2012 12 17 Dariganga NP_MP

ДАРЬГАНГЫН БАЙГАЛИЙН ЦОГЦОЛБОРТ ГАЗРЫН МЕНЕЖМЕНТИЙН ТӨЛӨВЛӨГӨӨ (2013-2017

)

ДАРЬГАНГЫН БАЙГАЛИЙН ЦОГЦОЛБОРТ ГАЗРЫН
МЕНЕЖМЕНТИЙН ТӨЛӨВЛӨГӨӨ
(2013-2017)

Сүхбаатар аймаг, Дарьганга сум
2012 он

1

ДАРЬГАНГЫН БАЙГАЛИЙН ЦОГЦОЛБОРТ ГАЗРЫН МЕНЕЖМЕНТИЙН ТӨЛӨВЛӨГӨӨ (2013-2017)

БАТЛАВ . ............................. БОНХЯ

ДАРЬГАНГЫН БАЙГАЛИЙН ЦОГЦОЛБОРТ ГАЗРЫН
МЕНЕЖМЕНТИЙН ТӨЛӨВЛӨГӨӨ
(2013-2017)

Боловсруулсан:

................................ П.Галрагчаа (Ph.D), зөвлөх
.... ................................С.Амгаланбаатар, зөвлөх

Хянан тохиолдуулсан: ...........................П.Сувд
“Тусгай хамгаалалттай газар нутгийн сүлжээг
бэхжүүлэх нь” төсөл, ахлах мэргэжилтэн
Хянасан: .................................................. ТХГНУГ-ын мэргэжилтэн

Хүлээн зөвшөөрсөн: ............................... В.Сүхбаатар, Дарьгангын
БЦГ-ын хамгаалалтын захиргааны дарга

Хамтран боловсруулсан:

В.Сүхбаатар, Д.Ариунцэцэг, Н.Оюунгэрэл,
Г.Мөнхболд, Өлзийбаатар, С.Мажигсүрэн

Энэхүү менежментийн төлөвлөгөөг НҮБХХ-ийн
“Тусгай хамгаалалттай газар нутгийн сүлжээг бэхжүүлэх нь” төслийн
дэмжлэгтэйгээр боловсруулав.

2

ДАРЬГАНГЫН БАЙГАЛИЙН ЦОГЦОЛБОРТ ГАЗРЫН МЕНЕЖМЕНТИЙН ТӨЛӨВЛӨГӨӨ (2013-2017)

ГАРЧИГ
ТОВЧИЛСОН ҮГИЙН ТАЙЛБАР .................................................................................................... 5
ТАЛАРХАЛ ..................................................................................................................................... 6
ХУРААНГУЙ ................................................................................................................................... 7
УДИРТГАЛ...................................................................................................................................... 8
НЭГ: МЕНЕЖМЕНТИЙН ТӨЛӨВЛӨГӨӨНИЙ ЕРӨНХИЙ ТАНИЛЦУУЛГА................................. 9
1.1. Менежментийн төлөвлөгөө боловсруулах үндэслэл, ач холбогдол ................................. 9
1.2. Менежментийн төлөвлөгөө боловсруулахад хэрэглэсэн арга зүй ................................. 10
ХОЁР. ДАРЬГАНГЫН БЦГ-ЫН ТАНИЛЦУУЛГА ........................................................................ 10
2.1. Дарьгангын БЦГ байгуулагдсан түүх, зорилго ................................................................. 10
2.2. Дарьгангын БЦГ-ын байршил, газар нутгийн хэмжээ, хамгаалалтын бүсүүд ................ 10
2.3. Дотоод бүсчлэл ................................................................................................................. 11
2.4. Дарьгангын БЦГ- нь олон улсын ач холбогдол бүхий чухал газар болох нь ................. 11
2.4.1. Олон улсын байгаль хамгаалах холбоо (IUCN) -ны ангилалд тохирсон байдал .... 11
2.4.2. Рамсарын конвенцид бүртгэгдсэн байдал ................................................................ 12
2.4.3. Шувуудад чухал газар болох нь ................................................................................. 12
2.5. Дарьгангын БЦГ, түүний орчмын байгаль, түүх, соѐлын өв ........................................... 13
2.5.1. Алтан овоо. ................................................................................................................. 13
2.5.2.Ганга нуур. ................................................................................................................... 14
2.5.3.Молцог элс ................................................................................................................... 14
2.5.4. Хөргийн хөндийн дурсгалт газар ................................................................................ 14
2.5.5. Шилийн Богд уулын дурсгалт газар ........................................................................... 15
2.5.6. Талын агуй. ................................................................................................................. 15
2.5.7. Соѐлын өв ................................................................................................................... 16
2.6. Байгалийн нөхцөл, физик газар зүйн шинж ..................................................................... 16
2.6.1. Ландшафт ................................................................................................................... 16
2.6.2. Хотгор гүдгэрийн онцлог............................................................................................ 17
2.6.3. Геологийн тогтоц........................................................................................................ 17
2.6.4. Уур амьсгал ............................................................................................................... 17
2.6.5. Гадаргын ус .............................................................................................................. 17
2.6.6. Хөрсөн бүрхэвч. .......................................................................................................... 17
2.7. Биологийн олон янз байдал ............................................................................................. 18
2.7.1. Амьтны аймаг .............................................................................................................. 18
2.7.2. Ургамлын аймаг .......................................................................................................... 19

3

ДАРЬГАНГЫН БАЙГАЛИЙН ЦОГЦОЛБОРТ ГАЗРЫН МЕНЕЖМЕНТИЙН ТӨЛӨВЛӨГӨӨ (2013-2017)

2.8. Газар ашиглалтын байдал ................................................................................................ 20
2.8.1. Бэлчээр ....................................................................................................................... 20
2.8.2. Аялал жуулчлал .......................................................................................................... 21
2.8.3. Төрийн тахилга ........................................................................................................... 21
2.9. Дарьгангын БЦГ-ын орчны бүсийн сумдын нийгэм эдийн засгийн байдал .................... 22
2.10. Дарьгангын БЦГ-ын Орчны бүсийн менежмент ............................................................ 25
2.11. Дарьгангын БЦГ-ын хамгаалалтын захиргааны бүтэц, удирдлага, зохион байгуулалт,
үйл ажиллагаа .......................................................................................................................... 25
2.12. Хяналт шалгалт: .............................................................................................................. 26
2.13. Судалгаа шинжилгээний талаар .................................................................................... 26
2.14. Сургалт, мэдээлэл сурталчилгаа ................................................................................... 27
2.15. Хамтын ажиллагаа .......................................................................................................... 27
ГУРАВ. МЕНЕЖМЕНТИЙН ТӨЛӨВЛӨГӨӨНИЙ ЗОРИЛГО, ЗОРИЛТ, ҮЙЛ АЖИЛЛАГАА ....... 28
3.1. Дарьгангын БЦГ-ын эрхэм зорилго: ................................................................................. 28
3.2. Менежментийн төлөвлөгөөний хамрах хүрээ .................................................................. 28
3.3. Дарьгангын БЦГ-ын хамгаалах үнэт зүйлс ..................................................................... 28
3.4. Хамгаалахаар сонгосон биологийн олон янз байдал, түүх соѐлын дурсгалууд ............ 29
3.4.1. Нуур ............................................................................................................................. 29
3.4.2. Модлог ургамал .......................................................................................................... 32
3.4.3. Монгол тарвага (Marmota sibirica Radde, 1862) ......................................................... 33
3.4.4 Түүх, соѐлын дурсгалт газрууд.................................................................................. 34
3.4.5. Уламжлалт тахилгат, шүтлэгт газрууд (Шилийн богд, Алтан -Овоо) ...................... 35
3.5. Хамгаалахаар сонгосон үнэт зүйлсэд учирч буй дарамтын үнэлгээ ........................ 36
3.6. Хамгааллын менежментийн стратеги, зорилт, үйл ажиллагаа ....................................... 39
3.7. Менежментийн төлөвлөгөөг хэрэгжүүлэх арга зам ......................................................... 60
3.8. Хяналт мониторинг............................................................................................................ 60
ХАВСРАЛТУУД ............................................................................................................................ 61
АШИГЛАСАН БҮТЭЭЛҮҮД........................................................................................................... 85

4

ялангуяа усны шувууд олноор амьдардаг орчныг хамгаалах тухай” олон улсын конвенци IUCN IBA CMS Олон улсын байгаль хамгаалах холбоо Шувуудад чухал газар “Зэрлэг амьтдын Нүүдлийн зүйлүүдийг хамгаалах тухай” олон улсын конвенци “Зэрлэг амьтан ба ургамлын аймгийн ховордсон зүйлийг олон улсын хэмжээнд худалдаалах тухай” олон улсын конвенци CITES 5 .ДАРЬГАНГЫН БАЙГАЛИЙН ЦОГЦОЛБОРТ ГАЗРЫН МЕНЕЖМЕНТИЙН ТӨЛӨВЛӨГӨӨ (2013-2017) ТОВЧИЛСОН ҮГИЙН ТАЙЛБАР ТХГН ХХЕГ ХЗ Тусгай хамгаалалттай газар нутаг Хил хамгаалах ерөнхий газар Хамгаалалтын захиргаа ИТХ НИТАЖ НИТАМ ДГ БЦГ БОАЖЯ БОНХЯ БОХУБ БНХАУ БНГ WWF World Нeritage Ramsar Иргэдийн төлөөлөгчдийн хурал Нутгийн иргэдэд түшиглэсэн аялал жуулчлал Нутгийн иргэдэд түшиглэсэн амьтны менежмент Дурсгалт газар Байгалийн цогцолборт газар Байгаль орчин аялал жуулчлалын яам Байгаль орчин ногоон хөгжлийн яам Байгаль орчны хяналтын улсын байцаагч Бүгд Найрамдах Хятад Ард Улс Байгалийн нөөц газар Дэлхийн байгаль хамгаалах сан “Дэлхийн өв”-ийн конвенци “Олон улсын ач холбогдол бүхий Ус намгархаг газар.

Энэхүү төлөвлөгөө нь ТХГН-ийн менежментийн төлөвлөгөөг боловсруулах аргачлалын дагуу боловсруулсан анхны төлөвлөгөө гэдгээрээ онцлог юм. шинжлэх ухааны байгууллага. аж ахуйн нэгж. Дарьгангын БЦГ-ын Хамгаалалтын захиргааны дарга В. Даян дэлхийн байгаль орчны сангаас Байгаль орчин ногоон хөгжлийн яам (БОНХЯ)-тай хамтран хэрэгжүүлж буй “ТХГНийн сүлжээг бэхжүүлэх нь” төслийн арга зүйн зөвлөгөө. байгууллагууд. санхүүжилтийн дэмжлэгтэйгээр боловсруулав. сумын иргэд.ДАРЬГАНГЫН БАЙГАЛИЙН ЦОГЦОЛБОРТ ГАЗРЫН МЕНЕЖМЕНТИЙН ТӨЛӨВЛӨГӨӨ (2013-2017) ТАЛАРХАЛ Дарьгангын БЦГ-ын Менежментийн төлөвлөгөөг НҮБХХ. GIS-ийн мэргэжилтэн О.Алтансүх (Ph. иргэдийн төлөөллийг өргөн хүрээтэй хамруулсан уулзалт ярилцлагууд.D). Төлөвлөгөөг хамтран боловсруулахад оролцсон БОНХЯ-ны ТХНУГ. Төлөвлөгөөг боловсруулах ажлыг дэмжин санхүүжүүлж. малчдад талархсанаа илэрхийлэхийн зэрэгцээ цаашид энэхүү төлөвлөгөөг хэрэгжүүлэхэд хамтран ажиллана гэдэгт итгэлтэй байна. Менежментийн төлөвлөгөөг боловсруулах явцад тус Цогцолборт газрын менежментэд хамаарал бүхий орон нутгийн төр.Амгаланбаатар.Сүхбаатар 6 . малчид. зөвлөгөөн зохион байгуулах замаар тэдний санаа бодлыг хангалттай тусгаж бодит байдалд сууриласан учир хэрэгжих бүрэн үндэстэй гэж үзэж байна. төслийн зөвлөх П. аж ахуйн нэгж. сум орон нутгийн удирдлага.Галрагчаа (Ph.D) нарт гүн талархал илэрхийлье. С. мэргэжлийн болон иргэний нийгэм. мэргэжлийн туслалцаа үзүүлсэн НҮБХХ-ийн “Тусгай хамгаалалттай газар нутгийн сүлжээг бэхжүүлэх нь ” төслийн хамт олон. захиргааны удирдлага. аймаг.

булгийг хамгаалахад чиглэсэн шинжлэх ухааны үндэслэлтэй арга хэмжээг оролцоонд тулгуурлан хэрэгжүүлэх. биологийн олон янз байдал. мэргэжлийн байгууллагуудын санал дүгнэлтийг үндэслэн : 1. байгалийн аялал жуулчлал хөгжүүлэх боломж бүхий Молцог элс . ховордож буй зүйлүүдийг сэргээн нутагшуулах. Иймд Дарьгангын БЦГ-ын менежментийн төлөвлөгөөнд Шилийн богд. цэнгэг уст үзэсгэлэнт нууруудыг хамгаалах зорилгоор Сүхбаатар аймгийн Дарьганга сумын нутаг дахь Ганга нуур орчмын нийт 32860 га газар нутгийг анх 1993 онд дурсгалт газрын ангилалаар улсын тусгай хамгаалалтанд авч 2004 онд төрийн тахилгат Алтан овоо. 4. булаг 2. бутлаг урамлын хамгаалалтыг сайжруулах. Алтан -Овоо) тус тус төлөөлөл болгон сонгож авсан. шүтлэгт газруудад учирч буй дарамтуудыг тодорхойлон үнэлсэний үндсэнд дарамтын нөлөөг бууруулахад чиглэгдсэн дараах 8 стратийг тодорхойлов Үүнд: 1. Хамтын оролцоотой бэлчээрийн менежментийн буй болгох. Тал хээрийн түлхүүр зүйлийн төлөөлөл Монгол тарвага (Marmota sibirica) 4. түүх соѐлын дурсгалт болон уламжлалт тахилгат. Холбоо. Хамгаалалтын захиргаа нь Шилийн богд (17935. байгалийн дурсгалт газрын хамгаалалтыг орон нутаг хариуцдаг ч Дарьганга суманд Дарьгангын БЦГ-ын хамгаалалтын захиргааг байгуулсанаар тус сумын нутаг дэвсгэр дэх дээрх 2 дурсгалт газрын хамгаалалтад нь зохих дэмжлэг үзүүлж. 3. Төлөөлөл болгон хамгаалахаар сонгосон экосистем. 3. Уламжлалт тахилгат. шүтлэгт газрууд (Шилийн богд. Хөргийн хөндий (6О40. бүлгэмдэл.0 га). Дуут нуур зэрэг газруудыг хамруулан 62860 га болгон өргөтгөж. хөргийн хөндийн дурсгалт газруудын менежментийн асуудлыг хамтад нь тусгасан болно. Дарьгангын БЦГ-ын Хамгаалалтын захиргааг 2005 онд байгуулж. ангилал дээшлүүлэн Дарьгангын байгалийн цогцолборт газрыг байгуулсан байна. мэргэжлийн удирдлагаар хангаж орон нутгийн удирдлагатай хамтран ажиллахыг хамгаалалтын захиргаанд үүрэг болгосон байдаг. Нуур. Модлог.ДАРЬГАНГЫН БАЙГАЛИЙН ЦОГЦОЛБОРТ ГАЗРЫН МЕНЕЖМЕНТИЙН ТӨЛӨВЛӨГӨӨ (2013-2017) ХУРААНГУЙ Уулын хээр.6 га ) гэсэн 2 дурсгалт газрыг хамгаалалтыг давхар хариуцдаг. 2. Зэгст. одоогоор 8 орон тоотой. Түүхийн соёлын дурсгалт газрууд ( Хүн хөргүүд) 5. Хамгаалалтын менежментийг сайжруулан. говийн бүсийн шилжилтийн заагт орших экосистем. судлаачид. ТХГН-ийн тухай хуулийн дагуу байгалийн нөөц газар. Нүүдлийн шувуудын олон улсын ач холбогдол бүхий нуур . Молцог элсийг тогтоон баригч модлог ургамал . Улсын төсвөөс жилдээ 50 орчим сая төгрөгийн санхүүжилт авч үйл ажиллагаа явуулдаг. Дээрх газруудын хамгаалах гол үнэт зүйлсийг нутгийн иргэд. 7 .

Ой. 8 хүснэгт. Хүн хөргүүдийн хамгаалалт. Уул овоо. 7. Санхүүжилтийн эх үүсвэрүүд нь улсын төсвөөс гадна хамгаалалтын захиргааны өөрийн орлого. УДИРТГАЛ Дарьгангын БЦГ-ын менежментийн төлөвлөгөөг боловсруулах ажлыг НҮБХХ-ийн “Тусгай хамгаалалттай газар нутгийн сүлжээг бэхжүүлэх нь” төслийн санхүүжилт. түүх соѐлын дурсгалт газруудын өнөөгийн төлөв байдал. Менежментийн төлөвлөгөө нь 3 бүлэг 24 дэд бүлэг.м/ хэсэгчилсэн уулзалтууд зохион байгуулж. тахиж шүтэх уламжлалт зан үйлийг сэргээх. Ус цаг уурын эрдэм шинжилгээний хүрээлэн. Сүхбаатар аймгийн БОАЖГ. Хөргийн хөндийн байгалийн дурсгалт газруудын хамгаалалт. “ArcGIS” программ ашиглан боловсруулсан 27 газрын зураг. Ботаник. Хариуцлагатай аялал жуулчлалыг хөгжүүлэх.5 сая төгрөг төсөвлөсөн болно. агнуур зохион байгуултын мэргэжлийн байгууллагын судлаачдыг оролцуулсан “Дарьгангын БЦГ-ын байгалийн нөхцөл. түүний орчимд хийгдсэн судалгааны материалыг авч нэгтгэх зорилгоор ШУА-ийн Биологийн хүрээлэнгийн Хөхтний экологи. Шувуу судлалын лаборатори. дүгнэлт өгч тухайн нутгийн малчид. Зарим нэг томоохон арга хэмжээг тусгайлсан төсөл боловсруулах замаар санхүүжилтийг шийдвэрлэх арга замыг эрэлхийлэх болно. аймаг. цаашдын зорилт” сэдэвт уулзалтыг 2012 оны 9-р сард зохион байгуулж илтгэлийг нь хэлэлцүүлэх явцад гаргасан саналуудыг менежментийн төлөвлөгөөнд тусгалаа. хадгалалтыг сайжруулах. Дээрх 8 стратегийг хэрэгжүүлэх зорилгоор нийт 23 зорилт бүхий 111 үйл ажиллагааг төлөвлөн. 6.ДАРЬГАНГЫН БАЙГАЛИЙН ЦОГЦОЛБОРТ ГАЗРЫН МЕНЕЖМЕНТИЙН ТӨЛӨВЛӨГӨӨ (2013-2017) 5. 8. оролцооны арга зүйг ашиглан шаардлагатай мэдээлийг цуглуулсан болно. 21 гэрэл зураг зэргээс бүрдэнэ. Диаграмм 9. Археологи. Дарьгангын БЦГ. байгалийн нөөцийн ашиглалтын байдалтай газар дээр нь танилцаж үнэлэлт. биологийн олон янз байдал. ТХГ-ууд болон орчны бүсэд үйл ажиллагаа явуулдаг аж ахуйн нэгжүүдтэй нягт хамтран ажиллаж “хамтын менежмент”-ийг хэрэгжүүлснээр бүрдэх юм. арга зүйн тусламжтайгаар 2012 оны 8-11-р сарын хугацаанд боловсруулав. сумын засаг даргын тамгын газар. ашиглалтад дүн шинжилгээ хийсэн байдлыг оролцогч талуудад танилцуулан 8 . Менежментийн төлөвлөгөөг БОАЖЯ-наас 2012 онд баталсан ТХГН-ийн менежментийн төлөвлөгөөг боловсруулах аргачлын дагуу боловсруулсан бөгөөд дээрх хугацаанд Дарьгангын БЦГ болон Шилийн Богд. Хамгаалалтын захиргааны менежментийн чадавхийг сайжруулах. орон нутгийн төр захиргааны болон мэргэжлийн байгууллага. биологийн төрөл зүйлийн өнөөгийн байдал. сахиулах. Геоэкологи. хүүхдийн зуслан. 2012 оны 10-р сарын 5. тэдгээрийг хэрэгжүүлэх арга хэмжээг санхүүжүүлэхэд нийт 707. сум. Газар зүй. Дарьгангын нутаг дахь улсын тТХГ-т үйл ажиллагаа явуулж буй аж ахуйн нэгжүүдэдтэй /жуулчны баазууд. хамгаалалт. 6-ны өдрүүдэд Сүхбаатар аймгийн Дарьганга суманд “Дарьгангын БЦГ менежментийг оролцооны аргаар төлөвлөх нь” зөвлөлгөөнийг зохион байгуулж Дарьгангын БЦГ-ын талаар цуглуулсан мэдээлэлд түшиглэн тус нутгийн экосистем. амралтын газар г.

2/ “Олон улсын ус намгархаг газар. зорилтуудыг тодорхойлж хэрэгжүүлэх арга хэмжээг талуудын оролцоотой төлөвлөв. менежментэд талуудын оролцоог хангах. Менежментийн төлөвлөгөө нь Дарьгангын БЦГ-ын эрхэм зорилгыг хэрэгжүүлэх. Дарьгангын БЦГ: 1/ Дарьгангын тэгш өндөрлөг. Зөвлөгөөнд БОНХЯ. МХГ. Монгол улсын Засгийн газар. тамгын газрын ажилтнууд. Дарьгангын БЦГ-ын хамгаалалтын захиргааны ажилтнууд. Нөгөө талаар тухайн ТХГ-ын зорилго. Менежментийн төлөвлөгөө боловсруулах үндэслэл. малчид.. БОНХЯ-наас ТХГН-ийн талаар баримталж буй бодлогыг үндэс болгон бaйгaлийн үзэсгэлэнт. аж ахуйн нэгж байгууллагын төлөөлөл. багш. материаллаг бааз. менежментийн залгамж чанар. аймгийн ОАЖГ. тасралтгүй байдлыг хангахад чухал ач холбогдолтой. иргэд. түүх соѐлын хосгүй өвийг багтаасан байгалийн өвөрмөц шинж бүхий үзэсгэлэнт газрууд. 9 . түүх соѐлын дурсгалт газрыг хамгаалах мөрийн хөтөлбөр юм. оюутнууд нийт 40 орчим хүн оролцсон. 2012 онд БОАЖЯ-наас гаргасан “ТХГН-ийн менежментийн төлөвлөгөө боловсруулах аргачлал” зэрэг нь менежментийн төлөвлөгөө боловсруулах үндэслэл. тулгамдсан асуудлыг шийдвэрлэх. нөөцийг бүрэн тооцож. байгууллагын санхүү. тал хээрийн бүс. тусгай хамгаалалттай газар бүр өөрийн үйл ажиллагааны урт болон богино хугацааны зорилтыг тодорхойлсон менежментийн төлөвлөгөө боловсруулж хэрэгжүүлнэ“ хэмээх заалт. менежментийн зорилго. зүй зохистой ашиглахтай холбогдсон арга хэмжээнд шаардагдах хангалттай санхүүгийн боломж хараахан бүрдээгүй байгаа өнөө үед байгаль хамгаалах чиглэлээр зохистой менежмент явуулахад төрийн болон төрийн бус байгууллага иргэдийн дэмжлэг. НЭГ: МЕНЕЖМЕНТИЙН ТӨЛӨВЛӨГӨӨНИЙ ЕРӨНХИЙ ТАНИЛЦУУЛГА 1. Сүхбаатар аймгийн Засаг даргын тамгын газрын Хөгжлийн бодлогын хэлтэс. хяналт тавих.1. Олон улсын Шувуудад чухал газрын (IBA) шалгуурыг хангаж албан ѐсоор тус тус бүртгэгдсэн зэрэг нь тус БЦГ-ыг хамгаалалтын менежмент нь зөвхөн манай орны хувьд төдийгүй олон улсын ач холбогдолтой гэдгийг харуулж байна . энэ бүсэд орших ус намгархаг газар болох цэнгэг ус нуурууд. эдгээр сумдын Байгаль орчны улсын байцаагчид. хөрөнгийг зөв төсөвлөж зарцуулах.. ялангуяа усны шувууд олноор амьдардаг орчныг хамгаалах тухай” Рамсарын олон улсын конвенци. ач холбогдол УИХ-ын 1998 оны 29 дүгээр тогтоолоор батлагдсан “Тусгай хамгаалалттай газар нутгийн Үндэсний хөтөлбөр”-ийн . хүний нөөцийг зохистой төлөвлөх. удирдамж болно. үнэ цэнэ. Наран сумдын болон багуудын засаг дарга нар. нөхөн сэргээх. Ганга нуурын хамгааллын талаар төсөл хэрэгжүүлж буй ШУТИС-ийн судлаачид. Дарьганга. хамтын ажиллагаа зайлшгүй хэрэгтэй байна. Манай улсын нийгэм эдийн засгийн өнөөгийн байдал нь байгаль орчныг хамгаалах.ДАРЬГАНГЫН БАЙГАЛИЙН ЦОГЦОЛБОРТ ГАЗРЫН МЕНЕЖМЕНТИЙН ТӨЛӨВЛӨГӨӨ (2013-2017) хэлэлцүүлж санал авах.”Тусгай хамгаалалттай газар нутагт аялал жуулчлал хөгжүүлэх хөтөлбөр боловсруулж хэрэгжүүлэх. Иймд энэхүү төлөвлөгөөг цогцолборт газарт явагдах бүхий л үйл ажиллагаа нь оролцоонд тулгуурласан хамтын менежментийн зарчмаар хэрэгжихээр боловсруулагдсан болно.

цаашид хэрэгжүүлэх үйл ажиллагааны талаар тэдний саналыг оролцооны аргаар авсны дээр шинжлэх ухааны болон мэргэжлийн байгууллагуудаас Дарьгангын орчимд хийгдсэн судалгаа.WWF. Улаанбаатар хотоос 750 км. зорилго Сүхбаатар аймгийн Дарьганга сумын нутаг дахь уулын хээр. Холбоогийн элс. байгалийн нөөц баялгийн ашиглалтын одоогийн байдал. Зэгст нуур. Дусгалт газрын ойролцоо төрийн тахилгат Алтан овоо. Э нэхүү аргачлалын дагуу менежментийн төлөвлөгөөг боловсруулах явцад Дарьгангын БЦГ. Молцог элс зэрэг аялагч жуулчдын анхаарлыг ихээр татдаг. хамгаалалтын бүсүүд Дарьгангын БЦГ нь Сүхбаатар аймгийн Дарьганга. шинжилгээний материалыг судаачдаар илтгэл тавиулах замаар авч дүн шинжилгээ хийж нэгтгэсэн болно. Дарьгангын БЦГ бүхэлдээ Дарьгангын тэгш өндөрлөгт хамаарах бөгөөд далайн түвшинөөс дээш 1240-1530 м хүртэл өргөгдсөн. Наран сумдын газар нутгийг хамардаг. байгалийн аялал жуулчлал хөгжүүлэх боломж бүхий газрууды хамруулан нийт 62860 га газрыг УИХ-ын 2004 оны 22 дугаар тогтоолоор ангилал дээшлүүлж Байгалийн цогцолборт газар болгосон. Ганга нуурыг тэжээгч Оргих булаг. Менежментийн төлөвлөгөө боловсруулахад хэрэглэсэн арга зүй Менежментийн төлөвлөгөөг 2012 онд БОАЖЯ-аас баталсан “ТХГН-ийн менежментийн төлөвлөгөө боловсруулах аргачлал”-ыг баримтлан боловсруулав. FOS)-уудаас хамтран гаргасан байгаль хамгааллын үйл ажиллагааны төлөвлөлт хийх арга зүй САР (Conservation Action Planning). Ганга нуур нь сумын төвөөс 12 км-т орших салхины нүүдлээр үүссэн хурмал элсэнд хаагдаж тогтсон цэнгэг уст нуур юм.1.2.ДАРЬГАНГЫН БАЙГАЛИЙН ЦОГЦОЛБОРТ ГАЗРЫН МЕНЕЖМЕНТИЙН ТӨЛӨВЛӨГӨӨ (2013-2017) 1. Наран сум нь Дарьганга сумын баруун урд талаар хиллэдэг. Дагшин нуур. Хамгийн өндөр цэг нь Гангын цагаан овоо далайн түвшинөөс 1530 м юм. ДАРЬГАНГЫН БЦГ-ЫН ТАНИЛЦУУЛГА 2. ХОЁР. Дарьгангын БЦГ-ын байршил. газар нутгийн хэмжээ. Хөргийн хөндийн дурсгалт газруудын талаар орон нутагт зорилтот хэсэг болон оролцогч талуудад менежментийн төлөвлөгөөний зорилго. говийн бүсийн шилжилтийн заагт орших экосистем. Менежментийн төлөвлөгөөнд шаардлагатай эдгээр материалуудыг олон улсын байгууллага (TNC. ихэнх хэсэг нь 1300 м орчим өргөгдсөн элсэн тархамцаг бүхий тал газар юм. цэнгэг уст үзэсгэлэнт нууруудыг хамгаалах зорилгоор Ганга нуур орчмын нийт 32860 га газар нутгийг 1993 оны УИХ-ын 83 дугаар тогтоолоор дурсгалт газрын ангилалаар улсын тусгай хамгаалалтанд авчээ. MIRADI программ ашиглан боловсруулж үр дүнг бүх талуудыг оролцуулсан нэгдсэн зөвлөгөөнөөр хэлэлцүүлсний үндсэн дээр үйл ажиллагааг төлөвлөсөн онцлогтой. тухайн ТХГ-уудад явуулж буй үйл ажиллагааны талаар сурталчилгаа хийж. RARE. Дарьгангын БЦГ байгуулагдсан түүх.2. 2.WCS. Сүхбаатар аймгийн төв Баруун-урт хотоос 170 км зайд оршино. Цогцолборт газрын 90 гаруй хувь нь хуримтлалын гаралтай элсэн тарамцаг элс юм. ач холбогдол. 10 . Шилийн богд.

ДАРЬГАНГЫН БАЙГАЛИЙН ЦОГЦОЛБОРТ ГАЗРЫН МЕНЕЖМЕНТИЙН ТӨЛӨВЛӨГӨӨ (2013-2017) Газрын зураг 1.1 км2). Дарьгангын БЦГ-ын байршил Одоогийн байдлаар УИХ-аар батлагдсан БЦГ-ын хилийн заагийг үндэслэж Газрын экспликаци хийгээгүй тул БЦГ-ын хэмжээнд уст болон бэлчээрийн талбай. Дэлхийн байгаль хамгаалах сан (WWF).3.5. аялал жуулчлалын бүс нь 27 км2 (үүнээс “Сайхан нуурын аялал жуулчлалын бүс” 7.4.нь олон улсын ач холбогдол бүхий чухал газар болох нь 2. 2. (IUCN.4 км2. 2. Олон улсын байгаль хамгаалах холбоо (IUCN) -ны ангилалд тохирсон байдал Сүүлийн үед Олон улсын байгаль хамгаалах холбоо (IUCN).14 км2 талбайтай. Үүнд: 11 . 1998). Дарьгангын БЦГ.4. Дотоод бүсчлэл БЦГ-ын Молцог элсний “Онцгой бүс” нь 53.7 мянган км2. БОАЖЯ-сайдын 2010. Дарьгангын БЦГ-ын дотоод бүсчлэл). ой мод. “Дуут нуурын аялал жуулчлалын бүс” 2. тариалангийн газар хичнээн хэмжээтэй байгааг тогтоогоогүй. Мониторингийн төвөөс хамтран боловсруулсан тусгай хамгаалалттай газар нутгийн шинэ ангилалыг олон улсын түвшинд мөрдөх болсон. “Ганга нуурын аялал жуулчлалын бүс” 17. хязгаарлалтын бүс нь 566.5 км2.11-ны өдрийн А-135 тушаалаар Дарьгангын БЦГ-ын дотоод бүсчлэлийг тогтоожээ (Газрын зураг 2.1.

Манай улс 1990 оноос ТХГН-ийн ангилалыг дэлхийн жишигт ойртуулах. амьдрах орчныг хамгаалах газар V.2. Үүнд: A1: Дэлхийн хэмжээнд устах аюулд орсон зүйлүүд A2: Тархалт нутаг хязгаарлагдмал зүйл A3: Биом хязгаарлагдмал газар A4i: Олон улсын ач холбогдол бүхий цугларалт. Монгол орны 8. 1971) манай улс 1998 онд нэгдэн орсон. Байгалийн цогцолборт газар III. Нөөц газар гэсэн ангилалыг тогтоожээ.7 сая га газрыг хамарсан 11 газар бүртгэгдсэний нэг нь Дарьгангын БЦГ дахь Ганга нуур юм. Дарьгангын БЦГ нь Олон улсын байгаль хамгаалах холбоо (IUCN)-ны II ангилалд тохирдог (Б. 2004). 12 .“Байгалийн унаган төрхөө харьцангуй хадгалсан. Үүнээс Ганга нуурыг (талбайн хэмжээ 26.4. Ганга нуур нь дэлхийн хэмжээнд ховордсон шувуудын амьдрах орчин төдийгүй олон улсын ач холбогдол бүхий цугларалт болдог чухал газар гэж олон улсад үнэлэгддэг. 2..3.22-д 2MN009 №1378 дугаартай бүртгэсэн (Газрын зураг 3). A4i шалгуурын дагуу “Тал хээрийн” ус намгархаг газар гэсэн тодорхойлолтоор 2004 онд бүртгэсэн байна. Байгалийн дурсгалт газар IV. Ганга нуурыг энэхүү конвенцид 2004. ялангуяа усны шувууд олноор амьдардаг орчныг хамгаалах тухай” олон улсын конвенцид (Рамсар. Олон улсын хэмжээнд ховордсон шувуудаас хошуу галуу Anser cygnoides( EN). A3. нэгдсэн ангилал тогтоох үе шаттай ажлуудыг хийж ирсэн бөгөөд 1994 онд батлагдсан “Тусгай хамгаалалттай газар нутгийн тухай” хуульд . Монгол Улсын 1. хондон ангир (Tadorna ferruginea). A1. 2.2 сая га газрыг хамарсан 1524 газар байдгаас. шалгуурыг үндэслэн Дарьгангын БЦГ-ыг байгуулсан байна. Иран.Оюунгэрэл.. Рамсарын конвенцид бүртгэгдсэн байдал “Олон улсын ач холбогдол бүхий ус намгархаг газар. Хамгаалалттай ландшафт VI. Нүүдлийн үед отгот шунгуур(Podiceps cristatus).841 га) MN061 код. гангар хун (Cygnus cygnus). түүх. Шувуудад чухал газар болох нь Олон улсын шувуунд чухал газруудыг (IBA) “Bird life international” олон улсын байгууллага бүртгэдэг бөгөөд дараах шалгууруудыг харгалздаг байна.03. шинжлэх ухааны болон танин мэдэхүй. Хатуу хамгаалалттай дархан цаазат газар II. Евразийн тал хээр ба цөлийн биомийн төлөөлөгчид зонхилно..4. цэн тогоруу Grus vipio (VU). хошуу галуу(Anser cygnoides). Биологийн төрөл зүйл. соѐл.org). анхидал ангир (Tadorna tadorna) цугларна (www. хонин тоодог Otis tarda(VU) тэмдэглэгдсэн. Одоогийн байдлаар нийтдээ 147 орны 129..4 сая га талбай бүхий 70 газрыг дээрх шалгуураар бүртгэсэн нь нийт нутаг дэвсгэрийн 5 хувь болдог.iba.ДАРЬГАНГЫН БАЙГАЛИЙН ЦОГЦОЛБОРТ ГАЗРЫН МЕНЕЖМЕНТИЙН ТӨЛӨВЛӨГӨӨ (2013-2017) I. экологийн хүмүүжилд ач холбогдол бүхий газар нутгийг Байгалийн цогцолборт газар гэнэ” гэсэн тодорхойлолт.

Дарьганга сумын төвийн дэргэд молцог элсний захад далайн түвшнөөс 1354 м өндөрт өргөгдсөн эртний сөнөсөн галт уулын нэг нь Алтан Овоо юм. газар шороогоо хайрлан хамгаалах. “хатан”.5. Алтан овооны хүн хөргүүд: Дарьганга сумын төвийн зүүн хойно нутгийнхан “ноѐн”.5. бүх сайн үйл бат бэх. Лувсанноров. 1 Алтан овооны батцагааны учир. соёлын өв 2. 17-р зууны үед Дарь уулын орой дээр алтан ганжирт Батцагаан хэмээх овоо босгосноос хойш Алтан дарь овоо гэх болсон байна. Дарьгангад Манжийн хааны сүрэг байгуулагдсаны дараа Манжийн хааны зарилгаар Дарь овоог жил бүрийн хаврын эхэн сар ба зун хоѐр удаа тахидаг байсан ба 1913 оны намрын дунд сарын 12-нд Богд хааны зарлигаар Алтан дарь овооны тахилыг үйлдэж эхэлсэн байна. 1935 оноос хойш 50 гаруй жилийн турш овооны тахилга зогссон бөгөөд 1990 оноос дахин сэргэж Ерөнхийлөгч Н. С. Эдгээрийг түшлэгтэй. “хүү”. Дарьгангын БЦГ. “бэр” хэмээн нэрлэн шүтэж ирсэн гурван газар байрлах чулуун хөргүүд бий. тал. 4. түүний орчмын байгаль.23-ны өдрийн 57 тоот зарлигаар Төрийн тахилгат овоо болгосон. нэн гоѐмсог уралсан исэр сандал дээр суусан байдалтай бүтээсэн ба дээл хувцасны байдал нь XIV зууны персийн миниатур номын чимэглэлд дүрсэлсэн монгол язгууртны дээлийн хээ угалзтай дүйж байгаа болон эх сурвалжид тэмдэглэсэнчлэн XIII зууны монгол хаадын залран суудаг байсан исэр сандалтай дүрслэлээрээ тохирч байгаа тул XIII зуунд холбогдох монгол дурсгал гэж үздэг. элсэн манханаар хүрээлэгдсэн тунгалаг уст баян нуур тул байгаль дэлхийн хүйн холбоог илэрхийлж энэ нутгийг “Дарьганга” хэмээн нэрлэсэн гэж үздэг байна. Алтан овоо. дарь. хүн ардынхаа сэтгэл зоригийн илэрхийлэл болгон босгож өгөөж буяных нь ундрага болсон төрсөн нутгаа хайрлах зон олныхоо хиргүй сэтгэлийн баталгааг илэрхийлэн. Дарь Уул нь галт уулын оргилолт.1. ариун цагаан байхыг билэгдэж ийнхүү “Батцагаан” хэмээн нэрлэжээ1. хүхэр мэт хүчтэй дэлбэрэлтээс үүсч тогтсон энэ нутгийн ноѐн оргил нь бөгөөд Ганга бол Дарь овооноос урагш уул. 2. Хөдөлмөр сонин 1990 13 .ДАРЬГАНГЫН БАЙГАЛИЙН ЦОГЦОЛБОРТ ГАЗРЫН МЕНЕЖМЕНТИЙН ТӨЛӨВЛӨГӨӨ (2013-2017) (Газрын зураг 4). Дарь уул нь зах хязгаар нутагтаа илүү өндөр нь учир “Захын хар өндөр” ч гэж нэрлэж байжээ. Энэхүү овоог байгалийн үзэсгэлэнг дархлан онголох. түүх.Багабандийн 2004.

1. ургамал тэмдэглэгдсэн.5 км өргөн. Наран.км талбайг эзлэн орших өвч ургамлаар бэхлэгдсэн манхан элс юм.5. өндөглөн зусдаг гол түшиц газар. Хөргийн хөндийн дурсгалт газрын өөр нэг байгалийн үзмэр бол хөргүүдийн зүүн хойно 2 км орчим зайд зуугаад м өндөр. эргэн тойронд нь модлог.5.1 км урт. бутлаг ургамал байх ба нуурыг тэжээгч нь Оргихийн булаг юм. Нуурын өмнөд талд Молцог элс нуурт тулж. Зэгэст. Ганга нуураас 12 овогт хамаарагдах 29 төрлийн 56 зүйлийн усны ѐроолын болон хөвөгч амьтан. салхины үйлдлээр үүсэн хурмал элсэнд хаагдаж тогтсон нуур юм. Хошмогт. 2.2.5. Хойноос урагш чиглэлтэй нарийн хөндийн дунд байрлах долоон ширхэг хүн чулуун хөргүүдийн бусдаас ялгарах онцлог нь малгай гуталтай атлаа биедээ хувцасгүй нүцгэнээр дүрсэлж цээжинд нь товгор хөх. Уулаан тойром зэрэг олон жижиг нуурууд бий. Талбайн хэмжээ 6О40. Эдгээр газруудын нэг нь Дарьганга сумын төвөөс зүүн хойш 45 км-т орших Хөргийн хөндийн дурсгалт газар юм Хөргийн хөндийн байгалийн дурсгалт газрыг 2006 онд байгуулсан.ДАРЬГАНГЫН БАЙГАЛИЙН ЦОГЦОЛБОРТ ГАЗРЫН МЕНЕЖМЕНТИЙН ТӨЛӨВЛӨГӨӨ (2013-2017) 2. эр хүний хүйсийн тэмдэг дүрсэлж сийлсэн явдал гэнэ.Ганга нуур.км талбай бүхий. соѐлд холбогдох XII зууны үеийн 51 хүн дүрст чулуун хөргүүд бүртгэгдсэн байдаг.2кв.4. Ганга нуур нь нүүдлийн шувуудын үүрлэж. Молцог элс Молцог элснь Онгон. Элсний зах болон манхан дотор нь бургас хайлаас ургадаг бөгөөд эдгээр нь тал хээрийн шувуудын үүрлэж өндөглөдөг мөн өвөлждөг гол түшиц байршил нь болдог. Дарьганга сумын нутагт 248 ам.дөр. Холбоо.3. Молцог элсний манханы хотгор гүдгэрийн нөмөрт нутгийн айл мал намар. хаврын цагт нутаглаж нуурын усаар малаа ундаалдаг байна. 2.6 га. 2. Жил бүрийн намар хун шувууд олноороо цуглаж “Хунгийн чуулган” хийдэг бөгөөд энэ үеэр дотоод. гадаадын сонирхогчид ирж үздэг байна. Ганган уур нь Дарьганга сумын төвөөс зүүн урд зүгт 12 км-т далайн түвшинөөс 1394 м өндөрт 2. Хөргүүд нь түүх соѐлын үнэт дурсгал төдийгүй аялагч жуулчдын сонирхох үзмэр юм. 90 гардусын эгц ханатай 1 км орчим үргэлжлэх “Бичигтийн шахаа” гэх хадан хясаа юм (Газрын зураг 5) 14 . Хөргийн хөндийн дурсгалт газар Дарьганга нутагт монголын эртний түүх. Элсний захаар Дуут. өвөл.

2.м гэж 1998 онд агуйг паспортжуулжээ.38м өндөр. 4.200 га газрыг 2004 онд УИХ-ын 22-р тогтоолоор байгалийн дурсгалт газар болгосон (Газрын зураг 6). Мөн үед хамаарах иймэрхүү үрслэлтэй хоѐрын зэрэг чулуун хөрөг сумын төвөөс зүүн хойш 45 км-т орших Гөхөлийн ширээ хэмээх газарт бий.56 м. 1. олдсон нь X-XII зууны үеийн Кидан улсын Хэрлэн барс хотынхтой.5м урт хонгилоор дамжин эхний танхимд ороход өргөн өндөр нь эрс нэмэгдэж 11. Ч.5. 2 Дархалсан газрууд. Эхний танхим 45.5м өргөн. ногоон паалант хавтан нь XIII зууны Хар хорум хотынхтой төсөтэй. Судлаачдын тодорхойлсноор агуйн амаар ороод 1. дундаж өндөр 7. Энэ байгууламжийн хийц зохион байгуулалт нь Солонгосын эртний Когурѐ улсын оршуулга тахилгатай төстэй байсан тул Элсний сүм буюу “Гуулин улсынхан” нутаглаж худалдаа наймаа. 2. түүнээс цааш үргэлжилсэн өргөн урт нь ойролцоо 5 танхим байх бөгөөд агуйн нийт уртыг 200м.6. 1994 онд Монгол-Солонгосын хамтарсан судалгааны багийнхан энэхүү балгасыг судлаад барилгын цэцгэн хээтэй тоосго.ДАРЬГАНГЫН БАЙГАЛИЙН ЦОГЦОЛБОРТ ГАЗРЫН МЕНЕЖМЕНТИЙН ТӨЛӨВЛӨГӨӨ (2013-2017) Ламтын хүн чулуу: Сумын төвөөс зүүн урагш 40 гаруй км-т Ламт уулын зүүн хормойд гоѐмсог урласан түшлэгтэй исэр сандал дээр сууж буй хүнийг дүрсэлсэн 3 хүн хөрөг байдгийг мөн XIII-XIV зууны үеийн монголчуудын соѐлын дурсгалд хамруулж үздэг. дүнз нь XV-XVI зууны үед холбогдох он цагийг илэрхийлж байснаараа нэн сонирхолтой юм. 2009 он 15 . 10м орчим өндөртэй болдог байна.4м өргөн.5.6м урт. Шилийн Богд уулын дурсгалт газар Дарьгангын тэгш өндөрлөгийн мужид 200 гаруй унтарсан галт уул байдгын хамгийн өндөр болох /1778 м/ Шилийн Богд уулын орчмын 17. үйлдвэрлэл эрхэлж байсан дурсгалтай холбож үздэг2.5. Сүмтийн туурь: Молцог элсний урд хормойд Дарьганга сумаас12км-торших Сүмтийн туйр” хэмээх балгас буй. хонгилын дундаж өргөн 8.Авирмэд1998/.0м гэжээ. Энэ хайрханд ирсэн хүний хийморь сүлд сэргэдэг гэсэн домог үе дамжин яригдаж ирсэн ба үүнээс улбаалан энэ газрыг зорих хүмүүсийн тоо хүмүүсийн тоо жилээс жилд нэмэгдсээр байна. Шилийн Богд нь Дарьганга сумаас зүүн зүгт 70-т оршдог.Мягмарсүрэн.Хаянхярваа. соѐлын зарим дурсгалуудь Д. тэдгээрийн хүрээний байгаль. түүх. Талын агуй Шилийн Богдоос хойш 14 км-т тэгш талд манай улсад мэдэгдэж буй галт уулын гаралтай агуйд дотроос хамгийн урт нь болох Талын агуй байрлана /Э. Агуйн нийт талбай 1700 кав.м эзэлхүүн нь 12000куб.

Мужлалын энэ нэрлэлт нь газрын гарал үүсэл. суурьт өндөрлөг тал. Байгалийн нөхцөл. Дарьгангын мөнгөн урлал. Монголын хээр нутгийг түүний илрэх шинж чанарынх нь эрчмээр өмнөдийн болон умардын хуурай хээр хэмээн ангилдаг бөгөөд цогцолборт газарт авсан нутаг нь элс. сөөгөнцөрт хээр. чимэглэл өөрийн өнгө хэлбэр. Ландшафт Дарьгангын БЦГ нь хуурай хээр. Манжийн дарлалын үед Дарьгангын сүрэгчин хошуунд цагаан мөнгөөр цалин пүнлүү тавьж олгодог байснаас энэ нутагт мөнгө элбэг болж түүгээр эдлэл хэрэглэл. марз бүхий өмнөдийн хуурай хээрийн районы хойт зах. Ганга нуураа дээдлэн шvтэж хээрээр гэр.1. Дарьгангын урчууд олон арван жил хуримтлуулан. Китан нарын ур хийцийг Их Монгол Улсын дархчууд өвлөн авч одоог хүртэл тээж ирсний бас нэгэн илрэл бол Дарьганга хийц хэмээн судлаачид үздэг байна. Дарьгангын дархчууд мөнгөн эмээл. байгалийн экологийн төрх байдлыг илэрхийлдэг. 2. баяжуулсан бурхан ухаан.ДАРЬГАНГЫН БАЙГАЛИЙН ЦОГЦОЛБОРТ ГАЗРЫН МЕНЕЖМЕНТИЙН ТӨЛӨВЛӨГӨӨ (2013-2017) Тоорой бандийн хөшөө дурсгал Дарьгангын сайн эр “Тоорой Банди” хэмээх Нанзад Манж амбаны сvрэгчин хошууны ядуу ардын төлөөнөө мал сvргийг харийн хил давахаас нь өмнө “шомбодож” нутгийн ядуу олонд тараадаг байсан гэдэг. Нэгэнтээ тамгын тахруудад хөөгдөн Алтан Дарь овооноо морьтойгоо давхиж гараад бvслэгдэж буцах аргагvй болохдоо эгц урд руу нь бууж зугтаасан гэдэг жим өнөө ч Алтан овоонд байдаг. Дарь уул.5. Соёлын өв Монголын дүрслэх урлагийн соѐлд Дарьгангын ард түмнээс оруулсан гайхамшигт хувь нэмэр бол мөнгөн урлал юм. 2. хаана ч дахин давтагдахгүй хийцтэйгээр зуун дамжин хөгжиж иржээ. хурц сэргэлэн нүд. 10-20 хувьд нь хээр оролцсон умардын хуурай хээрийн өмнөт хэсэг нэгээс нөгөөд шилжих хэсгийг эзлэх буюу өмнөт умард хэсэг нь ландшафтын хувьд нилээд ялгаатай(Газрын зураг 7). гоѐл чимэглэлийн зүйл хийх нөхцөл бүрдсэн гэж үздэг.6. гадаргын хэв шинж.6.7. мараа. Олон зуун км үргэлжлэх нутагт хуурай 16 . Монгол орны ландшафт типологийн мужлалаар Дарьгангын үлдэм цулдам уул. хэцээр дэр хийн алдарт Шилийн богддоо идээшиж явсан Тоорой бандийн хөшөөг нутгийн зон олон ньГанга нуураас холгvй босгожээ. галт уулын бэлэлцэг. уран гар. өвөрмөц арга барилаар мөнгөн урлалд Дарьганга хийцийг бий болгосон нь хойч ирээдүйд уламжлуулбал зохих соѐлын томоохон өв билээ. мөнгөн аяганд ур ухаанаа уралдуулан гайхуулдаг. сөөг. хээрийн бүсэд хамрагддаг. физик газар зүйн шинж 2. хотгор бүхий хуурай хээрийн дэд мужид багтана.

2. Мөн хөндий хотгорын ѐроолын улирлын чанартай цэвдэг чулуулаг тохиолдлын байдалтай тархсан.6. Гадаргын ус Гадаргын усан сүлжээний хувьд Төв-Азийн гадагш урсгалгүй ай савд багтдаг. 2. 17 . 2.4. түүний үр дагавар болох экосистемийн хувьд Дундад халхын болон Монголын Дорнод хэсгийн дэд мужуудад хуваагддаг(15). 2.5. элсэрхэг хөрстэй. тойрмууд.6. Геологийн тогтоц Дарьганга орчимд дээд дөрөвдөгч үеийн салхиар үүссэн хурдас плеоцен-дөрөвдөгчийн галт уулын гаралтай хурдас тархана. Эоловийн хурдсан дээр эоловийн элс эсвэл сулавтар хөгжилтөй элсэрхэг хөрс үүсэн тогтох учир салхины элэгдэлд амархан ордог. нуурын хөндийгөөөр аллюви-нугын хөрс. гандуу бөгөөд өвөл нь хахир бөгөөд зун нь хэт хуурай болно(Газрын зураг 9. тогтвор муутай хөрс байдаг онцлогтой(15). Энэ нутгийн гадаргуу нь 3 градусаас хэтэрдэггүй налуутай (14). Хөрсөн бүрхэвч Хар хүрэн. Тухайн бүсийн ус зүйн сүлжээ нь бөөрөг элсэнд хаагдаж тогтсон карбонатлаг нуур.2. Энэ нутагт одоогоор нээж олсон ашигт малтмал илрэл. Гадаргын усны ус зүйн сүлжээ Монгол орны дундаж нөхцөлтэй харьцуулбал сул хөгжсөн.6. нугын цөлөрхөг хээрийн хэв шинжид хамаарна (Газрын зураг 14). түүнээс нуурууд руу урссан . 2.6. Эдгээр газарт эоловийн хурдас нилээд тархсан бөгөөд энэ хурдасны механикийн бүрэлдэхүүнд бүдүүн ширхэгтэй элс бараг 90 хувь эзэлсэн байна. Элэгдлийн гаралтай өргөгдмөл гадаргууд хамаарах ул чулуулаг дээрх элэгдлийн суурьт тэгш тал болон дунд ба шинэ төрмөлийн эриний сул барьцалдсан чулуулаг дээрх элэгдлийн давхаргат тэгш тал юм. Хурдасны зузаан зарим газар 10-20 м хүрэх бөгөөд гол төлөв цайвар шаравтар. цөөн тооны булаг. Уур амьсгал Уур амьсгалын хувьд Евро-Азийн хээрийн дэд мужийн ангилалд багтах бөгөөд уур амьсгалын ерөнхий шинж.3.ДАРЬГАНГЫН БАЙГАЛИЙН ЦОГЦОЛБОРТ ГАЗРЫН МЕНЕЖМЕНТИЙН ТӨЛӨВЛӨГӨӨ (2013-2017) хээрийн ландшафт зонхилох бөгөөд Дарьгангын нутаг дэвсгэр нь ландшафт газарзүйн хувьд бие даасан дэд мужид багтана(15). эсвэл нуураас нуур руу урссан жижиг горхиудаас бүрддэг(Газрын зураг 12. 11). 10.6. харин Дарьгангын тэгш өндөрлөгийн хэсэгтээ бол гадаргын ус харьцангуй ихтэй нутагт тооцож болох боломжтой. Дарьгангын ЦГ-ын орчин тойронд шинэ түрмэлийн эриний сөнөсөн галт уулс элбэг бөгөөд энэ нутаг Дарьгангын хүрмэн чулуу тархсан нутаг гэж ангилагддаг. Мөн галт уулын гаралтай бялхмал бэгэлцэг багагүй хэсгийг эзэлнэ. ашиглалт байхгүй.6. Төв Азийн гадагш урсгалгүй ай савд хамаардаг(15). Энэ нутгийг шинэ түрмэлийн эриний галт уулын муж дахь гүний хагарал дайрч гардаг. тал хээрийн өвс ургамалжилт ноѐрхох бөгөөд хэв шижийн хувьд хуурай хээрийн.Уур амьсгалын нөхцөл хуурайвтар.13). хужир мараат. Эоловийн элсэн хурдас үүсэх гол үйл явц нь байгалийн салхи юм. Хотгор гүдгэрийн онцлог Дарьганга орчимд уул нурууд болон зоо шилүүд байхгүй.хүрэн. заримдаа бордуу саарал өнгөтэй байна (Газрын зураг 8). олдоц.

(Газрын зураг 15).7. Гадаад. дорнын сармаахай. шар чичүүл. тайлан өгүүлэл.8% нь Сүхбаатар аймагт тэмдэглэгдсэн ба энэ аймагт 500. хурлын эмхэтгэлүүд) шүүж үзэхэд Дарьганга орчмын нутгаар 6 баг. түүнийгээ тайлан. “Зэрлэг амьтанба ургамлын аймгийн ховордсон зүйлийг олон улсын хэмжээнд худалдаалах тухай” (CITES) конвенцын (3) хавсралтад тэмдэглэгдсэн саарал чоно. гар далавчтанууд тэмдэглэгджээ (Газрын зураг 15). мануул мий.7. зарим зүйл алагдаагын тархалтын зүүн зах болдог байна. Говийн мужид хамрагддаг. МонголТүвдийн муж. Хөхтөн Дарьганга орчим нь хөхтний газар зүйн мужлалаар Уулархаг азийн дэд их муж. Дарьгангын БЦГ болон Ганга нуур.2. өөхлөг тажигдаахай. Хээрийн ба ойт хээрийн дэд муж.1. Амьтны аймаг 2. улаан ном. Монгол-Дагуурын тойрогт хамаарна(16).1. Цагаан зээрийн байршил ба нягтаршил 2. дотоодын судлаачид Дарьганга орчмоор дайрч өнгөрөх үедээ амьтны аймгийн талаар ажиглалт хийж тэмдэглэл хөтлөн. Шувуу Шувууны газар зүйн мужлалаар Дорнод Монголын тэгш тал. түүний орчмоор нийт 111 зүйл шувуу бүртгэгдсэнээс 12 18 . 31 төрөлд хамаарах 40 орчим зүйл хөхтөн амьтад байршдаг байна (5). “Зэрлэг амьтдын нүүдлийн зүйлүүдийг хамгаалах тухай” (CMS) конвенцийн хавсралтад (2) тус тус бүртгэгдсэн цагаан зээр бор туулай.7. Биологийн олон янз байдал 2.7. Харин нягтшилтаар өндөр газруудын тоонд Дарьганга орчмын хялганат хээр ордог байна (1). аргаль хонь.ДАРЬГАНГЫН БАЙГАЛИЙН ЦОГЦОЛБОРТ ГАЗРЫН МЕНЕЖМЕНТИЙН ТӨЛӨВЛӨГӨӨ (2013-2017) 2. Дарьгангын өндөр өвст тэгш өндөрлөг нь цагаан зээрийн байрших гол нутаг юм. Хэвлэлийн мэдээллийг (Улаан данс.1. дэлдэн зараа. Даргьганга орчимд “Монголын улаан ном”-д (4)бүртгэгдсэн дагуур зараа. Газрын зураг 16.000 цагаан зээрийн нөөцтэй гэж үнэлэгдсэн байдаг. өгүүлэлдээ цухас дурдсан байдаг.1. Энэ нутаг нь дагуурын хээрийн өмнөд хэсэгт говийн бүстэй хил залгаа оршдог тул говийн бүсэд тархсан хар сүүлтий. 13 овог. Дарьгангын БЦГ-т тусгайлан хөхтөн амьтдын судалгааг хийж байгаагүй. 2009 онд Монгол орны хэмжээнд хийсэн судалгаагаар нийт цагаан зээрийн 64.

хээр. Намхотос.7. зүйлийн бүрэлдэхүүнээр баялаг. 1980 онд Академич А. Дарьгангын БЦГ-ын ургамалжилт нь ойтхээр. Дулмаагийн удирдлаган дор Амарын цулбуурт (Parasilurusasotus). бясаат улалж.ДАРЬГАНГЫН БАЙГАЛИЙН ЦОГЦОЛБОРТ ГАЗРЫН МЕНЕЖМЕНТИЙН ТӨЛӨВЛӨГӨӨ (2013-2017) зүйл нь суурин. эмийн. агь.1. Цогцолборт газрын нугат хэв шинжийн ургамалжилтын зүйлийн бүрэлдэхүүнд голлон оролцогч зүйл нь хиаг. хиаг. бут улалж. нөмрөг тас (Aegypius monachus). цөлөрхөг хээрийн хэвшинжид хуваана. хошуу галуу (Anser cygnoides).7. сум могой (Psammoopislineolatus) зэрэг 7 зүйл хоѐр нутагтан ба мөлхөгчид бүртгэгдсэн байна (10). хүнсний. Гэрэл зураг 1. рашааны могой (Elephe dione). хялганаүетэнт. Цогцолборт газрын хээрийн ургамалжилтанд голлох зүйл нь хялгана. монгол гүрвэл (Eremisaargus). Эдгээр загас нь усны ѐроолын шавж. 62 зүйл нь дайрч өнгөрдөг байна (8). ширэг улалж бүхий үетэнт хээрзонхилно (Газрын зураг 17). пагдгар бадай зэрэг алаг өвснүүд юм. Хоёр нутагтан Дарьгангын БЦГ-т монгол бах (Bufaraddei). улаан толгойт зэрэг үетэн.3. Усны зүйлүүдийн тодорхой судалгаа хийгдээгүй байна. хиаг-үетэн-алагөвст.2. үетэнагьтбүлгэмдлүүдзонхилно. Элсэн 19 . Хээрийн ургамалжилтыг төлөөлж чадах харгана-үетэнт. цэн тогоруу (Grus vipio). балт болон тэжээлийн шимт чанартай ургамал их ургадаг. хатан цэцэг. хүж өвс. ширэг улалж. Энд хуурай хээрийн ургамал жилт ноѐрхох бөгөөд энэ газрын ургамалжилтыг хэв шинжийн хувьд хуурай хээрийн. галуун гичгэнэ. Ургамлын аймаг Ургамал газар зүйн мужлалаар Төв Азийн муж.1. Амарын шонхор (Falco amurensis) зэрэг нийт 42 зүйл бүртгэгдсэн байна. Загас Ганга нууранд 1 зүйл Чимхүүр загас (Cobitismelanoleuca)тэмдэглэгдсэн. саман ерхөг зэрэг үетэн. хонин тоодог (Otis tarda). цоохорхонин гүрвэл (Phrynocephalusversicilor). гялгар дэрс.4. биелэг өвс. ишт ба ишгүй гичгэнэ. Молцог–онгон элсний районд хамрагддаг. хонхоруудаар нь хазаар өвс-хиагт. Нүүдлийн шувуудаас 32 зүйл өндөглөн зусдаг. дорнодын мэлхий (Ranachensinensis). 2. үхэр тарна.7. шулуун сонгино. Чимхүүр загас 2. говийн бүсийг төлөөлж чадах нэн ховор болон ховор. 99 зүйл нь нүүдлийн шувууд байна. таван салаа зэрэг ургамал голлоно. хөвөгч амьтад. органик бодисын үлдэгдлээр хооллодог (9).булуу цагаан(Cyprinuscarpio). Мөнгөлөг хэлтэг (Carrassiusauratus) зэрэг загасыг нутагшуулсан. Монголын болон олон улсын хэмжээнд ховорт тооцогдох шувуудаас гангар хун (Cygnus cygnus). 2. хазаар өвс. Энэ бүлгэмдэл нь ургамлан нөмрөгийн хувьд есөн хэвшинжид хуваагддаг.

бүх 16 тойрогт тархан ургадаг 11 зүйл ургамал тэмдэглэгдсэн нь энэхүү бүс нутаг ургамлын хувьд ихээхэн сонирхолтой төдийгүй хамгаалан судлах шаардлагатай болох нь харагдаж байна. Судалгаагаар тус сумын нийт ойн талбай 15. 2-3 зүйл ургамлын гарц нөөцийг тогтоосон байдаг. Гэрэл зураг 2 . ARCGIS-9. 48 зүйлийг хамруулж.202 га.2 программ хангамжуудыг ашиглан 2011 онд хийж төсөл. үүнээс ойгоор бүрхэгдсэн талбай 2075 га байгаагийн 492 га бургас. ойгоор бүрхэгдээгүй талбайн 99 хувийг тармаг мод. торлог гэсэн дүн гарчээ. Дарьганга БЦГ-ын хялганат бэлчээрийн доройтол 20 . Харин ойгоор бүрхэгдээгүй 13127 га. 2. Бэлчээр Дарьгангын БЦГ нь 64. Шалтгаан нь. 76. тэдгээрийн тархцыг ургамал–газар зүйн тойргоор тоймлон улмаар засаг захиргааны хуваарь. ургах орчноор гаргаж. харин газрын төлөв байдал. 2007 онуудад гарч байжээ. 1.710. чанарын хянан баталгааны тайлан дүгнэлт 2003. үүний 95 хувь нь бэлчээр (Газрын зураг 18). ЦГ-ын нутагт бэлчээрийн судалгаа хийгдэж байгаагүй. Ойгоор бүрхэгдсэн талбайн 23. Энэ хянан баталгаагаар “Нийт бэлчээрийн 40 гаруй хувь дундаас дээш доройтсон.583 га сөөг. Түмэнцогт сумдад хийсэн судалгаагаар ашигт ургамлын 44 төрөл.8. Судалгаанд хамрагдсан ургамлаас ургамал газар зүйн 5 тойрогт ургадаг 3 зүйл. 1 хувийг ойжуулсан талбай эзэлж байна (Газрын зураг 20). Газар ашиглалтын байдал 2.1. ойн тархалтын зураг боловсруулалтын ажлыг газар зүйн мэдээлэлийн сангийн ArcView-3. 2007 онд ШУА-ийн Ботаникийн хүрээлэнгийн эрдэмтдийн Дарьганга. Мөн малд сайн идэгддэг ургамлын байгалийн аясаар нөхөн сэргэх чадвар буурсан байна(11).ДАРЬГАНГЫН БАЙГАЛИЙН ЦОГЦОЛБОРТ ГАЗРЫН МЕНЕЖМЕНТИЙН ТӨЛӨВЛӨГӨӨ (2013-2017) дунд ганц нэгээр ургасан хайлааснаас гадна сийрэгдүү ургасан хайлаас-бургасан төгөл элбэг тархсан байна. ойжуулсан талбай 1 га байна. нуурын ойролцоох бэлчээрийн даац хэтэрсэн ба хөл газрын ургамал зүйлийн бүрэлдэхүүнд түрэн орж эхэлсэн”(Газрын зураг 19)гэсэн дүгнэлт гарсан байдаг.3 хувийг сөөгөн ой.8. 10 тойрогт тархдаг 32. Ой Дарьганга сумын ойн сан бүхий нутгийн ойн тархалтын зураг. зургийг ойн мэдээллийн санд хадгалсан байна. үхэр голдуу мал бэлчээрийг нөхөн сэргэх боломжгүй хэт ашигладаг.8 га талбайтай. ой зохион байгуулалтын ажлыг Ойн газрын захиалгаар “Гранд форест” ХХК 2011 онд мэдээллийн сангийн “Forest”.7 хувийг байгалийн ой.3. Эрдэнэцагаан.

Төрийн тахилга.8. Төрийн тахилга 1990 оноос Алтан овоог тайх ѐслол сэргэж эхэлсэн 2004 онд Ерөнхийлөгч Н. Алтан Овоо.2. Аялал жуулчлал Тус байгалийн цогцолборт газарт явагдаж буй аялал жуулчлалын гол замнал нь: 1.Энхбаяр 50.Очирбат 8000 1999 Багабанди 25000 2004 Багабанди 30.Очирбат 4800 1994 П.8. Талын агуй-Шилийн богд 2.Ганга нуур. Шилийн богд-Талын агуй-Ганга нуур-Алтан овоо /Газрын зураг 21/ Хүснэгт 1. 2.Элбэгдорж 35000 21 .Багабандийн 57 тоот зарилгаар төрийн тахилгатай болгосон. Хүснэгт2.000 2012 З. түүнд оролцогчид Тахисан он сар Ерөнхийлөгчийн нэр Оролцсон хүний тоо 1990 П.000 2008 Н.ДАРЬГАНГЫН БАЙГАЛИЙН ЦОГЦОЛБОРТ ГАЗРЫН МЕНЕЖМЕНТИЙН ТӨЛӨВЛӨГӨӨ (2013-2017) 2. Дарьгангын нутагт ирсэн жуулчдын тоо / 2007-2011/ Жуулчдын төрөл Гадаадын жуулчид Дотоодын аялагчид 2007 2008 2009 2010 2011 40 80 120 90 150 2500 6000 4800 1500 4000 Жич: Жуулчдын тоог ТХГН-т үзүүлэх ажил үйлчилгээний нэг удаагийн тасалбараар тооцсон.3.

Хүснэгт 3. Улсын бага хурлын 1925 оны 5-р тогтоолоор Дарьганга сум нь 17 багтайгаар байгуулагдсан байна.29148 E113. Талын агуйн дэргэд “Талын цаг” ХХК Талын агуй жуулчны бааз тус тус ажиллуулж байна. Дарьгангын БЦГ-ын орчны бүсийн сумдын нийгэм эдийн засгийн байдал Манжийн хаанаас 1696 онд явуулсан нутаг дэвсгэрийн өөрчлөлтөөр өөрийн 5 гар. Сүхбаатар аймгийн төв Баруун-урт хотоос 170 км зайд оршдог хилийн сум. Дарьганга сум нь нийслэл Улаанбаатар хотоос 750 км.82923 Хүүхдийн зуслан 1979\ 2008 N 45.9. Эдгээр газрууд нь байгаль орчинд нөлөөлөх байдлын үнэлгээ хийлгээгүй. Зэгст нуур. Зэгст нуур Дарьгангын БЦ Дагшин булаг ХХК Зэгст нуур Ажиллаж эхэлсэн огноо Жуулчны бааз N 45.д. Түүнчлэн Дагшин нуур. Дуут нуур.5 мянган х. Сум нь 4. хожим нь мал сүргийг төвлөрүүлснээр Дарьганга хэмээх хэмээх сүрэгчин хошуу бий болж 1924 оноос эхлэн Дарьгангын сүргийн 5 гарыг өөрчлөн засаг захиргааны зохион байгуулалт хийж Дарьганга уулын хошууг 18 сумын бүрэлдэхүүнтэй байгуулж нутгийн дүрмийг баталж байжээ. Оргихын булаг орчмоор байрлан орчноо борхируулсаар байна. Зүүн 22 . “Дагшин” амралтын газар үйл ажиллагаа явуулдаг. өөрсдөө дураараа газар сонгон гэр майхнаа барьж ихэвчлэн Зэгст нуур. Аяагч. үйлчилгээний төрөл ААН-ийн нэр “Талын цаг” ХХК Байршил Талын агуй Солбицол 2006 Жуулчны бааз 2007 N 45.84302 Амралтын газар 1994 Шилийн Богд Дарьгангын БЦГ.29302 E113. хамгаалалтын захиргаатай гэрээ байгуулааагүй. Холбоо нуурын эргээр амрагч зугаалагчид ихээр ирж отоглож амардаг байна. Мөн Дарьгангын БЦГ-ын нутаг дэвсгэрт “Нью Дарьганга” Хүүхдийн зуслан. ТХГ-т үйл ажиллагаа явууллдаг аж ахуйн нэгжүүд.58994 E114.500085 “Хөх Уул анд” ХХК Нью Дарьганга ОНӨАТҮГ Үйлчилгээний төрөл 2.ДАРЬГАНГЫН БАЙГАЛИЙН ЦОГЦОЛБОРТ ГАЗРЫН МЕНЕЖМЕНТИЙН ТӨЛӨВЛӨГӨӨ (2013-2017) Орон нутгийн тахилгыг жил бүрийн зуны эхэн сарын 15-нд Сүхбаатар аймгийн сүм хийдээс зохион байгуулна. жуулчдад хоноглох отоглох газруудыг хамгаалалтын захиргаанаас тусгайлан зааж өгдөг боловч хүмүүс тэр бүр заасан газарт очдоггүй. Онгон Наран сумын хүмүүс ихэвчлэн оролцдог Шилийн Богдын баруун талд 5 км-ийн зайд “Хөх бүрд Андууд” ХХК .км нутаг дэвсгэртэй. өөрөр хэлбэл ѐсны зөвшөөрөлгүйгээр үйл ажиллагаа явуулж байна.

Дарьганга. хойт талаараа Асгат сумуудтай тус тус хиллэдэг. ЦГ-т амьдардаг айл өрх.ДАРЬГАНГЫН БАЙГАЛИЙН ЦОГЦОЛБОРТ ГАЗРЫН МЕНЕЖМЕНТИЙН ТӨЛӨВЛӨГӨӨ (2013-2017) талаараа Эрдэнэцагаан. Нутгийн дийлэнх хувийг Дарьгангачууд эзэлдэг.884 мал тоолуулснаас 58717 нь буюу 62. Аман-Ус. Наран сумын хэсэгт 57 өрх байршиж байна (Газрын зураг 22). Наранбулаг сумд хамрагддаг бөгөөд эдгээр байгуудын хүн амын сүүлийн 2 жилийн судалгааг дараах хүснэгтээр үзүүлэв. Наранбулаг багт тоологджээ. Онгон. Хүснэгт 5. Аман-Усны багийн мал байна.702 мал тоологдсоны 62. Наран сумын Тосон. хаваржаа. Иймд ТХГ-т байршдаг өвөлжөө.. өрх. Наран сумдаас хамрагддаг багуудын мал тоо /сум. Хүснэгт 4. Мал аж ахуй: Дарьганга суманд 2011 оны тооллогоор нийт 131.7 хувь нь Дарьгангын БЦГ-т хамрагддаг Бадрах.5 хувь нь ЦГ-т хамрагддаг Тосон. малын тоог нарийвчлан гаргах шаардлагатай. 798 өрх. зүүн өмнөд талаараа БНХАУ. 2. БЦГ-т Дарьганга сумын Бадрах. багаар/ Наран Дарьганга Сум Баг Адуу Үхэр Тэмээ хонь ямаа Бүгд Бдрах 3857 3184 192 17810 12237 37280 Аман Ус 2487 2541 131 10640 9817 25616 Бүгд 6344 5725 323 28450 22054 62896 Тосон 3380 3971 141 24512 17836 49840 Наранбулаг 554 966 12 4285 3060 8877 3934 4937 153 28797 20896 58717 10278 10662 476 57277 42950 121613 Нийт дүн 23 . Наран суманд 2011 онд 93.9 мянган хүн амтай. хүн амын судалгаа 2010 2011 өрх Хүн өрх Хүн Сум Баг ам ам Дарьганга Бадрах 170 644 170 634 Наран Аман ус Тосон Наранбулаг 143 175 104 585 677 346 158 183 106 612 687 353 Дэлхийн банкнаас санхүүжилттэй “Тогвортой амьжиргаа -2” төслийн хүрээнд Бодлого судлалын төвөөс Дарьганга.896 нь буюу 47. Наран сумдад тэмдэглэсэн малчдын өвөлжөө хаваржааны байршлын мэдээгээр тус БЦГ-т нийт 147 өрх өвөлждөгөөс Дарьганга сумын хэсэгт 90. баруун урд болон баруун талаараа Наран. Тус сум нь 4 баг.

эрүүл мэнд: Дарьгангы сум 9 жилийн дунд сургууль 500 гаруй сурагчид. лаборант 1.ДАРЬГАНГЫН БАЙГАЛИЙН ЦОГЦОЛБОРТ ГАЗРЫН МЕНЕЖМЕНТИЙН ТӨЛӨВЛӨГӨӨ (2013-2017) Мал эмнэлэг: Дарьганга суманд “Хамар булаг” нөхөрлөл. ард иргэдэд үйлчилдэг. сувилагч 4. Сумын төвд Петровис. “Алтан овоо” хоршоо мал эмнэлгийн үйлчилгээ явуулдөг бөгөөд 2011 оноос мал эмнэлэг. сумангуудтай байнгын харилцаа холбоотой байдаг. Дарьганга сумын нутагт хилийн Байшинт болон Ламтын сумангууд байрладаг.. 2008 онд биеийн тамирын заал. орон нутгаа сурталчлах ажлыг сумын соѐлын төв. бага эмч 5. Мобиком тавигдсан. Эрүүл мэндийн үйлчилгээ: Сумын “Эрүүл мэндийн төв” их эмч 1. Ус. Улсын хилийн дагуух Хилийн хороо. Соёлын үйлчилгээ: Сумын иргэдэд урлаг уран сайхнаар үйлчлэх. 24 .цаг уурын өртөө: Дарьганга суманд 1967 онд байгуулагдсан Хөдөө аж ахуйн цаг уурын харуул нь 2008 оноос Ус цагуурын шинжилгээний өртөө болж 6 хүний орон тоотой болж өргөжсөн. 80 хүүхдийн дотуур байртай. нийт 17 орон тоотойгоор ажилладаг. 17 ажилтантай. Ерөнхий боловсрол. 2007 онд 75 хүүхэд хүлээн авах үчин чадалтай шинэ цэцэрлэг баригдсан. Сурагчид 10-11 дүгээр ангийг Онгон сумын 11 жилийн сургуульд очиж төгсдөг. Тус өртөө нь уур амьсгалын ажиглалт хийж төвд дамжуулахын зэрэгцээ цаг агаарын мэдээгээр сумын ЗДТГ. Зам тээвэр: Дарьганга сум нь аймаг болон бусад сумдтай шороон замаар холбогдсон. түүний дэргэдэх Дарьганга сумын музей хариуцдаг. үйлчилгээний ажилтан. Харилцаа холбоо: Монголын цахигаан холбооны суурин утас АТС-аас гадна шилэн кабелийн Скайтэл. үржлийн тасаг байгуулагдан ажиллаж байна. 2012 оны 11-р сараас интернет сүлжээнд холбогдсон. Хүүхдийн цэцэрлэг: Сумын хүүхдийн цэцэрлэг 1982 оноос үйл ажиллагаа явуулж ирсэн. Магнай трейд компаны болон хувийн 3 шатахуун түгээх станцтай. 2009 онд 320 хүүхдийн багтаамжтай шинэ сургууль ашиглалтанд орсон. 28 багш. Ня-бо. Эрчим хүч: Зүүн бүсийн эрчим хүчний сүлжээнд хамрагдаж 35 квт өндөр хүчдэлийн цахилгаан дамжуулах шугамыг Онгон сумаас/60 км/ авдаг.

Наран сумын ИТХ-ын 2009 оны 1-р сарын 23 –ны 25 тоот тогтоолыг үндэслэн БОАЖ-ын сайдын 2010 оны 5-р сарын 11-ны өдрийн А-135 тушаалаар тогтоосон боловч үндэслэл муутай болсон (Газрын зураг 24). үйл ажиллагаа Дарьгангын БЦГ-ын Хамгаалалтын захиргааг Байгаль орчны сайдын 2005 оны 03 дугаар сарын 24-ний өдрийн 41 тоот тушаалаар байгуулсан. Дарьгангын БЦГ-ын хамгаалалтын захиргааны ажилтны дэлгэрэнгүй судалгаа 50 Эр Дээд Аялал жуулчлалын мененжер 20 3 40 Эм Дээд ТЗУ-га. 2 байгаль хамгаалагч.Замын үүд. орчны бүсийн менежментийн төлөвлөгөө боловсруулах. Ихэнхдээ Улаанбаатар хот болон Эрээн. орчны бүсэд 201 айл өрх өвөлжиж хаварждаг. экологич 12 7 25 . жижиг дунд үйлдвэр. БЦГ-т 147 айл өрх. Д. Хувийн жижиг дэлгүүрүүд ажиллаж сумын иргэдийг бараа материалаар хангадаг.ДАРЬГАНГЫН БАЙГАЛИЙН ЦОГЦОЛБОРТ ГАЗРЫН МЕНЕЖМЕНТИЙН ТӨЛӨВЛӨГӨӨ (2013-2017) Зах зээл ба үйлдвэрлэл: Сумын хэмжээнд 3 зочид буудалтай.Ариунцэцэг 2 дарга Ахлах мэргэжилтэн Тухaйн байгууллагад Улсад ажилласан жил Мэргэжил В. 2 мэргэжилтэн. Дарьганга.11. Малын гаралтай түүхий эдийг Улаанбаатар хотод очиж борлуулдаг. Дарьгангын БЦГ-ын Орчны бүсийн менежмент БЦГ-ын Орчны бүсийн хилийн заагийг Дарьганга сумын ИТХ-ын 2009 оны 12-р сарын 15-ны 30 тоот тогтоол. Хамгаалбал зохих үнэт зүйлсэд анхаарах шаардлага. цех байхгүй. удирдлага. Сумын хэмжээнд түүхий эд борлуулах зах. Дарьгангын БЦГ-ын хамгаалалтын захиргааны бүтэц. Сүхбаатар Боловсрол 1 Хүйс Ажилтны нэрс Нaс № Албан тушгаал Хүснэгт 6. Хамгаалалтын захиргаа нь одоогийн байдлаар дарга.8 км2 талбайтай. Шинээр санал болгож буй бүсэд 232 өрх өвөлждөг байна. сан байгуулах ажлуудыг одоогоор хийгээгүй байна. Улсын байцаагчийн эрх бүхий 3 ажилтантай. үйлчлэгч-сахиул гэсэн 7 орон тоотой. зохион байгуулалт. 2. 2. нягтлан бодогч. Дарьгангын БЦГ-ын орчны бүс нь 2011. 10 идэвхтэн байгаль хамгаалагч ажиллладаг. Наран сумын Орчны бүсийн зөвлөлүүдийг 2009 онд сумдын ИТХ-ын тогтоолоор байгуулсан ч үйл ажиллагаагаа явуулдаггүй. Эрдэнэцагааны Бичигтийн боомтоор өргөн хэрэглээний бараа материалаа оруулдаг. орон нутаг болон хамгаалалтын захиргааны саналыг харгалзан “ТХГНийн орчны бүсийн тухай” хуулийн шалгууруудыг үндэслэн орчны бүсийг шинэчлэн өргөтгөх саналыг боловсруулсан (Газрын зураг 25).10.

37 Эргэлтийн хөрөнгө 7375259 7. сөөг/бэлтгэн түлшинд хэрэглэсэн зөрчлүүд эзэлж байна. чоно орно.700 Хамгаалалтын захиргааны байрыг 2007 онд барьсан.Ганбаатар жолооч 43 Эр Бүрэн дунд Жолооч 5 5 Хүснэгт 7. Хулгайн ангийн төрөлд тарвага.561.63 41.экологи 3 3 4 Г.Мажигсүрэн Байгаль хамгаалагч 50 Эр Бүрэн дуд Жолооч 15 2 7 Ж. бут. Хамгаалалтын захиргааны төсөв.усны горим.400 2012 43.8 2009 53.600 1. Хүснэгт 8.177.255.312.ДАРЬГАНГЫН БАЙГАЛИЙН ЦОГЦОЛБОРТ ГАЗРЫН МЕНЕЖМЕНТИЙН ТӨЛӨВЛӨГӨӨ (2013-2017) 3 Оюунгэрэл мэргэжилтэн 28 Эм Дээд Байгаль хамгааалал. ялангуяа Дарьганга сумын 3-р багт нилээд гардаг бол хулгайн анг гадны иргэд /сумын төв.6 614. тайлангаас үзэхэд нийт зөрчлийн дийлэнх хэсгийг ТХГН-аас мод /бургас.928.545. хяналт шалгалтын ажлыг байгаль хамгаалагчид.269.679.800.612. мэдээг хамгаалалтын захиргаанд нэгтгэдэг.622.18 54163829.725 2011 58.000 59. бусад баг/ гаргадаг байна. мэдээлэл цуглуулж хамгаалалтын захиргаанд нэгтгэдэг.655.086. боломж ажлын байрны хувьд харьцангуй сайн.30 2.экологи 6 6 6 С. өөрийн орлого бүрдүүлэлт Улсын төсвөөс Өөрийн орлого Дүн 2008 20890. Мөн бэлчээр чөлөөлөөгүй гэх зөрчлүүд.800 972.400 906. нөөц. хамгаалалт”сэдэвт эрдэм 26 .450 2010 43.502. цагаан зээр.584.18 12.12. Дотроо 8 ортой зочид буудал ажиллуулдаг.498.2 21504. 2.900 44. 2011 онд Дарьганга суманд “Ганга нуур. Бага оврын нам даралтын уурын зуухтай.125 46.800 1.650 54. мэргэжилтнүүд тогтсон графикийн дагуу гүйцэтгэн.13. Зөрчил гарагчид нь гол төлөв ТХГН-т амьдардаг малчид байна. Судалгаа шинжилгээний талаар Судалгаа мониторингийн ажлыг байгаль хамгаалагчид орчин зүйн ажиглалт судалгааны хүрээнд хийж тэмдэглэн.Өлзийбаатар Байгаль хамгаалагч 36 Эр Дээд Байгаль хамгааалал. хомсдол.518. Хамгаалалтын захиргааны үндсэн болон эргэлтийн хөрөнгө /сүүлийн 4 жилээр/ .Мөнхболд Нябо 35 Эр Тусгай дунд Ня-бо 3 3 5 Э. Үзүүлэлт 2008 2009 2010 2011 Үндсэн хөрөнгө 28044620 37.19 9675277. Зөрчлийн мэдээ. Ажилчдын ажиллах нөхцөл.367. Хяналт шалгалт: ТХГ дахь эргүүл.

сумын ИТХ. 2012 онд Сүхбаатар аймгийн БОАЖГ-аас Ганга нуурын судалгаа. хамгаалалын талаар тендер зарласны дагуу “Экологийн судалгааны төв” ТББ судалгаааны ажлыг эхлээд байна. эсгий хийх. 2. Эрдэнэцагаан сумдад байрлах Хилийн . Аман ус) малчдыг хамруулан явуулдаг. аж ахуйн нэгж байгууллагуудад сурталчлах ажлыг зохион байгуулдаг. Хамгаалалтын захиргаа нь сургалт. соѐлын төв. мэдээлэл сурталчилгаа Хамгаалалтын захиргаанаас байгаль орчны бодлого шийдвэр. 9 жилийн сургууль. 2. 2011 онд мод суулгац тарих. Хамтын ажиллагаа Дарьгангын БЦГ-ын Хамгаалалтын захиргаа нь хамгаалалт. малын тэжээл бэлтгэх. ус чандмана эрдэнэ зэрэг сургалтуудыг зохион байгуулсан байна. сумын байгаль орчны улсын байцаагч. эмэгтэйчүүдийн зөвлөл. Сургалт. захиргааны үйл ажиллагааны талаар ТХГН дотор болон орчны бүсийн иргэд. Наран сумын Засаг даргын Тамгын газар. 2009.р хороо (отряд)-д түүний харъяа Байшинт (7). аргачлал.. сургталчилгааны танхимыг тохижуулж. орон нутгийн удирдлага. гар урлал сувнер хийх. 27 . Дарьгангын БЦГ-ын хамгаалалтын дэглэм. хүлэмжийн аж ахуй эрхлэх. сүү цагаан идээ боловсруулах. ногоон байгууламж бий болгох.14..ДАРЬГАНГЫН БАЙГАЛИЙН ЦОГЦОЛБОРТ ГАЗРЫН МЕНЕЖМЕНТИЙН ТӨЛӨВЛӨГӨӨ (2013-2017) шинжилгээний бага хурал хийсэн байна. холбогдох хууль тогтоомж.15. менежментийн ажлаа Дарьганга. Цагдаагийн хэсгийн төлөөлөгч. сумын дунд сургуулийн 30 хүүхдийг сонгон “Байгаль хамгаалах клуб” байгуулан үйл ажиллагаа явуулж байна. төмс. хог хаягдлын менежмент. тухайлбал 2006-2008 онд Мерси Кор олон улсын байгуулагын Хөдөөгийн агро бизнесийг дэмжих төслийн хүрээнд бэлчээрийн менежмент. Мөн орон нутагт тогтвортой амьжиргааг дэмжих чиглэлээр явуулсан сургалтуудад иргэдийг хамруулах ажлыг төслийн багийнхантай хамтран зохион байгуулсан. тасалгааны цэцэг тарих. 2010 онд Хүн төвтэй байгаль хамгаалал ТББ-тай хамтран байгаль хамгаалах уламжлал. Мөн Хил хамгаалах ерөнхий газар (ХХЕГ)-ын Онгон. хүнсний ногоо тарих. Ламт (8) болон бусад ойролцоо оршдог сумангууд зохих хэмжээгээр оролцог. 2 багийн (Бадрах. малчин өрхийн бизнес төлөвлөгөө.

байгалийн өвөрмөц тогтоц. хамгаалалтыг сайжруулах. Ботаник. зураг . Хөргийн хөндийн хөргүүд/ Булш. гуулин хотын туурь / Шилийн богд Алтан овоо Талын агуй 28 . Хошмог. Шилийн богд. Дарьгангын БЦГ түүний орчмын нутгийн судлагдсан байдлыг үнэлэх зорилгоор ШУА-ийн Биологи. агнуур зохион байгуулалтын мэргэжлийн байгууллагын судлаачдыг оролцуулсан уулзалтыг Улаанбаатар хотноо зохион байгуулсан. 3. ҮЙЛ АЖИЛЛАГАА 3. Хөргийн хөндийн дурсгалт газруудыг оролцуулан цогц хэлбэрээр боловсруулахаар болсон. ЗОРИЛТ. ТХГ-уудын хамгаалах үнэт зүйлс. Ганга. 3. Газар зүй. Баян булаг гэх мэт/ Хүн хөргүүд /Алтан овоо.. Геоэкологи. Дарьгангын БЦГ-ын хамгаалах үнэт зүйлс Даргангын БЦГ-т нутагладаг малчид. Иймд менежментийн төлөвлөгөө нь хамгаалалтын захиргаанаас гадна орон нутгийн төр захиргаа. ярилцлагуудаар Дарьгангын БЦГ-ын менежментийн төлөвлөгөөг Шилийн богд. Хөргийн хөндийн дурсгалт газруудыг хамарна /дээрх газруудын хийлийн цэс.ДАРЬГАНГЫН БАЙГАЛИЙН ЦОГЦОЛБОРТ ГАЗРЫН МЕНЕЖМЕНТИЙН ТӨЛӨВЛӨГӨӨ (2013-2017) ГУРАВ. Археологи. Наран сумдын нутаг дахь Дарьгангын БЦГ. Ус цаг уурын хүрээлэн. малчид бүх хүнд зориулагдана. түүх соѐлын дурсгалын хадгалалт. ашиглалтын өнөөгийн байдал.3. ой. орон нутгийн төр захиргааны байгууллага. арвин баялаг нөөц. цаашид хэрэгжүүлэх үйл ажллагаааны чиглэлийн талаарх үндсэн мэдээллүүдийг авсан болно. Зэгст г. түүх соёлын өвдөө түшиглэсэн аялал жуулчлалын өлгий нутаг байж. аж ахуйн нэгжүүдийг оролцуулсан уулзалтуудыг зохион байгуулж CAP. Дарьгангын БЦГ-ын эрхэм зорилго: Дарьгангын БЦГ нь уламжлалт ёс заншлаа дээдлэн. 4. Дагшин булаг./ Энэхүү менежментийн төлөвлөгөө нь дээрх ТХГ-уудын байгалийн нөөц баялаг. учирч буй аюул занал буюу дарамт. 6. хууль хяналтын болон мэргэжлийн байгууллага. 2.м) Булаг шанд / Оргихийн булаг. Хэлэлцшшлгээр дээрх 3 ТХГ-ын хамгаалах үнэт зүйлсийг дараах байдлаар тодорхойлсон: 1. хамгаалалтын дэглэмийг мөрдүүлэхэд холбогдох бүх талуудын жигд оролцоог ханган ажиллахад чиглэгдэнэ. 8.1. 5. PRA зэрэг оролцооны арга зүйг ашиглан хэлэлцүүлгүүд зохион байгуулж. түүний шалтгаан. Менежментийн төлөвлөгөөний хамрах хүрээ Менежментийн төлөвлөгөө нь газар нутгийн хувьд Сүхбаатар аймгийн Дарьганга. 7. хиргэсүүрүүд Эртний хотын туурь / Молцог сүм. Нуурууд (Холбоо. 3.2. Дээрх уулзалт. ТХГ болон орчны бүсэд үйл ажиллагаа явуулдаг аж ахуйн нэгжүүд нутгийн иргэд. тэдгээрийн хамгаалалт. ус намгархаг газруудыг хамгаалснаар нүүдлийн шувуудын хэвийн амьдрах нөхцлийг хангахад оршино. МЕНЕЖМЕНТИЙН ТӨЛӨВЛӨГӨӨНИЙ ЗОРИЛГО.

Хамгаалахаар сонгосон биологийн олон янз байдал. Шувууны газар зүйн мужлалаар Дорнод Монголын тэгш тал. Модлог ургамал / хайлаас. Дарьганга орчмын нуурууд нь гангар хунгийн нүүдлийн замнал дагуу түр буудалладаг дэлхийн хэмжээний түшиц нутаг тул гангар хунг шалгуур болгон сонгож.4. Амарын шонхор (Falco amurensis) зэрэг нийт 42 зүйл бүртгэгдсэн. судлаачдаар хэлэлцүүлэн дараах биологийн олон янз байдлыг төлөөлөл болгон сонгов . Газрын зураг 27). түүх соёлын дурсгалууд Дарьгангын БЦГ-ын менежментийн төлөвлөгөөг боловсруулахдаа энд хийсэн судалгааны ажлыг үндэслэн. 3. хошуу галуу (Anser cygnoides).1. Монгол оронд шувууны томуу ханиад бүртгэгдсэн газрууд 29 . бургас. Нуур. Үүнд: Төлөөлөл болгон сонгосон хамгаалах үнэт зүйлс 1. 2010 онд Ганга нуурт. Дарьгангын БЦГ болон Ганга нуур. Тарвага зэргийг хамгаалах гол үнэт зүйлсүүд гэж нэрлэсэн. 99 зүйл нь нүүдлийн шувууд байна. 2011 онд Зэгст нуурт шувууны томуу ханиад бүртгэгдэж байсан (8.ДАРЬГАНГЫН БАЙГАЛИЙН ЦОГЦОЛБОРТ ГАЗРЫН МЕНЕЖМЕНТИЙН ТӨЛӨВЛӨГӨӨ (2013-2017) 9. 5. 2. 3. торлог/ 11. Говийн мужид хамаарагддаг. Энд Монголын болон олон улсын хэмжээнд ховорт тооцогдох шувуудаас гангар хун (Cygnus cygnus). хунгийн чуулган/ 13. Нүүдлийн шувуудаас 32 зүйл өндөглөн зусдаг. түүний орчмоор нийт 111 зүйл шувуу бүртгэгдсэнээс 12 зүйл нь суурин. шүтлэгт газрууд (Шилийн богд. 62 зүйл нь дайрч өнгөрдөг байна (8). 4. Молцог элс 12. Ганга нуурыг шувуудын нүүдлийн гол зам дайрч өнгөрдөг тул шувуудаар дамжин өвчин тархах магадлал өндөр байдаг. Газрын зураг 27.4. Усны шувууд / Нүүдлийн шувууд. Бичигтийн шахаа 10. амьдрах орчныг нь хамгаалах үйл ажиллагааг тусган хэрэгжүүлснээр гангар хун төдийгүй бусад олон зүйлийн шувууд дам хамгаалагдах боломжтой. нөмрөг тас (Aegypius monachus). Алтан овоо) 3. Нуур Сонгосон үндэслэл: Ганга нуур нь усны шувуудын гол дамжин өнгөрдөг нутаг. цэн тогоруу (Grus vipio). нутгийн иргэд. булаг Модлог ургамал Монгол тарвага (Marmota sibirica) Түүх соѐлын дурсгалт газрууд (Хөрөгийн хөндий) Уламжлалт тахилгат. хонин тоодог (Otis tarda).

0500С/жил-ийн хурдтай дулаарах болжээ.Энэ нуур сүүлийн жилүүдэд бохирдохын зэрэгцээ түүнд оршин амьдрах усны амьтан. Гэрэл зураг 5. булгийн нийлбэр ууршиц 110. их хэмжээгээр замагтсанаас нуур нь байгалийн аясаар цэвэршүүлэх боломжгүй болсон.2 мм-ээр нэмэгдсэн атал хур тунадасны хэмжээ 33.000 мал бэлчдэг. цэнгэг уст нуур юм. Ганга нуур нь хээр. Энэ ай савын гадаргын усан сүлжээ нь хэмжээгээрээ нилээд бага. Нуурын орчимд 30. гадаргын урсац сарних бүсэд оршдог. Жилийн дунджаар сүүлийн 70 жилийн дотор энэ бүс нутагт 2. Ганга нуурын усыг 21 булаг тэтгэн тэжээдэг бөгөөд тэдний гол нь Оргихын булаг. 30 . тэдгээрийн ил задгай гадаргын урсцын байгалийн горим нь тогтворгүй. говийн бүсийн завсар салхины нүүдлээр үүссэн. ихэвчлэн хатаж ширгэдэг онцлогтой. хурмал элсэнд хаагдаж тогтсон.030С-ын дулаарч. Ганга нуурын усны түвшин. гүн багасаж байгаагийн гол шалтгаан нь нуур руу элс шууран орж ѐроолд нь тунадаг. Дарьганга орчмын нутаг нь Төв Азийн гадагш урсгалгүй ай савд хамрагдан. ургамлын зүйлийн тоо харьцангуй буурах хандлагатай болсон.ДАРЬГАНГЫН БАЙГАЛИЙН ЦОГЦОЛБОРТ ГАЗРЫН МЕНЕЖМЕНТИЙН ТӨЛӨВЛӨГӨӨ (2013-2017)     Ганга нуурт 12 овогт хамаарагдах 29 төрлийн 56 зүйлийн усны ѐроолын болон хөвөгч амьтан. ургамал тэмдэглэсэн. олон тооны мал орж бохирдуулдаг. Ганга нуурын мандалд өвлийн улиралд элс шуурч тогтоод хавар хайлахад нь нуурын ёроолд унадаг байна.9 мм-ээр буурсан байна. 1961 оноос хойш (өнгөрсөн 50 жилд) Ганга нуур зэрэг ил нуур. сүүлийн жилүүдэд эрчим нь улам нэмэгдэн 1991-2009 оны хооронд 0.

голдоо 1. Дагшин булгийн ундарга 14.  Дарьганга орчимд гангар хунгийн судалгааг эрдэмтэд хийж байсан ч тулгамдсан асуудал. Шувуу судлаачдын үзэж буйгаар Ганга нуурын усны түвшин (гүн) эрс багассанаар чуулдаг хунгийн тоо эрс цөөрч байна.0 л/с.ñì ÎÍ Зорилго: 2017 он гэхэд нуурын гүн.0 л/с тус тус байна.53 км2 буюу 25 хувиар багассан. Ганга нуурын усны түвшний өөрчлөлт.3-12. гүн багасах. Ганга нуурын усан гадаргын талбай хэмжээ 2011 оны байдлаар 0.5 м гүнтэй. H.ñì Ãàíãà íóóðûí äóëààíû óëèðëûí äóíäàæ ò¿âøèí. Нуурын усны тэнцлийн зарлагын хэсгийг дулааны улирлын туршид 950-1000 орчим мм уурших усан гадаргын ууршил бүрдүүлнэ. булгийн урсац).  Ганга нуурын усны түвшин 2008 оноос багасан улмаар 2011 оноос ширгэх аюулд ороод байгаа. Зуны улиралд шуурганы үеэр элс шуурч Ганга нуурын багагүй хэсгийг элсээр дардаг (Гэрэл зургуудыг Д.300 м дотогшилж. голдоо 0.  Тус БЦГ-т ялангуяа Ганга нуурын усны түвшин. Зураг 7. гүн нь багасаж байна. бэлчээрийн талхагдал бий болох хандлагатай байгаа нь гангар хунгийн амьдрах таатай орчинд нөлөөлж болзошгүй байна. бэрхшээлийг нарийвчлан тогтоогоогүй. Дуут нууруудыг тэжээж буй Оргих булгийн ундарга 6. 2007 онд нуурын усны түвшин захдаа 40–50 см.5 м байсан бол 2011 оны байдлаар захдаа 18 – 25 см. булгийн урсац 2007 оны түвшинд хүрсэн байна (Шалгуур үзүүлэлт: нуурын гүн.Дугарсүрэн)  Ганга нуурын гадаргын болон гүний цутгал урсацын нийлбэр жилд дунджаар 29 л/с бөгөөд Ганга. 31 .8-19. 2010 2009 2008 2007 2006 2005 2004 2003 2002 2001 2000 260 240 220 200 180 160 140 120 100 1999 Í.ДАРЬГАНГЫН БАЙГАЛИЙН ЦОГЦОЛБОРТ ГАЗРЫН МЕНЕЖМЕНТИЙН ТӨЛӨВЛӨГӨӨ (2013-2017) Гэрэл зураг 6. гол хэсэг харагдах болсон нь өмнөх 4 жилийнхээс даруй 200.

нохойн хошуу голлох ба өвслөг ургамлаас монгол шивэлз. нөөц нь улам бүр багасаж байна. Шилийн Богдын БДГ-т 17 га. Модлог ургамлын талбайн хэмжээг нэмэгдүүлэх зорилгоор 1 га талбайд тарьж ургуулжээ.202 га талбайтайгаас Дарьгангын БЦГ-т 14. горхи элсээр дарагдах аюул нүүрлэж байна. явган төмөрдэй. ус. эрчим хүч. холбооны шугам татах болон түймрээс хамгаалах шороон зурвас гаргах. Модлог ургамал Сонгосон үндэслэл: Дарьгангын БЦГ-ын дийлэнх хэсгийг Молцог элс эзэлдэг тул салхи шуурганаар бэлчээр. Сибирийн биелэг өвс. малын нөлөөгөөр төрөл зүйл нь цөөрч. Өндөр уултай ой модгүй газруудад бутлаг ургамал сийрэг байдлаар тархан ургасан. 32 . үрээн сүүл. булаг. алаг цоог хайлаас ургасан байна. хурган мэхээр.ДАРЬГАНГЫН БАЙГАЛИЙН ЦОГЦОЛБОРТ ГАЗРЫН МЕНЕЖМЕНТИЙН ТӨЛӨВЛӨГӨӨ (2013-2017) 3. Хамгаалалтын бүсийн ойд ЦГ-ын аялал жуулчлалын болон хязгаарлалтын бүсийн ой. хүн. БЦГ-ын ойн санг бүрдүүлэгч зүйл нь үндсэндээ бургас бөгөөд тармаг. сумын ногоон бүсийн ой.173 га. Модлог ургамал нь элсний нүүдлийг сааруулах ач холбогдолтой. Энд бутлаг ургамлаас тэрэлж. хориотой зурвасын ойг хамааруулан тооцдог тул Дарьганга сумын ойн сан нь бүгд хамгаалалтын бүсийн ой юм. цэвэрлэгээний арга хэмжээг хэрэгжүүлэх.2. Малчид модлог. ойн дагалт нөөцийг ашиглахаас бусад үйл ажиллагаа явуулахыг хориглодог. Өнөөгийн байдал: Нутгийн хойд хэсгийн уулархаг хэсэгт улиас зонхилсон ой хэсэг төгөл маягаар тархана.4. Нийт 15. жамъян мядаг зэрэг ургана. улсын хилийн дагууд 1. Бэлчээрийн судалгаа хийгдээгүй. түрүүлж. ойн хэвийн өсөлт. Бэлчээрийн хянан баталгааны тайланд Дарьганга орчмын бэлчээрийн 30-аас дээш хувь нь доройтсон гэсэн дүгнэлт гарсан.012 га нь хамардаг. бутлаг ургамлыг түдшинд хэрэглэдэг. хатиар. нөөц 2011 оны түвшнээс дээшилж. Хамгаалалтын бүсийн ойд зам гүүр барих. нуур. Зорилго: 2017 он гэхэд модлог ургамлын эзлэх талбай. нөхөн сэргэлтийг дэмжихэд чиглэсэн арчилгаа. дунд тавилгана . Молцог элсэнд мал бэлчээдэг нь модлог бутлаг ургамлын нөөцийг багасгаж байна. хамтын оролцоотой бэлчээрийг менежментийг бий болгоно. Тус БЦГ-ын модлог ургамал талбайн хэмжээгээр бага төдийгүй байгаль цаг уур.

ойт хээр.. 2006) устаж болзошгүй (A2ad) байгаа ангилалд хамрагдсан. Тус ЦГ-ын тарвага. Үндэсний хэмжээнд болон бүс нутгуудаар агнахыг түр хориглох арга хэмжээ авсан [10].3. үнэг.Тарваганы махыг хүнс. уулын энгэр. Талын агуйгаас зүүн урд талын уул (1 бүл). бэл хөндийд идээшин байршдаг. Талын агуйд Монгол тарвага сэргээн нутагшуулсан байдаг (7). 600-3000 м-ийн өндөрт тохиолддог. 1990 оны судалгаагаар 20 сая. Хамгаалалтын захиргааны байгаль хамгаалагчид. Монгол тарвага.0 мянга орчим тарвагатай бөгөөд Баяндулаан уул. 1862) Сонгосон үндэслэл:  Олон улсын үнэлгээ (IUCN. Тарваганы ухсан нүх нь зурам.7 мянган тарвагатай бөгөөд агнуурын нөөцгүй болсон гэж үнэлсэн байдаг. үен. Дарьганга сумын төвөөс зүүн хойш Энгэрийн ухаа уулын зүүн хэсэг (10 гаруй бүл) тогтоосон байна (5). Харин Наран сумын нийт нутгийн 6 хувь буюу 220 км2 талбайд 6. мануул зэрэг олон зүйл амьтдын орогнох байр болж өгдөг. Судлаачид тарваганы одоогийн байршлыг Шилийн богд уул (20 бүл).. Гэрэл зураг. 2010)-ээр анхааралд өртөхөөргүй зүйл. Биологийн хүрээлэнгийн эрдэмтэд хамтран тус сумын Шилийн богд.4.ДАРЬГАНГЫН БАЙГАЛИЙН ЦОГЦОЛБОРТ ГАЗРЫН МЕНЕЖМЕНТИЙН ТӨЛӨВЛӨГӨӨ (2013-2017) 3. 2001 оны судалгаагаар 5 сая болсон бөгөөд тоо толгой нь одоо хүртэл буурсаар байна. 2010 онд аймгийн БОАЖГазар. Дарьганга сумын нийт нутгийн 37 хувь буюу 1580. Сүхбаатар аймагт ШУА-ийн Биологийн хүрээлэнгээс 1997 онд хийсэн судалгаагаар. 2007 онд Сүхбаатар аймгийн ЗДТГазар. Энэ судалгааны дүнгээр Дарьганга орчмыг тарвага ховор ба ховордсон нутагт хамруулан тодорхой хугацаагаар агналтыг хориглохыг санал болгосон байна (6). Дарьганга орчмын монгол тарваганы нөөцөд хууль бус агнуур зэрэг хүний шууд болон дам нөлөө ихээхэн нөлөөлдөг байна. амьдрах орчныг хамгаалснаар хээрийн бүсийн бусад амьтад дам хамгаалагдах боломжтой. мэргэжилтнүүдийн судалгаагаар 400 орчим тарвага бүртгэгдсэн байдаг.. Өнөөгийн байдал: Тарвага нь Дорнодын тал хээрээс Монгол алтай баруун хэсэг хүртэлх хээрээр тархан амьдарна (16). цөлөрхөг хээр. бүс нутгийн үнэлгээгээр (IUCN. Энэ зүйлийн тоо толгой өнгөрсөн 60 гаруй жилийн хугацаанд үргэлжлэн буурсаар ирсэн. огдой. улсын хилийн дагууд тархсан болохыг тогтоожээ. Мөн Дарьгангын БЦГ-ын Хамгаалалтын захиргаа 2007 оноос хойш жил бүр тарвагыг сэргээн нутагшуулах ажлыг зохион байгуулж байна. Монгол тарвага (Marmota sibirica Radde. 33 . ардын эмчилгээнд хэрэглэхээс гадна арьсаар нь эд хийх ба мөн худалдаж арилждаг. Хээрийн амьдрах орчныг бүрдүүлэхэд түлхүүр зүйл болдог төдийгүй бусад олон зүйлүүд энэ зүйлээс хамааралтай байдаг. Тарваганд хавх тавих нь хуулиар хориотой. Дээрх судалгааны дүнгээс харахад тарваганы тархцын талбай нь эрс багассан байна.6 км2 талбайд 18.  Монгол тарвага нь хээр. зараа.

Эдгээр хөргүүд нь түүх соѐлын үнэт дурсгалууд төдийгүй аялагч жуулчдын үзэж сонирхох гол үзмэрийн нэг юм. харин түүний зүүн хойно орших Бичигтийн эртний бичээстэй хадан хясаанд 34 . хатан. сүү. толгойгүй болсон/. Хөргүүдийн хайс хамгаалалт хуучирч муудсан. архи өргөх зэргээр ойр орчмыг нь бохируулсаар байна. хадаг.Лхагвасүрэн. Зорилго: 2017 он гэхэд цогцолборт газарт тарваганы тоо толгойг 2012 оныхоос 50-иас хувиар нэмэгдүүлж. бэр хөргүүд. Иймээс тарвагыг хээрийн бүсийн төлөөлөл болгон мониторинг хийх зорилт тавьж байна. хүү.Сүхчулуун) Тарвага нь хээрийн бүсийн тодорхойлогч зүйл бөгөөд байгалийн нөхцөлд хэвийн үржин өсөж байгаа эсэх нь хээрийн төлөв байдалд өөрчлөлт орж буй эсэхийг илэрхийлж чаддаг. 3. зорчигчид хөргүүдэд идээ будаа тавих. Үүнд Алтан овооны зүүн хэсэгт байрлах хаан. танилцуулгын самбаруудын зураг.4. аялагч. тархац нутгийн хэмжээ). Хөргийн хөндийн хүн хөргүүд багтана. тархац нутаг нь 30-аас дээш хувиар тэлсэн байна (Шалгуур үзүүлэлт: 1000 га-д ногдох тоо толгой.ДАРЬГАНГЫН БАЙГАЛИЙН ЦОГЦОЛБОРТ ГАЗРЫН МЕНЕЖМЕНТИЙН ТӨЛӨВЛӨГӨӨ (2013-2017) (Гэрэл зургуудыг Б. Өнөөгийн байдал: Хөргүүдийн хамгаалалт муугаас гадны хүн малын халдага нөлөөнд өртөж гэмтэж бүрэн бүтэн байдал нь алдагдаж/гар.4 Түүх. машины зогсоол байхгүйгээс хөргүүдийг тойрсон замууд нь тухайн газарт хөрсний элэгдэл. соёлын дурсгалт газрууд Сонгосон үндэслэл: Дарьгангын нутагт бүртгэгдсэн хүн дүрст чулуун хөргүүд нь XII зууны үед хамаарах түүхийн үнэт дурсгал юм. Хөргийн хөндийн хөшөө дурсгалууд нь Баруун уртаас Шилийн Богд явах зам дагуу байдаг хэдий ч тэмдэгжүүлэлт болон сурталчилгааны самбар тавигдаагүй тул хүмүүс тэр болгон мэддэггүй.бичиглэл баларч уншигдах боломжгүй болсон. Г. Хөргийн хөндийн хөшөө дурсгалуудыг хамгаалах зорилгоор 2004 онд дусгалт газрын ангилалаар улсын тусгай хамгааланд авсан боловч хамгаалалт шаардлагын түвшинд хүрэхгүй цаашид хамгаалалтын менежментийг эрс сайжруулах шаардлага зүй ѐсоор тавигдаж байна. эвдрэл ихээр үүсжээ.

ѐслол үйлдэхээр ирдэг байна. Алтан овооны төрийн тахилгын үед хүний ачаалал ихэсдэг. дулааны улиралд сүсэгтэн олны тавьсан идээ будаа муудаж үнэр гарах зэргээр орчныг бохирдуулсаар байна. 15. Зорилго: Хүн хөргүүдийн хамгаалалт 2013 оны түвшингээс сайжирсан байна. Алтан -Овоо) Сонгосон үндэслэл: Эрийн хийморь сэргээдэг Шилийн Богд. Шилийн Богдод мөргөл. шүтлэгт газрууд (Шилийн богд. Уламжлалт тахилгат. Хэдхэн жилийн өмнө 200м урттай 5 танхимтай байсан агуйгаас ердөө 24 м урттай ганцхан танхим үлдсэн байна. Цаашид хогийн менежментийн асуудлыг сайжруулах шаардлагатай. машины зогсоолын тэмдэг хийж.5. Хамгаалалтын захиргаанаас овоо өөд машин гаргахгүй хаалт. отоглох газар. Авирмэд ахлагчтай судлаачдын баг 2010-2011 онд хийсэн судалгаагаар агуйн дотор орж буй 35 . Дээрх газруудын гол дарамт нь хог хаягдал. хогийн сав тавьсан нь зохих үр дүнгээ өгч байгаа боловч хүмүүс тогтоосон газар буудаллахгүй байх. Талын ануй нь байгаль цаг уурын өөрчлөлт. Өнөөгийн байдал: Дарьганга нутагт зорчигчдын дийлэнх нь Алтан овоо. овоонд өргөсөн идээ будааныхаа сав баглаа боодол зэргийг замбираагүй хаях.4. хамгаалах чухал үнэт зүйл билээ. Хамгаалалтын захиргааны байгаль хамгаалагчид 2 долоо хоногт нэг портер хогийг ачин сумын төвийн хогийн цэг дээр хаядаг. орчны бохирдол юм. Ялангуяа жил бүрийн цагаан сарын шинийн 8. Түүхийн эдгээр үнэт дурсгалуудыг бүртгэлжүүлж хамгаалалтыг сайжруулах арга хэмжээг даруй авах шаардлагатайг харуулж байгаа юм. ШУА-ийн Газар зүйн хүрээлэнгийн доктор А. хүний буруутай үйл ажиллагаанаас хаагдаж мэдэхээр байдалд ороод байна.ДАРЬГАНГЫН БАЙГАЛИЙН ЦОГЦОЛБОРТ ГАЗРЫН МЕНЕЖМЕНТИЙН ТӨЛӨВЛӨГӨӨ (2013-2017) отоглох. 2004 онд Шилийн Богд уулыг дурсгалт газрын ангилалаар тусгай хамгаалатанд. Талын агуйн танхимууд мөсөөр хаагдаж нуралт үүсэх аюул үүсээд байна. Ганга нуурын байгалийн нөөц газрын ангилалыг дээшлүүлж Байгалийн цогцолборт газар болгосны нэг үндэслэл нь төрийн тахилгат Алтан-овоог хамгаалах асуудал байсан билээ. буудалласан газраа хог тарих асуудал гарсаар байна. Хөргийн хөндийн хүн чулуун дурсгалуудаас 2-ыг нь 2011 онд холбогдох газруудаас зөвшөөрөл авалгүй байрнаас нь авч аймгийн музейд тавьсан асуудал ч гарсан. Талын агуй: Шилийн Богдод ирсэн гийчдийн үзэж сонирхох байгалийн өөр нэг үзмэр бол талын агуй юм. 3. энэ насаа даатгадаг Алтан овоо хэмээн алдаршсан эдгээр газрууд нь Дарьгангачуудын зүй ѐсны бахархал.

агуйд ан цавын бэхэлгээ. Хамгаалахаар сонгосон үнэт зүйлсэд учирч буй дарамтын үнэлгээ . 36 .5.-р хүснэгт Дарьгангын БЦГ-т төлөөлөл болгон сонгосон үнэт зүйлсэд учирч буй дарамтын үнэлгээ Дарамт \ хамгаалах үнэт зүйлс Нуур Нуурын түвшин. дурсгалууд шүтлэгт газрууд их их их бага Дунд их Бага дунд их их их Дээрх үнэлгээнээс харахад усны түвшин. урсац багасах. булгийн ундарга багасах. агуйн дотор хөлдөлт үүсэж эзэлхүүний өөрчлөлтөд орсноор ан цавын хэмжээ зарим газраа 4-5 см болж байгаа нь нуралт үүсэх магадлалтай гэсэн дүгнэлтүүдийг гаргаж. Орчны бохирдол. хортон шавьж “БАГА” хэмжээгээр нөлөөлж байгаа байдал харагдаж байна. бутлаг ургамал Монгол тарвага Үнэлгээ их их их дунд бага Их дунд Бага Хортон шавж Бага Нөөц багасах Дунд Их Их их Дарамтын үнэлгээ Түүх Уламжлалт.ДАРЬГАНГЫН БАЙГАЛИЙН ЦОГЦОЛБОРТ ГАЗРЫН МЕНЕЖМЕНТИЙН ТӨЛӨВЛӨГӨӨ (2013-2017) усыг бүрэн зогсоохгүй бол 5 жилийн дараа агуй мөсөөр дүүрэх. орчны бохирдол. газрын доройтол. Зорилго: 2017 он гэхэд уул овоог уламжлалт аргаар тахидаг. нөөц багасах зэрэг дарамтууд тухайн хамгаалах үнэт зүйлсэд “ИХ”. аюулгүйн ажиллагааны журам зэргийг боловсруулсан байна. ёслол үйлддэг болсон байна. 3. үерийн далан. Газрын доройтол Модлог... ус оруулахгүй байх хамгаалалт. соёлын тахилгат. эвдрэл нуралтаас хамгаалах зөвлөмж.

ДАРЬГАНГЫН БАЙГАЛИЙН ЦОГЦОЛБОРТ ГАЗРЫН МЕНЕЖМЕНТИЙН ТӨЛӨВЛӨГӨӨ (2013-2017)

Төлөөлөл болгон хамгаалахаар сонгосон хамгаалах үнэт зүйлс, биологийн олон янз
байдалд нөлөөлж буй дарамт, тэдгээрийг үүсгэж байгаа шалтгаануудыг тодорхойллоо
(Диаграмм 1).
Диаграмм 1.
Төлөөлөл болгон хамгаалахаар сонгож авсан үнэт зүйлсийн шалтгаан үр дагаврын бүрэн
хэлхээс

Тайлбар:

37

ДАРЬГАНГЫН БАЙГАЛИЙН ЦОГЦОЛБОРТ ГАЗРЫН МЕНЕЖМЕНТИЙН ТӨЛӨВЛӨГӨӨ (2013-2017)

Төлөөлөл болгон хамгаалахаар сонгосон экосистем, бүлгэмдэл, биологийн олон янз байдал,
түүх соѐлын дурсгалт болон уламжлалт тахилгат, шүтлэгт газруудад учирч буй дарамтуудыг
тодорхойлон үнэлсний үндсэн дээр дарамтын нөлөөг бууруулахад чиглэгдсэн дараах
стратегуудыг тодорхойлов Үүнд:
1. Нуур, булгийг хамгаалахад чиглэсэн шинжлэх ухааны үндэслэлтэй арга хэмжээг
оролцоонд тулгуурлан хэрэгжүүлэх
2. Хамтын оролцоотой бэлчээрийн менежментийн буй болгох
3. Модлог, бутлаг урамлын хамгаалалтыг сайжруулах
4. Хамгаалалтын менежментийг сайжруулан, ховордож буй зүйлүүдийг сэргээн
нутагшуулах
5. Хүн хөргүүдийн хамгаалалт, хадгалалтыг сайжруулах
6. Уул овоо, тахиж шүтэх уламжлалт зан үйлийг сэргээх, сахиулах
7. Хамгаалалтын захиргааны менежментийн чадавхийг сайжруулах
8. Хариуцлагатай аялал жуулчлалыг хөгжүүлэх

38

ДАРЬГАНГЫН БАЙГАЛИЙН ЦОГЦОЛБОРТ ГАЗРЫН МЕНЕЖМЕНТИЙН ТӨЛӨВЛӨГӨӨ (2013-2017)

3.6. Хамгааллын менежментийн стратеги, зорилт, үйл ажиллагаа

Зорилго 1: 2017 он гэхэд нуурын гүн, булгийн урсац 2007 оны түвшинд хүрсэн байна.
Стратеги I: Нуур, булгийг хамгаалахад чиглэсэн шинжлэх ухааны үндэслэлтэй арга хэмжээг оролцоонд тулгуурлан
хэрэгжүүлэх
Диаграмм 2.

39

ДАРЬГАНГЫН БАЙГАЛИЙН ЦОГЦОЛБОРТ ГАЗРЫН МЕНЕЖМЕНТИЙН ТӨЛӨВЛӨГӨӨ (2013-2017)

Хүснэгт 9. Хэрэгжүүлэх үйл ажиллагаа:
Зорилт

шалгуур

Үйл ажиллагаа

Хугацаа

Хамтрагч
талууд

Төсөв
(сая.төг)

Мониторингийн
судалгааны дүн,
хэрэгжүүлсэн
арга хэмжээ,
Хариуцуулсан
гэрээ

1.1.1

20132017

УЦУ өртөө

1.0

2013

ТББ, ААН,
нөхөрлөл,

3.0

Хашигдсан
тэжээгдлийн
булгийн тоо

1.1.3

Нууруудын усны горим, нөөцийн
судалгааны дүнг жил бүр авч нуур
хамгааллын менежментэд ашиглаж
байх
Нуур булгуудыг ТББ-ууд, аж ахуйн
нэгжүүд, нөхөрлөлүүдэд
хариуцуулах
Нуурын тэжээгдлийн булгуудыг
эхийг нь хашиж хамгаалах,

2013

10.0

1.1.4

Булгийн эхэнд цасны усыг
хуримтлуулах

20132017

1.1.5

Нуурын болон эрэг хавийн орчмын
элсийг хавар хөлдүү үед нь
трактороор түрж зайлуулах

20132017

1.1.6

Ганга, Өлзийт, Хошмог, Дуут
нууруудын салхины дээд талд
ногоон зурвас байгуулах

2014

БОАЖГ,
Сумдын
ЗДТГ,
ТББ,
нөхөрлөл,
Сумдын
ЗДТГ
ТББ,
нөхөрлөл,
Сумдын
ЗДТГ
Сумдын
ЗДТГ
БОАЖГ,
ТББ

1.1

Нуур, булгийн
одоогийн байдлыг
тодорхойлох,
хамгаалалтыг
сайжруулах,

Дүн

1.1.2

5.0

10.0

20.0

49.0

40

бутлаг ургамлын хамгаалалтыг сайжруулах Диаграмм 3.ДАРЬГАНГЫН БАЙГАЛИЙН ЦОГЦОЛБОРТ ГАЗРЫН МЕНЕЖМЕНТИЙН ТӨЛӨВЛӨГӨӨ (2013-2017) Зорилго: 2017 он гэхэд модлог ургамлын эзлэх талбай 2012 оноос буураагүй байна (2011 оны ой зохион байгуулалтын материалыг үндэслэнэ). Стратеги II: Модлог. 41 .

2.0 Элсний ургамалжилтын судалгаа хийж тарималжуулах.5 Дүн Төсөв 2013 Багийн Засаг дарга нар.4 2. түгээх Цөөрөм байгуулж мод үржүүлгийн газар.2. Түлшинд хэрэглэсэн модны хэмжээ 2.1.2. хамгаалах Хамтрагч талууд ХЗ 2.1. нөхөрлөл. хэрэглээг орлуулах боломжийг судлах. (шахмал түлш.2. Хэрэгжүүлэх үйл ажиллагаа: № Зорилт шалгуур 2. бүлэг 3.0 61.1 2. Мод үржүүлгийн газар байгуулах 2013 Ургамлын тарималжуулан ашиглахад чиглэсэн гарын авлага бэлтгэх. багийн өдөрлөг) 2.5 42 .0 Модлог ургамлын ач холбогдлын талаар хэвлэмэл материал бэлтгэх. малчид Мэргэжлийн байгууллага Мэргэжлийн байгууллага Төсөл хөтөлбөрүүд Сумын ЗДТГ Малчид. БОХУБ 15.4 Элсний орчимд модлог ургамлыг нөхөн сэргээх.5 Хашиж хамгаалагдсан болон тарималжуулсан талбайн хэмжээ 2.5 3. тарималжуулах.ДАРЬГАНГЫН БАЙГАЛИЙН ЦОГЦОЛБОРТ ГАЗРЫН МЕНЕЖМЕНТИЙН ТӨЛӨВЛӨГӨӨ (2013-2017) Хүснэгт 10.1. түгээх Модлог ургамлын хэрэглээний хэмжээг тогтоон.0 10. Модлог ургамлын зохисгүй хэрэглээний хор холбогдлыг таниулан сурталчлах (сум.3 2.2 Үйл ажиллагаа Хугацаа 2013 2014 2014 2014 2013 2013 0.2 2.0 Модлог ургамлын хэрэглээний өнөөгийн байдлыг тодорхойлох 2.3 2.1.0 5.1 2.2.0 3.1 Модлог ургамлын хэрэглээг багасгах.0 10.0 10.1. Бүлэг.2. мал аж ахуйд ашиглах Модлог ургамлыг зарим газарт хашиж хамгаалах 2014 Нөхөрлөл. туршлага судлах) турших ажлыг зохион байгуулах Оролцоонд түшиглэсэн хяналтыг бий болгох 2013 Төсөл хөтөлбөрүүд Сумын ЗДТГ 2.

43 .ДАРЬГАНГЫН БАЙГАЛИЙН ЦОГЦОЛБОРТ ГАЗРЫН МЕНЕЖМЕНТИЙН ТӨЛӨВЛӨГӨӨ (2013-2017) Стратеги III: Хамтын оролцоотойгоор бэлчээрийн менежментийг хэрэгжүүлэх Диаграмм 4.

Хэрэгжүүлэх үйл ажиллагаа: № 3.ДАРЬГАНГЫН БАЙГАЛИЙН ЦОГЦОЛБОРТ ГАЗРЫН МЕНЕЖМЕНТИЙН ТӨЛӨВЛӨГӨӨ (2013-2017) Хүснэгт 11.3 3.1 Үйл ажиллагаа Бэлчээрийн төлөв байдлын нарийвчилсан үнэлгээ хийлгэх Хугацаа 2013 Хамтрагч талууд Мэргэжлийн ААН Төсөв 5. газрын доройтлыг багасгах зорилгоор тэмдэгжүүлэх.0 3. Мал эмнэлэг үржлийн тасаг 3. зарим газруудыг хаших Нутгийн иргэдэд түшиглэсэн бэлчээрийн менежментийн төлөвлөгөө боловсруулах Бэлчээрийг усжуулах боломжуудыг судлах. зөвлөмж бэлтгэх. хэвлүүлэх.2 3. унтраах санамж.1.2 БЦГ-ын дотоод болон орчны бүсчлэлийг зөв. түгээх “Үлээдэг унтраагч” зэрэг үр дүн өндөртэй багажаар хамгаалалтын захиргааг хангах Салаа зам.0 2014 Усны мэргэжлийн байгууллагууд 2.0 2014 Сумын ЗДТГ БОНХЯ 15 2014 Сумын ЗДТГ Цаг уур 5.1. хаваржааны байршлын судалгааг3 шинэчлэн тодотгож нарийвчлан тогтоох Бэлчээрийн мониторингийн талбайг 2013 Судлаачид. үндэслэлтэй шинэчлэн тогтоох санал боловсруулж холбогдох газруудад уламжлах Түймрээс урьдчилан сэргийлэх.0 Дэлхийн банкны санхүүжилтээр “Тогвортой амьжиргаа -2” төслийн хүрээнд хийгдсэн ажлын судалгаа 44 . журамлах. ТББ 3. өвөлжөө.2 Хамтын оролцоотой бэлчээрийн менежментийг бий болгох Батлагдсан бэлчээрийн менежментийн төлөвлөгөө 3.1 Зорилт Бэлчээр хамгаалалтыг сайжруулах Шалгуур БЦГ-ын бэлчээрийн чанарын үзүүлэлт (2013 оны суурь судалгаатай харьцуулна) д\д 3.4 3 2013 8.5 3.1.2.0 3.3 3.0 20132017 Аймгийн онцгой байдлын алба. мэргэжлийн байгууллага. холбогдох газруудад санал хүргүүлэх БЦГ-т болон орчны бүсэд амьдарч буй малчид.1 3. Сумын ЗДТГ БОНХЯ 3.4 3.2.2.1.2.0 2014 Сумын ЗДТГ.0 2013- Сумын ХАА цаг 10.1.

8 3. Малчдын бүлэг.6 3. Мал эмнэлэг үржлийн тасаг 3.0 20132014 3. 2017 уурын станц 2014 ТББ 6.7 3.5 Байнуулагдсан бүлэг нөхөрлөлийн тоо Бэлчээрийн даацтай зохицсон малын тоо 3.0 2. Мал эмнэлэг үржлийн тасаг Сумын ЗДТГ.ДАРЬГАНГЫН БАЙГАЛИЙН ЦОГЦОЛБОРТ ГАЗРЫН МЕНЕЖМЕНТИЙН ТӨЛӨВЛӨГӨӨ (2013-2017) 3.0 20132017 Сумын ЗДТГ. сургагч багш бэлтгэх Малчдын нөхөрлөл бүлгүүдийг байгуулах ажлыг өрнүүлэх.2.0 20142015 Сумын ЗДТГ.2. нөхөрлөлүүдэд хариуцуулан хамгаалуулах Бусад газруудын туршлагыг судлах.9 Дүн БЦГ-т байгуулах.0 45 .0 69. энэ чиглэлээр сургалт зохион байгуулах БЦГ-т байвал зохих малын тоог бэлчээрийн даацтай уялдуулан тогтоох БЦГ-ын зөвшөөрөгдсөн бүсэд бэлчээрийг бүлэг. ИТХ 2013 Сумын ЗДТГ 1.2. жил бүр даац тогтоох.2. нөхөрлөлийг бэлчээрийн менежментийг хэрэгжүүлэхтэй холбогдуулан сургах.2. танилцах аялал зохион байгуулах.

БЦГ дахь биологийн төрөл зүйлийн мэдээллийн сан хэвлэмэл болон файл хэлбэрээр бүрдсэн байна д\д Үйл ажиллагаа Хугацаа 5. төсөл хөтөлбөрүүд ШУ-ын болон мэргэжлийн байгууллагууд Төсөв 5. загасны зүйлийн бүрэлдэхүүн.1 Биологийн төрөл зүйлийн талаар мэдээллийн сан бүрдүүлэх. 20132017 Хамтрагч талууд ШУ-ын болон мэргэжлийн байгууллагууд. байгаль хамгаалагчдыг сургах 2013 5.0 46 . Хэрэгжүүлэх үйл ажиллагаа: д\д Зорилт Шалгуур 5. Биологийн олон янз байдлыг төлөөлүүлэн сонгосон тарвагыг нутгийнхны оролцоотой хамгаалснаар нөөцийг 30 хувиар нэмэгдүүлнэ.0 10.1.ДАРЬГАНГЫН БАЙГАЛИЙН ЦОГЦОЛБОРТ ГАЗРЫН МЕНЕЖМЕНТИЙН ТӨЛӨВЛӨГӨӨ (2013-2017) Зорилго 5. Хүснэгт 12.1 Амьтны зүйлүүдээс төлөөлөл сонгон авч (тарвага) мониторингийн судалгаа хийх арга зүйд ХЗ-ны мэргэжилтэн. ховордож буй зүйлүүдийг сэргээн нутагшуулах Диаграмм 5. нөөцийг үнэлэх.1. Стратеги IV: Хамгаалалтын менежментийг сайжруулан.2 Ганга түүний орчмын ус-намгархаг газрын гидробиологи.

ДАРЬГАНГЫН БАЙГАЛИЙН ЦОГЦОЛБОРТ ГАЗРЫН МЕНЕЖМЕНТИЙН ТӨЛӨВЛӨГӨӨ (2013-2017) 5.1. толгойн тоо 5. шинэ мэдээллээр баяжуулж байх (Биосан) Байгуулагдсан малчдын нөхөрлөлийг НИТААМ хэрэгжүүлэх чадавхитай болгох Бүлэг.5 47 . зургийн аппаратаар хангах 20142017 2014 5.2. тайлан 5. GPS.6 5. цаг уурын шинжилгээний өртөө Төсөл. үр дүнг хамгаалалтын арга хэмжээнд хэрэглэх Сэргээн нутагшуулсан амьтдын төлөв байдлыг мониторинг хийх.2.2.1 5.0 15. хуланг сэргээн нутагшуулах 20142017 20142017 5.2.5 4.2.0 3.0 2015 2015 5. 2016 5.3 Тарвага болон бусад ховор зүйлүүдийн ховордлын шалтгааныг тодорхойлох 2014 5.4 Биотехникийн арга хэмжээ төлөвлөж хэрэгжүүлэх Тарвага болон бусад ховор зүйлүүдэд графикийн дагуу мониторинг хийх.0 10. Төсөл хөтөлбөрүүд Мэргэжлийн байгууллага. үр дүнг хамгаалалтын арга хэмжээнд хэрэглэх Тарвага.0 Дүн 72. судлаачид Бүлэг.0 БОНХЯ.3 Нуурын орчмын аялал жуулчлалын гидробионтод үзүүлдэг дарамт нөлөөг судлах 2014.2 Мониторингийн мэдээ.2 Нутгийн иргэдэд түшиглэсэн ан агнуурын менежментийг (НИТААМ) хэрэгжүүлэх НИТААМ-аар чадаврижсан бүлэг нөхөрлөлүүд Хэрэгжүүлсэн биотехнкийн арга хэмжээ 5.5 Нутагшсан амьтны бүл. хөтөлбөрүүд Мэргэжлийн байгууллага 4.2.0 БОАЖГ Мэргэжлийн байгууллага нөхөрлөлүүд 10.7 2014 ШУ-ын болон мэргэжлийн байгууллагууд.4 Мэдээллийн санг бий болгон. 4. нөхөрлөлийн гишүүдийг дуран. нөхөрлөлүүд Нөхөрлөлүүд.2. Ус.1.0 2.

51 5 48 .ДАРЬГАНГЫН БАЙГАЛИЙН ЦОГЦОЛБОРТ ГАЗРЫН МЕНЕЖМЕНТИЙН ТӨЛӨВЛӨГӨӨ (2013-2017) Зорилго: Хүн хөргүүдийн хамгаалалт 2013 оны түвшингөөс сайжирсан байна.1 Хүн хөргүүд болон түүхийн дурсгалт газруудын бүртгэл судалгааг мэргэжлийн байгууллагаар хийлгэж бүртгэлжүүлэх4.0 байгуулага Сумын соѐлынтөв БОАЖГ 5. одоогийн төвшинг тогтоох Хөргүүд болон түүхийн дурсгалт газруудын талаарх мэдээллийг нэгтгэж файл ба хэвлэмэл хэлбэрээр баримтжуулан хадгалах Байгуулагдсан мэдээллийн сан 5.2. Хүснэгт 13.0 Мэргэжлийн байгуулага Сумын соѐлынтөв Аймаг сумын 100.1. 4 Дарьганга сумын хөгжлийн стратеги төлөвлөгөө/ 2010-2021/ Төсөл №51 Дарьганга сумын хөгжлийн стратеги төлөвлөгөө/ 2010-2021/ Төсөл №. Стратеги V: Хүн хөргүүдийн хамгаалалт. Хугацаа 2013 2013 2014 Хамтрагч талууд Төсөв /сая төг/ БОАЖГ Мэргэжлийн 5. Хэрэгжүүлэх үйл ажиллагаа: № Зорилт 5.1 БЦГ дахь түүхийн дурсгалт газруудын талаар мэдээллийн сан байгуулах Шалгуур д/д Үйл ажиллагаа 5.1 Аялал жуулчлалын маршрутын дагуух хөргүүдийг сэргээн засварлах 5 \толгой. хадгалалтыг сайжруулах Диаграмм 6.2 Хөргүүдийн хамгаалалтыг 5.1.0 ЗДТГ.

3 5.1 Байрлуулсан самбарууд 5.3 Түүх соѐлын дурсгалт газруудын талаар иргэдийн мэдлэг. мэдээллийг сайжруулах 5. машины зогсоол гаргах Хөргүүд болон түүхийн бусад дурсгалыг нутгийн иргэдэд гэрээгээр хариуцуулах Хөргүүдийг хувилж эх хувийг музейд хадгалах.2 5.2. сэргээн засварлах Хамгаалагдаж сэргээн засварлагдсан хүн хөргүүд гар хийх гэх мэт\ ажлыг зохион байгуулах.0 3.4 Дүн Хөргүүдийн орчны тохижилтыг сайжруулж хайс хашааг сэлбэх. холбогдох газруудад санал болгож тавих БЦГ дахь түүх соѐлын дурсгалт газруудад.0 5.2 5.0 141.ДАРЬГАНГЫН БАЙГАЛИЙН ЦОГЦОЛБОРТ ГАЗРЫН МЕНЕЖМЕНТИЙН ТӨЛӨВЛӨГӨӨ (2013-2017) 5. Судлаачид Сумын ЗДТГ Соѐлын төв Сумын ЗДТГ ИТХ БОАЖГ ССАЖЯ Соѐлын төв Сумын ЗДТГ Соѐлын төв 10. анхааруулгыг байрлуулах Түүх соѐлын дурсгалт зүйлүүдийг хамгаалах асуудлаар орон нутгийн болон төвийн мэдээллийн хэрэгслэлээр улирал тутам сурталчлах ХЗ-ны мэдээллийн төв. ССАЖЯ. гүйцэтгүүлэх 5. ТББ. шинээр хийх. бүрэн бүтэн байлгахтай холбогдсон санамж.2 сайжруулах.2. хуулбарыг одоогийн байранд нь байрлуулах асуудлыг судлах.0 1.3.3.0 49 .0 2013-2014 Сумын ЗДТГ Соѐлын төв 4.3.0 2013-2017 БОАЖГ 3.2. сумын музейд түүх сѐлын дурсгалуудыг сурталчилсан булан байгуулах 2013-2014 2014-2017 2016-2017 2013-2014 Соѐлын төв БОАЖГ.3 5. танилцуулга.4 5. холбогдох газруудаар шийдвэр гаргуулах. сурталчилгааны самбаруудыг шинэчлэх Түүх соѐлын өвийг хамгаалах.0 2015 Сумын ЗДТГ Соѐлын төв 5.3.

ёслол үйлддэг болсон байна. тайлалын ѐс заншилтай холбоотой мэдээллийн булан.ДАРЬГАНГЫН БАЙГАЛИЙН ЦОГЦОЛБОРТ ГАЗРЫН МЕНЕЖМЕНТИЙН ТӨЛӨВЛӨГӨӨ (2013-2017) Зорилго 3: 2017 он гэхэд уул овоог уламжлалт аргаар тахидаг. мэдлэг. Уул овоо тахилга. байрлуулсан самбар Үйл ажиллагаа 6.2 6.1.0 20132017 2014 4. Ганга нуурт аялал жуулчлалын маршрутын дагуу Хугацаа 2013 Хамтрагч Төсөв талууд Мэргэжлийн 3.1.0 5. ѐслол. жуулчдын ачаалал ихтэй улиралд хөтөч ажиллуулах Шилийн богд. Алтан овооны тахилга. сахиулах. мэдээллийг сайжруулах Хэвлэгдэж түгээгдсэн материал. Алтан-Овоо.3 Шилийн Богд.1.0 судлаач 2014 2. Хэрэгжүүлэх үйл ажиллагаа: № Зорилт Шалгуур 6. овоо тахилга.1. зан үйлийн талаар сурталчилгааны материалтай болох Мэдээллийн төвд уул. самбар хийж байрлуулах Аялагч. тахиж шүтэх уламжлалт зан үйлийг сэргээх.1. 6. зан үйлийн талаарх хүмүүсийн хандлага. Диаграмм 7.0 50 . Стратеги V: Уул овоо. Хүснэгт 14.

1.2 танин мэдэхүйн жим / холбогдох мэдээлэл бүхий самбарууд/ байгуулах замаар зан үйлийг сурталчлах Алтан овоо.0 51 . “Хан Уул анд” ХХК –нуудад гэрээгээр хариуцуулж хамгаалуулах Тахилгат. ѐслол.0 20132017 ААН 1.2.2.0 2013 Сумын ИТХ 1.ДАРЬГАНГЫН БАЙГАЛИЙН ЦОГЦОЛБОРТ ГАЗРЫН МЕНЕЖМЕНТИЙН ТӨЛӨВЛӨГӨӨ (2013-2017) 6. Шилийн богд зэрэг газруудыг “Талын цаг” ХХК. Тахилгат.0 26. хүндэтгэлийн талаар сурталчилгааны материал эмхэтгэж хэвлүүлэх. Шилийн богд уулын тахилга. тараах Талын агуй. өргөлийг тухайн газрын хамгаалалтын үйлсэд зарцуулах журам гаргаж мөрдүүлэх 2016 БОАЖГ 10.2. шүтлэгт газруудыг өргөлийн хайрцагтай болгох. шүтлэгт газруудад талуудын оролцоотой хамгаалалт буй болгох Дүн 6.1.4 6. Хариуцуулж хамгаалуулсан тухай гэрээ 6.

ДАРЬГАНГЫН БАЙГАЛИЙН ЦОГЦОЛБОРТ ГАЗРЫН МЕНЕЖМЕНТИЙН ТӨЛӨВЛӨГӨӨ (2013-2017) Стратеги VII.1. Хамгаалалтын захиргааны санхүүгийн чадавхийг бэхжүүлэх Санхүүгийн чадавхи 2013 оноос нэмэгдсэн үзүүлэлт 7. Үйл ажиллагаа Хугацаа ХЗ-ны санхүүжилт. техник хэрэгсэл. 7. ахуй 2013 хангамж. Хэрэгжүүлэх үйл ажиллагаа: № Зорилт Шалгуур 7.1.3. мэргэжлийн байгууллага БОНХЯ 0 0 0 52 . 7.1. Хүснэгт 15.1.1. төсөв хуваарилалтын өнөөгийн байдалд шинжилгээ хийх Өөрийн орлогын эх үүсвэрийг нэмэгдүүлэх боломжийг судлах 2013 2013 Шаардагдах ажлын багаж. Хамгаалалтын захиргааны менежментийн чадавхийг сайжруулах Диаграмм 8.2. зардлын хэрэгцээг тодорхойлох Хамтрагч талууд БОНХЯ Төсөв ААН.

1.6.0 20162017 Алтан Овооны дор жуулчдад үйлчилгээ үзүүлэх мэдээлэл 2016 сурталчилгааны цэг байгуулах. БЦГ болон 7. Хамгаалалтын Байгууллагын 7. 0 5.0 5.3.4. 7.2. 7.4. 2014 Холбоо. ХЗ-ны бизнес боловсруулах. дурсгалт Стандартын дагуу газруудын дэд хийгдсэн бүтцийг сайжруулах тэмдэгжүүлэлт 7. үйлчилгээний зориулалтаар тохижуулах Байгаль хамгаалагчийн байр 2-ыг шинээр барих 20132017 20142016 20132014 2013 БОАЖГ. тохижуулсан хяналтын байр 7. ААН БОНХЯ ААН 3.1. Барьсан. 7. Сумын ЗДТГ 10. ААН БОНХЯ БОАЖГ. хамгаалагчийн байр 7. байнгын ажиллагаатай болгох Шувуу ажиглах цэгүүдийг Ганга.2.0 20.1.0 3. зөвлөх ААН Сумын ЗДТГ.2.1.5. төлөвлөгөө 2013 Бизнес төлөвлөгөөг хэрэгжүүлэх ажлыг зохион байгуулах Төлөвлөгөөнд тусгагдсан үйл ажиллагаануудыг хэрэгжүүлэх зорилгоор тодорхой төслүүдийг боловсруулж хамтрагч талууд.0 ТББ төсөл хөтөлбөр Мэргэжлийн байгууллага 2.1.0 3.0 БОНХЯ. Барьсан байгаль 7.0 20.3.2.0 53 .6. Дуут нууруудад байрлуулах Богино долгионы холбооны хэрэгслэлээр байгаль хамгаалагчдыг 2015 хангах Боловсон хүчний хангалтын байдалд Мэргэжлийн байгууллага. хөрөнгө оруулагч нарт хандах БЦГ-ын хилийн болон дотоод бүсчлэлийн тэмдэгжүүлэлтийг стандартын дагуу хийх Ганга нуур дахь хяналтын байрыг жуулчдын улиралд байнгын ажиллагаатай болгох.0 5.3. Мэдээлэл сурталчилгааны цэг 7.ДАРЬГАНГЫН БАЙГАЛИЙН ЦОГЦОЛБОРТ ГАЗРЫН МЕНЕЖМЕНТИЙН ТӨЛӨВЛӨГӨӨ (2013-2017) 7.0 15.5 7.2. Сумын ЗДТГ ИТХ БОНХЯ Нөхөрлөлүүд.2.2.2.

3. тоног төхөөрөмжийн жагсаалт гаргаж жил бүрийн ажлын төлөвлөгөөнд тусгах.0 20132016 БОНХЯ 2013 ТӨХ 20132017 БОНХЯ 10. Шаардагдаж буй техник хэрэгсэл. бие хамгаалах.4 Мэргэжилтэн. байгаль хамгаалагчдын ажиллах нөхцлийг сайжруулах ХЗ –ны техник 7. тоног төхөөрөмжид үнэлгээ өгөх. хэрэгцээг тодорхойлох. 2013 дутуу орон тоог сонгон шалгаруулалтаар нөхөх Сургалтын хэрэгцээг тодорхойлж 2013 шаталсан сургалтанд мэргэжилтэн.5. ЗДТГ 0.0 5.4. ажиглах. унаагаар хангах асуудлыг шийдвэрлүүлэх (хавсралтаар) Хамтын менежментийн зөвлөл байгуулах 5.3 7. мэргэжилтэн.1 үнэлгээ өгөх.3.0 54 . чадавхижсан менежментийн 7.1 хэрэгслийн хангалт 7.0 20132017 БОНХЯ 20. Мэргэжилтэн. хяналт. байгаль хамгаалагч нарыг хамруулах Тусгай хамгаалалтай газруудаар тойрон аялал хийх.0 БОНХЯ Бүсийн сургалтын төв Төсөл хөтөлбөрүүд 2013 5. холбогдох газруудаар шийдвэрлүүлэх (хавсралтаар) Байгаль хамгаалагч. 7. Байгуулагдаж. байгаль хамгаалагч нарын сургалтанд хамрагдсан байдал 7.ДАРЬГАНГЫН БАЙГАЛИЙН ЦОГЦОЛБОРТ ГАЗРЫН МЕНЕЖМЕНТИЙН ТӨЛӨВЛӨГӨӨ (2013-2017) захиргааны хүний хүний нөөцийн нөөцийг хангалт чадавхижуулах 7. бусад ХЗ-дын туршлага судлах Гадаад орны ТХГ-уудын туршлага судлах аялалд ХЗ-ны удирдлага. бүртгэх.4.3. мэргэжилтнүүдийг дүрэмт хувцaс.0 2013 БОАЖГ.2. баримтжуулах хэрэгсэл.5 10.4 7. байгаль хамгаалагч нарыг оролцуулах Одоо ашиглагдаж байгаа техник.4. Сумдын ИТХ.5 Хамтын оролцоотой удирдлага.2 Байгаль хамгаалагчдын ахуй хангамж 7.3.

0 2013 Сумдын ЗДТГ 3.4. БДГ-уудын эвхэмэл танилцуулгыг шинэчлэх. сумдын ЗДТГ-т мэдээллийн самбар тавьж ажиллуулах Орчны бүсийн зөвлөлийг чадавхижуулах сургалтуудыг зохион байгуулах Дарьганга.0 2014 Хамтын Менежментийн зөвлөл 2.6. шалгалтын график гаргаж мөрдөх Менежментийн зөвлөлийн болон хяналт шалгалтаар илэрсэн зөрчлийг олон нийтэд нээлттэй болгох.0 20132015 ОБЗ-үүд 5.5.7.5. бүтээсэн 7.6 7.0 2014 сумдын ЗДТГ ОБЗ БОАЖГ.0 2013 Сумдын ЗДТГ 1.3.2 Хамтын менежментийн зөвлөлийг чадваржуулах сургалтууд зохион байгуулах Зөвлөлийн гишүүдийг бусад тусгай хамгаалалттай газруудын хамтын менежментийн туршлага судлуулах аялал зохион байгуулах БЦГ-ын нутаг дэвсгэр дэх төр захиргааны болон ТББ-тай хамтран ажиллах талаар санамж бичиг үйлдэх Хамтарсан хяналт.6.3. Наран сумдын ОБ-ийн менежментийн төлөвлөгөөг боловсруулахад мэргэжил арга зүйн зөвлөгөө өгөх “Орчны бүсийн сан”-гийн эх үүсвэр олоход зөвлөж туслах БЦГ.2.ДАРЬГАНГЫН БАЙГАЛИЙН ЦОГЦОЛБОРТ ГАЗРЫН МЕНЕЖМЕНТИЙН ТӨЛӨВЛӨГӨӨ (2013-2017) мониторингийн бүтцийг бий болгох зөвлөл 7. 7.7. 7. түүх.2 7. Орчны бүсийн Чадавхижсан орчны 7. 0 2015 20162017 3.5. 7.0 55 . Зөвлөх компани 3. 7.5.5.0 20132017 сумдын ЗДТГ ОБЗ 5.5. ЗДТГ 1. 7.1 7.7 Мэдээлэл сурталчилгааны Хэвлүүлж. АЖ-ын баазууд БОАЖГ. Сумдын ИТХ.6. хэвлүүлэх Дарьгангын байгаль.0 2013 БОАЖГ.0 10.6. соѐлын өвийн талаар сурталчилгааны богино 20132014 ТББ.1 зөвлөлүүдийг бүсийн зөвлөлүүд чадавхижуулах 7.

7. төрөл.8.7.0 БОАЖГ 50.8. хаягддаг зүйлүүдийн бүртгэл хийх. тахилга.0 2014 Мэргэжлийн байгууллага 2. 2017 БОАЖГ.3 7.0 20132014 20132017 2014 5.7. хэмжээ 7.5 7.1. хэмжээг тогтоох судалгаа хийх Нэвтрэх цэгүүд дээр уут тарааx замаар хогийг төвлөрүүлэх Хогийг ангилах.3 7.ДАРЬГАНГЫН БАЙГАЛИЙН ЦОГЦОЛБОРТ ГАЗРЫН МЕНЕЖМЕНТИЙН ТӨЛӨВЛӨГӨӨ (2013-2017) ажлыг сайжруулах сурталчилгааны материал 7. болзол) 2017 БОАЖГ 5.5 56 . хог боловсруулах цех байгуулах “Хаягдлыг хольвол хог.4 7.7.2 7.8.0 2. БЦГ-ын зурагт товхимол бэлтгэж хэвлүүлэх Дарьгангын БЦГ-ын вэб сайттай болох Цогцолборт газрын өдөрлөгийг орчны бүсийн 2 суманд зохион байгуулах БЦГ болон дурсгалт газруудын (1:200000 нарийвчлалтай буюу 50иас доошгүй нягтшилтай сансрын зураг) газрын зураг хэвлүүлэх Нуур.0 2013.0 2014 Мэргэжлийн байгууллага Сумдын ЗДТГ ОБЗ 2.8.0 Сумдын ЗДТГ 20132017 БОАЖГ 5. шүтлэг бүхий газруудад өргөгддөг.0 236. Сумын ЗДТГ 1. 7.4 Дүн хэмжээний кино хийх.8 Хогны менежментийг сайжруулах ТХГ-уудад хаягдаж буй хогны төрөл.6 7. ялгавал баялаг” хөдөлгөөн өрнүүлэх (уралдаан.

3 Хамтрагч талууд БОАЖГ АЖ-ын баазууд БОАЖГ АЖ-ын баазууд АЖ-ын баазууд Төсөв 3.2.1 Эрх зүйн орчныг сайжруулах батлагдсан хөтөлбөр.2 Жуулчид.2.0 Сумын ЗДТГ 5. аялагчдын отоглох цэг 3-аас доошгүйг байгуулах Тахилгат газруудын тэмдэгжүүлэлт замын хаалтыг сайжруулах.2 Аялал жуулчлалын дэд бүтцийг сайжруулах Бий болсон.ДАРЬГАНГЫН БАЙГАЛИЙН ЦОГЦОЛБОРТ ГАЗРЫН МЕНЕЖМЕНТИЙН ТӨЛӨВЛӨГӨӨ (2013-2017) Стратеги VIII.0 6.0 3.1. сайжирсан дэд бүтэц Үйл ажиллагаа Хугацаа 8.1 БЦГ болон БДГ-уудад зорчих аялал жуулчлалын замналыг тэмдэгжүүлэх 20132014 8.0 2.0 57 . Хэрэгжүүлэх үйл ажиллагаа: № Зорилт Шалгуур 8.1 Аялал жуулчлал хөгжүүлэх хөтөлбөр боловсруулах 2014 8. Хариуцлагатай аялал жуулчлалыг хөгжүүлэх Диаграмм 9. Хүснэгт 16. шинээр 20142015 20142015 8.2 БЦГ-т аялал жуулчлал хөгжүүлэх онцлог журам боловсруулж мөрдүүлэх 2015 8.1.2. журам 8. .

3.7 8.6 8.0 Нутгийн иргэдэд түшиглэсэн аялал жуулчлалын талаар орон нутагт сурталчлах Эко гэр ажиллуулах сонирхолтой өрхүүдийн судалгаа гаргаж сургалт зохион байгуулах 2013 3.0 6.0 8.0 3. “Аюулгүй ажиллагааны журам”-ыг мөрдүүлэх6 Талын агуйд хийгдсэн судалгааг үндэслэн агуйн мөсийг зайлуулах. 2011 58 .3.2.0 Талын агуй . сүүдрэвч байрлуулах Байгаль хамгаалагчдыг хөтөч.5 Алтан овоо өөд гардаг жимийн дагуу чулуун шат.1 8.8 8.3 6 Нутгийн иргэдэд түшиглэсэн аялал жуулчлал хөгжүүлэх (НИТАЖ) Нутгийн иргэдэд аялал жуулчлалаас орсон орлого 8.2. хамгаалалтын арга хэмжээ авах санхүүгийн эх үүсвэрийг холбогдох газруудтай хамтран шийдвэрлүүлэх 20152016 Сумын ЗДТГ 6.2 2014 4.4 8.ДАРЬГАНГЫН БАЙГАЛИЙН ЦОГЦОЛБОРТ ГАЗРЫН МЕНЕЖМЕНТИЙН ТӨЛӨВЛӨГӨӨ (2013-2017) хийх 8.3 Аялал жуулчлалд оролцогч талуудын уулзалтыг жил бүр зохион байгуулж байх 20132017 8.2. амрах сандал.4 Аялал жуулчлалын үзэсгэлэн 2013- АЖ-ын Үндэсний төв ТББ АЖ-ын Үндэсний төв ТББ БОАЖГ Сумын ЗДТГ АЖ-ын баазууд АЖ-ын 8. тайлбарлагчийн мэргэшлүүлэх сургалтанд хамруулах ШУА-ийн Газар зүйн хүрээлэнгийн судлаачдын боловсруулсан “Талын агуйн хамгаалалт. Эрдэнэдалайн Авирмэд.0 20132017 Мэргэжлийн сургууль 4.2.3. бэхэлгээний зөвлөмж”.3.0 20132017 “Талыг цаг” ХХК Сумын ЗДТГ 0 2014 БОАЖГ “Талын цаг” ХХК 1.2.

5 59 .3.6 8.3. ААН.ДАРЬГАНГЫН БАЙГАЛИЙН ЦОГЦОЛБОРТ ГАЗРЫН МЕНЕЖМЕНТИЙН ТӨЛӨВЛӨГӨӨ (2013-2017) 8.7 Дүн Нийт дүн худалдаанд БЦГ-т үйл ажиллагаа явуулж буй иргэд. урлалын залгамжлагчдын талаар судалгаа явуулах. бүртгэлжүүлэх Жуулчдад Дарьгангын дарханы урлалыг сурталчлах Соѐлын өвийг жуулчны бүтээгдэхүүн болгон үйлчилгээ /мөнгөн тоноглолтой эмээл хазаар бүхий морь унуулах. ААН-үүдийг тогтмол оролцуулах Дарьгангын дархчуулын бүтээсэн соѐлын биет өв мөнгөн эдлэл.0 3.0 49.5 8. нутгийн иргэд Нутгийн иргэд 20152017 2.0 1. иргэд Соѐлын төв 2014 ААН.3.0 707. зураг авахуулах гэх мэт/ эрхлэхийг хүссэн иргэдийг бүлгийн зохион байгуулалтанд оруулж жуулчны маршрутанд хамруулах 2017 баазууд 20152016 Сумын ЗДТГ.

 Менежментийн төлөвлөгөө хэрэгжилтэд хяналт тавихын тулд төлөвлөгөөнд тусгагдсан зорилго.8. менежментийн зөвлөл хариуцан гүйцэтгэнэ. тухайн орон нутгийн төр. хэлцэл байгуулах.  Менежментийн төлөвлөгөөг хэрэгжүүлэх явцад тодорхой шалтгааны улмаас төлөвлөгөөнд оруулах шаардлага гарвал Менежментийн зөвлөлөөр хэлэлцүүлж шийдвэрлүүлнэ. дараа жилийн үйл ажиллагааны төлөвлөгөөг боловсруулах суурь болгоно. 60 . захиргааны болон мэргэжлийн байгууллага.  Хамгаалалтын захиргаадын хувьд менежмент төлөвлөгөөний хэрэгжилтэнд хагас жил тутам мониторинг хийнэ. Соѐлын өв.  Тухайн жилийн тайлан.  Жил бүрийн хэрэгжилтийн явцын үнэлгээний тайланг БОНХЯ-нд тайлагнана. Засаг даргад санал оруулан шийдвэрлүүлж төсөвт нь тусгуулах.ДАРЬГАНГЫН БАЙГАЛИЙН ЦОГЦОЛБОРТ ГАЗРЫН МЕНЕЖМЕНТИЙН ТӨЛӨВЛӨГӨӨ (2013-2017) 3. зорилтуудын шалгуур үзүүлэлтэнд дурьдсан үр дүнгээр үнэлнэ. хөрөнгө оруулалт.  Бизнес төлөвлөгөө боловсруулахдаа БОНХЯ-наас баталсан ТХГН-ийн бизнес төлөвлөгөө боловсруулах аргачилсан зааврыг баримтлана. ТХГН болон түүний орчны бүсэд амьдардаг малчид. Бэлчээр. хяналт тавих.  Шаардлагатай ажлыг санхүүжүүлэх асуудлаар төсөл боловсруулан холбогдох газруудад танилцуулах замаар шийдвэрлүүлэх. төсөвийн асуудлыг хэлэлцэн шийдвэрлэнэ.  Менежментийн төлөвлөгөөний хэрэгжилтийг жил бүр дүгнэн үнэлж. иргэний нийгмийн байгууллагууд.  Менежментийн төлөвлөгөөг хэрэгжүүлэхэд олон улсын болон шинжлэх ухааны байгууллагуудын дэмжлэг туслалцааг авахын тулд хамгаалалтын захиргаанаас эдгээр байгууллагуудтай хамтран ажиллах гэрээ. хувийн хэвшлийнхэн. тогтвортой санхүүжилтийн механизмыг буй болгох зорилгоор бизнес төлөвлөгөө боловсруулан хэрэгжүүлэх. Хяналт мониторинг Менежментийн төлөвлөгөөний биелэлтийг хангах.  Менежментийн төлөвлөгөөг дагалдсан дэд хөтөлбөрүүдийг ( аялал жуулчлал. 3. дүгнэлтийг дэмжлэг үзүүлж хамтран ажилладаг байгууллагуудад хүргүүлж цаашид хамтран ажиллах чиглэл. аж ахуйн нэгж. Менежментийн төлөвлөгөөг хэрэгжүүлэх арга зам Менежментийн төлөвлөгөө нь хамгаалалтын захиргаа. Менежментийн төлөвлөгөөг дараах байдлаар хэрэгжүүлнэ:  Менежментийн төлөвлөгөөнд тулгуурлан жил бүр бие даасан төлөвлөгөө гаргах. менежментийн үйл ажиллагааны урьдчилсан зардлыг тооцон гаргаж. нутгийн иргэдийн нягт хамтын ажиллагааны үр дүнд амжилттай хэрэгжинэ.7. үр дүнг тооцох ажлыг хамгаалалтын захиргаа. Дэд бүтэц гэх мэт) боловсруулан хэрэгжилтийг хангах  Менежментийн төлөвлөгөөг үндэслэн Хамгаалалтын захиргааны санхүүгийн өнөөгийн болон ирээдүйн төлөвийг тодорхойлж.  Төлөвлөгөө хэрэгжүүлэхэд орон нутагт шийдэх бололцоотой ажлуудыг санхүүжүүлэх асуудлаар аймгийн ИТХ.

ДАРЬГАНГЫН БАЙГАЛИЙН ЦОГЦОЛБОРТ ГАЗРЫН МЕНЕЖМЕНТИЙН ТӨЛӨВЛӨГӨӨ (2013-2017)  Менежментийн төлөвлөгөөний хэрэгжилтийн бүрэн үнэлгээг 2017 онд мэргэжлийн багаар гүйцэтгүүлж дүгнэлт гаргуулна 61 .

4540 солбицолд орших Хамар булаг. 62 .1729. Онгон сумын хилийн зааг дахь Тостын нуурын зүүн хойт эрэгт 45.1830.0.ДАРЬГАНГЫН БАЙГАЛИЙН ЦОГЦОЛБОРТ ГАЗРЫН МЕНЕЖМЕНТИЙН ТӨЛӨВЛӨГӨӨ (2013-2017) Хавсралт Нэг. түүнээс баруун хойш орших Их бургасны худаг 1328. Хилийн зааг: Баруун хойт захын цэг нь Сүхбаатар аймгийн Наран. Хүйтэн уул (1200.113. түүнээс зүүн урагш Бадрах уул (1423.1615 – 113.4340 солбицолд орших Салаа булаг.1754 -113.1729.1755 – 113. 45.3).5) тоот цэг.4) тоот цэг. түүнээс зүүн тийш 45.2).1810-113.5207 солбицолд орших 6 дугаар цэг. түүнээс зүүн зүгт (1335. түүнээс зүүн хойш 45. түүнээс зүүн урагш (1286.113.1900-113. түүнээс баруун урагш (1370.2510 солбицолд орших 1 дүгээр цэг.6) тоот өндөрлөг.1918113. түүнээс баруун урагш 45. түүнээс зүүн урагш орших Хүнт (1152.5020 солбицолд орших 3 дугаар цэг.2). түүнээс баруун хойш эргэж 45. түүнээс зүүн урагш (1395.5025 солбицолд орших 2 дугаар цэг. түүнээс зүүн хойш 45.4940 солбицолд орших 4 дүгээр цэг.1957 -113.4) тоот өндөрлөг. түүнээс баруун хойш (1358.2953 солбицолд орших худаг.7).5020 солбицолд орших 5 дугаар цэг.113.1742 – 113. Дарьгангын БЦГ-ын хилийн цэс Дарьгангын БЦГ-ын Хилийн заагийг УИХ-ын 2004 оны 22 тоот тогтоолын хавсралтаар баталсан.2510 солбицолд орших 1 дүгээр цэг. түүнээс урагш 45. түүнээс зүүн урагш 45. түүнээс зүүн хойш Ганга нуурын дурсгалт газрын хилийн зааг дахь 45. Наран .4) тоот цэг. түүнээс зүүн хойш Гангын цагаан овоо (1530. Онгон сумын хилийн зааг дахь Тостын нуурын зүүн хойт эрэгт 45.4745 солбицолд орших Шармөнх.

Дотоод бүсчлэл 63 .ДАРЬГАНГЫН БАЙГАЛИЙН ЦОГЦОЛБОРТ ГАЗРЫН МЕНЕЖМЕНТИЙН ТӨЛӨВЛӨГӨӨ (2013-2017) Газрын зураг 2.

Рамсарын конвенцод бүртгэгдсэн газрууд Газрын зураг 4.ДАРЬГАНГЫН БАЙГАЛИЙН ЦОГЦОЛБОРТ ГАЗРЫН МЕНЕЖМЕНТИЙН ТӨЛӨВЛӨГӨӨ (2013-2017) Газрын зураг 3. Шувуудын амьдралд чухал газрууд 64 .

ДАРЬГАНГЫН БАЙГАЛИЙН ЦОГЦОЛБОРТ ГАЗРЫН МЕНЕЖМЕНТИЙН ТӨЛӨВЛӨГӨӨ (2013-2017) Газрын зураг 5. Хөргийн хөндийн БДГ-ыг байршил Газрын зураг 6. Шилийн богдын БДГ-ын байршил 65 .

БЦГ-ын ландшафт Газрын зураг 8. БЦГ-ын геологийн тогтоц 66 .ДАРЬГАНГЫН БАЙГАЛИЙН ЦОГЦОЛБОРТ ГАЗРЫН МЕНЕЖМЕНТИЙН ТӨЛӨВЛӨГӨӨ (2013-2017) Газрын зураг 7.

Агаарын дундаж хэм Газрын зураг 10. Хур тундас 67 .ДАРЬГАНГЫН БАЙГАЛИЙН ЦОГЦОЛБОРТ ГАЗРЫН МЕНЕЖМЕНТИЙН ТӨЛӨВЛӨГӨӨ (2013-2017) Газрын зураг 9.

Нар гийгүүлэх хугацаа Газрын зураг 12. Гадаргын ус 68 .ДАРЬГАНГЫН БАЙГАЛИЙН ЦОГЦОЛБОРТ ГАЗРЫН МЕНЕЖМЕНТИЙН ТӨЛӨВЛӨГӨӨ (2013-2017) Газрын зураг 11.

ДАРЬГАНГЫН БАЙГАЛИЙН ЦОГЦОЛБОРТ ГАЗРЫН МЕНЕЖМЕНТИЙН ТӨЛӨВЛӨГӨӨ (2013-2017) Газрын зураг 13. Гидрогеологийн нөхцөл Газрын зураг 14. Хөрсний хэв шинж 69 .

ДАРЬГАНГЫН БАЙГАЛИЙН ЦОГЦОЛБОРТ ГАЗРЫН МЕНЕЖМЕНТИЙН ТӨЛӨВЛӨГӨӨ (2013-2017) Газрын зураг 15. БЦГ-ын ургамалжилт зүйл амьтдын байршил 70 . Дарьганга орчимд байршиж буй зарим Газрын зураг 17.

БЦГ-ын бэлчээрийн нөөц Газрын зураг 19.ДАРЬГАНГЫН БАЙГАЛИЙН ЦОГЦОЛБОРТ ГАЗРЫН МЕНЕЖМЕНТИЙН ТӨЛӨВЛӨГӨӨ (2013-2017) Газрын зураг 18. БЦГ орчмын бэлчээрийн хэв шинж 71 .

Ойн сан Газрын зураг 21. Аялал жуулчлал 72 .ДАРЬГАНГЫН БАЙГАЛИЙН ЦОГЦОЛБОРТ ГАЗРЫН МЕНЕЖМЕНТИЙН ТӨЛӨВЛӨГӨӨ (2013-2017) Газрын зураг 20.

хаваржааны байршил Газрын зураг 23.ДАРЬГАНГЫН БАЙГАЛИЙН ЦОГЦОЛБОРТ ГАЗРЫН МЕНЕЖМЕНТИЙН ТӨЛӨВЛӨГӨӨ (2013-2017) Газрын зураг 22. Өвөлжөө. Дарьгангын БЦГ орчимд газрын тосны хайгуулын лиценз олгогдсон байдал 73 .

БЦГ-ын санал болгож буй орчны болон онцгой бүс 74 .ДАРЬГАНГЫН БАЙГАЛИЙН ЦОГЦОЛБОРТ ГАЗРЫН МЕНЕЖМЕНТИЙН ТӨЛӨВЛӨГӨӨ (2013-2017) Газрын зураг 24. БЦГ-ын орчны бүс Газрын зураг 25.

Шувуу № Монгол нэр Англи нэр Шинжлэх ухааны нэр 1. Дагуурын зараа Daurian Pika Ochotona daurica 2. Анхидал ангир Commom Shelduck Tadorna tadorna 10. Шар үнэг Red fox Vulpes vulpes 14. Отгот шунгуур Great Crested Grebe Podiceps cristatus 4. Шовтгор алаг нугас Northern Pintail Anas acuta 75 . Буухал галуу Bean Goose Anser fabalis 6. Үлийн цагаан оготно Brandt’s Vole Lasiopodomys brandtii 8. Хул чичүүл Mongolian Gerbil Meriones unguiculatus 9. Халтар шунгуур Black-necked Grebe Podiceps nigricollis 2. Хярс үнэг Corsac Fox Vulpes corsac 10.Дэлэнтэн № Монгол нэр Англи нэр Шинжлэх ухааны нэр 1. Ухаа шунгуур Horned Grebe Podiceps auritus 3. Бор нугас Gadwall Anas strepera 14. Дэлдэн зараа Lond-eared hedgehod Erinaceus anritus 13. Саарал чоно Gray wolf Canis lupus 2. Зээрд нугас Eurasian Wigeon Anas penelope 15. ургамлын аймаг 1.ДАРЬГАНГЫН БАЙГАЛИЙН ЦОГЦОЛБОРТ ГАЗРЫН МЕНЕЖМЕНТИЙН ТӨЛӨВЛӨГӨӨ (2013-2017) Дарьгангын Улсын тусгай хамгаалалттай газруд дахь амьтан. Зэрлэгшир нугас Spot-billed Duck Anas poecilorhynchos 12. Гангар хун Whooper Swan Cygnus Cygnus 8. Хэргэлзий оготно Narrow-skulled Vole Microtus gregalis 7. Халздай дорго Eurasain Budger Meles meles 15. Хошуу галуу Swan Goose Anser cygnoides 7. Байгшал шишүүхэй Trans Baikal Hamster Cricetulus pseudodriseus 6. Боролзой туулай Tolai Hare Lepus tolai 11. Орог зузага Dwarf hamster Phodopus sungorus 5. Зэрлэг нугас Mallard Anas platyrtychos 11. Хондон ангир Ruddy Shelduck Tadorna ferruginea 9. Зумбараа зурам Daurian ground squirrel Celtellus dauricus 4. Хөх дэглий Gray heron Ardea cinerea 5. Монгол тарвага Siberian marmot Marmota sibirica 3. Ногоохон нугас Common Teal Anas crecca 13. Цагаан зээр Mongolian Gazelle Procupra gutturosa 12.

Наран бөднө Japanise Quail Coturnix japonica 33. Шилийн сар Upland Buzzard Buteo hemilasius 25. Намгийн хулд Western marsh Harrier Circus aeruginosus 24. Нарийн хиазат Little Ringed Plover Charadrius dubius 41. Азийн сүвээцагаан Lesser Golden Plover Pluvialis dominica 40. Шугуйн хөгчүү Wood Sandpiper Tringa glareola 47. Өвөгт тогоруу Demoiselle Crane Anthropoides virgo 36. Гэзэгт шумбуур Tufted pochard Aythya fuligula 20. Цэн тогоруу White. Тэнгисийн хиазат Kentish Plover Charadrius alexandrinus 42. Хонин тоодог Great Bustard Otis tarda 38. Амарын шонхор Amur Falcon Falco amurensis 30. Алаг хайргач Ruddy Turnstone Arenaria interpes 44. Бүрдний хөгчүү Marsh Sandpiper Tringa stagnatilis 51. Буурал сүвээцагаан Grey Plover Pluvialis squatarola 39. Сохор элээ Black Kite Milvus migrans 2. Улаанхүзүү шумбуур Common Pochard Aythya ferina 19. Үхэр хөгчүү Common Greenshank Tringa nebularia 48. Шууман шонхор Eurasian Hobby Falco subbuteo 29. Алаг шунгаач Common Golden eye Bucephala clangula 21. Нөмрөг тас Cinereous Vulture Aeqypius monachus 27. Умардын хавтгаалж Northern Lapwing Vanellus vanellus 43. Дагуур ятуу Daurian Partridge Perdix dauurica 32. Тарважи бүргэд Steppe Eagle Aquila nipalensius 26. 35. Улаанхөлт хөгчүү Common Redshank Tringa totanus 49.napped Crane Grus vipio Pall. Халбага нугас Northern shoveler Anas clypeata 18. Цагаанхөмсөгт нугас Garganey Anas querquedula 17. Эгэл хайргын хөгчүү Common Sandpiper Actitis hypoleucops 52. Саарал хулд Northern Harrier Circus cyaneus 23. Халзан түнжүүр Common Coot Fulica atra 37. Нарийн сэлээхэй Red-Necked Phalarope Phalaropus lobatus 76 . Хар хөгчүү Spotted Redshack Tringa erythropus 50. Идлэг шонхор Saker Falcon Falco sherrug 28. Матигар хөгчүүлэг Terek sandpiper Xenus cinereus 53. Сүүлцагаан хөгчүү Green Sandpiper Tringa ochropus 46. Начин шонхор Common Kestrel Falco tinnunculus 31.ДАРЬГАНГЫН БАЙГАЛИЙН ЦОГЦОЛБОРТ ГАЗРЫН МЕНЕЖМЕНТИЙН ТӨЛӨВЛӨГӨӨ (2013-2017) 16. Хархираа тогоруу Commom Crane Grus grus 34. Алаг ээтэн Pied Avoset Recurvirostra avosetta 45.

headed Gull Larus ridibundus 65. Эгэл шар шувуу Eurasain Eagle Owl Bubo bubo 74. Бичилхэн тутгалжин Little Curlew Numerius minutus 62. Теммниский элсэг Temminck’s stint Calidris temminckii 58. Эгэл хараалай Common tern Sterna hirundo 69. Хөх цэгцгий White Wagtail Motacilla alba 88. Боролзой богширгоо Eurasain skylark Alauda arvensis 85. Ухаа дунхай Brown Shrike Lanius critatus 89. Тольт дунхай Rufous tailed Shrike Lanius isabellinus 90. Хүрэн толгойт цахлай Common Black.toed Lark Calendrella cheleensis 82. Хадуур элсэг Curlew Sandpiper Calidris ferruginea 59. Асрын алтан хараацай Barn Swallow Hirundo rustica 81. Морин цууцаль Black tailed Godwit Limosa limosa 64. 77 . Сүүл элсэг Sharp-tailed Sanppiper Calidris acuminata 60. Мөнгөлөг цахлай Herring gull Larus Argentatus 66. Морин тутгалжин Eurasain curlew Numerus arquata 63. Шоорон эвэрт болжмор Horned lark Eremophila alpestris 84. Үнсэн дунхай Northern Shrike Lanius excubitor 91. Замбын хараалж Pintail snipe Gallinago stenura 61.ДАРЬГАНГЫН БАЙГАЛИЙН ЦОГЦОЛБОРТ ГАЗРЫН МЕНЕЖМЕНТИЙН ТӨЛӨВЛӨГӨӨ (2013-2017) 54. Хулгар гуйванга Short-eared Owl Asio flammeus 75. Хотны бүгээхэй Little Owl Athene noctua 76. Хурган хараалай Little tern Sterna albitrons 70. Хадны тагтаа Hill Pigeon Columba rupestris 72. Шар түрүүт элсэг Rufous-necked Stint Calidris ruficollis 56. Хээрийн шийхнүүхэй Richard’s Pipit Anthus richardi 86. Савар элсэг Long-toed Stint Calidris subminuta 57. Дэрсний жиргэмэл Asian short. Үүлэн цахлай Mew Gull Larus larus 67. Шар цэгцгий Yellow Wagtail Motacilla flava 87. Монгол болжмор Mongolian lark Melanicorypha mongolica 83. Хондлой цагаан ураацай Fork-tailed Swift Apus pacificus 78. Монгол ногтруу Pallas’ sandgrouse Syrrhaptes paradoxus 71. Буурал хараалзай White-winged tern Chglidonias leucophterus 68. Элсэг эргийн хараацай Sand Martin Riparia riparia 80. Бөөвөлжин өвөөлж Eurasain Hoopoe Upupa epops 79. Ноцоо ноололдой Ruff Phylomachus pugnax 55. Бор тодол White cheeked Starling Sturnus cineraceus Temm. Хурын ураацай Common Swift Apus apus 77. Эгэл хөхөө Common Cuckoo Cuculus canorus 73.

Цоохор хонин гүрвэл Toad-headed Agama Phrynocephalus versicilor 4. Монгол гүрвэл Mongolian Racerunner Eremias argus 5.ДАРЬГАНГЫН БАЙГАЛИЙН ЦОГЦОЛБОРТ ГАЗРЫН МЕНЕЖМЕНТИЙН ТӨЛӨВЛӨГӨӨ (2013-2017) 92. Турлиах хэрээ Eurasain Rook Corvus frugilegus 95. Хоёр нутагтан ба Мөлхөгч № Монгол нэр Англи нэр Шинжлэх ухааны нэр 1. Тарчигнаа зэржигэнэ Lesser Whitethroat Sylvia curruca 97. Цагаанхүзүүт хөмрөг Reed Bunting Emberiza schoeniclus 109. Алаг шаазгай Black – billed magpie Pica pica 93. Хон хэрээ Common Raven Corvus corax 96. Хээрийн бор шувуу Eurasain tree Sparrow Passer montanus 107. Шарэлэги хөмрөг Yellow. Дорнодын мэлхий Asiatic Grass Frog Rana chensinensis 3. Хадны бор шувуу RockSparrow Petronia petronia 08. Дагуур гал сүүлт Daurian Redstart Phoencurus auroreus 104. Хурган намнаа Red-breasted Flycatcher Ficedula parva 99. Алагтуу хэрээ Daurian Jackdaw Corvus dauuricus 94.Smirm 78 . 5.grandis P. Улаангүеэ хөөндэй Red-throated thrush Turdus ruficollis 105.breasted Bunting Emberiza aureola 4. Монгол бах Radde’s Toad Bufa raddei 2. Борлог хөрмөг Little Bunting Emberiza pusilla 111. Сум могой Steppe Ribbon Snake Psammoopis lineolatus Central Asian Viper Halysotter Akistrodon halys 7. Рашааны могой Palla’s Coluber Elephe dione 6. Умардын дуут шувуу Arctic Warbler Phylloscopus borealis 98. Адууч чогчиго Northern Wheatear Oenanthe oenanthe 102. Ургамал № Монгол нэр Англи нэр Шинжлэх ухааны 1 Ганц үр зээргэнэ Ephedra rnonosperma 2 Гялгар дэрс Achnatherum splendes (Trin) 3 Том хялгана S. Оронгийн бор шувуу House Sparrow Passer domesticus 106. Бүжимч чогчиго Isabelline Wheatear Oenanthe isabellina 103. Цагаан хэвэлт хөмрөг Pallas’ Bunding Emberiza pallasi 110. Шивэр наммаахай Dark-sided Flycatcher Muscicapa sibirica 100 Дагуурын намнаахай Asian brown Flycatcher Muscicapa latirostris 101.

senescens L 28 Турхан сонгино A.et Bobr 10 Сибирь ботууль F.polyrrhizum Turcz.odorum L 27 Хичээл сонгино A.krylovi Roshev 5 Дэрвээн хазаар өвс Cleistogenes squarrosa 6 Китагавын хазаар өвс C.M 19 Коржинский улалж C.korchinskyi Kom 20 Сарвуун сонгино Allium anisopodium Ldb 21 Таана A.B 14 Mихногийн хиаг A.ledebouriana Trautv 37 Миабын бургас S.botryoides Trin 9 Дагуур ботууль Festuca dahurica Krect.leococephalum Turcz ex Ldb 24 Шүдлэг сонгино A.Lactea Pall 35 Гордеевийн бургас Salix gordejevii Shang et Skvor 36 Ледебурийн бургас S.Repens (L) P.condensatum Turcz 26 Анхил сонгино A.angustifolium Pall 79 .chinesis (Trin) Keng 17 Ипполипын зэгс Scirpus hippolytii V.miyabeana Seemen 38 Одой хайлаас Ulmus pumila L 39 Олслог халгай Urtica cannabina L 40 Нарийн навчит тарна P.kitagwae Honda Том цэцэгт дааган сүүл Koeleria macrantha (Ldb) Schu 7 Сунагар биелэг өвс Poa attenuate Trin 8 Цацаглаг биелэг өвс P.ex Rgl 22 Хөмөл A.mongolicum Rgl 23 Буурал сонгино A.duriuscula C.Lenensis Drob 12 Саман ерхөг Agropygon cristatum (L) P.Krecz 18 Ширэг улалж C.ДАРЬГАНГЫН БАЙГАЛИЙН ЦОГЦОЛБОРТ ГАЗРЫН МЕНЕЖМЕНТИЙН ТӨЛӨВЛӨГӨӨ (2013-2017) 4 Крыловийн хялгана S.tenuissimum L 29 Шулуун сонгино A.B 13 Мөлхөө хиаг A.tenuifolia Pall 34 Цагаалин цахилдаг I.michnoi Roshev 15 Цөлийн хиаг A.desertorum Schult 16 Нангийд хиаг E.trychophyllus Bge 32 Ацан цахилдаг Iris dichotoma Pall 33 Цулбуур цахилдаг I.lineare L 30 Дагуур хэрээн нүд Asparagus officinalis ALL 31 Үслэг навчит хэрээн нүд A.bidentatum Fisch 25 Нягт сонгино A.A.sibirica (Griseb) Kack 11 Лений ботууль F.

Acuminatum Willd 45 Хөх ногоон лууль Ch.Mey.vulvaria L 44 Шоргор лууль Ch. Minus L 55 Дэлбэрхүү буржгар Th. peytaloideum L 56 Бүхэл навчит багдай Dontostemon integrifolius (L) 57 Лени шар дэмэг Alyssum lenence Adams 58 Бууралдуу янгиц Ptilotrichom canescens C.glaucum L 46 Дэлхээ тогторгоно Kochia prostrate (L) Schrad 47 Хялгасан дэвхэргийн цагаан A. ambigua (Turcz) Juz 53 Үмхий буржгар Thalictrum foetidum L 54 Бага буржгар Th.divaricatum L 42 Цагаан лууль Chenopodium album L 43 Эгэл лууль Ch.A Mey 63 Цацагт үлд өвс O.A. thyrsilora Fisch 64 Удвал навчит тавилгана Spiraea aguilegifolia Pall 65 Сөөсгөн боролзгоно Dasiphora fruticosa (L) Ryadb 66 Ишгүй гичгэнэ Potentilla acaulis L 67 Марал навчит гичгэнэ P.V 52 Ээдрээт яргуй P.Mey 59 Бөөн цэцэгт цангуу Lepidium densiflorum Schrad 60 Хувьсамтгай хамбил Sisymbrium polymorhpum 61 Зөөлөн навчит үлд өвс Orostachys malacophylla (Pall) 62 Хатгуурт үлд өвс O.capillaris Poir 48 Енисейн шээрэнгэ Silene jenisseensis Willd 49 Мөлхөө шээрэнгэ s.a. repens Patr 50 Дагуур тайр Gypsophila dahurica 51 Хөх яргуй Pulsatilla bungeana C. spinosa (L)C.ДАРЬГАНГЫН БАЙГАЛИЙН ЦОГЦОЛБОРТ ГАЗРЫН МЕНЕЖМЕНТИЙН ТӨЛӨВЛӨГӨӨ (2013-2017) 41 Үхэр тарна P. stenophylla pojark 80 . Trifida Ldb 71 Имт гичгэнэ Potentilla bifurca L 72 Нангиад гичгэнэ P. verticillaris Steph 69 Элсний түмэн таана Chamaerhodes sabulosa Bge 70 Гурван хэрчлээст түмэн таана Ch. chirensis Ser 73 Дагуур тарваган шийр Thermopsis dahurica czefr 74 Шар царгас Medicago falcata L 75 Бяцхан навчти харгана Caragana microphylla (Pall) 76 Нарийн навчит харгана C. tanacetifolia Willd 68 Тойруулгат гичгэнэ P.

tensis Turcz 79 Алаг хунчир A. prostrata (Pall) DC 87 Урал чихэр өвс Glycyrrhiza uralensis Fisch 88 89 90 91 Сөөгөн ширмэс Дагуур хошоон бут Хошоон хунчир Сибирийн маалинга Hedysarum fruticosum Pall Lespedeza hedysaroides ( Pall) Astragalus melilotoides Pall Linum sibiricum DC 92 Дагуур хүж өвс Haplophyllum dauricum (L) G. Grandiflora DC 82 Нарийн навчит ортууз O. micrantha Bge 85 Түмэн навчит ортууз O. myriophylla (pall) DC 86 Дэлхээ ортууз O. versicolor Pall 80 Элсний ортууз Oxytropis arenaria Jartz 81 Том цэцэгт ортууз O.D 93 Нарийн навчит зүрхэн цэцэг Polygala tenuifolia Willd 94 Сибирь зүрхэн цэцэг P.mandshurica maxim 97 Одой далан түрүү Stellara chamaejasme L 98 Хависхана навчит бэриш Buplerium scozonerifolium Willd 99 Урт навчит далан товч Androsace longifolia 100 Гоо голт Glaux maritima L 101 Марцны цэгээж Comoilimon speciosum (L) Bais 102 Тахир бэрмэг Limonium flexuosum (L) Ktze 103 104 Алаг бэрмэг Дагуур дэгд Limonium bicoloe (Bge)Ktze Gentiana dahurica Fisch 105 Монгол догор Caraopteris mongolica Bge 106 Байгаль гүүн хөх Scutellaria baicalensis Georgi 107 Наалдамхай гүүн хөх S.ДАРЬГАНГЫН БАЙГАЛИЙН ЦОГЦОЛБОРТ ГАЗРЫН МЕНЕЖМЕНТИЙН ТӨЛӨВЛӨГӨӨ (2013-2017) 77 Нумраа хунчир Astragalus adsurgens Pall 78 Нарийн хунчир A. leptophylla 9Pall ) DC 83 Стуковын ортууз O. vircdula Nge 108 Булцуут туйпланцар Phlomis tuberosa L 109 Хөх ногоон хотой Leonurus glaucescens Bge 110 Хэрчлээст бивлэнцэр Schizonepeta multifida (L) 111 Говийн ганга Thymus gobicus Tschern 112 Судалт хувилгана Pedicularis resupinata L 113 Дагуур хатны цэцэг Cymbaria dahurica L 114 Буриад хонин зажлуур Linaria buriatica Turcz 81 . Stukovii Palid 84 Цэцэгхэн ортууз O. sibirica L 95 Налчгар сүүлт өвс Euphorbia discolor Ldb 96 Манж сүүт өвс E.

Sieversiana Willd 129 Хурган шарилж A.commutata Bess 130 Гашуун банздоо Saussurea amara (L) DC 131 Бургас навчит банздоо S.e 6.adamsii Bess 125 Намгийн шарилж A.Nakai 127 Агь A.crispata (Korsh) Kitag 121 Арзгар согсоот H.centauroides L 135 Нимгэн навчит юнги Youhgia tenufolia (Willd) babc. Шувуудын хамгаалалтын статус 82 .ДАРЬГАНГЫН БАЙГАЛИЙН ЦОГЦОЛБОРТ ГАЗРЫН МЕНЕЖМЕНТИЙН ТӨЛӨВЛӨГӨӨ (2013-2017) 115 Марцны таван салаа Plantago saldsa Pall 116 Навтгар таван салаа P.leucophylla (Turcz) IIjiin S.palustris L 126 Монгол шарилж A. stenanthina (Ldb) Kiteg 120 Буржгар хонхлой A. depressa Willd 117 Жинхэнэ өрөмтүүл Galium verum L 118 Цомцогт баавар цэцэг Scabiosa comosa Firch 119 Нарийн цэцэгт хонхлой A.frigida Willd 128 Сиберийн шарилж A.mongolica Fisch ex.Leontopodioides Brauvd 123 Сибирь зүр өвс Filifolium sibiricum (L) Kitam 124 Ишгэн шарилж Artemisia dracunculus L 124 Адамсын шарилж A.hispidus (Thunbg) Less 122 Эгэл цагаан түрүү L.salicfolia (L) DC 132 133 134 Ломоносовын хасзул Цагаан навчит хасзул Хонгор зуллиг хонгор залаа Olgaea lomonosowii (Trautv) O.

ДАРЬГАНГЫН БАЙГАЛИЙН ЦОГЦОЛБОРТ ГАЗРЫН МЕНЕЖМЕНТИЙН ТӨЛӨВЛӨГӨӨ (2013-2017) 83 .

162 тоот 15 Норматив батлах тухай 1997 он. 29 тоот 1995 он. 14 тоот 16 ДЦГ болон БЦГ-ын горим батлах тухай 4. 22 тоот 14 3. судалгаа шинжилгээний зориулалттай дээж сорьц авах зорилгоор ан амьтан агнах. 169 17 1995 он. 37 тоот ТХГН-ийн хамгаалалтын захиргаадын өөрийн үйл ажиллагааны 2002 он. байгууллага. иргэдэд тухайн газрын хамгаалалтын асуудал хариуцсан байгууллагаас үйлчлэхэд мөрдөх Монгол улсын тусгай хамгаалалттай газар нутаг дэвсгэрт Газар ашиглуулах зөвшөөрөл олгох түр журам ТХГН-тт судалгаа шинжилгээний ажил явуулах ТТХГН-т аялал жуулчлал явуулах журам ТХГН-т сүргийн бүтэц зохицуулах. 209 тоот 1998 он. 18 тоот 23 24 ТХГН-т чонын тоог зохицуулж. 13 тоот 2000 он. Улсын тусгай хамгаалалттай газар нутгийн тухай 1994 2. 3 4 5 6 Тусгай хамгаалалттай газар нутгийн орчны бүсийн тухай Байгаль хамгаалах тухай Амьтны тухай Байгалийн нөөц ашигласны төлбөрийн тухай Байгаль орчинд нөлөөлөх байдлын үнэлгээний тухай 1997 2012 2012 2012 2012 7 Хог хаягдлын тухай 2012 8 9 10 Ойн тухай Усны тухай Ус бохирдуулсны төлбөрийн тухай 2012 2012 2012 11 12 2. 39 тоот 2002 он. 117 тоот 1996 он. 7 тоот 28 29 Байгаль хамгаалагчдад мэргэжил олгох түр сургалт явуулах 2000 он.Монгол улсын хууль 1. эрлэгшсэн нохой устгахад мөрдөх журам ТХГН-т нэвтрэн амарч зугаалах болон бусад төрлийн үйл ажиллагаа явуулах аж ахуйн нэгж. Байгаль орчны сайдын тушаал / журмууд / 1995 он. 21 тоот 26 27 ТХГН-т газар ашглах тухай зөвшөөрөл олгох Газар нутгийг орон нутгийн тусгай хамгаалалтад авах тухай 2000 он. 47 тоот орлогыг захиран зарцуулах 18 19 20 21 22 1995 он. 159 тоот 1998 он. Засгийн газрын тогтоол Хилийн заагийг тогтоох тухай 1997 он. барих ТХГН-ийн орчны бүсийн зөвлөл байгуулж ажиллуулах журам Нийтлэг журам батлах тухай 25 ТХГН-т рашаан ашиглах 2000 он. Улсын Их Хурлын тогтоол ТХГН-ийн Үндэсний хөтөлбөр батлах тухай ТХГ-ын ангилалыг шинэчлэн батлах тухай 1998 он. 94 тоот 2001 он 1996 он.ДАРЬГАНГЫН БАЙГАЛИЙН ЦОГЦОЛБОРТ ГАЗРЫН МЕНЕЖМЕНТИЙН ТӨЛӨВЛӨГӨӨ (2013-2017) ТХГН-т мөрдөгдөж буй баримт бичгүүдийн жагсаалт № Нэрс Гарсан он 1. 26 тоот 13 Зарим нутгийг улсын тусгай хамгаалалтад авах тухай 2004 он. 112 тоот 84 .

Д. Ганга нуурын олон жилийн усны горим ба ажиглалт хэмжилт шинжилгээ судалгаа. нөөц. 13. илтгэлийн хураангуй. хамгаалалтын асуудалд. нагтшил. илтгэл. Дарьгангын БЦГ-ын шувууд. 12. Млекопитающие МНР.Б. 3. Ренчинмядаг. www. 2012. АШИГЛАСАН БҮТЭЭЛҮҮД Монгол орны тал хээр. Дарьгангын БЦГ-н ландшафт. мөлхөгчдийг тодорхойлох бичиг. Сүхбаатар аймгийн монгол тарваганы (Marmota sibirica Radde. 11. Майнжаргал. илтгэл. 2012. Д. ред. 2012. mne.Мөнхбаяр. 8. М. 21. 7. “Дарьгангын байгалийн цогцолбор газар. Монгол улсын үндэсний атлас. Лхагвасүрэн. 2012.Г. Зэрлэг амьтдын нүүдлийн зүйлүүдийг хамгаалах тухай конвенцийн үндэсний тайлан.Тэрбиш. 4. “Сүхбаатар аймгийн нутагт Монгол тарвага (Marmota sibirica) сэргээн нутагшуулсан ажлын тайлан”. 19. Хөргийн хөндийн дурсгалт газруудын хөхтөн амьтад”. УБ. Биологийн хүрээлэн. говь цөлийн тууртны нөөцийн үнэлгээний нэгдсэн тайлан. 20. 2012. байгаль-газарзүйн мужлалын онцлог.Г.UJcaqmciy3Q Монгол орны улаан ном. Монгол орны хоѐр нутагтан. 2009. Алтанзул. Биологийн хүрээлэн. 2001. Х.org 85 . Оюунбаатар. ер. Сүхбаатар аймгийн Статистикийн эмхтгэл. Монгол орны загасны улаан данс. 18. 10. 9. Сүхбаатар аймгийн ЗДТГ-ын хамтарсан ажлын бичмэл тайлан. зүй зохистой ашиглах.org internet site.Т. 2012. Site: mne.mn/v3/?p=1660#. 15. хамгаалах арга хэмжээ.ред.Г. 1997 Сүхчулуун. 2009. 2. илтгэл Банников.ДАРЬГАНГЫН БАЙГАЛИЙН ЦОГЦОЛБОРТ ГАЗРЫН МЕНЕЖМЕНТИЙН ТӨЛӨВЛӨГӨӨ (2013-2017) 1. нар. Х. 1956. 2007. Шилийн богд. илтгэл.Б. Дарьгангын БЦГ-ын Ганга нуурын загас.iba. илтгэл. Мандах. 17.А.Доржготов. 2006 Сүхбаатар аймгийн Дарьганга сумын хөгжлийн стратеги төлөвлөгөө/ 2010-2021/ Internet cite. бичмэл тайлан. www.Ц.ramsar.Б. 2012. Дарьганга орчмын ургамалжилт. 16. 1998. УБ. Биологийн хүрээлэн.mn/v3/wp-content/uploads/2012/08/CMS-report_final-Mongolian.Шийрэвдамба нар. илтгэл. Дарьгангын БЦГ-ын бэлчээрийн судалгаа. 2012. 1862) тархац. 5. 14.Ц. Мэндсайхан.Мөнхбаатар.pdf Зэрлэг амьтанба ургамлын аймгийн ховордсон зүйлийг олон улсын хэмжээнд худалдаалах тухай” (CITES) конвенци. 6.

Sign up to vote on this title
UsefulNot useful