Mark Loliani dhe rruga e tij drejt Nimfes se Burimeve.

“…VIAM PVB….. QUAE ACCOL….. BVLLIDEM PERASTACIA DV… C … ANGUSTIAM FRAGOSAM…. PICVVIOS VIAM VNIT ET VEHICVLIS COMMEETVRITEM…… ED MARGVA FLVMINE ET RIVIS….” Misteret e lashtesise ne token e Bylineve sigurisht qe do na intrigojne jo vetem ne qe jetojme ne te tashmen, por do jene objekt diskutimi , hulumtimi dhe studimi edhe per brezat e ardhshem. Nis kete shkrim –studim me nje pjese shkeputur prej mbishkrimit ne latinisht prej atij qe njihet si mbishkrimi I Mark Lolianit, mbishkrim i ili gjendet mbi nje pllake te gdhendur ne shkemb, apo !"hkembi i #uq$ si% njihet prej banoreve vendas & pikerisht per ngjyren e kuqerremte 'erroze te gurit gelqeror( e ila deri sot arriti ti mbijetoje shekujve. )or. le te sjellim si eshte transkriptuar si dhe si eshte perkthyer ky mbishkrim* !Mark +aleri, i biri i Mark #uirini Lolianit, pre'ekt i kohortes se pare te ,pamenoreve, shigjetar e kalores, tribun ushtarak i legjionit te shtate, pre'ekt i krahut te kaloresve, 'lav ,gripian, per'aqsues ne Mesopotami prane repartit te kaloresve te zgjedhur, roje ,ugust "eriake ,gripiane -erkulane te qytetareve romake, i se pares 'lave te qytetareve romake, i se dytes thrake, i se tretes .lpia )a'lagone, i se dytes kaloresve te se pares ,skalinatore, I se pares 'lave #alkidas, i se pestes )atras, i se tretes Lu ense, i se pares .lpia )etra, i se dytes .lpia )a'lagone, i se pares .lpia shigjetare, i se tretes /ukase, i se pares "ingabre, ndertoi rrugen publike qe te on ne kolonine Bylidense neper ,sta ie, neper vende te thyera dhe te rrezikshme ne menyre qe te kalojne karrot, gjithashtu ngriti ura me shpenzimet e veta ne lumin ,rgia ne perrenj dhe e shkruajti me dekret te dekurioneve. . &0eksti u mundesua per kete shkrim prej Ilirjan 1jika( )ak dite me pare, se bashku me historianin Ilirjan 1jika, vendosem te rishohim mbishkrimin e Bylis, 2aqja e shkembit ku ndodhet mbishkrimi, ka qene rra'shuar ne 'ormen e nje 0abula ,nsata, me permasa 3,45m 6 5,47 m. &N. 8eka, ". Mu%aj, Bylisi, ' 79(. Mark Loliani nderton nje rruge me shpenzimet e veta e ila kalon ne nje territor qe ne mbishkrim njihet si ,sta ia. )er shume studiues, arkeologe dhe historian, ky toponim , pra ,sta ia, sjell ne mbishkrimin e Lolianit ne Bylis, ka perbere dhe perben nje enigme. #a ekzistuar perhere kjo

pyetje**!#u ndodhet ky qyetet i lashte me emrin ,sta ia : !, ekzistonte me te vertet nje qytet tjeter me emrin ,sta ia prane Bylis;it, apo mbishkrimi sjell thjesht nje veper &rruge( ndertuar prej Lolianit diku tjeter, p.sh ne Mesopotami ku Loliani pati sherbyer me pare:$Mbishkrimi sipas arkeologut dhe historianit austriak #arl )at%, daton retth vitit <74 m.#r. &N. 8eka, ". Mu%aj, Bylisi,, '. 79( Le te marrim si te mireqene tezen, e ila mbeshtetet prej shumi es se historianeve dhe arkologeve , qe rruga nis pikerisht prej pllakes se shkruar, apo mbishkrimit te Lolianit dhe kjo veper eshte ndertuar rreth viteve <74 m.#r. Loliani shpenzon prej pasurise vetjake dhe nderton kete rruge te ilen sot do kerkojme ta perndjekim per te identi'ikuar ,sta ine e lashte. , %onte rruga qe ndertoi Loliani ne Nikaia &#los(: /isa studiues e kane hedhur si teze, por pa dhene shpjegime te bindshme. Ne kete shkrim, jo vetem do kerkoj qe te 'or oj kete teze &pra qe rruga ka shume mundesi qe %onte ne Nikaia(, por do sjell edhe disa 'akte te ilat sot per sot jane te panjohura ne historigra'i lidhur Bylineve te lashte Ne se do kerkonim in'orma ione per vet shpjegimin etimologjik te ketyre toponimeve, apo thene me mire, %'are mund te per'aqesonin ne aspektin etimologjik si emra apo emertime, do ndeshnim ne disa raste interesante te ilat kane nje lidhje gati te drejt per drejte me dy toponimite !Nikaia$ dhe !,sta ia$./uke analizuar nje veper interesante te vitit <=>> me titull ?,siati k resear hes? – dhe pikerisht ne 'aqen 9>@ sjellim si vijon* !AN MA.N0 8,.8,"." Ni aea o' the historians o' ,LBC,N/BD, is probably the Ni aea o' Nonnus, Ei h he alls ,sta ia, probably 'or ,sF ia or ,syF iaG$ )erkthim* !MBI M,LIN #,.#,H Nikaia e historianeve te ,leksandrit &,leksandri i Madh, shenimi B. 8anaj(, mund te jete Nikaia e Nonnus &poet i lashte epi lindur ne Bgjipt, shenimi B. 8anaj( , te ilen ai e quante gjithashtu ,sta ia, mundesisht per ,sa ia ose ,sya iaI ...?

)ra, ne malin &apo malet( #aukaze ekzistonte nje vendbanim me nje emer apo toponim te dy'ishte, pikerisht . Nikaia dhe ,sta ia. )rej historianeve te ,leksandrit te Madh, ky vendbanim sillej me emrin Nikaia dhe ne shekullin +;I+ p.#r ,shekuj kur jetoi Nonius i )anopolit permendur ne tekst &shih Nonnus, /ionysia a 9J. '.J@7 ( ky vendbanim njihej edhe me emrin ,sta ia. )ra kemi te bejme me nje dy emersh qyteti. 8'are do te thote kjo: )ikerisht qe raste dyemersha vendbanimesh te lashta nuk kane qene raste te rralla, perkundrazi i ndeshim edhe ne Iliri . Mja'ton te permendim rastin BpidamnusK/yrrahion, ose rastin e 'qinjeve te Bylineve, pikerisht ,pollonejeve ku "te'an Bizantini &LMNOPQRS TUVWQMXRS, shek. +I m #r.(, nY

veprYn e tij me titull ?Bthni a? apo ?/e urbibus et populis? &Zytete dhe popuj(, nY 'aqen >9, shkruan se kolonet e #orinthit nuk e quanin aspak kYtY qytet ,pollonia &[\R]]^Q_P(, por me emrin e prijesit te tyre ?1`L,#"?, pra me emYrtimin ?1`L,#IAN? apo ?1`L,#I,?. )or le te analizojme kuptimin qe kishte ne lashtesi emri Nikaia. Nikaia ne lashtesi ishte Nim'a e Burimeve te .jit dhe )errenjeve, pra -yjnesha e .jerave &shih !0he 8ult o' /ivine Birth in ,n ient 1ree e$, Marguerite Digoglioso, '. >J;>> ( )ra si% shohim ne malin #aukaz, kjo Nim'e thirrej ne dy menyra te ndryshme &Nikaiaa,sta ia( , por me te njejtin kuptim. Ne se ky burim apo ky 'akt historik vlen per Nikaiaa,sta ia te #aukazit, per mendimin tim eshte po aq i vle'shem edhe per rastin Nikaiaa,sta ia ne territorin Bylin te Ilirise se bugut Lidhur pyetjes sa i vle'shem eshte ky toponim disi mistik, apo kjo simbolike mistike e ila lidht drejt per drejt me kete Nim'e, ne Nikaia, une mendoj se ne lashtesi ka qene kuptimplote. Ne radhe te pare territoret ku jetonin 'iset Byline si ne #los dhe Bylis rrethoheshin prej ujrave. "igurisht nuk duhet te kemi parasysh mjedisin apo gjendja gjeogra'ike te sotme qe ekziston aty dhe ta krahasojme me ate te dy mije vjet me pare apo me teper. .jerat e lumenjve nuk ishin te njejta me ujerat e +joses apo lumit )ovel qe gjenden aty prane. )ersonalisht ne kete pike dua te ndalem, pra lidhur ujrave te lumenjve qe rrethonin qytetin antik te Nikaia &apo ,sta ia, shenimi im(. .jerat e nje lumi te rendesishem sikurse ai i +joses &apo ,oos( +josa duhej te ishte nje lum i rendesishem dhe me nje rendesi te ve%ante lundrimi, sikurse hidronimi apo emertimi qe mbartte ne lashtesi, ,oos apo !Lumi i Heus$. .jerat e tij mendoj se lagnin apo arrinin mbi siper'aqen e 'ushave te sotme te #losit dhe -ekalit& 'ushat e keshtuquajtura te #losit dhe -ekalit sot jane mbi nivelin e ujit dhe teje pjellore, shenimi B. 8anaj( sikurse nen nivelin e ujit te +joses ka gjasa te kete qene edhe vet )o%emi is otem. 1jithashtu nje lum i rendesishem aty prane ishte edhe lumi )ovla, lum i ili mendohet qe emrin e merr prej "hen )alit i ili mendohet se predikoi ne keto territore ne udhetimin e tij prej beruzalemit. )ovla duhet te kete patur nje sasi uji shume me te madhe se ne gjendjen qe e ndeshim sot. Ne se do analizonim 'ushat qe gjenden ne te dy krahet e lumit povel, do arrinim ne rezultatin se ne kohe te lashta shtrati i ketij lumi arrinte permbi keto 'usha, apo me sakt 'ushat e sotme anash lumit )ovel ishin nen nivelin e tij. )ovla gjendet ne pjesen bug; cbug;)erendimore te Nikaia apo #losit. Nje lum tjeter i rendesishem qe duhet te kete ekzistuar ne pjesen +eri;c+eri;Lindore te #losit, mendoj se ka qene edhe ai i Marushes. #etu dua te ndalem disi me teper. #y hidronim, pra Marusha, eshte interesant si ka ardhur ne kete trajte nder banoret e sotem si te #losit apo 1reshi es e me tej. Bmri i Marushes ndoshta do te na %onte te mendonim qe si hidronim ka lidhje me 'jalen latine !Marusius$. Marusius ka gjasa te kete qene edhe emri i nje vendbanimi te lashte midis 0aulanteve &sipas dilliam -azlitt, ky qytet ndodhej prane rruges se rendesishme Bgnatia si dhe prane lumit ,psos &"emani i sotshem(. )ra Marusius e ndeshim jo vetem si hidronim, por edhe si toponim. Mendimi im eshte se Marusius ne vitin <74 m.#r. nuk ishte gje tjeter perve%se ,rgias &,rgyas( lumi i ili permendet ne mbishkrimin e Lolianit. "tudiuesi, historiani dhe gjeogra'i i 'amshem anglez bohn ,nthony 8ramer ne vepren e tij me titull !?, geographi al and histori al des ription o' an ient 1ree e...?, '.@J, kur permend pikerisht mbishkrimin ne 'jale kete lum ai e quan !Margua$. Mendimi im ne kete rast eshte se ky hidronim eshte nje trajt e korruptuar e emertimit ,rgiasa,rgyas, pra MargyasKMargysKMarush ne ditet e sotme. Marusha e sotme sot nuk eshte tjeter gje perve%se nje perrua jo teper I rendesishem i ili lidhet me lumin )ovel pikerisht nen kembet e kodres se #losit ne pjesen veri;lindore te saj. Ne lashtesi, sipas mendimit tim,Marusha apo ,rgyasa,rgias e lashte duhet te kete qene nje lum i rendesishem sikurse )ovla ne prurjet apo sasine e ujerave. Ndoshta nje dege e saj kalonte pikerisht a'er hyrjes kryesore te Nikaia ne pjesen veriore & nje lum i vrullshem dhe i rrembyeshem perhere krijon dege qe shkeputen prej rrjedhes kryesore, shenimi B. 8anaj(. Ne se nje teze e tille eshte e vle'shme, atehere do arrinim ne per'undimin se #losi i lashte &apo Nikaiaa,sta ia( rrethohej prej ujrave gati ne gjithe anet e tij dhe detyrimisht meritonte emrin e Nim'es se Burimeve dhe )errenjeveaLumenjeve. Ndoshta kjo dege e Marushes &,rgyas( kalonte prane hyrjes kryesore te #losit dhe detyrimisht Lolianit I duhej te ndertonte jo vetem nje rruge, por edhe nje ure te kalonte kete

dege lumi ne kete territory te thyer. 2or a e romakeve, apo Domes se lashte qendronte pikerisht ne rruget apo urat qe ndertonin, Domaket kishin kuptuar rendesine jo vetem ekonomike te rrugeve, por edhe rendesine strategjikeaushtarake te tyre. )ra rruget ishin 'or a e Domes dhe kjo teori sot pranohet prej shume studiuesish. /u ate ndalem ne kete pike duke thene dy 'jale lidhur emertimeve te dy'ishta qe po analizojme ne kete shkrim, pra ,sta iaaNikaia. #eto trajta &emertime te dy'ishta( na vijne prej teksteve te autoreve te huaj ,apo thene me mire si quheshin keto vendbanime prej elementit jo vendas sikurse ishin sunduesit romak qe e quanin ,sta ia apo tekstet e autoreve bizantine, sikurse ". Bizantini i ili na e sjell ne trajten Nikaia,pasi banoret vendas sigurisht qe duhet te kene patur nje emertim te tyre, pra autokton;Ilir, emertim i ili u romanizua apo u greqizua .+et emertimi apo toponimi #los , me vone , merr nje kuptim tjeter , pikerisht prej latinishtes shnderrhet ne nje 8lissumKI mbyllur, vend I mbyllur, sikurse Bylis e ndeshim ne trajten #e'alini dhe me vone me pushtimin bullgar ne trajten 1llavinise &shih I. 1jika, Bylisi I Ilirise dhe ,pollonia e bonit, '57(.)or ili emertim duhet te kete qene me i lashte, ai ,sta ia apo Nikaia: Ne se do marim si kriter kronologjine e teksteve per kete toponim, ai i ,sta ia mendoj se duhet te kete qene me i lashti, pikerisht sepse ne burime kronologjike ,sta ia sh'aqet te pakten qe ne shekullin I;II m.#r &)a% e daton te vitit <74 m.#r mbishkrimin e Lolianit( dhe ".Bizantini shkruan per te &duke e emertuar Nikaia( ne shekullin +I m.#r. Mendoj se me vone. emertimi ndryshon perseri prej Nikaia ne 8lissum &#lisura( dhe kjo ka gjasa te kete ndodhur rreth shekujve +I;+II m.#r, ku kthehet ne nje #astrum dhe si nje qender per garnizonet ushtarake gjate periudhes bizantine. #ete toponim ,sta iaaNikaia do e ruaj deri ne ditet tona ku kemi pikerisht 'ormen e ndryshuar ne #los. "ipas studiuesve mendohet qe Nikaia, mbas shkaterrimit prej trupave te )al Bmilit, humbet rendesine e saj sikurse ne nje moment te aktuar te jete braktisur prej popullates. )ersonalisht si teze e shoh disi me dyshim. )ike se pari, ne asnje qender apo vendbanim qo'te i lashte dhe jo, ne asnje rast shkohet ne nje braktisje te menjehershme si prej 'aktoreve arti'i ial apo edhe ata natyral. Ne rast te nje 'aktori natyral, p.sh nje termet, apo edhe ndonje semundje masive ,historia meson se perhere njerezit rinisin te ndertojne nga e para sikurse ne raste semundje in'ektive vdekjeprurese ekszton kriteri i seleksionimit natyror &shih L. 8avalli "'orza lidhur !"eleksionimi natyror$(. Ne rastin tjeter, pra nje nderhyrje arti'i iale si ne rastin e )al Bmilit qe djeg dhe shkaterron qytetin, shkaterrimi dhe djegia behet per banesat, tempujt te korrurat apo shkaterrimi i bujqesise dhe i blektorise. "igurisht ne kete bastisje ndoshta kemi patur edhe nje lloj geno idi karshi popullates &kryesisht njerez qe nuk paten mundesine te largoheshin apo te 'shiheshin(apo edhe marrjen rob &skllever( te nje pjese te banoreve sikurse duhet te kete ekzistuar edhe ndonje lloj qendrese perbrenda kalase. )or gjithsesi edhe ne rastin e )al Bmilit, une kam mendimin qe njerezit apo popullsia qe banonte ne Nikaia,nuk u gjend ne be'asi, perkundrazi mendoj se ajo duhet te jete larguar per tu 'shehur dhe gjeogra'ikisht territori o'ron shume vende per tu 'shehur per raste te tilla, si shpella apo edhe vende deri diku te padepertueshme per pushtuesit e huaj. "i% theksoj me siper nje shkaterrim nuk vjen asnjehere ne menyre totale, pasi gati %do gje ne kete vendbanim eshte i ndertuar me gure dhe mure teje impresionues dhe nuk mendoj qe ushtria romake do kishte kohen si dhe deshiren te rrezonte muret dhe blloqet nje e nga nje.B dyta, mbas vales me te eger, pra shkaterrimit, popullsia do rikthehet perseri ne vendbanimet e tyre dhe do kerkoje te rindertoje si banesat vetjake ,ashtu edhe objektet kolektive. )ra nuk mendoj qe jeta u shua mbas vitit <@J p.#r. Blementet qe sollem ketu ndihmojne per nje kronologji, apo per te hedhur sadopak drite ne aspektin kronologjik . Nje element tjeter interesant I ili 'or on tezen qe Nikaia ekzistonte ne periudhen kur Bizantini e permend ne vepren e tij !/e .rbis et )opulis$ do e gjenim ne nje dokument interesant sjell prej )rashniker ne vepren e tij !Myzeqeja dhe Mallakastra$. Ne kete veper )rashniker sjell nje 'otogra'i bere prej tij ne vitete34 te shekullit te kaluar, pikerisht ne pjesen jugore te murit 'orti'ikues. bo shume larg murit kryesor 'orti'ikues ,ne 'oto sh'aqet edhe nje mur i dyte, apo me sakt rrenojat e tij. Ne pamje te pare ky murk a nje ngjashmeri nga menyra e te ndertuarit me ate qe njihet si muri i +iktorinit i ili gjendet ne Bylis. )as

shkaterrimeve te viteve 79=;77<, bustiniani urdheroi ndertimin e mureve rrethues, por jo ne shtrirjen e tyre te meparshme &N. 8eka, ". Mu%aj, Bylisi, '3=(. )ra ekzisten en e mureve te tille e ndeshim edhe ne qebdra te tjera. #jo do no %onte ne konkluzion qe edhe ne Nikaia sistemi i 'orti'ikimit vazhdoi te pakten deri ne shekujt +I;+II m.#r. #onkluzion. #onsulli romak Mark Loliani ndertoi nje rruge e ila %onte ne ,sta ia.me shpenzimet e veta 2or a e Domes ishin rruget dhe urat. "ado i pasur mund te kete qene Loliani, nuk mendoj te kishte kapa itet 'inan iar te ndertonte nje rruge te largeta, apo rruge e ila te %onin ne qendra apo vendbanime te largeta dhe llogjikisht qendra me e a'ert e Bylis ishte Nikaia.Nikaia ne periudhen kur Loliani ndertoi kete rruge, pra shekulli II m.#r, quhej me emrin tjeter ,sta ia . Nikaia dhe ,sta ia ne lashtesi ne anen simbolike i perkisnin te njejtes 'igure Nim'es se ujrave &burimeve, lumenjve dhe perrenjeve(. Nikaiaa,sta ia e justi'ikonte kete emertim pikerisht sepse rrethuar prej ujrave. beta ne ,sta iaaNikaia vazhdoi pasi Bizantini na i sjell si qender Ilire ne shekullin e +I m.#r. Me vone kjo qender sh'aqet me toponimin 8lissum &#lisura( prej te ilit deri ne ditet tona mbart 'ormen #los, 'orme e ila rrjedh prej #lisura. "hpresoj qe ky material dhe keto te dhena te ndri%ojne sadopak kete qender rrethuar prej misterit te Nim'es se ujrave .2jala e 'undit sigurisht i ngelet arkeologjise e ila do n6irrte ne drite nentoken byline te #losit qe kerkon te 'lase.

Btnor 8anaj. <@a<4a34<5

Sign up to vote on this title
UsefulNot useful