρικές και
ηλεκτρονικές συσκευές (PBDE – πολύ-βρωµιωµένοι διφαινυλαιθέρες). Η µελέτη “Χηµική επιβάρυνση στη Μεσόγειο: η περίπτωση του ξιφία” εκπονήθηκε για λογαριασµό του WWF από το
Τµήµα Περιβαλλοντικών Επιστηµών του Πανεπιστηµίου της Σιένα. Αναλύθηκαν 17 δείγµατα ξιφία από τις ιταλικές ακτές για 28
ανθρωπογενή χηµικά. Οι χηµικές αυτές ουσίες είναι ιδιαίτερα
ανθεκτικές, δεν διασπώνται εύκολα, και συσσωρεύονται στην
τροφική αλυσίδα. Χρησιµοποιούνται µέχρι σήµερα ως επιβραδυντές καύσης (περιορίζουν ή αποτρέπουν την ανάφλεξη) σε ηλεκτρονικούς υπολογιστές, τηλεοράσεις και χαλιά. Με την Οδηγία
2002/95 απαγορεύεται από τον Ιούνιο 2006 η χρήση αυτών
των χηµικών ουσιών, αλλά ίχνη τους θα εντοπίζονται για πολλά
χρόνια.
Νίκος Χρυσόγελος

ΜΕΣΟΓΕΙΟΣ SOS

8

Η ΥΠΟΒΑΘΜΙΣΗ
ΑΠΕΙΛΗ ΓΙΑ ΤΗ ΖΩΗ ΜΑΣ

ΠΑΡΑΚΤΙΕΣ ΠΕΡΙΟΧΕΣ

ΜΙΑ ΕΚΘΕΣΗ ΚΑΤΑΠΕΛΤΗΣ
ΤΟΥ ΕΥΡΩΠΑΪΚΟΥ ΟΡΓΑΝΙΣΜΟΥ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΟΣ
ΓΙΑ ΤΗΝ ΥΠΟΒΑΘΜΙΣΗ ΤΩΝ ΠΑΡΑΚΤΙΩΝ ΠΕΡΙΟΧΩΝ
ΚΑΙ ΤΙΣ ΣΥΝΕΠΕΙΕΣ ΤΟΥΣ
ΤΗΝ ΕΝΤΟΝΗ ΑΝΗΣΥΧΙΑ ΤΟΥ ΕΚΦΡΑΖΕΙ
Ο ΕΥΡΩΠΑΪΚΟΣ ΟΡΓΑΝΙΣΜΟΣ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΟΣ
ΓΙΑ ΤΗ ΣΥΝΕΧΗ ΥΠΟΒΑΘΜΙΣΗ ΤΗΣ ΠΟΙΟΤΗΤΑΣ
ΤΩΝ ΠΑΡΑΚΤΙΩΝ ΟΙΚΟΣΥΣΤΗΜΑΤΩΝ ΤΗΣ ΕΥΡΩΠΗΣ
ΚΑΙ ΤΙΣ ΣΥΝΕΠΕΙΕΣ ΤΗΣ ΩΣ ΠΡΟΣ ΤΗ ΜΑΚΡΟΠΡΟΘΕΣΜΗ
ΔΥΝΗΤΙΚΗ ΒΙΩΣΙΜΟΤΗΤΑ ΤΩΝ ΟΙΚΟΣΥΣΤΗΜΑΤΩΝ
ΚΑΙ ΤΩΝ ΥΠΗΡΕΣΙΩΝ ΠΟΥ ΠΡΟΣΦΕΡΟΥΝ.
ΣΤΗΝ ΕΚΘΕΣΗ ΥΠΟΓΡΑΜΜΙΖΕΤΑΙ
ΟΤΙ ΟΙ ΣΗΜΕΡΙΝΕΣ ΕΠΙΠΤΩΣΕΙΣ ΣΤΑ ΠΑΡΑΚΤΙΑ
ΟΙΚΟΣΥΣΤΗΜΑΤΑ ΘΑ ΕΠΙΔΕΙΝΩΝΟΝΤΑΙ ΣΥΝΕΧΩΣ
ΕΞ ΑΙΤΙΑΣ ΤΗΣ ΑΛΛΑΓΗΣ ΤΟΥ ΚΛΙΜΑΤΟΣ. ΕΠΙΣΗΣ
ΕΠΙΣΗΜΑΙΝΕΤΑΙ ΟΤΙ ΚΥΡΙΑ ΑΙΤΙΑ ΤΗΣ ΥΠΟΒΑΘΜΙΣΗΣ
ΤΩΝ ΠΑΡΑΚΤΙΩΝ ΟΙΚΟΣΥΣΤΗΜΑΤΩΝ ΕΙΝΑΙ
Η ΕΠΕΚΤΑΣΗ ΤΩΝ ΤΕΧΝΗΤΩΝ ΕΠΙΦΑΝΕΙΩΝ
(ΔΡΟΜΟΙ, ΠΛΑΚΟΣΤΡΩΤΑ, ΟΙΚΟΔΟΜΕΣ),
ΜΕ ΡΥΘΜΟ ΚΑΤΑ ΤΟ 1/3 ΤΑΧΥΤΕΡΟ
ΑΠΟ ΤΟΝ ΑΝΤΙΣΤΟΙΧΟ
ΤΩΝ ΗΠΕΙΡΩΤΙΚΩΝ ΠΕΡΙΟΧΩΝ

9

Η σηµασία των παράκτιων οικοσυστηµάτων
και οι κίνδυνοι που ελλοχεύουν από την υποβάθµισή τους.
Ιδιαίτερη σηµασία δίνει η έκθεση του ΕΟΠ στην πολύπλευρη οικονοµική συµβολή των παράκτιων οικοσυστηµάτων. Υπογραµµίζεται ότι προσφέρουν σηµαντικές ρυθµιστικές και υποστηρικτικές
υπηρεσίες, όπως η σταθεροποίηση της ακτογραµµής, η προστασία
από φυσικούς κινδύνους και η αποτοξικοποίηση των ρυπασµένων
υδάτων. Επίσης προσφέρουν ποικιλόµορφες υπηρεσίες εφοδιασµού, όπως η παροχή τροφής, καυσόξυλων, ενεργειακών και φυσικών πόρων. Οι υπηρεσίες αυτές αντιπροσωπεύουν σηµαντικό
ποσοστό της συνολικής οικονοµικής αξία των παράκτιων ζωνών.
Οι βιολογικοί θαλάσσιοι πόροι της Ευρώπης εξαρτώνται σε
µεγάλο βαθµό από την ποιότητα των παράκτιων ζωνών, τονίζεται στην έκθεση. Όταν διαταράσσονται οι φυσικές λειτουργίες,

οι διεργασίες υποβάθµισης σταδιακά επιταχύνονται και η αντιµετώπισή τους, από κοινωνικής πλευράς, καθίσταται δύσκολη.
Οι φυσικές αυτές λειτουργίες δεν µπορούν να υποκατασταθούν
από την τεχνολογία, σηµειώνουν οι συντάκτες της έκθεσης.
Όλα τα παραπάνω αποκτούν ακόµα µεγαλύτερη σηµασία αν
ληφθεί υπ’ όψιν ότι, εκτός από ορισµένες εξαιρέσεις, οι περισσότερες παράκτιες περιοχές συγκαταλέγονται στις λιγότερο ανεπτυγµένες οικονοµικά περιοχές της Ευρωπαϊκής Ένωσης.
Οι καταστροφικές πρακτικές αλιείας, η υπερεκµετάλλευση του
παράκτιου θαλάσσιου βυθού, σε συνδυασµό µε τη συνεχή µετατροπή των φυσικών περιοχών σε τεχνητές επιφάνειες, είναι
ενδεχόµενο να έχουν ήδη επηρεάσει αρνητικά τη µακροπρόθεσµη βιωσιµότητα των παράκτιων οικοσυστηµάτων και συνεπώς
την ικανότητά τους να αντιµετωπίσουν τις πρόσθετες πιέσεις της
κλιµατικής αλλαγής, υπογραµµίζουν οι συντάκτες της έκθεσης.
Δίνουν δε ιδιαίτερη σηµασία στο φαινόµενο της «παράκτιας συρρίκνωσης». Ως τέτοια ορίζουν την εξάπλωση των κτιρίων και των υποδοµών και την ολοένα µεγαλύτερη προσέγγισή
τους στον αιγιαλό. Υπενθυµίζουν ότι ο τελευταίος λειτουργεί ως
ασπίδα µεταξύ θάλασσας και ξηράς. Η «συρρίκνωση» καθιστά
τις παράκτιες περιοχές πιο ευαίσθητες απέναντι στην κλιµατική
µεταβολή και την άνοδο της στάθµης της θάλασσας, κυρίως κατά
την εµφάνιση ακραίων καιρικών φαινοµένων, τονίζουν.

Η σηµασία της ολοκληρωµένης διαχείρισης
παράκτιων ζωνών.
Η έκθεση καταλήγει µε µια αναφορά στη σηµασία της Ολοκληρωµένης Διαχείρισης Παράκτιων Ζωνών (ΟΔΠΖ). Τονίζει δε την
ισορροπία που επιδιώκεται µέσω της ΟΔΠΖ µεταξύ των αναπτυξιακών αναγκών των παράκτιων περιοχών και της προστασίας
των ιδίων πόρων τους.
Υπογραµµίζει ότι για την αντιµετώπιση των επιπτώσεων της κλιµατικής αλλαγής, η αρχή της συντεταγµένης υποχώρησης αφ’ ενός θα
συµβάλει στη µείωση της ευπάθειας των κοινωνικοπεριβαλλοντικών
συστηµάτων, αφ’ ετέρου συµβαδίζει µε τη βασική ιδέα της ΟΔΠΖ.
Τέλος επισηµαίνει τη σηµασία που έχουν για την περαιτέρω βελτίωση της ΟΔΠΖ αφ’ ενός η Ευρωπαϊκή Θεµατική Στρατηγική για
τη Θάλασσα, αφ’ ετέρου η πρωτοβουλία της ΕΕ για τη χάραξη µιας
ναυτιλιακής πολιτικής, σηµειώνοντας ταυτόχρονα ότι κλειδί της επιτυχίας των πρωτοβουλιών αυτών είναι ο σχεδιασµός συνεκτικών
δράσεων, ώστε να συνδυάζονται µε επιτυχία όλες οι πολιτικές.
Επιµέλεια: Γιάννης Χρυσοβέργης

ΠΑΡΑΚΤΙΕΣ ΠΕΡΙΟΧΕΣ

Οι συντάκτες της έκθεσης διαπιστώνουν ότι, λόγω της αύξησης
των θαλασσίων µεταφορών, έχουν αυξηθεί σηµαντικά τα εµπορικά λιµάνια και οι ακτές παίζουν ολοένα σηµαντικότερο ρόλο στο
παγκόσµιο εµπόριο, µε αποτέλεσµα να παρουσιάζουν διαρκώς µεγαλύτερη ανάπτυξη, η οποία µε τη σειρά της έχει ως συνέπεια την
υποβάθµιση των υπηρεσιών, που προσφέρουν τα οικοσυστήµατα.
Άλλος παράγοντας υποβάθµισης των παράκτιων οικοσυστηµάτων είναι η έντονη τουριστική ανάπτυξη. Η απελευθέρωση των
τιµών στον τοµέα των αεροµεταφορών και η επακόλουθη ανάπτυξη των αεροπορικών εταιρειών χαµηλού κόστους, σε συνδυασµό
µε την ανάπτυξη των διευρωπαϊκών οδικών και σιδηροδροµικών
δικτύων αύξησαν πολύ την κινητικότητα των Ευρωπαίων πολιτών
και ιδίως την πρόσβασή τους στις παράκτιες περιοχές.
Επιπλέον η αύξηση του βιοτικού επιπέδου στην Ευρώπη, έχει
ως αποτέλεσµα, µεταξύ άλλων, την αύξηση των επενδύσεων για
απόκτηση δευτερεύουσας κατοικίας, ιδίως στις παράκτιες περιοχές, που παρουσιάζουν αυξηµένο ενδιαφέρον, λόγω των νέων
δυνατοτήτων αναψυχής που παρέχουν (ξενοδοχεία, υδάτινα
πάρκα, γήπεδα γκολφ και πίστες καρτ, λιµάνια σκαφών αναψυχής
κ.λ.π.). Η έντονη τουριστική ανάπτυξη θεωρείται πως συνιστά
απειλή για τον τοπικό χαρακτήρα πολλών παράκτιων περιοχών.
Οι παραπάνω εξελίξεις συνεπάγονται αύξηση της πυκνότητας του πληθυσµού, που στις παράκτιες ζώνες είναι κατά 10%
υψηλότερη από την αντίστοιχη των ηπειρωτικών περιοχών, σε
πολλές δε περιπτώσεις το ποσοστό αυτό υπερβαίνει το 50% (οι
εκτιµήσεις του Ευρωπαϊκού Οργανισµού Περιβάλλοντος για την
πυκνότητα του πληθυσµού των παράκτιων περιοχών δεν περιλαµβάνουν την Ελλάδα, τη Λιθουανία, τη Λετονία και τη Σκοτία).
Απότοκο της αύξησης του πληθυσµού και της έντασης των οικονοµικών δραστηριοτήτων στις παράκτιες ζώνες είναι η µετατροπή
ολοένα περισσότερων φυσικών παράκτιων περιοχών σε τεχνητές
επιφάνειες. Η αύξηση του ρυθµού µετατροπής των φυσικών περιοχών σε τεχνητές επιφάνειες είναι ακόµα µεγαλύτερη από την
αντίστοιχη του ρυθµού αύξησης του πληθυσµού. Υπάρχουν πολλές περιοχές της Ευρώπης, όπου το ποσοστό των τεχνητών επιφανειών ξεπερνά το 45% του συνόλου της έκτασης της παράκτιας
ζώνης. Εξ αιτίας του µη αναστρέψιµου χαρακτήρα τους οι µεταβολές αυτές χαρακτηρίζονται ως βασικές απειλές για τη βιωσιµότητα
των παράκτιων ζωνών, υπογραµµίζεται στην έκθεση. Σηµειώνεται
επίσης ότι η κύρια κατοικία και σε πολλές περιοχές η δευτερεύουσα, οι υπηρεσίες και η αναψυχή θεωρούνται ως κύριοι παράγοντες του φαινοµένου αυτού, καθώς καταλαµβάνουν το 61% των
τεχνητών επιφανειών που συναντάται στις παράκτιες περιοχές.
Τέλος, σηµαντικές επιπτώσεις στα παράκτια οικοσυστήµατα
έχει η κατακόρυφη αύξηση των υδατοκαλλιεργειών, υπογραµµίζεται στην έκθεση, η οποία δεν δίνει ιδιαίτερη έκταση στις συνέπειες των τελευταίων στο παράκτιο και θαλάσσιο περιβάλλον.

ΜΕΣΟΓΕΙΟΣ SOS

Οι αιτίες της υποβάθµισης των παράκτιων οικοσυστηµάτων

ΜΕΣΟΓΕΙΟΣ SOS

10
ΔΙΕΘΝΕΣ ΣΥΝΕΔΡΙΟ: ΟΛΟΚΛΗΡΩΜΕΝΗ ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΠΑΡΑΚΤΙΩΝ ΠΕΡΙΟΧΩΝ

ΑΠΟ ΤΗ ΘΕΩΡΙΑ
ΣΤΗ ΣΥΝΕΡΓΑΤΙΚΗ ΔΡΑΣΗ
ΓΙΑ ΕΝΑ ΒΙΩΣΙΜΟ ΜΕΛΛΟΝ
ΤΟ ΔΙΚΤΥΟ ΜΕΣΟΓΕΙΟΣ SOS ΣΥΜΒΑΛΛΕΙ ΑΠΟ ΤΟ 2004 ΣΤΗ ΔΗΜΙΟΥΡΓΙΑ ΕΝΟΣ
ΠΑΝΕΥΡΩΠΑΪΚΟΥ ΔΙΚΤΥΟΥ ΠΑΡΑΚΤΙΑΣ ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗΣ, ΜΑΖΙ ΜΕ ΑΛΛΟΥΣ 21 ΦΟΡΕΙΣ
(ΤΟΠΙΚΗΣ ΑΥΤΟΔΙΟΙΚΗΣΗΣ, ΜΚΟ ΚΑΙ ΕΡΕΥΝΗΤΙΚΑ ΙΔΡΥΜΑΤΑ) ΑΠΟ 11 ΧΩΡΕΣ. ΣΕ ΑΥΤΟ
ΤΟ ΠΛΑΙΣΙΟ ΤΟ ΔΙΕΘΝΕΣ ΣΥΝΕΔΡΙΟ, ΠΟΥ ΘΑ ΠΡΑΓΜΑΤΟΠΟΙΗΘΕΙ ΣΤΟ ΞΕΝΟΔΟΧΕΙΟ CORAL
HOTEL, ΣΤΟ Π. ΦΑΛΗΡΟ (23-24 ΝΟΕΜΒΡΙΟΥ 2006), ΘΑ ΕΧΕΙ ΩΣ ΣΤΟΧΟ ΤΗ ΔΙΑΔΟΣΗ
ΤΩΝ ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑΤΩΝ ΤΟΥ ΔΙΚΤΥΟΥ ΠΑΡΑΚΤΙΩΝ ΠΡΑΚΤΙΚΩΝ ΜΕΧΡΙ ΣΗΜΕΡΑ
Σύµφωνα µε τις τελευταίες ανακοινώσεις της Ευρωπαϊκής Επιτροπής, του Ευρωπαϊκού Οργανισµού Περιβάλλοντος και του Προγράµµατος του ΟΗΕ για το Περιβάλλον/Μεσογειακό Σχέδιο Δράσης (UNEP), οι ακτές της Ευρώπης και της Μεσογείου βρίσκονται σε
κατάσταση εκτάκτου ανάγκης. Οι παράκτιοι και θαλάσσιοι κοινόχρηστοι πόροι συνεχώς υποβαθµίζονται, λόγω µη-βιώσιµων µοντέλων ανάπτυξης που ακολουθούνται στις περισσότερες χώρες.
Παρά την εύθραυστη αυτή κατάσταση, προσφέρονται νέες ευκαιρίες για την επίλυση των θεµάτων που αφορούν τις παράκτιες περιοχές µε βάση µία πιο ολιστική θεώρηση, την Ολοκληρωµένη Διαχείριση της Παράκτιας Ζώνης (ΟΔΠΖ). Η Ολοκληρωµένη Διαχείριση,
όµως, µπορεί να επιτευχθεί µόνο µέσα από διαρκείς και συναινετικές διεργασίες µεταξύ των φορέων που χαράζουν ή εφαρµόζουν
την πολιτική για την Παράκτια Ζώνη, τους χρήστες και την επιστηµονική κοινότητα.
Το Δίκτυο Παράκτιας Πρακτικής (Coastal Practice Network) συγχρηµατοδοτείται (2004-2006) από την Κοινοτική Πρωτοβουλία
INTERREG IIIC και στοχεύει στην περαιτέρω δικτύωση φορέων και ειδικών για τη γεφύρωση του χάσµατος µεταξύ χρηστών, πολιτικών, διαχειριστών και ερευνητών, καθώς και για να στηρίξει τη διαπεριφερειακή ανταλλαγή καλών πρακτικών και εµπειριών σχετικών µε την ολοκληρωµένη διαχείριση παράκτιων περιοχών και τη βιώσιµη ανάπτυξη.

ΠΑΡΑΚΤΙΕΣ ΠΕΡΙΟΧΕΣ

Το Διεθνές Συνέδριο θα εστιάσει στις παρακάτω θεµατικές ενότητες:
1. Παρουσίαση των αποτελεσµάτων του προγράµµατος
INTERREG IIIC – Coastal Practice Network
• Οδηγός Διαχείρισης Ακτών για την τοπική αυτοδιοίκηση.
• Βάση Δεδοµένων καλών πρακτικών και προγραµµάτων σχετικά
µε την ΟΔΠΖ, Πολύγλωσση ιστοσελίδα και ηλεκτρονικό ευρετήριο.
• Εθελοντικό Σήµα Βιωσιµότητας Quality Coast για ποιοτικούς
παράκτιους προορισµούς.
2. Παρουσίαση των σηµαντικότερων προβληµάτων των ακτών
καθώς και Ορθών Πρακτικών στα πλαίσια της ΟΔΠΖ
• Παρουσίαση της πρόσφατης µελέτης του Ευρωπαϊκού Οργανισµού
Περιβάλλοντος για την κατάσταση των Ευρωπαϊκών ακτών 2006.
• Ορθές Πρακτικές γύρω από τις θεµατικές: τουρισµός, προστατευόµενες περιοχές και φυσικοί πόροι, αλιεία, λιµάνια και τεχνικά έργα, δοµηµένο περιβάλλον και χωροταξία, και ρύπανση.
3. Παρουσίαση θεσµικών πρωτοβουλιών για την ΟΔΠΖ
• UNEP/MAP – Σχέδιο Πρωτοκόλλου για την ΟΔΠΖ στη Μεσόγειο.
• Ευρωπαϊκό θεσµικό πλαίσιο και αξιολόγηση της διαδικασίας
εφαρµογής της Σύστασης της ΕΕ για την αποτελεσµατική εφαρµογή της ΟΔΠΖ στην Ευρώπη.
• Το ελληνικό θεσµικό πλαίσιο και η πρόταση για το Σ/Ν περί
«αιγιαλού και παραλίας».
• Παρουσίαση της Εθνικής Αναφοράς (National Stocktaking
Report) στο πλαίσιο της Σύστασης της ΕΕ για την αποτελεσµατική εφαρµογή της ΟΔΠΖ στην Ευρώπη.
4. Θεσµική θωράκιση της ΕΕ για το θαλάσσιο περιβάλλον

• Η Θεµατική Στρατηγική για τη προστασία του Θαλάσσιου Περιβάλλοντος και η Οδηγία για το Θαλάσσιο Περιβάλλον.
• Η Πράσινη Βίβλος για τη Ναυτιλιακή πολιτική της ΕΕ.
• Η Στρατηγική της ΕΕ για τη προστασία του θαλάσσιου περιβάλλοντος της Μεσογείου.
5. Δράσεις δικτύωσης για την αποτελεσµατική εφαρµογή της
ΟΔΠΖ στην Ευρώπη
• ENCORA, • HENCORΕ (Ελληνικό Δίκτυο Παράκτιας Έρευνας)
• COPRANET, • GRECONET (Ελληνικό Δίκτυο Παράκτιας Διαχείρισης)
6. Στρογγυλό τραπέζι για το ρόλο των ΜΚΟ και της Τοπικής Αυτοδιοίκησης στη προστασία και βιώσιµη διαχείριση των παράκτιων και νησιωτικών περιοχών.
Προτάσεις για την περαιτέρω ανάπτυξη του Ελληνικού Δικτύου
Παράκτιας Διαχείρισης και Πρακτικής, µε στόχο τη συνεργασία και
δικτύωση φορέων τοπικής αυτοδιοίκησης, κοινωνικών και περιβαλλοντικών συλλόγων, επαγγελµατικών ενώσεων και άλλων
ενδιαφερόµενων για τη προώθηση της βιωσιµότητας στις ελληνικές παράκτιες και νησιωτικές περιοχές.
Το Συνέδριο θα αναπτύξει συνέργειες µε το Ευρωπαϊκό πρόγραµµα
LIFE-Περιβάλλον «Συνεργατική περιβαλλοντική αναγέννηση σε πόλεις
λιµάνια: ο Κόλπος της Ελευσίνας το 2020». Παράλληλα στον χώρο
υποδοχής θα παρουσιαστεί φωτογραφική έκθεση και ενηµερωτικό
υλικό σχετικά µε την εκστρατεία ΚΑΘΑΡΙΣΤΕ ΤΗ ΜΕΣΟΓΕΙΟ 2006.
Για περισσότερες πληροφορίες επισκεφθείτε την ιστοσελίδα
του Δικτύου Μεσόγειος SOS: www.medsos.gr
Μιχάλης Θεοδωρόπουλος

11
ΜΕΣΟΓΕΙΟΣ SOS

ΠΑΝΕΛΛΑΔΙΚΗ ΕΚΣΤΡΑΤΕΙΑ ΚΑΘΑΡΙΣΜΟΥ

ΣΤΗΝ ΠΑΝΕΛΛΑΔΙΚΗ ΕΚΣΤΡΑΤΕΙΑ ΚΑΘΑΡΙΣΜΟΥ ΠΟΥ ΔΙΟΡΓΑΝΩΝΕΙ ΤΟ ΔΙΚΤΥΟ
ΜΕΣΟΓΕΙΟΣ SOS ΣΥΜΜΕΤΕΙΧΑΝ ΦΕΤΟΣ ΠΕΡΙΠΟΥ 11.000 ΕΘΕΛΟΝΤΕΣ ΑΠΟ 224 ΦΟΡΕΙΣ,
ΠΡΟΕΡΧΟΜΕΝΟΙ ΑΠΟ 37 ΝΟΜΟΥΣ, ΟΙ ΟΠΟΙΟΙ ΚΑΘΑΡΙΣΑΝ ΧΙΛΙΑΔΕΣ ΧΙΛΙΟΜΕΤΡΑ
ΣΕ 165 ΑΚΤΕΣ, ΑΛΛΑ ΚΑΙ ΒΥΘΟΥΣ, ΕΚΒΟΛΕΣ ΠΟΤΑΜΩΝ ΚΑΙ ΛΙΜΝΩΝ, ΠΕΡΙΟΧΕΣ
ΙΔΙΑΙΤΕΡΩΣ ΕΥΠΡΟΣΒΛΗΤΕΣ ΑΠΟ ΤΗΝ ΑΝΘΡΩΠΙΝΗ ΔΡΑΣΤΗΡΙΟΤΗΤΑ

Α

πό νωρίς, πριν καλά καλά ο κόσµος
ξεχυθεί στις παραλίες, πιάσαµε και
φέτος δουλειά: φορέσαµε γάντια,
προµηθευτήκαµε σακούλες απορριµµάτων,
καταγράψαµε οδηγίες και γενικές κατευθύνσεις για οικολογικά ορθούς καθαρισµούς και στείλαµε κάλεσµα σε χιλιάδες
µαθητές, εκπαιδευτικούς, ενεργούς πολίτες, περιβαλλοντικές ΜΚΟ και συλλόγους,
φορείς τοπικής αυτοδιοίκησης, τουριστικές
και άλλες επιχειρήσεις, να συµµετέχουν

στην προσπάθειά µας και να διοργανώσουν
µε την υποστήριξή µας εθελοντικούς καθαρισµούς στην περιοχή τους. Η ανταπόκρισή
τους ήταν ενθαρρυντική, και για άλλη µια
φορά προσέδωσε βαρύνουσα σηµασία και
ιδιαίτερη αξία στην Πανελλαδική Εκστρατεία Εθελοντικών Καθαρισµών ακτών,
βυθού και άλλων φυσικών περιοχών, που
ως εθνικός συντονιστής διοργανώνει το Δίκτυο Μεσόγειος SOS. Η εκστρατεία, η οποία
έλαβε χώρα από τις 13 Μαΐου έως και τις 10

Ιουνίου 2006, αποτελεί τµήµα της παν-µεσογειακής πρωτοβουλίας «Καθαρίστε τη
Μεσόγειο» που τα τελευταία έντεκα χρόνια
πραγµατοποιείται ταυτόχρονα σε εικοσιµία
χώρες, το διάστηµα 26-28/5/2006, µε µεσογειακό συντονιστή την ιταλική περιβαλλοντική οργάνωση Legambiente.
Στη διάρκεια της εκστρατείας του 2005,
6.500 εθελοντές µε τη συµµετοχή 100
φορέων καθάρισαν 105 παραλίες, από
την Κρήτη µέχρι τη Θράκη και από το Ιόνιο

ΔΡΑΣΤΗΡΙΟΤΗΤΕΣ ΔΙΚΤΥΟΥ ΜΕΣΟΓΕΙΟΣ SOS

ΚΑΘΑΡΙΣΑΜΕ ΚΑΙ ΦΕΤΟΣ!

ΔΡΑΣΤΗΡΙΟΤΗΤΕΣ ΔΙΚΤΥΟΥ ΜΕΣΟΓΕΙΟΣ SOS

ΜΕΣΟΓΕΙΟΣ SOS

12

µέχρι τη Χίο. Το 2006, µε συνδιοργανωτή
την «Ελευθεροτυπία», που είχε πολύτιµη συµβολή στην επικοινωνιακή κάλυψη,
αλλά και ενεργό δράση στην εκστρατεία,
και την ευγενική υποστήριξη του Μεσογειακού Σχεδίου Δράσης του Προγράµµατος για το Περιβάλλον των Ηνωµένων
Εθνών (UNEP/ MAP) η ανταπόκριση ήταν
παραπάνω από θετική. Μιλώντας µε αριθµούς, στην εκστρατεία µας συµµετείχαν
το 2006 κοντά στους 11.000 εθελοντές
από 224 φορείς, προερχόµενοι από 37
νοµούς, οι οποίοι καθάρισαν χιλιάδες χιλιόµετρα σε 165 ακτές, αλλά και βυθούς,
εκβολές ποταµών και λιµνών, περιοχές
ιδιαιτέρως ευπρόσβλητες από την ανθρώπινη δραστηριότητα...
Ο απολογισµός της εκστρατείας µας είναι
πραγµατικά θετικός. Ο αριθµός των φορέων
που έλαβαν µέρος στους φετινούς εθελοντικούς καθαρισµούς υπερδιπλασιάστηκε,
ενώ παράλληλα αυξήθηκαν τόσο οι εθελοντές που συµµετείχαν όσο και οι παραλίες
που καθαρίστηκαν. Εντυπωσιακή ήταν επίσης και η συνεργασία που υπήρξε µεταξύ
φορέων, οι οποίοι σε πολλές περιπτώσεις
ένωσαν τις δυνάµεις τους για να καθαρίσουν µια παραλία. Επί της ουσίας, ενεργοί
πολίτες -κάθε ηλικίας- εξέφρασαν την προσωπική τους δέσµευση να αποτελέσουν
µέρος της λύσης του περιβαλλοντικού προβλήµατος, να συµβάλλουν στην προστασία
του φυσικού και πολιτισµικού πλούτου της
Μεσογείου, καθώς και στη δηµιουργία ενός
κοινού, ειρηνικού και βιώσιµου µέλλοντος.
Αξίζει σε όλους και όλες ένα µεγάλο µπράβο
και ένα ακόµα µεγαλύτερο ευχαριστώ!

Στην Ελευσίνα, στον Σχινιά…
Τις παραλίες - σύµβολα του Σχινιά και
της Ελευσίνας επέλεξε το Δίκτυο ΜΕΣΟΓΕΙΟΣ SOS για να διοργανώσει τους δικούς του καθαρισµούς, στις 21/5 και 5/6

αντίστοιχα. Η µεν παραλία του Σχινιά αποτελεί µέρος ενός πολύ πλούσιου οικοσυστήµατος, το οποίο υφίσταται πολύµορφες
πιέσεις – µπαζώµατα, παράνοµοι αγώνες
µοτοκρός, καταπατήσεις, πίεση από την
επίσκεψη πολλών δεκάδων χιλιάδων λουόµενων ηµερησίως κατά τους καλοκαιρινούς µήνες – και κινδυνεύει να υποστεί
ολική καταστροφή. Η Ελευσίνα από την
άλλη, υπήρξε επί τρεις δεκαετίες το σύµβολο της περιβαλλοντικής υποβάθµισης.
Σήµερα, χάρη στο πρόγραµµα LIFE Περιβάλλον «Συνεργατική Περιβαλλοντική
Αναγέννηση σε Πόλεις- Λιµάνια: Ο Κόλπος της Ελευσίνας το 2020», στο οποίο
συµµετέχει το Δίκτυο Μεσόγειος SOS,
καταβάλλεται µια ουσιαστική προσπάθεια
ώστε µέχρι το 2020 να έχει επιτευχθεί η
κοινωνική και περιβαλλοντική αναζωογόνηση της περιοχής. Και οι δύο καθαρισµοί
συγκέντρωσαν πλήθος εθελοντών, όλων
των ηλικιών, και στέφθηκαν µε επιτυχία.
Τον τόνο στους εθελοντικούς καθαρισµούς παραλιών, ανά την Ελλάδα, έδωσαν
και φέτος τα σχολεία κάθε βαθµίδας. Από
τους 224 φορείς, οι 132 ήταν σχολεία διαφόρων εκπαιδευτικών βαθµίδων, αριθµός
υπερδιπλάσιος σε σχέση µε τον αντίστοιχο
περσινό (62). Θεαµατική υπήρξε επίσης η
αύξηση της συµµετοχής των τοπικών συλλόγων, σωµατείων και άτυπων πρωτοβουλιών πολιτών που φέτος έφθασαν τους 38
(32 σύλλογοι, σωµατεία κ.λ.π. και 6 άτυπες
πρωτοβουλίες πολιτών) έναντι 19 πέρσι.
Οι Δήµοι και οι Δηµοτικές επιχειρήσεις που
συµµετείχαν φέτος σε καθαρισµούς παραλιών ανήλθαν σε 15 (9 πέρσι), οι επιχειρήσεις το προσωπικό των οποίων συµµετείχε
σε καθαρισµούς ανήλθαν σε 19 (πέρσι 11),
ενώ για πρώτη φορά συµµετείχαν στους καθαρισµούς παραλιών και 7 επίσηµοι κρατικοί φορείς (κυρίως οργανισµοί λιµένων και
τοπικά λιµεναρχεία), καθώς και κοµµατικές
οργανώσεις (13 οργανώσεις του ΠΑΣΟΚ).

Με το πέρας της εκστρατείας η πλειοψηφία των συµµετεχόντων φορέων µας έστειλε φωτογραφίες από τους καθαρισµούς,
χειροτεχνίες και παιδικές ζωγραφιές
εµπνευσµένες από την «περιπέτεια» των
µαθητών στις ακτές. Παράλληλα µε τον εθελοντικό καθαρισµό, αρκετοί από τους συµµετέχοντες φορείς διοργάνωσαν, επίσης,
ενδιαφέρουσες δραστηριότητες, όπως εκθέσεις ζωγραφικής, εκδηλώσεις ενηµέρωσης, περιβαλλοντικά παιχνίδια και θεατρικά
δρώµενα που συνέβαλαν στην κατανόηση
των τοπικών περιβαλλοντικών προβληµάτων και ιδιαιτεροτήτων και στην ευαισθητοποίηση περισσότερων πολιτών. Οι συµµετέχοντες φορείς µάς απέστειλαν, τέλος,
συµπληρωµένο, το φύλλο παρατήρησης
ακτών, µε βάση το οποίο καταγράφουµε, µε
ακρίβεια, στοιχεία για τα απορρίµµατα που
συλλέχθηκαν, και δηµιουργούµε σταδιακά
µια τράπεζα πληροφοριών τόσο για τον φυσικό πλούτο όσο και για τα προβλήµατα των
περιοχών παρέµβασης.
Για άλλη µια χρονιά η εκστρατεία εθελοντικών καθαρισµών κατέδειξε το µέγεθος
της ατοµικής ευθύνης των πολιτών στην
υπάρχουσα ανησυχητική κατάσταση των
θαλασσίων και παράκτιων οικοσυστηµάτων, που προκαλούν οι ολοένα αυξανόµενες ανθρώπινες πιέσεις. Χωρίς καµιά επιθυµία υποβάθµισης των ρυπάνσεων από
πετρελαιοειδή, από αστικά και βιοµηχανικά
λύµατα και από φυτοφάρµακα, η αντιµετώπιση των οποίων απαιτεί την αποτελεσµατικότερη εφαρµογή των σχετικών εθνικών
και διεθνών νοµοθεσιών, είµαστε υποχρεωµένοι να διαπιστώσουµε ότι οι τεράστιες
ποσότητες κάθε λογής πλαστικών (στη
συντριπτική τους πλειονότητα συσκευασίες
τροφίµων, µπουκάλια νερού και αναψυκτικών, καθώς και καλαµάκια), αποτσίγαρων,
µεταλλικών δοχείων και σπασµένων γυάλινων µπουκαλιών που συλλέξαµε και σε
αυτή την εκστρατεία, οφείλεται πρωτίστως
στην αδιαφορία των λουόµενων, που κάθε
καλοκαίρι επισκέπτονται τις παραλίες, και
των ιδιοκτητών των κάθε λογής σκαφών
αναψυχής. Με τη συµµετοχή όλων στην
εκστρατεία αποδείξαµε πως µπορούµε να
αντιδράσουµε, προστατεύοντας τα οικοσυστήµατα και περιορίζοντας τα σκουπίδια
που καταλήγουν στη θάλασσα.
Να προσθέσουµε, τέλος, πως ιδιαίτερη
συµβολή στην εκστρατεία είχαν οι εταιρείες GRECOTEL και JOHNSON DIVERSEY,
οι οποίες, πέραν του ότι ήταν χορηγοί του
ενηµερωτικού υλικού που εκδόθηκε, συµµετείχαν ενεργά στην εκστρατεία διοργανώνοντας και καθαρισµούς ακτών, καθώς
επίσης και η εταιρεία ταχυµεταφορών TNT,
η οποία προσέφερε τη δωρεάν µεταφορά
των πακέτων µε το ενηµερωτικό υλικό και
τις σακούλες συλλογής σκουπιδιών στις
οµάδες των εθελοντών ανά την Ελλάδα.
Άννυ Μητροπούλου

Σχολεία/ Εκπαιδευτικά Ιδρύµατα:
5ο Δηµοτικό Σχολείο Ναυπάκτου, 2ο Δηµοτικό Σχολείο Ναυπλίου, 1ο Λύκειο Μοσχάτου, Δηµοτικό Σχολείο Καµατερού Σαλαµίνας,
48o Δηµοτικό Σχολείο Περιστερίου, 3ο Δηµοτικό Σχολείο Αλίµου, 9ο Δηµοτικό Σχολείο Κερατσινίου, 7ο Δηµοτικό Σχολείο Νίκαιας,
19ο Νηπιαγωγείο Κορυδαλλού, 20ο Νηπιαγωγείο Αθηνών, 8ο & 9ο Νηπιαγωγείο Χαϊδαρίου, 14ο Δηµοτικό Σχολείο Πάτρας,
Εκπαιδευτήρια Σωτηρχόπουλος Αχαΐας, Νηπιαγωγείο κ Δηµοτικό Θερµησίας Αργολίδας, Γυµνάσιο Καπαρελίου Βοιωτίας,
1ο, 2ο, 3ο, 4ο, 5ο, 6ο, 7ο, 8ο, και 11ο Δηµοτικά Σχολεία Ελευσίνας, 1o & 2ο Δηµοτικό Σχολείο Αρχαγγέλου Ρόδου,
Δηµοτικό Σχολείο Πυλών Καρπάθου, 4ο Δηµοτικό Σχολείο Καλύµνου, 1ο Δηµοτικό Σχολείο Ρόδου, 1ο Δηµ. Σχολείο Αφάντου
Ρόδου, Δηµοτικό Σχολείο Θεολόγου Ρόδου, Δηµοτικό Σχολείο Λακκίου Λέρου, 3ο Δηµοτικό Σχολείο Καλύµνου, Δηµοτικό Σχολείο
Καλυθιών Ρόδου, Κολλέγιο Ρόδου, Δηµοτικό Σχολείο Μεγίστης Καστελόριζο, 12θέσιο Δηµοτικό Σχολείο Ζαχάρως Ηλείας,
Σχολείο Β’ Ευκαιρίας Νάουσας, Γυµνάσιο Βιάννου Ηρακλείου, 1ο & 13ο Δηµοτικό Σχολείο Καλαµαριάς, 10o Γυµνάσιο Καλαµαριάς,
2ο Γυµνάσιο Περαίας Θεσσαλονίκης, Δηµοτικό Σχολείο Ερεικούσσας Κέρκυρας, Δηµοτικό Σχολείο Άφρας Κέρκυρας,
5ο Δηµοτικό Σχολείο Κερκύρας, Δηµοτικό Σχολείο Παναγίας Ηρακλειάς, Βαρδάκειος Σχολή, Δηµοτικό Σχολείο Μονεµβασιάς,
19ο Δηµοτικό Σχολείο Λάρισας, 20ο Δηµοτικό Σχολείο Βόλου, 5ο Δηµοτικό σχολείο Ν. Ιωνίας Μαγνησίας, Σχολικό Κέντρο
Μελιταίων Κέρκυρας, Ειδικό Σχολείο Ε.Ε.Ε.Ε.Κ. Σητείας, Σχολεία της Σκοπέλου, Γυµνάσιο Πύλου, 2 & 4o Δηµοτικό Σχολείο
Μεσσήνης, 15ο Δηµοτικό Σχολείο Ξάνθης, Δηµοτικό Σχολείο Πλαταµώνα Πιερίας, Ιδιωτικό Δηµοτικό Σχολείο Πλάτων Πιερίας,
Δηµοτικό Σχολείο Βουρλιωτών Σάµου, Δηµοτικό Σχολείο Άδελε Ρεθύµνου, Δηµοτικό Σχολείο Βαθέος Σάµου, Δηµοτικό Σχολείο
Ευδήλου Ικαρίας, Δηµοτικό σχολείο Παγώνδα Σάµου, 7/θέσιο Δηµοτικό Σχολείο Μυτιληνιών Σάµου, Δηµοτικό Σχολείο Ξυλοσύρτης
Ικαρίας, 2ο Δηµοτικό Σχολείο Πόλης Σάµου, Δηµοτικό Σχολείο Κοκκαρίου Σάµου, Δηµοτικό Σχολείο Όρµου Καρλοβασίου,
Διεύθυνση Πρωτοβάθµιας Εκπαίδευσης Σάµου, Δηµοτικό Σχολείο Παλαιοκάστρου Σάµου, 1ο &2ο Δηµοτικό Σχολείο Μαλεσίνας
Φθιώτιδας, Δηµοτικό Σχολείο Αετού Φλώρινας, Δηµοτικό Σχολείο Ερατεινής Φωκίδας, 1ο Δηµοτικό Σχολείο Ν. Τριγλίας Χαλκιδικής,
1& 2ο Δηµοτικό σχολείο Καλλικράτειας Χαλκιδικής, 6/θ Δηµοτικό Σχολείο Μάλεµε Χανίων, Δηµοτικό Σχολείο Κολυµβαρίου Χανίων,
5ο Νηπιαγωγείο Χανίων, 3ο (Ολοήµερο κ Κλασικό) Νηπιαγωγείο Ν. Κυδωνίας Χανίων, Δηµοτικό Σχολείο Νεροκούρου Χανίων,
1ο & 2ο Δηµοτικό σχολείο Κισσάµου Χανίων, Δηµοτικό Σχολείο Βάµου Χανίων, 3ο Νηπιαγωγείο Βροντάδου Χίου, Σχολικό Κέντρο
Καρδαµύλων Χίου, 2/θ Δηµοτικό Σχολείο Καταρράκτη Χίου, 1ο Νηπιαγωγείο Καταρράκτη Χίου, 3ο Δηµοτικό Σχολείο Χίου,
Δηµοτικό Σχολείο Λιβαδιών Χίου, Δηµοτικό Σχολείο Νενήτων Χίου, 2ο & 8ο Δηµοτικό Σχολείο Χίου, Δηµόσια ΙΕΚ Καβάλας Τµήµα Τεχνικών Φαρµάκων, Φοιτητική Καταδυτική Οµάδα Πανεπιστηµίου Αιγαίου, Φοιτητική Οµάδα Ανακύκλωσης Πανεπιστηµίου
Αιγαίου, Εστία Ειδικής Επαγγελµατικής Αγωγής- Ειδικό Εργαστήρι “Μαργαρίτα”.

Τοπικοί Σύλλογοι- Πρωτοβουλίες Πολιτών:
Εξωραϊστικός Σύλλογος Η Γαλήνη, Σύλλογος Εκδροµέων Τριπόλεως, Εταιρεία Προστασίας Περιβάλλοντος Όρµου Μαραθώνας
“Τετράπολις”, Εξωραϊστικός Σύλλογος Νηρέας κ Οργανισµός Λιµένα Ραφήνας, Πολίτες Εν Δράσει Μοσχάτου, Σύλλογος
Προστασίας Περιβάλλοντος Βάρης, Good citizenship committee, Κάθε Μέρα Πολίτης, Πολίτες Εν Δράσει Θεσσαλονίκης,
Ενεργοί Πολίτες Αίγινας, Πολίτες εν Δράσει Πάτρας, Σύνδεσµος Εφέδρων Καταδροµέων Ρόδου, Κέντρο Πληροφόρησης Δάσους
Στροφυλιάς Κοτυχίου, Δηµοτικό Συµβούλιο Νέων Λέρου, Σύλλογος Υποβρύχιας Δραστηριότητας Αυτοδυτών Σαµοθράκης,
Λέσχη Ελλήνων Καταδροµέων Θεσσαλίας, Περιβαλλοντικός Πολιτιστικός Σύλλογος Ελυµνίων “Μακιστός”, Συµµετοχική
Παράταξη Κάρυστος-Νέα Πορεία, Αξιοποίηση Ακτών Ελλάδας, European Diving Institute, Σύλλογος “ Κερκυραϊκή Μασκαράτα”,
Λέσχη Οικολογίας Κέρκυρας, Σώµα Ελληνικού Οδηγισµού - 6η Οµάδα Οδηγών Καβάλας, Aυτοδύτες the abyss/ Θεσσαλονίκης,
Ναυτικός Όµιλος Θαλάσσιας Άθλησης Επανοµής, Κίνηση Πολιτών Σκοπέλου, Όµιλος Φουσκωτών Σκαφών Χίου, Οικολογική
Πρωτοβουλία Χανίων Σύλλογος ΑΡΧΕΛΩΝ, Πολ/κος Σύλλογος Εργατικών Κατοικιών Καστοριάς, ΚΕΘΕΑ Κοινότητα Αριάδνη,
Εξωραϊστικός Σύλλογος Αγ. Νικολάου Ασµινίου Β. Εύβοιας, Σύλλογος Υποβρύχιας Δραστηριότητας Αυτοδυτών Σαµοθράκης,
Σωµατείο Υπαλλήλων ΟΠΑΠ, Πειραϊκό Δηµοτικό Δίκτυο ΤΟ ΛΙΜΑΝΙ ΤΗΣ ΑΓΩΝΙΑΣ, Κέντρο Δηµιουργικής Απασχόλησης Παιδιών
Δήµου Βούλας, Special Olympics Hellas.

Δήµοι: Δήµος Μεσολογγίου, Δήµος Ελευσίνας, Δήµος Βούλας, Δήµος Ζακυνθινών, Δήµος Ιτάνου,

Δήµος Αρκαδίου, Δήµος Γεωργιουπόλεως, Δήµος Αρκαδίου, Δήµος Καλλιθέας, Δήµος Πτολεµαΐδας, Δήµος Σαµοθράκης, Δήµος Τήλου, Δήµος Χερσονήσου,
Δήµος Βόχας, Δήµος Γεροποτάµου

Κρατικοί Φορείς:
Υπολιµεναρχείο Μεσολογγίου, Οργανισµός Λιµένα Ελευσίνας,
Λιµεναρχείο Ελευσίνας, Οργανισµός Λιµένα Ραφήνας, Λιµεναρχείο Σαµοθράκης,
ΚΠΕ Λαυρίου, Πολεµικό Ναυτικό

Επιχειρήσεις:
Grecotel Lakopetra Beach, Grecotel Kos Imperial,
Aldemar Hotels & spa, Ελούντα Α. Ε. Ξενοδοχείο Porto Εlounda, Grecotel El Greco,
Club Marine Palace, Grecotel Rithymna Beach,
Grecotel Pella Beach, Εφηµερίδα “Η Αµάνη”,
Φροντιστήριο FOCUS, APIVITA, The Body Shop,
Johnson Diversey, Filoxenia Hotel,
Εφηµερίδα ΕΛΕΥΘΕΡΟΤΥΠΙΑ, Fresh magazine,
Hotel Afrodite Ηρακλείου, ΤΙΤΑΝ, ΕΛ.ΠΕ, ΑΚΤΩΡ,
Toyota Hellas.

ΔΡΑΣΤΗΡΙΟΤΗΤΕΣ ΔΙΚΤΥΟΥ ΜΕΣΟΓΕΙΟΣ SOS

Στην πανελλαδική εκστρατεία καθαρισµού συµµετοχείχαν:

ΜΕΣΟΓΕΙΟΣ SOS

13

ΔΡΑΣΤΗΡΙΟΤΗΤΕΣ ΔΙΚΤΥΟΥ ΜΕΣΟΓΕΙΟΣ SOS

ΜΕΣΟΓΕΙΟΣ SOS

14
ΛΕΣΒΟΣ, 20 ΑΥΓΟΥΣΤΟΥ -1Η ΣΕΠΤΕΜΒΡΙΟΥ 2006

ΕΠΙ-ΣΤΡΟΦΗ
ΣΤΙΣ ΑΝΑΝΕΩΣΙΜΕΣ
ΠΗΓΕΣ ΕΝΕΡΓΕΙΑΣ
ΑΥΤΟ ΤΟ ΚΑΛΟΚΑΙΡΙ ΤO ΔΙΚΤΥΟ ΜΕΣΟΓΕΙΟΣ S.O.S ΔΙΟΡΓΑΝΩΣΕ
ΣΤΟ ΔΗΜΟ ΕΡΕΣΟΥ-ΑΝΤΙΣΣΗΣ ΤΗΣ ΛΕΣΒΟΥ ΔΙΕΘΝΗ ΣΥΝΑΝΤΗΣΗ ΝΕΩΝ
ΜΕ ΘΕΜΑ «ΕΠΙ-ΣΤΡΟΦΗ ΣΤΙΣ ΑΝΑΝΕΩΣΙΜΕΣ ΠΗΓΕΣ ΕΝΕΡΓΕΙΑΣ»,
ΤΟ ΔΙΑΣΤΗΜΑ 20 ΑΥΓΟΥΣΤΟΥ ΜΕ 1Η ΣΕΠΤΕΜΒΡΙΟΥ.
ΤΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΥΠΟΣΤΗΡΙΧΤΗΚΕ ΑΠΟ ΤΗΝ ΓΕΝΙΚΗ ΓΡΑΜΜΑΤΕΙΑ ΝΕΑΣ ΓΕΝΙΑΣ
ΜΕΣΩ ΤΟΥ ΕΥΡΩΠΑΪΚΟΥ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΟΣ ΝΕΟΛΑΙΑ
Στο πρόγραµµα συµµετείχαν 42 νέοι, 15-25 χρονών, από οργανώσεις οκτώ χωρών:
ΑΙΓΥΠΤΟΣ: Arab Office for Youth and the Environment. ΙΟΡΔΑΝΙΑ: Friends of the Earth-Middle East
ΤΟΥΡΚΙΑ: Civic Involvement Projects. ΤΥΝΗΣΙΑ: APNEK. ΙΤΑΛΙΑ: ARCI. ΠΟΡΤΟΓΑΛΙΑ: 3Pontos, Art-Culture & Environment
ΣΛΟΒΕΝΙΑ: Slovenski E-Forum και ΕΛΛΑΔΑ: Δίκτυο ΜΕΣΟΓΕΙΟΣ SOS

15

Οι συµµετέχοντες στην συνάντηση είχαν την ευκαιρία να επισκεφτούν το Απολιθωµένο Δάσος στο Σίγρι και τον όµορφο Μόλυβο, συνδυάζοντας τη γνώση του φυσικού πλούτου της περιοχής µε την ψυχαγωγία, το µπάνιο και το καλό φαγητό.
Απόρροια του προγράµµατος ήταν όχι µόνο η ευαισθητοποίηση νέων ανθρώπων για την προστασία του περιβάλλοντος, αλλά,
και η δηµιουργία ενός ισχυρού δικτύου ανθρώπων και οργανώσεων µε κοινό όραµα και δέσµευση για την ανάληψη δράσεων
και πρωτοβουλιών για την προώθηση των ανανεώσιµων πηγών
ενέργειας και την υιοθέτηση ενός κριτικού τρόπου κατανάλωσης, µε συναίσθηση της ευθύνης τους προς προς το περιβάλλον
και τις µελλοντικές γενεές.
Χριστίνα Παπαγεωργίου

ΔΡΑΣΤΗΡΙΟΤΗΤΕΣ ΔΙΚΤΥΟΥ ΜΕΣΟΓΕΙΟΣ SOS

ΜΕΣΟΓΕΙΟΣ SOS

Τ

ο πρόγραµµα «Επι-Στροφή στις Ανανεώσιµες Πηγές Ενέργειας», που πραγµατοποιήθηκε στην Άντισσα της Λέσβου,
είχε στόχο την ενηµέρωση και ευαισθητοποίηση των νέων
για τις επιπτώσεις από το «φαινόµενο του θερµοκηπίου», καθώς
και την προώθηση των ανανεώσιµων πηγών ενέργειας για την
αντιµετώπιση της κλιµατικής αλλαγής. Προσανατολίστηκε στη
δραστηριοποίηση των νέων προς ένα αποτελεσµατικό και βιώσιµο µοντέλο ανάπτυξης της κοινωνίας. Ταυτόχρονα, το πρόγραµµα προσπάθησε να ευαισθητοποιήσει και την τοπική κοινωνία και
ιδιαίτερα τους νέους της περιοχής για τα περιβαλλοντικά, κοινωνικά και οικονοµικά οφέλη από τη χρήση Ανανεώσιµων Πηγών
Ενέργειας.
Η ανταλλαγή έδωσε την ευκαιρία σε νέους από διαφορετικές
κοινωνίες και πολιτισµούς, να ταξιδέψουν, να έρθουν σε επαφή
µε άλλες κουλτούρες, να εκφράσουν ελεύθερα τις απόψεις τους
και τις ανησυχίες τους, να διαµορφώσουν κοινά σχέδια και οράµατα.
Η συµµετοχή στα εργαστήρια, οι επισκέψεις πεδίου και οι
διαδραστικές δραστηριότητες βοήθησαν στην κατανόηση του
τρόπου παραγωγής ενέργειας από τα ανεξάντλητα στοιχεία της
φύσης, όπως ο ήλιος, ο άνεµος, η γεωθερµία και η βιοµάζα. Συζητήθηκαν οι ευρωπαϊκές και εθνικές πολιτικές και οι δυνατότητες να συµµετάσχουν οι νέοι στην αντιµετώπιση της αλλαγής του
κλίµατος, στην προώθηση των ΑΠΕ αλλά και να εργαστούν σε
επαγγέλµατα που στηρίζουν τη στροφή προς βιώσιµες πολιτικές
για την ενέργεια.
Το πρόγραµµα «Επι-Στροφή Προς Τις Ανανεώσιµες Πηγές
Ενέργειας» δοµήθηκε µε τέτοιο τρόπο, ώστε να συµβάλει στο
µεγαλύτερο δυνατό βαθµό στην προσωπική εξέλιξη των συµµετεχόντων. Μέσα από τις δραστηριότητες έγινε προσπάθεια
να καλυφθούν οι θεωρητικές αλλά και πρακτικές ανάγκες των
νέων, ανάλογα µε αυτό που έχουν εκφράσει στο στάδιο της προετοιµασίας. Οι παρουσιάσεις και τα εργαστήρια που είχαν στόχο
την πλήρη κατανόηση της λειτουργίας και αξίας της χρήσης του
ανέµου και του ήλιου στην παροχή ενέργειας, εξόπλισαν τους
συµµετέχοντες µε γνώσεις και ιδέες για την ανάληψη πρωτοβουλιών και πραγµατοποίηση έργων στην περιοχή τους, που
στόχο θα έχουν την εξοικονόµηση ενέργειας, την προώθηση των
ανανεώσιµων πηγών ενέργειας και της βιοκλιµατικής αρχιτεκτονικής, και την προστασία του κλίµατος. Ετσι, παρουσιάστηκαν
τοπικές πρωτοβουλίες και έργα ανάπτυξης ανανεώσιµων πηγών
ενέργειας, συστήθηκαν οµάδες εργασίας, έγιναν συζητήσεις,
αναζητήσαµε απαντήσεις και λύσεις, οργανώθηκαν διαδραστικά
εργαστήρια για πρακτική εκπαίδευση στη λειτουργία των ανανεώσιµων πηγών ενέργειας. Η επίσκεψη πεδίου έγινε στο αιολικό πάρκο στην Άντισσα µε ξενάγηση από τους υπεύθυνους του
πάρκου και ενηµέρωση για τη λειτουργία του πάρκου και τις δυνατότητες της αιολικής ενέργειας.
Ιδιαίτερο βάρος δόθηκε στις παραδοσιακές βιοκλιµατικές πρακτικές, που χρησιµοποιούνταν στις µεσογειακές χώρες και αποτελούν παράδειγµα της γνώσης που κατείχαν οι άνθρωποι για
την αξιοποίηση των τοπικών κλιµατικών συνθηκών και την καλύτερη δυνατή εκµέταλλευση των φυσικών πηγών ενέργειας, µια
σοφία που χάνεται. Στο πλαίσιο των εργασιών για την βιοκλιµατική αρχιεκτονική οι συµµετέχοντες πήραν µέρος σε διαδραστικό
εργαστήριο κατασκευής τούβλων µε παραδοσιακό τρόπο.
Στην ηµερίδα που διοργανώθηκε στην Σκάλα Ερεσού κλήθηκαν να µιλήσουν ειδικοί στον τοµέα των Ανανεώσιµων Πηγών
Ενέργειας. Στην εκδήλωση παρευρέθηκαν ο νοµάρχης Λέσβου
κ. Βογιατζής και ο δήµαρχος Ερεσού-Αντίσσης κ. Αµπατζής, και
άλλοι φορείς της περιοχής. Ιδιαίτερα έντονη ήταν η παρουσία
των νέων του χωριού, που καλοδέχτηκαν τους νέους εθελοντές,
ήρθαν σε επαφή µαζί τους και συµµετείχαν στις πολιτιστικές
βραδιές µε θέληση για γνωριµία µε το διαφορετικό.

ΔΡΑΣΤΗΡΙΟΤΗΤΕΣ ΔΙΚΤΥΟΥ ΜΕΣΟΓΕΙΟΣ SOS

ΜΕΣΟΓΕΙΟΣ SOS

16

ΟΙ 42 ΝΕΟΙ ΑΠΟ ΤΙΣ ΟΚΤΩ ΧΩΡΕΣ
ΠΟΥ ΣΥΜΜΕΤΕΙΧΑΝ ΣΤΗΝ ΔΙΕΘΝΗ ΣΥΝΑΝΤΗΣΗ
ΝΕΩΝ «ΕΠΙ-ΣΤΡΟΦΗ ΣΤΙΣ ΑΝΑΝΕΩΣΙΜΕΣ ΠΗΓΕΣ
ΕΝΕΡΓΕΙΑΣ» ΑΦΟΥ ΣΥΖΗΤΗΣΑΝ ΚΑΙ
ΑΝΤΑΛΛΑΞΑΝ ΕΜΠΕΙΡΙΕΣ, ΑΠΟΨΕΙΣ ΚΑΙ ΙΔΕΕΣ
ΠΑΝΩ ΣΤΟ ΘΕΜΑ ΤΩΝ ΚΛΙΜΑΤΙΚΩΝ ΑΛΛΑΓΩΝ
ΚΑΙ ΤΩΝ ΑΝΑΝΕΩΣΙΜΩΝ ΠΗΓΩΝ ΕΝΕΡΓΕΙΑΣ
ΠΡΟΧΩΡΗΣΑΝ ΣΤΗΝ ΔΙΑΤΥΠΩΣΗ
ΤΟΥ ΑΚΟΛΟΥΘΟΥ ΚΕΙΜΕΝΟΥ:

Η ΔΙΑΚΗΡΥΞΗ ΤΗΣ ΛΕΣΒΟΥ
Λαµβάνοντας υπόψη ότι:
Οι επιπτώσεις των κλιµατικών αλλαγών είναι, δυστυχώς, πια µετρήσιµες: Αύξηση της µέσης θερµοκρασίας της Γης κατά τουλάχιστον 0,6° Κελσίου, ραγδαίο λιώσιµο των πάγων, επιτάχυνση της ανόδου της στάθµης της θάλασσας, µεγαλύτερη ένταση και συχνότητα ακραίων καιρικών φαινοµένων (πληµµύρες, τυφώνες, καύσωνες), απώλεια ετησίως περισσότερων από 230.000 ανθρώπινων
ζωών που συνδέονται µε κλιµατικά φαινόµενα, καταστροφές στα οικοσυστήµατα, υπερτετραπλασιασµός τις τελευταίες δεκαετίες
του µετρήσιµου κόστους των καταστροφών από παρόµοια φαινόµενα. Έχουµε ευθύνη απέναντι στις σηµερινές και αυριανές γενιές.
Η αλλαγή του παγκόσµιου κλίµατος επηρεάζει ήδη τις σηµερινές γενιές, αλλά, αν δεν παρθούν άµεσα και αποτελεσµατικά µέτρα, οι
επόµενες γενιές θα ζήσουν µια πλήρη ανατροπή της ζωής, όπως την ξέρουµε σήµερα. Η αντιµετώπιση του φαινοµένου είναι υπόθεση
όλων µας. Η αλλαγή του ενεργειακού µοντέλου της σύγχρονης κοινωνίας είναι η προφανής λύση, η οποία όµως πρέπει να υποστηριχθεί από την εξοικονόµηση ενέργειας σε όλους τους τοµείς και την προώθηση της έννοιας της κριτικής κατανάλωσης.

Κριτική Κατανάλωση
Δεσµευόµαστε να:
• Γίνουµε κριτικοί καταναλωτές. Οι επιλογές µας στην καθηµερινή µας ζωή έχουν άµεσες επιπτώσεις στο περιβάλλον, την
κοινωνία και τον πολιτισµό.
• Υποστηρίζουµε τα βιολογικά προϊόντα, λαµβάνοντας υπόψη
στις αγορές µας το υλικό συσκευασίας των προϊόντων, την πιστοποίηση των εταιρειών, τον σεβασµό των εργασιακών δικαιωµάτων από τις εταιρείες.
• Υιοθετήσουµε πρακτικές εξοικονόµησης ενέργειας και νερού,
να προάγουµε την οικιακή ανακύκλωση, τη χρήση δηµόσιων
µέσων µεταφοράς, την ποδηλασία και το περπάτηµα, και να
υποστηρίζουµε το δίκαιο εµπόριο και τις τοπικές αγορές.
• Υποστηρίζουµε τον βιώσιµο τουρισµό για να επιτύχουµε πολιτισµική ποικιλοµορφία, σεβασµό προς το περιβάλλον, βιώσιµη
ανάπτυξη.
• Υιοθετήσουµε τις παραδοσιακές τεχνικές βιοκλιµατικής αρχιτεκτονικής, αξιοποιώντας µε αυτό τον τρόπο τις τοπικές συνθήκες κάθε περιοχής µε τον καλύτερο δυνατό τρόπο εξοικονοµώντας ενέργεια και φυσικούς πόρους.
• Επεξεργαστούµε και υλοποιήσουµε µια αποτελεσµατική επικοινωνιακή πολιτική για την προώθηση των ανανεώσιµων πηγών ενέργειας

συµπεριλαµβανοµένων της ανταλλαγής πληροφοριών και εµπειριών, της βελτίωσης της δικτύωσης και τη συντονισµένη δράση

Θεωρώντας ότι οι ακόλουθοι εταίροι:
1. Τοπικές Αρχές
2. Εθνικές Κυβερνήσεις
3. Ιδιωτικός τοµέας (παραγωγοί/καταναλωτές)
4. Κοινωνία των Πολιτών
4. Μαζικά Μέσα Επικοινωνίας
5. Εκπαίδευση (επίσηµη, ανεπίσηµη και άτυπη)
Είναι οι πιο σηµαντικοί παράγοντες που µπορούν να επηρρεάσουν τις πολιτικές βιώσιµης ανάπτυξης σε σηµαντικό βαθµό.

Συστήνουµε:
1. Τοπικές Αρχές
Οι τοπικές αρχές ως οι αγγελιοφόροι των πολιτών πρέπει να
ασκούν πίεση στις κυβερνήσεις για την προώθηση της χρήσης
των ανανεώσιµων πηγών ενέργειας και την διακοπή χρηµατοδότησης της παλαιάς τεχνολογίας όπως θεωρούµε ότι είναι το
πετρέλαιο, ο λιγνίτης και η πυρηνική ενέργεια. Οι τοπικές αρχές

πρέπει να αποτελέσουν παράδειγµα στη χρήση των Α.Π.Ε µέσω
υποστήριξης και προώθησης της χρήσης τους σε τοπικό επίπεδο.

2. Εθνικές Κυβερνήσεις
Οι Εθνικές Κυβερνήσεις πρέπει να:
• Ενθαρρύνουν τη χρήση των ΑΠΕ θεσπίζοντας φορολογικές
ελαφρύνσεις και κίνητρα.
• Υποστηρίξουν την εθνική έρευνα και ανάπτυξη τεχνολογιών
ΑΠΕ (ευκαιρίες σε τοπικούς ειδήµονες, αξιοποίηση της εθνικής, παραδοσιακής, τεχνολογικής γνώσης), οι οποίες προσαρµόζονται στις τοπικές συνθήκες και εκµεταλλεύονται τις ενεργειακές δυνατοτητες της χώρας.
• Υποστηρίξουν την εθνική παραγωγή σε βιώσιµη κατεύθυνση (βιώσιµη ανάπτυξη της οικονοµίας, δηµιουργία θέσεων εργασίας).
• Προβαίνουν σε συστηµατική ανταλλαγή εµπειριών µε άλλες
χώρες και περιβαλλοντικούς/κοινωνικούς φορείς.

3. Ιδιωτικός τοµέας: παραγωγοί/καταναλωτές
Παραγωγοί και καταναλωτές θα πρέπει να είναι προσανατολισµένοι
σε καθαρότερες παραγωγικές διαδικασίες, που σέβονται τα δικαιώµατα του εργαζοµένου και το περιβάλλον. Οι παραγωγοί πρέπει
να επενδύσουν στην ανάπτυξη της τεχνολογίας µακροχρόνια και να
αναπτύξουν µια στρατηγική για τις Α.Π.Ε. σε διάλογο µε τις τοπικές
κοινωνίες. Οι πολίτες πρέπει να γίνουν κριτικοί καταναλωτές.

4. Κοινωνία των Πολιτών
Οι ΜΚΟ µπορούν και πρέπει να αποτελούν γέφυρα µεταξύ της
κοινωνίας, των κυβερνήσεων και της βιοµηχανίας. Πρέπει να
προωθούν εκστρατείες ενηµέρωσης και διάδοσης της γνώσης
µεταξύ των κοινωνικών εταίρων. Οι ΜΚΟ πρέπει να είναι ευέλικτοι για να είναι ικανοί να αντιµετωπίζουν τα τοπικά προβλήµατα
άµεσα και να βρίσκουν λύσεις εύκολα.

5. Μαζικά Μέσα Επικοινωνίας
Στο πρόγραµµα τους τα ΜΜΕ πρέπει να περιλαµβάνουν κοινωνικά µηνύµατα για την υποστήριξη των ανανεώσιµων πηγών ενέργειας, την εξοικονόµηση ενέργειας και την ευαισθητοποίηση των
πολιτών. Τα ΜΜΕ δεν πρέπει να θεωρούν το κοινό τους παθητικό
αλλά κριτικούς αποδέκτες που χρειάζονται να είναι πληροφορηµένοι επίσης πάνω σε οικολογικά θέµατα.

6. Εκπαίδευση
Τα σχολεία πρέπει να εφαρµόσουν τεχνολογίες Ανανεώσιµων Πηγών Ενέργειας για να αποτελέσουν παράδειγµα για τους µαθητές και
τους υπόλοιπους πολίτες. Τα περιβαλλοντικά ζητήµατα πρέπει να είναι µέρος του εκπαιδευτικού συστήµατος από την πρωτοβάθµια εκπαίδευση µέχρι και το πανεπιστήµιο µε ένα ελκυστικό και αποτελεσµατικό τρόπο. Είναι αναγκαία η εκπαίδευση των δασκάλων πάνω
σε θέµατα περιβάλλοντος και ανανεώσιµων πηγών ενέργειας.

Η υλοποίηση της τεχνολογίας των Ανανεώσιµων
Πηγών Ενέργειας θα πρέπει να λάβει υπόψη τις ανάγκες
και τις δυνατότητες της κάθε περιοχής.
Για τον λόγο αυτό προτείνουµε:
• Ενεργειακή ανεξαρτησία- Αξιοποίηση των ενεργειακών πόρων
κάθε περιοχής. Αποφυγή εξάρτησης από εθνικά κεντρικά συστήµατα διανοµής
• Κυβερνητική Υποστήριξη: κίνητρα, καλές δηµόσιες και ιδιωτικές πρακτικές
• Μελέτη Περιβαλλοντικών Επιπτώσεων- πρέπει να ληφθεί υπόψη η
προστασία της βιοποικιλότητας και του περιβάλλοντος στην περιοχή,
κατά τη διάρκεια κατασκευής και λειτουργίας συστηµάτων Α.Π.Ε.
Άντισσα, Λέσβος, Ελλάδα, 31 Αυγούστου 2006

ΜΕΣΟΓΕΙΟΣ SOS

17

ΜΕΣΟΓΕΙΟΣ SOS

18
ΟΙ ΝΕΟΙ ΤΗΣ ΜΕΣΟΓΕΙΟΥ ΔΗΜΙΟΥΡΓΟΥΝ ΕΝΑ ΒΙΩΣΙΜΟ ΜΕΛΛΟΝ

ΔΡΑΣΤΗΡΙΟΤΗΤΕΣ ΔΙΚΤΥΟΥ ΜΕΣΟΓΕΙΟΣ SOS

ΕΝΤΕΚΑ ΗΜΕΡΕΣ
ΣΥΝΥΠΑΡΞΗΣ ΚΑΙ ΔΙΑΛΟΓΟΥ
ΜΗΝΥΜΑ ΜΕΣΑ ΑΠΟ ΤΗΝ ΤΕΧΝΗ ΚΑΙ ΤΟ ΔΙΑΛΟΓΟ ΤΩΝ ΠΟΛΙΤΙΣΜΩΝ
ΓΙΑ ΤΟ ΚΟΙΝΟ ΒΙΩΣΙΜΟ ΜΕΛΛΟΝ ΤΗΣ ΜΕΣΟΓΕΙΟΥ ΔΩΣΑΜΕ 27 ΝΕΟΙ ΚΑΙ ΝΕΕΣ,
ΠΟΥ ΣΥΜΜΕΤΕΙΧΑΜΕ ΣΤΗΝ ΕΥΡΩ-ΜΕΣΟΓΕΙΑΚΗ ΔΙΑΠΟΛΙΤΙΣΜΙΚΗ ΣΥΝΑΝΤΗΣΗ
ΜΕ ΘΕΜΑ «ΟΙ ΝΕΟΙ ΤΗΣ ΜΕΣΟΓΕΙΟΥ ΔΗΜΙΟΥΡΓΟΥΝ ΕΝΑ ΒΙΩΣΙΜΟ ΜΕΛΛΟΝ».
ΤΗ ΣΥΝΑΝΤΗΣΗ ΔΙΟΡΓΑΝΩΣΕ ΤΟ ΔΙΚΤΥΟ ΜΕΣΟΓΕΙΟΣ SOS ΤΟ ΔΙΑΣΤΗΜΑ 20-31 ΙΟΥΛΙΟΥ
ΣΤΟ ΔΗΜΟ ΔΡΥΜΑΛΙΑΣ, ΣΤΗ ΝΑΞΟ. ΜΕΣΑ ΑΠΟ ΤΗ ΣΥΝΑΝΤΗΣΗ ΕΜΕΙΣ, ΟΙ ΝΕΟΙ
ΚΑΙ ΝΕΕΣ, ΑΠΟ ΤΗΝ ΕΛΛΑΔΑ (ΔΙΚΤΥΟ ΜΕΣΟΓΕΙΟΣ SOS), ΤΗΝ ΑΙΓΥΠΤΟ (AFS),
ΤΗΝ ΠΟΛΩΝΙΑ (ARABIA PL), ΤΗΝ ΤΟΥΡΚΙΑ (CIVIC INVOLVEMENT PROJECTS OF SABANCI
UNIVERSITY), ΤΟ ΒΕΛΓΙΟ (VZW MEISJESHUIS- JEUGDHUIS KAARDERIJ),
ΤΗΝ ΙΤΑΛΙΑ (CESIE ONLUS), ΤΗΝ ΠΑΛΑΙΣΤΙΝΗ (IPYL) ΚΑΙ ΤΗΝ ΙΟΡΔΑΝΙΑ (FOEME)
ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΑΜΕ ΝΑ ΠΡΟΩΘΗΣΟΥΜΕ ΤΟ ΔΙΑΠΟΛΙΤΙΣΜΙΚΟ ΔΙΑΛΟΓΟ
ΣΤΗΝ ΕΥΡΥΤΕΡΗ ΛΕΚΑΝΗ ΤΗΣ ΜΕΣΟΓΕΙΟΥ
Το πρόγραµµα υλοποιήθηκε µε την συγχρηµατοδότηση του Ευρώ-Μεσογειακού Ιδρύµατος Anna Lindh
για το Διάλογο των Πολιτισµών και την υποστήριξη του Δήµου Δρυµαλίας και του Πολιτιστικού Οργανισµού του.

• την αλληλεπίδραση των πολιτισµών και τις διατροφικές
συνήθειες των µεσογειακών λαών
• το περιβάλλον
• το ρόλο των γυναικών µέσα στις κοινωνίες.
Μέσα από οµαδικές συζητήσεις ανταλλάξαµε απόψεις και διευρύναµε τις προσωπικές µας γνώσεις σε θέµατα και προβληµατισµούς που αφορούσαν τις παραπάνω κατηγορίες και καταλήξαµε σε κοινά συµπεράσµατα.

Ξεκινήσαµε από τον πολιτισµό…
Συζητήσαµε για την αλληλοεπίδραση των πολιτισµών, τονίζοντας τις διαφορές και οµοιότητες σε θέµατα που αφορούσαν
την ένδυση, την αρχιτεκτονική και την εκπαίδευση σε κάθε χώρα.
Μιλήσαµε για το ρόλο της θρησκείας και σηµειώσαµε την επιρροή των µαζικών µέσων επικοινωνίας και της παγκοσµιοποίησης
στις πολιτιστικές µας συνήθειες. Καταλήξαµε στο συµπέρασµα
ότι η αρχιτεκτονική επηρεάζεται όλο και περισσότερο από τις δη-

ΜΕΣΟΓΕΙΟΣ SOS

µογραφικές τάσεις και τις πολιτικές συνθήκες που επικρατούν
στις διάφορες χώρες. Διαπιστώσαµε µια γενική τάση αύξησης
του αριθµού των γυναικών που ακολουθούν πανεπιστηµιακή εκπαίδευση, ενώ το όριο ηλικίας για την υποχρεωτική εκπαίδευση,
τόσο για τα αγόρια όσο και για τα κορίτσια, διαφέρει σηµαντικά
από χώρα σε χώρα.

…και φτάσαµε στο στοµάχι
Κάναµε ειδικό αφιέρωµα στις διατροφικές συνήθειες, στις
παραδοσιακές συνταγές και στα τοπικά προϊόντα των χωρών
καταγωγής µας και καταλήξαµε στο συµπέρασµα ότι το φαγητό
και η κουζίνα είναι στοιχείο που ενώνει τους ανθρώπους στη
Μεσόγειο. Οι κοινές συνταγές και τα κοινά πιάτα µάς έκαναν να
χαµογελάσουµε µπροστά στις οµοιότητες: έκπληκτη η ελληνική οµάδα έµαθε ότι «ιµάµ µπαϊλντί» σηµαίνει στα τούρκικα «ο
ιµάµης το δοκίµασε και έπεσε κάτω ξερός». Τούρκοι και Πολωνοί συνειδητοποίησαν ότι το κεράσι ηχεί το ίδιο και στις 2 γλώσσες. Ελληνικός, τούρκικος ή αραβικός καφές; Διαφέρει η λέξη
και ακόµα λιγότερο η γεύση. Mπακλαβάς, λουκούµια, µεζέδες
µπορεί κανείς να βρει σε διάφορες χώρες. Η ιταλική οµάδα µας
έδωσε ένα καλό µάθηµα για το πώς πρέπει να σερβίρεται η µακαρονάδα. Πολλές οι συγκρίσεις, οι συνταγές, οι αναφορές, που
στο τέλος... µας άνοιξαν την όρεξη.

«Ταιριάζουµε» και στα περιβαλλοντικά προβλήµατα
Αφού παρουσιάσαµε µια γενική εικόνα της περιβαλλοντικής
κατάστασης που επικρατεί στις χώρες µας, επικεντρώσαµε το
ενδιαφέρον µας στα ζητήµατα διαχείρισης νερού, ανακύκλωσης,
ανανεώσιµων πηγών ενέργειας και βιώσιµης ανάπτυξης παράκτιων περιοχών. Η σπατάλη στην κατανάλωση νερού, η ελλιπής
περιβαλλοντική εκπαίδευση-ενηµέρωση και η ανυπαρξία κατάλ-

ΔΡΑΣΤΗΡΙΟΤΗΤΕΣ ΔΙΚΤΥΟΥ ΜΕΣΟΓΕΙΟΣ SOS

Σ

τόχος της συνάντησης ήταν να προσεγγίσουµε την έννοια
της βιώσιµης ανάπτυξης στην Ευρώ-Μεσογειακή Ζώνη
µέσα από το διάλογο και την τέχνη, να ανταλλάξουµε καλές πρακτικές σε ένα πολυπολιτισµικό περιβάλλον, να αναδείξουµε την πολιτισµική πολυµορφία των χωρών της Μεσογείου,
να γνωρίσουµε τη φυσική και πολιτισµική οµορφιά του Δήµου
Δρυµαλίας και να έρθουµε σε επαφή µε την τοπική κοινωνία.
Στις Συναντήσεις εργασίας, που πραγµατοποιήσαµε στο Πνευµατικό Κέντρο της Κορωνίδας µε την ολιγοήµερη παρουσία
της επίσηµης εκπροσώπου από το Ίδρυµα Anna Lindh κ. Manal
Tabet, επιχειρήσαµε µέσα από δηµιουργικές συζητήσεις να προσεγγίσουµε την πολυδιάστατη έννοια της βιώσιµης ανάπτυξης
µέσα από 3 θεµατικές κατηγορίες:

19

20

ΔΡΑΣΤΗΡΙΟΤΗΤΕΣ ΔΙΚΤΥΟΥ ΜΕΣΟΓΕΙΟΣ SOS

ΜΕΣΟΓΕΙΟΣ SOS

γούµενες µέρες, εκθέσαµε υλικό, που είχαµε συγκεντρώσει και
µεταφέρει από τις χώρες καταγωγής µας: φωτογραφίες, πίνακες
και κάδρα, παραδοσιακά είδη λαϊκής τέχνης (κεραµικά, γυάλινα
σκεύη, υφαντά), όργανα µουσικής, βιβλία µε πληροφορίες για τη
φύση και τον πολιτισµό των χωρών της Μεσόγειου, αλλά και µε
συνταγές µαγειρικής, διακοσµητικά αντικείµενα, σκεύη µαγειρικής, µαντίλια, είδη ρουχισµού, σελιδοδείκτες από πάπυρο γέµισαν το Οικοµουσείο της Κορώνου. Εκεί έγιναν και τα Εγκαίνια της
Καλλιτεχνικής Έκθεσης στις 28 Ιουλίου, παρουσία του Δηµάρχου
του Δήµου Δρυµαλίας, κ. Τζουάννη, του Προέδρου του Πολιτιστικού Οργανισµού Κορώνου, κ. Μανωλά και του προέδρου του
Δικτύου Μεσόγειος SOS, κ. Χρυσόγελου. Αφού χαιρέτισαν την
αξιόλογη προσπάθεια µας για την προώθηση του διαπολιτισµικού
διαλόγου και την υποστήριξη του Anna Lindh Foundation, ευχήθηκαν ειρήνη και ευηµερία για ολόκληρη τη λεκάνη της Μεσογείου.
Για λίγα λεπτά οι επισκέπτες µπορούσαν να χαθούν σε ένα πολύπολιτισµικό περιβάλλον και να ταξιδέψουν ανάµεσα σε διάφορες
χώρες. Κατά τη διάρκεια των εγκαινίων είχαν τη δυνατότητα να
δοκιµάσουν γεύσεις και να ακούσουν µουσική από κάθε γωνιά της
Μεσογείου. Η Έκθεση διάρκεσε το διάστηµα 28-30 Ιουλίου και είχαν την ευκαιρία να την επισκεφτούν, τόσο οι µόνιµοι κάτοικοι του
νησιού, όσο και οι Έλληνες και ξένοι τουρίστες. Το κοινό ενθουσιάστηκε από τις καλλιτεχνικές µας δηµιουργίες, τα αντικείµενα της
έκθεσης, τις φωτογραφίες. Το ίδιο ικανοποιηµένοι/ες ήµασταν κι
εµείς για το αποτέλεσµα των προσπαθειών µας.
ληλου νοµικού και θεσµικού πλαισίου σε ζητήµατα προστασίας του
περιβάλλοντος είναι φαινόµενα κοινά για τις περισσότερες χώρες.
Μέσα σε αυτό το πλαίσιο προτείναµε καλές πρακτικές που οι ιδιώτες µπορούν να ακολουθήσουν, οι µη κυβερνητικές οργανώσεις να
προωθήσουν και οι αντίστοιχες κυβερνήσεις µας να υιοθετήσουν.

H θέση των γυναικών
Ο ρόλος και η συµµετοχή των γυναικών στις κοινωνίες µας
ήταν ένα από τα θέµατα που µας απασχόλησε ιδιαιτέρως. Συζητήσαµε για τις εργασιακές και εκπαιδευτικές ευκαιρίες που
έχουν και για τις δυσκολίες που αντιµετωπίζει η σύγχρονη γυναίκα ως σύζυγος, µητέρα και εργαζόµενη. Αναλύσαµε το ρόλο
της θρησκείας και της κοινωνικής θέσης ως παραγόντων που
διαµορφώνουν τη ζωή τους και συζητήσαµε για το οικογενειακό
περιβάλλον µέσα από τη συχνότητα των διαζυγίων και την ενδοοικογενειακή βία. Από κοινού συµφωνήσαµε και προτείναµε
λύσεις για τους τρόπους ενίσχυσης της θέσης των γυναικών στις
σύγχρονες κοινωνίες µας.

Πολιτιστικές διαδροµές
Μέρος των πολιτιστικών διαδροµών µας αποτέλεσαν και οι
εξορµήσεις στις παραλίες του Απόλλωνα, της Μουτσούνας και
του Λιώνα. Στο Δαµαλά επισκεφτήκαµε το παραδοσιακό ανακαινισµένο ελαιοτριβείο και στο Δαµαριώνα ένα παραδοσιακό
κεραµοποιείο. Με µεγάλη χαρά παρακολουθήσαµε ένα παραδοσιακό γάµο στην Κορωνίδα, ενώ στην Κόρωνο επισκεφτήκαµε τα
σµυριδωρυχεία και στην Απέραθο το γεωλογικό µουσείο και το
γυναικείο υφαντουργικό συνεταιρισµό.

Μικρές γιορτές πολιτισµού
Οι πολιτιστικές βραδιές ήταν διασκεδαστικές αλλά και ενηµερωτικές, πλούσιες σε φαγητό, µουσική και χορό. Ο καλύτερος
τρόπος για να γνωριστούµε: µια µικρή γιορτή του πολιτισµού.
Εικονικοί παραδοσιακοί γάµοι και γλέντια καθηµερινά. Το πιο ευχάριστο κλείσιµο µιας δηµιουργικής ηµέρας. Όλοι µας περιµέναµε µε ανυποµονησία για τις εκπλήξεις που µας είχε ετοιµάσει και
επιφύλασσε η κάθε οµάδα για την πολιτιστική της βραδιά...

Με τη γλώσσα της τέχνης

Και έπεται συνέχεια

Εκτός από το διάλογο και τις οµαδικές συναντήσεις εργασίας
µας, έχοντας ως στόχο να χρησιµοποιήσουµε την Τέχνη ως εργαλείο για την καλύτερη κατανόηση των πολιτισµών, επιδοθήκαµε σε εικαστικές δηµιουργίες που λίγες µέρες µετά θα παρουσιάζαµε σε κοινή Καλλιτεχνική Έκθεση στην τοπική κοινωνία:
Ζωγραφίσαµε 100 ξύλινα πουλιά από την Πολωνία σχεδιάσαµε καφτάνια πάνω σε χαρτόνια και τα ζωγραφίσαµε µε ζωηρά
χρώµατα προσθέτοντάς τους φανταχτερά υφάσµατα, πούλιες
και πολύχρωµες χάντρες από την Τουρκία. Φτιάξαµε κοσµήµατα, βραχιόλια, κολιέ, µπρελόκ, κοµπολόγια µε χάντρες από τη
Τουρκία. Σχεδιάσαµε κυκλαδίτικα ειδώλια και τις µορφές γυναικών πάνω σε χαρτόνια εµπλουτίζοντάς τα µε στοιχεία από
την κουλτούρα µας και την καθηµερινότητα µας. Κατασκευάσαµε
µαριονέτες από τη Σικελία, στεφάνια από λουλούδια και πολλά
άλλα εικαστικά έργα που είχαν ως θέµα την αλληλεπίδραση του
ανθρώπου µε το φυσικό περιβάλλον.
Αφού ολοκληρώσαµε τα έργα µας, σπεύσαµε το απόγευµα στις
28 Ιουλίου να στήσουµε την Καλλιτεχνική Έκθεση. Εκτός από τα
εικαστικά έργα και τις κατασκευές που δηµιουργήσαµε τις προη-

Οι ηµέρες περνούσαν και πλησιάζαµε στο τέλος της διαπολιτισµικής µας συνάντησης. Χωριστήκαµε και πάλι σε µεικτές οµάδες
εργασίας και συζητήσαµε για µελλοντικά σχέδια, προγράµµατα και
πιθανούς τρόπους προώθησης του διαπολιτισµικού διαλόγου. Κλείσαµε τη Συνάντηση µε µια τελική αξιολόγηση του Προγράµµατος και
των δραστηριοτήτων που υλοποιήσαµε όλες αυτές τις ηµέρες.
Όπως καταλαβαίνετε, περάσαµε υπέροχα. Τα χαµόγελα µείναν ζωγραφισµένα στα πρόσωπά µας ακόµα και στο ταξίδι της
επιστροφής, όταν πλησίαζε η στιγµή του αποχαιρετισµού. Δηµιουργικές συζητήσεις, εικαστικές δραστηριότητες, νέες ιδέες
και προτάσεις, καλλιτεχνική έκθεση, µαθήµατα παραδοσιακού
χορού, πολιτιστικές επισκέψεις, παραδοσιακό ναξιώτικο φαγητό,
ευχάριστες πολιτιστικές βραδιές, συναναστροφή µε την τοπική
κοινωνία. Εντεκα µέρες πολύχρωµες, διαφορετικές, πολύ-πολιτισµικές, µια γιορτή για το διάλογο των πολιτισµών και το σεβασµό της διαφορετικότητας. Το µήνυµα µας: «Τέχνη και Διάλογος
των Πολιτισµών για το Κοινό βιώσιµο Μέλλον της Μεσογείου».
Εµείς το καταφέραµε µέσα σε αυτές τις 11 µέρες, γιατί όχι στις
χώρες µας και τη θάλασσα µας;
Βενετία Χατζή

ΟΙ ΣΥΜΜΕΤΕΧΟΝΤΕΣ
ΕΧΟΥΝ ΝΑ ΔΙΗΓΟΥΝΤΑΙ
Το να περιγράψω την εµπειρία µου στην Νάξο, είναι πολύ δύσκολο. Εµπειρία γεµάτη εικόνες,
χρώµατα, αρώµατα και συναισθήµατα, που δύσκολα περιγράφονται µε λόγια, καθώς ήταν η πρώτη
φορά που συµµετείχα σε Διαπολιτισµική Συνάντηση Νέων. Κατά τη διάρκεια του Προγράµµατος
συνήθιζα να κρατώ κάποιες προσωπικές σκέψεις στο ηµερολόγιο µου:
«Νιώθω πολύ τυχερή που έχω την ευκαιρία να γνωρίσω τόσο διαφορετικά άτοµα και να περάσω
µαζί τους δέκα ολόκληρες µέρες συζητώντας, ζωγραφίζοντας και διασκεδάζοντας. Οι µέρες
περνάνε τόσο γρήγορα! Μου αρέσει η σύνδεση που αναπτύσσεται µεταξύ µας. Θέλω µόνο
να κερδίσω όσο πιο πολλές στιγµές µπορώ µε τον καθένα. Είναι µαγικός ο τρόπος µε τον οποίο
άνθρωποι έρχονται κοντά και ανακαλύπτουν όλα αυτά τα στοιχεία που στη ουσία τούς ενώνουν
πέρα από τις όποιες θρησκευτικές ή πολιτιστικές διαφορές τους. Μπορώ πια µε σιγουριά
να πω ότι η συµµετοχή µου σ’ αυτό το πρόγραµµα µε έκανε πολύ πιο πλούσια
σε συναισθήµατα, κατανόηση και γνώση άτοµο.

Αναστασία Μηνά, Φοιτήτρια Καλών Τεχνών
Ελλάδα (ΔΙΚΤΥΟ ΜΕΣΟΓΕΙΟΣ SOS)
Η εµπειρία µου από τη Διαπολιτισµική Συνάντηση στη Νάξο ήταν πρωτόγνωρη. Βρέθηκα µε 27
ανθρώπους από 8 διαφορετικές χώρες, έµαθα για τις διαφορές και οµοιότητες των πολιτισµών µας
και συνειδητοποίησα πως η διαφορετικότητα µπορεί να είναι τελικά ένα στοιχείο που µας ενώνει.
Μαγεµένος από την πατρίδα του Πλάτωνα, του Σωκράτη και του Αριστοτέλη, συνειδητοποίησα
µε την επιστροφή µου στην Αίγυπτο, ότι θα ήθελα να σπουδάσω αρχαία ελληνική φιλοσοφία.
Ενθουσιάστηκα από τις δηµιουργικές συζητήσεις µας, τις προσωπικές εµπειρίες
των συµµετεχόντων, τους κοινούς προβληµατισµούς και τα κοινά όνειρα για το µέλλον.
Συνειδητοποίησα ότι είµαι πολίτης του Κόσµου µε δικαιώµατα και υποχρεώσεις που πρέπει
να λάβω υπόψη µου για να συνεισφέρω όσο το δυνατόν περισσότερο για το Κοινό µας Μέλλον.

Ibrahim Bedrous
Αίγυπτος (AFS)
Οι οκτώ οµάδες συνεργάζονταν µεταξύ τους έτσι που νόµιζες ότι αποτελούν µια και µόνο οµάδα.
Οι οµαδικές συζητήσεις, οι καλλιτεχνικές µας δραστηριότητες ήταν φανταστικές. Έκπληκτος
έµεινα από την Καλλιτεχνική Έκθεση που στήσαµε από κοινού για την τοπική κοινωνία.
Ο Δήµος Δρυµαλίας µάς προσέφερε σηµαντική υποστήριξη και ο κόσµος που επισκέφτηκε
την Έκθεση ήταν πολύ θερµός και ενθάρρυνε τις προσπάθειες µας. Ο ντόπιος πληθυσµός
ήταν τόσο φιλόξενος, που µας προσκάλεσε να παραβρεθούµε σε έναν παραδοσιακό γάµο.
Το κλίµα µεταξύ των συµµετεχόντων ήταν τόσο καλό και υπήρχε σεβασµός µεταξύ µας.
Πιστεύω ότι πετύχαµε τους στόχους της Συνάντησής µας µαθαίνοντας ο ένας από τον άλλον.
Το πρόγραµµα της Συνάντησης ήταν τόσο γεµάτο, µε συζητήσεις, καλλιτεχνικές δραστηριότητες,
χορό, πολιτιστικές επισκέψεις που µε σιγουριά µε κάνει να πω ότι ήταν µια από τις καλύτερες
εµπειρίες της ζωής µου.

Ghareeb Daana
Παλαιστίνη (IPYL)

Το Ευρω-Μεσογειακό Ίδρυµα Anna Lindh για το Διάλογο των Πολιτισµών, ιδρύθηκε το 2004,
εδρεύει στην Αλεξάνδρεια της Αιγύπτου και δραστηριοποιείται για την προώθηση της Ευρω-Μεσογειακής
Συνεργασίας που εγκαινίασε η Διακήρυξη της Βαρκελώνης το 1995. Δηµιουργήθηκε µε πρωτοβουλία
της Ευρωπαϊκής Ένωσης και ονοµάστηκε Anna Lindh προς τιµήν της δολοφονηθείσας υπουργού Εξωτερικών
της Σουηδίας. Το Διοικητικό Συµβούλιο του Ιδρύµατος απαρτίζεται από τους εκπροσώπους των 35 κρατών
που συµµετέχουν στην Ευρω-Μεσογειακή Συνεργασία (οι 25 χώρες-µέλη της Ε.Ε. και 10 µεσογειακές χώρες).
Το Ίδρυµα Anna Lindh λειτουργεί ως ένα δίκτυο εθνικών δικτύων που δραστηριοποιούνται στο τοµέα
του Διαπολιτισµικού Διαλόγου και έχει ως στόχο να αποτελέσει καταλύτη για την ανάπτυξη πρωτοβουλιών
που αποβλέπουν στην καλύτερη κατανόηση των πολιτισµών στην Ευρω-Μεσογειακή Ζώνη.
Οµάδα στόχου του Ιδρύµατος αποτελεί η νεολαία και απώτερος στόχος του είναι να προωθήσει το διάλογο
των πολιτισµών, να ενισχύσει την περιφερειακή συνεργασία της κοινωνίας των πολιτών και να συµβάλλει
στην δηµιουργία ενός κλίµατος σεβασµού και ευηµερίας στη ευρύτερη λεκάνη της Μεσογείου σύµφωνα
µε τις αρχές της Ευρω-Μεσογειακής Συνεργασίας. www.euromedalex.org

ΔΡΑΣΤΗΡΙΟΤΗΤΕΣ ΔΙΚΤΥΟΥ ΜΕΣΟΓΕΙΟΣ SOS

ΟΙ ΝΕΟΙ ΤΗΣ ΜΕΣΟΓΕΙΟΥ ΔΗΜΙΟΥΡΓΟΥΝ ΕΝΑ ΒΙΩΣΙΜΟ ΜΕΛΛΟΝ

ΜΕΣΟΓΕΙΟΣ SOS

21

ΜΕΣΟΓΕΙΟΣ SOS

22
ΕΛΕΥΣΙΝΑ, ΑΙΤΩΛΟΑΚΑΡΝΑΝΙΑ
ΟΙ ΤΟΠΙΚΕΣ ΚΟΙΝΩΝΙΕΣ ΣΥΜΜΕΤΕΧΟΥΝ ΣΤΗ ΛΗΨΗ ΑΠΟΦΑΣΕΩΝ

ΔΡΑΣΤΗΡΙΟΤΗΤΕΣ ΔΙΚΤΥΟΥ ΜΕΣΟΓΕΙΟΣ SOS

Η ΒΙΩΣΙΜΗ ΑΝΑΠΤΥΞΗ
ΑΠΑΙΤΕΙ ΣΥΜΜΕΤΟΧΗ
Η ΣΥΜΜΕΤΟΧΗ ΤΩΝ ΤΟΠΙΚΩΝ ΚΟΙΝΩΝΙΩΝ ΣΤΙΣ ΔΙΑΔΙΚΑΣΙΕΣ ΛΗΨΗΣ
ΑΠΟΦΑΣΕΩΝ ΠΟΥ ΑΦΟΡΟΥΝ ΤΗΝ ΚΑΘΗΜΕΡΙΝΟΤΗΤΑ ΤΟΥΣ ΕΧΕΙ ΠΛΕΟΝ ΘΕΣΜΟΘΕΤΗΘΕΙ
ΚΑΙ ΕΦΑΡΜΟΖΕΤΑΙ. ΣΤΗΝ ΕΛΛΑΔΑ ΕΧΟΥΝ ΞΕΚΙΝΗΣΕΙ ΤΑ ΠΡΩΤΑ ΒΗΜΑΤΑ
ΓΙΑ ΤΗ ΔΗΜΙΟΥΡΓΙΑ ΕΡΓΑΛΕΙΩΝ ΚΑΙ ΔΙΑΔΙΚΑΣΙΩΝ, ΠΟΥ ΘΑ ΕΠΙΤΡΕΠΟΥΝ ΣΤΗΝ ΚΟΙΝΩΝΙΑ
ΝΑ ΔΙΑΒΟΥΛΕΥΕΤΑΙ ΚΑΙ ΝΑ ΑΠΟΦΑΣΙΖΕΙ. ΤΟ ΔΙΚΤΥΟ ΜΕΣΟΓΕΙΟΣ SOS ΣΥΖΗΤΑ
ΜΕ ΤΟΥΣ ΔΗΜΟΤΕΣ ΚΑΙ ΤΟΥΣ ΚΟΙΝΩΝΙΚΟΥΣ ΦΟΡΕΙΣ ΤΗΣ ΕΛΕΥΣΙΝΑΣ
ΚΑΙ ΤΟΥ ΜΕΣΟΛΟΓΓΙΟΥ, ΕΦΑΡΜΟΖΟΝΤΑΣ ΝΕΑ ΣΥΜΜΕΤΟΧΙΚΑ ΜΟΝΤΕΛΑ

Τ

ην τελευταία δεκαετία αυξάνεται διεθνώς το ενδιαφέρον
για τη συµµετοχή του κοινού στη λήψη αποφάσεων αναφορικά µε την ολοκληρωµένη πολιτική διαχείρισης του
περιβάλλοντος, ενώ ο ρόλος της διαβούλευσης της κοινωνίας
των πολιτών αναγνωρίζεται ευρέως, τόσο ως απαραίτητο εργαλείο για την επίλυση µακροχρόνιων συγκρούσεων, όσο και ως
βασική προϋπόθεση για τη βιώσιµη ανάπτυξη του περιβάλλοντος, φυσικού και κοινωνικού. Σύµφωνα και µε τη διεθνή και ευρωπαϊκή νοµοθεσία, η ενεργή συµµετοχή όλων των εµπλεκόµενων φορέων και η διαβούλευση των πολιτών καθίσταται πλέον
νοµοθετηµένη υποχρέωση των κυβερνήσεων. Η Ελλάδα, όπως

και το κάθε κράτος-µέλος της Ε.Ε. ξεχωριστά, έχει άλλωστε υπογράψει τη Διεθνή Συµφωνία του ΟΗΕ για «την πρόσβαση του
κοινού στην πληροφόρηση, την συµµετοχή στις αποφάσεις και
τη δικαιοσύνη σε θέµατα που αφορούν το περιβάλλον», γνωστή
και ως Σύµβαση του Άαρχους. Η Σύµβαση, στόχος της οποίας
είναι να συµβάλει στην κατοχύρωση του δικαιώµατος των σηµερινών και µελλοντικών γενεών να ζουν σ’ ένα περιβάλλον
κατάλληλο για την υγεία και την ευηµερία τους, βασίζεται στην
ιδέα ότι η αύξηση της συµµετοχής των πολιτών στη διαχείριση
των περιβαλλοντικών προβληµάτων οδηγεί µακροπρόθεσµα
σε περισσότερο αρµονικές και βιώσιµες λύσεις. Παράλληλα,

Στην Ελευσίνα, για το παραλιακό µέτωπο
Συγκεκριµένα, από τον Οκτώβριο του 2005 που ξεκίνησε επίσηµα η υλοποίηση του τριετούς έργου «Συνεργατική Περιβαλλοντική Αναγέννηση σε Πόλεις- Λιµάνια: Ο Κόλπος της Ελευσίνας το 2020» το οποίο συγχρηµατοδοτείται από το Ευρωπαϊκό
Πρόγραµµα LIFE- Περιβάλλον, και έως τον Ιούλιο του 2006, το
Δίκτυο Μεσόγειος SOS θεσµοθέτησε µε τα κατάλληλα εργαλεία,
µια επιτροπή διαβούλευσης για το σχεδιασµό και την υλοποίηση
µελλοντικών δράσεων περιβαλλοντικής αναβάθµισης της περιοχής. Η «Επιτροπή Γειτονιάς» συγκλήθηκε πέντε φορές, έως σήµερα, ως πλατφόρµα ενός ανοιχτού διαλόγου των συµµετεχόντων
φορέων, και σε συνεργασία µε τον Οργανισµό Λιµένα Ελευσίνας
επεξεργάστηκε - για πρώτη φορά - ένα κοινό όραµα για το παραλιακό µέτωπο της Ελευσίνας. Κατά το ίδιο διάστηµα, ολοκληρώθηκε
το πρώτο σκέλος των αστικών αναπλάσεων (πεζοδροµήσεις, αναπλάσεις χώρων πρασίνου και αναψυχής) που πραγµατοποιούνται
-στο πλαίσιο του προγράµµατος- µε ευθύνη του Δήµου Ελευσίνας,
και αποτελούν µέρος των επιλεγµένων, συναινετικών παρεµβάσεων που προωθούνται µε τη συνεργασία του Δικτύου, προς µια
πετυχηµένη περιβαλλοντική αναζωογόνηση της πόλης. Μέσα από
το διάλογο και την αξιολόγηση της πρωτόγνωρης για την περιοχή
συµµετοχικής εµπειρίας γίνεται σταδιακά, ευρέως αποδεκτό στην
τοπική κοινωνία πως η επένδυση στο κοινωνικό κεφάλαιο, µέσω
των διαδικασιών διαβούλευσης, καθίσταται απαραίτητο εργαλείο
για µια βιώσιµη, περιβαλλοντική αναβάθµιση της περιοχής.

Στην Αιτωλοακαρνανία, για τη λιµνοθάλασσα
Παράλληλα, από τον Ιούνιο του 2006 το Δίκτυο Μεσόγειος
SOS συµµετέχει στο διετές πρόγραµµα WAREMA/ INTERREG III
B - CADSES «Ολοκληρωµένη Διαχείριση Υδάτινων Πόρων σε
Προστατευόµενες Περιοχές» το οποίο αφορά στην εφαρµογή
της κοινοτικής οδηγίας-πλαίσιο για τη διαχείριση των υδάτων,
και υλοποιείται πιλοτικά σε προστατευόµενες περιοχές της Ιταλίας, της Δηµοκρατίας της Τσεχίας, της Ουγγαρίας και της Ελλάδας
(περιοχή Αιτωλοακαρνανίας - λιµνοθάλασσα Μεσολογγίου). Το
πρόγραµµα επιδιώκει να εξετάσει κατά πόσο µια συµµετοχική διαδικασία που στοχεύει στη διαµόρφωση ενός κοινού οράµατος
για τη διαχείριση των υδάτινων πόρων και των λεκανών απορροής τους, είναι εφικτό να δηµιουργήσει τις προϋποθέσεις ώστε να
ξεπεραστούν τα αδιέξοδα, που δηµιουργούνται από χρονίζουσες
συγκρούσεις και προβλήµατα σχετικά µε το νερό. Στο πλαίσιο
του προγράµµατος το Δίκτυο Μεσόγειος SOS θα αναπτύξει την
προαναφερθείσα συµµετοχική διαδικασία µέσω µιας προσαρµοστικής προσέγγισης, που θα προωθήσει ταυτόχρονα τη συνεχή
κατάρτιση και επιµόρφωση του προσωπικού της τοπικής αυτοδιοίκησης, αλλά και την εκπαίδευση και ευαισθητοποίηση της
τοπικής κοινωνίας. Με σκοπό να κινηθεί σε ένα πιο ολιστικό και
ενσωµατωµένο πλαίσιο, το πρόγραµµα αποβλέπει - στα δύο χρόνια της υλοποίησής του - τη χρησιµοποίηση όλων των σχεδιαζόµενων επιπέδων της συµµετοχικής διαδικασίας: Πληροφόρηση,
Διαβούλευση, Συναπόφαση και Συνέργεια.
Τόσο η περίπτωση της Ελευσίνας, όσο και εκείνη της Λιµνοθάλασσας του Μεσολογγίου αποτελούν χαρακτηριστικά παραδείγµατα περιοχών, των οποίων οι εµπλεκόµενοι φορείς και
ενδιαφερόµενοι πολίτες καλούνται –εφαρµόζοντας το νέο «συµµετοχικό» µοντέλο διαχείρισης και επίλυσης περιβαλλοντικών
προβληµάτων- να συµβάλλουν στη λήψη και την υλοποίηση µιας
απόφασης που αφορά στο µέλλον της περιοχής τους. Η πολυπλοκότητα των περιβαλλοντικών προβληµάτων ξεπερνάει άλλωστε την εποχή κατά την οποία οι «ειδικοί αποφάσιζαν» και οι
«πολιτικοί διέτασσαν». Αναζητείται πλέον µια νέα σχέση µεταξύ
διοίκησης, επιστήµης και κοινωνίας των πολιτών, και το Δίκτυο
Μεσόγειος SOS δείχνει το δρόµο µέσω των συµµετοχικών διαδικασιών.
Άννυ Μητροπούλου

ΔΡΑΣΤΗΡΙΟΤΗΤΕΣ ΔΙΚΤΥΟΥ ΜΕΣΟΓΕΙΟΣ SOS

όλο και πληθαίνουν οι κοινοτικές οδηγίες που συµπεριλαµβάνουν τη διαδικασία της διαβούλευσης των τοπικών κοινωνιών
στις απαραίτητες προϋποθέσεις εφαρµογής των πολιτικών που
προωθούν.
Στο εξωτερικό έχει, ήδη, αναπτυχθεί ολόκληρος επιστηµονικός
κλάδος για την ανάπτυξη εργαλείων, τα οποία υποστηρίζουν τις
συµµετοχικές αποφάσεις και τον συµµετοχικό σχεδιασµό. Μεθοδολογίες, όπως τα εργαστήρια σεναρίων (scenario workshops),
οι συναινετικές συνελεύσεις (consensual conferences), τα
δικαστήρια πολιτών (citizens’ juries), τα εργαστήρια οραµατισµού (Future Search) και οι συµµετοχικές προσοµοιώσεις
(participatory modelling), κοινός στόχος των οποίων, είναι η
υποστήριξη του δηµιουργικού και δοµηµένου διαλόγου. Είναι
δυστυχώς ελάχιστα γνωστές στη χώρα µας, όπου τα πράγµατα
προχωρούν (σχεδόν πάντα) µε πιο αργούς ρυθµούς.
Στο Δίκτυο ΜΕΣΟΓΕΙΟΣ SOS στηρίζουµε µε τις δράσεις µας,
ενεργά, τις συµµετοχικές διαδικασίες των τοπικών κοινωνιών,
ώστε να πείσουµε την ελληνική διοίκηση, τοπικούς φορείς και
πολίτες ότι η συµµετοχή στις αποφάσεις είναι όχι µόνο απαραίτητη αλλά και εφικτή. Η συµµετοχή, άλλωστε, των πολιτών στις
αποφάσεις που αφορούν την κοινότητά τους αποτελεί εχέγγυο
δηµοκρατικότητας, ενώ παράλληλα διασφαλίζει ότι οι αποφάσεις, οι οποίες λαµβάνονται, αποτελούν προϊόν συναίνεσης και
άρα είναι υλοποιήσιµες σε βάθος χρόνου. Μέσα από την πραγµατοποίηση δραστηριοτήτων περιβαλλοντικής αγωγής, ενηµέρωσης και ευαισθητοποίησης, αλλά και µε το σχεδιασµό και την
εφαρµογή συµµετοχικών διαδικασιών, οι πολίτες όχι µόνο πληροφορούνται, αλλά καθίστανται επί της ουσίας «κοινωνοί της
λύσης». Στο πλαίσιο της προώθησης και της εφαρµογής τέτοιων
διαδικασιών και εργαλείων επιδιώκουµε και δηµιουργούµε συνεργασίες σε τοπικό, περιφερειακό και διεθνές επίπεδο, µε τελικό στόχο, την ενδυνάµωση του «κοινωνικού κεφαλαίου».
Στη βάση αυτή, το Δίκτυο Μεσόγειος SOS συµµετέχει, αυτή
την περίοδο, σε δύο ευρωπαϊκά προγράµµατα που υλοποιούνται ταυτόχρονα στην Ελευσίνα και στην ευρύτερη περιοχή της
λιµνοθάλασσας του Μεσολογγίου, µε ενεργό ρόλο επί των διαδικασιών διαβούλευσης και συµµετοχικού σχεδιασµού.

ΜΕΣΟΓΕΙΟΣ SOS

23

ΜΕΣΟΓΕΙΟΣ SOS

24

ΣΤΑΓΟΝΕΣ ΝΕΡΟΥ,
ΩΚΕΑΝΟΣ ΔΗΜΙΟΥΡΓΙΑΣ

ΔΡΑΣΤΗΡΙΟΤΗΤΕΣ ΔΙΚΤΥΟΥ ΜΕΣΟΓΕΙΟΣ SOS

ΣΤΙΣ 23 ΤΟΥ ΜΑΪΟΥ Ο ΣΤΑΘΜΟΣ ΤΟΥ ΜΕΤΡΟ ΣΤΟ ΣΥΝΤΑΓΜΑ ΓΕΜΙΣΕ…ΣΤΑΓΟΝΕΣ.
ΤΟ ΧΩΡΟ ΣΤΟΛΙΣΑΝ ΓΙΑ ΠΕΝΤΕ ΜΕΡΕΣ ΧΙΛΙΑΔΕΣ ΕΡΓΑ ΖΩΓΡΑΦΙΚΗΣ ΚΑΙ ΚΟΛΑΖ
ΠΟΥ ΕΦΤΙΑΞΑΝ ΜΕ ΜΕΡΑΚΙ 2.500 ΜΑΘΗΤΕΣ ΑΠΟ 140 ΣΧΟΛΕΙΑ
ΚΑΙ ΚΑΛΛΙΤΕΧΝΙΚΑ ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΑ. ΗΤΑΝ Η ΚΟΡΥΦΩΣΗ ΤΟΥ ΔΙΑΓΩΝΙΣΜΟΥ
ΚΑΛΛΙΤΕΧΝΙΚΗΣ ΔΗΜΙΟΥΡΓΙΑΣ «ΓΙΑ ΜΙΑ ΣΤΑΓΟΝΑ ΝΕΡΟ», ΠΟΥ ΔΙΟΡΓΑΝΩΣΕ
ΤΟ ΔΙΚΤΥΟ ΜΕΣΟΓΕΙΟΣ SOS ΣΕ ΣΥΝΕΡΓΑΣΙΑ ΜΕ ΤΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΤΟΥ ΟΗΕ
ΓΙΑ ΤΟ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝ / ΜΕΣΟΓΕΙΑΚΟ ΣΧΕΔΙΟ ΔΡΑΣΗΣ (UNEP/MAP)
ΚΑΙ ΕΝΕΡΓΑ ΜΕΛΗ ΤΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΗΣ ΚΟΙΝΟΤΗΤΑΣ

Τ

α καλύτερα έργα ατοµικής και οµαδικής ζωγραφικής - κολάζ από 31
σχολεία και καλλιτεχνικά εργαστήρια
καθώς και τα καλύτερα έργα λόγου (παραµύθια, θεατρικά) βραβεύτηκαν στις 27 Μαΐου
σε ειδική εκδήλωση, παρουσία του Επιτρόπου Περιβάλλοντος κ. Στ. Δήµα. Η εκδήλωση βράβευσης ξεκίνησε µε την παρουσίαση
ενός µουσικού έργου για το νερό από τον καθηγητή της Μουσικής Δηµήτρη Ανδρώνη και
τους µαθητές του 10ου Δηµοτικού Σχολείου
Ελευσίνας, ενώ στη συνέχεια παρουσιάστηκε ένα τραγούδι για το νερό από µαθητές του
10ου Νηπιαγωγείου Αγίου Δηµητρίου και τη
µουσικό Ευδοξία Μπανανή.
Το καλλιτεχνικό πρόγραµµα της εκδήλωσης ολοκληρώθηκε µε οπτικοακουστικό δρώµενο που παρουσίασε το Δηµοτικό
Σχολείο Νεροκούρου Χανίων. Ακολούθησε η απονοµή βραβείων.

Επίσης στο πλαίσιο της εκδήλωσης, το
1ο, 3ο και 9ο Δηµοτικά Σχολεία Αγίου Δηµητρίου παρουσίασαν τις εµπειρίες τους
από τη συµµετοχή τους στο πρόγραµµα
«Εξοικονόµηση νερού», που υλοποιήθηκε
σε συνεργασία µε τους Δήµους Αγίου Δηµητρίου, Ελευσίνας και Πετρούπολης και
τις Διευθύνσεις Α’ βάθµιας Εκπαίδευσης Γ’
και Δ’ Αθηνών, Δυτικής Αττικής και Χανίων
(περιβαλλοντικά τµήµατα) µε την ευγενική
υποστήριξη του Ταµείου Κοινωνικής Συνεισφοράς της ΤΟΥΟΤΑ Motor Europe και
της ΤΟΥΟΤΑ Ελλάς. Ακολούθησε η ειδική
βράβευση των παραπάνω σχολείων.

Εκτός από τον Επίτροπο Περιβάλλοντος
κ. Στ. Δήµα, βραβεία απένειµαν επίσης εκ
µέρους της ΚΕΔΚΕ ο δήµαρχος Αγίου Δηµητρίου κ. Ειρηνάκης, εκ µέρους του δήµου
Αγίου Δηµητρίου ο αντιδήµαρχος κ. Γαβαλάς, ο πρόεδρος και διευθύνων σύµβουλος
της ΑΤΤΙΚΟ ΜΕΤΡΟ ΕΤΑΙΡΕΙΑ ΛΕΙΤΟΥΡΓΙΑΣ
κ. Σταυρόπουλος, ο εκπρόσωπος της ΤΟΥΟΤΑ Ελλάς κ. Αγραφιώτης και οι συγγραφείς
κ. Κ. Βασιλάκης και Β. Χατζηρβασάνης.
Η έκθεση πραγµατοποιήθηκε µε τη συµβολή του Υπουργείου Μεταφορών και Επικοινωνιών και την υποστήριξη του Προγράµµατος του ΟΗΕ για το Περιβάλλον /
Μεσογειακό Σχέδιο Δράσης (UNEP/MAP)

ΜΑΘΗΜΑ ΠΡΩΤΟ:
ΕΞΟΙΚΟΝΟΜΗΣΗ ΝΕΡΟΥ
ΤΟ ΔΙΚΤΥΟ ΜΕΣΟΓΕΙΟΣ SOS, ΣΕ ΣΥΝΕΡΓΑΣΙΑ ΜΕ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΟΥΣ ΚΑΙ ΕΙΔΙΚΟΥΣ ΕΠΙΣΤΗΜΟΝΕΣ
ΣΥΝΕΧΙΖΕΙ ΓΙΑ ΔΕΥΤΕΡΗ ΣΥΝΕΧΗ ΣΧΟΛΙΚΗ ΧΡΟΝΙΑ ΤΟ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ
ΜΕ ΘΕΜΑ ΤΗΝ ΕΞΟΙΚΟΝΟΜΗΣΗ ΝΕΡΟΥ ΚΑΙ ΤΗ ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΤΩΝ ΥΔΑΤΙΚΩΝ ΠΟΡΩΝ
ΣΤΗΝ ΑΘΗΝΑ, ΣΤΗ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗ, ΣΤΟ ΒΟΛΟ, ΣΤΗΝ ΠΑΤΡΑ ΚΑΙ ΣΤΟ ΗΡΑΚΛΕΙΟ.
ΤΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΥΛΟΠΟΙΕΙΤΑΙ ΜΕ ΤΗΝ ΥΠΟΣΤΗΡΙΞΗ ΤΟΥ ΤΑΜΕΙΟΥ ΚΟΙΝΩΝΙΚΗΣ
ΣΥΝΕΙΣΦΟΡΑΣ ΤΗΣ ΤΟΥΟΤΑ MOTOR EUROPE ΚΑΙ ΤΗΣ ΤΟΥΟΤΑ ΕΛΛΑΣ

Ά

µεσος στόχος του προγράµµατος είναι να καταδειχθεί ότι,
µε απλούς τρόπους και µε πιο υπεύθυνη συµπεριφορά,
µπορούµε να µειώσουµε τη σπατάλη νερού τουλάχιστον
κατά 20%, όπως µας δείχνουν παραδείγµατα από άλλες χώρες. Ο µεσοπρόθεσµος στόχος είναι, οι µαθητές, µέσα από την
ενηµέρωση και τις εµπειρίες που θα αποκτήσουν στο πλαίσιο
του προγράµµατος, να γίνουν “δάσκαλοι” των µεγάλων στην
προσπάθεια να σταµατήσει η σπατάλη νερού, ενώ τα σχολεία θα
λειτουργήσουν και ως χώροι επίδειξης στην εξοικονόµηση νερού για µαθητές, εκπαιδευτικούς, γονείς και εκπροσώπους της
αυτοδιοίκησης.
Κατά την πρώτη χρονιά υλοποίησης του προγράµµατος, µε την
άδεια του υπουργείου Παιδείας, ενηµερώθηκαν 1.615 µαθητές
σε 35 σχολεία της Αττικής, των Χανίων και της Αιτωλοακαρνανίας ενώ 927 µαθητές από 17 σχολεία προχώρησαν και σε
δράσεις εξοικονόµησης νερού στο σχολείο. Παράλληλα, µε τη διοργάνωση ηµερίδων σε συνεργασία µε τις αρµόδιες Διευθύνσεις
Πρωτοβάθµιας Εκπαίδευσης ενηµερώθηκαν πάνω από 200 εκπαιδευτικοί στις παραπάνω περιοχές σχετικά µε την εξοικονόµηση
νερού στα σχολεία. Οι συµµετέχοντες εκπαιδευτικοί συνέβαλαν
σηµαντικά µε ιδέες και υλικό στη δηµιουργία ενός ολοκληρωµένου εκπαιδευτικού πακέτου πάνω στην εξοικονόµηση νερού.

Κατά τη σχολική χρονιά 2006-2007 στόχος µας είναι να συνεχίσουµε την ενηµέρωση και ευαισθητοποίηση µαθητών (ηλικίας 9-12), σε συνεργασία µε τις Διευθύνσεις Πρωτοβάθµιας και
Δευτεροβάθµιας Εκπαίδευσης (Γραφεία Π. Ε.), στην Αττική, τη
Θεσσαλονίκη, το Βόλο, την Πάτρα και το Ηράκλειο.
Το πρόγραµµα περιλαµβάνει επίσκεψη από εκπρόσωπο του Δικτύου Μεσόγειος SOS στο σχολείο µε προβολή powerpoint στην
τάξη και συζήτηση µε τους µαθητές για τη σηµασία του νερού, τους
τρόπους εξοικονόµησης και παρουσίαση καλών πρακτικών. Παράλληλα παρέχεται πληροφοριακό υλικό µε συµβουλές για την
εξοικονόµηση νερού και προτεινόµενες δραστηριότητες (πίνακες
για την καταγραφή κατανάλωσης νερού, ερωτηµατολόγια, απλοί
µέθοδοι ελέγχου διαρροών, δραστηριότητες για την ενηµέρωση
του υπόλοιπου σχολείου και της γειτονιάς). Στη συνέχεια οι µαθητές θα προχωρήσουν σε δράσεις εξοικονόµησης νερού στο
σχολείο και τα αποτελέσµατα από την προσπάθειά τους θα παρουσιαστούν στην ιστοσελίδα του προγράµµατος (www.watersave.
gr), αλλά και σε εκδηλώσεις που θα πραγµατοποιηθούν στην κάθε
περιοχή την άνοιξη του 2007. Επίσης θα θέλαµε να συνδιοργανώσουµε µε την αρµόδια Διεύθυνση Πρωτοβάθµιας και Δευτεροβάθµιας Εκπαίδευσης σε κάθε περιοχή, εφόσον υπάρχει ενδιαφέρον,
µία ηµερίδα για εκπαιδευτικούς µε στόχο την ενηµέρωση και την
ανταλλαγή εµπειριών από σχετικά προγράµµατα.
Μελίτα Λαζαράτου

ΜΕΣΟΓΕΙΟΣ SOS

ΔΡΑΣΤΗΡΙΟΤΗΤΕΣ ΔΙΚΤΥΟΥ ΜΕΣΟΓΕΙΟΣ SOS

ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΣΤΑ ΣΧΟΛΕΙΑ ΤΗΣ ΝΟΤΙΑΣ ΕΥΡΩΠΗΣ

25

ΜΕΣΟΓΕΙΟΣ SOS

26
ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ:

ΒΙΩΣΙΜΗ ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ
ΠΕΡΙΟΧΗΣ NATURA ΣΙΦΝΟΥ

ΔΡΑΣΤΗΡΙΟΤΗΤΕΣ ΔΙΚΤΥΟΥ ΜΕΣΟΓΕΙΟΣ SOS

Τ

ο Δίκτυο ΜΕΣΟΓΕΙΟΣ SOS σε συνεργασία µε το Δήµο Σίφνου υλοποιούν από το 2004 το πρόγραµµα «Βιώσιµη Διαχείριση Περιοχής NATURA Σίφνου», µε την υποστήριξη
του ΥΠΕΧΩΔΕ, για τη διαχείριση της περιοχής αυτής, που έχει
ενταχθεί στο Ευρωπαϊκό Δίκτυο Φυσικών Προστατευόµενων
Περιοχών, µέσα από:
• Ευαισθητοποίηση κατοίκων κι επισκεπτών της Σίφνου, µε τη
συµβολή 100 εθελοντών και συνεργατών του ΜΕΣΟΓΕΙΟΣ
SOS το 2004, 2005, 2006.
• Προετοιµασία της τοπικής κοινωνίας για δηµιουργία δοµών διαχείρισης.
• Συνεργασία µε επαγγελµατίες για προώθηση βιώσιµων µοντέλων τουρισµού, οικο- κι αγρο-τουρισµού, ανάπτυξη βιολογικής
γεωργίας - κτηνοτροφίας, διατήρηση τοπικών φυλών ζώων,
προβολή και διαχείριση φυσικού και πολιτισµικού πλούτου,
φιλοξενία ερευνητικών -εκπαιδευτικών προγραµµάτων.
Εθελοντές µε την υποστήριξη επιστηµονικού προσωπικού του
Δικτύου ΜΕΣΟΓΕΙΟΣ SOS ασχολήθηκαν στην καταγραφή της
χλωρίδας και πανίδας, τον καθαρισµό, την τοποθέτηση ενηµερωτικών πινακίδων σε µονοπάτια, προετοιµασία του πανηγυριού
του Αγ. Ιωάννη του Μαύρου Χωριού (καθαρισµό χώρου και γύρω
περιβάλλοντος, άσπρισµα, βοήθεια στην κουζίνα, κα), συλλογή
απορριµµάτων από την ευρύτερη περιοχή, κοµποστοποίηση των
οργανικών αποβλήτων του πανηγυριού (υπολείµµατα από καθαρισµό κρεµµυδιών, πατατών, φαγητού).
Στην περιοχή έχουν ξεναγηθεί, για ευαισθητοποίηση, τα 3 αυτά
χρόνια 400 άτοµα (εθελοντές, συµµετέχοντες σε εκδηλώσεις,
παραθεριστές), σε πανηγύρια µέσα στη NATURA, στις φυσικές και
πολιτιστικές οµορφιές του νησιού, σε έθιµα, χορούς, τραγούδια.
Στο ενηµερωτικό υλικό περιλαµβάνονται: ειδικό τεύχους του
περιοδικού ΜΕΣΟΓΕΙΟΣ SOS (Νο 47), φυλλάδιο και οπτικοακουστικό υλικό σε ελληνικά-αγγλικά, µηνύµατα από το τοπικό ραδιόφωνο και τηλεόραση. Σε συνεργασία µε την εκδοτική οµάδα της

εφηµερίδας «Σιφναϊκά Νέα», περιλήφθηκε, την άνοιξη 2006,
αφιέρωµα στο πρόγραµµα και την περιοχή, που διανεµήθηκε
σε όλους τους κατοίκους και σε Σιφνιούς που διαµένουν εκτός
νησιού. Σύντοµα, ολοκληρώνονται βιντεοταινία, CD Rom, εκπαιδευτικό παιχνίδι και υλικό για σχολεία.
Ισχυρό κίνητρο για προστασία και διαχείριση της περιοχής είναι οι δυνατότητες δηµιουργίας «πράσινων» επαγγελµάτων και
µακροχρόνιας ευηµερίας της τοπικής κοινωνίας. Στον σηµαντικό
προβληµατισµό και διάλογο που αναπτύσσεται, συνεισφέρανε
10 εκδηλώσεις και ηµερίδες στη Σίφνο (2004-2006), µε συµµετοχή 15 επιστηµόνων-εισηγητών:
• Φυσικές Προστατευόµενες Περιοχές. Τι είναι, πως συµβάλλουν
στην ευηµερία νησιωτικών περιοχών.
• Η σηµασία της προστασίας και βιώσιµης διαχείρισης της περιοχής NATURA
• Δυνατότητες µείωσης-ανακύκλωσης αποβλήτων σε µικρά νησιά.
• Αγροτικό τοπίο και παραλίες, φυσικός πλούτος και πόρος για
βιώσιµη ανάπτυξη.
• Οικολογική Γεωργία - Κτηνοτροφία, ευκαιρίες και δυνατότητες
ανάπτυξής τους στη Σίφνο.
• Οικολογικός τουρισµός και οικο-ξεναγήσεις. Θέσεις εργασίας
σε έναν αναπτυσσσόµενο τοµέα
• Τα εκχυλίσµατα και η δραστικότητα των ελληνικών βοτάνων
και υποθαλάσσιων φυτών -παραδείγµατα αξιοποίησής τους σε
εναλλακτικές επιχειρηµατικές δραστηριότητες.
• Τεχνικές οικολογικής µελισσοκοµίας.
• Συνεργασία - δικτύωση µε τοπικές κοινωνίες, νέοι -νέες επιχειρηµατίες και βιώσιµη τοπική ανάπτυξη
• Τοπικές φυλές αγροτικών ζώων στη Σίφνο και στις Κυκλάδες
για τον πλούτο και την ευηµερία των τοπικών κοινωνιών.
Επίσης, το Δίκτυο ΜΕΣΟΓΕΙΟΣ SOS σε συνεργασία µε τον Δήµο
Σίφνου διοργάνωσαν:
• συµπόσιο «Εργαλεία και τεχνικές συµµετοχικού σχεδιασµού
για τη βιώσιµη ανάπτυξη νησιωτικών και παράκτιων περιοχών», µε συµµετοχή 50 πανεπιστηµιακών, εκπροσώπων ΟΤΑ, περιβαλλοντικών φορέων και
κατοίκων, στο πλαίσιο του “Coastal Practice
Network” INTERREG ΙΙΙC (Ιούνιος 2005).
• σεµινάριο και συµπόσιο: «Βιοκλιµατική Αρχιτεκτονική & Παραδοσιακή Δόµηση στις Κυκλάδες»
στο πλαίσιο του προγράµµατος LIFE-Περιβάλλον
«Ήλιος και Άνεµος» (Ιούλιος 2006). 30 εθελοντές αρχιτέκτονες και φοιτητές σε συνεργασία µε
τεχνίτες της πέτρας κατασκεύασαν ενηµερωτικό
στέγαστρο για τη σηµασία της NATURA, στην
αρχή του µονοπατιού που διασχίζει την περιοχή
και οδηγεί στο Μοναστήρι του Προφήτη Ηλία, αξιοποιώντας ντόπια εµπειρία βιοκλιµατικής.
Με ειδικό ερωτηµατολόγιο που συµπλήρωσαν 286 επισκέπτες, καταγράφηκαν τάσεις και
συµπεριφορές σε σχέση µε περιβαλλοντικές
προδιαγραφές στον τουρισµό. Τα συµπεράσµατα
παρουσιάστηκαν τον Ιούνιο 2006.

ΣΙΦΝΟΣ, 15 -23 ΙΟΥΛΙΟΥ 2006
ΒΙΟΚΛΙΜΑΤΙΚΗ ΑΡΧΙΤΕΚΤΟΝΙΚΗ
ΚΑΙ ΠΑΡΑΔΟΣΙΑΚΗ ΔΟΜΗΣΗ ΣΤΙΣ ΚΥΚΛΑΔΕΣ

ΜΕΣΟΓΕΙΟΣ SOS

27

ΙΟΥΛΙΟΣ, ΣΤΑ ΦΥΡΟΓΙΑ ΤΗΣ ΣΙΦΝΟΥ. ΜΕΣ ΣΤΟ ΛΙΟΠΥΡΙ,
ΝΕΑ ΚΟΡΙΤΣΙΑ ΚΑΙ ΑΓΟΡΙΑ ΠΑΛΕΥΟΥΝ ΜΕ ΠΕΤΡΕΣ,
ΦΥΚΙΑ, ΞΥΛΑ ΚΑΙ ΧΩΜΑ ΓΙΑ ΝΑ ΣΗΚΩΣΟΥΝ, ΑΡΓΑ ΑΛΛΑ
ΕΥΧΑΡΙΣΤΑ, ΕΝΑ ΚΤΙΣΜΑ ΑΛΛΙΩΤΙΚΟ ΑΠΟ ΤΑ ΑΛΛΑ,
ΤΑ ΤΣΙΜΕΝΤΕΝΙΑ ΚΙ ΕΥΚΟΛΑ. ΓΙΑ ΜΙΑ ΕΒΔΟΜΑΔΑ ΠΕΡΙΠΟΥ
ΜΙΑ ΟΜΑΔΑ ΤΡΙΑΝΤΑ ΝΕΩΝ (ΣΤΗΝ ΚΑΡΔΙΑ) ΕΘΕΛΟΝΤΩΝ
ΑΡΧΙΤΕΚΤΟΝΩΝ, ΜΗΧΑΝΙΚΩΝ, ΤΕΧΝΙΤΩΝ ΒΡΕΘΗΚΕ
ΣΤΟΝ ΙΔΙΟ ΧΩΡΟ ΓΙΑ ΝΑ ΜΑΘΕΙ ΚΑΙ ΝΑ ΔΕΙΞΕΙ ΠΩΣ ΓΙΝΕΤΑΙ
ΝΑ ΣΥΝΔΥΑΣΤΟΥΝ ΟΙ ΠΑΡΑΔΟΣΙΑΚΕΣ ΤΕΧΝΙΚΕΣ
ΜΕ ΤΙΣ ΣΥΓΧΡΟΝΕΣ ΒΙΟΚΛΙΜΑΤΙΚΕΣ ΜΕΘΟΔΟΥΣ ΔΟΜΗΣΗΣ,
ΣΕ ΕΝΑ ΙΔΙΑΙΤΕΡΟ ΑΙΓΑΙΟΠΕΛΑΓΙΤΙΚΟ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝ.

ΔΡΑΣΤΗΡΙΟΤΗΤΕΣ ΔΙΚΤΥΟΥ ΜΕΣΟΓΕΙΟΣ SOS

ΘΕΜΕΛΙΟ Η ΠΑΡΑΔΟΣΗ,
ΚΟΛΩΝΑ Η ΟΙΚΟΛΟΓΙΑ

28

ΔΡΑΣΤΗΡΙΟΤΗΤΕΣ ΔΙΚΤΥΟΥ ΜΕΣΟΓΕΙΟΣ SOS

ΜΕΣΟΓΕΙΟΣ SOS

και δούλεµα του χώµατος, µονταρίσµατα και βιδώµατα... Για πέντεέξι ηµέρες η οµάδα του σεµιναρίου ξυπνούσε χαράµατα και τέλειωνε
απόγευµα και το περίπτερο «σηκώθηκε» πολύ γρήγορα! Ο Σοκόλ και
ο Μένιος, ντόπιοι µάστορες στο νησί, ήταν µαζί µας όλες τις µέρες,
πολύτιµοι βοηθοί στο εργοτάξιο, έκαναν τις πολύ βαριές δουλειές,
µας προµήθευαν διαρκώς µε υλικά και αναγκαία εργαλεία, συµπλήρωναν τα όποια κενά.
Στο σχεδιασµό και την κατασκευή της πιλοτικής κατασκευής, έγινε προσπάθεια να ενσωµατωθούν οργανικά στοιχεία και τεχνικές
οικολογικής και παραδοσιακής δόµησης: ζητήµατα όπως ο προσανατολισµός του κτίσµατος, η προστασία από τον άνεµο, η σκίαση
αλλά και το µέγεθος και η κλίµακα της κατασκευής σε σχέση µε
το γύρω χώρο και το τοπίο και αξιοποίησης του βρόχινου νερού,
αντιµετωπίστηκαν και λήφθηκαν υπόψη για την κατασκευή.
Αξιοποιήθηκαν επίσης ιδιαίτερες, «ξεχασµένες» αλλά και
σύγχρονες καινοτόµες τεχνικές: η ξερολιθιά χτίστηκε µε πελεκητή πέτρα και η στέγη έγινε µε τον παραδοσιακό σιφνέικο τρόπο,
µε σχιστόπλακες και σανίδωµα πάνω σε δοκάρια και επίστρωση
από φύκια, χώµα και ασβέστη. Η κ. Έλλη Γεωργιάδου δίδαξε την
επεξεργασία των ξύλων και την τεχνική κατασκευής τοιχίων από
πατητό πηλό (που φτιάχτηκε µόνο µε χώµα από τον Πλατύ Γιαλό,
κοντινή παραλία του νησιού). Για την προστασία των ξύλων, χρησιµοποιήθηκε µια σειρά από µη-τοξικά συντηρητικά και έλαια.

Το σεµιναριακό µέρος

Η πρωτοβουλία...
...ανήκε στο Μεσόγειος SOS. Θελήσαµε να συνδυάσουµε το ενδιαφέρον µας για τη διάδοση των αρχών της οικολογικής δόµησης
µε τη µακροχρόνια ενασχόλησή µας για την προστασία και βιώσιµη ανάπτυξη του σιφνέικου περιβάλλοντος. Έτσι, διοργανώσαµε
ένα εκπαιδευτικού χαρακτήρα σεµινάριο που συνδύασε ενδιαφέρουσες διαλέξεις, συζητήσεις και επισκέψεις µε την κατασκευή
ενός πρότυπου ενηµερωτικού περιπτέρου / στέγαστρου για την
περιοχή NATURA του νησιού. Το σεµινάριο και τα κατασκευαστικά εργαστήρια που το συµπλήρωναν, απευθύνονταν σε νέους επιστήµονες, τεχνικούς του χώρου του σχεδιασµού και των
κατασκευών αλλά και άλλους ενδιαφερόµενους. Κύριος στόχος
του δεκαηµέρου ήταν η εξοικείωση των συµµετεχόντων µε τις
παραδοσιακές τεχνικές δόµησης, οι οποίες προσφέρουν σηµαντικές δυνατότητες για εφαρµογές βιοκλιµατικής αρχιτεκτονικής
και βιώσιµης οικιστικής ανάπτυξης.

Η πιλοτική κατασκευή...
Η ανέγερση της πρότυπης κατασκευής που επιχειρήσαµε στο
πλαίσιο του σεµιναρίου προετοιµάστηκε µε την ιδιαίτερη φροντίδα της αρχιτέκτονος Έλλης Γεωργιάδου, της αρχιτέκτονος και
συνεργάτιδας του Δικτύου Μεσόγειος SOS Δήµητρας Σιατίτσα
και του µηχανικού και καλού φίλου µας στη Σίφνο Ανδρέα Καλογήρου.
Έτσι, όταν η οµάδα έφτασε στο νησί, τα σχέδια ήταν έτοιµα: ο Δήµος είχε εγκρίνει την κατασκευή του ενηµερωτικού περιπτέρου στο
πλάι του δηµόσιου δρόµου, κοντά σε µια από τις εισόδους της περιοχής NATURA, ο χώρος είχε καθαριστεί και ισοπεδωθεί κατάλληλα,
τα υλικά και εργαλεία της οικοδοµής µάς περίµεναν...
Πραγµατικά απρόσµενη, όµως, ήταν η όρεξη µε την οποία οι νέες
και νέοι που συµµετείχαν στο εργαστήριο... στρώθηκαν αµέσως στη
δουλειά! Με κέφι εθελοντών, πείρα και ιδέες ειδικών και αντοχή
επαγγελµατιών, ανέλαβαν πάνω τους σχεδόν όλη τη δουλειά: κουβαλήµατα, πελέκηµα πέτρας, επεξεργασία των ξύλων, φτυαρίσµατα

Όλα τα απογεύµατα και βραδάκια της εβδοµάδας που διήρκεσε η
κατασκευή του στέγαστρου, οι συµµετέχοντες είχαν την ευκαιρία
να παρακολουθήσουν παρουσιάσεις και διαλέξεις πάνω σε ζητήµατα όπως η παραδοσιακή αρχιτεκτονική στη Μεσόγειο, τα φυσικά
υλικά στις κατασκευές, τις τοπικές παραδόσεις δόµησης που εξασκούσαν οι ντόπιοι µάστορες, τα γενικότερα ζητήµατα αειφορίας
στις Κυκλάδες κ.ά. Τις παρουσιάσεις ακολουθούσε συνήθως ενδιαφέρουσα και παραγωγική συζήτηση, καθώς γινόταν ανάµεσα
σε νέους, κυρίως µελλοντικούς επαγγελµατίες, µε σχετική γνώση
αλλά και έκδηλο ενδιαφέρον για να προχωρήσει πολύπλευρα η
υπόθεση της οικολογικής δόµησης αλλά και η προστασία του περιβάλλοντος ευρύτερα... Βέβαια, οι απογευµατινές συναντήσεις
µας ήταν και ο χώρος για να συζητηθεί η πρόοδος της κατασκευής,
τα όποια προβλήµατα και οι πιθανές εναλλακτικές µέθοδοι και να
σχεδιασθούν οι εργασίες της επόµενης ηµέρας.

Η δηµόσια ηµερίδα
Κατάληξη της εβδοµάδας του σεµιναρίου και των κατασκευαστικών εργαστηρίων, αποτέλεσε η διοργάνωση µιας ολοήµερης δηµόσιας εκδήλωσης, το Σάββατο 22 Ιούλη. Σκοπός της ηµερίδας
αυτής ήταν η παρουσίαση στους συµµετέχοντες του σεµιναρίου,
τους θεσµικούς, κοινωνικούς και παραγωγικούς φορείς, τους ειδικούς επαγγελµατίες και το ευρύτερο κοινό της περιοχής, των
νέων προσεγγίσεων και πολιτικών για τη βιοκλιµατική δόµηση
και την ενεργειακή αποδοτικότητα των κτιρίων και των απαιτήσεων και ευκαιριών βιώσιµης ανάπτυξης που αυτές δηµιουργούν
για περιοχές όπως η Σίφνος και οι Κυκλάδες.
Στις πρωινές εργασίες της ηµερίδας συµµετείχαν µε εισηγήσεις και παρεµβάσεις, κατά τη σειρά παρουσίασης τους:
Η αρχιτέκτονας Βιβιάννα Μετάλλινου, η οποία στην παρουσίαση
της µε τίτλο «Οικολογική σκέψη και αρχιτεκτονική», µας πρόσφερε
µια εποπτική παρουσίαση των απαρχών της βιοκλιµατικής αρχιτεκτονικής, διανθισµένη µε πολλές φωτογραφίες και απεικονίσεις.
Η αρχιτέκτονας από το Δήµο του Παλέρµο της Σικελίας,
Ornella Amara, που µας έδειξε και µίλησε για «Παραδείγµατα
παραδοσιακής βιοκλιµατικής δόµησης από την ευρύτερη Μεσόγειο», µε πολύ υλικό από το πρόγραµµα «Ήλιος και Άνεµος» που
υλοποιείται µε ευθύνη της στο Παλέρµο και αντλεί από ιστορικά
παραδείγµατα κτιρίων της περιοχής.

Ο Κωνσταντίνος Λύτρας, ειδικός επιστήµονας από το Κέντρο
Ανανεώσιµων Πηγών Ενέργειας, ο οποίος έκανε µια εξαντλητική παρουσίαση για «Το θεσµικό πλαίσιο για την ενεργειακή αποδοτικότητα κτιρίων» που ισχύει στην Ελλάδα και την ΕΕ.
Τέλος, η εισήγηση της αρχιτέκτονος - πολεοδόµου και πρώην Γενικής Επιθεωρήτριας Περιβάλλοντος Μαργαρίτας Καραβασίλη «Από την παραδοσιακή αρχιτεκτονική στην οικολογική
δόµηση», ήταν µια εκτεταµένη διαπραγµάτευση των ιστορικών
αρχιτεκτονικών αναζητήσεων αλλά και των σύγχρονων αρχών
και πολιτικών για την ενεργειακά αποδοτική δόµηση.
Η απογευµατινή διαδικασία, που είχε περισσότερο το χαρακτήρα
δηµόσιας εκδήλωσης, ξεκίνησε µε χαιρετισµό του δηµάρχου Σίφνου, κ. Γεροντή, που υποστήριξε τη φετινή διοργάνωση του δεκαηµέρου. Ο δήµαρχος εξέφρασε την βούληση της τοπικής κοινωνίας
για τη διατήρηση και ανάδειξη του ιδιαίτερου ανθρωπογενούς περιβάλλοντος των οικισµών της Σίφνου, περιβάλλοντος που στις µέρες
µας δέχεται σοβαρές πιέσεις από την τουριστική «βιοµηχανία»...
Ο Κωνσταντίνος Ξένος, αρχιτέκτονας και ενεργός πολίτης
για τα περιβαλλοντικά ζητήµατα στο Αιγαίο, µας µίλησε για «τη
Βιωσιµότητα, τους παραδοσιακούς οικισµούς και τη δόµηση στα
νησιά», µε έµφαση στις σύγχρονες πιέσεις που αυτά δέχονται,
αλλά και τις εναλλακτικές διεξόδους που υπάρχουν.
Τέλος, η Έλλη Γεωργιάδου, η Δήµητρα Σιατίτσα και ο Ανδρέας
Καλογήρου, που ήταν µε την οµάδα του σεµιναρίου όλη την προηγούµενη εβδοµάδα, παρουσιάζοντας και συζητώντας ζητήµατα
θεωρίας και πρακτικής της βιοκλιµατικής αρχιτεκτονικής και της
παραδοσιακής δόµησης, µίλησαν περισσότερο βιωµατικά και
από καρδιάς για την πετυχηµένη προσπάθεια και την εµπειρία
του σεµιναρίου και των εργαστηρίων.

Και του χρόνου!
Πιστεύουµε πως η προσπάθεια να συνδεθεί η πολύ επίκαιρη συζήτηση για την εφαρµογή αρχών βιοκλιµατικής αρχιτεκτονικής
στην κατασκευή ενεργειακά αποδοτικών και υγιεινών κτιρίων µε
τις «ξεχασµένες» παραδοσιακές τεχνικές και υλικά δόµησης που
απαντώνται ιστορικά στη Μεσόγειο, θα έχει και συνέχεια.
Ήδη, µετά τη φετινή θετική εµπειρία και την αποδοχή της από
την τοπική κοινωνία, φορείς στη Σίφνο εκδήλωσαν ενδιαφέρον
για τη συνέχιση σχετικών πρωτοβουλιών για την περαιτέρω τοπική διάδοση της προβληµατικής γύρω από το βιώσιµο χτισµένο
περιβάλλον στις Κυκλάδες, αλλά και για περισσότερες πιλοτικές
εφαρµογές που να λειτουργούν ως ζωντανή επίδειξη των δυνατοτήτων και της οµορφιάς των οικολογικών κτισµάτων που ενσωµατώνονται οργανικά στο περιβάλλον τους.
Επιπλέον, και στη συνάντηση των εταίρων του προγράµµατος
LIFE-Περιβάλλον «Ήλιος και Άνεµος» στο οποίο συµµετέχει το
Δίκτυο ΜΕΣΟΓΕΙΟΣ SOS µαζί µε φορείς από την Ιταλία και την
Ισπανία, που πραγµατοποιήθηκε την τελευταία ηµέρα της παραµονής µας στη Σίφνο, διαπιστώθηκε η ανάγκη να ενταθούν στις
χώρες µας, στη νότια Ευρώπη, οι προσπάθειες διάδοσης της βιοκλιµατικής αρχιτεκτονικής και της εφαρµογής αποδοτικών τεχνικών εξοικονόµησης και ανανεώσιµων πηγών ενέργειας στον
κτιριακό τοµέα. Πόσο µάλλον, που ο στόχος αυτός είναι αναγκαίος
όρος για να επιτύχουµε συλλογικά την όποια ουσιαστική µείωση
των εκποµπών αερίων του θερµοκηπίου και να επιβραδύνουµε τις
µακροχρόνιες επιδράσεις της παγκόσµιας κλιµατικής αλλαγής...
Σε αυτή την κατεύθυνση, το επόµενο διάστηµα το Δίκτυο ΜΕΣΟΓΕΙΟΣ SOS θα επιδιώξει να διοργανώσει δηµόσιες εκδηλώσεις διαλόγου και διαβούλευσης αλλά και δράσεις εκπαίδευσης και επικοινωνίας για τα ζητήµατα της ενεργειακής αποδοτικότητας στον
κτιριακό τοµέα, ζητήµατα που (πρέπει να) βρίσκονται στο επίκεντρο της προβληµατικής της πολιτείας, των οργανισµών αυτοδιοίκησης, του κλάδου των κατασκευών και ιδίως των ενηµερωµένων
πολιτών - χρηστών των κτιρίων στα οποία ζούµε και εργαζόµαστε
καθηµερινά.
Χάρης Κωνσταντάτος

ΜΕΣΟΓΕΙΟΣ SOS

29

ΛΙΒΑΝΟΣ - ΟΙ ΣΥΝΕΠΕΙΕΣ ΤΟΥ ΠΟΛΕΜΟΥ

ΜΕΣΟΓΕΙΟΣ SOS

30
Ο ΠΟΛΕΜΟΣ ΤΟΥ ΙΣΡΑΗΛ ΣΤΟ ΛΙΒΑΝΟ

ΚΗΛΙΔΕΣ ΑΠΟ ΑΙΜΑ,
ΚΗΛΙΔΕΣ ΑΠΟ ΠΕΤΡΕΛΑΙΟ
ΤΟ ΦΕΤΙΝΟ ΚΑΛΟΚΑΙΡΙ ΕΠΙΣΚΙΑΣΤΗΚΕ
ΑΠΟ ΤΟΝ ΕΙΣΒΟΛΗ ΤΟΥ ΙΣΡΑΗΛ ΣΤΟΝ ΛΙΒΑΝΟ.
ΟΙ 33 ΜΕΡΕΣ ΑΠΟΚΛΕΙΣΜΟΥ ΚΑΙ ΒΟΜΒΑΡΔΙΣΜΩΝ
ΠΕΡΑΣΑΝ, ΟΙ ΣΥΝΕΠΕΙΕΣ ΟΜΩΣ ΘΑ ΤΑΛΑΝΙΖΟΥΝ
ΓΙΑ ΚΑΙΡΟ ΤΟ ΛΑΟ ΤΟΥ ΛΙΒΑΝΟΥ,
ΠΟΥ ΜΟΛΙΣ ΠΡΙΝ ΑΠΟ ΕΞΙ ΧΡΟΝΙΑ ΑΠΑΛΛΑΧΤΗΚΕ
ΑΠΟ ΤΗΝ ΙΣΡΑΗΛΙΝΗ ΚΑΤΟΧΗ ΣΤΟ ΝΟΤΙΟ ΤΜΗΜΑ ΤΟΥ,
ΕΝΩ ΤΕΡΑΣΤΙΕΣ ΕΙΝΑΙ ΟΙ ΣΥΝΕΠΕΙΕΣ
ΚΑΙ ΣΤΟ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝ ΤΗΣ ΧΩΡΑΣ, ΑΛΛΑ ΚΑΙ
ΤΗΣ ΜΕΣΟΓΕΙΟΥ ΣΥΝΟΛΙΚΑ. Ο ΣΑΛΜΑΝ ΑΜΠΑΣ,
ΜΕΛΟΣ ΤΗΣ ΟΡΓΑΝΩΣΗΣ GREEN LINE
(ΜΕ ΜΕΛΗ ΧΡΙΣΤΙΑΝΟΥΣ ΚΑΙ ΜΟΥΣΟΥΛΜΑΝΟΥΣ),
ΠΕΡΙΓΡΑΦΕΙ ΟΣΑ ΒΙΩΣΕ ΕΚΕΙΝΕΣ ΤΙΣ 33 ΜΕΡΕΣ,
ΠΩΣ ΑΝΤΕΔΡΑΣΕ ΚΑΙ ΣΕ ΜΕΓΑΛΟ ΒΑΘΜΟ ΑΥΤΟΟΡΓΑΝΩΘΗΚΕ,
Η ΚΟΙΝΩΝΙΑ ΤΩΝ ΠΟΛΙΤΩΝ ΣΤΟ ΛΙΒΑΝΟ,
ΚΑΙ ΤΙΣ ΜΑΚΡΟΧΡΟΝΙΕΣ ΣΥΝΕΠΕΙΕΣ
ΤΟΥ ΤΕΛΕΥΤΑΙΟΥ ΠΟΛΕΜΟΥ.

31

Σ

ΜΕΣΟΓΕΙΟΣ SOS

τις 12 Ιουλίου, το Ισραήλ, µε την υποστήριξη των ΗΠΑ,
ξεκίνησε πόλεµο ενάντια στο Λίβανο. Από την αρχή ήταν
ξεκάθαρο ότι ο πόλεµος αυτός ήταν µέρος ενός ευρύτερου σχεδίου για τη δηµιουργία της νέας Μέσης Ανατολής, όπως
το ονοµάζει η Υπουργός Εξωτερικών Κοντολίζα Ράις, που στην
πραγµατικότητα δεν είναι τίποτα άλλο από ένα νέο αποικισµό της
Μέσης Ανατολής, που ξεκίνησε µε την κατοχή του Ιράκ.
Από τις πρώτες ώρες του πολέµου αυτού, το Ισραήλ επιτέθηκε
σε σχεδόν κάθε µη-στρατιωτική υποδοµή της χώρας: σε δρόµους, γέφυρες, στο αεροδρόµιο, σε λιµάνια, τζαµιά, εκκλησίες,
εργοστάσια και αµάχους. Ακόµα και νοσοκοµεία και ασθενοφόρα
έγιναν στόχοι του.

Η λιβανέζικη αντίσταση όµως ήταν σε θέση να τους σταµατήσει και να τους νικήσει. Οι Λιβανέζοι απάντησαν άµεσα και οργανώθηκαν σε διαφορετικές οµάδες, κάποιες προστατεύοντας
τη χώρα µας, κάνοντας αντάρτικο πόλεµο, και έτσι µπόρεσαν να
σταµατήσουν την εισβολή του Ισραήλ και στη συνέχεια να το νικήσουν. Άλλοι Λιβανέζοι οργανώθηκαν και συνεισέφεραν στην
ανθρωπιστική βοήθεια, αφού περίπου ένα εκατοµµύριο άνθρωποι εκδιώχθηκαν από τις εστίες τους, δηλαδή πάνω από το ένα
τέταρτο του πληθυσµού της χώρας.
Πολλοί πολίτες δραστηριοποιήθηκαν επίσης άµεσα για τη δηµοσιοποίηση των εγκληµάτων πολέµου που διέπραξε το Ισραήλ
στο Λίβανο. Η κοινωνία των πολιτών του Λιβάνου δηµιούργησε
ένα συνασπισµό που ονοµάστηκε «Συνασπισµός της Κοινωνίας
των Πολιτών για την Ελευθερία και τη Ζωή», που δούλεψε κυρίως σε εκστρατείες ενηµέρωσης, τονίζοντας ότι αυτή η επίθεση
στο Λίβανο ήταν αµερικανο-ισραηλινή. Ο Συνασπισµός αυτός
ήθελε επίσης να δείξει ότι ήταν κοµµάτι της Εκτεταµένης Λιβανέζικης Αντίστασης. Η Ευρώπη δεν έπαιξε πολύ εποικοδοµητικό
ρόλο στο να σταµατήσει τον πόλεµο από την αρχή. Στην πραγµατικότητα, πήρε µέρος στην υποστήριξη του πολέµου αυτού, τουλάχιστον στην αρχή.
Αποτέλεσµα του πολέµου ήταν πάνω από 1.393 άµαχοι νεκροί, και πάνω από 57 σφαγές (σφαγή σηµαίνει ότι σκοτώνονται
πάνω από τέσσερις άµαχοι). Το Ισραήλ ζητούσε από τους Λιβανέζους να εγκαταλείψουν τα σπίτια τους, λέγοντας ότι θα βοµβάρδιζε τα χωριά τους, και όταν οι άµαχοι έφευγαν από τα σπίτια
τους, τα ισραηλινά µαχητικά αεροπλάνα σκόπιµα τους επιτίθονταν. Αυτό συνέβη επανειληµµένως, αλλά η πιο φανερή επίθεση
έγινε στους κατοίκους του χωριού Μαρβαχίν (Marwahin) στις 15
του Ιούλη. Στο συνοριακό αυτό χωριό οι ισραηλινές δυνάµεις ζήτησαν από τα µεγάφωνα από τους χωρικούς να εγκαταλείψουν
τα σπίτια τους. Οι κάτοικοι κατέφυγαν στην κοντινή βάση των
Ηνωµένων Εθνών, όπου αρνήθηκαν να τους προσφέρουν άσυλο. Έτσι ένα µικρό φορτηγό γεµάτο πολίτες έφυγε από το χωριό,
έχοντας µια λευκή σηµαία πάνω στο αυτοκίνητο. Λίγα χιλιόµετρα
µετά το χωριό τα Ισραηλινά µαχητικά βοµβάρδισαν το αυτοκίνητο µε αποτέλεσµα τη σφαγή 23 αµάχων, µεταξύ των οποίων και
πολλά παιδιά. Η σφαγή αυτή δεν ήταν η µόνη. Ακολούθησαν 57
ακόµα, όπου σκοτώθηκαν από τέσσερα έως πάνω από 30 άτοµα. Τουλάχιστον το 1/3 των µαρτύρων ήταν παιδιά κάτω των 12
χρόνων. Περίπου 30.000 σπίτια καταστράφηκαν ολοσχερώς και
πολλά χωριά σβήστηκαν τελείως από το χάρτη.

Από την πρώτη µέρα του πολέµου, το Ισραήλ επέβαλε πλήρη αποκλεισµό στο Λίβανο. Έτσι οι Λιβανέζοι δεν µπορούσαν να
φύγουν από τη χώρα τους, αλλά ακόµα χειρότερο ήταν το γεγονός ότι η πολιορκία αυτή προκάλεσε ελλείψεις στις προµήθειες
τροφίµων, καυσίµων και φαρµάκων, από την αρχή του πολέµου
και για 33 µέρες. Οι άνθρωποι έµεναν σε δηµόσια σχολεία και
πάρκα.
Πέρα από τα βάσανα που προκάλεσε ο πόλεµος του Ισραήλ
στους ανθρώπους, προκάλεσε επίσης και το µεγαλύτερο περιβαλλοντικό έγκληµα στην ιστορία του Λιβάνου, ίσως και της Μεσόγειου θάλασσας. Στις 13 και 15 του Ιούλη το Ισραήλ εσκεµµένα
βοµβάρδισε δεξαµενές καυσίµων στη µονάδα παραγωγής ενέργειας στην Τζιγιέχ (Jiyyeh). Δυο δεξαµενές άδειασαν 15.000
τόνους αργό πετρέλαιο στη Μεσόγειο. Η πετρελαιοκηλίδα κάλυψε ολόκληρη τη λιβανέζικη ακτή και έφτασε στη Συρία.
Υπάρχει πιθανότητα η πετρελαιοκηλίδα να φτάσει στην Κύπρο,
την Ελλάδα και την Τουρκία. Εκείνες τις µέρες, η πετρελαιοκηλίδα
κάλυψε µια περιοχή µήκους 140 χιλιοµέτρων και πλάτους 15 χιλιοµέτρων. Ένα µεγάλο µέρος του πετρελαίου βυθίστηκε και τώρα
καλύπτει τον πυθµένα της θάλασσας. Εκτιµάται ότι η καταπολέµηση της θα κοστίσει πάνω από 200 εκατοµµύρια δολάρια και θα
διαρκέσει πάνω από δύο χρόνια, ανάλογα µε την διαθεσιµότητα
οικονοµικών πόρων. Η καταπολέµηση της συγκεκριµένης πετρελαιοκηλίδας είναι πολύ δύσκολη. Το θαλάσσιο οικοσύστηµα και οι
ψαράδες επηρεάστηκαν πολύ αρνητικά. Πέραν από την πετρελαιοκηλίδα όµως, οι Ισραηλινοί επιτέθηκαν και σε άλλες δεξαµενές
καυσίµων στην ίδια περιοχή που έκαιγαν για τρεις εβδοµάδες απελευθερώνοντας ένα νέφος µε διοξίνες και άλλα βλαβερά αέρια
στη λιβανέζικη ατµόσφαιρα.

ΛΙΒΑΝΟΣ - ΟΙ ΣΥΝΕΠΕΙΕΣ ΤΟΥ ΠΟΛΕΜΟΥ

Οι ΗΠΑ άσκησαν κάθε δυνατή πίεση προκειµένου να σταµατήσουν οποιαδήποτε απόφαση των Ηνωµένων Εθών που θα έβαζε
ένα τέλος στον πόλεµο στο Λίβανο, ένα ανοιχτό πεδίο για κάθε
είδους πολεµικά πλοία, µαχητικά αεροπλάνα, τανκς και πυροβόλα όπλα. Στη συνέχεια το Ισραήλ ξεκίνησε µια µαζική επιχείρηση
ανακατάληψης του Λιβάνου.

ΛΙΒΑΝΟΣ - ΟΙ ΣΥΝΕΠΕΙΕΣ ΤΟΥ ΠΟΛΕΜΟΥ

ΜΕΣΟΓΕΙΟΣ SOS

32

33 ΜΕΡΕΣ ΑΠΟΚΛΕΙΣΜΟΥ ΚΑΙ ΒΟΜΒΑΡΔΙΣΜΩΝ

ΛΙΒΑΝΟΣ
Η ΕΠΟΜΕΝΗ ΜΕΡΑ
ΖΗΤΑ ΤΗΝ ΑΛΛΗΛΕΓΓΥΗ ΜΑΣ
Ο ΛΙΒΑΝΟΣ ΑΠΟ ΤΟ 1975 ΜΕΧΡΙ ΣΗΜΕΡΑ ΕΧΕΙ ΥΠΟΦΕΡΕΙ ΑΠΟ ΕΝΑ ΣΚΛΗΡΟ ΕΜΦΥΛΙΟ
ΚΑΙ ΔΥΟ ΠΟΛΕΜΟΥΣ ΜΕ ΤΟ ΙΣΡΑΗΛ. ΓΝΩΡΙΣΑΜΕ ΚΑΛΑ ΤΙΣ ΜΕΧΡΙ ΤΟΤΕ ΠΛΗΓΕΣ ΤΟΥ,
ΟΤΑΝ ΤΟ ΔΙΚΤΥΟ ΜΕΣΟΓΕΙΟΣ SOS ΞΕΚΙΝΗΣΕ, ΤΟ 1998, ΣΤΕΝΗ ΣΥΝΕΡΓΑΣΙΑ ΜΕ ΦΟΡΕΙΣ
ΤΟΥ ΛΙΒΑΝΟΥ, ΚΑΙ ΙΔΙΑΙΤΕΡΑ ΜΕ ΤΗΝ GREEN LINE, ΜΙΑ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΙΚΗ ΟΡΓΑΝΩΣΗ
ΠΟΥ ΔΗΜΙΟΥΡΓΗΘΗΚΕ, ΜΕΤΑ ΤΗ ΛΗΞΗ ΤΟΥ ΕΜΦΥΛΙΟΥ, ΑΠΟ ΑΝΘΡΩΠΟΥΣ ΠΟΥ ΔΕΝ ΠΙΣΤΕΥΑΝ
ΣΤΙΣ ΔΙΑΧΩΡΙΣΤΙΚΕΣ ΘΡΗΣΚΕΥΤΙΚΕΣ Ή ΠΟΛΙΤΙΣΜΙΚΕΣ ΓΡΑΜΜΕΣ

Λ

ίγους µόνο µήνες µετά την αποχώρηση των ισραηλινών
στρατευµάτων από το Ν. Λίβανο (25/5/2000), επισκεφθήκαµε τη χώρα και συνεργαστήκαµε µε φορείς µε κοινό στόχο
τη βιώσιµη διαχείριση της παράκτιας ζώνης του Λιβάνου. Ταξιδέψαµε πολλές φορές κατά µήκος των ακτών και στο εσωτερικό. Είχαµε
στενή συνεργασία µε συλλόγους ψαράδων, εκπροσώπους παράκτιων Δήµων, ερευνητικών ινστιτούτων, υπουργείων, επιστηµονικών
ενώσεων. Οργανώσαµε εκδηλώσεις ενηµέρωσης. Ανταλλάξαµε
εµπειρίες και συνδιαµορφώσαµε µε Λιβανέζους εκπαιδευτικούς
προγράµµατα και εκπαιδευτικό υλικό για την προστασία, αναβάθµι-

ση και διαχείριση της παράκτιας ζώνης. Ακούσαµε, είδαµε αλλά και
βιώσαµε τα δεινά µιας χώρας που κάποτε ήταν ο µύθος της Μέσης
Ανατολής. Ξεναγηθήκαµε σε ένα παρελθόν ευηµερίας αλλά και σε
τραύµατα µακροχρόνιων πολέµων στη Βηρυτό, την Τύρο, τη Σιδώνα, τη Μπάλµπεκ, τη Βίβλο. Στην Κανά επισκεφθήκαµε το «ανοικτό»
νεκροταφείο των 105 παιδιών και γυναικών που βρήκαν φρικτό
θάνατο σε στρατόπεδο του ΟΗΕ από τις βόµβες της ισραηλινής
αεροπορίας (Απρίλιος 1996). Είδαµε από κοντά ναρκοθετηµένες
ακόµα περιοχές, κέντρα βασανιστηρίων από την ισραηλινή κατοχή
και στρατόπεδα των δυνάµεων του ΟΗΕ. Αλλά διαπιστώσαµε και

τη διάθεση των κατοίκων του Λιβάνου να εργαστούν για το κλείσιµο των πληγών, τη βελτίωση της ζωή τους, τη δηµιουργία µιας
πολυπολιτισµικής, ανεκτικής χώρας, χωρίς κηδεµονία από τη Συρία,
πρότυπο δηµοκρατίας για τη Μ. Ανατολή και όχι µόνο.
Από το 1975 (µε την έναρξη του εµφυλίου) µέχρι το Μάιο του
2000, η παρουσία του Ισραήλ ήταν συνεχής: εισβολές, κατοχή, βοµβαρδισµοί και µαζικές σφαγές (στρατόπεδα Σάµπρα και Σατίλα), εξωδικαστικές εκτελέσεις «υπόπτων». Στα χιλιάδες θύµατα του εµφυλίου,
η ισραηλινή «παρέµβαση» πρόσθεσε 18.000 επιπλέον. Όµως, και
µετά το 2000, το Ισραήλ συνέχισε να βοµβαρδίζει και να καταστρέφει
γέφυρες, µονάδες παραγωγής ενέργειας και πολιτικές υποδοµές.
Ο πόλεµος του 2006 πρόσθεσε καινούριες πληγές στο Λίβανο. Είδαµε «ζωντανά» να ισοπεδώνονται γειτονιές και χωριά, να
βρίσκουν το θάνατο άµαχοι, να διαλύονται για πολλοστή φορά
πολιτικές υποδοµές. Οι άνθρωποι µε τους οποίους συνεργαστήκαµε και τους οποίους γνωρίζουµε καλά, µέλη περιβαλλοντικών
οργανώσεων, ψαράδες, εκπρόσωποι της αυτοδιοίκησης, έστελναν πληροφορίες σχεδόν καθηµερινά, και, δυστυχώς, τους βλέπαµε και στην τηλεόραση, να υποφέρουν.
Είδαµε το Φαράν, το γιατρό-αντιδήµαρχο της Τύρου, άνθρωπο
εξαιρετικό, ήπιο, διαλλακτικό, ευαίσθητο στα οικολογικά θέµατα,
που προσφέρει τις υπηρεσίες του στους φτωχούς ασθενείς χωρίς αµοιβή, να µιλάει οργισµένος γιατί οι ισραηλινοί ισοπέδωσαν
την πολυκατοικία που έµενε, µε µόνη την «υποψία» ότι εκεί κατοικούσε ίσως κάποιο µέλος της Χεζµπολάχ.
Είδαµε στην τηλεόραση βοµβαρδισµένες και διαλυµένες τις βάρκες των ψαράδων, τους οποίους προσπαθήσαµε να βοηθήσουµε,
ώστε να εξασφαλίζουν ένα αξιοπρεπές εισόδηµα και να προστατεύουν τη θάλασσα. Κλάψαµε, έστω και από µακριά, µαζί µε τον πρόεδρο των ψαράδων, γιατί καταστράφηκε ένα κοµµάτι της ζωής τους.
Ο Σαλµάν, «ευρωπαίος» µουσουλµάνος µε σπουδές στην
Αµερική, ήπιος, δραστήριος ενάντια στη διαφθορά, πρωτοπόρος
στα θέµατα οικολογίας και διαλόγου των πολιτισµών, στη διάρκεια του πολέµου κοιµόταν µόνο µια-δύο ώρες την ηµέρα, για να
προλάβει να οργανώσει διαδηλώσεις, να βοηθήσει πρόσφυγες,
να στείλει e-mail. Ενώ µιλούσαµε στο κινητό µαζί του, ακούγαµε
τις εκρήξεις βοµβών στη Βηρυτό. «Άλλη µια βόµβα έσκασε πριν
πέντε λεπτά, εδώ πιο κάτω», µας λέει.

Ήδη πριν τον πόλεµο, το 50% του πληθυσµού, ιδιαίτερα οι
νέοι, είχε εγκαταλείψει τη χώρα για να βρει δουλειά στην Αυστραλία, την Αµερική, τον Κόλπο. Ο Κάµελ, Παλαιστίνιος πρόσφυγας,
γεννηµένος στο Λίβανο, από τους «τυχερούς» - τέλειωσε το Πανεπιστήµιο - δραστήριος σε περιβαλλοντικά και διαπολιτισµικά
θέµατα, είχε να θρέψει εκτός από την οικογένειά του και ορφανά
προηγούµενων πολέµων που είχε «υιοθετήσει». Έφυγε για την
Αυστραλία...

Ποιος θα πληρώσει για το έγκληµα;
Η ισραηλινή κυβέρνηση, µε την υποστήριξη της αµερικανικής,
«αξιοποίησε» την απαγωγή των δύο ισραηλινών στρατιωτών για
να επιβάλει µε αδικαιολόγητη βία µια «νέα Μέση Ανατολή» και
να απαλλαγεί από την Χεζµπολάχ, «προϊόν» της αντίστασης στην
18χρονη ισραηλινή κατοχή. Η επιχείρηση γύρισε µπούµερανγκ.
Η διεθνής κοινή γνώµη σοκαρίστηκε. Η Χεζµπολάχ αύξησε κατακόρυφα την επιρροή της. Ο µύθος του παντοδύναµου κι ανίκητου
ισραηλινού στρατού δέχτηκε σοβαρό πλήγµα, ανατρέποντας πολιτικές και στρατιωτικές ισορροπίες. Η οργή µετατρέπεται σε µίσος, αυξάνοντας τον τυφλό αντισηµιτισµό και αντιαµερικανισµό
κι οδηγεί σε εισροή φανατικών σε διάφορες τροµοκρατικές οµάδες. Στο έδαφος αυτό ριζώνουν απόψεις για «καταστροφή του
εχθρού» αντί για εξεύρεση λύσης µέσα από διάλογο. Η απουσία
ελπίδας από τους νέους της Παλαιστίνης να ζήσουν µια ανθρώπινη, κανονική ζωή, οδηγεί την πλειοψηφία των νέων να ελπίζουν να γίνουν «µάρτυρες», όπως έδειξε µια πρόσφατη έρευνα
µεταξύ µαθητών των παλαιστινιακών σχολείων.
Η βία και η παραβίαση του διεθνούς δικαίου όχι µόνο δεν έλυσαν κανένα πρόβληµα στην Τσετσενία, το Ιράκ, τη Μέση Ανατολή,
αλλά οδηγούν σε φαύλο κύκλο βίας που είναι κάθε φορά χειρότερος. Απαιτούνται γενναίες αποφάσεις - µεταξύ άλλων αναθεώρηση
της κυρίαρχης στρατηγικής, που επιδιώκει την επιβίωση µέσα από
άκρατη στρατιωτικοποίηση και επιβολή δια της βίας - για να κυριαρχήσει η ειρήνη και η ασφάλεια για όλους τους λαούς της περιοχής.
Η κατάρρευση των διεθνών θεσµών και η ατιµώρητη καταπάτηση του διεθνούς δικαίου οδηγεί σε χάος. Ο πρωθυπουργός
ενός κράτους που ανήκει στον ΟΗΕ, δεν µπορεί να προκαλεί λέ-

ΛΙΒΑΝΟΣ - ΟΙ ΣΥΝΕΠΕΙΕΣ ΤΟΥ ΠΟΛΕΜΟΥ

ΜΕΣΟΓΕΙΟΣ SOS

33

34

ΛΙΒΑΝΟΣ - ΟΙ ΣΥΝΕΠΕΙΕΣ ΤΟΥ ΠΟΛΕΜΟΥ

ΜΕΣΟΓΕΙΟΣ SOS

ΕΚΦΡΑΖΟΥΜΕ
ΕΜΠΡΑΚΤΑ
ΤΗΝ ΑΛΛΗΛΕΓΓΥΗ ΜΑΣ
Οι συνέπειες του πολέµου θα είναι παρούσες
για πολύ καιρό. Οι άµαχοι νεκροί έφτασαν τους
1.393, χιλιάδες τραυµατίες, δεκάδες χιλιάδες
πρόσφυγες. 15.000 κατοικίες, εκατοντάδες επιχειρήσεις, όλοι οι κύριοι δρόµοι και οι γέφυρες
κατεστραµµένα. Διάσπαρτες βόµβες (και διασποράς) συνεχίζουν να σκοτώνουν. Η καταστροφή
των δικτύων ύδρευσης κι αποχέτευσης απειλεί το
περιβάλλον και την υγεία των Λιβανέζων. Η παράκτια ζώνη και ο βυθός καταστρέφονται. Οι τοπικές
κοινωνίες στερούνται µακροχρόνια των µέσων
επιβίωσης. Το κόστος απορρύπανσης από τους
15.000-20.000 τόνους πετρελαιοειδών που διέρρευσαν µετά την βοµβαρδισµό των δεξαµενών
καυσίµων από την ισραηλινή αεροπορία, ξεπερνάει τα 50.000.000 ευρώ, χωρίς να µπορεί να
αποκατασταθεί άµεσα ο βυθός και το παράκτιο.

γοντας ότι δεν απολογείται για την απώλεια αµάχων, βοµβαρδισµούς υποδοµών, ισοπέδωση χωριών και γειτονιών, εν ψυχρώ
δολοφονία ανθρώπων του ΟΗΕ. Αλλά και η Χεζµπολάχ επέλεξε,
εκτός από τη σύγκρουση µε τον ισραηλινό στρατό, να χτυπάει
αµάχους ισραηλινούς. Μετά τις επιθέσεις της 11ης Σεπτέµβρη,
την ισοπέδωση του Γκρόσνυ στην Τσετσενία από τους Ρώσους,
τον πόλεµο στο Ιράκ, τις τροµοκρατικές επιθέσεις σε Μαδρίτη και
Λονδίνο, τώρα και ο πόλεµος στο Λίβανο «νοµιµοποίησε» τις επιθέσεις εναντίον αµάχων και την κυνική παραβίαση των ανθρωπίνων δικαιωµάτων. Αν δεν υπάρξει ευρύτερη κινητοποίηση, θα
ζούµε όλο και πιο συχνά πολέµους µεταξύ στρατοπέδων που
δεν σέβονται στο ελάχιστο όσα συµφωνήθηκαν πάνω στα ερείπια δύο παγκοσµίων πολέµων: κανόνες για την αυτοάµυνα ενός
κράτους, προστασία αµάχων, σεβασµός της ανθρώπινης ζωής,
διάλογος και ειρηνικές διαδικασίες για επίλυση διαφορών.
Μετά από ένα µήνα αδράνειας, το Συµβούλιο Ασφαλείας υιοθέτησε ψήφισµα που κλείνει τα µάτια µπροστά στο έγκληµα αλλά,
έστω και αργά, έφερε την εκεχειρία. Οι τραγωδίες στο Ιράκ και το
Λίβανο κάνουν πιο επιτακτική την ανάγκη µιας αποτελεσµατικής
ευρωπαϊκής πολιτικής, βασισµένης σε αξίες, το διεθνές δίκαιο
και τα ανθρώπινα δικαιώµατα, παράγοντα ισορροπίας και λογικής στις διεθνείς σχέσεις, αντίβαρο σε µια ανιστόρητη στρατηγική που ωθεί σε σύγκρουση των µη-πολιτισµών των φανατικών.

Η κοινωνία των πολιτών, οργανώσεις όπως το
Δίκτυο ΜΕΣΟΓΕΙΟΣ SOS, προσπαθούν να δηµιουργήσουν γέφυρες επικοινωνίας, να ενθαρρύνουν το διάλογο, να συνδράµουν τις οργανώσεις
εκείνες που προσπαθούν να βοηθήσουν τα θύµατα του πολέµου. Πολύ περισσότερο που – όπως
συνήθως γίνεται - µικρό µέρος της βοήθειας των
διεθνών οργανισµών θα διατεθεί για την κάλυψη
των αναγκών τους. Για το λόγο αυτό θα αναλάβουµε στο άµεσο µέλλον πρωτοβουλία συγκέντρωσης χρηµάτων, σε συνεργασία µε τη GREEN
LINE, για την ενίσχυση συγκεκριµένων δράσεών
της, σχετικών µε την ανακούφιση των θυµάτων
του πολέµου.
Ν. Χρυσόγελος

Ο TANAY SIDKI UYAR ΕΙΝΑΙ ΕΠΙΚΟΥΡΟΣ ΚΑΘΗΓΗΤΗΣ ΣΤΟ ΤΜΗΜΑ ΕΝΕΡΓΕΙΑΣ
ΤΟΥ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟΥ ΤΟΥ ΜΑΡΜΑΡΑ ΚΑΙ ΣΥΝΤΟΝΙΣΤΗΣ ΤΗΣ ΠΛΑΤΦΟΡΜΑΣ
ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΙΚΩΝ ΟΡΓΑΝΩΣΕΩΝ ΤΟΥΡΚΙΑΣ (TURCEP). ΣΤΗ ΣΥΝΕΝΤΕΥΞΗ
ΠΟΥ ΠΑΡΑΧΩΡΗΣΕ ΣΤΟ ΔΙΚΤΥΟ ΜΕΣΟΓΕΙΟΣ SOS ΜΙΛΑ ΓΙΑ ΤΗ ΣΗΜΑΣΙΑ ΤΗΣ ΑΝΑΠΤΥΞΗΣ
ΤΩΝ ΑΝΑΝΕΩΣΙΜΩΝ ΠΗΓΩΝ ΕΝΕΡΓΕΙΑΣ ΣΤΟ ΑΙΓΑΙΟ ΚΑΙ ΤΟΝ ΚΙΝΔΥΝΟ ΝΑ ΜΕΤΑΤΡΑΠΕΙ
Η ΤΟΥΡΚΙΑ ΣΕ ΧΩΡΑ ΥΠΟΔΟΧΗΣ ΡΑΔΙΕΝΕΡΓΩΝ ΑΠΟΒΛΗΤΩΝ, ΕΝΩ ΤΟΝΙΖΕΙ:
«Η ΠΡΟΑΓΩΓΗ ΤΩΝ ΑΠΕ ΕΙΝΑΙ Ο ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑΤΙΚΟΤΕΡΟΣ ΤΡΟΠΟΣ
Ν’ ΑΓΩΝΙΣΤΕΙ ΚΑΝΕΙΣ ΓΙΑ ΤΗΝ ΕΙΡΗΝΗ».

ΜΕΣΟΓΕΙΟΣ SOS

35

ΣΥΖΗΤΑΜΕ ΑΚΟΜΑ
ΓΙΑ ΤΗΝ ΠΥΡΗΝΙΚΗ ΕΝΕΡΓΕΙΑ;

Ποια είναι η κατάσταση στην πυρηνική τεχνολογία σήµερα;
«Η πυρηνική τεχνολογία είναι παρωχηµένη. Στις βιοµηχανικές
χώρες έχει πάνω από είκοσι χρόνια να κατασκευαστεί πυρηνικός
σταθµός παραγωγής ενέργειας. Οι κύριοι λόγοι για τους οποίους οι χώρες αυτές αποφεύγουν να κατασκευάσουν πυρηνικούς
σταθµούς είναι τα περιορισµένα αποθέµατα ουρανίου, το υψηλό
κόστος της επένδυσης, η απροθυµία των πολιτών να ζουν δίπλα
σε ένα πυρηνικό σταθµό, η δυσκολία και το κόστος αποφυγής
ατυχηµάτων, η µεγάλη πιθανότητα (16% για την Ευρώπη) ενός
δυστυχήµατος ανάλογου µε του Τσερνοµπίλ σε κάποιον από τους
υπάρχοντες σταθµούς, η µικρή συµβολή των πυρηνικών σταθµών στην κάλυψη των πρωτογενών αναγκών ενέργειας σε παγκόσµια κλίµακα (2,3%) και η αδυναµία της πυρηνικής ενέργειας να συµβάλει στην αντιµετώπιση της αλλαγής του κλίµατος.
Η πυρηνική βιοµηχανία επιδιώκει να πουλήσει πυρηνικούς σταθ-

µούς σε νέους πελάτες, για να εξισορροπήσει τις ζηµιές από την
απουσία νέων παραγγελιών. Το µείζον πρόβληµα είναι η εξεύρεση χώρων αποθήκευσης των ραδιενεργών αποβλήτων, µετά τη
διάλυση των υπαρχόντων πυρηνικών σταθµών στις βιοµηχανικές χώρες».
Τι σχέδια υπάρχουν για την Τουρκία, γιατί είναι σηµαντική
η αποτροπή τους και τι µπορούµε να κάνουµε µαζί;
«Στην Τουρκία επιδιώχθηκε η κατασκευή πυρηνικών σταθµών το
1976, το 1983, το 1999 και πάλι το 2006. Η κύρια απειλή σήµερα
είναι η µετατροπή της Τουρκίας σε χώρο αποθήκευσης πυρηνικών
αποβλήτων. Η κατασκευή ενός πυρηνικού σταθµού είναι το πρώτο βήµα προς αυτή την κατεύθυνση. Επιπλέον η κατασκευή ενός
πυρηνικού σταθµού θα κοστίσει υπερβολικά ακριβά στην Τουρκία. Η TURCEP, σε συνεργασία µε τις περιφερειακές πλατφόρµες
περιβαλλοντικών οργανώσεων, εργάζεται σκληρά για τη σωστή
ενηµέρωση των πολιτών γύρω από την πυρηνική ενέργεια.
Οι ελληνικές και άλλες ευρωπαϊκές µη κυβερνητικές οργανώσεις
µπορούν να µας προσφέρουν σηµαντική βοήθεια στην αποτροπή
της µεταφοράς πυρηνικής και άλλων παρωχηµένων τεχνολογιών από την Ευρώπη στην Τουρκία και την Ελλάδα».
Γίνεται συχνά λόγος για συµβολή των ΑΠΕ στην Ειρήνη.
Ποια είναι αυτή;
«Σε έναν κόσµο που οι σηµαντικότεροι πόλεµοι γίνονται για τον
έλεγχο των αποθεµάτων του πετρελαίου και των πυρηνικών
καυσίµων η προαγωγή των ΑΠΕ είναι ο αποτελεσµατικότερος
τρόπος για ν’ αγωνιστεί κανείς για την Ειρήνη».
Επιµέλεια: Γ. Χρυσοβέργης

ΣΥΝΕΝΤΕΥΞΕΙΣ

Γιατί είναι σηµαντική η χρήση Ανανεώσιµων Πηγών Ενέργειας
(ΑΠΕ) στο Αιγαίο;
«Η Ελλάδα και η Δυτική Τουρκία έχουν το σηµαντικότερο αιολικό
δυναµικό της Ευρώπης. Δεδοµένης της υψηλής σεισµικότητας της
περιοχής, διαθέτουµε πηγές γεωθερµίας µε πολύ υψηλές θερµοκρασίες και, κατά συνέπεια, µε δυνατότητες υψηλής απόδοσης.
Η βιοµάζα και τα µικρά υδροηλεκτρικά έργα προσφέρουν υψηλές
ενεργειακές αποδόσεις στη Νοτιοανατολική Ευρώπη και στην Τουρκία. Αν συνυπολογιστούν το κοινωνικό κόστος και η απειλή καταστροφών και ρύπανσης, που προκαλούν τα ορυκτά καύσιµα και η
πυρηνική ενέργεια, η αντικατάσταση του υπάρχοντος συστήµατος
παραγωγής ενέργειας από τις ΑΠΕ επιβάλλεται».

ΜΕΣΟΓΕΙΟΣ SOS

36