You are on page 1of 11

Γιώργος Μπαντές , μαθηματικός

www.mpantes.gr

Τα Μαθηματικά και η Λογική- o προτασιακός λογισμός .
Εισαγωγή .
Η μαθηματική λογική κατά τη γέννησή της ήταν η θεωρία των
κλάσεων (Boole). Ο πρώτος που διατύπωσε την άποψη ότι η θεωρία
των προτάσεων (με ή χωρίς μεταβλητές) είναι πιο σημαντικό, ήταν ο
Hugh McColl (1837-1909) , ο οποίος στην εργασία του «ο λογισμός
των ισοδύναμων προτάσεων» προώθησε την ιδέα ότι η πρωταρχική
ασχολία της λογικής θα έπρεπε να είναι ο λογισμός των προτάσεων
και ότι η κύρια σύνδεση των προτάσεων είναι ένα είδος
συνεπαγωγής. Η ιδέα αυτή έγινε σύντομα η πεποίθηση όλων των ερευνητών της σχέσης της
λογικής με τα μαθηματικά.
Ο Peano (1858-1932) χρησιμοποίησε τη λογική των προτάσεων για να διερευνήσει
τα επιχειρήματα των γνωστών μαθηματικών συστημάτων, δηλαδή είδε τη λογική ως ένα
εργαλείο για να καταστήσει το «επιχείρημα» σαφές και ισχυρό στα μαθηματικά αυτά.
Έδωσε στη νέα λογική το όνομα «Μαθηματική Λογική» γιατί τη θεωρούσε ως ένα εργαλείο
των μαθηματικών. (Nidditch)
Έτσι η Μαθηματική Λογική είχε δύο στάδια . Tο ένα έχει ρίζες στο παρελθόν (Boole
Morgan, Schroder,..) αναφέρεται στο λογισμό των κλάσεων και είναι η επιστήμη της
παραγωγικής μορφής του συλλογισμού, δηλαδή να δοθεί στη λογική μια μαθηματική μορφή
και φόρμα , η μαθηματικοποίηση της λογικής, τα μαθηματικά της λογικής. Το επόμενο
στάδιο, με οδηγό τον Peano, είναι η έρευνα για τη λογική των μαθηματικών , αυτό που
κρύβονταν πίσω από τα παραγωγικά συστήματα των μαθηματικών και όχι μόνο, κάτι
βαθύτερο προς την κατεύθυνση που έδειξε ο Peano, κάτι που μας περιγράφει γιατί η
μαθηματική αλήθεια είναι τόσο ισχυρή, κι αν μπορεί να γίνει ισχυρότερη, με αποτελέσματα
μέχρι τα μεταμαθηματικά και το λογικισμό του Ράσελ
Η βασική παρατήρηση του Peano ήταν ότι η «συνεπαγωγή» είναι η κύρια σχέση
στα μαθηματικά, όλες ή σχεδόν όλες οι προτάσεις που είναι αληθείς σε ένα σύστημα
μαθηματικών π.χ γεωμετρία, είναι συνεπαγωγές. Έτσι κατέληξε ότι ήταν δυνατό με τη χρήση
της λογικής να τεθούν οι μαθηματικές προτάσεις, ( όλες oι προτάσεις στα μαθηματικά κι όχι
μόνο στην αριθμητική), στη μορφή μιας γλώσσας συμβόλων, η οποία γλώσσα θα έχει λογική

Γιώργος Μπαντές , μαθηματικός

www.mpantes.gr

ορολογία, θα είναι μια γενίκευση της μαθηματικής ορολογίας, η οποία (μαθηματική) αλλάζει
σε κάθε κλάδο, όμως παραμένουν κοινά τα χαρακτηριστικά του παραγωγικού συστήματος
που βρίσκεται κάτω από κάθε επιστήμη και στο οποίο στοχεύει ο Peano.
….Έχω υποδείξει με σύμβολα όλες τις ιδέες που περιέχονται στα θεμέλια της
αριθμητικής. Τα σύμβολα αναφέρονται είτε στη λογική είτε στην αριθμητική. ..Πιστεύω
ότι μόνο με αυτά τα σύμβολα της λογικής μπορούν να εκφραστούν οι προτάσεις κάθε
επιστήμης

εφόσον σε αυτά προστεθούν τα σύμβολα που αντιπροσωπεύουν τις

οντότητες αυτής της επιστήμης …. Peano
Ο Peano αφιέρωσε τη ζωή του στα να βελτιώσει την αυστηρότητα και τη σαφήνεια
στα μαθηματικά, ενισχύοντας τα λογικά τους θεμέλια και εκτοπίζοντας τη διαίσθηση που
φαίνονταν να τους έχει προδώσει στις μη Ευκλείδειες γεωμετρίες.
Οι άλλοι ειδικοί της μαθηματικής λογικής την περίοδο αυτή ενδιαφέρονταν για τη
λογική καθαυτή, ή ενδιαφέρονταν όπως ο Frege να ανάγουν ένα τμήμα των μαθηματικών σε
λογική. Δεν έβλεπαν την αξία της λογικής όπως ο Peano ως ένα εργαλείο, για τα καθημερινά
μαθηματικά, αλλά ως φιλοσοφία. Οι λογικιστές διατύπωναν θεωρίες για την καθαρή λογική
μελετούσαν του νου με το νου, σαν να προσπαθούμε να σηκώσουμε με τα χέρια μας το σώμα
μας.
Ο προτασιακός λογισμός .
Ο προτασιακός λογισμός (η μαθηματική λογική) είναι η απώτατη γενίκευση όλων
των μαθηματικών συστημάτων.
Τι κοινό έχουν η άλγεβρα της ομάδας, η Ευκλείδεια γεωμετρία και οι διανυσματικοί
χώροι; Είναι και τα τρία παραγωγικά τυπικά συστήματα, όπου η τυπική τους εικόνα είναι να
εξάγουμε θεωρήματα από αξιώματα ή από προηγούμενα θεωρήματα. Για την παραγωγή αυτή
χρησιμοποιούμε συλλογισμούς (συνεπαγωγές) με τη μορφή «αν έτσι κι έτσι τότε αυτό κι
αυτό». Ο προτασιακός λογισμός είναι η αφηρημένη γενίκευση του φορμαλισμού όλων των
παραγωγικών συστημάτων και η γενίκευση αυτή (το leit-motif των μαθηματικών) είναι στην
περιοχή της λογικής, ως το τελευταίο καταφύγιο της έλλογης σκέψης. Είναι λοιπόν το
τελευταίο αξιωματικό σύστημα που περιγράφει όλα τα άλλα και γι’ αυτό πρέπει να θεωρηθεί
ως θεμελιώδες. Είναι ο φορμαλισμός όλων των φορμαλισμών που προτείνονται στις
μαθηματικές θεωρίες από τον Ευκλείδη μέχρι σήμερα. Ενώ η επιπεδομετρία του Ευκλείδη
είναι τα μαθηματικά της ευθείας και του κύκλου, η μελέτη του R είναι τα μαθηματικά των
πραγματικών αριθμών, ακόμα οι πιθανότητες τα μαθηματικά της τυχαιότητας, η άλγεβρα του

Γιώργος Μπαντές , μαθηματικός

www.mpantes.gr

Boole τα μαθηματικά της Λογικής, ο προτασιακός λογισμός αντίστροφα, για τον Peano είναι
η λογική των μαθηματικών. Αφιέρωσε τη ζωή του στο να βελτιώσει την αυστηρότητα των
μαθηματικών βελτιώνοντας τα λογικά τους θεμέλια, εκτοπίζοντας τη διαίσθηση.

Η

παραγωγική δομή των μαθηματικών είναι μια λογική δομή, και τα μαθηματικά μια ερμηνεία
της.
Για να περιγράψουμε από άποψη συντακτική τη γλώσσα

του προτασιακού

λογισμού (ως ένα παραγωγικό σύστημα) όπως αναπτύσσεται στο Principia mathematica
των Russell και Whitehead επάνω στην περιγραφή του Peano, θα πρέπει ( ας φέρουμε στο
μυαλό μας τα στοιχεία του Ευκλείδη για να έχουμε μια αναφορά) να ορίσουμε:
μια γλώσσα, δηλαδή τα στοιχεία και οι πράξεις του αξιωματικού συστήματος, που
είναι οι πρωταρχικοί ή μη ορισμένοι όροι (οι Ευκλείδειοι όροι όπως σημείο γραμμή ευθεία
επιφάνεια κλπ. που δίνονται από τους ορισμούς )
τα αξιώματα που είναι οι βασικές ιδιότητες της γλώσσας από τις οποίες θα
παράγονται τα
θεωρήματα, δηλαδή οι προτάσεις και τα αποτελέσματα του αξιωματικού συστήματος
με τη βοήθεια
κανόνων που να οδηγούν μηχανικά από ορισμένες προτάσεις σε άλλες με κριτήριο
μόνο τη μορφή (σύνταξη). Αντιστοιχούν στις κοινές έννοιες των Στοιχείων (αν σε ίσα
προσθέσουμε ίσα προκύπτουν ίσα) . Ας εντοπίσουμε τα στοιχεία αυτά του φορμαλισμού που
αποτελούν τον προτασιακό λογισμό.

1. Η γλώσσα .
Η γλώσσα εδώ είναι οι προτάσεις, οι πράξεις, και οι παρενθέσεις. Μόνο αυτά θα
βλέπουμε στα μαθηματικά του προτασιακού λογισμού.
Οι προτάσεις

.

Μαθηματική πρόταση είναι μια δήλωση που μπορεί να είναι αληθής ή ψευδής (όχι
και τα δύο). Προτάσεις είναι
Ο υδράργυρος είναι μέταλλο (απλή)
Η τάξη δεν έχει διαταραχτεί.
Δεν είναι βέβαιο ότι κατοικείται ο Άρης.
Αν είναι ημέρα υπάρχει φυσικό φως (σύνθετη).

Γιώργος Μπαντές , μαθηματικός

www.mpantes.gr

Το πλοίο (κατά τον καιρό) προσεγγίζει τη Χίο ή τη Μυτιλήνη, kok
και αργότερα στη συμβολική λογική παριστάνονται με τα γράμματα p,q,r…
Οι έννοιες σε αυτές τις προτάσεις είναι ο υδράργυρος, μέταλλο, τάξη, ημέρα, φως,
πλοίο.
Η συμβολική γλώσσα του προτασιακού λογισμού αναπτύχθηκε από τον Peano και
μετά , αλλά οι βάσεις είχαν τεθεί από το λογισμό του Boole, o οποίος είχε ήδη εισαγάγει τη
λογική των προτάσεων, και πιο παλιά οι στωικοί, (στωικοί 4ος αιώνας π.χ).
Οι προτάσεις είναι το βασικό κύτταρο του λόγου. Ότι είναι από την πλευρά της
σκέψης οι έννοιες, είναι από την πλευρά της ρητής έκφρασης η πρόταση (Παπανούτσος). Η
λογική τους ερμηνεία είναι η διαπίστωση του αληθούς ή ψευδούς. 1

Συνδυασμοί των προτάσεων (πράξεις) .
Στη συμβολική λογική έχουμε τον παρακάτω συνδυασμό των προτάσεων:
Σύζευξη προτάσεων .p ٨ q (p και q)
Έβρεξε στο βουνό και έριξε χαλάζι στον κάμπο.
Πήρα το τραίνο και πήγα στην Αθήνα.
Εδώ (στην κοινή γλώσσα) το «και» συνδέει δύο προτάσεις που είναι σχετικές μεταξύ
τους.

Στον προτασιακό λογισμό εκφράζεται με σύμβολο

٨το οποίο συνδέει δύο

οποιεσδήποτε προτάσεις χωρίς να αναφέρονται σε πιθανή τους σχέση. Μια συζευκτική
πρόταση είναι τυπικά αληθής όταν και μόνο όταν αμφότερες οι προτάσεις p και q είναι
αληθείς π.χ
Το καλοκαίρι είναι εποχή του χρόνου και τον Εθνικό ύμνο τον έγραψε ο Παλαμάς .
(ψευδής )
Από την πόλη έρχομαι και στην κορυφή (έχει) κανέλα . (αληθής)
ο Χ είναι ειρηνοδίκης και ο αριθμός 4 είναι περιττός (ψευδής)
Διάζευξη προτάσεων p v q (p ή q) .
είναι προτάσεις σύνθετες από δύο απλές που συναρμολογούνται με το διαζευκτικό
σύνδεσμο «ή» (σύμβολο v από το Λατινικό vel)
Το πλοίο (κατά τον καιρό) προσεγγίζει τη Χίο ή τη Μυτιλήνη. (pvq)
Θα επιστρέψω στην πατρίδα μου ζωντανός ή νεκρός. (pvq)
1

Για τον Αριστοτέλη η πρόταση είναι « λόγος αποφαντικός εν ω το αληθεύειν ή ψεύδεσθαι υπάρχει»

Γιώργος Μπαντές , μαθηματικός

www.mpantes.gr

Πάλι το «ή» στη συνηθισμένη γλώσσα έχει δύο ερμηνείες. Σημαίνει την έννοια του
Λατινικού aut (p ή q αλλά όχι και τα δύο) ή την έννοια του Λατινικού πάλι vel (p ή q ή και τα
δύο) Στη συμβολική Λογική χρησιμοποιείται η έννοια του vel, αν και σε πολλές περιπτώσεις η
έννοια του aut είναι η μόνη δυνατή. Και πάλι οι δύο προτάσεις που συμπλέκονται μπορεί και
να είναι άσχετες. Η κλασσική Λογική ονομάζει την πρώτη πρόταση χαλαρή διάζευξη
(τουλάχιστον ένα θα συμβεί, η πρώτη πρόταση) και τη δεύτερη αποκλειστική διάζευξη (το
πολύ ένα θα συμβεί, η δεύτερη πρόταση). Η αλήθεια μιας διάζευξης : η pvq είναι αληθής όταν
και μόνο όταν τουλάχιστον μία από τις δύο προτάσεις είναι αληθής. Οι δύο προτάσεις
παραπάνω είναι αληθείς.

Συνεπαγωγή προτάσεων . p→q (εάν p τότε q, )
Εάν είναι ημέρα τότε υπάρχει φυσικό φως.
η πρόταση p→q αντιπροσωπεύει μια πρόταση η οποία είναι ψευδής όταν και μόνο
όταν η p είναι αληθής και η q ψευδής.
Αν οι γωνίες ενός τριγώνου έχουν άθροισμα δύο ορθές τότε άγονται δύο παράλληλες
από σημείο προς ευθεία (ψευδής)
Αν ο Σωκράτης είναι αθάνατος τότε το τετράγωνο έχει ίσες πλευρές (αληθής).
Δηλαδή μια ψευδής πρόταση συνεπάγεται οποιαδήποτε πρόταση.
Ισοδυναμία προτάσεων . p↔q (p αν και μόνο αν q)
η αλήθεια της ισοδυναμίας είναι ότι είναι αληθής αν και μόνο αν οι p και q είναι
αμφότερες αληθείς ή ψευδείς.
Π.χ ο Σωκράτης είναι αθάνατος ↔ το άθροισμα των γωνιών του τριγώνου είναι 500 ο
(αληθής).

Η άρνηση μιας πρότασης p . p΄ (όχι p)
αντιπροσωπεύει την άρνηση ή τη διάψευση της p. Δηλαδή η p΄ αντιπροσωπεύει
μια πρόταση αληθή όταν η p είναι ψευδής και είναι ψευδής όταν η p είναι αληθής. Δεν
πρέπει να συγχέουμε μια άρνηση με μια αποφατική πρόταση. Η άρνηση της παραπάνω

Γιώργος Μπαντές , μαθηματικός

www.mpantes.gr

πρότασης είναι: δεν ισχύει ότι αν ο Σωκράτης είναι αθάνατος τότε το τετράγωνο έχει ίσες
πλευρές. Προφανώς η άρνηση της άρνησης μιας πρότασης είναι η ίδια η πρόταση.
Η αρτιότερη από τις λογικές κατασκευές είναι το επιχείρημα (argument). Είναι μια
σειρά αλληλένδετων προτάσεων που σχηματίζεται για να κάνει φανερή (να «αποδείξει») την
αλήθεια μιας απόφανσης. Η διαδικασία ή η μέθοδος με την οποία ο νους καταστρώνει ένα
επιχείρημα , λέγεται συλλογισμός.(Παπανούτσος) όλες οι προτάσεις που οδηγούν στην τελική
ονομάζονται προκείμενες και η τελική πρόταση συμπέρασμα. Ο συλλογισμός μας έχει την
μορφή του συνεπάγεσθαι «αν αυτό και αυτό, τότε έτσι κι έτσι» όμως δεν πρέπει να συγχέεται
με την συνεπαγωγή → η οποία είναι μια πράξη στο σύνολο των προτάσεων ενώ ο
συλλογισμός είναι μια σχέση (Τζουβάρας) .
…ο συλλογισμός είναι λογικό και φραστικό συγκρότημα όπου μόλις τεθούν κάποιες
προτάσεις (οι προκείμενες) επακολουθεί με λογική αναγκαιότητα, μια άλλη πρόταση,
διαφορετική από τις πρώτες, που αληθεύει με το λόγο και μόνο ότι οι προτάσεις εκείνες
είναι αληθείς…Αριστοτέλης). Αυτά στον Αριστοτέλη!
Όμως σε ένα τυπικό αξιωματικό σύστημα όπως είναι ο προτασιακός λογισμός, όπου
από τα αξιώματα παράγουμε θεωρήματα, αυτό που μας ενδιαφέρει είναι η τυπική αλήθεια
του συλλογισμού, δηλαδή αν η συνεπαγωγή που εμπλέκεται είναι αληθής ανεξάρτητα από
την αλήθεια ή το ψεύδος των προκείμενων και του συμπεράσματος. Τότε ο συλλογισμός
λέγεται έγκυρος αλλιώς άκυρος. Αληθείς ή ψευδείς χαρακτηρίζονται μόνο οι προτάσεις. Αυτή
είναι η πορεία του φορμαλισμού στην τυπική Λογική.
Ένα παράδειγμα συλλογισμού στη συμβολική γλώσσα που αναπτύξαμε είναι π.χ
[p ^ (p→q)]→q που διαβάζεται
[ p και (αν p τότε q )] συνεπάγεται q . παράδειγμα
Αν p “είναι μια ηλιόλουστη μέρα”
και q “η βροχή δεν πέφτει” τότε ο συλλογισμός διαβάζεται:
είναι μια ηλιόλουστη μέρα και σε μια ηλιόλουστη μέρα η βροχή δεν πέφτει άρα η
βροχή δεν πέφτει. Είναι έγκυρος ο συλλογισμός;

Πίνακες αλήθειας .
Η καθαρότερη και πιο ενιαία μέθοδος για να συνοψίζουμε τις τυπικές λογικές
ερμηνείες της σύζευξης, διάζευξης, του συνεπάγεσθαι, της ισοδυναμίας της άρνησης και του
συλλογισμού, είναι με τη χρήση των πινάκων αλήθειας . Στους πίνακες αυτούς το Α σημαίνει
ότι η αντίστοιχη πρόταση είναι αληθής και το Ψ , ψευδής. Μια ερμηνεία αντιστοιχεί τιμές

Γιώργος Μπαντές , μαθηματικός

www.mpantes.gr

αλήθειας στις προτάσεις και επεκτείνεται σε σύνθετους τύπους με χρήση ενός πίνακα
αληθείας που είναι ο παρακάτω και συνοψίζει τις περιγραφές των προτάσεων που κάναμε
στην

αρχή

μεταχειριζόμενοι

τους

συνδέσμους.

Με βάση αυτόν τον πίνακα θα εξετάσουμε αν ο προηγούμενος συλλογισμός είναι
έγκυρος ή άκυρος. Θα σχηματίσουμε τον τελικό τύπο της πρότασης βήμα -βήμα εξετάζοντας το
Α ή το Ψ

Παρατηρούμε ότι η τελευταία στήλη έχει τιμή αλήθειας Α (αληθής) . Αυτό σημαίνει ότι
ο συλλογισμός είναι έγκυρος (η πρόταση της συνεπαγωγής τυπικά αληθής) ανεξάρτητα από
την αλήθεια των προκείμενων p και q. Προτάσεις αυτού του είδους ονομάζονται ταυτολογίες
και έχουν ειδικό ρόλο στη μελέτη της Λογικής. Η διαπίστωση του ταυτολογικού χαρακτήρα
των παραστάσεων γίνεται βάσει του πίνακα αληθείας τους. Η αξία του πίνακα αληθείας
έγκειται ακριβώς σε αυτό: ότι αποτελεί έναν αλγόριθμο ελέγχου των ταυτολογιών (Τζουβάρας)
Στον προτασιακό λογισμό δεν υπάρχει διάκριση ανάμεσα στην ταυτολογία και στον έγκυρο
συλλογισμό. Οι ταυτολογίες λέγονται και λογικές αλήθειες ή αλήθειες της λογικής γιατί
μπορούν να αναγνωριστούν ως αληθείς μέσω των αρχών του προτασιακού λογισμού και
χωρίς αναφορά σε κάποια πρόσθετη πληροφορία. Η ταυτολογία είναι δηλαδή μια πρόταση
που είναι αναγκαστικά ορθή εξ’ αιτίας του λογικού της τύπου , κι όχι λόγω πιστής απόδοσης
του αντικειμενικού κόσμου (Μπαμπινιώτης, η τυπική αλήθεια)

και

δεν μπορεί να

χρησιμοποιηθεί για έναν ψευδή συλλογισμό. Μια ταυτολογία της κοινής γλώσσας είναι π.χ
«ελευθερία είναι το να είσαι ελεύθερος». Οι μαθηματικές ταυτολογίες δεν περιγράφουν
καταστάσεις του πραγματικού κόσμου αλλά μάλλον δείχνουν τη λογική μορφή του
κόσμου (Ramsey)

Γιώργος Μπαντές , μαθηματικός

www.mpantes.gr

Οι ταυτολογίες του προτασιακού λογισμού εκφράζουν τους σωστούς νόμους του
σωστού λογισμού , όχι μόνο για τα μαθηματικά αλλά και κάθε άλλης επιστήμης (Κ. Σκανδάλης
τμήμα Μαθηματικών Πανεπιστημίου Κρήτης).Μερικά παραδείγματα ταυτολογιών έχουμε στον
παρακάτω πίνακα όπου συναντούμε τους γνωστούς νόμους της Αριστοτελικής Λογικής. Ο
έλεγχος της ταυτολογίας γίνεται με τους πίνακες αληθείας.

Λογικά ισοδύναμες προτάσεις.:
Αν σχηματίσουμε τους πίνακες αληθείας των δύο προτάσεων p→q και p΄→q΄ θα
δούμε ότι συμφωνούν μεταξύ τους στα αποτελέσματα της αλήθειας και ψεύδους. Οι δύο
προτάσεις m και n ονομάζονται λογικά ισοδύναμες προτάσεις και η πρόταση

m↔n είναι

ταυτολογία , ή νόμος της λογικής.
Εδώ είναι μερικά ζεύγη λογικά ισοδύναμων προτάσεων (↔) (από τον Eves) που
δίνουν την έννοια του ίσον (≡) στην παραγωγική δομή του
προτασιακού λογισμού. Αποδεικνύονται εύκολα με τους πίνακες
αληθείας. Η σπουδαιότητα των λογικά ισοδύναμων προτάσεων
βρίσκεται στο γεγονός ότι μπορούμε να τις εναλλάσσουμε σε μια
αρχική πρόταση χωρίς να επηρεάζουμε την τιμή αλήθειας
αρχικής πρότασης.

2. Αξιώματα.

της

Γιώργος Μπαντές , μαθηματικός

www.mpantes.gr

Τα αξιώματα όπως σε όλα τα παραγωγικά συστήματα είναι προτάσεις που ισχύουν
σε όλα τα μοντέλα του συστήματος (π.χ σε όλες τις ομάδες). Στον προτασιακό λογισμό τα
μοντέλα είναι οι διάφορες εκτιμήσεις των τιμών αλήθειας των προτάσεων.(Τζουβάρας) άρα τα
αξιώματα θα είναι προτάσεις αληθείς για όλες τις εκτιμήσεις, άρα θα είναι ταυτολογίες.
Διαλέγουμε κάποιες από τις οποίες να παράγονται άλλες σημαντικές.
Στο Principia mathematica υπάρχουν τέσσερα αξιώματα- αρχές (Howard Eves) που
είναι οι ταυτολογίες:
1. Αρχή της ταυτολογίας (p v q)↔p
2. αρχή της προσθήκης

q→(p v q) η διάζευξη είναι αληθής όταν ένας παράγων

της είναι αληθής
3. αρχή της μετάθεσης (p v q)→ (q v p)
4. αρχή της άθροισης (q →r)→[(p v q)→(p v r)] όπως στην άλγεβρα αν α>β τότε
και α+γ>β+γ

3. Οι κανόνες .
για την παραγωγή ταυτολογιών από άλλες. Αυτοί είναι
1. Κανόνας της αντικατάστασης : μπορούμε να αντικαταστήσουμε σε μια δοθείσα
ταυτολογία οποιαδήποτε πρόταση που δίνεται με ένα γράμμα με μια νέα πρόταση και θα
έχουμε μια νέα ταυτολογία π.χ αντικαθιστούμε στην αρχή της προσθήκης όπου q το (p v q)
κι έχω τη νέα ταυτολογία
(p v q)→[p v ( p v q)]
2. Κανόνας της αντικατάστασης εξ’ ορισμού ότι σε μια ταυτολογία μπορώ να
αντικαθιστώ οποιαδήποτε έκφραση με μια άλλη έκφραση που εξ’ ορισμού ταυτίζεται με αυτήν
και να παράγω μια νέα ταυτολογία.
3. Κανόνας της συνεπαγωγής : από δύο δοθείσες ταυτολογίες

m

και m→n

παράγεται η n
4. κανόνας της επέκτασης: από δύο ταυτολογίες m και n παράγεται η ταυτολογία
m ^ n.
Και τώρα μπορούμε να παράγουμε θεωρήματα, ανάμεσα στα οποία θα είναι οι
κλασσικοί νόμοι της Λογικής (Αριστοτελικοί νόμοι) δηλαδή πράγματι ο μαθηματικός
φορμαλισμός πηγαίνει βαθύτερα στα πράγματα, εδώ έχει σαν στόχο να θεμελιώσει τα ίδια τα

Γιώργος Μπαντές , μαθηματικός

www.mpantes.gr

μαθηματικά. Θα δούμε μερικά θεωρήματα μόνο για να κατανοήσουμε την αξιωματική
λειτουργία του προτασιακού λογισμού.

4. Θεωρήματα .
Θεώρημα 1 : (q→r)→[(p→q)→(p→r)] (μεταβατικότητα της συνεπαγωγής)
Έχουμε (q→r)→[(p v q)→(p v r)]
(q→r)→[(p΄vq)→(p΄v r)

(αξίωμα 4).
(κανόνας αντικατάστασης)

(q→r)→[(p→q)→(p→r)]/

(λογικά ισοδύναμες προτάσεις οι

(q→q) και (p΄v q) , έχουν τον ίδιο πίνακα αληθείας).
Θεώρημα 2: p→(p v p)
Έχουμε q→(p v q) (αξίωμα 2)
p→(p v p) (κανόνας 1 αντικατάσταση του p αντί του q)
Θεώρημα 3 : p→p (H συνεπαγωγή είναι αυτοπαθής)
(q→r)→[(p→q)→(p→r)]

(θεώρ. 1)

[(p v p ) →p] →[ {p→(p v p)}→ (p→p)] (αντικατάσταση της p v p αντί για q και p
αντί για r
(p v p)→p (θεώρημα 1)
{p→(p v p)}→ (p→p) (κανόνας 3)
p→ (p v p) (θεώρημα 2)
p→p (κανόνας 3)
Ακόμα όλοι οι νόμοι της Λογικής του παραπάνω πίνακα 1 είναι θεωρήματα . Θα
δείξουμε με τη φορμαλιστική τώρα γλώσσα τον νόμο της αποκλίσεως του μέσου, δηλαδή θα
τον παράγουμε αξιωματικά και όχι από τους πίνακες αληθείας!
Θεώρημα 4. p v p΄ (είτε η p είναι αληθής ή η p είναι ψευδής)
(p v q)→(q v p) (αξίωμα 3)
(p΄ v p)→ (p v p΄) (αντικατάσταση p΄ για p και p για q)
p΄ v p (λογική ισοδυναμία για το p v p΄↔(p→p)
p v p΄ (κανόνας 3)
Θεώρημα 5 να δειχτεί ότι αν εξ ορισμού p σημαίνει q τότε η p↔q είναι ταυτολογία
Από το θεώρημα 3 έχουμε p→p και από τον κανόνα 2 p→q και q→p και από τον
κανόνα 4 της επέκτασης, (p→q) ٨(q→p) και από ισοδύναμη πρόταση (η τελευταία του
πίνακα) έχουμε p↔q.

Γιώργος Μπαντές , μαθηματικός

www.mpantes.gr

Συμπεράσματα .
Τα παραπάνω θεωρήματα μας δίνουν τη γενική φύση του προτασιακού λογισμού.
Ένα χαρακτηριστικό του λογισμού είναι ότι ένα παράδειγμα μιας άλγεβρας Boole. Αν
ερμηνεύσουμε τις κλάσεις του Boole σε προτάσεις, και τα 1 και 0 ως ταυτολογία και το
αντίθετό της αντίστοιχα,(αντίφαση) τα αξιώματα της άλγεβρας του Boole (από προηγούμενο
άρθρο) γίνονται θεωρήματα του προτασιακού λογισμού (Howard Eves σελ.257). Κάθε
θεώρημα λοιπόν της άλγεβρας του Boole μας οδηγεί σε ένα αντίστοιχο θεώρημα του
προτασιακού λογισμού. Όμως ο προτασιακός λογισμός δεν μπορεί να παραχθεί από την
άλγεβρα των κλάσεων γιατί οι κλάσεις δεν περιέχουν τα λογικά χαρακτηριστικά των
συνδυασμών των προτάσεων. Στην άλγεβρα του Boole η λογική υπάρχει και απεικονίζεται
στα μαθηματικά, στον Peano η λογική πρόκειται να ερμηνεύσει τα μαθηματικά, είναι μια
γενίκευση. Οι ιδιότητες των προτάσεων πρέπει να υιοθετηθούν εξ’ αρχής και δεν μπορούν να
εξαχθούν από κανένα άλλο σύστημα, ο προτασιακός λογισμός είναι ένα θεμελιώδες
παραγωγικό σύστημα. Η υπεροχή του έγκειται στην καλύτερη προσαρμογή του στα
παραγωγικά συστήματα και στις μαθηματικές διαδικασίες όπου (σχεδόν) όλες είναι
συνεπαγωγές προτάσεων.

Πηγές
Λογική (Παπανούτσος, Δωδώνη)
Φιλοσοφία των μαθηματικών (Φίλων Βασιλείου,, τεχνικό επιμελητήριο Ελλάδος)
Στοιχεία μαθηματικής λογικής (Αθ.Τζουβάρας,εκδόσεις Ζήτη)
Λογική

(Κ. Σκανδάλης τμήμα Μαθηματικών Πανεπιστημίου Κρήτης, διαδίκτυο)

Η ιστορία των μαθηματικών (Richard Mankiewicz, εκδ. Αλεξάνδρεια)
Foundations and fundamental concepts of mathematics (Howard Eves , Dover)
The development of mathematical logic. (P.H.Nidditch, Dover)
Mathematics, the loss of certainty (Morris Kline, Oxford paperbacks)

Γιώργος Μπαντές μαθηματικός

www.mpantes.gr .