You are on page 1of 244

" ‫" ثال ثة األصول‬

Сҽлҽсҽтул усул
.

.

« Ҥш негіз »

1

2

Автор туралы шағын мҽлімет
Тегі:
Шайхул-ислам Мҧхаммед ибн Сҥлеймен
ҽт-Тҽмимий

Дүниеге келуі
Хижра жыл санауы бойынша 1115 жылы Үйҽйна қаласында білімді, абыройлы, діндҽр
кісінің үйінде дүниеге келді. Оның ҽкесі үлкен ғалымдардан болған. Сондай-ақ атасы
Сүлеймен де ҿз кезінде Нҽжід қаласының белгілі ғалымдарының бірі еді. Мұхаммед ибн
Сүлеймен он жасқа толмай тұрып Құранды жаттап алған зерек бала болды. Ол ер жете
келе фиқһ білімін үйренуге қатты кҿңіл бҿле бастады. Оның жаттау қабілетіне басқалар
былай тұрсын тіпті ҿз ҽкесі таң қалатын. Ол фиқһ іліміне қоса тҽпсір жҽне хадис
кітаптарын кҿп оқитын. Нҽжід ҿңірінің ғалымдарынан сабақ алған ол Мекке қаласына
жҽне Мҽдинаға ілім іздеп сапар шекті жҽне сол жердегі белгілі ұстаздардан дҽріс үйренді.
Аллаһ тағала оған алғырлық, жоғары түсіну қабілетін берді. Ол осы жылдар ішінде
ұстаздардан үйренгенін, кітаптардан оқығанын, ғылыми іздену үстінде кҿңілге түйген
нҽрселерін зерделеп, кітап жазуға кірісті.

Мұра етіп қалдырған ҿте құнды ҽрі пайдалы кітаптары мен жазбаларының
кейбірі
1.

‫ض‬١‫د‬ٛ‫وزبة اٌز‬

2.

ُ ‫وزبة ( َو‬
) ‫بد‬ُٙ‫شف اٌشج‬

3.

)‫وزبة (اٌىجبئِغ‬

Ҽл-кабаир кітабі.

4.

)‫ي‬ُٛ‫وزبة (صالصخ أألُص‬

Сҽлҽсҽтул усул кітабі.

5.

)‫غ‬١‫اٌشغ ُح اٌىج‬ٚ ‫شزصغاإلٔصبف‬
ُِ ( ‫وزبة‬
َ

Таухид кітабі.

Мухтасарул-инсаф уаш-шархул кҽбир кітабі.

6. )‫وزبة ( ُِشزصغػا ُصاٌ َّؼبص‬
7.

Кҽшфуш шубуһат кітабі.

Мухтасар задул-маъад кітабі.

Имам Мухаммад ҽт-Тҽмимийның пҽтуалар жҽне жолдаулары жинағы.

Дүние салуы.
Мухаммад ибн Сулайман 1206 хижри жылы 91 жасында дуниеден ҿтті.
Аллаһ Тағала ол кісіні мейріміне бҿлесін.
3

.ٓ١‫ط ْحج ِٗ أَ ْج َّؼ‬
ِّ ‫ ا ٌْ َح ّْ ُذ هلل َس‬َٚ
َ َٚ ِٗ ٌ‫ ا‬ٍٝ‫ػ‬
َ َٚ ُ‫ هللا‬ٍٝ‫ط‬
َ َٚ ٓ١ِّ ٌَ ‫ة ا ٌْؼب‬
َ َٚ ‫ِّٕب ُِ َح َّّذ‬١‫ َٔج‬ٍٝ‫ػ‬
َ ٍَُّ‫س‬

***
Кіріспе
Кітаптың мазмұны:
Кітаптың тақырыбы қабірда сүралатын 3 сүрақ жайында болады.

123-

Раббың кім?
Дінің не?
Пайғамбарың кім?

Автор кітаптың негізгі тақырыбына кірісуден алдын ҿте пайдалы болған
3 бастама келтіреді. Бұл бастама діндегі үлкен қағидалар болып есептеледі.

Бірінші бастама:
1-ші
2-ші
3-ші
4-ші

Ілім алу.
Оған амал қылу.
Оған шақыру.
Осы жолдағы қиыншылықтарға сабыр ету.

Екінші бастама:
1-ші Рубубия таухиды.
2-ші Улуһия таухиды.
3-ші Ҽл-уала уал-баро мҽселесі.
[ Аллаһ үшін жақсы кҿру жҽне Аллаһ үшін жаман кҿру ]

Үшінші бастама:
Тҽухид жҽне оның керісі болған шірк туралы.

Кітаптың маңыздылығы
Бұл кітаптың маңыздылығы үлкен жҽне мұсылмандар оған мұхтаж
болғандығы себеп, ғалымдар бұл кітапті мешіттерде сабақ ретінде ҿтуге
ынталандырған жҽне бұл кітапқа кҿптеген шархтар жазған.
Шарх жазған сол ғалымдардың ішінде « Шайх ибн Бааз
, Шайх Усҽймин
, Шайх Фаузан
» дар да бар.
Бұл кітап туралы Шайх Абдулазиз ибн Бааз
мҽселесінде ҿте маңызды болған кітап.»

былай деген: «Бҧл ақида

4

***

« Үш негіз кітабі »
АВТОР СҾЗІ
   
« Мейырлыде Мейрымды Аллаһтың атымен бастаймын »

Шарх:
Автор
пайғамбарға
ергендігін, Аллаһтан жҽрдем сұрауын жҽне ҿзінің
Аллаһқа мұхтаж екендігін кҿрсету үшін кітабін Аллаһтың есімімен бастауды
ұйғарған.
Құтпалар, хаттар жҽне жолдауларды Аллаһтың зікірімен бастау мүстахаб
болып 3 түрге бҿлінеді.
1) «Бҽсмҽлҽ» мен { ُ١‫ } ثسُ هللا اٌشحّٓ اٌشح‬бастау. Мұнымен біз Құранға ерген
боламыз.
(араб тілінде ұзін бір сҿздің, сол сҿздің толық мағынасын аңғартатын ықшамдалған баламасы болады.
мысалы: бҽсмҽлҽ (‫ )بسممه‬сҿзінен: { ُ١‫} ثسُ هللا اٌشحّٓ اٌشح‬, хауқала (ً‫ل‬ٛ‫ )ح‬сҿзінен: ) ‫ح إالَّ ثبهلل‬ٛ‫ ال ل‬ٚ ‫ي‬ٛ‫ (الح‬түсініледі)

Не үшін кітаптарымызды{ ُ١‫} ثسُ هللا اٌشحّٓ اٌشح‬мен бастаймыз?
Ғалымдар бұған кҿптеген себептер келтірген. Солардан бір нешеуін айтып ҿтеміз:

1/- Аллаһтың кітабына яғни Құранға еру. Аллаһ тағала да ҿз кітабін
бисмиллҽһ пен бастаған.
2/- Пайғамбарымыз

сүннетіне еру.

َّ ،‫ػٓ ئثٓ ػجّبؽ رضى اهلل تعالى عنيما‬
‫ة رسول اهلل صمى اهلل عميو‬
ِ ‫ صُ َُّ صػب { ِى َرْق ُل } ثِىزب‬: ‫لبي‬، ُٖ‫بْ أسجغ‬١‫أْ أثب ؿُف‬
ِ ِ
ٍ
ِ
ِ
"‫الرُوم‬
ّ ‫محمد رسول اهلل إلى َى ْرَق َل عظيم‬
ّ ‫ من‬،‫ فَإذا فيو "بسم اهلل الرحمن الرحيم‬، ُ‫وسمم فَقَ َأرَه‬

Ибн Аббас

айтады :

« Пайғамбарымыз
Хирақылге жіберген хатында былай деп жазған еді:
“Бисмиллҽһир рахманир рахим, Аллаһтың елшісі Мухаммадтан, Рим патшасы
Хирақылға”...» (1)

(1)- Сахих Бухари. 1-ші к: «китаб бад`ул уахи». 6-ші баб. №:7.

79-ші: «китабул истиьзан». 24-ші баб: «кайфа юктабул китаб». №:6260, 7541 хадис.
Сахих Муслим. 32-ші к: «китабул-жиһад уҽс-сайр». 26-ші баб: «китабун нҽби ила харқал». №:1773 хадис

5

3/- Бисмиллҽһпен Аллаһ Тағаладан береке тілеу.
4/- Шайтаннан сақтану, оны қуу.
Егер біз қандайда бір істі бисмиллҽһпен бастайтын болсақ шайтан оған
араласпайды.
ِ ‫ول‬
:‫اهلل صمى اهلل عميو وسمم َيقُو ُل‬
َ ‫ػٓ جبثغ اثٓ ػجض هللا رضى اهلل تعالى عنو َّأنوُ َس ِم َع َر ُس‬
ِ ‫ فَ َذ َكراهلل ِع ْن َد ُد ُخولِ ِو و ِع ْن َد طَع‬،‫الرج ُل ب ْيتَو‬
َّ ‫ال‬
."‫اء‬
َ َ‫ ق‬،‫ام ِو‬
َ ‫ "الَ َمبِ ْي‬:‫ان‬
ُ َ ُ َّ ‫"إ َذا َد َخ َل‬
ُ َ‫الش ْيط‬
َ ‫ت لَ ُك ْم َو الَ َع َش‬
َ
َ َ
َ
ِ ‫ وا َذا لَم ي ْذ ُك ِراهلل ِع ْن َد طَع‬،"‫ت‬
َّ ‫ال‬
‫"أد َرْكتُُم‬
َ َ‫ ق‬،‫ام ِو‬
َ َ‫ ق‬،‫َوا َذا َد َخ َل َفمَ ْم َي ْذ ُك ِراهللَ ِع ْن َد ُد ُخولِ ِو‬
ْ :‫ال‬
ْ :‫ان‬
َ ْ َ َ ‫المبِ ْي‬
ُ َ‫الش ْيط‬
َ
َ
َ ‫"أد َرْكتُُم‬
."‫اء‬
َ ‫المبِ ْي‬
َ ‫الع َش‬
َ ‫ت َو‬
َ
Жабир ибн Абдуллаһ

айтады: Пайғамбарымыз

айтады:

«Егер кісі ҥйіне кірерде жҽне ас ішер алдында Аллаһты еске алса,
шайтан (ҿз ҽскерлеріне): «сендерге бҧл ҥйде жататын орын да, жейтін ас та жоқ»-дейді.
Егер ҥйге Аллаһты еске алмай кірсе, шайтан: «сендер бҥгін жататын орын
таптыңдар»-дейді, егер ас ішер уақытында да Аллаһты еске алмаса, шайтан:
«жататын орын жҽне жеп-ішетін тағамдарың да бар»- дейді. (1)

2) - Аллаһқа мадақ айтумен бастау.
:‫ي‬ٛ‫م‬٠ ‫ػٓ جبثغ اثٓ ػجض هللا رضى اهلل تعالى عنو‬

ِ َ‫ ي ْحم ُداهلل و يثْنِي عم‬، ‫" وبْ رسول اهلل صمى اهلل عميو وسمم ي ْخطُب النَّاس‬
".‫يو‬
َ
ُ ََ َ َ َ
ُ َ
Жабир ибн Абдуллаһ
«Пайғамбарымыз

3)

-

айтады :
қашан қҧтпа айтса, Аллаһ Тағалаға мадақ айтумен
бастар еді.» (2)

Құран аяттарымен бастау.

:‫ رضى اهلل تعالى عنو لبي‬ٍِٟ‫غ اثٓ ػج ِضهللا اٌجَ َج‬٠‫ػٓ َجغ‬
ِ ِ
ِ
ِ ‫الن‬
َّ ‫ص ْد ِر‬
‫أم َر{ رسول اهلل صمى اهلل‬
َ ‫جاءهُ قَ ْوٌم م ْن ُم‬
َ َ‫ف‬،‫يار‬
َ ‫ُوّٕب ِػ ْٕ َض َر ُسول اهلل صمى اهلل عميو وسمم في‬
َ َ‫ ف‬.‫ض َر‬
َّ
ِ
:‫قال‬
َ َ‫ ف‬،‫ب‬
َ َ‫صمّ َى ثَُّم َخط‬
َ َ‫ ف‬،‫أقام‬
َ ‫عميو وسمم } بالالً فَأذ َن َو‬
}1 ‫خ‬٠‫آ‬:‫اد َض ٍح " {إٌـبء‬
ِ َٚ ‫ؾ‬
ٍ ‫ سَ ٍَمَ ُى ُْ ِِ ْٓ َٔ ْف‬ٜ‫ا َعثَّ ُى ُُ اٌَّظ‬ُٛ ‫َب إٌَّب ؽُ ارَّم‬ٙ٠َ‫َب ا‬٠ "
Жҽрир ибн Абдуллаһ

риуаят етеді:

«Мҧзар қаумынан бір жамағат Пайғамбарымыз
қҧзырына келді.
Пайғамбарымыз
қҧтпа айтты, оны тҿмендегі аяттармен бастады:
Ҽй адамдар сендерді бір жаннан (Адам атадан) жаратқан Раббыларыңнан қорқыңдар.»
« Ниса- 1» (3)

***

6

(1)- Сахих Муслим. 36-ші кітап, «китабул ашриба». 13-ші баб: «адабут таъам». №: 2018 хадис
(2)- Сахих Муслим. 7-ші кітап, «китабул жұмъа». 13-ші баб: «тахфифус салат» . №: 867 хадис
(3)- Сахих Муслим. 12-ші кітап, «китабуз-Закат». 20-ші баб: «хассе алас садақа». №:1017 хадис

АВТОР СҾЗІ

‫ك هللا أ َّن ُه ٌَ ِجبُ َعلَ ٌْ َنا َت َعلُّ ُم أر َبع َمسائِل‬
َ ‫اِعْ لَ ْم َر ِح َم‬
Біл!
Аллаһ саған рахым етсін, бізге тҿмендегі 4 мҽселені ҥйрену уҽжіп болады.

‫ك هللا‬
َ ‫َر ِح َم‬
«Аллаһ саған рахым етсін,»
-деген сҿзінде адамдарға мейірбандық бар.
ِ ‫ول‬
ِ ‫ لبي رس‬:‫حارثَةَ رضى اهلل تعالى عنيما لبي‬
ِ ‫ُسامةَ ْب ِن َزْيِد ْب ِن‬
:‫اهلل صمى اهلل عميو وسمم‬
َُ
َ ‫ػٓ أ‬
ِ ‫"إنما يرحم اهلل ِمن ِع‬
".‫ماء‬
ُّ ‫باد ِه‬
ْ ُ ُ َ ْ َ َّ
َ ‫الر َح‬
Усамҽ ибн Зайд

айтады, Пайғамбарымыз

айтты:

«Аллаһ рахым иелері болған пенделерін рахмет қылады» (1)

ِ ‫ول‬
ِ ‫ لبي رس‬:‫اثٓ ػبص رضى اهلل تعالى عنيما لبي‬ٚ‫ػٓ ػجضهللا اثٓ ػّغ‬
:‫اهلل صمى اهلل عميو وسمم‬
َُ
ِ َّ "
"...‫الر ْح َم ُن‬
َّ ‫مون َي ْر َح ُميُ ُم‬
َ ‫ألراح‬
Абдуллаһ ибн Ҽмр ибн Аас
айтады, Пайғамбарымыз
айтты:
«Мейірлі кісіні Рахман (Аллаһ) ҿзі рахмет қылады» (2)

Аллаһ рахмет (рахым) етсін деген сҿздің мағынасы, Аллаһ ҿткен күнҽларын
кешірсін жҽне келешекте күнҽнардан, жамандықтардан сақтасын жҽне жақсы
істерді істеуге тҽуфиқ берсін-жолдасын.
Автор
сҿзін біздерге дұға етумен бастап жатыр. Бұл шайх ҽт-Тҽмимидің
ҽдептерінен жҽне бұрынғы ізгі кісілердің сипаттарынан. Бұл нҽрсе шайхтың
ҿз шҽкірттеріне болған жанашырлығын, қамқорлығын сондай жақсы
кҿретіндігін білдіреді. Бұрынғы ҿткен ізгілер ҿздерінің шҽкірттеріне кҿп дұға
қылатын болған.
(1)- Сахих Бухари. 23-ші к: «китабул жҽнҽэз». 33-ші баб: «қаулун нҽби: юъаззибул мҽйиет». №:1284 хадис

Сахих Муслим. 11-ші к: «китабул жҽнҽэз». 6-ші баб: «бука` алал майиет». №:923 хадис
(2)- Термизи . №:1924 «хасан сахих». Ахмад. 2-ші тон. №: 160. Ҽбу Дауд. №: 4941. Албани «Ҽс-силсилатус сахиха» №:925

АВТОР СҾЗІ

‫ب َعمَ ْيَنا تَ َعمُّ ُم أر َب ُع َمسائِل‬
ُ ‫أََّنوُ َي ِج‬
Бізге тҿменде келетін 4 мҽселені ҥйрену уҽжіп болады.
1)-

‫ اَ ْلع ِْل ُم‬:

Ілім. (хақты яғны, Аллаһтың шариғатын үйреніп білу).
7

2)- ‫ اَ َلع َم ُل ب ِه‬: Ілімге амал қылу.
3)- ‫ اَلدَّعْ َوةُ إلٌَ ِه‬: Оған дағуат қылу.
َ ‫لى‬
4)- ‫األذى فٌِ ِه‬
َّ ‫ اَل‬: Осы жолдағы қиыншылықтарға сабыр қылу.
َ ‫ص ْب ُر َع‬
Бізге уҽжіп болады
Автордің бізге уажіп болады дегені «мукҽллҽф»: яғни балиғат жасына
жеткен, ақыл иесі дүріс болған барша адамзат пен жындар, еркек жҽне
ҽйелдер, азат адам мен құлдар, мұсылман жҽне кҽпірлерді айтып түр.Бұған
дҽлел:

ُ ‫ َِب َسٍَ ْم‬َٚ
َْٚ‫ ْؼجُ ُض‬١َ ٌَِ ّ‫ؾ اِال‬
َ ْٔ ‫ ا ِال‬َٚ َّٓ ‫ذ ْاٌ ِج‬

Мен жын мен адамзатты тек ҿзіме қҧлшылық етулері ҥшін ғана жараттым.
«Аз-зарият- 56»

Кҽпірлер шариғат үкімдеріне амал етулері керек екендігіне Құрандағы мына
аяттар дҽлел болады:
      
     
    
    
    
 
(42).жаннаттағылар тозақыларға: сендерді не нҽрсе тозаққа кіргізді?(43). Олар айтады: біздер намаз оқушылардан болмадық,
(44). Кембағал-бейшараға тамақ беруші де болмадық,
(45) Біздер жалған бос сөздерге сҥңгушілермен бірге сҥңгитін едік.(яғни, қҧран жҽне пайғамбар
туралы жалған жала тоқитын едік).
(46). біздер жаза-қиямет кҥнін ҿтірік дейтін едік.
«Мҥддассир - 42,46»

Демек қиямет күнін ҿтірік дейтін капірлер намаз оқымағанымыз үшін тозаққа
түстік деп түр.
Уҽжіп сҿзінің мағынасы:
Аллаһ немесе пайғамбар

қатаң бұйырған істер. Намаз оқу сияқты.

Уҽжіптің үкімі:
Ғибадат ниетімен істеген адам сауап алады, оны үзірсіз тастаған кісі
күнҽһар болады, азапталуға лайық болады. Азапталады деместен
азапталуға лайық болады деп айтуымыздың себебі Аллаһ тағала
шірктен басқа барлық күналарды кешіруы мумкін. Аллаһ айтады

‫َ َشبء‬٠ َّٓ ٌِ ‫ه‬
َ ٌِ‫َْ َط‬ٚ‫ ْغفِ ُغ َِب ُص‬٠َ َٚ ِٗ ِ‫ن ث‬
َ ‫ُ ْش َغ‬٠ َْ‫َ ْغفِ ُغ أ‬٠ َ‫هللا ال‬
َ ّ َّْ ِ‫ئ‬

48. Расында Аллаһ Ҿзіне серік қосылуын кешірмейді, бірақ бҧдан ҿзгені қалағанына
кешіреді. "Ниса-48"

Тек Аллаһтың емес пайғамбардың с.ғ.с.да бүйрығы уажіп болуы мумкін.
Имам Муслим риуаят еткен хадисте пайғамбар
"Ҽй адамдар Аллаһ
8

қажылықты парыз етті қажылық жасаңдар"- деді. Сонда бір кісі "Ҽр
жылыма ҽй Аллаһтың елшісі"- деді. Сонда пайғамбар
"Егер ия десем
уажіп боліп қалар еді, сҥйтіп сендер оны орындай алмай қалар едіңдер"
– деді.
Шариғатта 4 тҥрлі ҥкім бар уажіп, мүстаһап, харам, макрүһ.
Мүстаһап - Аллаһ немесе елшісі қізіқтірған істер. Мисуак қолдану сияқты.
Мүстаһаптің үкімі ғибадат ниетімен істеген адам сауап алады, оны тастаған
адам күнаһар болмайды, бірақ мусілман кісіге жараспайды, айып болады.
Харам – Аллаһ немесе елшісі қатаң қайтарған істер. Арақ ішу сияқты.
Харамның үкімі Аллаһ қайтарған деген ниетпен тастаса сауапқа ие болады,
оны істеп қойса күнаһар болады, азапталуға лайық болады. Егер харам істі
істеу ушін бүкіл себебтерды істесе бірақ харам істі істей алмаса оған сол
харам істі істеген адамдың күнасы жазылады. Пайғамбар с.ғ.с. "Егер екі
мҥсілман бір біріне қарсы қылыш кҿтеріп шықса ҿлтірген де ҿлген де
тозақта" – деді. Сонда сахабалар "ҿлтірген адам тозақта екендігі түсінікті,
ҿлген адам не ушін тозақта" – деді. Сонда пайғамбар с.ғ.с. " Ҥйткені ол да
серігін ҿлеіру ушін ҽрекет ҿлтіру ушін ҽрекет қылған еды" – деді.
Макруһ – Аллаһ немесе елшісі тастауға қізіқтірған істер. Суды үрлеп ішу
сияқты.
Макрүһтің үкімі Аллаһ немесе елшісі тастауға қізіқтірған деген ниетпен
тастаса сауапқа ие болады. Оны істесе күнаһар болмайды, бірақ мүсілман
кісіге жараспайды, айып болады.

АВТОР СҾЗІ

" ‫" أ ْل ِع ْمم‬

. ‫اإلسالم ِباأل ِدلَّ ِة‬
‫ٌِن‬
ِ ‫َوه َُو َمعْ ِر َف ُة‬
ِ ‫هللا َو َمعْ ِر َف ُة َنب ٌِّ ِه َو َمعْ ِر َف ُة د‬
ِ
Біріншісі мҽселе: Ілім. Ол Аллаһты жҽне оның пайғамбарын
ислам дінін дҽлелдермен тану.

жҽне

Ҿйткені Раббысын танымаған, дінін білмеген жҽне пайғамбарын танымаған
адам мұсылман болмайды.
Ілім бір нҽрсенің ақиқатын дҽлелмен білу.
Ілім 2 түрге бҿлінеді:
А) - шариғат ілімі.
9

Б) - дүние ілімдері.
Құран мен хадисте келген ілімнің артықшылықтары шариғат ілімдері туралы
айтылған.
Ибнул Қаиием Ҽл-жҽузия

ілім түралы былай деген

«Ілім бҧл, Аллаһ айтты, оның елшісі айтты жҽне сахабалар айтты. Міне осы ілім.»

Шариғат ілімі 2 ге бҿлінеді
1.
2.

Уҽжіп болған ілімдер
Мустахап болған ілімдер

1.

Уажіп болған ілімдер екіге болінеді. а) Уҽжіп айни: Ол ҽр бір
мүсылман кісі білуі уҽжіп болған нҽрселер. Мысалы: Аллаһ жҽне оның
пайғамбарын
тану,
таухидты
түсіну,
шіркті
білу,
иман
негіздері(шарттарын) үйрену, кісіге амал жасауы қажет болған шариғат
үкімдері, мысалы: дарет алу, намаз, зекет, хаж үкімдері жҽне мҽмілелер
(қарым-қатынастар) тобындағы кісі мұхтаж болған үкімдер жҽне шеттенуі
қажет болған харам амалдарды үйрену осыған кіреді. ҽ) Уҽжіп кифаий Ол
ҽр бір мүсылман білуі уажіп емес, белгілі бір жерде бір топ мүсылман
білсе, сол жердегі басқа мүсылмандарға жеткілікті болатын ілімдер.
Мысалы мирас ілімін білу, ҿлікті жуу, кепендеу, жерлеуды білу сияқты.

2.

Мустахап болған ілімдер: Ол ҽрбір адамға білуі мустахап болған
ілімдер. Аллаһ Тағала ҽубастан парыз қылмаған, бҽлкім мустахап деген
істерді үйрену мустахап болады.

*Сондай ілімдер бар оларды үйрену харам. Бүған сиқыр ілімі жҽне
филасофия сияқты ілімдер жатады.
Аллаһ Тағала Құранда айтады:
     
      
Сонда ол екеуі: «Біз – бар болғаны сынақпыз, ендеше сиқырды ҥйреніп,
шайтандарға бойҧсынып кҽпір болма!» - деп ескертпейінше оған ешкімді
ҥйретпейтін. «Бақара-102»

***

10

Ілім 6 мҽртебеге бҿлінеді
1. ‫ط‬١‫س‬
ِ َ‫ ًُ ا ٌْج‬ْٙ ‫أ ٌْ َج‬

(Ҽл-жҽһлул бaсит) қарапайым білместік.
Бұл деген, 100 пайыз білмеу. Мысалы: үйқы даретті бүзама деп сүралса
білмеймін деп жауап беру.

2. ‫ ًُ ا ٌْ ُّ َش َّو ْت‬ْٙ ‫أ ٌْ َج‬

(Ҽл-жҽһлул мураккаб) күрделі білместік.

Бұл, екі білместіктен құралған күрделі білместік.Яғни, бір нҽрсені білмейді
оған қоса ҿзінің білмейтіндігін де білмейді.Мысалы: қаламды кітап деу.
Бұл да 100 пайыз білмеу.
3. َُْ٘ٛ ٌْ ‫( أ‬Ҽл-уаһм) Қате түсіну. Дұрыс білмеу мүмкіндігі күшті.
Ілімдің деңгейі 1-49% дейін.

4.

‫أٌشِّه‬

(Ҽш-шак) Шек-шүба, күмҽн.Дұрыс білуі,білмеуі тең.

Ілімдің деңгейі 50 %

5.

َّٓ‫أٌظ‬

(Аз-зан) Басым ой. Дұрыс білу мүмкіндігі басым

болады. Ілімдің деңгейі 51-99 %

6.

‫أ ْل ِع ْمم‬

(Ҽл-илм) Ілім .Бұл қандайда бір нҽрсені ақиқатын анық

білу. Болған нҽрсені болғандай, кесінді түрде түсіну, ешқандай
күмҽнсіз 100 пайыз түсіну. Осы ілім. Деңгейі 100 %

***

Яқийнның дҽрежелері
1.
2.
3.

‫ِع ْمم ا ْلي ِق ْين‬
‫ع ْين ا ْلي ِق ْين‬
‫حق ا ْلي ِق ْين‬

Илмул яқийн.
Ҽйнул яқийн.
Хаққул яқийн.

1. Илмул яқин:
Қандайда бір нҽрсені анық сеніммен білу.
Мысалы:
Аллаһ бір екендігін, Жҽннат пен Тозақ хақ екендігіне күмҽнсіз сену.

2. Ҽйнул яқин:
Қандайда бір нҽрсені илмул яқин мен білгеннен кейін кҿзбен кҿріп
ақиқатына жету.
11

Мысалы:

Қиямет күнінде Жҽннатті ҿз кҿзімен кҿру.

3. Хаққул яқин:
Қандайда бір нҽрсеге жету.
Мысалы:
Жҽннатқа кіріп рахатын сезіну.
Тҿбедегі айтқан сҿздерімізге Құраннан дҽлел.
     
    
  
5-7. Жоқ, Егер дүниеге беріліп кетудің нҽтижесін айқын біліммен білгендеріңде,
ҽлбетте өздеріңді құтқарға асыңар едіңдер. Ҽлбетте сендер тозақты кҿресіңдер.
Кейін оны анық кҿзбен кҿресіңдер.
«Такасур -5,6,7»

     
      
     
    
    
    
    
    
260. Ҽрі сол кезде Ыбырайым: «Ҽй, Раббым! Сен ҿлілерді қалай тірілтетініңді
көзбен көрейін маған кҿрсетші!» - деді. Аллаһ: «Иман келтірмеп пе едің?» - деді.
Ыбрайым: «Ҽрине, иман келтіргенмін! Бірақ жҥрегім тынышталуы ҥшін!» - деді.
Ол: «Олай болса қҧстардан ҿзіңе тҿртеуін ал! Сҿйт те оларды бҿлшекте! Содан соң
ҽр таудың басына олардан бір бҿлігін қой! Кейін оларды шақыр! Саған лезде жетіп
келеді. Ҽрі Аллаһ Ҥстем, Дана екенін біл!» - деді. «Бақара- 260 » Яғни Ибрайым ғ.с.

ілмул йақин дарежесінен айнул йақин дарежесіне котерілгісі келді.

АВТОР СҾЗІ

‫اإلسالم ِباأل ِدلَّ ِة‬
‫ٌِن‬
ِ ‫اَ ْلع ِْل ُم َوه َُو َمعْ ِر َف ُة‬
ِ ‫هللا َو َمعْ ِر َف ُة َنب ٌِّ ِه َو َمعْ ِر َف ُة د‬
ِ
Ілім, ол Аллаһты, Оның пайғамбарын
, жҽне ислам дінін дҽлелдермен
тану.
Автор ілімнің анықтамасында осы үш нарсені атап ҿткендігінің себебі
ҿйткені бүлар діннің негізі болып саналады, қабірда да осы нарселер түралы
сүралады. Пенде егер Раббысын, пайғамбарын, дінін таныса оның діні
кемелдікке жетеді.
Аллаһты танудың мағынасы Аллаһ тағала ҿзі турасында кітабында
келтірген жҽне пайғамбарымыз
хҽдистерінде айтылған Аллаһ тағаланың
есімдерін, сипаттарын сондай-ақ оның істерін тану.
12

*Аллаһ Тағаланы тану дініміздің ең үлкен тіректерінің бірі жҽне біріншісі.
*Аллаһ Тағаланы танымау адамзаттың ең үлкен айыптарының бірі.
Ибнул Қаййим ҽл-Жаузия

айтады:

« Аллаһ Тағала, ҿзін танымаған жҽне оны ҧлықтамаған жҽне оны шынайы
сипаттарымен сипаттамаған адамдарды айыптайды ».

* Аллаһ Тағаланы тануына байланысты пенденың жүрегінде Оған деген
үлықтау болады, кім Аллаһты таныса Оны жақсы кореды, себебі Аллаһ
Тағаланың барлық есімдері ҽдемі жҽне ұлы, сипаттары кҽміл, кемшіліктен
пҽк. Ибнул Қаййим ҽл-Жаузия
айтады: «Кім Аллаһ Тағаланы есімдері,
сипаттары жҽне істері мен танитын болса, оны жақсы кҿрмеуі мҥмкін емес.

*Аллаһ Тағаланы тану мақұлықтардың жаратылуындағы 2 себептің бірі.
Аллаһ адамзат пен жындарды 2 негізгі себеп ушін жаратты.
1. Жалғыз ҿзіне ғибадат етулері үшін.
ُ ‫ َِب سَ ٍَ ْم‬َٚ
َْٚ‫َ ْؼجُ ُض‬١ٌَِ ّ‫ؾ اِال‬
َ ْٔ ‫اال‬
ِ َٚ َّٓ ‫ذ ْاٌ ِج‬

Мен жын мен адамзатты тек ҿзіме құлшылық етулері үшін ғана жараттым.
«Зарият- 56»

2.

Аллаһты танулары үшін.

     
   
    
      
   
Ол жеті кҿкті жҽне жерден де солардың ҧқсасын (яғни, жеті қабат жерді) жаратқан
Аллаһ. Оның ҽмірі олардың (яғни, жеті қабат кҿк жҽне жеті қабат жердің) арасында жҥреді.
Сендер Аллаһтың бҥкіл нҽрсеге Қҧдіретті екендігін жҽне Аллаһ бҥкіл нҽрсені
ілімімен қамтитын екенін білулерің ҥшін.
"Талақ – 12"

Аллаһ Тағала ҿзін тану керек екендігін Құран кҽрімде бұйырып қойған.
     
 
  
  
 
Ақиқатында Аллаһтан басқа құлшылыққа лайықты қҧдай жоқ екенін біл! Кейін
ҿзіңнің жҽне мҥміндер мен мҥмін ҽйелдердің кҥнҽсі ҥшін кешірім сҧра! Аллаһ
сендердің іс-ҽрекеттеріңді ҽрі тҧрақтау орындарыңды біледі.
«Мухаммад- 19»

13

Аллаһ Тағаланы тану жҽне оның есім-сипаттарын білу бізді Аллаһтың ҿзіне
құлшылық етуге алып барады.
   
  
    
 
Ол – Кҿктер мен жердің жҽне екеуінің арасындағының Раббы. Ендеше Оған
қҧлшылық ет! Ҽрі Оған қҧлшылық етуде сабыр сақта! Оған есімдесті білесің бе?
« Мҽриям - 65»

:‫عن أبي ىريرة رضى اهلل تعالى عنو أن رسول اهلل صمى اهلل عميو وسمم قال‬
ِ ‫إن هلل تِسعةُ وتِس ِعين ِاسماً ِم َائةٌ إالّ و‬
َّ "
".َ‫صاىا َد َخ َل اْل َجَّنة‬
ْ ‫احداً َم ْن‬
ْ َ ْ َ َْ
َ ‫أح‬
َ

Абу Һурайра

риуаят еткен хадисте, пайғамбарымыз

айтты:

« Аллаһ Тағаланың 99 есімі бар, 1 кем 100. Кім оларды санаса Жҽннатқа кіреді ». (1)

Демек, кімде-кім Аллаһ Тағаланы есім-сипаттарымен таныса оның иманы
арта түседі жҽне оның Аллаһқа болған махаббаты күшейеді сонда ол Аллаһқа
қүлшылық ететін болады сол нҽрсе оның Жҽннатқа кіруіне себеп
болады.(инша Аллаһ)
(1)- сахих Бухари. 54-ші к: «китабуш-шурут». 18-ші баб: «ма яжузу минҽл иштират». №:2736 хадис.

сахих Муслим. 48-ші к: «китабуз-зикр». 2-ші баб: «фи асмаэллаһ та`ала». №:2677 хадис

АВТОР СҾЗІ

‫َو َمعْ ِر َف ُة َنب ٌِّ ِه‬
Оның пайғамбарын

тану

Пайғамбарды
танудан мақсат, ол кісіның ҿзін жҽне ол кісі алып келген
жолды яғни сүннетін тану жҽне оған бойұсыну.
     
   
Пайғамбар ҿзі сендерге берген нҽрсені алыңдар, ол сендерді қайтарған нҽрседен
қайтыңдар
«Хашыр -7»

Пайғамбарға

бойсыну дегеніміз:

ол кісі айтқан хабарларды растау, бұйырықтарын орындау, қайтарғандарынан
тиілу жҽне ол кісінің үкім қылған үкімдеріне разы болу.
     
      

14

   
  
65. Жоқ, Раббыңа ант! Олар ҿз араларында туындаған нҽрседе сені тҿреші
етпейінше, кейін сенің шығарған шешіміңнен нҽпсілерін кҥмҽнсіз кҥйде
таппайынша жҽне нақ бағынып бойсҧнбайынша, иман келтірмейді.
«Ниса -65»

Пайғамбар

бізге Аллаһқа дұрыс құлшылық етуді үйретеді.

Пайғамбарымызды
тану керектігінің себебі:
ол кісі Аллаһтың дінін жеткезуде Аллаһ пен пенделерінің арасында себепші.
***
АВТОР СҾЗІ

‫اإلسالم‬
‫ٌِن‬
ِ ‫َو َمعْ ِر َف ُة د‬
ِ

Ислам дінін тану.
Ислам дінінің 2 түрлі мағынасы бар:

1. Ислам дінінің жалпы мағынасы:
Бұл Адамдан (Ҽлҽйһис-сҽлaм) бастап Мухаммадқа (Ҽлҽйһис-сҽлҽм) дейін болған
бүкіл пайғамбарлардың діні. Барлық пайғамбарлардың ақидасы (сенімі) бір
болған, бірақ, ҽрбірінің ҿзіне тҽн, заманына сай шариғаты болған. Олардын
барлығының діні ислам болып саналады. Аллаһ Тағала Құран кҽрімнің
кҿптеген аяттарында бұл туралы айтады.
Сол аяттардан бірінде Аллаһ Тағала Ибраһим (Ҽлҽйһис-сҽлҽм) туралы айтады:
  
   
 
128. «Ҽй, Раббымыз! Екеумізді де Ҿзіңе бойҧсынушы (мүсылман) ете гҿр! Ҽрі біздің
ҧрпақтарымыздан Ҿзіңе бойҧсынушы (мүсылман) бір ҥммет шығара гҿр!
«Бақара -128»

Барлық пайғамбарлардың кезіндегі сол пайғамбарға ерген кісілер мүсылман
саналады.

2. Ислам дінінің жеке мағынасы:
Бұл Пайғамбарымыз Мухаммад
алып келген дін. Бұл діннің келуі одан
алдыңғы барлық діндердің күшін жойды. Сондықтан кім осы дінге
бойұсынса ол мұсылман деп саналады, кім жүз бұрса, бойұсынбаса
мұсылман деп саналмайды.
    
Аллаһтың алдында қабыл болатын дін - Ислам.
«Али-имран -19»

     
     
 
15

Кім Исламнан басқа бір дінді қаласа, онда одан еш қабыл етілмейді ҽрі ол ақыретте
шығында қалушылардан болады.
«Али-имран -85»

    
   
    
Бүгін Мен сендер үшін діндеріңді кҽміл еттім, Мен сендерге нығметімді толық етіп бердім
жҽне сендер үшін тек қана Исламды дін етіп таңдадым.
«Маида -3»

АВТОР СҾЗІ

‫ِباأل ِدلَّ ِة‬

дҽлелдер мен
Демек біздің дін жайындағы ҽрбір мҽліметіміз дҽлелге яғни Құран мен
суннаға сүйенген болуы керек.
Аллаһ Тағала Құранда айтады:
     
 
«Егер шыншыл болсаңдар, онда Аллаһтан болған дҽлелдеріңді келтіріңдер!» деп айт!
«Бақара -111»

Суфян ас-Сҽурий

айтады:

«Егер басыңды қасуға да дҽлел тапсаң, дҽлелге ер».

«Аһли сунна» ақидасы бойынша тҿрт нҽрсе дҽлел болады:
1. Қҧран.
2. Сҥннет.
Бұл екі негіздің дҽлел болатындығы туралы Аллаһ тағала айтты:
ّ ِ‫َْ ث‬ُِِٕٛ ‫ ِي إِْ ُوٕتُ ُْ ت ُْؤ‬ٛ‫س‬
ّ ٌَِٝ‫ُٖ إ‬ُّٚ‫ء فَ ُشد‬َٟ
‫خ ِش‬٢‫ا‬
ُ ‫اٌ َّش‬َٚ ِ‫هللا‬
ِ َِ ْٛ َ١ٌْ ‫ا‬َٚ ِ‫بهلل‬
ْ ‫ ش‬ِٟ‫فَئِْ تََٕبصَ ْػتُ ُْ ف‬
Ал егер бір нҽрседе тартыссаңдар, онда оны Аллаһқа жҽне елшіге қайтарыңдар! Егер
Аллаһқа жҽне Ақырет кҥніне иман келтірген болсаңдар. "Ниса-59"

ِ ‫َطيعواْ اللّو وأ‬
ِ
‫ول‬
َ ‫الر ُس‬
َّ ْ‫َطيعُوا‬
َ َ ُ ‫َوأ‬
16

Аллаһқа бойсҧныңдар! Жҽне Елшіге бойсҧныңдар!

"Мҽидҽ – 92"

‫ول فَ ُخ ُذوهُ َوَما نَ َها ُك ْم َعنْوُ فَانْ تَ ُهوا‬
ُ ‫الر ُس‬
َّ ‫َوَما آتَا ُك ُم‬
Сендер елшінің бергенін алыңдар да, тиған нҽрселерден тиылыңдар!
"Хашыр – 7"

Кім елшіге бойсҧнса, онда ол Аллаһқа бойсҧнғаны.

ّ ‫ َي فَمَ ْذ أَطَب َع‬ٛ‫س‬
ُ ‫ُ ِط ِغ اٌ َّش‬٠ َِّْٓ
َ‫هللا‬

"Ниса – 80"

Сҥннеттің дҽрежесі
Құраннның дарежесі сүннеттен жоғары. Құранның ар бір аяты намазда
оқылады, Құранның ар бір аяты мұғжиза, оның аяттары сияқты аятты еш кім
айталмайды, Құран аяттарының ар бір ҽріпін оқығаның үшін 10 сауап уаде
етілген. Бірақ сүннет далел болу жағынан Құранмен бірдей. Үйткені сүннетте
Құран сияқты уаһи. Олда Аллаһтан түскен ілім.

3. Ижмаъ.
Ижмаъ - пайғамбарымыздан кейін (Оған Аллаһтың игілігі мен сҽлемі болсын) бұл
үмбеттің ғалымдарының қандай да бір шарғи үкімге бірауыздан келісуі.
Аллаһ тағала айтады:

ٌََّٝٛ َ‫ٌِّ ِٗ َِب ت‬َٛ ُٔ َٓ١ِِِٕ ‫ً ا ٌْ ُّ ْؤ‬١
ُ ‫ك اٌ َّش‬
َ ‫ َش‬١ْ ‫َتَّجِ ْغ َغ‬٠َٚ َٜ‫ُذ‬ٌْٙ ‫ََّٓ ٌَُٗ ا‬١َ‫ َي ِِٓ ثَ ْؼ ِذ َِب تَج‬ٛ‫س‬
ِ ِ‫سج‬
ِ ِ‫ُشَبل‬٠ َِٓ َٚ
‫ ًشا‬١‫ظ‬
ْ َُٔٚ
َ َٚ َُ ََّٕٙ ‫ظٍِ ِٗ َج‬
ِ َِ ْ‫سبءد‬
Кім ҿзіне тура жол айқындалғаннан кейін елшіге қарсы келсе жҽне мҥминдердің
жолынан ҿзгеге ілессе, Біз оны бҧрылған жағына айналдырып қоямыз жҽне оны
жаһаннамға саламыз. Ол нендей жаман орын! "Ниса115"

Пайғамбарымыз (Оған Аллаһтың игілігі мен сҽлемі болсын): «Менің ҥмбетім адасуға
жиналмайды» - деген (Хадистің тізбегін шейх Албани жақсы деген).

4. Қияс. Қияс (яғни салыстыру) - үкімі жоқ нҽрсені үкімі бар нҽрсеге екеуіне
ортақ себепке байланысты салыстырып, үкімі жоқ нҽрсеге үкім шығару.
Дҽлел: Бір ҽйел кісі Пайғамбарымыздан (Оған Аллаһтың игілігі мен сҽлемі болсын) хаж
істеуге серт беріп, кейін сертін ҿтей алмай дүниеден ҿткен анасы жайлы
сұрады: « Оның атынан хаж істеймін ба?». Пайғамбарымыз (Оған Аллаһтың
игілігі мен сҽлемі болсын): «Иҽ» - деп жауап қатты. Пайғамбрымыз (Оған Аллаһтың игілігі
мен сҽлемі болсын): «Егер сен анаңның (адамдарға) қарызы бар екенін көрсең,
оны өтер ма едің?» - деп сұрады. Ол: «Иә» - деп жауап берді. Сонда
17

Пайғамбрымыз (Оған Аллаһтың игілігі мен сҽлемі болсын): «Олай болса Аллаһтың
қарызын өтеп қой» - деді (Имам Бұхари риуаят еткен).

Адамдар далел деп санайтын далелдер шындығында далел екендігі
немесе далел емес екендігіне байланысты ҥшке болінеді
1. Далел екендігіне барлық аһлуссунна ғалымдары келіскен далелдер.
Булар Қҧран, сунна, ижмаъ.
2. Далел екендігінде талас бар болған далелдер. Булар қияс, мадина
қаласы тҥрғындарының амалы, алдынғы ҿткен ҥмбеттердың
шарығаты жҽне т.б. Булардың арасында қиястың далел екендігі хақ.
3. Адамдар далел деп санайтын бырақ далел емес екендігі анық болған
нарселер. Булар суфилардағы тҥс, шиалардағы он екі имамның
создері жҽне т.б.

Ілімнің артықшылықтары
Аллаһты, пайғамбарын, ислам дінін тану ушін ілім іздену ең ұлы
ғибадаттардан.
ِ ‫عن عثمان ر‬
:‫ض َى اهلل تعالى َعنو َع ِن النبي صمى اهلل عميو وسمم قال‬
ُ َْ
َ
َّ
"ُ‫آن َو َعمَّ َمو‬
َ ‫" َخ ْي ُرُك ْم َم ْن تَ َعم َم اْلقُ ْر‬
Усман
айтты, Пайғамбарымыз
айтады:
«Сендердің ең жақсыларың Қҧранды ҥйреніп оны басқаларға ҥйреткендерің». (1)

Имам Ахмад

айтады:

«Егер кісінің ниеті тҥзу болса, ілім талап қылу барлық амалдардан абзал болады».

Ілім пайғамбардың с.ғ.с. мираси, жүректердың нұрі, ілім берілгендер
Аллаһтың жамағаты жҽне Оған ең жақын болғандар, пенделердың ішінде
Одан ең қорқатындар сондай-ақ Аллаһтыңда пенделердыңда алдында ең
дарежесі жоғары болғандар.
Ибнул Қаййим ал-Жаузия
айтады:
« Ілім жҥректерге ҿмір бағыштайды, жанның лҽззаті, адасқан кісілерге дҽлел жҽне
ол сҿздер мен амалдарды ҿлшейтін таразы. Онымен Аллаһты танимыз жҽне оған
ғибадат етеміз. Іліммен халал мен харамды ажыратамыз. Ілім бҧл жақсылықтардың
есігі ».

Адамдардың ілімге деген қажеттілігі жеп-ішуге болған қажеттіліктен ҽлде
қайда жоғары. Имам Ахмад
айтады:
«Адамдар ілімге, жеп-ішуден кҿрі мҧхтаждау. Ҿйткені кісі бір кҥнде 1 немесе 2 рет
жеп-ішуге мҧхтаж болады, ал ілімге болған қажеттілігі оның тыныс алу санымен
тең».
18

Абдуллаһ ибн Аббас

айтады:

«Таңертең немесе кешке қарай ілім талап етіп шығу Аллаһтың алдында, Оның
жолында жиһад қылудан да абзал».

Ибнул Қаййим ал-Жаузия

айтады:

«Ғалымның сиясының сауабына тек шаһидтердің қанының сауабы ғана тең келеді».

Аллаһ кімге жақсылық қаласа оған ілім береді. Ал мал-дүнені жақсы
кҿргенгеде жақсы кҿрмеген пендесіне де береді.
:‫سمعت معاوية يقول سمعت النبي صمى اهلل عميو وسمم يقول‬
ِ ‫الد‬
ّْ ‫َم ْن ُي ِرِد اهللُ بِ ِو َخ ْي اًر ُيفَقّْ ْيوُ ِفي‬
‫ين‬
Муғауия
айтады, пайғамбарымыз
айтты:
« Аллаһ Тағала кімге жақсылықты қаласа, оны дінде фақиһ (білімді) етіп қояды. » (2)
Ал адам баласы, егер оны Раббысы сынап қҧрметті қылса жҽне игіліктерге бҿлесе,
онда ол: «Раббым мені қҧрметтеді, сыйлады» - дейді. Ал егер Аллаһ оны сынап
ризығын тарылтса, онда ол: «Раббым мені қорлады» - дейді. Жоқ, олай емес! (яғны
Аллаһ пендесін сыйласа мал-дұние береды, қорласа ризығын тарылтады деген тұсінік
дүрыс емес)
"фажр-15-17"
(1)- сахих Бухари.69-ші к: «китабу фадаэлул құр`ан». 21-ші баб: «хайрукум ман таъаллама». №: 5027 хадис
(2)- сахих Бухари. 3-ші к: «китабул илм». 13-ші баб: «ман юридуллаһ биһи хайран». №:71хадис,

сахих Муслим. 12-ші к: «китабуз закат». 33-ші баб: «наһи ҽнил мҽс`ала». №:1037 хадис

      
  
Аллаһ, періштелер жҽне ілім иелері жалғыз Аллаһтан басқа қүлшылыққа хақты құдай
жоқтығына куҽлік береді.
«Али-имран - 18»

Аллаһ тағала жоғарыдағы аятта ілім иелерін ҿзі жҽне періштелерімен бірге
еске алып, оларға сенім білдіріп, олардың куҽлігін қабылдады.
Аллаһ тағала Құранда білімділер мен білімсіздер тең емес екендігін айтады.
ٌ ِٔ‫ لَب‬َٛ ُ٘ ْٓ َِّ َ‫أ‬
‫َٓ ال‬٠‫اٌَّ ِظ‬َٚ َُّْٛ ٍَ‫َ ْؼ‬٠ َٓ٠‫ اٌَّ ِظ‬َِٞٛ ‫َ ْـز‬٠ ًَْ٘ ًُْ‫ َعدْ َّخَ َعثِّ ِٗ ل‬ُٛ‫َغْ ج‬٠َٚ َ‫س َغح‬٢‫ا‬
ِ ‫َذْ َظ ُع‬٠ ً ‫لَبئِّب‬َٚ ً‫ ًِْ َؿب ِجضا‬١ٌٍَّ‫ذ آَٔب َء ا‬
)9( ‫ة‬
ِ ‫ا األَ ٌْجَب‬ٌُٛ ُْٚ‫َزَ َظ َّو ُغ أ‬٠ ‫َْ ئَِّٔ َّب‬ُّٛ ٍَ‫َ ْؼ‬٠
Осы кәпір жақсы ма? Әлде Аллаһқа бой ҧсынып, тҥн ішінде сҽжде етіп, тік
тҧрып, сондай-ақ ақыреттен қорқып Раббысының мейрін ҥміт еткен кісі
жақсы ма? Әй, Мұхаммед! Сен: “Білетіндер мен білмейтіндер тең бола
ма?” – де! Расында тек ақыл иелері ғана ҥгіт алып, айырмашылықты
біледі. «Зҥмҽр -9»

19

Аллаһ тағала ілімді кҿбейтуды сүрауға бұйырған. Бұдан басқа еш нҽрсені
кҿбейтуді сұрауға бұйырмаған.
     
Сен: «Раббым ілімімді арттыр» - деп айт!
«Таһа-114»

Ілім пайғамбарлардың мирасы.
َّ ‫" و‬
" ‫اء ُى ْم َوَرثَةُ األنبَِياء‬
َ ‫أن اْل ُعمَ َم‬

«Ғалымдар пайғамбарлардың мирасқоры (мұрагері).» (1)

:‫ت رسول اهلل صمى اهلل عميو وسمم يقول‬
ُ ‫ َس ِم ْع‬:‫ اٌ َّضعصاء رضى اهلل تعالى عنو قال‬ٟ‫ػٓ أث‬

ِ ‫األنبياء لَم يوَّرثُوا دينا اًر و‬
َّ ،‫اء َوَرثَةُ األنبَِياء‬
.‫أخ َذ بِ َحظٍّ و ِاف ٍر‬
َ ‫ فَ َم ْن أ َخ َذ بِ ِو‬.‫ َّإنما َوَرثُوا اْل ِعْم َم‬،ً‫الد ْرَىما‬
َ ‫"إ َّن اْل ُعمَ َم‬
َ
َ ُ ْ َ ْ ‫إن‬

Ҽбу Дарда

айтады, пайғамбарымыз

айтады:

«Ғалымдар пайғамбарлардың мирасқоры (мұрагері). Пайғамбарлар алтын немесе
кҥміс мирас етіп қалдырмады, бҽлкім олар ілімді мирас қылып қалдырды. Кім
ілімді алса ҥлкен бір жақсылықты алған болады.» (2)

Ілімнің абзалдықтарының бірі, адам ҿлгеннен кейін де оның сауабы барып
тұрады.
:‫عن أبي ىريرة رضى اهلل تعالى عنو أن رسول اهلل صمى اهلل عميو وسمم قال‬

ِ ‫ أو ِعْمٍم يْنتَفَع‬،ٍٍ ‫ إالّ ِمن ص َدقَ ٍة جارية‬،‫مات اإلنسان ْإنقَطَع عْنو عممُو إالّ ِمن ثَالثَ ٍة‬
".ُ‫ ْأو َوَل ٍد صالِ ٍح َي ْد ُعو لَو‬،‫بو‬
َ ‫" إذا‬
َ
ُ ََ ُ َ َ
ُ
َ
ُ ُ ْ

Ҽбу Һурайра

айтады, пайғамбарымыз

айтады:

«Егер пенде дҥниеден ҿтетін болса, оның амалдары кесіледі, тек қана ҥш жолмен
сауап барып тҧрады: садақа жария, пайдалы ілім, салиқалы перзент». (3)

Ілім бұл Аллаһ берген артықшылық. Аллаһ айтады:
   
    
     
 
Аллаһ саған Кітап пен Даналықты тҥсірді жҽне саған бҧрын білмеген нҽрселеріңді
ҥйретті. Аллаһтың саған берген артықшылығы ҿте ҥлкен.
«Ниса -113»

(1)- сахих Бухари. 2-ші к: «китабул илм». 10-ші баб: «илм қаблал қаули уҽл амал».
(2)- Тирмизи. №:2682 хадис «сахих». Ҽбу Даууд. №: 3641 хадис.
(3)- сахих Муслим. 25-ші к: «китабул уасия». 3-ші баб: «ма ялхақул инсан». №:1631 хадис.

АВТОР СҾЗІ

20

‫لع َم ُل ب ِه‬
َ َ‫ا‬
ІЛІМГЕ АМАЛ ҚЫЛУ
Шарх:
Амал ілімнің жемісі, ілім алудағы мақсат оған амал қылу. Ілім жеміс талы
сиақты, амал оның жемісі. Амалсыз ілім жеміссіз тал сияқты.
Ілімге амал жасау бірнеше түрге бҿлінеді.
1) Уҽжіп амалдар.
Үйрену үҽжіп болған ілімге, амал жасау да уҽжіп болады. Мысалы: бес уақыт
намаз оқу. Ораза, қажылық, ҽке-шешеге жақсылық жасау.
2) Мустахап амалдар.
Үйрену мустахап болған ілімге амал жасау да мустахап болады. Мысалы:
нҽпіл намаз оқу, құранды толық жаттау.
3) Харам болған іс-амалдар.
Бұл істерді істемеу талап етіледі, істесе күнҽһҽр болады. Мысалы: арақ ішу,
зина жасау, т/б...
4) Мҽкруһ болған іс-амалдар.
Мұсылман адам бұл істерден аулақ болғаны жақсы. Мысалы: құптан
намаздың алдында ұйықтау, құптаннан кейін бос сҿз сҿйлеу.т/б

«Сҧрақ»
Бір кұна істі тастау амал қылуға кіреме?
Дұрыс ниетпен, яғни Аллаһтан қорқып бір кұна істі тастау амал болып
есептеледі.
َّ ‫عز و‬
َّ ‫ يقول اهلل‬:‫عن أبو هرٌرة رضً هللا عنه أن رسول اهلل صمى اهلل عميو وسمم قال‬
:‫جل‬

،‫أجمِي‬
ْ ‫ َوا ْن تََرَكيا ِم ْن‬،‫وىا بِ ِمثمِيَا‬
ْ َ‫ ف‬،‫وىا َعمَْي ِو َحتَّى َي ْع َممَيَا‬
ْ ‫"إذا أر َاد َع ِبدي‬
َ ‫ فَ ْكتُُب‬،‫إن َع َممَيا‬
َ ‫ فَالَ تَكتُُب‬، ً‫أن َي ْع َم َل سيّْئة‬
ِ ‫ فَ ْكتُبوىا لَو بِع ْش ِر‬،‫إن عممَيا‬
‫إلى َسْب َع‬
ْ ‫ َواذا َأر َاد‬،ً‫وىا َح َسنة‬
َ ‫ فَ ْكتُُب‬،‫ َفَم ْم َي ْع َممَيا‬،ً‫أن َي ْع َم َل َح َسنة‬
َ ‫فَ ْكتُُب‬
َ ُ َُ
ْ
َ َ َ ْ َ‫ ف‬،ً‫وىا لَوُ َح َسَنة‬
َ ‫أمثميا‬
ٍ ‫ضع‬
ِ ِ
".‫ف‬
ْ َ‫مَئة‬

Ҽбу Һурайра

риуаят еткен құдси хадисте пайғамбарымыз

айтты:

«Аллаһ Тағала айтады: « Егер пендем кҥнҽ істеуді қаласа, оны істегенге дейін, оған
кҥнҽ жазбаңдар. Егер оны істесе бір кҥнҽ жазыңдар. Егер кҥнҽні менің разылығым
ҥшін тастаса оған бір сауап жазыңдар. Егер пендем бір жақсы амал істеуді қалап оны
істемесе оған бір сауап жазыңдар, егер оны істесе, пендеме 10 еседен 700 есеге дейін
кҿбейтіп жазыңдар. » (1)
(1)- сахих Бухари. 97-ші к: «китабут таухид». 35-ші баб: «юридун ҽй юбадделу». №: 7501хадис.
сахих Муслим. 1-ші к: «китабул иман». 59-ші баб: «иза һаммал абду». №:128 хадис.

Егер күна істерді лажсыздықтан тастаса оған сауап алмайды, керісінше күна
алады. Пайғамбарымыз
былай деген егер екі мүсілман бір-біріне қарсы
қылыш кҿтерсе ҿлтірген де ҿлген де отта. Сахабалар сұрады ҿлтірген отта
екендігі түсінікті. Олген адам неге отта? Пайғамбарымыз
"үйткені олда
серігін ҿлтіруге ұмтылған еді"- деді.
21

Ілім алу жҽне оған амал қылу мҽселесінде адамдар 4 топқа бҿлінеді:
1 . Ілімі бар жҽне оған амал жасайтындар.
Бұлар адамдардың ең абзалдары, яғни, мүміндер.
2 . Ілімі бар, бірақ оған амал жасамайтындар.
Яһудилер сияқты, бұлар ең жаман топ.
3 . Ілімі жоқ, бірақ ілімсіз амал жасайтындар.
христиандар сияқты.
Бұл үш топ туралы Аллаһ Фатиха суресінде айтады:
   
   
 
Бізді ашуға ҧшырағандар мен адасқандардың жолына емес, тура жол – оларға
нығмет еткен пенделеріңнің жолына сала гҿр!
«Фатиха -7»

4. Ілімі де жоқ, амалыда жоқтар.

Ілімі болып оған амал етпеген кісі жҽһилден де (білімсіз адамдан да) жамандау. Кімдекім іліміне амал етпесе, ілімі қиямет күнінде ол үшін ҿкініш жҽне қасырет
болады.
:‫ قال رسول اهلل صمى اهلل عميو وسمم‬:‫ رضى اهلل تعالى عنو لبي‬ِّٟ ٍَ‫ ثَغْ ػَ ِح األ ْؿ‬ٟ‫َػٓ أث‬
ِ ‫مو ِفيم فَع َل و ع ْن‬
ِ ‫َل ع ْن عم ِرِه فيما اَ ْفناه و ع ْن ِعْم‬
ٍ
َّ ِ
‫مال ِو ِم ْن ْأي َن ِا ْكتَ َسَبوُ َو‬
َ َ َ َ
َ َُ
ُ ُ َ َ ‫وم اْلقيا مة حتى ُيسأ‬
َ ‫"ال تَُزو ُل َق َدما َعبد َي‬
ِ ِ ِ
ِ
"ُ‫يم اَْباله‬
َ ‫يم اَنفَقَوُ َو َع ْن ج ْسمو ف‬
َ‫ف‬

Ҽбу Бҽрзҽтул Ҽслҽмий

айтады, пайғамбарымыз

айтты:

«Қиямет кҥнінде пенденің екі аяғы ол ҿмірін неде ҿткізгендігі, іліміне амал еткендігі,
малын қайдан істеп тапқандығы жҽне қай жаққа жҧмсағандығы, денесін қандай
амалдарға қартайтқандығы турасында сҧралмайынша қозғалмайды.» (1)

Абу Маалик ал-Ашъарий

риуаят етеді, пайғамбарымыз

айтты:

«Қҧран сен ҥшін (сенің пайдаңа) дҽлел болады немесе саған қарсы дҽлел болады». (2)

22

Фудҽйл ибн Ияд
есептеледі».

: «ғалым кісі, іліміне амал қылмайынша жҽһіл деп

ّ َْ‫ َوب‬َٚ ُْ ِٙ ١ْ ٍَ‫هللاُ َػ‬
ّ ‫ة‬ُٛ
ّ ٍَٝ‫ثَخُ َػ‬ْٛ َّ‫إَِّٔ َّب اٌت‬
ُّ ٌ‫َْ ا‬ٍَُّٛ ‫َ ْؼ‬٠ َٓ٠‫هللاِ ٌٍَِّ ِز‬
ُ ‫َت‬٠ َ‫ٌَـئِه‬ْٚ ُ ‫ت فَأ‬٠‫َْ ِِٓ لَ ِش‬ُٛ‫ث‬ُٛ‫َت‬٠ َُّ ُ‫بٌَخ ث‬َٙ ‫ َء ثِ َج‬َٛ ‫س‬
ُ‫هللا‬
ً ‫ّب‬١‫ّب ً َح ِى‬١ٍِ‫َػ‬
(1)- Тирмизий. №:2417 хадис. «сахих»
(2)- сахих Муслим. 2-ші к: «китабут таһара». 1-ші баб: «фадлул уду`». №:223 хадис.

Аллаһтың тҽубені қабыл етуі – жамандықты надандық жасап істеп,
кейін іле-шала тҽубесіне келетіндер ҥшін. "Ниса-17"
Ілімге амал жасау ілімді бекемдей түседі. Алдын ҿткен салихтер былай
дейтын: « Біз хадисті оған амал жасаумен жаттайтын едік. »

***
АВТОР СҾЗІ

‫اَل َّدعْ َوةُ إلٌَ ِه‬
Ҥшінші мҽселе

СОҒАН ДАҒУАТ ҚЫЛУ

Шарх:
Мұсылман кісі Раббысын, пайғамбарын жҽне дінін таныған болса, жҽне осы дінге
амал жасап жатқан болса, ол тозақтан құтылып жаннатқа кіруге лайықты болады.
Енді ол басқаларды да осыған дағуат етуге ҽрекет жасауы керек. Үйткені мүсілман
кісі ҿзіне жақсы кҿрген нарсені басқаларғада жақсы кҿреды.
Дінге шақыру ең ҧлы амалдардан жҽне бҧл жол пайғамбарлардың жолы.

ٕٝ‫ َِ ِٓ ارَّجَ َؼ‬َٚ ‫غ ٍح أََب‬١‫ص‬
َ َ‫ ث‬ٍَٝ
َ ‫ هللاِ ػ‬ٌٝ
َ ِ‫آ ا‬ٛ‫ اَ ْص ُػ‬ٍِٝ١ْ ِ‫لًُ َ٘ ِظ ِٖ َؿج‬

Айт: бұл менің жолым. Мен жҽне маған ергендер біліммен Аллаһқа (жолына) шақырамыз.
«Юсуф- 108»

Дағуатшының сҿзі сҿздердің ең жақсысы.
     
     
 
Аллаһқа (дініне) шақырып жҽне ҿзіде ізгі амал істеп, " мен мұсылмандарданмын" –деушіден
де ҽдемірек сҿйлеуші кім бар?
« Фҧссилат- 33»

Аллаһқа шақырушы кісінің сауабы қияметке дейін ҥзілмейді.
:‫عن أبي ىريرة أن رسول اهلل صمى اهلل عميو وسمم قال‬
23

ِ ‫ص َذلِك ِمن أ‬
ِ ‫األج ِر ِم ْث ُل أ‬
‫ضاللَ ٍة‬
ْ ‫ كان لَوُ ِم َن‬، ‫دى‬
َ ‫ َو َمن َدعا إلى‬،ً‫ُجورىم َشيئا‬
ُ ُ‫ ال َيْنق‬،ُ‫ُجور َمن تَبِ َعو‬
ً ‫" َمن َدعا إلى ُى‬
ِ ‫ ال يْنقُص َذلِك ِمن‬،‫آثام من تَبِعو‬
ِ ‫اإلثم ِم ْث ُل‬
ِ ‫ كان عميو ِمن‬،
".ً‫آثاميم َشيئا‬
َُ
َ
ُ َ
َ

Ҽбу Һурайра

риуаят еткен хадисте пайғамбарымыз
айтады: « Кім тура
жолға шақырса, оған ергендерге қанша сауап берілсе, дағуат қылушыға да
соншалықты сауап беріледі ҽрі олардың сауабы кемітілміді. Жҽне кім адасуға дағуат
етсе, оған ергендердің кҥнҽсіндей кҥнҽ дағуатшыға жазылады ҽрі олардың кҥнҽсінан
кемітілміді.» (1)
Адамдарды тура жолға шақыруға ҽрекет жасау бұл дүниенің жасауларынан
(зейнеттерінен) ҽлде қайда жоғары тұрады.
‫عن سيل بن سعد رضى اهلل تعالى عنو أن رسول اهلل صمى اهلل عميو وسمم قال‬
َّ ‫لك ُح ْم ُر‬
".‫الن َعِم‬
‫" فواهلل ألن‬
َ ‫كون‬
َ ‫ييدي اهللُ بِك رجالً واحداً َخ ٌير‬
ْ ‫لك ِم ْن‬
َ ‫أن َي‬
َ
Сҽһл ибн Сҽъд

айтады: «Пайғамбарымыз
Ҽлиге
айтты: « Аллаһ сен
себепті бір кісіні тура жолға салатуы сен ҥшін қызыл тҥйелерден де жақсырақ ».

(2)

Хақты білгеннен кейін, оны басқаларға үйретуден бас тартқан кісі ҿзін үлкен қауып
қатерге қойған болады, Құранда ол адам туралы қатты ескерту-уағидтар келген.
   
  
    
    
  
 
Біз түсірген дҽлелдер жҽне тура жолды адамдарға кітапта ашық-айдын баян етіп
бергенімізден
кейн
жасырғандарды,ҽлбетте,Аллаһ
лағнеттейді
жҽне
барлық
лағнеттеушілер (періштелер мен момындар) лағнеттейді.
«Бақара-159»
(1)- сахих Муслим. 47-ші к: «китабул илм». 6-ші баб: «ман сҽннҽ хасанатан». №: 2674 хадис.
(2)- сахих Бухари. 56-ші к: «китабул жиһад уҽс сайр». 102-ші баб: «дуъа`ун нҽби». №:2942 хадис. (№: 3009, 3701, 4210)

сахих Муслим. 44-ші к «китаб фадаэл сахаба». 4-ші баб: «мин фадаэл Али». №:2406 хадис.

(дағуат) Дінге шақырудің ҥкімі:
Аллаһ жолына шақыру фарзи кифая болып есептеледі.
Аллаһ тағала Құранда айтады:
   
 
    
 
Адамдарды Рабыңның жолына даналық жҽне кҿркем үгітпен шақыр! Ҽрі олармен ең
кҿркем түрде талас, сҿйлес!
«Нахл- 125»

24

    
  
   
Сендерден жақсылыққа шақыратын, туралыққа бұйыратын жҽне жамандықтан тиятын бір
жамағат болсын! Солар – нағыз табыстағылар.
«Али-имран-104»

:‫ي‬ٛ‫م‬٠ – ٍُّ‫ ؿ‬ٚ ٗ١ٍ‫ هللا ػ‬ٍٝ‫ي هللا – ُص‬ٛ‫ ؿّؼذ عؿ‬:‫ لب ي‬-ٕٗ‫ هللا ػ‬ٟ‫ – عض‬ٞ‫ض اٌشضع‬١‫ ؿؼ‬ٟ‫ػٓ اث‬
ُ ‫ طٌه اَض َؼ‬ٚ ،ٗ‫َ ْـزَ ِط ْغ فَجِمٍج‬٠ ُْ ٌَ ْْ ‫ فا‬،ِٗٔ‫َـزَ ِط ْغ فَجٍِِ َـب‬٠ ُْ ٌَ ِْ ‫ فَب‬،ٖ‫َض‬١ِ‫ِّغْ ٖ ث‬١‫ُ َغ‬١ٍ‫ ِِٕ ُىُ ُِٕ َىغًا ْف‬ٜ‫ا‬
ْ‫ّب‬٠‫ف اإل‬
َ ‫َِٓ َع‬
Ҽбу Сҽйид ал-Худри

айтады , пайғамбарымыз

айтты:

« Сендердің қайсы бірің шариғатқа қарсы келетын істі кҿрсе оны қолымен
ҿзгертсін (қайтарсын), егер шамасы жетпесе тілімен ҿзгертсін (қайтарсын), егер шамасы
жетпесе жҥрегімен ҿзгертсін (жек кҿрсін). Бҧл ең ҽлсіз иман ». (1)

Дағуаттың ең жоғары мҽртебесі бұл тҽухидке шақыру жҽне ширктен яғни
Аллаһқа серік қосудан қайтару. Міне осы бүкіл пайғамбарлардың
дағуатының негізі болған. Аллаһ тағала айтады:
     
   
 
Ҽлбетте ҽрбір үмметке: "Аллаһқа құлшылық қылыңдар! Ҽрі тағутқа құлшылық етуден
аулақ болыңдар!" – деп бұйыратын елші жібердік.
«Нахыл -36»

Таухидтен кейін намаз, зекет, оразаға дағуат етіледі.

ِ ‫ بعث معاذا ر‬:‫أن الَّنبِ َّي صمَّى اهلل عمي ِو وسَّمم‬
ِ ‫اس ر‬
ٍ ‫بن َعَّب‬
ِ ‫َع ْن‬
َّ :‫ضى اهللُ تَ َعالى َعْنيُ َما‬
،‫ضى اهللُ تَ َعالى َعْنوُ إلى اْلَي َم ِن‬
َ
َ
َ
َ َ ً َ ُ َ َ َ َ َ َ َْ َ ُ
َ
َ َ
ِ
َّ
َّ ‫أعمِ ْميُ ْم‬
‫ض َعمَْي ِي ْم‬
َ َ‫فَق‬
َ َ‫ " ْاد ُعيُ ْم إلَى َشي‬:‫ال‬
ْ َ‫ ف‬،‫اعوا لِ َذلِ َك‬
ْ َ‫ ف‬،‫أن الَ إلَوَ إال اهللُ َو ّْأني َر ُسو ُل اهلل‬
ْ ‫اد ِة‬
َ ‫أن اهللَ قَ ْد ا ْفتََر‬
ُ َ‫إن ُى ْم أط‬
ِ
ٍ ‫َخمس صمَو‬
َّ ‫أعمِ ْميُ ْم‬
‫أم َوالِ ِي ْم تُ ْؤ َخ ُذ ِم ْن‬
ْ َ‫ ف‬،‫اعوا ِل َذلِ َك‬
ْ َ‫ ف‬،‫ات ِفي ُك ّْل َي ْوٍم َولَْيَم ٍة‬
َ ‫أن اهللَ ا ْفتََر‬
ُ َ‫إن ُى ْم أط‬
َ ‫ض َعَمْي ِي ْم‬
ْ ‫ص َد َقةً في‬
ََ َْ
".‫أغنَِيائِ ِي ْم َوتَُرُّد َعمَى فُقَ َرائِ ِي ْم‬
ْ

Ибн Аббас
айтады: Пайғамбарымыз
оған былай деді:

Муъазды

Еменге жіберуінде

«Сен кітап иелерінен болған қауымға бара жатырсың. оларды шақыратын бірінші
нҽрсең: Аллаһтан басқа қҧлшылыққа лайықты қҧдай жоқ жҽне Мухаммад ҽлайһиссалҽм оның пайғамбары екендігіне шақыр, егер олар бҧл нҽрсеге бойҧсынса, Аллаһ
Тағала оларға бір тҽулікте бес уақыт намазды парыз еткендігін айт, егер бҧл нҽрсе де
бойҧсынса, Аллаһ Тағала, олардың байларының мал-дҥиелерінен алынып
кембағалдарына берілетін зекет садақасын парыз еткендігін оларға ҥйрет »-. (2)
(1)- сахих Муслим. 1-ші к: «китабул иман». 20-ші баб: «баян кҽунин наһи». №: 49 хадис.
(2)- сахих Бухари. 24-ші к: «китабуз закат». 1-ші баб: «ужубуз закат». №: 1395 хадис. (1458, 1496, 2448, 4347, 7371, 7372)

сахих Муслим. 1-ші к: «китабул иман». 7-ші баб: «дуъа` ила». №: 19 хадис.

Дағуатшы кісінің сипаттары
25

1. Ықылас. (‫اإلخالَص‬
ْ )

Дағуатшының дағуаты тек қана Аллаһ үшін болуы керек жҽне тек Аллаһтан
ғана сауап үміт етуі керек.Оның мақсаты мал-дүние, рия, атақ-данқ үшін
болмауы тиіс.
Аллаһ тағала айтады:
     
   
Әй, Мұхаммед! Сен адамдарға: “Расында мен Аллаһқа ықыласты түрде құлшылық етуге
бұйрылдым” – де! « Зҥмҽр -11»
Аллаһ Тағала Нух (ҽлҽйһис-сҽлҽм) тілімен айтады:
      
    


Мен сендерден бұл дағуатым үшін сый сұрамаймын.
Менің сауап-сыйым тек қана барлық ҽлемдердің раббысында.
«Шҧғара -109»

Аллаһ тағала Құранда айтады:
     
    
   
Енді, кім Раббысына жолығудан үміткер болса, онда ізгі амал жасасын жҽне Раббысына
құлшылық етуде ешбіреуді серік етпесін!
(яғни, істейтін бүкіл амалдарын жалғыз Аллаһ үшін жасасын).
«Каһф -110»

2. Дағуаттың сҥннетке сай болуы.
Дағуатшы дағуатында пайғамбарымызға

еруі керек.

Аллаһ тағала айтады:
      

Шындығында, сендер үшін Аллаһтың елшісінде (иман-сенімінде жҽне мінез-құлқында) кҿркем үлгі
бар.
«Ахзаб -21»

Фудҽйл ибн Ияз

Аллаһ тағаланың ( 

  )
«сендердің қайсыларың жақсырақ амал етуші екендіктеріңді сынақ қылу үшін» - деген

сҿзі турысында былай деген: «Игі амалдан мақсат бұл – ихлас пен істелінген
жҽне сүннетке сҽйкес болған амал.»
:‫ قال رسول اهلل صمى اهلل عميو وسمم‬:‫غح رضى اهلل تعالى عنو قال‬٠‫ ٘غ‬ٟ‫ػٓ اث‬
26

ِ ‫الشرَك‬
ُّ
ّْ ‫اء َع ِن‬
ِ ‫ َم ْن َع ِم َل َع َمالً أ ْش َر َك ِفْي ِو َم ِعي َغ‬،‫الش ْر ِك‬
" ُ‫تََرْكتُوُ َو ِش ْرَكو‬، ‫يري‬
‫" قال اهلل تبارك و تع‬
َ ‫ أََنا أَ َغَنى‬:‫الى‬
َ
َ َ َ َ َ َ ََ ُ َ َ

Ҽбу Һурайра

Пайғамбарымыздан

риуаят еткен қудси хадисте:

«Аллаһ Та`ала айтады:
Мен серіктікке еш мҧхтаж емеспін. Кім бір амал істеп амалында маған
серік қосса, мен оны да, оның ширк амалында тастаймын.» (1)

(1)- сахих Муслим. 53-ші к: «китабуз зуһд». 5-ші баб: «ман ашрака». №:2985 хадис.

1. Ілім. (‫)اْل ِعْمم‬

Дағуатшы кісі ҿзі шақырып жатқан мҽселенің шариғаттағы үкімін білуі
қажет жҽне дағуатта жетістікке жету үшін ол адамға білім керек болады.
Бұл сҿзімізге дҽлел құрандағы мына аят:
ِ
ِ
ِ ِ ِِ
ٍ ‫ص‬
‫يرة َأنا َو َم ِن اتََّب َعنِي‬
َ ‫مى َب‬
ُ ‫ُق ْل َىذه َسبيمي أ َْد‬
َ ‫عوا إلى اهلل َع‬

Айт: бұл менің жолым. Мен жҽне маған ергендер біліммен Аллаһқа (жолына) шақырамыз.
«Юсуф -108»

     
 
Енді(құлшылыққа лайықты) ешқандай тҽңір жоқ, тек қана Аллаһ бар екендігін біліңіз жҽне ҿз
күнҽңіз үшін, жарылқау тілеңіз!
«Мухаммад -19»

Имам Бухари

сахих Бухари кітабінда :
«Ілім, сҿз жҽне амалдан алдын тҧрады»

- деген БАБ (бҿлім) келтіріп осы бабтың астында дҽлел ретінде жоғарыдағы
аятты келтірген.
:‫عن عبد اهلل بن عمرو بن العاص قال سمعت رسول اهلل صمى اهلل عميو وسمم يقول‬
ِ ‫بض العمم‬
ِ ‫العمم ِانتِزاعاً ينتَِزْعو ِمن‬
ِ
ِ ِ ُ ِ‫الع َب ِاد ولَ ِك َّن َيقب‬
ِ ‫ َحتَّى إ َذا لَ ْم َيب‬،‫اء‬
َّ "
ً‫ق عالِما‬
ُ َ
ُ ِ‫إن اهللَ ال َي ْقب‬
َ ُ ِ َ‫ض العْم َم بق‬
َ ‫ض‬
َ
ٍ ِ ِ ‫ فَأ ْفتوا بِ َغ‬،‫ فَسئِموا‬،ً‫ِاتَّ َخ َذ الناس رؤوساً جيَّاال‬
".‫ضمّ ُوا‬
َ َ‫ضمّ ُوا وأ‬
َ َ‫ ف‬،‫ير عمم‬
ُ
ُ
ُُ ُ
ُ
Абдуллаһ ибн Ҽмр ибн Аас
айтады, Пайғамбарымыз
айтты:
«Аллаһ Та`ала ілімді адамдардың жҥректерінен тартып (суырып) алып қоймайды,
бірақ, олардың арасынан ғалымдарды алумен ілімді кҿтереді (алады). араларында
ғалымдар қалмаған соң, адамдар ҿздеріне жҽһіл (білімсіз) кісілерді басшы етіп алады.
Ол басшыларға сҧрақ беріледі жҽне олар білімсіздікпен жауап (пҽтуа) береді.
Ҿздеріде адасады, басқаларды да адастырады». (1)

(1)- сахих Бухари. 3-ші к: «китабул илм». 34-ші баб: «кайфа юқбидул илм». №:100 хадис.

сахих Муслим. 47-ші к: «китабул илм». 5-ші баб: «рафъул илм». №:2673 хадис.

2. даналық (‫)اْل ِح ْك َمة‬.

Хикмет дегеніміз :

ҽрбір істі ҿз орнымен орындау,ҿз орнына қою, дінге шақыруда асығыстық жасамау.
27

Адамдарды қысқа уақыт ішінде надандықтарынан сахабалардың заманында
болған халге кҿшіріп болмайды.
   
 
    

Раббыңыздың жолына-дініне даналық, жҽне кҿркем үгіт-насихатпен шақырыңыз!
Олармен (сізбен таласып тартысатындармен) ең кҿркем жолмен дҽлелдеп-тартысыңыз.
«Нахл -125»

:‫ػٓ أٔؾ ئثٓ ِبٌه رضى اهلل تعالى عنو لبي‬
ِ ‫ول‬
َّ ِ
َّ ‫اهلل‬
ِ ‫ـج ِض َِ َغ رس‬
‫اب‬
ِ َّ ٌ‫ ا‬ٟ‫ّٕب ٔذٓ ف‬١َ‫" ث‬
َ َ‫ف‬، ‫ول ِفي اْل َم ْس ِج ِد‬
ُ ‫ َفقَ َام َيُب‬، ‫اء أَ ْع َاربِ ّّي‬
ُ ‫ص َح‬
ْ َ‫قال أ‬
َ ‫ إ ْذ َج‬،‫صمى اهللُ َعَمْيو َو َسم َم‬
َ
َُ
ِ
ِ ‫ول‬
َّ ِ
َّ ‫اهلل‬
ِ ‫رس‬
‫ فَتََركوهُ َحتَّى‬."ُ‫ َد ُعوه‬،ُ‫" التُْرِزموه‬:‫صمَّى اهللُ َعمَْي ِو َو َسمَّ َم‬
َ َ‫ ق‬:‫ال‬
َ َ‫ ق‬.‫م ْو َم ْو‬:،
َ ‫ال َر ُسو ُل اهلل‬
َ
َُ
َ ‫صمى اهللُ َعمَْيو َو َسم َم‬
ِ
ِ
ٍ
ِ
ِ
ِ
َّ
ِ
َّ
ِ ‫صمُ ُح ل َشيء م ْن َى َذا اْلَب‬
ِ ‫إن َىذه اْلم‬
َّ ":ُ‫ال لَو‬
‫ َّإن َما‬،‫ول َوالَاْلقَ َذ ِر‬
َ َ‫صمى اهللُ َعمَْيو َو َسم َم َد َعاهُ َفق‬
َ ‫إنَ َر ُس‬
َ ‫َب‬
ّ ‫ ثَُّم‬،‫ال‬
ْ َ‫ساج َد الَت‬
َ ‫ول اهلل‬
َ
ْ
ِ ِ ‫ِىي لِ ِذ‬
ِ َّ ‫ و‬،‫اهلل عَّز وج َّل‬
ِ ‫اء ِةاْلقُْر‬
."‫آن‬
َ ‫ َوِقر‬،‫الصالة‬
َ َ َ َ ‫كر‬
َ
ِ
ٍ
ِ
ِ
".‫فَ َشَّنوُ َعمَْيو‬،‫اء بِ َدْل ٍو م ْن ماء‬
َ ‫فَ َج‬،‫أم َر َر ُجالً م َن اْلقَ ْوِم‬
َ َ‫ ف‬:‫ قال‬،‫ْأو َكما قال رسول اهلل صمى اهلل عميو وسمم‬

Ҽнҽс ибн Малик

айтады:

«Бір кҥні біз Пайғамбарымызбен
бірге мешітте отырған едік,бір аъраби
(ауылдық) кісі кіріп келді де мешіттің бір шетіне дҽрет сындыра бастады. сол кезде
сахабалар оны қайтарды. Пайғамбарымыз
айтты: оны қойыңдар, дҽретін
тоқтатпаңдар!» кейін пайғамбарымыз
оны шақырып айтты:
«бҧл мешіттерді бҥлдіру, оған дҽрет сындыру дҧрыс емес. мешіттер Аллаһты зікір
ету ҥшін, намаз жҽне қҧран оқу ҥшін салынады.»
кейін бір кісіге дҽрет сындырылған жерге бір шелек су себуды бҧйырды. (1)

:‫ رضى اهلل تعالى عنو لبي‬ٍَّٟ‫اٌذىُ اٌـ‬
َ ٓ‫خ اث‬٠ٚ‫ػٓ ِؼب‬
ِ
ِّ َ ُ‫َٕب أََب أ‬١ْ َ‫ث‬
َُ ٛ‫ ْاٌم‬ِٟٔ‫َغْ َد ُّهَ هللاُ! فَ َغ َِب‬٠ : ‫مت‬
ُ ‫ فَ ُق‬،‫ إ ْذ َع ِط َس َر ُج ٌل ِم َن اْلقَ ْوِم‬،‫مى اهللُ َعمَْي ِو َو َسمَّ َم‬
َ ‫ َِ َغ َر ُسول اهلل‬ٍٟ‫ُص‬
َ ‫ص‬
‫ َفمَ ّما َرْأيتُيُم‬،‫بون بأَْي ِدْي ِي ْم َعمَى أَ ْف َخ ِاذ ِىم‬
ّْ ‫ َواثُ ْك َل‬:‫مت‬
َ ِ‫ث‬
َّ ‫ون‬
ِ ‫أثص‬
ْ ‫ َف َج َعموا َي‬،‫إلي‬
ُ ‫ فَ ُق‬.ْ ُِ٘ ‫بع‬
َ ‫ض ِر‬
َ ‫ياه! َما َش ُأن ُكم ؟ تَْنظُ ُر‬
ْ ‫أم‬
ِ
َّ ‫ َفمَما‬.‫ت‬
ِ
ّْ ‫ فَأبِي ُى َو َوأ‬،‫صمّ َى اهللُ َعمَْي ِو َو َسمَّ َم‬
َ ‫َيت ُم َعمّْماً قَْبمَوُ َو ال َب‬
ُ ‫ُمي! َما َأر‬
ُ‫عده‬
َ ‫صمى َر ُسو ُل اهلل‬
َ ّ ُّ ‫ لَكنّْي َس َك‬،‫تونِي‬
َ ‫ُي‬
ُ ‫ص ّْم‬
ِ
ِ ‫إن ى‬
ِ ‫اليصمُ ُح ِفْيياَ َشيء ِم ْن َك‬
‫الم‬
َّ ‫ذه‬
َ ،‫ض َرَبني وال َشتَ َمني‬
ْ
َ َّ " :‫قال‬
َ ‫ فَ َو اهلل! َما َكيَ َرني َوال‬،ُ‫أح َس ُن تَ ْعميماً منو‬
ٌْ
ْ َ َ‫الصال ة‬
ِ
ِ ‫الن‬
ِ ‫اءةُ القُر‬
"‫آن‬
ّ
ُ ِ‫ َّإن َما ُى َو التَّ ْسب‬،‫اس‬
َ ‫كبير َو قر‬
ُ َّ‫يح َوالت‬

Муғауия ибн Хакам

айтады:

«Пайғамбарымызбен
бірге намаз оқып тҧрғанымда, бір кісі тҥшкірді, сонда мен
онған: )‫غدّه هللا‬٠( « ярхамукаллаһ » дедім, сонда адамдар маған басқаша қарады.
мен оларға: “ Сендерге не болды маған қарап жатырсыңдар”- дедім. Сонда олар
менің тыныш болуым ҥшін қолдарымен сандарына ҧра бастады, кейін мен
тыныштандым. Ҽке-Шешем оның қҧрбаны болсын, Пайғамбарымыздаң
алдын
да кейін де ол кісіден жақсылау мҧғалім кҿрмегенмін. Аллаһқа ант етемін, ол кісі
маған ҧрыспады да, мені ҧрмады да, балағаттаған да жоқ. маған: “намазда адамдар
сҿйлеспеулері керек, намаз – тҽсбих, тҽкбир жҽне қҧран оқылудан тҧрады”- деді.» (2)
(1)- сахих Бухари. 4-ші к: «китабул вуду`». 57-ші баб: «таркун наби». №:219 хадис.

сахих Муслим. 2-ші к: «китабут таһара». 30-ші баб: «ужуб ғаслил баул». №:285 хадис.
(2)- сахих Муслим . 5-ші к: «китабул масажид». 7-ші баб: «тахримул калам». №:537 хадис.

ِ )
3. Жҧмсақтық. (‫الحْمم‬

28

Дағуатшы кісі адамдарға жұмсақ, мейірлі, кеңпейіл болуы керек.
Міне осы нҽрсе адамдар жағынан оның дағуатын қабылдауға себеп болады
жҽне Пайғамбарлар
осы мінезбен адамдарды дінге шақырған.
      
    
     
   
 
Аллаһ тарапынан болған бір мархамат себепті оларға жұмсақ сҿзді болдыңыз егер
тұрпайы, қатал жүректі болғаныңызда еді, ҽлбетте, айналаңыздан (бҽрі де) тарқалып кеткен
болатын еді, сондықтан, оларды кешіріңіз, олар үшін Аллаһтан жарылқау сұраңыз жҽне
істеріңізде олармен кеңес-маслихат қылыңыз.
«Али имран -159»

    
     
   
(43) Сендер перғауынның алдына барыңдар, ҿйткені, (мен құдаймын – деп, ол) шектен шықты.
(44) оған жұмсақ сҿз сҿйлеңдер! мүмкін, үгіт-насихат алар немесе (менің азабымнан) қорқар.
«Таһа 43,44»

Бір кісі Халифа Маъмуннің құзырына кіріп ол кісіні дҿрекілікпен дағуат етті.
сонда Халифа оған айтты:
«Ей пҽленше! дҿрекілік қылмаңыз, Аллаһ Та`ала сізденде жақсылау кісіні мененде
жамандау кісіге жіберді жҽне оны жҧмсақтыққа бҧйырды.»
Аллаһ Та`ала айтты : ‫ِّٕب‬١ٌَّ ً‫ْ ال‬َٛ‫ال ٌَُٗ ل‬ٛ‫فَم‬
оған жұмсақ сөз сөйлеңдер!

Пайғамбарымыз

ِ ‫أَ َش ّْج َعْب ِد اْل َقَي‬، ‫قال رسول اهلل صمى اهلل عميو وسمم لِألَ َش ّْج‬
:‫س‬
ِ َ‫صمَت‬
َّ "
".ُ‫ اَْل ِحْم ُم َو األَناة‬،‫ين ُي ِحبُّيُ َما اهلل‬
َ ‫إن‬
ْ ‫فيك َخ‬

бір тайпаның басшысына айтты:

« Сенде Аллаһ жақсы кҿретін екі кҿркем мінез бар! Біріншісі, жҧмсақтық. Екіншісі,
асығыстық жасамауың ! » (1)

:‫ رضً هللا عنها " عن النبً هللا صلى هللا علٌه وسلم قال‬،ً‫ َزوج ال َّنب‬،‫عن عائشة‬
ٍ ‫ والَ يْن َزعُ ِم ْن َش‬،‫ق الَي ُكون ِفي َشي ٍء إالَّ َزَانو‬
َّ ٍَ "
".ُ‫يء إالَّ َش َانو‬
ّْ ‫إن‬
ُ َ ُ
ُ َ َ ‫الرْف‬
ْ

Айша анамыз

риуаят еткен хадисте, Пайғамбарымыз

айтады:

« кҿркемдікпен жҧмсақтық қайсы бір істе болса, оны зейнеттейді (кҿркейтеді).
сол сияқты қайсы бір істен алып тасталса, оны жаман, кҿріксіз етеді. » (2)

(1)- сахих Муслим. 1-ші к: «китабул иман». 6-ші баб: «амр бил иман». №:17 хадис.
(2)- Сахих Муслим. 45-ші к: «китабул бир уҽ сила». 23-ші баб: «фадлул рифқ». №:2594 хадис.

29

4. Дағуат етілуші кісінің хал-жағдайын білу.
дағуат етілуші кісі 3 түрлі жағдайда болады:
А). Ол Хақты қабылдап оған амал жасайды. жақсылыққа қызығады, бірақ
кейбір шариғат үкімдерін, жақсы істерді білмеуі мүмкін.
Мұндай кісіге дағуат етудін ҿзі жеткілікті.
Мысалы:
мына істі Аллаһ Та`ала бұйырған немесе Пайғамбарымыз
істеген делінсе, оған осының ҿзі жеткілікті. Ол амал ете береді. немесе мына
істен Аллаһ қайтарған делінсе ол қайтады.
Б). Ол Хақты қабылдап бірақ оған амал етпейді. Бұл кісіде жақсылықты
істеуде жалқаулық бар, жамандық күнҽға ынта-қызығушылық бар.
Бұл кісіге құр дағуаттың ҿзі жеткіліксіз, яғни, Аллаһ Та`ала немесе
Пайғамбар
айтты деудің ҿзі жеткіліксіз. бҽлкім, жақсы іс-амалдарды
істеудің сауаптары, артықшылығын айтып кҿркем мысалдар келтіріп, күнҽ
істер ақыры неге алып баратынын айтып, кҿркем уағыздар айту керек.
Мысалы: Аллаһ Та`ала жақсы істі істегендерге Жҽннатті уҽде еткендігін,
жаман-күнҽ істі істеушілерді азаптайтынын түсіндіру керек болады.
В). Хақты мойындамайтын кісі жҽне ҿзінікі тура болмаса да тура деп
айтатындар. Бұл кісіде жақсылықтан жүз бұру жҽне күнҽ жамандыққа ынта
болады. осыған қоса ол бұл нҽрседе таласады.
Мысалы: жүрегім таза деушілер.
Бұл кісіге дағуат жҽне кҿркем уағыздың ҿзі де жеткіліксіз, бҽлкім, ең кҿркем
жолмен ол кісімен таласу-тартысу керек.
Міне осы 3 жағдай турасында Аллаһ Та`ала айтады:
   
 
    
 
Раббыңыздың жолына-дініне даналық, жҽне кҿркем үгіт-насихатпен шақырыңыз!
Олармен (сізбен таласып тартысатындармен) ең кҿркем жолмен дҽлелдеп-тартысыңыз.
« Нахыл -125»

Жоғарыда айтылып ҿткен сҿздерге, Шайхул-ислам Ибн Таймия
қорытынды айтқан:

мынадай

Адамдар 3 тҥрлі болады,
І)- тайпа: Хақты мойындайды жҽне оған ереді. Бҧлар хикмет иелері болғандар.
ІІ)- тайпа: Хақты мойындайды, бірақ оған амал жасамайды.
бҧл кісі амал жасау ҥшін біз оған кҿркем уағыз айтуымыз керек болады.
ІІІ)- тайпа: Хақты мойындамайды. Бҧл кісімен кҿркем тҥрде тартысамыз.

5. Сабыр. ( ُ‫صبْر‬
َّ ‫)اَل‬
Дағуатшы дағуат жолында ҿте сабырлы болуы керек.
Иншаллаһ келесі сабақтарда бұл туралы толығымен баяндап ҿтеміз.
30

***

Тыңдаушының(дағуат етілушіның) Дағуатшы ҥстіндегі
ақысы.
1)- Дағуат етуші тыңдыушының алдына баруы.
Дағуатшы кісі тыңдаушыларға ҿзі баруы керек. адамдардың ҿзіне келуін
күтуі дұрыс болмайды. Пайғамбарымыз
жҽне басқа Пайғамбарлардың
(ҽлҽйһимус-сҽлҽм) барлығы да, барлық жерде, ҿздері барып дағуат қылған.
Дҽлел:
ِ ‫كان رسو ُل‬
ٍ ‫اظ و م‬
ٍ
ِ ِِ
ِ ِ
َّ ُ‫ َيتَّبِع‬،‫اهلل صلى هللا علٌه وسلم َي ْخ ُرُج‬
‫جنة َو‬
َ ‫الن‬
َُ
َ َ ‫الم َواسم في َم َن ِازلي ْم َو في ُع َك‬
َ ‫اس إ َذا َوافَى‬
ِ ‫ ي ْد عوىم إلَى‬،‫ِذي المجاز‬
،‫اهلل‬
ُْ ُ َ َ َ
«Пайғамбарымыз
қҧрайштардың отырған жеріне барып дағуат қылатын еді.
Қажылық маусымында Меккеге келген қажыларды уағыздап, оларды дінге
шақыратын еді. Пайғамбарымыз
Мекке қаласымен шектелместен, бҽлкім,
Мекке аумағындағы ауылдарға да барып дағуат қылған.» (1)

2)- тыңдаушыларға кешірімді болу.
Дағуатшы шақырылып жатқан кісіге кешірімді болып оның ақымақтығын –
ақылмен, қатыгездігін – мейіріммен қарсы алуы керек.
Бұл шақырылып жатқан кісінің ең үлкен ақыларының бірі, Ал! Дағуатшының
дағуаты қабыл болуының ең үлкен себебі.
Аллаһ Та`ала айтады:
      
    
   
Аллаһ тарапынан болған бір мархамат себепті оларға жұмсақ сҿзді болдыңыз егер
тұрпайы, қатал жүректі болғаныңызда еді, ҽлбетте, айналаңыздан (бҽрі де) тарқалып кеткен
болатын еді
«Али имран -159»

:‫غح رضى اهلل تعالى عنو قال‬٠‫ ٘غ‬ٟ‫ػٓ اث‬

ِ ‫ول‬
ِ َّ ‫قَِدم طُ َفْي ُل ْبن عم ٍرو‬
َّ ‫عمَى‬،
َّ ،‫اهلل‬
‫ت‬
َ ‫ َيا َر ُس‬:‫النبِ ّْي صلى هللا علٌه وسلم َفقَالُوا‬
ْ‫ص‬
َ ُ‫َص َح ُابو‬
ْ ‫الد ْوس ُّي َو أ‬
َ ‫إن َد ْوساً َع‬
َْ ُ
َ
ِ
ِ
َّ
ِ
." ‫اىد َد ْوساً َوأْت بِ ِي ْم‬
َ َ‫ ق‬،‫ت َد ْو ٌس‬
ْ ‫ َىمَ َك‬:‫ فَقْي َل‬،‫ فَ ْدعُ اهللَ َعمَْييَا‬،‫ت‬
ْ ‫َوأََب‬
ْ ‫ "الميُ َّم‬:‫ال‬

Ҽбу Һурайра

риуаят етеді:

Туфайл ибн Амр Ҽд-даусий мен жолдастары Пайғамбарымыздың
алдына келіп:
«Даус қаумы діннен бас тартып Аллаһ Та`алаға кҥнҽһар болып жатыр. Оларға
қарсы дҧға қылыңыз»-деді. Сонда Пайғамбарымыз
қҧбылаға қарай жҥз бҧрып
қолын кҿтерді. Сол кезде адамдар: «Даус қауымы қҧрдымға кетті»- деп ойлап
қалды. Пайғамбарымыз
айтты: «Аллаһым! Даусты хидаят қыл»- деп айтты. (2)

(1)- Имам Ахмад «муснад». «ҽл-бидая уҽн ниһая»

31

(2)- сахих Бухари. 56-ші к: «китабул жиһад уҽс сайр». 100-ші баб; «дуъа лил мушрикин». №: 2937 хадис.

Сахих Муслим. 44-ші к: «китаб фадаэлус сахаба». 47-ші баб: «мин фадаэл». №: 2524 хадис.

3) Адамдардың алдында тыңдаушының айыбын ашпау.
Яғни, кемсітпеу. Дағуатшы дағуатын хикметпен жүргізуі керек. Егер жалпы
дағуат жеткілікті болса, бір адамның есімін атау дұрыс болмайды, ҿйткені,
бұл насихат емес керісінше масқаралау болады.
Дҽлел:
:‫عن أنس بن مالك رضى اهلل تعالى عنو يقول‬
َّ ِ
َّ ‫النبِ ّْي‬
َّ ‫اد ِة‬
َّ ‫اج‬
‫ َفمَ َّما‬،‫النبِ ّْي صمى اهلل عميو وسمم‬
‫اء ثَالثَةٌ َرْى ٍط‬
ِ ‫يو ِت أ َْزَو‬
َ ‫ون َع ْن ِعَب‬
َ ُ‫ َي ْسأَل‬،‫صمى اهللُ َعمَْيو َو َسم َم‬
َ
َ ‫َج‬
ُ ‫إلى ُب‬
َ
ُّ
،‫وىا‬
ْ‫أ‬
َ ‫ُخبِ ُروا َكأََّنيُ ْم تَقَال‬
َّ ‫النبِ ّْي صمى اهلل عميو وسمم؟ َق ْد َغفَ َر اهللُ لَوُ َما تَقَ َّد َم ِم ْن َذْنبِ ِو و َما تَأ‬
َّ ‫ َوأَْي َن َن ْح ُن ِم َن‬:‫الوا‬
،‫َخ َر‬
َ
ُ َ‫فَق‬
،‫صمّْي المَّْي َل أََب ًدا‬
َ َ‫فَق‬
َ ‫ال أ‬
َ ُ‫ أَ َّما َأنا فَِإّْن ْي أ‬:‫َح ُد ُى ْم‬

َّ ‫صوم‬
ّْ ‫ أََنا أَ ْعتَ ِز ُل‬:‫آخ ُر‬
،‫اء فَالَ أَتََزَّو ُج أََب ًدا‬
َ َ‫ َوق‬،‫الد ْى َر َوالَ أَ ْفطَ ُر‬
َ َ‫َوق‬
َ ‫ال‬
َ ‫ال‬
َ ‫الن َس‬
ُ ُ َ‫ اََنا أ‬:‫آخ ُر‬
ِ ‫فَجاء رسو ُل‬
َِّ
‫ين ُقْمتُْم َك َذا َو َك َذا؟‬
َ َ‫اهلل صمى اهلل عميو وسمم َفق‬
َ ‫" أَْنتُْم الذ‬:‫ال‬
ََُ َ
ِ
ِ ‫أَما و‬
ِ
ِ
ّْ ‫ َوأَتََزَّو ُج‬،‫صمّْي َوأَ ْرقَ ُد‬
‫ب َع ْن ُسَّنتِي َفمَْي َس‬
ْ ‫اهلل َّإني‬
َ ‫ فَ َم ْن َرِغ‬،‫اء‬
َ ‫الن َس‬
َ ُ‫ َوأ‬،‫وم َوأُ ْفط ُر‬
ُ َ‫ لَكّْني أ‬،ُ‫ألخ َشا ُك ْم هلل َوأَتْقَا ُك ْم لَو‬
ُ ‫ص‬
َ َ
"‫ِمّْني‬

Ҽнҽс ибн Малик

риуаят етеді:

қҧлшылыққа берілген ҥш адам Пайғамбарымыздың
ҽйелдерінің бірінің ҥйіне,
Расулуллаһтың
ғибадаты жайлы сҧрап келді.
Пайғамбардың
амалдары туралы баяндалғанда, олар мҧны аз деп ойлап:
«Пайғамбармен
салыстырғанда біз кімбіз?!
Аллаһ ол кісіні алдыңғы жҽне келешектегі кҥнҽларын кешіріп қойған болса»-десті.
Біреуі: «мен ҥнемі тҥнде тҧрып намаз оқимын»-десе,
екіншісі: «мен ҥзбей ораза ҧстаймын, ешқашан ауызымды ашпаймын»-деді.
Ҥшіншісі: «мен ҽйелдерден аулақ жҥремін, ешқашан ҥйленбеймін»-деді.
Мҧны естіген Аллаһтың Елшісі
оларға келіп: «осылай, осылай деп айтқандар
сендер ме? Аллаһпен ант етемін! Мен іштеріңдегі Аллаһтан ең кҿп қорқатын
тақуаларыңмын. Сонда да намаз оқимын, ҧйықтаймын, ораза ҧстап, ауыз ашамын
жҽне ҽйелдерге ҥйленемін.
Кім менің жолымнан ауытқыса, ол менің ҥмбетімнен емес» деді. (1)

Бұл хадисте Пайғамбарымыз
сол үш адамның атын атамастан, бҽлкім,
тиістіріп қана айтты.
Адамның аты аталады, егер ол адам шіркті, бидағатты таратып жүрген болса.

(1)- сахих Бухари. 67-ші к: «китабун никах». 1-ші баб: «тарғиб фин никах». №: 5063 хадис.

сахих Муслим. 16-ші к: «китабун никах». 1-ші баб: «истихбабун никах». №: 1401 хадис.
(Муслимнің хадисінің мазмұны сҽл ҿзгеше).

32

АВТОР СҾЗІ

‫ص ْب ُر‬
َّ ‫اَل‬

‫لى األ َذى ِفٌ ِه‬
َ ‫َع‬

Тҿртінші мҽселе:

Дағуат жолындағы қиыншылықтарға
сабыр қылу.
Шарх:
Кім адамдарды дағуат етсе, ол пайғамбарлардың
ісін істеген болады.
Дағуатшы кісі адамдардың шахуат аурулары жҽне күмҽн шубҽ ауруларына
тосық болушы кісі. Сондықтан адамдар оған азар зиян жеткізуіде мүмкін.
дағуатшы осыған сабыр етіп, шыдауы керек болады.
Имам малик

айтады:
«Біл! Дінде, оған сынақ жетпеген кісіге ҽуес болмаңдар».

« Сабыр »
Сабыр сҿзі араб тілінен қазақ тіліне енген.
қазақ тіліне аударғанда: тосу жҽне тоқтату деген мағынаны білдіреді.
Яғни, сабыр нҽпсіні сабырсыздықтан, жүректі жек кҿруден, тілді
шағымданудан, дене мүшелерін бетке ұрудан, киімдерді жыртудан тосады.
   
    
  
Олар сабыр қылып жҽне біздің аят белгілерімізге яқин қылып анық сенген соң, біз
олардан (адамдарды) тура жолға шақыратын жолбасшыларды имамдарды шығардық.
«Сҽжде -24»

Ибн Тҽймия

айтқан:

«Сабыр жҽне яқинмен имамшылыққа жетіледі. Кім сабырға ҥйренсе, дҧшпандары
одан қорқатын болады. қиыншылық қанша кҿп келсе, жеңісте жақындай тҥседі.»

Бұның дҽлелі мына аят:
    
     
   
    
    
     
(34).Жақсылық пен жамандық тең емес.сіз(ҽрқандай жамандықты) ең кҿркем сҿздермен
қайтарыңыз. (сонда) кенеттен, сізбен араларыңызда дұшпандық болған біреу ҿте жақын
достай болып кетеді.(35). оған (жамандықты жақсылықпен қайтару қасиетіне) тек қана сабырлышыдамдылар ғана нҽсіп болады, оған тек ұлы несібе иесі ғана жетеді.
«Фуссилат -34,35»

Дағуатшыны жҽбірлеу, оған қиыншылық туғызу адамзаттың табиғатында бар
нҽрсе. Аллаһ Та`ала айтады:
33

    
   

Белгілі, сізден бұрынғы пайғамбарлар да ҿтірікші етілген. ҿтірікші етілгендеріне жҽне
кҿрген қиыншылықтарына сабыр еткен.
«Анъам -34»

Ибн Тҽймия

айтқан:

Сабыр - 3 тҥрлі болады:
1. Аллаһ Та`ала жҽне оның пайғамбары

бұйрықтарын істеуде сабыр ету.

2. ) Аллаһ жҽне оның пайғамбары
қайтарған істерден қайтуда сабыр ету.
Аллаһ қайтарған істерден қайтуда істелетін сабыр, Аллаһ бұйырған істерде
сабыр қылудан ҽлде қайда ауыр.
Сҽһіл ибн Абдуллаһ ат-Тустарий
айтады:
«Сауап істерді салих (жақсы) кісіде пасық (жаман) кісіде істей беруі мҥмкін, бірақ
кҥнҽ істерді тастау тек қана сыддықтардың қолынан келеді.»

3. Аллаһ Та`аланың тағдырымен адамның басына түсетін қиыншылықтар,
қайғы-қасыреттерге сабыр ету.
Бұл сабыр түрі екіге бҿлінеді:
А: Басқа адамдардың қатысы болмаған қайғы-қасыреттер.
Мысалы:
аурулар, жақын жандардың дүниеден ҿтуі. т/б...
Бұларға сабыр ету пендеге жеңілдеу болады. ҿйткені бұл нҽрселер Аллаһ
тағдырымен келіп жатқанын біліп оған қаласа да, қаламаса да сабыр етеді.
Б): Адамдар оның малына, жанына, абыройына зиян жеткезгенде сабыр ету.
Міне, осыған сабыр ету ҿте ауыр болады.
ҿйткені кісі ҿзіне зиян жеткізіп жатқан адамды біліп одан ҿш алуды қалайды.
Біреуден жеңілуді қаламайды.
Мұндай сынаққа пайғамбарлар жҽне иманы күшті момындар ғана сабыр ете
алады.
، ‫ رسول اهلل صمى اهلل عميو وسمم‬ٌٝ‫ أ ْٔظُ ُغ ئ‬ّٟٔ‫ َوأ‬: ‫ػٓ ػجضهللا رضً هللا عنه لبي‬
ِ ْ ‫ي ْحكي َنبياً ِمن‬
َّ ‫ و ُىو َي ْم َس ُح‬، ُ‫ض َرَبوُ قَ ْو ُموُ فَ ْأد َم ْوه‬
:‫الد َم َع ْن َو ْج ِي ِو َوَيقو ُل‬
َ ‫األنبياء‬
َ
َ ّ
َ َ
ِ ِْ ‫ب‬
ّْ ‫َ"ر‬
"‫مون‬
َ ‫اغف ْر لقَ ْومي فَ َّإنيُم‬
َ َ‫الي ْعم‬
Абдуллаһ ибн Мҽсъуд

айтады: Пайғамбарымызды

айтты:

«ҿткен пайғамбарлардың бірін ҿз қаумы оны ҧрып қанға бҿлегенде, жҥзіндегі қанды
сҥрте отыра, былай дҧға еткен:
« Аллаһым! Қауымымды кешір, ҿйткені олар білмей жатыр » (1)

Пайғамбармыз

бұл хадисте үш нҽрсені бір жерде жинады.

А) Оларды кешірді.
Б) Оларға истиғфар айтты.
34

В) Олар білмейді деп оларға үзір айтты. Кешірім сұрады.
(1)- сахих Бухари. 60-ші к: «китаб ахадисул анбия». 54-ші баб. №:3477 хадис.

Сахих Муслим. 32-ші к: «китабул жиһад уҽс сайр». 37-ші баб: «ғазуату ухуд». №:1792 хадис.

***
Сабыр етуде тҿмендегі себептер жҽрдем береді:

1. Бұл дүниедегі ҽрбір іс Аллаһтың қалауымен болады, пенделердің істеген
нҽрсесі де Аллаһтың қалауынан тыс болмайды- деп (жүректен) сену.

2. Басымызға келген ҽрбір қайғы қасырет күнҽларымыз себепті келеді- деп
сену.
Аллаһ Та`ала айтады:

    
   
 
(Ей, адамдар,) сендерге қандай бір қайғы-қйыншылық жетсе, демек, ҿз қолдарың істеген нҽрсекүналарың себепті(жетеді). тағы ол (Аллаһ) кҿп (күналардың жазасын берместен) кешіріп жібереді.
«Шура -30»

«Бҽле кҥнҽсіз тҥспейді, тҽубесіз кҿтерілмейді.»
Али

айтқан:
«Пенде Раббысынан ғана ҥміт етсін, кҥнҽларынан ғана қорықсын.»

Егер пенде ҿзіне келген, қайғы-қасыретпен қиыншылықтар, күнҽсі себепті
жеткендігін білсе, тҽубе ету жҽне истиғфар айтумен шұғылданады жҽне бұл
қайғы-қасырет ол үшін нығмет болады.

3. Аллаһ сабыр қылушыға уҽде еткен сауаптарды еске алу.
  
    
      
 
Жамандықтың жазасы- дҽл ҿзіне ұқсаған жамандық . енді кім (ҿш алу керек болғанда) кешіріп,
(ортаны) түзетсе, онда, оның сауап-силығы – Аллаһтқа тҽн. ҽлбетте, ол зұлымдық
жасаушыларды жақсы кҿрмейді.
«Шура -40»

Жамандықты қайтаруда адамдар 3-тайпаға бҿлінеді:
І)- орташа. Яғни, жамандыққа дҽл ҿзіне ұқсас жамандық қайтаратындар.
ІІ)- жамандықты кешіретіндер, кек алмайтындар.
ІІІ)- залымдар. Яғни, жамандықты еселеп, артығымен қайтарушылар.

4. Егер кісі ҿз нҽпсі үшін ҿш алса бұл оған қорлық алып келеді, егер кешірсе
Аллаһ оны ізетті-құрметті етеді. Ол сырттан да іштенде үстем болады.
:‫عن أبي ىريرة عن رسول اهلل صمى اهلل عميو وسمم قال‬
35

ِ ‫ وما تَواضع أح ٌد‬،‫ وما ز َاداهلل عبدًا بِع ْف ٍو إالَّ ِعًّاز‬،‫مال‬
ٍ ‫ت ص َدقَةٌ ِم ْن‬
."ُ‫هلل إالَّ َرفَ َعوُ اهلل‬
َ ََ َ َ
َ َْ ُ
َ ْ‫ص‬
َ ‫"ما َن َق‬
َ

Ҽбу Һурайра

риуаят еткен хадисте, пайғамбарымыз

былай дейді:

« садақа малды кемітпейді, пенде кешіретін болса, Аллаһ оны тек қана ізетті-ҥстем
қылады жҽне кімде-кім Аллаһ ҥшін кіші пиілдік танытса, Аллаһтың ҿзі
оны кҿтеріп қояды.» (1)
(1)- сахих Муслим. 45-ші к: «китабул бирри уҽ сила». 19-ші баб: «истихбабул афу». №: 2588 хадис.

Кешіруден келген ізеттілік, ҿш алудан келген ізеттілікке қарағанда Аллаһтың
алдында сүйіктілеу жҽне ҿзіне де жақсылау.
ҿйткені ҿш алудан келген ізет, кҿріністе ғана болып, адамның ішкі дүниесіне
қорлық алып келеді, ал кешірімділік адамға сыртқы кҿріністеде (захир),ішкі
дүниесіне де (батин) ізеттілік алып келеді.

5. Жаза-сауап амалға жараса болады, осы сенімде болған адам:

« Мен адамдарды кешірсем Аллаһ мені кешіреді- деп мҽміле қылады.»
Дҽлел:
ِ ُ ‫ال رس‬
ِ ‫َعن َعب ِد‬
: ‫صلَّى اللُ َعلَْي ِو َو َسلَّ َم‬
َ َ‫الل بْ ِن َع ْم ٍرو ق‬
ْ ْ
َ ‫ول الل‬
ُ َ َ َ‫ ق‬:‫ال‬
ِ
ِ
ِ ‫"اَ َّلر‬
ِ ‫األر‬
"‫الس َم ِاء‬
َّ ‫احم ُو َن يَ ْر َح ُم ُه ُم‬
َّ ‫ يَ ْر َح ُم ُك ْم َم ْن فِي‬،‫ض‬
ْ ‫ ا ْر َح ُموا َم ْن في‬،‫الر ْح َم ُن‬

‫ صحيح‬: ‫قال الشيخ األلباين‬

Абдуллаһ ибн Амр

айтады: Пайғамбарымыз

айтты:

«рахымды кісілерді Рахман Та`ала ҿз рахымына алады. Жердегі адамдарға мейірімді
болыңдар! сонда, аспандағы сендерге мейірімді болады.» (1)

6. Егер сабыр етсем Аллаһ менімен бірге болады, (яғни, жеңіс-жҽрдем береді) жҽне
мені жақсы кҿреді жҽне менен разы болады деп (жүректен) сенеді.
Аллаһ Та`ала айтады:

     
 
Сабыр етіңдер! ҽлбетте, Аллаһ сабыр етушілермен бірге.
«Анфал -46»

   
Аллаһ сабыр етушілерді жақсы кҿреді.
«Али-имран -146»

    
  
Сабыр етушілерге сауап-сыйлары есеп-кітапсыз толық етіп беріледі.
«Зумар -10»

7.

Кешіру жҽне сабыр ету, сен араздасып жүрген кісіге ең қатты соққы
болады. Ҿйткені сабыр етуің оған қорлық алып келеді. Ол сененде басқа
адамдардан да қорқады. ҿйткені сен тыныштық сақтап, сабыр еткеніңмен,
адамдар тыныш қарап тұрмайды.
Сондықтан, адамдардың кҿпшілігі егер біреуді балағаттайтын болса,
ҿзініңде балағаттауын қалайды, егер серігіде балағаттаса, кҿңілі тыныш
табады жҽне ҿзіндегі ауырлық, қайғы-қасыреттың кеткендігін біледі.
36

Осы жоғарыда ҿткен 4 мҽселе, яғни:
1) ілім алу.
2) амал қылу. 3) дағуат ету.
Нҽпсіге қарсы жиһад етудің ең үлкен жолдары.

4) сабыр ету.

(1)- Термизи- 1924,«хасан сахих»

АВТОР СҾЗІ

‫تعالى‬
‫َوال َّدلٌ ُل َق ْول ُه‬
َ
міне осы 4 мҽселеге дҽлел, Аллаһтың сҿзі
   
   
    
  
 
  
«Мейірімді жҽне рақымды Аллаһтың атымен(бастаймын).»
(1,2).заманға серт, негізінен(барлық) адамзат зиян бақытсыздықта.
(3). тек иман келтірген жҽне игі амалдар істеген, бір-біріне шындық (жол)- ын үгіттеген жҽне
бір-бірлеріне (міне, осы хақ-шындық жолында) сабыр етугі үгіттегендер ғана
(тозақ азабынан құтылушылар)
«Аср , суресі»

َ ‫قال الشافعً ـ رحمه هللا تعالى " لَ ْو ما‬
‫ور َة لَ َك َف ْت ُهم‬
َ ‫لى َخلقِ ِه إل ّ َه ِذه ِال ُّس‬
َ ‫أنز َل هللا ُ حُ جَّ ة َع‬
Имам Шафиъй
айтады:
«Егер Аллаһ Та`ала пенделеріне дҽлел ретінде тек қана осы сүрені (аср
сүресі) түсіргенде еді, оларға осының ҿзіде жеткілікті болар еді».
َّ ‫الع َم ِل َوالدلٌ ُل قول ُه تعالى ( َفاعْ لَ ْم أَ َّن ُه ل إِلَ َه إِ َّل‬
‫ بابُ ْال ِع ِلم َقب َل‬: ‫وقال البخاري رحمه هللا تعالى ـ‬
َ ‫القول َو‬
ُ‫هللا‬
ِ
. ‫الع َمل‬
َ ‫ول َو‬
ِ ‫َواسْ َت ْغفِرْ ل َِذ ْن ِبك) َف َبدَ أ بال ِع ِلم َقب َل ال َق‬
Имам Бухари
айтады:
« Сҿзбен амалдан алдын, ілім болуы керектігі турысындағы бабқа (бҿлімге)
дҽлел:- Аллаһ Та`аланың тҿмендегі мына аяты : »
     
 
Енді (Аллаһтан басқа құлшылыққа лайықты) ешқандай тҽңір жоқ, тек қана Аллаһ бар екендігін біліңіз
жҽне ҿз күнҽңіз үшін, жарылқау тілеңіз!
«Мухаммад -19»

Міне осы аятта Аллаһ Та`ала сҿз жҽне амалдан алдын ілімді бастады (айтты).

Шарх:
Ибнул Қайием Ҽлжаузий

айтады:

«Нҽпсімен күресу 4-ке бҿлінеді:
37

1.)
2.)
3.)
4.)

Хақты үйренудегі күрес.
Хаққа амал етудегі күрес.
Басқаларды хаққа шақырудағы күрес.
Осы жолдағы қиыншылыққа сабыр етудегі күрес.»
***
АВТОР СҾЗІ

َّ ‫لى ُك ِّل ُمسْ لِم َو ُمسْ لِ َمة َت َعلَُُّ ُم َه ِذ ِه‬
: َّ‫بهن‬
َ ‫ك هللا ُ أ َّن ُه ٌَ ِجبُ َع‬
َ ‫ِاعْ لَ ْم َر ِح َم‬
ِ ‫الثالث ال َمسا ِئل َوال َع َم ُل‬
біл! Аллаһ саған рахым етсін, ҽрбір мҧсылман, еркек жҽне ҽйел
тҥмендегі- 3 мҽселені ҥйрену жҽне оған амал жасауы уҽжіп
болады
***

‫الج َّنة‬
َ ‫هللا َخل َقنا َو َر َزقنا َول ْم ٌَت ُركنا َه َمالً َب ْل أرْ َس َل إلٌنا َر ُسولً َف َمنْ أطا َع ُه َد َخ َل‬
َ َّ‫ أن‬: ‫األولى‬
‫النار‬
‫صاهُ َد َخ َل‬
َ
َ ‫َو َمنْ َع‬
бірінші мҽселе:

Аллаһ Та`ала бізді жаратты жҽне бізге ризық берді жҽне бізді
бекерден-бекер тастап қоймады, бҽлкім! бізге Пайғамбар
жіберді. кім оған бойҧсынса Жҽннатқа кіреді, кім оған
бойҧсынбаса тозаққа кіреді.
Шарх:
1- ші мҽселе, Бұл мҽселе рубубия таухиды турасында.
Аллаһ Та`ала «Муъминун» сүресінде былай дейді:
   
    
     
     

(115)«Немесе, сендердің ойларыңша біз сендерді бекерден-бекер (яғни, дүниеде сендерге ешбір
тапсырма бермейтін, ақыретте есеп-қисап қылмайтын халде) жараттық та, сендер біздің алдымызға
қайтарылмайсыңдар ма?! (ондай емес)!»
(116) «Ҿйткен, Хақ Патша – Аллаһ (ешбір істі бекерден -бекер істуден) жоғары. (Одан) басқа (құлшылыққа
лайықты) ешқандай тіңір жоқ, тек ол – ұлы аршы ағла иесі ғана бар».
« Му`минун -115,116 »

Аллаһ Та`ала Ниса сүресінде былай дейді:
      
    
    
   
    
   
   
38

(13) « Міне, осы – Аллаһтың (белгілеп қойған) шекаралары. Кім Аллаһ жҽне оның
Пайғамбарына бойұсынса, (Аллаһ) оны астарынан ҿзендер ағып тұратын Жҽннаттарға
кіргізіп, ол жерде мҽңгі (ҿмір береді). Бұл-үлкен табыс. »
(14) « Кім Аллаһ жҽне оның пайғамбарына бойұсынбастан, Аллаһтың белгілеп қойған
шекараларынан ҿтсе, оны мҽңгі қалатын тұрағы болған тозаққа кіргізеді жҽне ол үшін қор
қылушы азап бар »
«Ниса -13,14 »

‫أنَّ هللاَ َخل َقنا‬

1. Аллаһ Та`ала бізді жоқтан бар етіп жаратты. Бұл сҿзімізге дҽлел:
    
 
Расында, біз адамзатты ең сұлу кҿрініс-бейнеде жараттық
«Тин-4»

‫َو َر َزقنا‬

2. Бізді аш-жалаңаш етіп тастамай, бҽлкім, бізге ризық-несібе беріп қойды.
      
   
Жер бетінде ҿрмелеген нҽрсенің барлығының ризық-несібесін беруші, Аллаһ.
«Һуд-6»

ً‫َول ْم ٌَترُ كنا َه َمال‬

3. бізді бекерден-бекер тастап қоймады.
  
    

Сендердің ойларыңша: біз сендерді бекерден-бекер жараттық та, сендер біздің алдымызға
қайтарылмайсыңдар ма?
«Му`минун -115»

Бҽлкім, біздің бұл дүниеге келуімізден кҿзделінген үлкен бір мақсат бар.
  
  
    
 
Ол сондай Аллаһ, ізгі іс жүзінде қайсыларың жақсы амал қылушы екендіктеріңді сынау
үшін, ҿліммен тіршілікті жаратқан. Ол тым үстем, аса жарылқаушы.
«Мулк- 2»

ُ ‫ َِب سَ ٍَ ْم‬َٚ
ََْٚ
َ ْٔ ‫اال‬
ِ َٚ َّٓ ‫ذ ْاٌ ِج‬
ِ ‫َ ْؼجُ ُض‬١ٌَِ ّ‫ؾ اِال‬

Мен жын мен адамзатты тек ҿзіме құлшылық етулері үшін ғана жараттым.
«Аз-зарият- 56»

39

ً‫َب ْل أرْ َس َل إلٌنا َرسُول‬

4. Сондықтан! бізге Пайғамбар жіберді.
   
  
   
(15)

расында, біз тура Перғауынға Муса (ҽлҽйһис-сҽлҽмді) пайғамғамбарды жібергеніміз сияқты,
сендергеде (егер, бұл дүние ҿмірінен кҽпірлік-қарсылықпен ҿтсеңдер, қиямет күнінде) сендердің зияндарыңа
куҽлік беруші болған бір Пайғамбарды (яғни, Мухаммад ҽлҽйһис-сҽлҽмді) жібердік.
«Музаммил -15»

َ ‫صاه ُ د‬
‫َخ َل النار‬
َ ‫الج َّنة َو َمنْ َع‬
َ ‫َف َمنْ أطا َع ُه َد َخ َل‬
5. кім оған бойұсынса Жҽннатқа кіреді, кім оған бойұсынбаса Тозаққа кіреді.
Аллаһ Та`ала құранда пайғамбарға еруді ҿзіне ерумен тең теп айтады. Яғни,
кім пайғамбарға ерсе Аллаһ Та`алаға ерген болады.
    
    

Кім Аллаһ жҽне оның пайғамбарына ерсе, (Аллаһ Та`ала) оны астынан ҿзендер ағып тұрған
жҽннаттарға кіргізеді.
«Ниса- 13»

Пайғамбарға бойұсынбау Аллаһ Та`алаға бойұсынбаумен бірдей.
Аллаһ Та`ала айтады:
    
   

Кім Аллаһ жҽне оның пайғамбарына бойұсынбаса, Аллаһтың белгілеп қойған
шекараларынан ҿтсе, оны мҽңгі қалатын тұрағы болған тозаққа кіргізеді.
«Ниса-14»

:‫عن أبي ىريرة أن رسول اهلل صمى اهلل عميو وسمم قال‬
ِ ‫ وم ْن ع‬،‫أطاع اهلل‬
"‫صى اهلل‬
‫أطاعني َفقَد‬
‫" َم ْن‬
َ
َ
َ ‫صاني َفقَد َع‬
َ َ ََ

Ҽбу Һурайра

айтады, Пайғамбарымыз

айтты:

«кім маған бойҧсынса, шын мҽнінде Аллаһқа бойҧсынған болады, ал! кім маған
бойҧсынбаса шындығында Аллаһқа бойсынбаған.» (1)

:‫عن أبي ىريرة أن رسول اهلل صمى اهلل عميو وسمم قال‬
ِ َّ ‫" ُك ُّل أ‬
".‫ون اْل َجَّنةَ إالَّ َم ْن أ ََبى‬
َ ُ‫ُمتي َي ْد ُخم‬
ِ ‫ول‬
ِ
"‫صانِي فَقَ ْد أ ََبى‬
‫" َم ْن‬:‫قال‬
َ .‫اهلل َو َم ْن َيأ َْبى‬
َ ‫قالوا يا َر ُس‬
َ
َ ‫أطاعني َد َخ َل اْل َجَّنةَ َو َم ْن َع‬
Ҽбу Һурайра

айтады, Пайғамбарымыз

айтты:
40

«ҥмметімнің барлығы Жҽннатқа кіреді, тек қана бас тартқандар кірмейді.»
Сонда айтылды:
« уҽ, Расулуллаһ
кім бастартады?»

Расулуллаһ
айтты:
«кім маған бойҧсынса Жҽннатқа кіреді жҽне кім бойҧсынбаса бас тартқан болады.»
(2)

(1)- сахих Муслим. 33-ші к: «китабул имарат». 8-ші баб: «ужуб таъатул умара». №:1835 хадис.

Сахих Бухари. 56-ші к: «китабул жиһад уас сайр». 109-ші баб: «юқатэлу ман уара`ал имам». №: 2957 хадис.
(2)- сахих Бухари. 96-ші к: «китабул эътисам». 2-ші баб: «иқтида бе сунан». №:7280 хадис.

" ‫ذ‬١‫ ِح‬ْٛ َّ‫" اٌَت‬

«ТАУХИД»
Таухид сҿзін қазақ тіліне аударғанда: жалғыздау деген мағынаны білдіреді.
Діндегі мағынасы: Аллаһтан басқа сиынуға лайықты ешқандай құдай жоқдеп Аллаһты жалғыздау.

«Таухид 3- тҥрге бҿлінеді»
12-

‫َّخ‬١‫ث‬ٛ‫ ُذ اٌ ّشّّ ُث‬١‫ح‬َٛ‫ت‬
‫َّخ‬١ٌُ٘ٛ ُ٤‫ ُذ ا‬١‫ح‬َٛ‫ت‬

3- ‫اٌض ِّفبد‬
ْ ٤‫ ُذ ا‬١‫ح‬َٛ‫ت‬
ِّ َٚ ‫سّب ِء‬

РУБУБИЯ таухиді.
УЛУҺИЯ таухиді.
ЕСІМ-СИПАТТАР таухиді.

Аллаһ Та`ала ҿзінің кітабында таухидтың бұл 3 түрін кҿптеген аяттарда зікір
еткен.
мысалы:
   = Рубубия таухидін білдіреді.
 

= Есім-сипаттар таухидін білдіреді.
 
 
= Улуһия таухидін білдіреді.
  
Кейбір аяттар таухидтың 3 түрінде ҿз ішіне қамтиды.
мысалы:
   
  
    

41

Аллаһ кҿктер мен жердің тҽрбиешісі, енді, оның ҿзіне құлшылық қылыңдар жҽне
құлшылығында сабыр қылыңдар, Аллаһқа оның есім-сипаттарында ұқсас кімсе
барлығыны білесізбе?.
«Мҽриям -65»

« Сондықтан, 4 мазһабтың имамдары таухидты жоғарыда айтып
кеткендей 3 тҥрге бҿлген.»

***

"‫" ت ْو ِحيد الربوِب َّية‬
1. РУБУБИЯ таухидының мағынасы:
Аллаһтың жалғыз ҿзі Жаратушы, Ризық беруші жҽне барша істердің
Басқарушысы ҽрі тҽрбиелеушісі екендігіне сену жҽне осы нҽрселерде
Аллаһ Та`аланы жалғыздау.
Аллаһ Та`ала айтады:
   
   
(ей, Мухаммад ҽлҽйһис-сҽлҽм, ол мүшріктерге) айтыңыз: ҽлі сендер мені Аллаһтан басқаға құлшылық
етуге бұйырасындарма, ей, надандар!
«Зҥмҽр -64 »

    
Негізінен, сендерді де, жасап алған бұттарыңды да Аллаһ жаратқан!
«Саффат -96 »

    
  
Ҿйткені, Аллақтың ҿзі ғана – (барлық халайыққа) ризық-несібе беруші,
күш-қуат иесі жҽне құдыретті.
«Аз-зарият -58 »

    
    
    
   
  
     
    
 
(Ей, адамдар) ҽлбетте, раббыларың – Аллаһ сондай – кҿктер мен жерді алты күнде жаратып,
сосын, ҿз аршына орналасты. Ол түнді (қаранғылықты) күндізге ұрады, (түн күндізді) асығып қуып
жүреді. Ол күн, ай жҽне жұлдыздарды ҿз ҽміріне бойұсындырылған хҽлде (жаратты).
Байқаңыздар, жарату да бұйыру да тек қана Аллаһқа тҽн. Барлық ҽлемдер раббысы –
Аллаһ берекелі-ұлы.
«Ағраф -54 »

42

РУБУБИЯ таухидін мойындау, бізден УЛУҺИЯ таухидіне де иман
келтіруімізді талап етеді.
Яғни, кім Аллаһтың жалғыз ҿзі Жаратушы, Ризық берушы жҽне барша
істерді Басқарып тұрушы деп (жүректен) сенсе, жалғыз Аллаһтың ҿзіне ғибадат
етуі керек болады.
Сондықтан Аллаһ Та`ала рубубия таухидін мойындап, кейін жҽне Аллаһқа
шірк келтірген (серік қосқан) мүшріктерді Құранда айыптайды.
Аллаһ Та`ала айтады:
    
   
    
   
    
     

(Ей, Мухаммад ҽлҽйһис-сҽлҽм) айтыңыз: кім сендерге жер жҽне кҿктен ризық береді немесе кім
құлақ кҿздеріңе ие болады?! Кім ҿліктен тіріні шығарады жҽне тіріден ҿлікті шығарады
жҽне де кім барлық істерді басқарып тұрады?! Олар, ҽлбетте: АЛЛАҺ –дейді.
Сонда, сіз айтыңыз: ал сонда, одан (Аллаһтан) қорықпайсындар ма?!
«Юнус -31»

    
  
  
(ей, Мухаммад ҽлҽйһис-сҽлҽм) егер олардан: кҿктер мен жерді кім жаратқан? -деп сұрасаң?,
ҽлбетте: оларды ҿте үстем, аса білуші (Аллаһ) жаратқан –дейді.
«Зҧхрҧф -9»

    

Тек, мені жаратушыға ғана (табынамын). ҽлбетте ол мені (тура дінге) тура жолға салады.
«Зҧхрҧф -27»

     
     
      
   
     
    
     
     
     

(84).(ей, Мухаммад ҽлҽйһис-сҽлҽм, оларға), айтыңыз: егер білуші болсаңдар, (айтыңдаршы) бұл жер жҽне
ондағы бар жандызат- кімдікі? (85). Олар: Аллаһтікі –дейді. Айтыңыз: ендеше, (осыдан)
ҿнеге-насихат алмайсындар ма? (86). Айтыңыз: жеті кҿктің қожайыны жҽне ұлы аршының
иесі- кім? (87).Олар:(бұлардың барлығы)-Аллаһтікі – дейді. Айтыңыз: қорықпайсындар ма?!
(88). Айтыңыз: егер білсеңдер, (айтыңдаршы), барлық нҽрсенің билігі қолында болған, ҿзі
(барлығын) қорғайтын, оған қарсы біреу(біреуді) қорғай алмайтын-кім?! (89)Олар:(мұндай билік жҽне
қорғау – жалғыз) Аллаһтікі, дейді. Айтыңыз: ендеше, қандай алдауға түстіңдер?
«Муъминун -84,89»

РУБУБИЯ таухиді УЛУҺИЯ таухидін талап етеді дедік, бұл сҿзімізге дҽлел:
43

   
    
     
   
    
      
   

(21).Ҽй адамдар! Сендерді жҽне сендерден ілгері ҿткендерді тақуа иелері болуларың үшін
жаратқан Раббыларыңа ғибадат етіңдер. (22). Ол сендер үшін жерді-жайлы орын, аспанды
шатыр етті, жҽне кҿктен жауын жіберіп, оның жҽрдемімен сендерге несібе болсын деп,
жемістер ҿсірді. Сондықтан, біле тұра (ҿзге затты) Аллаһ Та`алаға теңемеңдер
«Бақара -21,22»

Пайғамбарымыздың
дҽуіріндегі мүшріктер рубубия таухидін
мойындайтын еді, бірақ ғибадаттарын жалғыз Аллаһқа арнамаған соң, Аллаһ
Та`ала оларды «мҥшрік» деп атады жҽне олардың мұсылман деп
аталуларына жалғыз рубубия таухиды жеткіліксіз болды.
   
  
   
Егер олардан: «кҿктер мен жерді кім жаратты»-деп сұрасаң? «ҽрине оларды ҿте үстем, аса
білуші Аллаһ жаратты»-дейді.
«Зҧхрҧф- 9»

    

(ей, Мухаммад ҽлҽйһис-сҽлҽм), егер олардан, ҿздерін кім жаратқаны туралы сұрасаңыз, ҽлбетте,
олар: Аллаһ дейді.
« Зҧхрҧф -87»

Рубубия таухидын барша адамзат мойындаған. Тек ферғауын жҽне оның
қауымы ғана тҽкҽппарлықпен (сыртқы кҿріністе) мойындамаған.
Аллаһ Та`ала құранда ферғауын туралы былай дейді:
    
     
    
    
    
 
Перғауын: «ҽй, бастықтар! Мен сендер үшін ҿзімнен басқа тҽңір барлығын білмеймін. ҽй,
Һаман! Мен үшін балшыққа от жағып бір мұнара жаса, бҽлкім, Мұсаның Тҽңірін
кҿрермін. Расында, оны ҿтірікші деп ойлаймын»- деді.
«Қасас- 38»

Бірақ, жүректерінде Аллаһтың жаратушы екендігін мойындаған.
Бұл туралы Аллаһ Та`ала құранның бір неше аятында бізге хабар береді:
  
    
   
Ҿздері анық білген күйлерінде зұлымдықпен жҽне дандайысып,ол(дҽлелдерді) мойындамады.
Енді, (ей, Мухаммад ҽлҽйһис-сҽлҽм), ол бұзақылардың ақыры қандай болғанын кҿріңіз.
«Нҽміл -14»

44

      
   
   
(Муса)айтты: (ей, Перғаун),сен анау ашық-айқын(дҽлелдерді)тек кҿктер мен жердің Раббысы ғана
түсіргенін анық білесің,еш күмҽн жоқ, ей, Перғаун, мен сені жоқ қылынушы деп
ойлаудамын
«Ҽл-исра -102»

Тіпті, лағнеттенген иблиста Аллаһ Та`аланың бар екендігін, яғни, рубубия
тахидын мойындаған. Бірақ, ол Аллаһ Та`аланың ҽміріне бойұсынбағандығы
үшін Аллаһ Та`ала оны лағнеттеді.
    
     
    
 
(яһудилерді момындарға қарсылық жасауға айдап салып жатқан мұнафықтар) дҽл шайтанның ұқсасы. Еске
алыңыз, ол (шайтан) адамға кҽпір бол –деген еді. Енді, қашан, (адам) кҽпір болғаннан кейін,
(шайтан оған): Ҽлбетте, мен сенен беземін. ҿйткені, мен бүкіл ҽлемдер раббысы болған
Аллаһтан қорқамын-деді.
«Хашыр -16»

Рубубия таухидын мойындамайтын қауымдардың бірі, кҽзіргі
заманымыздағы коммунисттер. Бірақ, бұлар да құдай жоқ деген сҿзді тек
қана тілдерінде айтқан, ал, жүректерінде Аллаһтың барлығына сенген.
Бұл сҿзімізге ең бұлжытпас дҽлел, кеңес үкметі жҽне европадағы басқа
коммунисттік мемлекеттер құлағаннан кейін, олардың кҿпшілігі ҿздерінің
байырғы християн жҽне яһудий діндеріне қайтқан.

« Жаратушы Аллаһ Та`ала ғана, ғибадат етілуге лайықты.»
Аллаһ Та`ала ҿзінің жаратушы екендігін жҽне Ҿзінен басқа ғибадат етілетін
нҽрселер(бұттар)еш нҽрсе жарата алмайтынын еске салып былай дейді:
      
 
(ей, мүшріктер), ал, сонда (бүкіл барды) жаратушы – Аллаһпен (еш нҽрсе) жарата алмайтын (бұттар) тең
болады ма? Ойламайсындар ма?!
«Нахл -17»

   
    
     
    
Ей, адамдар, бір мысал айтылған, ендеше, оған құлақ салыңдар! – расында, сендер
Аллаһты қойып, жалбарынып жатқан бұттар, егер, барлықтары біріккендерінде де бір
шыбын жарата алмайды,
«Хаж -73»

Сондықтан, жаратқан Аллаһқа серік келтіру ең үлкен күнҽ болып есептеледі.

45

َّ ‫أي‬
‫أعظم؟‬
‫الذنب‬
ُّ :‫ اهلل صمى اهلل عميو وسمم ّانو ُسئِل‬ٟ‫ ػٓ إٌج‬،‫ص‬ٛ‫ػٓ اثٓ ِـؼ‬
ُ
"‫جعل هلل نِ ِّدا و ُى َو َخمقَك‬
َ َ‫ "أن ت‬:‫قال‬
Абдуллаһ ибн Масъуд
айтаты:
« Расулуллаһ
ең үлкен күнҽ қайсы?»- деп сұрады:
Расулуллаһ
айтты:
«Сені жаратқандығына қарамастан, Аллаһқа серік келтіруің!»

(1)

ҿкінішке орай, ҿзін мұсылманмын дейтіндердің кҿпшілігі рубубия таухидіне
шірк келтіріп қояды.
Мысалы: ҿліктерден жҽрдем сұрап, пайда-зиян тигізе алады дейді.

(1)- сахих Бухари. 65-ші к: «китабут тафсир». 3-ші баб: «фала тажъалу». №:4477 хадис.

сахих Муслим. 1-ші к: «китабул иман». 37-ші баб: «каунуш ширк». №:86 хадис.

***

"‫" ت ْو ِح ْيد األ لو ِه َّية‬
2. УЛУҺИЯ таухидінің мағынасы:
« Ғибадатты жалғыз Аллаһтың ҿзіне ғана арнау. »
Маңыздылығы:
Осы таухид үшін, Аллаһ Та`ала адамзат пен жындарды жаратты. осы таухид
үшін, Аллаһ Пайғамбарлар жіберді жҽне кітаптар түсірді.
Аллаһ Та`ала айтады:
      
      
 
(ей, Мухаммад ҽлҽйһис-сҽлҽм) біз сізден ілгері жіберген ҽр-бір пайғамбарға да: ешқандай (құлшылыққа
татитын) тҽңір жоқ, тек мен ғана бармын демек, маған ғана ғибадат етіңдер –деп уахи жібергенбіз.
«Анбия -25»

Міне, осы таухид барлық пайғамбарлардың дағуатының негізі еді.
     
   
 

46

Расында, біз ҽрбір үмметке : Аллаһқа ғибадат етіңдер жҽне шайтаннан ұзақ болыңдар –
(деген уахимен) бір пайғамбар жібергенміз.
«Нахл -36»

Осы таухид себепті пайғамбарлар жҽне олардың үмметтері арасында
дұшпандылық пен қарама-қайшылықтар пайда болған.
Осы таухид ислам дінінің ақиқаты болып, таухидтың басқа түрлерінің
барлығын, яғни, рубубия жҽне есім-сипаттар таухидын ҿз ішіне алады.
Ҿйткені, кім жалғыз Аллаһтың ҿзіне ғибадат етсе, ол кісі Аллаһ Та`аланың
Жалғыздығын, Жаратушы, Ризық беруші жҽне барлық істердің басқарушысы
екендігіне иман келтірген болады.
Бұл таухидтің осыншалықты маңыздылығына қарамастан кҿпшілік адамдар
дҽл осы таухидтен бет бұрады.
Кейбір үмбеттер бұл таухидты мойындамайтындарын ашықтан-ашық айтқан:
   
    
 
Олар: сен бізге жалғыз Аллаһқа құлшылық етуіміз жҽне ата-бабаларымыз сиынып келген
бұттарды тастауымыз үшін келдің бе? Десті.
«Ағраф -70»

Ал! кейбір кісілер білімсіздіктен жҽне ғибадат түрлерін ажырата
алмағандықтары себеп, кейбір ғибадаттарын Аллаһтан ҿзгеге арнап-істеп
қояды.
Мысалы: Дұға жасау, құрбандық шалу, нҽзір ету.
***

ِ ‫" تو ِح ْيد األسم‬
"‫الصفات‬
ِّ ‫اء و‬
ْ
ْ
3- ЕСІМ-СИПАТТАР таухидының мағынасы:
Аллаһтың есім-сипаттары ғайып ілімі болып есептеледі деп сену.
Сондықтан, бұл ілімге тек қана уахи, яғни, құран жҽне хадис арқалы жетеміз.
Аллаһ Та`ала айтады:
    
Олар болса, оны (Аллаһты) біле алмайды.
«Таһа -110»

(А). қағида:
Аллаһ Та`аланың сипаттары жайында сҿз қозғауымыз, оның ҿзі
жайында сҿз қозғауымызбен бірдей болады.
1.НАҚЛ мен дҽлелдеу. ( Құран жҽне Суннет ).
2. АҚЫЛ мен дҽлелдеу.
(Бҧл туралы алдынғы сабақтарда айтып ҿткенбіз)

Бір нҽрсені ғайып екендігін 3 жол мен білуіміз мүмкін.
47

1 ші: Оны ҿзіміз кҿруіміз.
Мысалы: машина алғыңыз келсе, оны кҿріп аласыз.
Ал! Аллаһты бұл дүниеде ешқандай кҿз кҿре алмайды.
Аллаһ Та`ала айтады:
    
 
Кҿздер оған жете алмайды. Ол кҿздерге жетеді.
«Анъам -103»

2 ші: соған ұқсасын кҿруіміз.
Мысалы:
машина алғыңыз келсе оның ұқсасын кҿріп, сол машинаны
елестете аласыз. Ал! Аллаһтың ұқсасы жоқ.
  
Бірде-бір нҽрсе оған (Аллаһқа) ұқсас емес.
«Шура -11»

3 ші: соны кҿрген,білген адам бізге сипаттап береді.
Сондықтан адам жалғыз ақылға сүйеніп Аллаһ Та`аланың есімдерін
қабылдап немесе жоққа шығыруы дұрыс болмайды.
« Имам Ахмадтың

сҿзі »

ЕСІМ-СИПАТТАР таухиды дегеніміз:
« Аллаһ Та`ала Қҧран кҽрімде ҿзі жайында жҽне Пайғамбары
хадистерінде
Раббысы турасында хабар берген есім-сипаттарға иман келтіру керек болады.»

Ҽһли сунна уал жамаъаның есім-сипаттар таухиды жайындағы
ақидасын (сенімін) қорытып айтқанда 3 қағидамен келтіруге болады.

1. ‫اِثجبد‬

( исбат )
Аллаһ ҿзіне дҽлелдеп бекіткен сипаттарға иман келтіру

Мысылы :‫غ‬١ّ‫س‬
َ Есітуші ,‫ش‬١‫ ثَظ‬: Кҿруші ,ُ١ٍَ‫ ػ‬:Білуші.
Бұл нҽрсе, Аллаһ кітабынде ҿзі жайында жҽне Пайғамбары Мухаммад
Раббысы турасында бекіткен (исбаттаған) есім-сипаттарын
1/- ТАХРИФ ( ‫ ( ت ْح ِرْيف‬етпей (ҿзгертпей), жҽне
2/- ТАЪТИЛ (‫ ) ت ْع ِط ْيل‬қылмай (жоққа шығармай) жҽне де
3/- ТҼМСИЛ ( ‫ ( ت ْم ِث ْيل‬етпей (мысал келтірмей) жҽне
4/- ТҼК,ИЙФ (‫) ت ْك ِي ْيف‬

қылмай (кҿрініс-жағдайын айтпай) бекіту.(исбаттау)

« Тҥсініктеме »
Бұл сипаттар Аллаһ Та`аланың ұлылығына тҽн, лайықты болған шынайы
сипаттар екендігіне жҽне махлұқтардың сипаттарына ұқсамайтындығына
иман келтіреміз.
     
 
Бірде-бір нҽрсе оған (Аллаһқа) ұқсас емес.
«Шура -11»

48

Аллаһ Та`аланың ҽрбір есімінен сипат алынады, бірақ ҽрбір сипаттан есім
алынбайды.
ْ есімі Аллаһ ізет иесі екендігін білдіреді.
Мысалы: Аллаһтың Ал-азиз (‫ؼ‬٠‫)أٌ َؼؼ‬
бірақ, Аллаһтың қолы бар деген сипатынан есім алынбайды.
Аллаһ Та`аланың ҽрбір есімі мақтауға тұрарлық кҿркем есімдер жҽне ҽрбір
сипаты айып-кемшіліктен пҽк, кҽміл сипаттар.

2. ‫ن ِفي‬

(нҽфи) Қайтарылатын(жоққа шығарылатын) сипаттар.

(Б). ҚАҒИДА: Аллаһ Та`алада болмаған сипаттарды Аллаһта жоқ деп иман
кетіреміз жҽне қайтарылған сипаттардың кері мағынасын толығымен Аллаһ
Та`алаға бекітеміз (исбаттаймыз).
«Тҥсініктеме»
Аллаһ Та`аладан қайтарылған ҽрбір сипат, кемшілік жҽне айып сипат болып
есептеледі. Біз бұл сипаттың кері мағынасын білдіретін кҽміл (толық)
сипатты Аллаһқа бекітеміз.(исбаттаймыз).
Мысалы: Аллаһ Та`ала ҿзінен зұлым сипатын нҽфи еткен (қайтарған) демек,
Аллаһ залым емес, керісінше зұлымның кері мағнасын білдіретін Ҽділ (‫)ػضي‬
сипатына ие. Аллаһқа Ҽділеттілік сипатын исбаттаймыз.
Аллаһ үшін кемшілік, айып болып есептелетін туу сипаты, адамзат үшін
кҽмілдік сипат. Ал, Аллаһ үшін кҽмілдік сипаты болған тҽкҽппарлық сипаты,
адамзат үшін айып болып есептеледі.
3. Бекітілмейтін (исбат етілмейтін) жҽне Қайтарылмайтын (жоққа
шығарылмайтын) сипаттар.
Бұл сипаттарды Аллаһқа бекітпейміз де (исбаттамаймыз да) жоққа да
шығармаймыз (нҽфи де етпейміз).
Мысалы:
(ُ‫ )جـ‬дене.
Аллаһ Та`аланың денесі бар деп те айтпаймыз, жоқ депте айтпаймыз.
Аллаһ Та`ала айтады:
   
     
 
   
Аллаһтың кҿркем есімдері бар, сондықтан, Оны сол есімдермен шақырыңдар (есте тұтыңдар.)
оның есімдерінде шындықтан ауып,
(орынсыз жерде оларды қолданатын мүшріктерді) жайына қойыңыз. Олар жақында істеп ҿткен
амалдарына сай жазаланады.
«Ағраф -180»

     
 
Бірде-бір нҽрсе оған (Аллаһқа) ұқсас емес. Ол-есітуші жҽне кҿріп тұруші.
«Шура -11»

49

        
  
 
   
(Ей, адам баласы) ҿзің анық білмеген нҽрсеге ерме!
ҿйткені, құлақ, кҿз, жүрек – бұлардың барлығы туралы (ҽрбір адам баласы)
жауапкер болады.
«Ҽл-исра -36»

Жоғарыда келтірілген аяттардың біріншісі:
Аллаһ Та`аланың есімдерін ҿзгертпестен жҽне жоққа шығармастан Аллаһқа
бекітуге дҽлел болады.
Ал, екінші аят:
Аллаһ Та`аланы ҿз сипаттарында, басқаларға ұқсатпастан сипаттарын
бекітуімізге дҽлел болады.
Ал, үшінші аят:
Аллаһ Та`аланың сипаттарын қандай екенін айтпау керектігіне жҽне
бекітілмеген ҽрі қайтарылмаған сипаттары туралы сҿз айтпау керектігіне
дҽлел болады.
***
АВТОР СҾЗІ

‫أحد ِفً عِ با َد ِت ِه ل َملَك ُم َقرَّ ب َول َنبً ُمرْ َسل‬
َ ‫ك َم َع ُه‬
َ ‫ضى أنْ ٌُ ْش ِر‬
َ ْ‫هللا ل ٌَر‬
َ َّ‫ أن‬: ‫الثانٌة‬
екінші мҽселе

Аллаһ Та`ала ғибадатта, ҿзіне қандайда біреудің серік болуына
разы болмайды, ол ҿз қҧзырындағы періште болсын немесе
жіберілген пайғамбар болсада.
Бұл сҿзімізге Аллаһ Та`аланың түмендегі сҿздері далел болады:
     
  
Ҽлбетте, (барлық) мешіттер-Аллаһтікі. Сондықтан, (мешіттерде) Аллаһпен бірге тағы
ҽлдекімдерге дұға етпеңдер!
«Жын -18»

Шарх:
2-ші мҽселе, Бұл мҽселе улуһия таухиды турасында.
Аллаһ Та`ала ғибадатта, ҿзіне серік қосылуына разы болмайды, тіпті ол
Періште болсын яки Пайғамбар болса да. керісінше Аллаһ Та`аланың тек
қана ҿзі ғибадат етілуге лайықты.
Аллаһ Та`ала айтады:

50

      
    
    
Мұның себебі:- Аллаһтың Ҿзі ғана Хақ-Шын (тҽңір) екендігі, олар (яғни, мүшріктер Аллаһты)
қойып, мінажат етіп жатқан бұттары болса, жалған нҽрсе екендігі жҽне Аллаһтың Ҿзі
ғана-ең жоғары жҽне ең ұлы зат екендігі.
«Лҧқман -30»

      
      
Ҽлбетте, Аллаһ ҿзіне (ешбір нҽрсенің) серік қосылуын кешірмейді. Осыдан басқа күналарды ҿзі
қалаған пенделері үшін кешіреді. ...
«Ниса -48»

      
   
Ҽлбетте, кімде-кім Аллаһқа серік келтірсе, Аллаһ оған Жҽннатты арам етеді жҽне (олардың)
барар жайы тозақ болады.
«Майда -72»

Жабер

‫عن جابر رضً هللا عنه أن رسول هللا صلى هللا علٌه وسلم قال‬
َّ
. " ‫ار‬
ُ ‫هللا ل ٌُ ْش ِرك ُ ِب ِه شٌئا ً دَ َخ َل ْال َج َّن َة َو َمنْ لَ ِق ٌَ ُه ٌُ ْش ِر‬
َ ‫ك ب ِه دَ َخ َل الن‬
َ ًَ ‫" َمنْ لَ ِق‬
айтады: Пайғамбарымыз
айтады:

« Кім Аллаһ Та`алаға серік келтірмеген хҽлде жолықса, Жҽннатқа кіреді жҽне кім
оған серік келтірген хҽлде жолықса, тозаққа кіреді ». (1)
(1)- сахих Бухари. 23-ші к: «китабул жанаэз». 1-ші баб: «фил жанаэз». №:1238 хадис,

Сахих Муслим. 1-ші к: «китабул иман» . 40-ші баб: «ман мата». №:93 хадис.

АВТОР СҾЗІ

ْ‫ أن َمن‬: ‫الثالثة‬
ُ‫كان أ ْق َرب‬
َ ‫هللا َو َر ُسولَ ُه َولَ ْو‬
َ
َ ‫هللا ل ٌَ ُجو ُز لَ ُه ُم َوالةُ َمنْ َحا َّد‬
َ ‫أطاع الرَّ سو َل َو َوحَّ َد‬
‫قرٌب‬
ҥшінші мҽселе

кім пайғамбарға бойҧсынса жҽне Аллаһты
жалғыз деп білсе, Аллаһ жҽне расуліне дҧшпан (қарсы) болған
кісіні, жақын туысы болсада!, ҿзіне дос тҧтуға болмайды.
Дҽлел:
Аллаһ Та`ала айтады:
    
   
    
   
   
    
    
    
51

     
      
     

(Ей, Мухаммад ҽлҽйһис-сҽлҽм) Аллаһ жҽне Ақырет күніне иман келтірген бір елдің, аталары немесе
балалары, яки аға-інілері, немесе
туған-туысқандары болса да, Аллаһ жҽне елшісіне қарсы келгендермен достасып
жатқандарын таппайсын.
Міне, солардың жүректеріне (Аллаһ) иманды жазған жҽне оларды ҿз жағынан болған рухнұрмен қуаттандырған жҽне оларды астынан ҿзендер ағып тұратын, олар мҽңгі (тұрақтап)
қалатын жҽннаттарға кіргізеді. Аллаһ олардан разы болды жҽне олар да (Аллаһтан-ол берген
сыйлардан) разы болады. Міне, солар-Аллаһтың жамағаты.
Байқаңдар, ҽлбетте, Аллаһтың жамағаты (болғандар ғана) құтылушылар!
«Мужҽдҽлҽ -22»

***

"‫ ا ٌْجَ َشآء‬َٚ ‫الء‬َٛ ٌْ ‫" أ‬
ҼЛ-УАЛА УҼЛ-БАРА
3- ші, кіріспе.
Шарх:
Бұл мҽселе ҽл-уала уҽл-бара турасында.

«Аллаһ ҥшін жақсы кҿру жҽне Аллаһ ҥшін жек кҿру»
Мұсылман кісі Аллаһ Та`ала жақсы кҿрген кісілерді жақсы кҿреді, жек
кҿрген кісісін жек кҿреді.
Ҽл-уалу сҿзінің тілдік мағынасы: жақсы кҿру, жҽрдем беру, жақын болу.
Ҽл-уала сҿзінің шариғаттағы мағынасы:
момындарды, иманы себеп жақсы кҿру, оларға жҽрдем беру, оларға насихат
ету, оларға рахым ету жҽне де тағы басқа мағыналары бар.
Аллаһ Та`ала «Тҽубҽ» сүресінде айтады:
 
    
Момын еркектер жҽне момын ҽйелдер бір-бірлеріне дос
«Тҽубҽ- 71»

52

   
    
Момындар иман келтіргендерді қойып, кҽпірлерді дос тұтпасын
«Али-имран- 28»

Ҽл-бара сҿзінің тілдік мағынасы: бір нҽрседен ұзақтау, ажырау, одан құтылу.
Ҽл-бара сҿзінің шариғаттағы мағынасы:
Аллаһтың дұшпандары болған кҽпірлерді жек кҿру.
Аллаһ Та`ала айтады:
    
  
   
     
      
 
Ей, иман келтіргендер, яһудилер мен христиандарды дос тұтпаңдар! Олардың
кейбіреулері кейбіреулеріне дос. Сендерден кім оларға дос болса, ол –олардан. Ҽлбетте,
Аллаһ залым қауымды тура жолға салмайды.
«Майда -51»

   
   
    
   
     
 
Ей, момындар, сендерден ілгері (кітап) берілгендердің ішінен (сендердің) діндеріңді
ойын-мазақ етіп алғандарды жҽне кҽпірлерді дос қылып алмаңдар! Егер, момын
болсаңдар, Аллаһтан қорықсаңдар!
«Майда -57»

   
  
   
     
    
   
 
 
  
  
    
   
      
   
(23). Ей момындар, егер ата-аналарың жҽне аға-інілерің иманнан кҽпірлікті артық деп
білсе, (яғни, ашық кҽпір болса) сендер оларды дос тұтпаңдар. Сендердің іштеріңде кімде-кім
оларды дос тұтса (яғни, олар үшін иманнан кҽпірлікке қайтса),онда, олар –залымдар.
(24). (Ей, Мухаммад ҽлҽйһис-сҽлам), айтыңыз: Егер, ата-аналарың, балаларың, аға-інілерің,
жұбайларың, ағайындарың жҽне кҽсіп қылып тапқан мал-дүниелерің тоқтап қалуынан
қорқатын саудаларың жҽне де жақсы кҿретін үй-жайларың сендерге Аллаһтан, Оның
Пайғамбарынан жҽне Оның жолында соғысудан сүйіктірек болса, онда Аллаһ Ҿзінің

53

ҽмірін (азабын)келтіргенге дейін күтіп тұра беріңдер. Ҿйткені Аллаһ мұндай
бойұсынбайтын қауымды тура Жолға салмайды.
«Тҽубҽ - 23,24»

   
  
  
   
   
    
    
   

   
   
    
    
 
Ей, момындар, менің дұшпаным жҽне сендердің дұшпандарың (болатын мүшріктерді) дос
тұтпаңдар! Сендер оларға достық (туралы хат-хабар) жібересіңдер, бірақ, олар сендерге
келген Хақ (дін жҽне Құран) ға кҽпір болған! Олар Пайғамбарды да, сендерді де Раббыларың
болатын Аллаһқа иман келтіргендерің үшін (ҿз жұрттарыңнан) айдап шығармақшы ғой! Егер,
сендер менің жолымда соғысу үшін жҽне менің разылығымды қалап шыққан болсаңдар
(онда мүшрік-кҽпірлерді дос тұтпаңдар)! Сендер оларға жасырын достық етудесіңдер! Мен сендер
жасырған нҽрсені де, ашық қылған нҽрсені де ҿте жақсы білемін! Сендерден кім сол (іс)ті
жасаса, енді, анық, ол – тура жолдан адасыпты.
«Мумтахина -1»

Адамдар ҼЛ-УАЛА УҼЛ-БАРА мҽселесінде 3 топқа бҿлінеді:
1. Пайғамбарлар жҽне Салих Момындар. Біз оларды тек қана жақсы кҿреміз.
2. Пасық болған мұсылмандар.
Біз оларды имандары себеп жақсы кҿреміз жҽне күналары үшін жек кҿреміз.
3. Кҽпірлер, мүшріктер жҽне мұнафықтар. Біз оларды тек қана жек кҿреміз.
ҽл-уала уҽл-бара мҽселесі діндегі ең үлкен негіздердің бірі болып есептеледі.

   
  
  
   
   
    
   
   
   
   
   
     
 
(55).Шынайы түрде сендердің достарың, Аллаһ жҽне елшісі жҽне де намазды толық
орындайтын, зекет беретін ҽрі рукуь қылушы момындар.(56).кім Аллаһты, елшісін жҽне
момындарды дос тұтса, шынайы түрде Аллаһты жақтаған топ. Солар жеңіске ие

54

болады.(57). Ҽй момындар! Сендерден бұрын кітап берілгендерден діндеріңді сайқы
мазаққа алып ойыншық еткендерді дос тұтпаңдар жҽне кҽпірлерді де дос кҿрмеңдер егер
момын болсаңдар Аллаһтан қорқыңдар.
«Майда - 55,57»

Шайхул ислам Ибн Тҽймия

айтады:

«Адам баласы Аллаһ Та`аланы жалғыз деп біліп, шіркті тастаған жағдайда да, егер
мҥшріктерді ҿзіне дҧшпан кҿрмесе, мҧсылман болмайды. Ҿйткені, бҧл таухид сҿзінің
мағынасы болып есептеледі. Ҿйткені, таухидтың ақиқаты, тек-қана Аллаһ Та`аланы
жақсы кҿру жҽне Аллаһ жақсы кҿрген нҽрсені, Аллаһ ҥшін жақсы кҿруден тҧрады.»

Мұсылмандар кҽпірлерді ҿздеріне дос тұтпайды. Кҽпірлермен мүшріктерді
дос тұту харам жҽне үлкен күнҽға жатады. Бұл куфр немесе шірк дҽрежесіне
жетіп қалуы мүмкін.

Кҽпірлерді дос тҧту 2 тҥрлі болады.
1.

ٌَّٟٛ َّ‫اٌَت‬

Ҽт-тҽуалли:

Бұл сҿздің мағынасы: шіркті, куфрді жҽне кҽпірлерді жақсы кҿру немесе
Момындарға қарсы кҽпірлерге жҽрдем беру яки кҽпірлердің мұсылмандарды
жеңгеніне қуану. Яғни, куфрді иманнан үстін қойу.
«Ҽт-тҽуалли, ҥлкен куфр )‫ ( ُوفش أوجش‬онымен адам діннен шығады.»
Аллаһ Та`ала айтады:
    
Сендерден кім оларға дос болса, ол –олардан.
«Майда- 51»

2.

‫االح‬ُّٛ ٌْ َ‫ا‬

Ҽл-муала:

Бұл мүшріктер жҽне кҽпірлерді, қандайда-бір дүниелік мақсат үшін дос
тұту. Мысалы: ағайын-туыс болғандығы себеп немесе қандайда-бір
лауазымға жету үшін жҽне де осы сияқты мҽселелерде оларды дос тұту.
Бірақ! Мұсылмандарға қарсы олрға жҽрдем бермейді.
«Муала, бҧл харам іс, бірақ куфр емес, яғни, діннен шығармайды.»
Шайхул ислам Ибн Тҽймия

айтады:

«Кейбір кісілер кҽпірлерді ағайын-туыс болғандығы себеп немесе басқа да
дҥниелік қажеттері ҥшін жақсы кҿруі мҥмкін, бҧл кҥна болады, онымен иман
нақыс (кемшілікті) болады ҽлсірейді, бірақ кҽпір болып діннен шықпайды.»

Сахих Бухари, Муслимде келген Хатиб ибн Ҽби-балтаъның

қиссасы сияқты. (1)

(1)- сахих Бухари. 64-ші: «китабул мағази». 9-ші баб: «фадл ман шаһидҽ бадран». №:3983, (3007, 4274, 4890, 3081, 3983,6259,6939)
Сахих Муслим. 44-ші: «китаб фадаил сахаба». 36-ші баб: «мин фадаил аһли бадр». №: 2494.

"‫الء‬َٛ ٌْ ‫" أ‬

55

Аллаһ ҥшін момындарды жақсы кҿрудің кейбір кҿріністері.

1. Барша замандағы жҽне ҽрбір мекендегі момындарды, қандай ұлттан,
қай жерден екендігіне қарамастан жақсы кҿру.

Бұл жақсы кҿру ҽрбір мұсылманға уҽжіп болады.
:‫ قال رسول اهلل صمى اهلل عميو وسمم‬:‫غح رضى اهلل تعالى عنو قال‬٠‫ ٘غ‬ٟ‫ػٓ اث‬
Ҽбу Һурайра

ُّ َ‫ وال تُ ْؤ ِمنوا حتَّى ت‬،‫الجنَّةَ حتَّى تُ ْؤ ِمنوا‬
" ‫حابوا‬
َ ‫مون‬
َ ‫" ال تَ ْد ُخ‬
айтады: Пайғамбарымыз
айтты:

«Аллаһқа ант етемін! Иман келтірмейінше Жҽннатқа кірмейсіңдер, бір-бірлеріңді
жақсы кҿрмейінше момын болмайсыңдар.» (1)

2. Мұсылман кісі дүние себеп, бірде-бір момынмен дұшпан болудан сақ
болуы керек.

Мысалы: ҿзге ұлттан деп, басқа жерден екен деп олармен дос болмаудұшпан болу Аллаһқа қарсы соғысуға тең болады.
:‫ قال رسول اهلل صمى اهلل عميو وسمم‬:‫غح رضى اهلل تعالى عنو قال‬٠‫ ٘غ‬ٟ‫ػٓ اث‬
َّ "
"‫ فَقَ ْد آ َذ ْنتُوُ بِاْل َح ْر ِب‬، ً‫ادى لِي َو ّليا‬
َ ‫ َم ْن َع‬:‫ئْ هللاَ قال‬
Ҽбу Һурайра

риуаят еткен Қудси хадисте, Пайғамбарымыз

айтады:

«Аллаһ Та`ала айтты: Кім менің Ҽулиелеріме-достарыма (Салих Момындарға)
дҧшпан болса, мен оларға қарсы ҧрыс ашамын.» (2)

Мұсылман кісі, басқа бір мұсылман бауыры, егер зұлым кҿрсе, оған
жардем береді. Бұл жҽрдем тілмен, қолмен, мал-дүние, қалам (жазу) жҽне
осыған ұқсас нҽрселермен болады.

3.

    
   
   
Мухаммад Аллаһтың Пайғамбары. Онымен бірге болған (момын) дар кҽпірлерге қатаң, ҿз
араларында (момындармен) болса, рахым-мейрімді.
«Фатх- 29»

(1)- сахих Муслим. 1-ші к: «китабул иман». 22-ші баб: «баян аннаһу ла ядхулу». №:54 хадис.
(2)- сахих Бухари. 81-ші к: «китабур риқақ». 38-ші баб: «тауадуъ». №: 6502 хадис.

:‫ قال رسول اهلل صمى اهلل عميو وسمم‬،‫أنس بن مالك رضى اهلل عنو يقول‬
ِ ‫أخاك‬
"ً‫ظالماً أو َمظموما‬
‫ص ْر‬
َ
ُ ‫"اُْن‬
56

Ҽнҽс ибн Малик

айтады, Пайғамбарымыз

айтады:

«Бауырыңа, ол залым (жҽбірлеуші) болсын, мҽзлум (жҽбірленуші) болсада жҽрдем бер». (1)

Мұсылман кісі залым болса, біз оны сол зұлымынан қайтарумен оған жҽрдем
берген боламыз.

4. Мұсылмандардың қайғысына да қуанышына да ортақ болу.
    
   
  
Мухаммад Аллаһтың Пайғамбары. Онымен бірге болған (момын) дар кҽпірлерге қатаң, ҿз
араларында (момындармен) болса, рахым-мейрімді.
«Фатх - 29»

:‫عن أنس رضى اهلل عنو عن النبي صمى اهلل عميو وسمم قال‬
ِ
ُّ ‫ألخيو ما ُي ِح‬
َّ ‫أحد ُكم حتى ُي ِح‬
"‫ب لِ َن ْف ِسو‬
‫ب‬
ُ ‫" ال ُيؤ ِم ُن‬
Ҽнҽс ибн Малик

айтады, Пайғамбарымыз

айтады:

«Сендердің бірде-біреуің ҿз нҽпсіне жақсы кҿрген нҽрсені бауырына да
жақсы кҿрмейінше момын болмайды.» (2)

Тҿбеде айтылып ҿткеннен басқа да, мұсылмандарға істеуіміз керек болған
хақтар кҿп. бұл хақтардың кейбірі, ҽрбір мұсылманға істеуі парыз болады.
мысалы: Басқа мұсылмандарға азар-зиян жеткезбеу сияқты.
Жҽне кейбірі фарзи кифая болады.
Мысалы: Сҽлемге жауап қайтару, мҽйітке намаз оқу, оны кҿму, ҽмрі мҽъруфнҽхи мүнкар қылу.(жақсылыққа шақыру, жамандықтан қайтару).
Бұл хақтардың кейбірі мүстахап болып есептеледі. Мысалы: Ауру кісілердің
кҿңілін сұрау, сҽлем беру сияқты.

(1)- сахих Бухари. 46-ші к: «китабул мазалим». 4-ші баб: «аъэн ахакҽ». №:2443,2444 хадис.
(2)- сахих Бухари. 1-ші к: «китабул иман». 7-ші баб: «минал иман». №:13 хадис,

Сахих Муслим. 1-ші к: китабул иман». 17-ші баб: «далил ала». №:45 хадис.

***

« ‫» أ ٌْجَ َشآء‬
57

Ҽл-бара мҽселесіне қарама-қайшы келетін істер.
«Аллаһ ҥшін кҽпірлерді жек кҿруге қарсы келетін істер»
1. кҽпірлерді жақсы кҿру, оларды дос тҧту.
    
   
    
   
   
    
    
    
     
      
     

(Ей, Мухаммад ҽлҽйһис-сҽлҽм) Аллаһқа жҽне оның Пайғамбары сызған сызықтан шыққандармен
– мейлі, олар ҿздерінің аталары немесе ұлдары, немесе аға-інілері, немесе
туған-туысқандары болса да, достасып жатқандарын таппайсын.
Міне, солардың жүректеріне (Аллаһ) иманды жазған жҽне оларды ҿз жағынан болған рух
құранмен қуаттандырған. Ол оларды астынан ҿзендер ағып тұратын, олар мҽңгі (тұрақтап)
қалатын жҽннаттарға кіргізеді. Аллаһ олардан разы болды жҽне олар да (Аллаһтан-ол берген
сыйлардан) разы болады. Міне, солар - Аллаһтың жамағаты. Байқаңдар, ҽлбетте, Аллаһтың
жамағаты (болғандар ғана) құтылушылар!
«Мужҽдҽлҽ- 22»

     
   
   
     
   
 
  
    
   
       
   
   
Сендер үшін Ибраһим жҽне онымен бірге болғандар да (олардың кҽпірлерге істеген
мҽмілелерінде) кҿркем үлгі бар. Есіңізге алыңыз, олар ҿз қауымдарына: «Расында, біздер
сендерден де, сендер Аллаһты қойып, сиынып жатқан бұттарыңнан да бездік. Біздер
сендер (сеніп, табынып жатқан бұт-санамдар) ды мойындамадық. Қашан, сендер Жалғыз
Аллаһқа иман келтіргендеріңше, сендер мен біздің арамызда мҽңгі дұшпандық жҽне
жаман кҿру-анық» -деді. Тек қана Ибраһим (ҿзінің кҽпір болған) атасына: «ҽлбетте, мен
(Аллаһтан) сен үшін жарылқау тілеймін, (Бірақ),саған Аллаһ жағынан болатын бір нҽрсені
(азапты қайтаруға) шамам келмейді»-(деген сҿздері ғана сендерге ҿнеге емес пе?). (Ибраһим жҽне онымен
бірге болған момындар тағы былай дұға қылған еді): «Раббым, Жалғыз ҿзіңе тҽуекел еттік жҽне
Ҿзіңе қайттық-тҽубе қылдық, Жалғыз Саған ғана қайтуымыз бар.
«Мумтахина- 4»

58

Шайх Усаймин

айтқан:

«Кҽпір адам Аллаһтың, Оның Пайғамбарының жҽне момындардың дҧшпаны.
Оларды жҥрегімізбен жек кҿруіміз бізге уҽжіп болады.»

2. кҽпір мемлекетінде Олармен бірге ҿмір сҥру.
:‫غ اثٓ ػج ِضهللا رضى اهلل تعالى عنو لبي‬٠‫ػٓ َجغ‬

ِ ‫و‬،‫الة‬
ِ َّ ‫إقام‬
ِ ‫ْذ رسول اهلل صمى اهلل عميو وسمم عمى‬
ُ ‫َؼ‬٠‫" ثب‬
ِ ‫ و َعمى ِف ار‬،‫ص ِح لِْم ُم ْسِمِم‬
َّ ‫إيتاء‬
ُّ ‫ َو‬،‫الزكا ِة‬
."‫ق اْل ُم ْش ِر ِك‬
ْ ‫الن‬
َ ‫الص‬
َ َ

Жарир ибн Абдуллаһ

айтады:

« Пайғамбарымызға
, намазды орындаймын, зекетті беремін,Ҽрбір мҧсылманға
насихат етемін жҽне мҥшріктерден ажыраймын, бірге тҧрмаймын »
-деп бҽйъат(ант) бердім . » (1)

Егер бір кісі кҽпір мемлекетте ҿмір сүрсе, кейін Исламды қабылдаса,
мұсылмандық белгілерін кҿрсете алмаса, мысалы: намаз оқу, азан айту,
хиджап кию, сақал ҿсіру сияқты белгілерін кҿрсете алмаса, Онда ол кісіге
қандайда бір ислам мемлекетіне Һижрат етуі (кҿшіп кетуі) уҽжіп болады.
Тек қана Һижрат жасауға шамасы жетпейтін кісілер амалсыздықтан сол кҽпір
мемлекетінде қалуы мүмкін.
Аллаһ Та`ала айтады:
   
    
    
     
    
   
   
  
  
    

(97). Ҽлбетте, (мұсылмандармен бірге Һижрет қылмастан, кҽпірлердің қол астында жасауға разы болумен)
ҿз жандарына зұлымдық еткендердің жандарын алар кезінде, періштелер оларға:
«қандай жағдайда жасадыңдар?»-дегендерінде: «біз бұл жерде ҽлсіз бишаралар едік»-деді.
(сонда періштелер): «Һижрат еткендеріңде, Аллаһтың жері кең еді ғой?! (неге дін жҽне
имандарың жолында бұл жұрттан Һижрат қылмадыңдар-кҿшпедіңдер)» -деді.
Бұлардың тұрақтары-тозақ. Нендей жаман орын-ол!
(98). Тек қана бір жол табуға шамасы жетпей, Һижрат жолын іздеп, таба алмай, шарасыз
қалғандар, ҽйелдер жҽне балалар болса, мұндайдарды Аллаһтың кешуі үміт етіледі.
«Ниса- 97,98»

Бірақ, мұсылмандық белгілерін кҿрсете алса, онда, оған мемлекетінде
қалуына рұхсат беріледі, сонда да ислам мемлекетіне Һижрат етуі мустахап
болады. Исламға шақыру сияқты қандай да бір шариғат амалдары болатын
болса, кейбір кісілердің осы кҽпір мемлекетінде қалуы мустахап болуы мүмкін.

3.

себепсіз кҽпір мемлекетіне сапар шегу.

59

Дінге шақыру, сауда-саттық жасау, емделу сияқты қажеттер үшін сапар
қылуға болады. Бірақ, қандайда-бір қажеттілік үшін сапар ететін кісіде
тҿмендегі 3 шарт табылуы керек.
І) Ол кісіде ҿзіне зиян жҽне пайда болатын нҽрселерді ажырата алатын,
күмҽн- шүбҽлардан сақталатын ілім болуы керек.
ІІ) Ол кісіде күнҽ-пасықтықтардан сақтана алатын тақуалық болуы керек.
ІІІ) дінін ашық кҿрсете алуы керек.
(1)- имам Ахмад -19376

4.

кҽпірлердің айтқандарын тыңдап оларға итағат ету.

5.

кҽпірлерге қҧрмет кҿрсету.

6.

кҽпірлерді мҧсылмандарды басқару ісінде басшы қылып қою.

7.

кҽпірлерден ақыл сҧрау.

8.

кҽпірлердің нҽпсілеріне еру.

9.

кҽпірлердің амалдарына разы болу.

10.

кҽпірлерді қҧрмет есімдермен атау.

11.

Кҽпірлерге тҽн болған істерде, кҽпірлерге ҿзін ҧқсату.

Мұсылман кісі кҽпірлердің ҿздеріне тҽн болған, сол нҽрселермен
мұсылмандардан ажыралып тұратын, мысалы: ғибадаттарда, ҽдеттерде,
кҿріністерде ҿзін оларға ұқсатпауы керек.
Аллаһ Та`ала айтады:
     
    
    
    
    
    
Иман келтіргендер үшін жүректері Аллаһтың зікіріне жҽне (одан) түскен Хақ Құранға
ықылас аудару (уақыты) келмеді ме?(сол сияқты, олар үшін) ілгері кітап берілген, кейін (олар мен
пайғамбарлары арасындағы) мерзім ұзарған соң, жүректері қатып кеткендер (яғни, яһуди жҽне христиадар)
сияқты болып қалмау (уақыты келмеді ме?). Олардың (яһуди мен христиандардың) кҿбі пасық-итағатсіз
«Хадид- 16»

:‫عن أبي سعيد الخدري رضى اهلل تعالى عنو عن النبي صمى اهلل عميو وسمم قال‬
ِ ‫كان قَْبمَ ُك ْم ِشْب اًر بِ ِشْب ٍر‬
ٍّ ‫ض‬
.‫وى ْم‬
ٍ ‫وذ َراعاً بِِذ َر‬
ُ ‫ب تَبِ ْعتُ ُم‬
َ ‫اع َحتَّى لَ ْو َد َخ ُموا ُج ْح َر‬
َ ‫" لَتَتَّبِ ُع َّن َسَن َن َم ْن‬
ِ ‫ول‬
َّ ‫ود َو‬
" !‫ " فَ َمن؟‬:‫ال‬
َ َ‫ص َارى؟ ق‬
َ ‫ُقْمَنا َيا َر ُس‬
َ ُ‫ آْلَيي‬،‫اهلل‬
َ ‫الن‬

Ҽбу Сайд Ҽл-худри

айтады, Пайғамбарымыз

айтты:

«Ҽлбетте! Сендер ҿздеріңнен алдыңғылардың жолдарына, қарыс-қарысына, адымадымына дейін ересіңдер, тіпті, олар кесіріткенің ініне кірсе де кіресіңдер!
Сонда: "Уҽ, Расулуллаһ
! Олар яһудилер мен христиандар ма?" дедік
Пайғамбарымыз
: "онда кім ?" -деп айтты.» (1)

60

Ибн Тҽймия

айтады:

«сыртқы кҿріністе адам ҿзін біреуге ҧқсатуы оның ішкі кҿрінісіне, яғни, жҥрекпен
жақсы кҿріп қалуына алып келеді. Сол сияқты, адам ішкі дҥниесімен біреуді жақсы
кҿрсе сыртқы кҿрінісін соған ҧқсатуға ҽрекет қылады.»

«Момын кісі жек кҿреді, бірақ бұл жек кҿруі насихат қылудан тоспауы
керек.»
(1)- сахих Бухари. 96-ші к: «китабул эътисам». 14-ші баб: «латат табиъунна». №:7320 хадис,

сахих Муслим. 47-ші к: «китабул илм». 3-ші баб: «иттибаъ сунан ҽл-яһуд уан насара». №:2669 хадис.

Кҽпірлермен мҽміле еткенімізде, мҧсылмандар кҽпірлерге істеуі
уҽжіп немесе рҧхсат (мустахап) болған істер.
Бҧл мҽселеге кірісуімізден алдын, кҽпірлер 4- тҥрге бҿлінетінін білуіміз
қажет болады.

1.

‫أ ْلمعاهدون‬

[ Ҽл-муъаһадун ]

Муъаһад кім?
« Ҿз мемлекетінде жасайтын жҽне мҧсылмандармен сҧғыспау-бейбітшілік
келісімінде болған кҽпірлер.»

Қазіргі дҽуріміздегі мұсылман мемлекеттерінің елшілігі бар болған кҽпір
мемлекеттер.
Аллаһ Та`ала Ҽнфал сүресінде былай дейді:
    
      
  
(Ей, Мухаммад ҽлҽйһис-сҽлҽм), егер, олар келісімге келсе, сіз де оған (келісімге) келісіңіз жҽне
Аллаһқа (сиынып) тҽуекел етіңіз. ҽлбетте, оның ҿзі – есітуші,білуші.
«Ҽнфал- 61»

Пайғамбарымыз
Мекке тұрғындарымен Худҽйбия (сулхы) бейбітшілік
келісім-шартын құрды. Худҽйбия келісім-шарты кҽпірлермен бейбітшілік
келісім-шрртын құруға рұхсат екендігіне дҽлел болады.
Бұл бейбітшілік келісім-шарты, Худҽйбия келісімі сияқты белгілі бір
уақытпен шектелуі мүмкін немесе белгілі бір уақытпен шектелместен
келісім-шарт құрса да болады. Бірақ, қашан осы келісім-шарттың тоқтатылуы
мұсылмандар үшін пайдалы болса, мұсылмандар сол келісім-шартты тоқтата
алулары керек болады. Мҽңгілікке келісім-шарт құру мүмкін емес. Бұл
келісім-шартты құру мұсылмандар үшін зҽру болса, мұсылмандар кҽпірлерге
мал-дүние беруі де мүмкін болады. Кҽпір мемлекетпен бейбіт келісім-шартын
тек қана мұсылмандардың Патшасы немесе оның орынбасары құрады.

2.

ِّ [ Ҽз-зиммиюн ]
‫ألذ ِّميون‬

Зимми кім?

«Мҧсылмандардың мемлекетінде жасайтын жҽне мҧсылмандарға салық (жизя)
тҿлеумен ҿз діндерінде қалдырылған кітап иелерінен болған кҽпірлер.»

Аллаһ Та`ала Тҽубҽ сүресінде айтады:
61

    
    
     
    
   
   
Аллаһқа жҽне Ақырет күніне сенбейтін, Аллаһ жҽне Оның Пайғамбары арам деген
нҽрсені арам деп білмейтін, Хақ (яғни, Ислам) дініне бойұсынбайтын кітап иелерінен
болғандарға қарсы соғысыңдар, тіптен, олар қор болған (жеңілген) жағдайда ҿз қолдарымен
(үстеріндегі) салықты тҿлемейінше (соғысыңдар).
«Тҽубҽ- 29»

салықты (Жизяны) тек қана азат (еркін) болған, жасы жеткен жҧмыс істейтін еркек
кісілер тҿлейді. Ҽйелдер, жас балалар жҽне жындылардан жизя алынбайды.

3.

‫ست ْئمنون‬
ْ ‫أ ْلم‬

[ Ҽл-мустаьманун ]

Мустҽьмҽн кім?
« Мҧсылман мемлекетіне, патшаның немесе қарапайым мҧсылманның
рҧхсатымен кірген кҽпірлер.»

Мысалы: туристтер, саудегерлер, елшілер т.б...
Аллаһ Та`ала айтады:
   
   
     
    
(Ей, Мухаммад ҽлҽйһис-сҽлҽм), егер мүшріктерден біреуі сізден пана сұраса, онда, оған пана
беріңіз, тіпті, ол Аллаһтың сҿзін естісін. Сонан соң, оған ҿзі үшін тыныш болған жерге
жеткізіп қойыңыз. Бұл (үкім) – олардың (толық шындықты) білмейтін қауым болғандықтары үшін.
«Тҽубҽ- 6»

Бірақ Жазиратул-Араб : яғни, Меке мен Мҽдина, жҽне оның арасындағы,
айналасындағы қалалар жҽне ауылдарда зиммилермен мустаъмандар ҿмір
сүруіне рұқсат етілмейді. Бұған дҽлел мына хадис.
:‫أّٔٗ ؿّغ رسول اهلل صمى اهلل عميو وسمم قال‬، ‫ػٓ ئثٓ ػجّبؽ رضى اهلل تعالى عنيما‬
".،‫ة‬
ِ ‫غ ِحاٌؼغ‬٠‫َٓ ِِٓ جؼ‬١‫ا ْاٌ ُّ ْش ِغو‬ٛ‫سغ ُج‬
ِ ‫"أ‬
Ибн Аббастан
келген хадисте Пайғамбарымыз
айтады :
«мҥшріктерді Жазиратул-Араптан шығарыңдар» (1)

4.

‫أ ْلح ْرِبيون‬

[ ҽл-харбиюн ]

Харби кім?
« Харбилер 2-ге бҿлінеді: 1)- Мҧсылмандармен соғысып жатқан ҽскери
кҽпірлер. 2)- мҧсылмандармен соғыспай жатқан, бірақ, мҧсылмандармен
олрдың арасында бейбіт келісім шарты болмаған кҽпірлер.»

Олар жоғарыда айтып ҿтілген 3 түрге кірмейтін кҽпірлер.
Міне осы түрдегі кҽпірлермен жиһад қылуға рұхсат етіледі.
онда да егер мұсылмандар соғысуға құдыреті болса.(күші жетсе).
Аллаһ Та`ала Ниса сүресінде айтады:
62

    
  
  
   
    

Енді, егер, олар сендерден бой тежемесе, сендерге келісім ұсынбаса жҽне қолдарын
тыймайтын болса, оларды тапқан жерлерінде ұстап,ҿлтіріңдер. Міне, біз мұндайларға
қарсы (шабуыл жасауларың үшін) сендерге ашық құжат беріп қойдық.
«Ниса- 91»

(1)- сахих Бухари. 56-ші к: «китабул жиһад уас сайр». 176-ші баб: «һал юсташфаъу». №:3053 хадис,

Сахих Муслим. 32-ші к: «китабул жиһад уас сайр». 21-ші баб: «ихражул яһуд уҽн насара». №:1767 хадис.

Мҧсылмандардың ХАРБИ болмаған кҽпірлерге істеуі уҽжіп болған
істердің ең маңыздылары.
1. Зиммилер жҽне мустаъмандар, ислам мемлекетінде болған
уақыттарында (шығып кеткенге дейін),оларды қорғау.
   
   
     
(Ей, Мухаммад ҽлҽйһис-сҽлҽм), егер мүшріктерден біреуі сізден пана сұраса, онда, оған пана беріңіз, тіпті,
ол Аллаһтың сҿзін естісін. Сонан соң, оған ҿзі үшін тыныш болған жерге жеткізіп қойыңыз.
«Тҽубҽ- 6»

2. Олардың ҿз арасындағы жҽне олармен мұсылмандар арасында болатын
істерде ҽділдікпен үкім жүргізу.
     
    
      
   
Бір қауымды жаман кҿрулерің сендерді ҽділдік қылмауға тартпасын! Ҽділ болыңдар! Сол ҽділ
болу – тақуалыққа жақынырақ. Аллаһтан қорқыңдар! Ҽлбетте, Аллаһ істеп жатқан істеріңнен Хабардар.
«Майда- 8»

3. Оларды исламға шақыру.
Кҽпірді Исламға шақыру «Фарзи кифая» болып есептеледі.
Кҽпір кісіні дағуат ету мақсатымен зиярат ету немесе ауырып қалса кҿңілін
сұрап бару жақсы.

Ҽнҽс

ِ ٍ َٔ‫ػ َْٓ أ‬
َّ : ‫ضى اهلل تعالى عنو‬
،‫َ ْش ُض َُ النبي صمى اهلل عميو وسمم‬٠ َْ‫ وب‬،َ‫ص‬ُٛ َٙ١ٌِ ً ‫أْ ُغالِب‬
َ ‫ؾ َر‬
ِ " :‫قال‬
.‫أسمَ َم‬
َ َ‫ ف‬، ُ‫عوُده‬
َ ‫فَ َم ِر‬
ْ َ‫ ف‬." ْ‫أسمم‬
ْ
ُ ‫ض فَآتاهُ النبي صمى اهلل عميو وسمم َي‬

айтады: «Пайғамбарымыз
, ауырып қалған яһуди баланың кҿңілін
сҧрап барды жҽне оны Исламға дағуат етті, ол Ислам дінін қабылдады. » (1)

4. Ислам дінін қабылдау үшін кҽпірлерді мҽжбірлеу, зорлау харам.
      
   
Дінде зорлау жоқ. (ҿйткені), тура жол азғындықтан -адасудан ажырап болды.
«Бақара- 256»

5. Мұсылман кісіге, ХАРБИ болмаған кҽпірді ҿлтіруі, ұруы харам болады.
ِ ‫عن عبد اهلل بن عمرو ر‬
:‫ض َى اهلل تعالى عنيما َع ِن النبي صمى اهلل عميو وسمم قال‬
َ ْْ َ

63

ِ ِ ‫"من قَتَ َل معاىداً لَم ي ِرْح رائِحةَ اْلجَّنةَ وا َّن ِرْيحيا تُوج ُد ِمن م ِس‬
"ً‫ين َعاما‬
َْ
َ ‫يرة ْأرَبع‬
َ َ ْ َ ََ
َ َ َ َ َ ْ َ َُ

Абдуллаһ ибн Ҽмр ибн Аас

айтады, Пайғамбарымыз

айтты:

«Кім Муаһадты ҿлтірсе Жҽннаттің иісінде иіскемейді. Жҽннаттің иісі қырық
жылдық қашықтықтан білініп тҧрады». (2)

:‫ قال النبي صمى اهلل عميو وسمم‬:‫ة النبي صمى اهلل عميو وسمم قال‬
َ ٓ‫ػ‬
ِ ‫أد ٍض ِِ ْٓ أُصْ َذب‬
ِ ِ
"...َ‫يح اْل َجَّنة‬
ْ ‫" َم ْن قَتَ َل َر ُجالً ِم ْن‬
َ ‫ لَ ْم َي ِج ْد ِر‬،‫أى ِل ال ّذ ٍٍّ َّمة‬

Пайғамбарымыз

сахабаларынан бірі айтады, Пайғамбарымыз

«Кім Зиммий кісіні ҿлтірсе, Жҽннаттің исінде иіскемейді.»

айтты:

(3)

(1)- сахих Бухари. 75-ші к: «китабул марда». 11-ші баб: «иядатул марид». №: 5657 хадис.
(2)- сахих Бухари. 58-ші к: «китабул жизя». 5-ші баб: «исму ман қатала муаһадан». №:3166 хадис.
(3)- Ахмад- №:18240, Насаий

6.

ХАРБИ болмаған кҽпірлерді, сауда-саттықта алдау , немесе олардың
мал-дүниелерін нахақтан-нахақ тартып алу харам.
، ‫ق طا َقتِ ِو‬
َ ‫ ْأو َكمَّفَوُ فَ ْو‬،ُ‫صو‬
َ ‫ " أال َِ ْٓ ظٍََ َُ ُم َع‬:‫قال النبي صمى اهلل عميو وسمم‬
َ َ‫ ْأو ْإنتَق‬،ً‫اىدا‬
ِ ‫أخ َذ ِمْنوُ َشْيئاً بِ َغْي ِر ِط‬
ٍ ‫يب َن ْف‬
" ‫قيام ِة‬
َ ‫ْأو‬
ُ ‫ فَأنا َح ِج‬،‫س‬
َ ‫يجوُ َي ْوَم اْل‬

Пайғамбарымыз

айтты:

«Сақ болыңдар! Кім Муаһадқа зҧлым ҿткізсе немесе тақатынан тыс болған істі оған жҥктесе
яки одан бір нҽрсені разылығысыз алса, қиямет кҥнінде, Мен оған қарсы дауласамын. » (1)

ِ ‫ُ اثٓ ِدؼاَ ر‬١‫َِ َّغ ِ٘شب َُ اِثُْٓ َدى‬
َّ ٌ‫ ا‬ٟ‫ا ف‬ّٛ١‫ لَ ْض أُل‬، َ‫ش ِب‬
َّ ٌ‫جبط ثِب‬
‫ ِب‬:‫مبي‬
َ َ‫ ف‬، ‫ّؾ‬
ِ ْٔ ‫بؽ َِِٓ األ‬
ِ ‫ش‬
ِ ٌَّٕ‫ ا‬ٍٝ‫ض َى اهلل تعالى عنو ػ‬
َ
ْ
ْ
ْ
َ
ُ
َ
:‫َ ُض ٌ َـ ِّؼْذ رسول اهلل صمى اهلل عميو وسمم َيقول‬ٙ‫ أش‬: َُ ‫مبي ِ٘شب‬
َ ‫ ف‬، ‫َ ِخ‬٠‫ اٌ ِجؼ‬ٟ‫ا ف‬ُٛ‫ ُدجِـ‬:‫ا‬ٌٛ‫ُُ؟ لب‬ُٙٔ‫َشأ‬
ِ َّ ‫إن اهلل يع ّْذ‬
ّْ
ُّ ‫اس في‬
َّ ‫بو َن‬
"‫الدنيا‬
ُ َ ُ َ َّ "
َ ‫ب الذ‬
َ ‫الن‬
ُ ‫ين ُي َعذ‬

Һешам ибн Хаким , жиза бермеген зиммилерді қинап жатқан адамдарды
кҿріп оларға айтты: Пайғамбарымыздың
былай дегенін естігенмін:
«Аллаһ бҧл дҥниеде адамдарды азаптағандарды, қияметте азаптайды» (2)

7. ХАРБИ болмаған кҽпірлерді балағаттау, оларға жаман сҿз айту, жалған
ِ ‫وقُولوا لِ َّمن‬
сҿйлеу харам .
ً‫اس ُح ْسنا‬
ُ َ
Адамдарға кҿркем сҿз сҿйлеңдер
«бақара- 83»

Бҽлкім! Олармен кҿркем мҽміледе болу жҽне оларға болған махаббатты
кҿрсетпейтін, мұсылман кісіні қор етіп кҿрсетпейтін, барша кҿркем
мінездермен мҽміле етіледі.
8. Кҽпір кісі сҽлем берсе, оған жауап қайтару уҽжіп болады.
Бірақ, жауап толық берілместен уҽалайкум мен шектелінеді.
Ҽнҽс

ِ ‫" إذا سمَّم َعمَي ُكم أى ُل اْل ِك‬:‫عن أنس عن النبي صمى اهلل عميو وسمم قال‬
".‫وعمَي ُكم‬
َ ": ‫تاب فَقُولوا‬
َ

айтты, пайғамбарымыз

айтты:

«Егер сендерге кітап иелері сҽлем берсе, уҽалайкум деп жауап беріңдер.» (3)

Бірақ! Мұсылман кісі кҽпір кісіге бірінші болып сҽлем беруі жақсы емес.
:‫ قال رسول اهلل صمى اهلل عميو وسمم‬:‫غح رضى اهلل تعالى عنو قال‬٠‫ ٘غ‬ٟ‫ػٓ اث‬
َ‫ ثِب ٌـَّال‬ٜ‫صب َع‬
َ ٌَّٕ‫الَ ا‬ٚ ‫ ُص‬َُٛٙ١ٌ‫ا ْا‬ُٛ ‫ال رَ ْجضَئ‬
Ҽбу Һурайрадан
риуаят етіледі, Пайғамбарымыз
айтты:
64

«яһудилермен христиандарға, бірінші болып сҽлем бермеңдер»!

(4)

9. кҽпір кҿршіге де кҿршілік ақысы берілуі керек болады.
ِ ِ ِ
ِ ‫اهلل واْليوِم‬
".َ‫ فَالَ ُي ْؤِذ َج َاره‬،‫اآلخ ِر‬
َ ‫ " َم ْن َك‬:‫عن أبي ىريرة عن النبي صمى اهلل عميو وسمم قال‬
ْ َ َ ‫ان ُي ْؤم ُن ب‬
Ҽбу Һурайрадан
риуаят етіледі, Пайғамбарымыз
айтты:
«Кім Аллаһ жҽне қиямет кҥніне иман келтірген болса, кҿршісіне азар-зиян
жеткізбесін!» (5)
(1)- Ҽбу Даууд-3052, Албани «сахих»
(2)- сахих Муслим. 45-ші к: «китабул бирри уҽ сила». 33-ші баб: «уаъидуш шадид лиман». №:2613 хадис.
(3)- сахих Бухари. 79-ші к: «китабул исти`зан».22-ші баб: «кайфар радду ала». №:6258 хадис,

сахих Муслим. 39-ші к: «китабус салам». 4-ші баб: «наһи ан ибтида». №:2163 хадис.
(4)- сахих Муслим. 39-ші к: «китабус салам». 4-ші баб: «наһи ан ибтида». №:2167 хадис.
(5)- сахих Бухари. 78-ші к: «китабул адаб». 85-ші баб: «икрам». №:6136 хадис,

сахих Муслим. 1-ші к: «китабул иман». 19-ші баб: «хас ала икрамил жар». №: 47 хадис.

Мҧсылмандар кҽпірлерге істеуі мҥстахап жҽне мубах болған
істер.
1.

Мұсылмандардың үстінде башшылық ету, басқаруға кірмейтін істерде
кҽпірлерді істету, жұмысқа алу рұхсат етіледі.

Пайғамбарымыз
хижрат еткен уақытта, Абдуллаһ ибн Урайқаны
жұмысқа жалдады.
ِ
َّ ‫ضى اهلل تعالى عني‬
،‫أن رسول اهلل صمى اهلل عميو وسمم‬،‫ما‬
َ ‫عن عبد اهلل بن ُع َمر َر‬
.‫ط ُر َما َخ َرَج ِم ْنيا‬
ْ ‫ َولَيُ ْم َش‬،‫عوىا‬
ْ
ْ ‫ َعمَى‬،‫يوَد‬
ُ ‫أن َي ْع َم ُموىا َو َي ْزَر‬
ُ ‫أعطَى َخ ْي َب َارْل َي‬
Абдуллаһ ибн Омар
айтады:
«Пайғамбарымыз
Хайбар яһудилерін, Хайбарда, егін егіп ҿнімдерінің тең
жартысын мҧсылмандарға беру шартымен, олардың егін егуіне рҧхсат берді.» (1)

2.
Мұхтаж болған кҽпірлерге ихсан (жақсылық) жасау мүстахап болады.
Олардың жарлыларына садақа-жҽрдем беру, ауруларына жҽрдем кҿрсету.
  
   
Игі іс қылыңдар. ҽлбетте, Аллаһ игілік жасаушыларды сүйеді.
«Бақара- 195»

Кҽпір болған ағайын-туыстармен қарым-қатынаста болу мүстахап
болып есептеледі.(Силҽтур-рахем)
Оларды зиярат ету ,яғни, кҿруге бару, оларға хадя беру жҽне осы сияқты
ағайын-туыс арасы қарым-қатнастарға кіретін істерді істеу мүстахап болып
есептеледі. Бірақ! ардайым кҽпір туыстармен бірге болу жҽне олардан
насихат алу дұрыс емес.
Аллаһ Та`ала айтады:
3.

   
Туған-ұрыққа, ақыларын бер
«Ҽл-исра- 26»

Аллаһ Та`ала кҽпір болған ата-ана ақысы жайында былай дейді:
      
      
65

    
     
Егер, олар (яғни, ата-анаң) сені ҿзің білмеген нҽрселерді маған (Аллаһқа) серік қосуға зорласа,
онда оларға бойұсынба! Оларға (мейлі, кҽпір болса да), дүниеде жақсы мҽміледе болғын жҽне
ҿзің маған жауап берген-тҽубе еткендердің жолына ілескін!
«Лҧқман -15»

4.

Кҽпір кісі мұсылманның үйіне қонақ болып келсе, оған сый-сияпат
кҿрсету мүстахап болады. Сол сияқы, мұсылман кісі де қажет болған
жағдайда кҽпір кісінің үйіне қонақ болып баруы рұхсат етіледі.

(1)- сахих Бухари. 41-ші к: «китабул музараъа». 11-ші баб: «музараъа маъал яһуд». №: 2331 хадис,

сахих Муслим. 22-ші к: «китабул мусақат». 1-ші баб: «мусақат уҽл муъамала». №: 1551 хадис.

5.

Дінімізде мубах болған дүние істерінде, сауда-саттықта кҽпірлермен
мҽміле ету, қарым-қатынаста болу рұхсат етіледі жҽне олардан дүниелік
білім алуға да болады.

ِ
ِ
َّ ‫ضى اهلل تعالى عني‬
ٍّ ‫يوِد‬
ُ‫ َو َرَىَنو‬،‫أج ٍل‬
َ ‫ي إلَى‬
ُ ‫ إ ْشتََرى طَ َعاماً م ْن َي‬،‫أن رسول اهلل صمى اهلل عميو وسمم‬،‫ا‬
َ ‫عن عائشة َر‬
ٍ ‫ِدرعاً ِم ْن ح‬
.‫ديد‬
َ
ْ

Айша

анамыз айтады:

« Пайғамбарымыз

темір сауытын кепілге қойып яһуди кісіден арпа дҽнін
қарызға сатып алды.» (1)

ِ
ِ
ِ ‫ َكان َن‬: ‫َّاس َقا َل‬
ٍ ‫َع ِن ْب ِن َعب‬
‫صمَّى اهللُ َعَم ْي ِو َو َسمَّ َم‬
ٌ ‫ُس َرى َي ْوَم َب ْد ٍر َل ْم َي ُك ْن َليُ ْم ف َد‬
ٌ َ
َ ‫ فَ َج َع َل َر ُسو ُل اهلل‬،‫اء‬
َ ‫اس م َن األ‬
ِ
.َ‫ص ِار اْل ِكتَ َابة‬
ْ ‫اء ُى ْم اَ ْن يُ َعمّْ ُموا ْأوالَ َد‬
َ ‫األن‬
َ ‫ف َد‬
«Пайғамбарымыз

6.

Бҽдір тҧтқындарынан, Мҧсылмандардың балдарына жазуды
ҥйретуде пайдаланған.» (2)

Кітап иелерінен болған кҽпір ҽйелге үйлену рұхсат етіледі, егер ол
зинадан пҽк болса.
Аллаһ Та`ала айтады:

   
   
   
  
     
Қашан зина қылмай жҽне жасырын ойнас тұтпай, маһрлерін беріп үйленсеңдер, сендер
үшін момын ҽйелдер арасынан ҿздерін арамнан сақтаған ҽйелдер жҽне сендерден ілгері
кітап берілгендерден болған, ҿздерін арамнан сақтаған ҽйелдер де адал.
«Майда - 5»

Бірақ! Мұсылман кісі кҽпір ҽйелге үйленбегені абзал болады жҽне кітап
иелерінен болмаған ҽйелдерге үйлену рұхсат етілмейді. Аллаһ Та`ала айтады:
   
     
    
  
     
   
(ей момындар), иман келтіргенше, мүшрік ҽйелдерге үйленбеңдер! Күдіксіз, азат мүшрік
ҽйелден-тіптен, олар сендерге ұнаса да,-иманды күң ҽйел жақсырақ. Иман келтіргенше,
66

мүшрік еркектерге (қыздарыңды) тұрмысқа бермеңдер. Күдіксіз, азат мүшріктен-олар
сендерге ұнаса да, -иманды құл жақсырақ.
«Бақара- 221»

Кҽпірлердің жүрегін исламға жібіту, олардың жүрегін исламға аудыру
мақсатында оларға зекет беру рұхсат етіледі.

7.

   
 
  
Ҽлбетте, садақалар (яғни, зекеттер) Аллаһ тарапынан парыз болып, тек қана кембағалдарға,
міскіндерге, садақа жинаушыларға, кҿңілдері (исламға) дос етілгендерге... беріледі.
«Тҽубҽ -60»
(1)- сахих Бухари. 34-ші к: «китабул буюъ». 14-ші баб: «шираъун наби бин нися». №: 2068 хадис,

сахих Муслим. 22-ші к: «китабул мусақат». 24-ші баб: «раһн уҽ жауазиһи». №:1603 хадис.
(2)- Муснад Ахмад. №: 2216.

8.

кҽпірлердің зиян жамандықтарынан сақтану үшін оларға хадия беруге
болады жҽне мұсылмандармен тыныштық келісіміне келулері, олардың
зұлымдықтарынан құтылу үшін оларға мал-дүние беруге болады.

     
   
   
    
   
Аллаһ сендерді діндерің туралы сендермен соғыспаған жҽне сендерді ҿз жұрттарыңнан
айдап шығармағандардан-оларға жақсылық қылуларыңнан жҽне оларға ҽділ
болуларыңнан қайтармайды.
ҽлбетте, Аллаһ ҽділдік қылушыларды жақсы кҿреді.
«Мумтахина- 8»

9. Кҽпірден хадия алуға болады, егер одан Мұсылманға қорлық-кемдік
келмейтін болса.
10. Мүсылмандар соғыс кезінде кҽпірлерден жҽрдем алуына болады тек
қана 2- шартпен:
А/- солардан жҽрдем сұрауға мҽжбір болса.
Б/- олардың айлаларынан сақ болса жҽне оларды мұсылмандар басқаруы
керек.
11. Кҽпір кісінің тамағын жеуге болады жҽне кітап иелерінен болған
кҽпірлердің сойған малының етін жеуге болады.
    
   
 
Бүгін сендерге жақсы нҽрселер халал етілді жҽне кітап иелерінің тамағы да сендерге халал
болды
«Майда - 5»

12.

Мұсылман кісі кҽпірдің қолында жұмыс істеуіне болады. егер одан
мұсылманға қорлық-кемдік келмейтін болса.

13.

Қорытып айтқанда; Мұсылман кісі сҿзімен де, ісімен де кҽпір кісіге
кҿркем мҽміле еткені жақсы болады егер мұсылманға қорлық келмейтін
67

болса жҽне шариғатқа қайшы келмейтін, шариғат рұхсат берген бір
жағдай болатын болса.
Аллаһ Та`ала айтады:
   
    
      
      
     
 
Момындар иман келтіргендерді қойып, кҽпірлерді дос тұтпасын. Кім олай етсе (кҽпірлерді дос
тұтса), демек, (ол) Аллаһқа ешкім де емес.(яғни, Аллаһқа жат болып қалады) тек олардан (кҽпірлердің
қауып-қатерінен) сақтанып тұруға ғана (мҽміле етсеңдер, рұхсат).
Аллаһ сендерді ҿзінің (азабынан) ескертеді жҽне тек Аллаһқа қайтасыңдар.
« Али-имран- 28»

***

3-ші тақырып:
Таухид жҽне оның қарсысы болған шірк турасында
АВТОР СҾЗІ

‫ك أ َم َر‬
َ ِ‫ك هللا ُ لِطا َع ِت ِه أنَّ ْال َح َن ِف ٌَّ َة ِملّ َة إ ْب َرا ِهٌ َم أنْ َتعْ ُب َد هللاَ َوحْ َدهُ ُم ْخلِصا ً ل ُه ال ِّدٌن َوب َذل‬
َ ‫ِاعْ لَ ْم أرْ َش َد‬
‫الناس َو َخل َق ُه ْم ل َها‬
‫ٌع‬
َ ‫هللا ُ َج ِم‬
ِ
Біл! Аллаһ сені ҿзіне бойҧсынуға жолдасын,
Ибраһимнің (ҽлҽйһис-сҽлҽм) діні-міллеті болған ханиф дін,
ол жалғыз Аллаһқа ықыласпен ғибадат ету.
Аллаһ Та`ала барша адамзатты міне осы нҽрсеге бҧйырды
жҽне оларды сол ҥшін жаратты.
Аллаһ Та`ала айтады:
ُ ‫ َِب سَ ٍَ ْم‬َٚ
ََْٚ
َ ْٔ ‫اال‬
ِ َٚ َّٓ ‫ذ ْاٌ ِج‬
ِ ‫َ ْؼجُ ُض‬١ٌَِ ّ‫ؾ اِال‬

Мен жын мен адамзатты тек ҿзіме құлшылық етулері үшін ғана жараттым.
«Аз-зарият- 56»

«тек өзіме құлшылық етулері үшін ғана», деген сҿздің мағнасы: « мені ғибадатта

жалғыздаулары үшін»- деген түсінікті береді.

Шарх:
«‫ف‬١ْ ِٕ‫أٌح‬
َ » ХАНИФ сҿзінің Тілдік мағынасы:
Бұрылу, бір нҽрседен басқасына ауып кету, иілу.

68

ХАНИФ сҿзінің шариғаттағы мағынасы: Шірктен Таухидке бұрылған,
иілген
Шайхул-ислам Ибн Тҽймия

айтады:

« ХАНИФ дін, ол Жалғыз Аллаһқа жҥздену жҽне Аллаһтан ҿзгеден жҥз бҧру.»

Ибрахимнің
міллеті, ол кісінің діндегі жолы.
Ибрахим
Аллаһтың халилі жҽне Пайғамбарлардың атасы.
Ол кісіден кейін келген барша пайғамбарлар сол кісінің ұрпағынан шыққан.
Аллаһ Та`ала Нахл сүресінде айтады:
    
     
  
Сонан соң (біз: «Ей, Мухаммад ҽлҽйһис-сҽлам), сізге тура жолдан таймаған Ибраһимнің дініне
ілесіңіз, ол мүшріктерден емес еді,»-деп уахи жібердік.
«Нахл- 123»

АВТОР СҾЗІ

‫ ٌ َُوحِّ ُدون‬،‫َو َمعْ َنى ٌَعْ ُب ُدون‬
Қҧлшылық етудің мағнасы; ғибадатта Аллаһты жалғыз деп білу.
Абдуллаһ ибн Аббас

айтады:

«Қҧрандағы ҽрбір ғибадат сҿзі, Таухид мағынасында».

Ибрахимнің
жҽне одан басқа барша пайғамбарлардың діні. Жалғыз
Аллаһқа ғибадат ету жҽне оған шерік келтірмеу болған.
Аллаһ Та`ала Анбия сүресінде айтады:
      
      
 
(ей, Мухаммад ҽлҽйһис-сҽлҽм)біз сізден ілгері жіберген ҽр-бір пайғамбарға да: ешқандай(құлшылыққа
татитын) тҽңір жоқ, тек мен ғана бармын демек, маған ғана ғибадат етіңдер –деп уахи
жібергенбіз.
«Анбия - 25»

     
   
 
Расында, біз ҽрбір үмметке : Аллаһқа ғибадат етіңдер жҽне шайтаннан ұзақ болыңдар –
(деген уахимен) бір пайғамбар жібергенміз.
«Нахл- 36 »

Пайғамбарымыз Мухаммадте
Аллаһ Та`ала айтады:

міне осы нҽрсеге бұйырылған еді.

69

     
   
Айтыңыз: (Ей, Мухаммад ҽлҽйһис-сҽлҽм), расында мен, Жалғыз Аллаһқа ықыласпен құлшылық
етуге бұйырылғанмын.
«Зумар- 11»

Бҽлкім! Бұл нҽрсеге барша адамзат бұйырылған.
    
    
Негізінен, олар тек қана Жалғыз Аллаһқа, ол үшін дінді таза еткен, тура жолдан аумаған
күйлерінде құлшылық етуге бұйырылған еді.
«Бҽйинҽһ- 5»

***
АВТОР СҾЗІ

ْ ‫هللا‬
ُ‫ك َو ُه َو َدعْ َوة‬
ِ ‫إفرا ُد‬
َ ْ‫بال ِع َبا َد ِة َوأعْ َظ ُم َما َن َهى َع ْن ُه ال ِّشر‬
َ ‫وأعْ َظ ُم َما أ َم َر هللا ُ ِب ِه ال َّت ْو ِحٌد َو ُه َو‬
‫َغٌ ُرهُ َم َع ُه‬
«Аллаһ бҧйырған нҽрселердің ең ҧлысы таухид жҽне қайтарған
нҽрселерінің ең ҥлкені ол шірк»
‫وأعظم ما أمر هللا به التوحٌد‬
Аллаһ бұйырған істердің ең ұлысы, таухид.
‫وهو إفراد هللا بالعبادة‬
Таухид дегеніміз: ғибадатта Аллаһты жалғыздау.
‫وأعظم ما نهى عنه الشرك‬
Аллаһ қайтарған нҽрселердің ең үлкені, ол шірк.
‫وهو دعوة غٌره معه‬
Шірк дегеніміз: Аллаһтан ҿзгеден сұрау. Аллаһ Та`алаға ҿзгені қосып
ғибадат ету.
Аллаһ Та`ала айтады:
    
  
Аллаһқа құлшылық қылыңдар жҽне оған ешнҽрсені серік қоспаңдар!
«Ниса- 36»

Аллаһ, пенделеріне бұйырған ең үлкен парыз, ол Таухид.
Таухид себепті пайғамбарлар жіберілген, кітаптар түсірілген.
Таухидпен күнҽлар кешіріледі. Онымен адамдар Жҽннатқа кіреді, тозақтан
құтылады. Таухид болмаса адамзаттың амалдары қабыл болмайды.
Ибн Қайием

«Фауаэд» деген кітабында айтады:

«Бҧл дҥниенің қайғы-қиыншылықтарын ешбір нҽрсе, таухид сияқты кеткізе
алмайды.»

70

Сол үшін карб (үлкен қайғы) дұғасы таухидпен болады.
Ибн Аббас
айтады: Пайғамбарымыз
карб қайғысы (үлкен қайғы) кезінде
мына дұғаны оқыр еді:
َّ ‫ػٓ ئثٓ ػجّبؽ رضى اهلل تعالى عنيما قال‬
:‫أْ رسول اهلل صمى اهلل عميو وسمم وبْ َيقُول ِعْن َداْل َك ْر ِب‬:
َّ ٌ‫ الئٌٗ ئالّهللاُ َعة ا‬، ُ١‫غف اٌ َؼ ِظ‬
‫ض‬
َ ُُ ١‫"الئٌٗ ئالّهللاُ اٌ َؼ ِظ‬
ِ ‫ا‬َٛ َّ ‫ـ‬
ِ ‫ الئٌٗ ئالّهللاُ َعة اٌ َؼ‬، ُ١ٍِ‫اٌذ‬
ِ ْ‫ َعة األع‬َٚ ‫د‬
َ ٌ‫غف ا‬
(1)"ُ٠‫ىغ‬
ِ ‫ َعة اٌ َؼ‬َٚ

Юнус(Ҽлҽйһиссҽлҽм)ның

дұғасы да таухид болған:

      
  
(құлшылыққа лайықты болған) Ешбір тҽңір жоқ, тек қана ҿзің барсың, ей, пҽк Раббым, расында, мен
(ҿз нҽпсіме) зұлым қылушылардан болып қалдым.
«Анбия- 87»

Демек, адамзатты үлкен қайғы-қиыншылыққа шірк түсіреді жҽне одан
тек таухид ғана құтқара алады.
(1)- сахих Бухари. 80-ші к: «китабуд даъауат». 27-ші баб: «дуъа индал карб». №:6346 хадис,

сахих Муслим. 48-ші к: «китабул зикр». 21-ші баб: «дуъаул карб». №:2730 хадис.

‫ال إِله إِالَّ اهلل‬

МАҒЫНАСЫ:
«Аллаһтан ҿзге қҧлшылыққа лайықты ешқандай қҧдай жоқ.»
«лҽ илҽһҽ иллаллаһ» кҽлимасы улуһия таухидін білдіреді.
Құранда, адамдар Аллаһтан ҿзгені де ҿздеріне тҽңір етіп алулары жайында
аяттар келген. Аллаһ Та`ала оларды құдайлар-тҽңірлер деп атаған.
Бірақ, олар ғибадатқа лайық болмаған құдайлар.
Аллаһ Та`ала Хаж сүресінде айтады:
     
    

Бұған себеп-Аллаһтың ҿзі ғана Хақ (Тҽңір) екендігі жҽне сендер оны қойып (мүшріктер)
жалбарынып жатқан бұттар болса, жалғанның ҿзі ...
«Хаж -62»

    
     

Оларға, Аллаһты қойып, жалбарынған құдайлары (бұттары) еш пайда бермеді
«Һуд- 101»

« КАЛИМА деген кезде одан « ‫ » الإٌََٗ إالّ هللا‬тҥсініледі . »
Бұл Кҽлима 2 негізге (рүкінге) негізделген.

1.

ٟ‫ٔف‬

(НАФИ) = Жоққа шығару
71

Яғни, Аллаһтан ҿзге барша нҽрселерді, құдайлық құдыретке құдайлық
сипатқа ие екендігіні жоққа шығару. ٌَٗ‫ الإ‬кҽлимасы осыған дҽлел болады.

2.

ْ‫اِثجبد‬

(ИСБАТ) = Исбаттау, дҽлелмен бекіту

Яғни, Жалғыз Аллаһты Құдай (Тҽңір) деп мойындау.
Бұған «иллаллаһ» ( ‫ ) إالّ هللا‬кҽлимасы дҽлел болады.
Демек, «лҽ илаһҽ» ( ٌَٗ‫ ) الإ‬кҽлимасы, Аллаһтан ҿзге нҽрселер құлшылыққа
лайықты екендігін жоққа шығарады.
Ал, «иллаллаһ» ( ‫ ) إالّ هللا‬кҽлимасы, Жалғыз Аллаһ ғана ғибадатқа лайықты
екендігін білдіреді.
«ЕСКЕРТУ»
Адамдың жүрегінде, калиманың 2рүкіні екеуіде болмаса, ол шын мұсылман
болмайды. Нафи болып, исбат болмаса, ол құдайға сенбейтін адам.
Исбат болып, Нафи болмаса, ол Аллаһқа жҽне одан ҿзгеге де құлшылық
жасайтын Мушрик.

   
«ЛҼ ИЛҼҺҼ ИЛЛАЛЛАҺ»

Шарттары
Құран жҽне Сүннетте ‫ الإٌََٗ إالّ هللا‬кҽлимасының кҿптеген абзалдықтары келген.
Сол абзалдықтардың ең маңыздысы:
адам баласы осы кҽлимамен мұсылмандар қатарына қосылады жҽне оның
малы, жаны, абыройы басқаларға харам болады осы кҽлима себеп, ол тозақта
мҽңгі қалып кетпейді.
Бірақ, осы абзалдықтар, бұл кҽлиманы айтқан ҽрбір кісіге берілмеуі мүмкін.
Бұл кҽлима пайда беруі үшін, оның шарттары толық амалға асырылуы керек
жҽне оны бұзатын нҽрселер болмауы тиіс.
Намаз қабыл болуы үшін, дҽрет алу, құбылаға жүздену сияқты шарттар
істелуі керек жҽне де намазда жеп-ішу, күлу сияқты намазды бұзатын
істерден сақтану керек болады.
Сол сияқты "‫ " الإٌََٗ إالّ هللا‬кҽлимасы бізге пайда беруі үшін, оның шарттары
жүзеге асырылуы жҽне оны бұзатын іс-амалдардан сақтануымыз керек
болады.
Хасан басриге
«кімде-кім "‫ " الإٌََٗ إالّ هللا‬калимасын айтса Жҽннатқа кіреді»дегенде, ол кісі:
«егер кісі калиманы айтып хақтарын мойындап оларды орындаса, сонда Жҽннатқа
кіреді»- деп айтқан.
72

Сондықтан, Табиіндерден болған Уҽһҽб ибн Мунаббаһтан
‫الإٌََٗ إالّ هللا‬
Жҽннаттың кіліті емес пе? -деп сұралғанда, ол кісі:
«Ия, бірақ, ҽрбір кіліттің тістері болады. Егер тісі болған кілітті алып келсең, есікті
ашасың, болмаса, есік ашылмайды»- деп жауап берген.
‫ الإٌََٗ إالّ هللا‬кҽлимасының кейбір шарттарына амал жасамағандықтары үшін
мұнафықтарға бұл кҽлима пайда бермеді.

***

Қҧран жҽне сҥннет ‫ الإٌََٗ إالّ هللا‬кҽлимасының 7- шарты бар екендігін
дҽлелдеп береді.

1. « ٍُْ ‫ ( » اَ ٌْ ِؼ‬Ҽл-илм )

Ілім : (надандық-білмеудің керісі). Бұл кҽлиманың (‫ ) الإٌََٗ إالّ هللا‬мағынасын білу.
Яғни, «лҽ илҽһҽ иллаллаһ» деп айтқан адам не айтып жатқанын білуі керек.
     
Аллаһтан ҿзге құлшылыққа лайықты тҽңір(құдай) жоқ екендігін біл!
«Мухаммад- 19»

2.

« ٓ١‫َم‬١ٌْ َ‫» ا‬

(Ҽл-яқин)
Яқин = анық сену. (Кҥмҽннің керісі)
Яғни, бұл кҽлиманың мағынасына шек-шүбҽ, күмҽн келтірместен анық иман
келтіруіміз керек.
Аллаһ Та`ала Хұжұрат сүресінде былай дейді:
  
    
  
    
   
Шын момындар-тек қана Аллаһ жҽне оның пайғамбарына иман келтіріп, сонан соң,
(ешқандай) шек-шүбҽ етпеген жҽне мал-жандарымен Аллаһтың жолында күрескендер. Міне,
солар ғана-(ҿз имандарында) шыншыл болғандар.
«Хҧжурат- 15»

3. « ‫ ْي‬ُٛ ‫ ( » اَ ٌْمَج‬Ҽл-қабул )

Қабул = қабылдау.
Яғни, бұл кҽлиманы айтқан кісі, осы кҽлима талап ететін Ислам дінін
қабылдауы қажет болады.
Кімде-кім, міне осы кҽлиманы айтса да, бірақ, кҽлима талап ететін
шарттарды менмендік-тҽкҽппарлықпен яки қызғану-кҿралмаушылықпен
қабылдамаса, ол кісіге, бұл кҽлима пайда бермейді жҽне ол момын болып
есептелмейді. Пайғамбарымыздың
кҿкесі Ҽбуталип тҽкҽппарлықпен,
73

яһудилер жҽне басқа араб қауымдары қызғану-кҿралмаушылықпен бұл
кҽлиманы қабылдамағандары сияқты.
     
    
  
  
(35).ҿйткені

олар: «сйынуға лайықты ешқандай тҽңір жоқ, тек жалғыз Аллаһ ғана бар»делінген уақытта ҿздерінше тҽкаппарлық қылған еді. (36). жҽне олар: «ҽлі біздер бір
жынды ақынға бола құдайларымызды тастаймыз ба?» –дейтін еді.
«Саффат- 35,36»

4.

«‫ق‬
ْ ‫ظ ْذ‬
ِّ ٌ‫ ( »ا‬Ҽс-сидқ )

Сидқ = шыншылдық :
Яғни, бұл кҽлиманы шын жүректен айту керек.

(тілімен жүрегі бір болуы тиіс)

    
    
      
    
   
(1). Алиф, Лам, Мим.
(2). Адамдар: «иман келтірдік» -деулерімен-ақ, сынақ етілмеген
күйлерінде қойыпқойылуларын ойлайды ма? (3). Негізі, біз олардан бұрынғыларды да
(иман келтіргендердің бҽрін) сынақ еткен едік-қой! Ендеше, (осы сынақ жҽрдемінде) ҽлбетте, Аллаһ («иман
келтірдік»-деп) шын сҿйлегендерді де, ҿтірікшілерді де анық біледі.
«Анкабут- 1,3»

:ً‫ قال رسول اهلل صمى اهلل عميو وسمم ٌّؼبط اثٓ جج‬:‫ػٓ أؾ رضى اهلل تعالى عنو قال‬
َّ ٚ،
".‫ إٌَّبع‬ٍٝ
َ ‫َ ُض أْ الئٌََٗ ئالّ هللا‬ٙ‫َش‬٠ ‫" ِب ِِٓ ػَج ٍض‬
َ ‫ ئالّ َد َّغ َُِٗ هللاُ َػ‬،ٌُُٗٛ‫ َع ُؿ‬َٚ ُٖ‫أْ ُِذ َّّضاً َػج ُض‬
Ҽнҽс ибн Малик айтады: Пайғамбарымыз
Муъаз ибн Жҽбҽлға
былай деді:
« Кімде-кім, Аллаһтан басқа қҧлшылыққа лайықты Тҽңір жоқ жҽне Мухаммад
оның қҧлы жҽне Елшісі деп шын жҥректен куҽлік берсе, Аллаһ Та`ала оны
отқа (тозаққа) харам қылады. » (1)

Міне осы шарт мұнафықтерде болмағандығы үшін бұл кҽлима оларға пайда бермеді

ْ َ‫ ( » ا‬Ҽл-ихлас )
5. « ‫ص‬٣‫إلخ‬
Ықылас: (шірктің керісі)
Кісі, бұл кҽлиманың мағынасын білсе, бірақ, істеп жатқан ғибадаттарында
ықылассыз болса, онда бұл кҽлима оған пайда бермейді.
Аллаһ Та`ала Бҽййнҽ сүресінде осылай дейді:
    
   
Негізінен, олар тек қана Жалғыз Аллаһқа, ол үшін дінді таза еткен, тура жолдан аумаған
күйлерінде құлшылық етуге бұйырылған еді.
«Бҽйинҽ- 5»

   
    
 
Ей, (Мухаммад алҽйһис-сҽлам), ҽлбетте, біз саған бұл кітапты шындықпен түсірдік, ендеше, сіз
Аллаһқа-Ол үшін дініңізді қалыс (ҿте таза) ұстаған хҽлде құлшылық етіңіз!
« Зҥмҽр-2 »

74

‫ك‬
‫ ٌا رسول اهلل صمى اهلل عميو وسمم " َمنْ أسْ َع ُد‬:‫ قٌل‬:‫عن أبً هرٌرة رضً هللا عنه أنه قال‬
َ ‫الناس ب َشفا َع ِت‬
ِ
" ‫ أو َنفسِ ه‬،‫ َمنْ قال ل إله إل هللا خالِصا ً ِمن قلب ِه‬:‫قال‬
Ҽбу Һурайра
айтады, Пайғамбарымызға
айттым: сенің шапағатыңмен
ең бақытты болатын адам кім? Пайғамбарымыз
айтты:
«ықыласпен, шын жҥректен ‫ الإٌََٗ إالّ هللا‬деген адам.»

(2)

:‫ قال النبي صمى اهلل عميو وسمم‬:‫ رضً هللا عنه قال‬ٞ‫زجبْ ئثٓ ِبٌه األٔصبع‬
ٍ ‫ػٓ ِػ‬

َّ ‫إن اهللَ َح َّرَم عمى‬
َّ َ‫"ف‬
" ‫جْ َٗ هللا‬َٚ َ‫ ثِظاٌِه‬ٟ‫ِ ْجزِغ‬٠ ‫ الئٌََٗ ئالّ هللا‬:‫ارم ْن قال‬
َ ‫الن‬
Иътбан ибн Малик
риуаят еткен хадисте, Пайғамбарымыз

айтты:

« Аллаһтың жҥзін (разылығыны) қалап (үміт етіп), «лҽ илҽһҽ иллалллаһ» деген адамды,
Аллаһ тозаққа харам етеді. » (3)
(1)- сахи Бухари. 3-ші к: «китабул илм». 49-ші баб: «ман хасса». №: 128 хадис ,

сахих Муслим. 1-ші к: «китабул иман». 10-ші баб: «далил анна ман мата». №:32 хадис.
(2)- сахих Бухари. 3-ші к: «китабул илм». 33-ші баб: «хирс алал хадис». №: 99 хадис.
(3)- сахих Бухари. 8-ші к: «китабус салат». 46-ші баб: «масажид фил буют». №: 425,

81-ші к: «китабур риқақ». 6-ші баб: «амалул лази юбтаға биһи». №: 6423 хадис,
сахих Муслим. 5-ші к: «китабул масажид». 47-ші баб: «рухсат фит тахаллуф». №:263 (33) хадис.

6. « ‫ ( » اَ ٌْ َّ َحجَّخ‬Ҽл-мҽхҽббҽ )

Мҽхҽббҽ = жақсы кҿру.
‫ الإٌََٗ إالّ هللا‬деп айтқан кісі, осы кҽлима жҽне одан алынатын түсінікмағыналарды жҽне осы кҽлимаға амал жасайтын адамдарды жақсы кҿруі
керек болады.
Мұсылман кісі, Аллаһ Та`аланы, оның елшісін жҽне Аллаһ Та`аланың діні
болған Ислам дінін!, ҿзінен де, ҽке-шешесінен де, тіпті, бүкіл ағайынтуысынан да артықтау-жақсылау кҿруі керек болады.
:‫ قال النبي صمى اهلل عميو وسمم‬:‫عن أنس رضً هللا عنه قال‬
ِ َّ‫ب إلَ ْي ِو ِم ْن والِِد ِه وولَِد ِه والن‬
َّ ‫أح‬
" ‫أج َم ِعين‬
ُ ‫يؤمن‬
ْ ‫اس‬
َ ‫ون‬
َ ‫أحد ُكم حتّ َى أ ُك‬
ُ ‫" ال‬
َ ََ َ
Ҽнҽс ибн Малик
риуаят еткен хадисте, Пайғамбарымыз
айтты:
«Сендердің бірде-біреуің, мен оған, ҽкесі, баласы жҽне барша адамзаттан сҥйіктілеу
болмағанымша, шынайы момын болмайды.» (1)

Кім ‫ الإٌََٗ إالّ هللا‬деп айтса, бірақ, осы кҽлима талап ететін кейбір ғибадаттарды
жаман кҿрсе, ол кісі мұсылман деп саналмайды. Аллаһ Та`ала былай дейді:
    
   
Бұған себеп-олардың Аллаһ түсірген нҽрселерді (яғни, құран жҽне ондағы үкімдерді) жаман
кҿргендіктері. Сондықтан, (Аллаһ) олардың амалдарын зая кетірді.
«Мухаммад- 9»

7.

«‫ب د‬١‫ ( »اَإل ْٔم‬Ҽл-инқиад )

Инқиад = бойҧсыну
‫ الإٌََٗ إالّ هللا‬деп айтқан кісі, осы кҽлима талап ететін нҽрселерге жүрегімен жҽне
барлық дене мүшелерімен бойұсынуы керек болады.
Аллаһқа бойұсыну , Аллаһ парыз еткен іс-амалдарды істеумен жҽне харам
еткен іс-амалдардан қайтумен болады. Аллаһ Та`ала Зумар сүресінде айтады:
75

  

Жаратқандарыңа қайтыңдар жҽне оған бойұсыныңдар!.
«Зумар- 54»

      
   
    

Кім, кҿркем амал істеуші болған хҽлінде ҿзін Аллаһқа тапсырса, онда, ол мықты тұтқаны
ұстапты. Барлық істер ақырында Аллаһқа барады.
«Лҧқман- 22»

Демек, кім бұл кҽлиманы (‫ ) الإٌََٗ إالّ هللا‬айтса, бірақ, кҽлима талап ететін
құлшылықтарды істемесе, яғни, кҽлимаға амал жасамаса, оған бұл кҽлима
пайда бермейді. ‫ الإٌََٗ إالّ هللا‬кҽлимасын айтуымызбен, бұл кҽлима бізден, барша
Аллаһ жҽне Оның расулі Мухаммад
уҽжіп яки мустахап дҽрежесінде
бұйырған ғибадаттарға амал етуімізді талап етеді.
(1)- сахих Бухари. 2-ші к: «китабул иман». 8-ші баб: «хуббур расул минал иман». №:15 хадис,

сахих Муслим. 1-ші к: «китабул иман». 16-ші баб: «ужуб мухаббат расул». №:44 хадис.

Бірақ , Мынаны білуіміз керек!
Бұл уҽжіп немесе мустахап ғибадаттардың барлығы да, оған амал
қылынбайтын болса, кісіні иманынан ажыратып ‫ الإٌََٗ إالّ هللا‬енді оған пайда
бермейтін хҽлге түсірмейді.
Ҿйткені, амалдар уҽжіп жҽне мустахапқа бҿлінеді деп айттық.
Бүкіл ғалымдардың ижмасына кҿре, мустахап болған амалдарды істемеумен
адам баласы иманнан айырылып қалмайды, бірақ, оның иманы ҽлсірейді.
(ИЖМАЪ = ‫إجّبع‬
ْ : егер бір мҽселеде, бҥкіл дін ғалымдары ортақ пікір білдірсе ол шешімге ижмаъ деп
айтылады)

« уҽжіп амалдар 2 ге бҿлінеді »
А)- Исламның негізгі рүкіндері деп аталған уҽжіптер. ( Рукін
Ол, кҽлимадан басқа, Намаз, Зекет, Ораза жҽне Хаж.

= тірек , негіз

)

Б)- Исламның рүкіндерінен басқа уҽжіп амалдар.
Мысалы: Ҽке-шешеге жақсылық жасау, ағайын-туыспен қарым-қатынаста
болу, сҽлем бергенге жауап қайтару жҽне де басқа исламның рүкіндері деп
саналмайтын уҽжіп амалдар.
Жоғарыда айтылып ҿткен (Б) тармағындағы іс-амалдарға, амал жасамаумен
кісінің иманы қатты ҽлсірегенімен ол иманнан айрылып қалмайды.
Яғни, ол кісіге, кҽпір делінбейді жҽне ол мұсылмандардың қатарында
қалады, оған ‫ الإٌََٗ إالّ هللا‬пайда береді.(инша`аллаһ)
Исламның рүкіні деп саналатын уҽжіптерге, амал жасамаған кісі, кҽпір
болады ма? жоқпа? Яғни, иманнан айрылып, оған енді ‫ الإٌََٗ إالّ هللا‬пайда бермей
қалады ма?- деген мҽселеде ғалымдардың арасында ихтилаф (талас-тартыс) бар.
76

Бұл мҽселенің тҿңірегінде айтылған пікір-сҿздердің ең күштілері мына 4 сҿз.

1. Осы 4 уҽжіптің ( Намаз, Зекет, Ораза, Хаж ) қайсы біріне амал
жасамаған кісі кҽпір болады.
2. Осы 4 уҽжіптің барлығына да амал жасамаса, кҽпір болмайды.
( Бҧл сҿзді жумһур (кҿпшілік) ғалымдар айтқан )

3. Осы 4 уҽжіптің ішінен намаз жҽне зекетке амал етпеген кісі кҽпір болады.
4. Осы 4 уҽжіптен намазға ғана амал жасамаған кісі кҽпір болады.
Міне осы 4 пікір-сҿздердің ішіндегі ең күштілері екінші жҽне тҿртінші пікір.
Яғни намаз оқымаған кісі кҽпір болады ма, жоқ па?
« Төбеде айтылып өткен 4 пікірдің әрбірін
Ҽһли суннҽ уҽл-жамаъадан болған бір жамағат айтқан және бұлардың
арқайсысы өзіне жараса Құран және сүннеттен бұлжытпас дәлелдері бар.
Сондықтан, осы пікірлердің қай-бірін Хақ деп білген адамды, бидағатшы,
адасқан деп айтуға болмайды. »

Зекет бермеген, Ораза тҧтпаған, Қажылық жасамаған адам
кҽпір болмауына дҽлел.
:‫عن أبً هرٌرة رضً هللا عنه أن رسول اهلل صمى اهلل عميو وسمم قال‬
ْ ِّ‫ُصف‬
ِِٓ ‫ُصفبئِ َخ‬
َّ ِ‫ ال ف‬َٚ ‫ت‬
ُ ،‫بِ ِخ‬١‫ َُ اٌم‬َٛ٠ َْ‫ ئالَّ ئطا وب‬، ‫ب‬َّٙ‫ب َدم‬ِِٕٙ ِّٞ‫ُإَ ص‬٠‫ ال‬،‫ض ٍخ‬
ٍ َ ٘‫ت ط‬
َ ٌُٗ ‫ذذ‬
ِ ‫"ِب ِِٓ ُصبد‬
ُ
ُ ٍ
َّ
ْ ‫ض‬١‫َد أػ‬
ْ ‫ ُوٍّب ثَ َغص‬، ُٖ‫ ُغ‬َٙ‫ ظ‬َٚ ُُٕٗ١‫ َجج‬َٚ ُُٗ‫ب َج ْٕج‬ِٙ‫ ث‬َٜٛ ‫ُى‬١َ‫ ف‬، َُ ََّٕٙ‫ٔبع َج‬
َٛ٠
ٍ ٟ‫ ف‬،ٌُٗ ‫َد‬
ِ ٟ‫ب ف‬ٙ١ٍَ‫ َػ‬َٟ ِّ ْ‫ٔبع فأد‬
".‫ إٌّبع‬ٌٝ‫ ئ ِّب ا‬َٚ ‫ ْاٌ َجَّٕ ِخ‬ٌٝ‫ ئ ِّب ئ‬،ٍَُٗ١‫ َؿج‬ٜ‫َ َغ‬١َ‫ ف‬، ‫َٓ اٌ ِؼجبص‬١‫ ث‬ٝ‫ض‬
َ ‫ُ ْم‬٠ ّٝ‫ دز‬،‫َٓ أٌفَ َؿٕ ٍخ‬١‫وبَْ ِِمضا ُعُٖ سَ ّـ‬
َّ‫ ئال‬، ‫عْ ِص٘ب‬ِٚ ََ ٛ٠ ‫ب‬ُٙ‫ب َدٍَج‬ِّٙ‫ ِِٓ َدم‬ٚ،
َ
َ ‫ب‬َّٙ‫ب َدم‬ِِٕٙ ِّٞ‫ُإَ ص‬٠‫" ال ُصبدتُ ئثِ ًٍ ال‬:‫ب رسول اهلل! فَاإلبِ ُل؟ قال‬٠ ً١‫ل‬
ْ
َ َ‫ ر‬،ً‫ادضا‬ٚ
‫ب‬ِٙ‫ُٖ ثِأ ْسفبف‬ُٛ ‫طئ‬
‫ْ فَ َغ ِب‬ٚ‫ أ‬،‫مبع لَغْ لَ ٍغ‬
ِ ً‫ال‬١‫ب فَص‬ِٕٙ ‫َ ْفمِ ُض‬٠‫ ال‬، ‫وبٔذ‬
ٍ ِ‫ب ث‬ٌٙ ‫ ث ُِط َخ‬،‫بِخ‬١‫ َُ اٌم‬َٛ٠ َْ‫ئطا وب‬
ُ
ّٝ‫ دز‬،‫َٓ أٌفَ َؿٕ ٍخ‬١‫َ وبَْ ِِمضا ُعُٖ سَ ّـ‬ٛ٠
ٍ ٟ‫ ف‬،‫ ِٗ أسغا٘ب‬١ٍ‫ْ ال٘ب ُع َّص ػ‬ٚ‫ ِٗ أ‬١ٍ‫ ُوٍَّّب َِ َّغ ػ‬،‫ب‬ِٙ٘ ‫ا‬ٛ‫ رَ َؼضُٗ ثِأ ْف‬َٚ
".‫ إٌّبع‬ٌٝ‫ ئ ِّب ا‬َٚ ‫ ْاٌ َجَّٕ ِخ‬ٌٝ‫ ئ ِّب ئ‬،ٍَُٗ١‫ َؿج‬ٜ‫َ َغ‬١َ‫ ف‬، ‫َٓ اٌ ِؼجبص‬١‫ ث‬ٝ‫ض‬
َ ‫ُ ْم‬٠
...‫ب رسول اهلل! فَاْل َبقَُر َو اْل َغ َن ُم؟‬٠ ً١‫ل‬
َ
Ҽбу Һурайрадан

риуаят етілген хадисте Пайғамбарымыз

айтты:

«Аллаһ Та`ала Қиямет кҥнінде, Зекет бермеген кісіні есеп-кітап қылады.
Алтын-кҥмістен зекет бермеген болса, алтын-кҥміс кҥйдіріліп ол кісінің пешенесіне
(маңдайына), жандарына (екі қапталына),арқасына басылады. сонан-соң ҿзіне
жараса азапталғаннан кейін, Жҽннатқа немесе Тозаққа кіргізіледі. Тҥйелерінен
Зекет бермеген кісіні, тҥйелері оны тепкілеп аяғасты қылады. сонан-соң, Жҽннатқа
немесе Тозаққа кіргізіледі. Қойдан да осылай.» (1)

Міне, осы хадис, Зекет бермеген кісі Жҽннатқа кіруі мүмкін екендігіне дҽлел
болады. Демек зекет бермеген кісі кҽпір деп айтылмайды.
Ал! Зекет бермеген кісі кҽпір болмаған соң, Ораза жҽне Қажылыққа амал
жасамаған кісі тіпті кҽпір болмайды.
77

Ҿйткені, барлық ғалымдар бір ауыздан, Зекеттің дҽрежесі Ораза жҽне
қажылықтан жоғары тұруына келіскен.
«Қорытынды»
Жоғарыда айтылып ҿткен сҿздерден мынандай қорытынды аламыз:
«Исламнің рүкіндері деп аталған 4 ғибадаттан, тек қана Намазға амал
жасамаған кісіге ‫ الإٌََٗ إالّ هللا‬кҽлимасына амал қылмады деп айта аламыз.»
***

Тҿбеде айтылған Намаз оқу дене мүшелерімен істелетін амал.
Бұдан басқа, жүрек амалдары да бар.
Адамның жүрегінде ықылас, махаббат, қорқу, тҽуекел болмаса, ол Мұсылман
болмайды.
Демек! Ықылас, Махаббат, Қорқу, Тҽуекел сияқты құлшылықтарға амал
етпеген кісі, ‫ الإٌََٗ إالّ هللا‬кҽлимасына амал қылмаған деп есептеледі.
(1)- сахих Муслим. 12-ші к: «китабул закат». 6-ші баб: «исм маниъуз закат». №:987 хадис,

Сахих Бухари. 24-к: «китабул закат». 3-ші баб: «исм маниъуз закат». №: 1402 хадис. (мазмұнында айырмашылық бар)

" ‫" ألْ ِعبَادات‬

« ҼЛ-ИБАДАТ »
Ғибадат сҿзі, араб тілінен аударғандағы сҿздік мағынасы:
Бойұсыну, ҿзін қор хҽлде ұстау.
Ғибадаттың шариғаттағы мағынасы, Шайхул-ислам Ибн Тҽймия
айтқанындай:
«Аллаһ жақсы кҿретін жҽне одан разы болатын, барлық ашық (ٞ‫= ظب ِ٘غ‬
заһири) жҽне жасырын ( ٟٕ‫ = ثب ِط‬батини) сҿздер жҽне істер.»

Ғибадаттар 2 тҥрлі болады:
А)

Б)

‫ضة‬
َ ‫ادات ال َْم ْح‬
ُ َ‫ِعب‬

(Ибадатул -махда).

‫ضة‬
َ ‫ادات غَْي ُر َم ْح‬
ُ َ‫( ِعب‬Ибадату ғайру- махда).

А)- Ибадатул махда:
Пенде жҽне Аллаһтың арасында болатын, пенде тек қана Жалғыз Аллаһқа
істеуі тиіс болған, Аллаһтан ҿзгеге істеуі харам болған ғибадаттар.
ғибадаттың бұл түріне тҿмендегі ғибадаттар кіреді:

1. ‫ادات الْ َق ْلبِيَّة‬
ُ َ‫ ( = ِعب‬Ибадатул қалбия ):

78

‫ادات الْ َق ْولِيَّة‬
ُ َ‫ِعب‬
3. ‫ادات الْبَ َدنِيَّة‬
ُ َ‫ِعب‬
4. ‫ادات الْ َمالِيَّة‬
ُ َ‫ِعب‬
 ‫ادات الْ َق ْلبِيَّة‬
ُ َ‫ِعب‬
2.

= ( Ибадатул қаулия ):
= ( Ибадатул бҽдҽния ):
= ( Ибадатул малия ):

Жҥрек ғибадаттары .

Бұл ғибадаттың ҿзі 2 түрге бҿлінеді:

А ) ‫ ُي ا ٌْمَ ٍْت‬َٛ‫ ( = ل‬қаулул қалб ):

жүрек сөзі.

Яғни, жүректің наным-сенімдері.
Мысалы: «Аллаһтан ҿзге құлшылыққа лайық құдай жоқ»- деп сену, Аллаһ
Та`аланың барша Есім-сипаттарына иман келтіру, періштелер, кітаптар,
пайғамбарлар, қиямет күніне жҽне тағдырдың жақсы-жамандығы Аллаһтан
екендігіне иман келтіру сияқты.

Б ) ‫ ( = َػ َّ ًُ ا ٌْمَ ٍْت‬амалул қалб ): жүрек амалдары.

Бұған ықылас, махаббат, Аллаһ Та`аланы жақсы кҿру, үміт ету, қорқу,
тҽуекел ету,сабыр ету жҽне де басқалар кіреді.

 ‫ادات الْ َق ْولِيَّة‬
ُ َ‫ِعب‬

Тілмен істелетін ғибадаттар, сҿз қҧлшылықтары.

Құлшылықтың бұл түріне: Таухид кҽлимасын ( ‫ ) الإٌََٗ إالّ هللا‬айту, құран оқу,
тасбих айту, Аллаһқа (яғни, ислам дініне) шақыру, шариғат ілімдерін тағылым
беру (үйрету). Т/б...

 ‫ادات الْبَ َدنِيَّة‬
ُ َ‫ِعب‬

Дене мҥшелерімен істелетін қҧлшылықтар.

Бұл амалға: намаз оқу, сҽжде жасау, ораза ұстау, қажылыққа бару, тауаф ету,
жиһад қылу, шариғат ілімін іздену жҽне де басқалар кіреді.

‫ادات الْ َمالِيَّة‬
ُ َ‫ِعب‬

Мал дҥние ғибадаттары.

Зекет беру, садақа беру, құрбандық шалу, мал-дүниеден қандайда бір
нҽрсені атап (нҽзірге) шығару жҽне де басқалар бұл құлшылық түріне кіреді.

Б)

‫ضة‬
َ ‫ادات غَْي ُر َم ْح‬
ُ َ‫( ِعب‬Ибадату ғайру- махда).

Б)- Ибадату ғайру- махда:

79

Тікелей Аллаһтың ҿзінің хақы деп саналмайтын, Аллаһ оны уҽжіп яки
мустахап деп айтқан, пенде мен пенденің арасында болатын, ашықтан-ашық
Аллаһқа жасалынбайтын құлшылықтар.
Ғибадаттың бұл түріне:
Ҽйел-балашағасына напақа беру (қамтамассыздандыру), ҽке-шешесіне жақсылық
жасау, ағайын-туыспен қарым-қатынаста болу, қонаққа сый кҿрсету, қарыз
беру, хадия беру т/б... кіреді.
Мұсылман кісі уҽжіп немесе мустахап болған амалдарды Аллаһтың
разылығы үшін істейтін болса, шүбҽсіз бұл амалдар ғибадат болып, оған
сауап алады.(Иншаллаһ)
:‫صمى اهلل عميو وسمم قال‬
َ ‫َع ْن َس ْعد بن أبي َوقاص أ َّن َر ُس‬
َ ‫ول اهلل‬
"‫تى َما تَ ْج َع َل ِفي ِفي ِا ْم َرأتِك‬
َّ ‫ َح‬،‫ت َع ْمييَا‬
َ ‫" َّإن َك لَ ْن تُْن ِف‬
َ ‫ق َنفَقَةً تَْبتَ ِغي بِيَا َو ْجوَ اهلل إالّ أُ ِج ْر‬
Сҽъд ибн Ҽби уаққас
риуаят еткен хадисте Пайғамбарымыз
айтты:
«Аллаһтың разылығын қалап, мал дҥниеңді сарыптайтын (жарататын) болсаң, ҽлбетте
оған ҽжір (сауап) аласың, тіпті, ҽйеліңнің аузына
салған бір жҧтым тамақта да! (1)
(1)- сахих Бухари. 2-ші к: «китабул иман». 41-ші баб: «иннал аъмалу бин ния». №: 56 хадис,

сахих Муслим. 25-ші к: «китабул уасия». 1-ші баб: «уасияту бис сулус». №:1628 хадис.

Сондай ақ, Аллаһтың разылығыны қалап, харам істерден тыйылу, оларды
тастау да ғибадат болады.
Мысалы:

Рибадан (ҿсімқорлықтан) тыйылу, ұрлықты тастау, т/б...

Мұсылман кісі Аллаһтан сауап үміт етіп, азабынан қорқып харам істерді
тастайтын болса, күмҽнсіз бұл ғибадат болып оған сауап алады. (Иншаллаһ).
َّ ‫عز و‬
َّ ‫ يقول اهلل‬:‫عن أبو هرٌرة رضً هللا عنه أن رسول اهلل صمى اهلل عميو وسمم قال‬
:‫جل‬
ِ
،‫ فَ ْكتُُبوىا بِ ِم ِثميا‬،‫فإن َع َممَيا‬
َ ‫إذا أر َاد عبدي أن َي‬
ْ ،‫عممَيا‬
َ ‫ فال تَكتُُبوىا عميو حتّى َي‬، ً‫عمل سيّْئة‬
،ً‫ فكتبوىا لو حسنة‬،‫فمم َي ْع َممَيا‬
ْ ‫وا ْن تََرَكيا ِمن‬
ْ ،ً‫عم َل َح َسنة‬
َ ‫ و إذا أر َاد أن َي‬،ً‫ فَ ْكتُُبوىا َح َسنة‬،‫أجمي‬
ٍ ‫ضع‬
ِ ِ
ِ ِ ِ
‫ف‬
ْ
ْ َ‫إلى َسْب َع مَئة‬
َ ‫ فكتبوىا لو ب َع ْشر أمثميا‬،‫فإن عمميا‬

Ҽбу Һурайра

риуаят еткен Құдси хадисте Пайғамбарымыз

айтты:

«Аллаһ Та`ала айтады: « Егер пендем кҥнҽ істеуді қаласа, оны істегенге дейін, Оған
кҥнҽ жазбаңдар. Егер істесе! Бір кҥнҽ жазыңдар. егер кҥнҽні менің разылығым
ҥшін тастаса! оған бір сауап жазыңдар. Егер пендем жақсы бір істі істеуді қалап,
оны істемесе, оған бір сауап жазыңдар, егер істесе, істеген амалына 10 нан 700 есеге
дейін кҿбейтіп сауап жазыңдар » (1)

Үңгірде қамалып қалған үш кісінің бірі, Аллаһтың разылығы үшін зинаны
тастағандығын құлшылық деп санап, ҿзімен Аллаһ арасында себеп ретінде
қолданды.

80

Аллаһ Та`ала уҽжіп яки мустахап деп бұйырмаған, бҽлкім! мубах болған
амалдар, егер Аллаһ бұйырған құлшылықтарға қуат алу мақсатында істелетін
болса, бұл да ғибадат болып, мұсылман кісі мубах амалдарға да сауап алады.
Мысалы:
жүгіру, ұйықтау, тамақтану, сауда-саттық жасау, т/б
:ًَ‫َمغأُ ْاٌمُغْ آْ؟ لبي ُِؼبط اثٓ َجج‬
َ ‫فَ ر‬١ْ ‫ َو‬،ًَ‫ ٌِ ُّؼبط اثٓ َجج‬ٞ‫ األشؼغ‬ٝ‫ؿ‬ِٛ ٛ‫لبي اث‬
ُ ١‫ض‬
،ٌٟ ُ‫َت هللا‬
َ ‫ألغأُ ِب َوز‬
َ َ‫ ف‬،َٛ
َ َ‫لَ ْض ل‬َٚ َُ ُٛ ‫ً فَأل‬١
ِ َّ ٌٕ‫ َِِٓ ا‬ٟ‫ْذ ِدؼث‬
ِ ٌٍَّ‫ َي ا‬َّٚ ‫" أٔب َُ أ‬
"ٟ‫ْ َِز‬َٛ‫ َوّب أدْ ز َِـتُ ل‬ٟ‫ْ َِز‬َٛٔ ُ‫فَأدْ ز َِـت‬
Ҽбу Муса Ҽл-Ҽшъҽри

Муаз ибн Жҽбҽлға

айтты:

«Қандай Қҧран оқисын(тҥнгі тахажжудті қалай оқисын)»

Сонда, Муаз ибн Жҽбҽл

айтты:

«Тҥннің алғашқы уақытында ҧйықтаймын. кейін тҧрып Аллаһ маған нҽсіп еткенше
Қҧран оқимын. Сонда, Қҧран оқығаныма қандай сауап ҥміт етсем, ҧйқыма да
сонша сауап ҥміт етемін.» (2)

(1)- сахих Бухари. 97-ші к: «китабут таухид». 35-ші баб: «юридун ҽй юбадделу». №: 7501хадис.
сахих Муслим. 1-ші к: «китабул иман». 59-ші баб: «иза һаммал абду». №:128 хадис.
(2)- Бухари

***

‫ط ُ ا ٌْ ِؼجب َدح‬ٚ‫شُش‬
( ШУРУТУЛ ЪИБАДА )

«Ғибадаттың қабыл болу шарттары.»
Ғибадаттың ақиқаты:
«кісі ҿзін қор ҧстаған хҽлде Аллаһты жақсы кҿруі.»
Демек, кім Аллаһ Та`аланы жақсы кҿремін десе, бірақ, ҿзін қор ұстаған хҽлде
оған бойұсынбаса, ол жалған айтқан болады, ол ғибадат етуші емес.
Сондай-ақ бойұсынамын десе бірақ жақсы кҿрмесе, бұл жағдайда да ол
ғибадат етуші деп есептелмейді.

Ғибадаттың 2 шарты бар.
А )- Ықылас.
Б )- Ғибадатымыз Аллаһтың шариғатына сай болуы.
А )-

ықылас :
ғибадатта Аллаһтың разылығын мақсат ету.
81

Аллаһ Та`ала Бҽийнҽ сүресінде айтады:
    
   
Негізінен, олар тек қана Жалғыз Аллаһқа, ол үшін дінді таза еткен, тура Жолдан аумаған
күйлерінде құлшылық етуге бұйырылған еді.
«Бҽийнҽ- 5»

Б )-

Қҧлшылығымыз Аллаһтың шариғатына сай болуы.

Құлшылық ықыласпен істелсе, бірақ, пайғамбарымыздың
сүннетіне сай
келмесе, ол ғибадат қабыл болмайды.
:‫ قال رسول اهلل صمى اهلل عميو وسمم‬:‫ػٓ ػبئشخ رضً هللا عنها قالت‬
َ ‫» َِٓ اَدْ ض‬
« ‫ َعص‬َُٛ َٙ‫ْؾ ِِ ُْٕٗ ف‬
َ ١ٌَ ‫ أَ ِْ ِغٔب َ٘ظا ِب‬ٟ‫َس ف‬
Айша анамыздан

риуаят етілген хадисте пайғамбарымыз

айтты:

«Кім біздің дінімізде, шариғатта болмаған жаңалықты (ойдан) шығарса, ол
қайтарылады, қабыл болмайды.» (1)

‫ ُي هللا‬ٛ‫س‬
ُ ‫ال إٌََٗ إالَّ َهللا ُِ َح َّّذ َس‬
Кҽлимасы міне осы 2 шартқа дҽлел болады.
(1)- сахих Бухари. 52-ші к: «китабкл сулх». 5-ші баб: «иза исталаху». №:2697 хадис,

сахих Муслим. 30-ші к: «китабул ақдия». 8-ші баб: «нақсул ахкам». №:1718 хадис.

Қҧлшылық қабыл болуы ҥшін 6 нҽрседе сҥннетке сай болуы
керек.

1.

Ғибадаттың себебінде.

Мысалы:
мешітке кіруіміз тахиятул-масжид намазын оқуымызға себеп
болады. Ал, үйге кіру намаз оқуға себеп болмайды. Кім үйге кіру намаз оқуға
себеп болады десе ол бидъат істеген болады.

2. Ғибадаттың тҥрінде.
Мысалы:
билеу, ҿлең айтуды құлшылық деп есептеу немесе құрбан
айтында атты құрбандыққа шалу сияқты .т/б...

3. Ғибадаттың уақытында.
Мысалы:




Шам намазын күн батпай тұрып оқу.
Қажылықты ҿз уақытынан басқа уақытта жасау.

Парыз оразаны ҿз уақытынан басқа уақытта тұту.
33рет ‫ ُؿ ْجذبَْ هللا‬, 33 рет ‫ اَ ٌْ َذ ّْ ُض هلل‬, 33 рет ‫ َهللاُ اَ ْوجَغ‬, соңында бір рет
‫غ‬٠ ‫ لَض‬... ٌَُٗ َ‫ه‬٠‫دْ َضُٖ ال َشغ‬َٚ ُ‫ الئٌََٗ ئالَّ َهللا‬тҽсбихтің бұл түрі тек қана парыз намазынан
кейін айтылады.
82

(жоғарыдағы кҿрсетілген тасбихті басқа уақытта, осы шектелген кҿріністе
айту бидъат болып саналады.)

Шариғатта уақыты белгіленбеген ғибадатты белгіленген уақытта істеу.
Мысалы: Құранның кейбір сүрелерін белгілі бір намаздардан кейін оқу.
.‫حَ ئالَّ ثِبهلل‬َّٛ ُ‫ الل‬َٚ ‫ْ َي‬ٛ‫ الَ َد‬кҽлимасын белгіленген уақытта айту керек деу, бидъат
болып саналады.

4. Ғибадаттың орнында.

Мысалы:
Қажылықты Меккеден басқа жерде жасау.
(Түркістанда ,Сайрамда қажылық жасалмайды) мешіттерде ғана эътикафқа
отырылады басқа орындарда емес.

5. Ғибадаттың кҿлемінде.

Мысалы:
Бамдаттың 2- бас намазын 3- бас етіп оқу.
Дҽрет алғанда біліп тұрып 3- реттен артық жуу (3- тен аз жууға болады).

6. Ғибадаттың кҿрінісінде.

Мысалы:
Намазда рукуғден алдын сҽжде жасау,
Дҽрет алғанда дене мүшелерін тҽртіпсіз шариғатқа кері болған жолмен жуу.
***

‫ ُي ا ٌْ ِؼجب َدح‬ُٛ ‫أط‬
« қҧлшылық негіздері »
Аллаһ Та`алаға арналған ғибадатымыз 3 нҽрсеге негізделген болуы керек.

1.
2.
3.

‫اَ ٌْ َّ َحجَّخ‬
‫ف‬ْٛ ‫اَ ٌْ َخ‬
‫اٌَ َّش َجبء‬

( Ҽл-мҽхҽббҽ =
( Ҽл-хауф
=
( Ар-ражаъ =

жақсы кҿру )
қорқу )
ҥміттену )

Мұсылман кісі Раббысын жақсы кҿргендігі үшін, азабынан қорқып,
сауабынан үміт етіп ғибадат етеді.
 Кейбір ғалымдар айтқан:
« Кім Аллаһқа тек қана махаббатпен қҧлшылық етсе, ол Зиндиқ ,яғни, дінсіз.
Кім Аллаһқа тек қана қорқу мен ғибадат етсе, ол Хауариж.
Кім Аллаһқа тен қана ҥмітпен қҧлшылық етсе, ол Муржий.
Кім Аллаһқа махаббат, қорқу, ҥмітпен ғибадат етсе, ол шынайы момын.»
  
Раббыларыңа, қорыққан хҽлде жҽне үміт еткен хҽлде ғибадат етіңдер.
«Ағраф- 56»

     
   
Күдіксіз, Раббыңыз тез жаза беруші, жҽне Ол Жарылқаушы, Мейрімді.
«Ағраф- 167»

83

    
   
     
   
     
 
Немесе, түндерде сҽжде еткен (ҽрдайым) тіке тұрып құлшылық етуші, ақыреттен қорқатын
жҽне Раббысының рахмет мейрімінен үміт қылушы (мен кҽпірлігімен күнҽға батушы тең болады ма)?!
Айтыңыз: «Білетіндер мен білмейтіндер тең болады ма? Расында, тек ақыл иелері ғана
үгіт-насихат алады.
«Зумҽр- 9»

    
  
    

Расында, олар игі істерді істеуге асығатын жҽне бізге қызығу жҽне қорқумен дұға етіп
жалбарынатын еді. Олар бізге тағзым-итағат етуші еді.
«Анбия- 90»

َِِٓ ِ‫َ ْؼٍَ ُُ ْاٌ ُّإ ُِِٓ ِب ِػ ْٕ َضهللا‬٠ ٌَْٛ " :‫عن أبً هرٌرة رضً هللا عنه أن رسول اهلل صمى اهلل عميو وسمم قال‬
".‫أد ٌض‬
َ ِٗ ِ‫ ِب لََٕظَ ِِ ْٓ َجَّٕز‬،‫َ ْؼٍَ ُُ ْاٌىبفِ ُغ ِب ِػ ْٕ َضهللاِ َِِٓ اٌغَّد َّ ِخ‬٠ ٌَْٛ َٚ ، ‫أد ٌض‬
َ ِٗ ِ‫ ِب طَ ِّ َغ ثِ َجَّٕز‬،‫ث ِخ‬ٛ‫ْاٌؼُم‬

Ҽбу Һурайра

риуаят еткен хадисте пайғамбарымыз

айтты:

«Егер момын кісі Аллаһтың қҧзырындағы жазаны білгенде еді, бірде-бір кісі оның
(Аллаһтың) Жҽннаттан ҥміттенбес еді. Егер кҽпір кісі Аллаһтың қҧзырындағы рахметмейрімді білгенде еді, бірде-бір адам Оның (Аллаһтың) Жҽннатінан ҥмітсіз болмас еді.» (1)
(1)- сахих Бухари. 81-ші к: «китабур риқақ». 19-ші баб: «ража маъал хауф». №: 6469 хадис,

сахих Муслим. 49-ші к: «китабут таубҽ». 4-ші баб: «фи сиъҽтэ рахматиллаһ». №: 2755.

« ҤМІТ »
Үміт 3 түрлі болады. екеуі жақсы үміт, біреуі жаман үміт
Жақсы ҥміттер:
А )Ҿмірін Аллаһқа итағат етумен (бойұсынумен) ҿткізген адам:
« Аллаһ, менің амалдарымды қабылдайды, мені Жҽннатқа кіргізеді жҽне мені
тозақтың азабынан аман алып қалады» -деп үміт етуі. Бұл жақсы үміт.
Б )- күнҽ істер жасап, кейін тҽубе етіп:
« Аллаһ менің тҽубелерімді қабылдайды, күнҽларымды кешіреді»деп үміттенуі. Бұл да жақсы үміт.
Жаман ҥміт:
Аллаһтың бұйрықтарына бойұсынбастан, харам деп қайтарғандарынан
қайтпай ұзақ жүрмей, соған қарамастан Аллаһтың рахмет-кешірімінен
үміттенген кісі . Бұл үміт ғарур яғни жалған үміт деп аталады.
Кейбір ғалымдар айтқан:
«Сағадат яғни Бақыттың белгісі: Аллаһқа бойұсынумен бірге ғибадаттарым
қабыл болмай қалуы мүмкін деп қорқу.
84

«Бақытсыздықтың белгісі: Аллаһқа бойсынбай, ҿміріңді күнҽларда ҿткізіп,
соған қарамастан, Аллаһтың азабынан құтыламын деп үміттенуің.»
Аллаһ Та`ала Бақара сүресінде айтады:
   
    
     
Иман келтіргендер, һижрат қылғандар, Аллаһ жолында күрескендер
-ҽне, солар-Аллаһтың рахметінен үміткерлер.
«Бақара- 218»

Аллаһ Та`ала Ниса сүресінің 122 аятында: « иман келтіріп, игі амал істегендерді
астарынан ҿзендер ағып тұратын Жҽннаттарға кіргіземіз-олар ол жерде мҽңгі ҿмір сүреді»

-деп уҽде берді. Кейінгі аятта Аллаһ Та`ала айтады:
    
     

Жҽннатқа бос ой-ҽуестеріңмен жете алмайсыңдар жҽне кітап иелері де бос ой-ҽуестерімен
жете алмайді. Кім жаман амал (күнҽ) істесе, соған жараса жазасын алады.
« Ниса- 123»

***

" ‫ذ‬١‫ ِح‬ْٛ َّ‫ض اٌت‬
ُ ِ‫ا ل‬َٛٔ "
«НАУАҚИДУТ-ТАУХИД»

« ТАУХИДТЫ БҦЗАТЫН ІС-АМАЛДАР »

Дҽретті бҧзатын немесе намазды бҧзатын іс-амалдар бар болғаны
сияқты, Таухидты бҧзатын іс-амалдар да бар.
Бұл іс-амалдардың қайбірін біліп тұрып істеген кісі ислам дінінен шығып,
кҽпір болады.
Кейбір ғалымдар таухидты бұзатын іс-амалдарды 400-ге дейін жеткізіп, ҿз
кітаптарында айтып кеткен.
Мухаммад ибн Сулайман Ҽт-тҽмими
«Науақидул ислам»
(исламды бұзатын іс-амалдар) атты кітабінда осы іс-амалдардың он түрін
келтірген.
85

Негізінде, бұл таухидты бұзатын іс-амалдардың барлығы 3 нҽрседен
тарқайды.

1.

‫وجش‬٤‫أٌشِّش ُن ا‬

ҼШ-ШИРКУЛ ҼКБАР
(ҥлкен серік қосу).

2.

‫وجش‬٤‫أ ٌْ ُىف ُش ا‬

ҼЛ-КУФРУЛ ҼКБАР
(ҥлкен кҽпірлік).

3.

ٞ‫ق اإلػتمبد‬
ُ ‫إٌِّٔفب‬

ҼН-НИФАҚУЛ ЭЪТИҚАДИ
(ҥлкен мҧнафықтық наным-сенімдегі мҧнафықтық).

Үлкен куфр, үлкен шірк, үлкен мұнафықтық дҽрежесіне жетпейтін күнҽлар
таухидты толық бұзбайды, бірақ! Қатты ҽлсіретеді.
Бұны істеген адамның иманы қатты ҽлсірейді, бірақ, діннен шықпайды.
Бұлардың ең үлкендері:
1. кіші куфр
(‫طغش‬٤‫) أ ٌْ ُىف ُش ا‬
2. кіші шірк
(‫طغش‬٤‫) أٌشِّش ُن ا‬
3. кіші мұнафықтық ( ٍَّٟ ‫ق اٌ َؼ‬
ُ ‫) إٌِّٔفب‬
жҽне бидағаттар
(‫)أٌجذع‬

***

"‫ ْوجَش‬٤‫" أٌش ِّْش ُن ا‬
« ҤЛКЕН СЕРІК ҚОСУ »
Ҥлкен шірк дегеніміз:
«пенде Аллаһтан басқаны “рубубия, улуһия, есім-сипаттар” таухидінде
Аллаһ Та`алаға серік етіп құлшылық етуі.»
шірктің ҥкімі:
«шірк, Аллаһ Та`алаға қылынатын күнҽлардың ең үлкені жҽне ол үлкен
зұлым.»
Аллаһ Та`ала айтады:
    
      
   
Еске алыңыз: Лұқман ұлына үгіт-насихат етеді екен, (бірде ол) айтқан еді: "Ей, ұлым,
Аллаһқа серік қоспа! ҿйткені серік қосу үлкен зұлымдық".
«Лҧқман- 13»

***

Ҥлкен шірктің ең ҥлкен жамандықтары.
1. шірк келтірген адам тҽубе етпестен ҿлсе, Аллаһ Та`ала оны кешірмейді.
86

Аллаһ Та`ала айтады:
      
      
     
 
ҽлбетте Аллаһ ҿзіне (бір нҽрсе яки біреудің) серік қосылуын кешірмейді.
Осыдан басқа күнҽларды ҿзі қалаған пенделері үшін кешіреді. Кім Аллаһқа серік
қосса, (тура жолдан) ҿте қатты адасыпты.
«Ниса- 116»

2. үлкен шіркті істеген адам діннен шығады, оның малы, жаны, абыройы
мұсылмандарға халал болады.
   
  
 
   
    
  
     
 
Енді қашан, соғыс арам етілген айлар ҿтсе, мүшріктерді тапқан жерлерінде ҿлтіріңдер
(тұтқынға) алыңдар, қамауға алыңдар жҽне бүкіл жолдарда оларды күзетіп тұрыңдар.
Енді, егер, тҽубе қылып намазды толық атқарса жҽне зекетті берсе, олардың жолдарын
тоспаңдар. ҽлбетте, Аллаһ жарылқаушы, мейрімді.
«Таубҽ- 5»

3. Аллаһ Та`ала мүшріктердің амалын қабыл қылмайды.
    
    
Біз олар істеген ҽрбір (жақсы) амалға келіп оны шашылған тозаң (сияқты) етіп қойғанбыз.
«Фҧрқан- 23»

4. Мұсылман кісі мүшрік ҽйелге үйленуы харам.
   
     
    
(ей момындар), иман келтіргенше, мүшрік ҽйелдерге үйленбеңдер! Күдіксіз, азат мүшрік
ҽйелден тіптен, олар сендерге ұнаса да,-иманды күң ҽйел жақсырақ.
«Бақара- 221»

5. Мүшрік кісі ҿлетін болса, ол жуындырылмайды, кебінделмейді, оған
жаназа намазы оқылмайды жҽне мұсылмандардың мазарына қойылмайды.
ِ ‫اد‬
ِ َ‫ضع ٍة و ِع ْش ِرين رجالً ِمن صن‬
ِ
ِ
ِِ
ٍ ْ‫يد قُ َري‬
ٍ َ‫ع ْن أَن‬
‫ فَألْ ُقوا‬،‫ش‬
َّ : ‫س‬
َّ ‫ص‬
َ ْ َُ َْ
َ ‫ َو ظَ َه َر َعلَْي ِه ْم نَبِي الل‬،‫لما كا َن يَ ْو َم بَ ْد ٍر‬
َ َ ْ ‫لى اللُ َعلَْيو َو َسلَّ َم َأم َر بب‬
.‫ي ِم ْن أط َْو ِاء بَ ْد ٍر‬
ٍّ ‫فِي طَ ِو‬
Ҽнҽс
айтады:
«бҽдір соғысында, пайғамбарымыз
соғыста ҿлген мҥшріктерді бҽдір
шҧқырларынан бір шҧқырға тастауға бҧйырды.» (1)

6. мүшрікке Жҽннат харам болып мҽңгі тозақта болады.
     
     
87

  
    
      
    
   
"Аллаһ –Мҽриям ұлы ҽл-Масих"-дегендер анық кҽпір болды.
Расында, Масих:"ей, Бҽни Ысраил, менің Раббым жҽне сендердің Раббыларың болған
Аллаһқа құлшылық етіңдер! "–деген. ҽлбетте, кімде-кім Аллаһқа серік келтірсе, Аллаһ
оған Жҽннатті арам етеді жҽне (олардың) барар жайы тозақ болады. зұлымдық етушілер үшін
ешбір жҽрдемші болмайды.
«Мҽйда- 72»

***

Ҥлкен шірктің тҥрлері
1. РУБУБИЯ таухидіне шірк келтіу.
Бұл: жаратуда, ризық беруде, ҽлемді басқаруда Аллаһ Та`алаға серік қосу.
Мысалы:
1/- Христиандардың: "Аллаһ үштіктің бірі"- деуі.
2/- Мҽжусилердің: "жақсы істер нұрдан келеді, жаман істер қаранғылықтан
келеді"- деп сенім білдіруі.
3/- Қадарилердің: "адам ҿзінің амалдарын ҿзі жаратады"- деп айтуы.
4/- кейбір сопылармен рафедилердің: "ҿліктердің ҽруақтары, ҿлгеннен кейін
адамдардың қажеттілігін ҿтейді, жақсылық пен жамандық ҽкеледі"- деп
сенуі.
5/- жұлдыздарды, Аллаһ Та`аланың қалауынсыз жаңбыр жаудырады,
жақсылық-жамандық ҽкеледі, ризық береді- деп сену.
(1)- сахих Бухари. 64-ші к: «китабул мағази». 8-ші баб: «қатли Ҽби жҽһіл». №: 3976 хадис,

сахих Муслим. 51-ші к: «китабул Жҽннат». 17-ші баб: «арди мақъадил майиет». №:2875 хадис.

2. ЕСІМ-СИПАТТАР таухидінде шірк келтіру.
Бұл: Аллаһтан басқаны, Аллаһ Та`алаға тҽн есім-сипаттарда Аллаһ Та`алаға
теңеу, немесе, Аллаһ Та`алаға тҽн болған сипаттармен адамдарды сипаттау.
Мысалы:
Аллаһтан басқаны ғайыпты біледі- деп сену.
Адамдың бес сезім мүшесі болады, олар:
1/- кҿру.
2/- есіту.
3/- ұстап сезу (тері сезімі).
4/- дҽмін білу (сезіну).
5/- иіс сезіну.
Адамдың 5-сезімінің біреуіменде білмеген заттың яки істің барлығы оған
ғайып болады.

88

Аллаһ Та`ала айтады:
     
     
   
Айтыңыз: "кҿктер мен жердегі ешкім, келешекті білмейді, тек қана Аллаһ (біледі)". Олар
қашан қайта тірілулерін де сезе алмайды.
«Нҽмл- 65»

3. УЛУҺИЯ таухидіне шірк келтіру.
Бұл: Аллаһтан басқаға ғибадаттарды арнау.
дұға қылудағы шірк келтіру.
Дұға қылу дегеніміз: Пенде, Раббысынан бір жақсылықты сұрауы жҽне
жамандықтан тосуын сұрауы. Дұға маңызды ғибадаттардың бірі.
Сондықтан, дұға тек Аллаһқа ғана арналуы тиіс.
Дұғаның ғибадат екендігіне дҽлел:
   
     
   

Раббыларың: "маған дұға (жасап) жалбарыныңдар, Мен сендердің (жасаған дұғаларыңды) қабыл
етемін "-деді. Ҽлбетте, Маған құлшылық етуден тҽкаппарлық қылғандар жақында
мойындарын иген күйлерінде тозаққа кіреді.
«Ғафер- 60»

Аллаһ Та`алаға дұға етуге дҽлел:
     
  
Ҽлбетте, (барлық) мешіттер-Аллаһтікі. Сондықтан, (мешіттерде) Аллаһпен бірге тағы
ҽлдекімдерге дұға етпеңдер!
«Жын- 72»

***

" ‫" أٌذُّػبء‬
Дҧға қылудағы шірктің тҥрлері
1. тек қана Аллаһқа тҽн болған, Аллаһтан басқаның күш-құдыреті
жетпейтін нҽрсені Аллаһтан ҿзгеден сұрау.
Дұға сұралатын кімсе, ҿлі болсын яки тірі болса да.
Мысалы: ауруға шипа сұрау, басқа түскен бҽледен пана сұрау, ҿліктен сұрау.
2. бізді есіте алмайтын, алыста болған адамнан кҿмек сұрау.
Тірі адамнан кҿмек сұрауға болады, егер ол қасымызда болса немесе бізді
кҿріп тұрған болса. Ал! Егер ол адам алыста болса жҽне ол бізді кҿріп тұрған

89

болмаса, одан кҿмек сұрауымыз үлкен шірк болады. себебі, оны алыста
тұрып есітеді- деп сенсек, онда, оған Аллаһқа тҽн сипатты берген боламыз.
3. кісі, ҿзімен Аллаһ Та`аланың арасында, дұға мҽселесінде, дҽнекер
(уҽсилҽ) қоюуы, немесе, дұға уҽсилҽсыз қабыл болмайды- деп сенуі.
Бұл үлкен шірк, онымен адам діннен шығады.
Мысалы: жҽһилият Араптары бұттардан сұрап, дұғаларымызды Аллаһқа
жеткізеді- дейтін еді. ҿздері мен Аллаһтың арасына бұттарды дҽнекер ететін.
Аллаһ Та`ала айтады:
     
    
    
      
       
    
(ей. Адамдар), естеріңде болсын, таза дін-Жалғыз Аллаһтікі. (яғни, Жалғыз Аллаһ ғана-шын ықыласпен
құлшылық етілуге лайық) одан басқа "достарды" ("құдай") етіп алғандар: "біз (сол"құдайларымызға" ) тек
олар бізді Аллаһқа жақын етулері үшін ғана құлшылық етеміз"-(дейді). Шек-күмҽн жоқ,
Аллаһ (ақырет күнінде) олар таласып-тартысып жатқан нҽрселер жайлы олардың арасында
үкім етеді. Шек-күмҽн жоқ, Аллаһ ҿтірікші жҽне кҽпір (болғандарды) тура жолға салмайды.
«Зумар- 3»

Дұға ол ғибадат. Бұдан мақсат: ғибадатта шірк келтірмеу.
Яғни, Аллаһ Та`алаға, жүрегімен, сҿзімен, намазымен, қорқуымен, жақсы
кҿруімен ғибадат ету ниетінде-мақсатында шірк келтіру, Бұл, үлкен шірк.
бұны істеген адам мұнафықтардан болады.
   
    
   
     

Ҽлбетте, мұнафықтар Аллаһты алдамақшы болады.
негізінде, Аллаһ оларды "алдап" қоюшы. Олар қашан намазға тұрса, жалқаулықпен
адамдар кҿрсін деп тұрады жҽне Аллаһты кемде-кем еске алады.
«Ниса- 142»

***

" ‫ف‬ْٛ ‫" أ ٌْ َخ‬
Қорқуда болатын шірк
Қорқудың 4-түрі болады.
1. Аллаһ Та`аладан қорқу.
бұл Аллаһ Та`аланы жақсы кҿру, ұлықтаумен болатын қорқу.
Бұл адамзатқа уажіп болған қорқу түрі жҽне тек қана Аллаһқа арналуы тиіс.
Аллаһ Та`аладан басқаға арналса үлкен шірк болады.
Аллаһ Та`ала айтады:
90

   
   
   
Ҽлбетте, ол (сендерді азғыртып-далбасаға салмақшы болған) сайтанның ҿзі ғана. Ол сендерді ҿзінің
достарынан (кҽпірлерден) қорқытпақшы болады. енді, егер, момын болсаңдар, олардан
қорықпаңдар, Менен ғана қорқыңдар.
«Али-имран- 175»

2. Тҽбиғи қорқу.
Мысалы: дұшпаннан қорқу. Жануарлардан қорқу.(мысалы: арыстан)
Аллаһ Та`ала айтады:
     
    

Сонда, ол (Муса ҽлҽйһис-сҽлам) қауыптен кҿз тұтқан күйде, ол жерден шығып, айтты: "Раббым,
Ҿзің мені бұл залым қауымнан құтқарғын".
«Қасас- 21»

3. адамды уҽжіп болған амалды тастап қоюға яки харам болған істі
істеуге себеп болатын қорқу.
Қорқудың бұл түрі харам болып есептеледі.
4. шірк болатын қорқу.
Мысалы: Аллаһ Та`аланың қалауысыз бір мақлұқ зиян жеткізеді- деп сену,
яғни, қорқу, жҽне Аллаһтың қалауынсыз жақсылық немесе жамандық
ҽкеледі- деп қорқу.
Аллаһ Та`ала айтады:
     
   
    
     
   
Аллаһтың мешіттерін тек Аллаһқа жҽне ақырет күніне иман келтірген, намазды толық
атқарған, зекетті (тиісті жерге) берген жҽне Жалғыз Аллаһтан ғана қорқатындар кҿркейтеді
ҽне солар-тура Жол табушылар болса, ғажап емес.
«Тҽуба-18»

***

" ‫" أ ٌْ َّ َحجَّخ‬
Махаббат-жақсы кҿрудегі шірк.
Махаббат-жақсы кҿру, 3-ке бҿлінеді.
1. уҽжіп болған махаббат.
Бұл, Аллаһ Та`аланы, пайғамбарымызды
жақсы кҿретін кісілерді жақсы кҿру.

жақсы кҿру жҽне Аллаһ Та`ала

   
   
91

   
 
Сендердің достарың –тек Аллаһ, Оның елшісі жҽне рукуғ еткен күйінде намазды толық
атқаратын, зекетті беретін момындар.
«Мҽйда- 55»

    
   
     

(ей, Мухаммад ҽлҽйһис-сҽлам) айтыңыз: "егер, Аллаһты сүйсеңдер, маған еріңдер. Сонда, Аллаһ
сендерді сүйеді жҽне күнҽларыңды жарылқайды. Аллаһ-(күнҽларды) жарылқаушы, Мейірбан".
«Алэ-имран- 31»

:‫ قال النبي صمى اهلل عميو وسمم‬:‫عن أنس رضً هللا عنه قال‬
ِ ‫الن‬
َّ ‫ب إلَْي ِو ِم ْن َوالِ ِد ِه َوَولَِد ِه َو‬
َّ ‫أح‬
" ‫أج َم ِعين‬
ُ ‫يؤمن‬
ْ ‫اس‬
َ ‫أحد ُكم حتّ َى أ ُكو َن‬
ُ ‫ال‬

Ҽнҽс ибн Малик

риуаят еткен хадисте, пайғамбарымыз

"

айтты:

«Сендердің бірде-біреуің, мен оған, ҽкесі, баласы жҽне барша адамзаттан сҥйіктілеу
болмағанымша, шынайы момын болмайды.» (1)

2. Мубах болған (рұқсат етілген) табиғи махаббат.
Мысалы: Ҽке баласын жақсы кҿруі жҽне де осы сияқты басқа жақсы кҿрулер.
Осы сияқты махаббаттарда ұлықтау, оның алдында ҿзін түмен-қор тұту
болмауы керек жҽне бұл махаббат Аллаһ Та`алаға,пайғамбарға
болған
жақсы кҿруден артық болмауы керек.
Егер, осы махаббат, Аллаһ Та`алаға, пайғамбарымызға
болған махаббат
пен тең болатын болса, немесе оданда асып кетсе, бұл махаббат, харам
болады. ҿйткені Аллаһ Та`ала айтады:
   
 
  
  
  
    
   
      
   
(Ей, Мухаммад ҽлҽйһис-сҽлам), айтыңыз: Егер, ата-аналарың, балаларың, аға-інілерің, жұбайларың,
ағайындарың жҽне кҽсіп қылып тапқан мал-дүниелерің тоқтап қалуынан қорқатын
саудаларың жҽне де жақсы кҿретін үй-жайларың сендерге Аллаһтан, Оның
пайғамбарынан жҽне оның жолында соғысудан сүйіктірек болса, онда Аллаһ Ҿзінің ҽмірін
(азабын) келтіргенге дейін күтіп тұра беріңдер. Ҿйткені Аллаһ мұндай бойұсынбайтын
қауымды тура жолға салмайды.
«Тҽубҽ -24»
(1)- сахих Бухари. 2-ші к: «китабул иман». 8-ші баб: «хуббур расул». №:14 хадис,

сахих Муслим. 1-ші к: «китабул иман». 16-ші баб: «ужужб мухаббатур расул». №:44 хадис.

3. шірк болатын махаббат.
Бұл бір адамды ұлықтап, ҿзін оның алдында кемсітіп-қор тұтқан хҽлде оны
жақсы кҿру.
Аллаһ Та`ала айтады:
92

      
    
     
     
    
    
Адамдар арасында кейбіреулер бар, ҿзгелерді Аллаһқа теңестіріп, оларды Аллаһты
сүйгендей сүйеді. Имандылардың Аллаһқа деген махаббаттары күштірек. Ондай
залымдар (яғни, Аллаһқа ҿзгені теңестіретіндер) азапқа жолыққан кезде (Ақырет күнінде) бүкіл күшқуат Аллаһта жҽне Аллаһтың азабы ауыр азап екенін білсе еді!.
«Бақара- 165»

***

" ‫" إٌَّٔ ْحش‬
Қҧрбандықтағы шірк.
Құрбан шалу бірнеше түрге бҿлінеді.
1. Аллаһ Та`аланы ұлықтап, Аллаһ Та`аланың разылығы үшін құрбандық
шалу.
Мысалы: айтта, қажылықта, кедейлерге таратуда құрбан шалу.
2. қонақ үшін мал сою.
бұл мұстахап немесе кейбір жерлерде, жағдайларда уҽжіп болады.
3. шірк болатын құрбандық шалу.
Аллаһқа емес, Оның мақлұғына арнап құрбан шалу жҽне ұлықтау.
құрбандықтың бұл түрі үлкен шіркке жатады, діннен шығарады.
Сол құрбандықтың еті харам болып оны жеуге болмайды.
Аллаһ Та`ала айтады:
    
     
    
  
(ей, Мухаммад ҽлҽйһис-сҽлам) айтыңыз: "ҽлбетте, намазым, ғибадаттарым (яғни, бауыздайтын
құрбандықтарым), ҿмірім мен ҿлімім бүкіл ҽлемдердің Раббысы болған Аллаһ үшін. Оның
ешбір серігі жоқ. Міне, осыған (яғни, жалғыз Аллаһқа ықылас-ғибадат етуге) бұйырылғанмын жҽне
мен бойұсынушылардың біріншісі – алғашқысымын."
«Анғам- 162,163»

   
Сондықтан, сіз Раббыңыз үшін намаз оқыңыз жҽне (мал) сойып-құрбандық шалыңыз!.
«Кҽусҽр- 2»

***

"‫وجَش‬٤‫" أ ٌْ ُىف ُش ا‬
« ҤЛКЕН КУФР »
93

(‫« ) ُوفغ‬КУФР» сҿзінің тілдік мағынасы:

Жасыру. Жабу. Орау.

Сол үшін араб тілінде диханды «кафир»-деп те атайды. ҿйткені дихан дҽнде
жерге жасырады. Бұл куфр сҿзінің тілдік мағынасына бір мысал.
(Одан диханның барлығы кҽпір екен деген тҥсінік алу дҧрыс емес)

КУФР сҿзінің шариғаттағы мағынасы:
« Иманға қарсы келетін ҽрбір сенім немесе сҿз яки амал немесе істеуіміз
керек болған, істемей қойсақ иманға қарсы келетін амалды тастауымыз куфр
деп айтылады.»
Хадисте, шірк сҿзі куфр мағнасында да келеді.
َّ ‫ت‬
:‫النبي صمى اهلل عميو وسمم يقول‬
ُ ‫ َس ِم ْع‬:‫عن جابر ابن عبداهلل رضً هللا عنه قال‬
ِ ‫ك الص‬
ّْ ‫الرُج ِل و َب ْي َن‬
َّ
".‫َّالة‬
ُ ‫الش ْرِك َواْل ُك ْف ِر تَْر‬
َ َّ ‫"إن َب ْي َن‬
Жабир ибн Абдуллаһ
айтады: пайғамбарымыз
айтады:
«Пендемен ширк жҽне куфрдың арасындағы айырмашылық тек намазбен. » (1)

(ٍُُ‫« )ظ‬Зұлым» сҿзіде куфр мағынасында келеді.
Аллаһ Та`ала айтады:
    
   
  
Ол күнде, бұл залым қолдарын (бармақтарын) тістеп, (ҿкініп былай) дейді: “Е, ҽттеген-ай, мен де
Пайғамбар менен бір жолды ұстағанымда еді!
«Фҧрқан- 27»

  
     
       
   
 
Ей момындар, не алып-сату, не ағайындық-достық, не ақтау болмайтын күн келуінен
ілгері дүние ҿмірінде сендерге ризық етіп бергендерімізден сарып-ихсан ажыратыңдар.
Кҽпір болғандар ғана залымдық қылушылар.
«Бақара- 254»

(‫ « )فِـك‬Фисқ » сҿзінің тілдік мағынасы: тесіп шығу дегенді білдіреді.
Фисқ сҿзіде куфр мағынасында келеді.
   
    
   
    
    
Пасық болғандардың орындары болса, тозақ, -ҽрқашан одан шықпақшы болса, тағы оған
қайтарылады жҽне оларға: ҿздерің ҿтірік деген тозақ азабын татыңдар-делінеді.
«Сҽжде- 20»
(1)- сахих Муслим. 1-ші к: «китабул иман». 35-ші баб: «баян итлақ исмул куфр». №:82 хадис.

Куфрдің ҥкіміне байланысты тҥрлері.
94

1/- ‫وجش‬٤‫ ( أ ٌْ ُىف ُش ا‬ҥлкен куфр )
2/- ‫طغش‬٤‫ ( أ ٌْ ُىف ُش ا‬кіші куфр )
Куфрдің үлкен-кіші болуына дҽлел тҿмендегі мына хадис.

ِ ‫ال رسو ُل‬
ٍ ّ ‫عن إبن‬
:‫اهلل صمى اهلل عميو وسمم‬
ُ َ َ َ‫ ق‬:‫عباس قال‬
ُ ُ‫" أ‬
ٌَْٛ ، َْ‫َىفُغَْ اإلدْ ـب‬٠َٚ ،‫غ‬١‫َىفُغَْ اٌؼش‬٠ " : ‫َىفغَْ ثبهلل؟ لبي‬٠َ‫ أ‬:ً١‫َىفُغَْ " ل‬٠ ، ‫ب إٌِّـب ُء‬ٍِٙ٘‫بعفاطا أوض ُغ أ‬
َ ٌّٕ‫ذ ا‬٠‫ع‬
ْ
ْ َ‫ صُ َُّ َعأ‬،‫٘غ‬
ُ ‫ ِب َع‬:‫لبٌذ‬
" ‫غاً لَظ‬١ َ‫ذ ِِٕهَ س‬٠‫أ‬
،ً‫ئب‬١‫د ِِٕهَ َش‬
َ ‫ ئدْ ضا٘ َُّٓ اٌ َّض‬ٌٝ‫أد َـٕذَ ئ‬

Ибн Аббас

айтады: Пайғамбарымыз

айтты:

«маған тозақ кҿрсетілді, ондағы кісілердің кҿпшілігі куфр келтіретін ҽйелдер екен».
Сонда бір кісі: «олар Аллаһ Та`алаға кҽпір болады ма?»- деді.
Пайғамбарымыз
айтты: «еріне кҽпір болады, жақсылыққа кҽпір болады.
олардың қайбіріне ҿмір бойы жақсылық қылсаң да, сенен бір нҽрсе (жамандық)
кҿретін болса: сенен ешқашан жақсылық кҿрмедім- деп айтады.» (1)

Имам Бухари

осы хадистың тҿбесіне:

«кіші куфр, еріне куфр қылу-кҽпір болу»- бабы деп жазған

Сол сияқты Аллаһ Та`ала айтады:
      
   
Кімде-кім Аллаһ түсірген дінмен үкім етпейді екен, ендеше, олар кҽпірлер.
«Маида- 44»

Осы аяттың тҽпсірінде Абдуллаһ ибн Аббас

былай деп айтқан:

«бҧл кҽпір болудан мақсат; Аллаһ Та`алаға, Періштелерге, Пайғамбарларға,
кітаптарға кҽпір болды дегені емес»

Ибн Аббастың шакірті, Тҽбийндерден болған Таус

айтады:

«бҧл куфр, бірақ! діннен шығаратын куфр емес.»

Атаь ибн Ҽбираббах

айтады:
«бҧл ҥлкен куфрден кіші болған куфр»

Демек, ҥлкен куфр дегеніміз, діннен шығаратын, иманға толық қайшы
келетін, тозақта мҽңгі қалуға себеп болатын куфр.
Кіші куфр дегеніміз: иманның толықтығына қайшы келетін, тозаққа түсуіне
себеп болатын, бірақ, діннен шығармайтын куфр. Кіші куфр ең үлкен
күнҽралдың бірі.
Үлкен куфр, ол Аллаһ Та`алаға кҽпір болу.
Кіші куфр, ол нығметке куфрлық қылу-кҽпір болу.
демек куфр 2 нҽрсемен болады.

А )- ‫س‬ُٚ ‫ ( فِ ْؼ ًُ ا ٌْ َّ ْحز‬Фэълул-мҽхзур ).

Иманға қарсы келетін іс-амалдарды істеу.

Б )- ‫ة‬ُٛ ٍ‫ ( تَ ْش ُن ا ٌْ َّط‬Тҽркул-матлуб ).

Істеуіміз талап етілетін іс-амалдарды істемей тастап қою.

(1)- сахих Бухари. 2-ші к: «китабул иман». 21-ші баб: «куфранил ашир». №: 29 хадис ,

сахих Муслим. 10-ші к: «китабул кусуф». 3-ші баб: «ма урэда алан наби». №:907 хадис.

95

Куфрдің адамның қайсы бір дене мҥшесіне келгеніне
байланысты тҥрлері
1. ‫ ( ُك ْف ُر اْل َقْمبِي‬куфру қалби ) = жүрек куфры.

‫ ( ُك ْف ُر القَ ْوِل ْي‬куфру қаули ) = сҿз куфры.
‫ ( ُك ْف ُر ا ْل َع َممِي‬куфру амали ) = іс-қимыл куфры.
‫ ( ُك ْف ُر ا ْل َق ْمبِي‬куфру қалби ) = жүрек куфрі

2.
3.

 Иманға қарсы келетін іс-амалдар, сенімде болуы мүмкін.
Мысалы:
Пайғамбарларды (ҽлҽйһимус-сҽлам) хақ деп сенбеу.
Аллаһтың рубубия, улуһия жҽне есім-сипаттарында серігі бар деп сену,
Ақыретке иман келтірмеу. Ашық харам нҽрсені халал деп білу. т/б...

‫ُك ْف ُر القَ ْولِ ْي‬

( куфру қаули ) = сҿз куфрі

 Иманға қарсы келетін іс-амалдар тілмен айтылуы мүмкін.
Мысалы:
Аллаһ Та`алаға тіл тигізу, ҿзін пайғамбармын деп айту,
дінді, Пайғамбарды (ҽлҽһис-сҽлам) балағаттау.т/б...

‫ ( ُك ْف ُر ا ْل َع َممِي‬куфру амали ) = іс-қимыл (амал) куфрі.

 Иманға қарсы келетін іс-амалдар басқа дене мүшелерімен істелуі
мүмкін.
Мысалы:
Пайғамбарды ҿлтіру, құранды қорлау. Т/б...
бұл дене мүшелерімен істелетін куфр істер. Олар 2ге бҿлінеді
1/- діннен шығаратын куфр амалдар.
Мысалы: бұтқа сҽжде қылу, пайғамбарды балағаттау,оларды ҿлтіру,
құранды қорлау.т/б... осылардың барлығы иманға қайшы келетін, діннен
шығаратын куфр амалдар.
2/- діннен шығармайтын куфр амалдар.
Мысалы: Аллаһтың үкімінен басқа үкіммен үкім ету, мұсылмандарды
ҿлтіру.т/б...
Істеуімізді талап ететін, істемеген адам кҽпір болатын амалдар, жүрекке,
тілге жҽне басқа дене мүшелеріне байланысты болады.
Мысалы:



Жүрегімізбен Аллаһты, құлшылыққа лайықты болған жалғыз құдай деп
сенеміз, Жҽннат пен тозақты, Ақырет күнін хақ деп сенеміз жҽне де
осы сияқты басқа мысалдар...
Тілмен істеуіміз талап етілетін, істемеген адам кҽпір болатын бір амал
бар, ол ‫ ال إٌََٗ إالَّ َهللا‬кҽлимасын айту.
Дененің басқа мүшелерімен істеуімізді талап ететін, істемеген адам
кҽпір болатын бір ғана амал бар, ол «НАМАЗ». Бірақ баршамызға
белгілі бұл мҽселеде ғалымдар арасында ихтилаф (талас-тартыс) бар.
96

Куфрдың адамда пайда болу себебіне кҿре тҥрлері
Куфрдың адамда пайда болу себебіне кҿре 6 түрге бҿлінеді:

1. ‫اإلن َكار‬
ْ ‫ُك ْف ُر‬
2. ‫ُك ْف ُارْل ُج ُحود‬
3.
4.
5.
6.

‫ُك ْف ُارْل ِع َناد‬

ّْ ‫ُك ْف ُر‬
‫النفاق‬

‫اإلع َراض‬
ْ ‫ُك ْف ُر‬
َّ ‫ُك ْفر‬
‫الشك‬
ُ

( КУФРУЛ ИНКАР )
( КУФРУЛ ЖУХУД )
( КУФРУЛ ЪИНАД )
( КУФРУН - НИФАҚ )
( КУФРУЛ ИЪРАД )
( КУФРУШ - ШҼК )
***

1. ‫اإلن َكار‬
ْ ‫ = ُك ْف ُر‬Жоққа шығарумен кҽпір болу.
КУФРУЛ -ИНКАР дегеніміз:
«Аллаһты танымау, пайғамбарды жалғаншы деп білу.
оны мойындамау. Жҽннат пен тозақты жоқ деп білу, оны қабылдамау...»
Куфрдың бұл түрі білімсіздіктен келіп шығады.
Куфрдың бұл түрі басқа түрлеріне қарағанда адамдар арасында сирек
кездеседі. ҿйткені, Аллаһ Та`ала кітаптар түсрген, пайғамбарлар жіберген
жҽне пайғамбарларға олардың шыншыл екендігіне айғақ болатын
дҽлелдермен мұғжизалар берген.

2.

‫ = ُك ْف ُارْل ُج ُحود‬Біле түра бас тартып кҽпір болу.

КУФРУЛ ЖУХУД дегеніміз:
«Аллаһ Та`аланың Хақ екендігін, ақиқатта бар екендігін жүрегімен біледі.
бірақ, тілімен айтып мойынындамайды.»
Ферғауын жҽне оның қауымың кҽпірлігі сияқты.
Аллаһ Та`ала Нҽміл сүресінде айтады:
  
    
   

ҿздері анық білген күйлерінде зұлымдықпен жҽне дандайсып, ол (дҽлелдерді) мойындамады.
Енді, (ей, Мухаммад ҽлҽйһис-сҽлам), бұзақылардың ақыры қандай болғанын кҿріңіз.
«Нҽміл- 14»

Жҽне де яһудилердің кҽпірлігі сияқты:
    
     

Оларға, ҿздері танитын пайғамбар келгенде, оған кҽпір болды. Кҽпірлерге Аллаһтың
лағнеті болсын.
«Бақара- 89»

97

Ферғауын жҽне оның қауымы тҽкҽппарлықпен, Ал! яһудилер хасадкҿралмаушылықпен иман келтірмеді.
3. ‫ = ُك ْف ُارْل ِع َناد‬Бірбеткейлік, тҽкҽппарлық, қырсықтықпен кҽпір болу.
КУФРУЛ - ЪИНАД дегеніміз:
«бір нҽрсені білу, бірақ, оны қабылдамау.
Аллаһ Та`аланы жүрегімен таниды, тіліменде хақ екендігін айтады, бірақ,
тҽкҽппарланып, қырсығып осы дінмен жүрмейді.»
Ҽбуталиб, Ҽбужҽһіл, Ҽбу лҽһаб жҽне иблистың кҽпірлігі сияқты.

4.

ّْ ‫ = ُك ْف ُر‬Мұнафықтықпен кҽпір болу.
‫النفاق‬

КУФРУН- НИФАҚ дегеніміз:
«Тілінде иманды кҿрсету, Ал! жүрегінде куфрды жасыру.»
Мұнафықтардың кҽпірлігі сияқты.

5.

‫اإلع َراض‬
ْ ‫ = ُك ْف ُر‬Бастартумен кҽпір болу.

КУФРУЛ - ИЪРААД дегеніміз:
«Пайғамбардан
бастарту, оның сҿздерін тыңдамаумен кҽпір болу.
Пайғамбарды
растамайды, оны жалғанға да шығармайды.
Пайғамбармен
доста болмайды, оған дұшпандықта жасамайды.»
Бҽну Ҽбди Ялҽйла тайпасынан бір кісі пайғамбарымызға

айтты:

«Аллаһқа ант етемін, саған ешнҽрсе айтпаймын. Егер сҿзіңде садық (шыншыл)
болсаң, саған қарсы келуімнен ҧлықтаусың.(абзал сын)
Егер каззаб (жалған сҿйлеуші) болсаң, саған сҿз сҿйлеуіме де арзымайсың.»

Аллаһ Та`ала Ахқаф сүресінде айтады:
    
 
Кҽпірлер, ҿздері ескертілген нҽрседен жүз бұрады.
«Ахқаф- 3»

َّ ‫ = ُك ْفر‬Анық сенбестікпен, күмҽн келтірумен кҽпір болу.
6. ‫الشك‬
ُ
КУФРУШ- ШҼК дегеніміз:
Пайғамбардың
садық (шыншыл) екендігіне анық сенбейді, пайғамбарды
жалғаншы деп те айтпайды, бҽлкім, күмҽн-шүбҽ да болады.
Аллаһ Та`ала айтады:
   
     
    
    
    
    
  
      
  
(35).Жҽне, (кҽпірлікпен) ҿзіне зұлымдық қылған хҽлде, бауына кірген кезде, айтты: бұл (бау-менің
мал-дҽулетім) ешқашан жоқ болмайды, деп ойлаймын. (36). жҽне (еш қашан) ақырет болмайды деп
98

ойлаймын. Ант ішемін, егер, Раббыма қайтарылсам да (яғни, Ақырет болып, қайта тірілсем де),
ҽлбетте, бұдан да жақсырақ нҽтиже-бақытты табамын.
(37). жолдасы оған сҿйлеп, айтты: сен ҿзіңді (асыл-ҿзегің болған адамды) топырақтан соң, нұтфа-бір
тамшы судан жаратып, сонан соң, (оны) адам етіп тіктеуші Аллаһқа кҽпір болдың ба?!.
«Каһф- 35,37»

Куфрдің негізінде адамдарда бар екендігіне яки мҧсылман
болып кейін кҽпір болғандығына байланысты тҥрлері
1)- ‫األصمي‬
ْ ‫( ُك ْف ُر‬Куфрул Ҽслий)

ِ َّ‫ ُك ْف ُرالط‬, ‫الرَّدة‬
2)- ‫ارء‬
ّْ ‫( ُك ْف ُر‬Куфру таари, немесе, Куфру ридда)
1)- ‫األصمي‬
ْ ‫( ُك ْف ُر‬Куфрул Ҽслий)
асыл куфр (асыл-негізгі куфр): бұл ислам дініне кірмеген, пайғамбарымызға
иман келтірмеген адамның куфрі.
Мысалы: бұтқа сиынатындардың, мүшріктердің, ҽһлі кітаптардан болған
яһудилермен христиандардың жҽне солар сияқты кісілердің кҽпірлігі сияқты.
Негізінде асыл кҽпірлер 3 топқа бҿлінеді.
1)- Ҽһлі кітаптар. (яһудилер, христиандар)
2)- Ҽһлі кітаппа, жоқпа екендігінде ихтилаф бар тайпалар.
Олар бір неше топқа бҿлінеді.
А)- Сабиялар.
   
  
    
    
     
 
ҽлбетте, иман келтіргендер, яһудилер, христиандар жҽне сабиялар – (олардың) қайсысы
(ҽуел баста қай дінде болғандарына қарамастан, иманға келіп, жалғыз) Аллаһ Та`алаға, Ақыретке сенсе
жҽне игі амалдар істесе, міне соларға Раббылары алдында сауап бар жҽне олар үшін
қауып-қатер де, қайғы да жоқ.
«Бақара- 62»

Б)- Бҽну тағлибтің христиандары.
Ибн Аббас оларды христиандар қатарына қосқан. Ал! Айша анамыз, Ибн
Умар, Али , оларды христиандарға қоспаған. ҿйткені олар
христиандардың халал дегенін халал демеген, харам дегендерін харам
демеген.
В)- Ибраһим (ҽлҽйһис-сҽлам) Шис (ҽлҽйһис-сҽламның) үмбеттеріміз дейтіндер.
Имам Шафиъи оларды ҽһлі кітаптан емес деген. Кей бір ханбали ғалымдар
оларды ҽһли кітаптан деген.
Бірақ! Кҿпшілік ғалымдар оларды ҽһлі кітап демеген.
99

Г)- Мҽжусилер.
Олардың Аллаһ Та`аладан келген кітаптары бар ма, жоқ па, бұл нҽрсе де
ихтилаф бар, бірақ, дұрысы олардың Аллаһ Та`аладан түскен кітабы жоқ.
3)- Атейстер, бұтқа сиынатындар жҽне де осылар сияқты Аллаһ Та`аладан
кітап түспеген топтар.

ِ َّ‫الرَّدة( ُك ْف ُرالط‬
2)- ‫ارء‬
ّْ ‫( ) ُك ْف ُر‬куфру таари , немесе, куфру ридда)
Бұл мұсылмандардың ішінде пайда болатын кҽпірлік. Ислам дінінде жүріп,
кейін муртад болып ислам дінінен шығып кеткен кҽпірлік.
     
   
   
     
  
Сендерден, кімде-кім діннен қайтып, ол кҽпір күйінде ҿлсе, олардың амалдары дүниеде де
Ақыретте да жойылады жҽне олар тозақылық болып ол жерде мҽңгі қалады.
«Бақара- 217»

« )‫ )ِشتذ‬Муртад: Ислам дінін қабылдап, одан кейін қайтабастан кҽпір болған адам »

***
Куфр аслидың, куфр риддадан айырмашылығы
Кҽпірлігі куфр асли болған кісі, ҿзінің сенімінде қалдырыла береді.
Яғни, олардың ешқайсысын мҽжбірлеп ислам дініне кіргізілмейді.
Кҽпірлігі куфр ридда болған муртад кісілер ҿлтіріледі.
Дҽлел:
:‫ قال رسول اهلل صمى اهلل عميو وسمم‬:‫عباس قال‬
ّ ‫عن إبن‬
"ُُٖٛ ٍُ‫َُٕٗ فَبلز‬٠‫" َِٓ ثَ َّض َي ص‬
Ибн Аббас айтады: Пайғамбарымыз
:
«дінін ҿзгерткен адамды ҿлтіріңдер»-деп бұйырған. (1)
***
Ҽсли (негізгі) куфрмен кҽпір болғандардың бҧл дҥниедегі жҽне
Ақыреттегі ҥкімдері
негізінде кҽпір болғандар 3- топқа бҿлінеді.
1/- ҽһлі кітаптар.
2/- ҽһлі кітап екендігіне шүбҽ бар болғандар.
3/- кітабы жоқтар.
Бұл кҽпірлер негізгі кҽпір болғандар, яғни, асыл кҽпірлер.
1. ҽһлі кітап болған кҽпірлердің бҧл дҥниедегі ҥкімдері:
А/- олардан жизия алынып, ҿздерінің діндерінде қалдырыла береді.
    
    
     
100

    
   
   
Аллаһқа жҽне Ақырет күніне сенбейтін, Аллаһ жҽне Оның пайғамбары арам деген нҽрсені
арам деп білмейтін, Хақ (яғни, Ислам) дініне бойұсынбайтын кітап иелерінен болғандарға
қарсы соғысыңдар, тіптен, олар қор болған (жеңілген) жағдайда ҿз қолдарымен (үстеріндегі)
салықты тҿлемейінше (соғысыңдар).
«Тҽубҽ- 29»
(1)- сахих Бухари. 88-ші к: «иститабатил муртаддин». 2-ші баб: «хукмул муртад». №:6922 хадис.

Б/- ҽһлі кітаптардың қыздарына үйленуге болады.
В/- олардың құрбандықтарын жеу халал, егер Аллаһ Та`аланың атын еске
алған болса, киімін киюге болады.
    
   
 
Бүгін сендерге жақсы нҽрселер халал етілді жҽне кітап иелерінің тамағы да сендерге халал болды
«Маида- 5»

2. Ҽһлі кітап екендігіне шҥбҽ бар болған кҽпірлердің бҧл дҥниедегі
ҥкімдері:
А/- Мҽжусилерден жизия алынады.
َّ :‫ف‬ٛ‫ض ػجضاٌغَّدّٓ ثٓ ػ‬ٙ‫ش‬
‫ؽ َ٘ َجغ‬ٛ‫ج‬
َِ ِِٓ ‫أْ رسول اهلل صمى اهلل عميو وسمم أسَ َظ٘ب‬
ِ
Абдуррахман ибн ауф
айтады:
«Пайғамбарымыздың

хажарлық мҽжусилерден жизия алғандығын кҿрдім.» (1)

Б/- олардың қыздарына үйлену харам.
В/- олардың сойған малдарын жеуге болмайды, харам.
3. Кітабі жоқ кҽпірлердің бҧл дҥниедегі ҥкімдері.
А/- Олардан жизия қабылданбайды.
Олардан тек ислам ғана қабылданады, исламды қабылдамаса ҿлтіріледі.
Б/- олардың ҽйелдеріне үйлену харам.
Дҽлел:
   
     
   
(ей момындар), иман келтіргенше, мүшрік ҽйелдерге үйленбеңдер! Күдіксіз, азат мүшрік
ҽйелден-тіптен, олар сендерге ұнаса да,-иманды күң ҽйел жақсырақ.
«Бақара- 221»

В/- Олардың сойған малдарын жеуге болмайды, харам.
    
   
 
Бүгін сендерге жақсы нҽрселер халал етілді жҽне кітап иелерінің тамағы да сендерге
халал болды
«Майда- 5»

***
101

Куфр риддамен кҽпір болғандардың бҧл дҥниедегі ҥкімі.
1/- ғалымдар, муртадтардың еркектерін ҿлтіру керек деген, ҽйелдерін
ҿлтіруде талас бар. Жумһур ғалымдар оларды да ҿлтіру керек деген,
Ҽбу Ханифа ҿлтірілмейді, түрмеге қамалады деген.
ҿлтіруден алдын тҽубе қылуға шақырылады, тҽубе қылмаса ҿлтіріледі.
2/- муртадтардың сойған малдарын жеуге болмайды, харам.
Егер олар исламнан ҽһлі кітаптардың дініне ҿткен болса да.
(1)- сахих Бухари. 58-ші к: «китабул жизя». 1-ші баб: «ал-жизя». №:3157 хадис

Кҽпірлердің ақыреттегі ҥкімдері
1. кҽпірлердің барлық түрі тозаққа барады жҽне онда мҽңгі қалады.
  
  
     
Ал, аяттарымызды ҿтірік санап, қарсы келетіндер тозақ иелеріне айналып, онда мҽңгі
қалады.
«Бақара- 39»

2. Кҽпірлердің барлық түрі тозақта болады жҽне олардың қылмыстарына
жараса жазалары ҽртүрлі болады.
    




   
Кҽпір болған жҽне адамдарды Аллаһтың жолынан тосқандарға бұзақылық қылғандары
үшін азаптың үстіне азапты арттырамыз.
«Нахыл- 88»

ٍ ‫عب‬
َّ ‫اس‬
:‫أن رسول اهلل صمى اهلل عميو وسمم قال‬
ّ ‫عن إبن‬
"ُٗ‫ُّب ِصِب ُغ‬ِِٕٙ ٍٟ‫َغ‬٠ ٓ١
ٍ ٌ‫ طب‬ٛ‫بع ػظاثب ً أث‬
َ َٚ ،‫ت‬
ِ ُْ َٛ ٘‫" أ‬
ِ ٍَ‫ ُِ ْٕزَ ِؼ ًٌ ثَِٕؼ‬ٛ٘
ِ ٌَّٕ‫أً٘ ا‬
Ибн Аббас
айтады, Пайғамбарымыз
айтты:
«тозақ иелерінің ең жеңіл азапталатыны Ҽбуталиб. Ол аяғына аяқ киім киген,
сонымен оның миы қайнап тҧрады.» (1)

Кҽпірлердің бұл дүниеде қылған жақсылықтары себеп, Ақыретте азабы
жеңілдетіледі ма? ҽлде жоқ па? Бұл нҽрседе талас бар.
1-ші пікір:
Олардың азаптары жеңілдетіледі.
Дҽлел: Ҽбуталибтың азабы жеңілдетілгені сияқты.
ِ َ ‫ يارس‬:‫قال‬
ِ
ٍ
ِ
َِّ ‫إبن ع ْبِد‬
ٍ ‫َع ِن ال َعّب‬
‫ب‬
َ ‫ول اهلل! َى ْل َنفَ ْع‬
ُ ‫كان َي ُحوطُ َك َو َيغض‬
َ ُ‫ فَ َّإنو‬،‫ت أبا طال ٍب بِ َشيء‬
ُ َ َ َ ُ‫ َّأنو‬،‫المطم ٍب‬
ُ َ ِ ‫اس‬
ِ َّ ‫ ولوال أنا لَكان في‬،‫نار‬
ِ ٍ ‫ ىو في ضحض‬،‫ َ"نعم‬:‫قال‬
َّ ‫االس َف ِل ِم َن‬
"‫النار‬
َ
َ َ
َ
ْ ‫الدرك‬
ْ َ ٍ ‫اح م ْن‬
َ ُ ْ َ َ ‫لك؟‬
Аббас ибн Ҽбду мутталиб
риуаят етеді: Ол кісі пайғамбарымыздан
сұраған: Уҽ, Расулуллаһ ! Ҽбуталипке пайдаң тиді ма? ҿйткені ол сені
қорғаштап сен үшін ғазаптанар еді? Пайғамбарымыз
айтты:
«ия, ол тозақтың сыртқы қабатында, егер мен болмағанымда еді, ол тозақтың
тҿменгі бҿлігінде болар еді.» (2)
102

2-ші пікір:
кҽпір кісі бұл дүниедегі істеген жақсылықтарынан ешқандай пайда кҿрмейді.
     
   
(ҿйткені) біз олар істеген ҽрбір (жақсы) амалға келіп оны шашылған тозаң (сияқты) етіп
қойғанбыз
«Фҧрқан- 23»

(1)- сахих Муслим. 1-ші к: «китабул иман». 91-ші баб: «аһуани аһлин нар». №: 212 хадис.
(2)- сахих Бухари. 63-ші к: «манақибул ансар». 40-баб: «қиссати Ҽби талиб». №: 3883 хадис,

сахих Муслим 1-ші к: «китабул иман». 90-ші баб: «шафаъатин нҽби». №: 229 хадис.

    
   
      
      
  
Раббыларына кҽпір болған адамдардың істеген амалдарының мысалы, дҽл боранды күнде
қатты жел ұшырып кеткен күнге ұқсайды – олар істеген амалдарынан ешбір пайдаға ие
бола алмайды. Бұл – жолдан адасудың ҿзі.
«Ибраһим- 18»

:‫ قال رسول اهلل صمى اهلل عميو وسمم‬:‫عن أنس إبن مالك قال‬
ِ ‫نات ما ع ِم َل بِيا‬
ِ ‫طعم بِحس‬
ِ
ِ ‫جزى بِيا ِفي‬
ُّ ‫طى بِيا ِفي‬
َّ "
‫هلل‬
َّ ‫ َو‬،‫اآلخ َ ِرة‬
َ ‫ ُيع‬،ً‫ظمم ُمؤ ِمناً َح َسَنة‬
َ ‫الدنيا َوُي‬
َ َ
َ َ‫إن اهلل‬
َ َ ُ َ ْ ‫أما اْل َكاف ُر فَُي‬
ُ ‫الي‬
ِ ‫ حتَّى إ َذا أ ْفضى إلى‬،‫الدنيا‬
ُّ ‫في‬
"‫جزى بِيا‬
َ ‫ لَ ْم تَ ُك ْن لَوُ َح َسَنةٌ ُي‬،‫اآلخ َرِة‬
َ
َ
َ

Ҽнҽс ибн Малик

риуаят қылады, Пайғамбарымыз

айтты:

«Аллаһ Та`ала, момын кісіге бҧл дҥниеде қылған жақсылығы ҥшін зҧлым
қылмайды. Оның жақсылығына бҧл дҥниеде бір жақсылық беріледі, Ақыретте де
сыйлықтар беріледі. Кҽпір кісіге болса, бҧл дҥниедегі жақсылықтарына бҧл дҥниеде
бір нығмет беріледі, Ақыретте оған ешнҽрсе жоқ.» (1)

ِ ‫اك‬
ِ ِ
ِ َّ ‫ص ُل‬
ِ ‫الجاىمي ِة ي‬
‫ناف ُعوُ؟‬
‫ان في‬
َ ‫ فَيَ ْل َذ‬،‫سكين‬
َ ‫ت َيا َر ُس‬
ُ ‫ ُقْم‬:‫عن عائشةَ قالت‬
َ َّ
َ ‫ابن ُج‬
َ ‫ َوُيطع ُم الم‬،‫الرح َم‬
َ ‫ َك‬،‫ان‬
َ ‫دع‬
ُ !‫ول اهلل‬
ّْ ‫اغ ِف ْر لِي َخ ِطْي َعتي َي ْوَم‬
ِ ‫الد‬
ّْ ‫ َر‬:ً‫ َّإنوُ لَ ْم َي ُق ْل َي ْوما‬،ُ‫اليْنفَ ُعو‬
"‫ين‬
َ َ‫ق‬
ْ ‫ب‬
َ " :‫ال‬
ْ

Айша анамыз

айтады, мен пайғамбарымызға

:

«Ибн жудьан жҽһілиет кезінде, туыстарымен қарым-қатынас еткен, міскіндерге
кҿмек берген. осы ісі оған пайда береді ма?»-деп айттым.
Расулуллаһ
айтты:
«пайда бермейді, ҿйткені ол еш-уақытта: “Раббым!
қияметте менің кҥнҽларымды кешір” –деп айтпаған.» (2)

Осы 2 пікірдің дұрысы, екінші пікір. ҿйткені аяттар мен хадистерде, кҽпірлер
істеген жақсылықтарынан пайда кҿрмейтіндігі ашық келген.
Осы сҿз кісінің амалы қабыл болуы үшін, ол кісі исламда болуы жҽне ол істі
істеуде Аллаһ Та`аланың разылығын қалауы жҽне де қағидаларға сай болуы
керек екендігін білдіреді.
Ал! Ҽбуталибтың азабының жеңілдеуіне себеп болған нҽрсе оның амалы
емес, бҽлкім, пайғамбарымыздың
оған қылған шапағаты себеп болған.
Осы жерде бір сұрақ туады. Кҽпірлер қияметте пайғамбарымыз
жҽне
басқа ізгі кісілердің шапағатын таба алады ма?
103

Осы мҽселеге байланысты Аллаһ Та`ала мына аяттарды түсірген.
   

Оларға шапағатшының шапағаты пайда бермейді.
«Мҥддҽссир- 48»

Аллаһ Та`ала мүшріктердің тілімен айтады:
    
Бізге ешқандай шапағатшы жоқ
«Шҧғара- 100»
(1)- сахих Муслим. «китаб сифатил қияма уҽл Жҽннати уҽннар». 13-ші баб: «жазаул мумин». №: 2808 хадис.
(2)- сахих Муслим. 1-ші к: «китабул иман». 92-баб: «далил ала анна ман мата алал куфр».№: 214 хадис.

Бұл мҽселе бойынша ғалымдар 2 түрлі жауап берген.
1/- кейбір ғалымдар, аяттағы “пайда бермейді” –деген сҿздің мағынасы:
«тозақтан шығып кетпейді, бірақ, азабы жеңілдетілуі мүмкін»-деп айтқан.
Осы сҿзді айтқан ғалымдардың бірі, Ибн Тҽймия (рахимҽ һуллаһ).
2/- басқа ғалымдар: «Пайғамбарымыздың
Ҽбуталипке қылған шапағаты,
тек Ҽбуталибтың ҿзіне ғана тҽн болған шапағат»-деп айтқан.
Осы екінші сҿз күшті. Бұл сҿзді имам Байхақи (рахимҽ һуллаһ) айтқан.
Жоғарыдағы аяттарда келген: «кҽпірлерге шапағатшы жоқ»-деген аят,
барлық кҽпірлерге байланысты.
Бұл мҽселеде тек Ҽбуталибтың жеке ҿзінің жағдайының жеңілдеуіне дҽлел
келген.
***

Белгілі бір кісіге кҽпір деп ҥкім беру.
Жоғарыда, кейбір сенімдерге, сҿздерге, іс-амалдарға куфр деп үкім бердік.
Бірақ, мынаны жақсы білуіміз керек!
куфр сенімінде болған, куфр сҿзін айтқан, куфр істі істеген ҽрбір кісіге кҽпір
деп үкім беріле бермейді.
Ол кісіге кҽпір деп үкім беруден алдын оған дҽлел қайым болған болуы
керек. Яғни тҿменде айтылатын шарттардың баршасы амалға асырылуы
керек болады. Сол кісіде тҿмендегі шарттар табылуы керек болады.
***

Белгілі кісіге кҽпір деп ҥкім беру шарттары.
1)2)3)4).

шарт:
шарт :
шарт :
шарт :

Ол кісі балиғат жасына жеткен, ақыл иесі болуы керек.
куфрді ҿз қалауымен істеуі керек.
Оған дҽлел қайым (тұрғызылғын) болуы керек.
Куфр амалын істеп жатқан кісі, тҽъуйл қылып жатқан
болмауы керек. Яғни, дҽлелді қате түсніп тұрған болмауы тиіс.

1. Шарт:
104

Ол кісі балиғат жасына жеткен, ақыл иесі болуы керек.
:‫ػٓ ػبئشخ رضً هللا عنها أن رسول اهلل صمى اهلل عميو وسمم قال‬
".ًَ ِ‫َ ْؼم‬٠ ّٝ‫ْ دز‬ٕٛ
ٍ ‫" ُعفِ َغ اٌمٍَ ُُ ػ َْٓ صَال‬
َّ ‫ػ َِٓ اٌصَّج‬َٚ ، َ‫مِع‬١ْ َ‫َـز‬٠ ّٝ‫ ػ َِٓ إٌّبئِ ُِ دز‬:‫س‬
ِ ْ‫ ػ َِٓ ْاٌ َّج‬َٚ ، َُ ٍَِ‫َذْ ز‬٠ ّٝ‫ دز‬ٟ
Айша анамыз

риуаят еткен сахих хадисте, Пайғамбарымыз

айтты:

«ҥш кісіден қалам кҿтерілді:
1- ҥйықтап жатқан кісіден оянғанша,
2- жас баладан балиғатқа жеткенше,
3- жынды адамдан есі тҥзелгенше.»
(1)- имам Ахмад-25201 ,Ибн Мажжа-1660

2. Шарт :
Куфрды ҿз қалауымен істеуі керек.
Ҿз қалауынан тыс, куфр ісін істеген адамға кҽпір делінбейді.
мҽжбір болып, амалсыздықтан куфр ісін істеген кісі сияқты яки қатты
қуанып, қатты қорқып не дегенін білмей қалған адам сияқты.
Ибн Кҽсир

айтады:

«мҽжбір болған адам, жанын сақтап қалу ҥшін, куфр ісін істеуі рҧхсат екендігіне
барлық ғалымдар келіскен.»

Пайғамбарымыздың
сахабасы болған, Аммар ибн Ясердің
оқиғасы
сияқты жҽне де шҿлде түйесін жоғалтып ҿлуі анық болған кісі, түйесін тауып
қатты қуанғаннан:
«Аллаһым сен менім қҧлымсың жҽне мен сенің Раббыңмын» (1)

- деген адамның сҿзі сияқты.

3.

Шарт :

Оған дҽлел қайым (тұрғызылғын) болуы керек.
Куфр сенімінде болған немесе куфр сҿзін айтқан яки куфр ісін істеген адам,
осы істеп жатқан ісін куфр екендігін білмесе, оған дҽлел жетпеген болса, осы
белгілі кісіге кҽпір деп үкім бере алмаймыз, оған дҽлел қайым болғанша.
(оған дҽлел тұрғазалғанға дейін).
Аллаһ Та`ала айтады:
    
 
Біз, Пайғамбар жібермейінше, ешкімді азаптаушы емеспіс.
«Исра- 15»

Жоғарыдағы аяттың тҽпсірінде Ибн Қайием Ҽл-жаузи

айтады:

«Аллаһ Та`ала ешбір адамды, оған дҽлел қайым болмай тҧрып азаптамайды.»

Аллаһ Та`ала айтады:
      
 
Раббымыз, біз ұмытып яки қателесіп күнҽ істесек бізді азаптама.
«Бақара- 286»

105

:‫ػٓ اثٓ ػجّبؽ رضً هللا عنهما أن رسول اهلل صمى اهلل عميو وسمم قال‬
َّ
" ِٗ ١ٍ‫ ػ‬ٛ٘‫ىغ‬
َ ‫"ئْ هللا رَ َج‬
ِ ُ‫ َِب ا ْؿز‬َٚ َْ‫ب‬١‫ إٌِّ ْـ‬َٚ َ ‫ اٌشَ طَأ‬ٟ‫ ػ َْٓ أ َِّز‬ٌِٟ َ‫ػ‬ٚ‫ب‬

Ибн Аббас

риуаят еткен хадисте Пайғамбарымыз

айтты:

«Аллаһ Та`ала менің ҥмметімнің қателесіп, ҧмытып жҽне мҽжбҥрленген
хҽлде істеген кҥнҽларын кешірді.» (2)
(1)- сахих Муслим. 49-ші: «китабут тауба». 1-ші баб: «фил хадде алат тауба». №:2747.
(2)- Ибн Мажжа-2045, Хакем-198/2.

***
« Дҽлел тҿмендегі шарттармен қайым болады.(ТҦРҒЫЗЫЛАДЫ) »
А )- Ол кісіге дҽлел жеткізілген болуы тиіс.
Б )- Ол кісі сол дҽлелді түсінген болуы керек.
В )- Ол кісідегі күмҽн-шүбҽларды жоғалту керек.

!!!
« Демек, кісіге дҽлел жетсе, ол оны түсінсе, ондағы күмҽншүбҽлар жоғалса, сол кезде біз, ол кісіге дҽлел қайым болды, оған
дҽлел тұрғызылды, оған анық дҽлел жетті деп айта аламыз.»
жеткізілген дҽлелді түсіну шартпа, немесе шарт еместігі турасында ғалымдар
арасында ихтилаф бар.
Бұл ихтилаф Мухаммад ибн Сулайман
дҽуріне дейін болмаған.
Одан алдын барша ғалымдар дҽлел қайым болуы үшін, жеткізілген дҽлелді
кісі түсіну шарт екендігіне келіскен.
Дҽлелді түсіну шарт еместік пікірі Мухаммад Ҽт-тҽмимиден
кейбір шҽкірттері жҽне немерелерінен шыққан пікір.

кейін, оның

Бҧл жҥнінде 2 пікір айтылған.

1-ші пікір:
«дҽлел (құжат) қайым болуы үшін, дҽлелді түсіну шарт.»
Бұл пікірді жумһур (кҿпшілік) ғұламалар айтқан.
Сол ғалымдардан кейбірі:
«Ибнул Араби, Ибн Қудама, Ибн Тҽймия, Ибнул Қаййем Ҽл-жаузи
жҽнеде басқалар.»

2-ші пікір:
«Кісі дҽлелді түсінбеседе, оған дҽлел жетуімен, ол кісіге дҽлел (құжат)
қайым болған болады.Ол кісінің дҽлелді түсінуі шарт емес.»
106

Бұл пікірді Мухаммад Ҽт-тҽмиминің
кейбір немерелері мен шҽкірттері
айтқан.
Міне осы 2 пікірдің 1-шісі күшті пікір. Яғни, дҽлелді түсінбеген адамға,
дҽлел қайым болмаған болады.
Бірақ, бір нҽрсені еске сақтау керек. дҽлелді түсінбеуден мақсат, түсінуге
ҽрекет жасап, бірақ, түсінуге шамасы жетпеген, қадыр болмаған адамды
айтамыз. Аят, хадистерден жүз бұрған, оны түсінуге ҽрекет жасамаған кісі,
үзірлі болмайды. Ол дҽлелді түсінбегендер тобына жатпайды.

Екінші пікірге қарсы жауап (раддия).
:‫غ رضً هللا عنه أن رسول اهلل صمى اهلل عميو وسمم قال‬٠‫ ْص ئثٓ َؿ ِغ‬َْٛ ‫ػٓ أؿ‬
ِ ‫" أربعةٌ يوم اْل‬
،‫مات في فَتْ َرٍة‬
ُ ‫أح َم‬
ْ ‫ َوَر ُج ٌل‬،ً‫الي ْس َمعُ َشْيئا‬
َ ‫ َوَر ُج ٌل‬،‫ َوَر ُج ٌل َى َرٌم‬،‫ق‬
َ ‫أص ّّم‬
َ ‫ َر ُج ٌل‬،‫قيامة‬
َ
َ َْ َ َ ْ
ّْ ‫ َر‬:‫ول‬
ّْ ‫ َر‬:‫األص ُّم فََيقُو ُل‬
‫يان‬
‫جاء ا‬
‫جاء‬
‫أما‬
ّْ ‫إلسالم َو‬
َّ ‫ َو‬،‫أس َمعُ َشْيئ ًا‬
َّ َ‫ف‬
ُ ُ‫ق َفَيق‬
ُ ‫األح َم‬
ْ ‫أما‬
ُ ‫الصْب‬
ْ ‫اإلسالم َوما‬
َ ‫ب لَ َق ْد‬
َ ‫ب َلقَ ْد‬
َ
ُ
ُ
ِ َّ َّ ‫ و‬،ً‫ماأع ِق ُل َشْيئا‬
ّْ ‫ َر‬:‫ول‬
ّْ ‫ َر‬:‫أمااْليَ َرُم فََيقُو ُل‬
‫ب ما أتَانِي‬
‫جاء‬
َّ ‫ َو‬،‫َي ْح ِذفُونِي بِاْلَب ْع ِر‬
ُ ُ‫مات ِفي اْلفَتْ َرِة فََيق‬
ْ ‫اإلسالم َو‬
َ ‫أما الذي‬
َ ‫ب لَقَ ْد‬
ُ
َ
ِِ ٍ
َّ
ِ
ِ
ِ ‫ فَُي ْرِس ُل إلَْي ِي ْم‬،ُ‫يعَّنو‬
َّ ‫أن ْاد ُخ ُموا‬
‫ت‬
ٌ ‫لَ َك َر ُس‬
َ ،‫الن َار‬
ْ ‫وىا لَ َك َان‬
ُ ‫ َفَي‬،‫ول‬
َ ُ‫ لَ ْو َد َخم‬، ‫ فَ َوالذي َن ْف ُس ُم َح َّمد بَِيده‬:‫قال‬
ُ ‫أخ ُذ َم َواثيقَيُم لَُيط‬
." ًً‫َعمَْي ِي ْم َب ْرداً َو َسالما‬

Ҽс`уад ибн Сариътен

келген сахих хадисте, пайғамбарымыз

айтты:

«қиямет кҥнінде 4 тайпа адамдар болады :
1-шісі, ешнҽрсе естімейтін саңырау кісі.
2-шісі, ақыл-есі жоқ, жынды кісі.
3-шісі, кҽртейген қария кісі.
4-шісі, Пайғамбар жоқ болған уақытта (фатрада) ҿмір сҥрген кісі.
Саңырау кісі айтады:
«Раббым, маған Ислам келді, бірақ мен ешнҽрсе естімейтін едім.»
Жынды кісі айтады:
«Раббым, маған Ислам келді, бірақ мені жас балдар тезекпен атқылап жҥрер еді.»
Қария кісі айтады:
«Раббым, маған Ислам келді, бірақ мен ешнҽрсені тҥсінбейтін едім. ақылым
жетпейтін еді. (тҥсінуге шамам жетпейтін еді).»
Пайғамбар жоқ уақытта ҿмір сҥрген адам айтады:
«Раббым маған сенің Пайғамбарың келген жоқ.»
Сонда Аллаһ олардан, ҿзіне (Аллаһқа) итағат етулері (бойсынулары) турасында уҽде
алады жҽне оларға отқа кіріңдер деп бҧйырады.
Мухаммад (ҽлҽйһис-сҽлҽм)ның жаны қолында болған Аллаһқа ант :
«егер олар сол отқа кірсе, ол от олар ҥшін суық жҽне сҽлемет болады.» (1)

Бҧл хадистен алынатын пайдалар.
Аллаһ Та`ала міне осы 4 тайпаға үзір берді.
Саңырау кісімен пайғамбар жоқ уақытта ҿмір сүрген кісінің үзірі, оларға
тіпті дҽлел жетпегендігін білдіреді.
107

Ал! жынды кісімен қария кісінің үзірі болса, оларға дҽлел жеткен, бірақ, олар
сол дҽлелді түсінбеген.
Міне осы хадис, егер адам дҽлелді түсінбесе, ол кісіні кҽпір деп айта
алмауымызға дҽлел болады.
(1)- Ахмад -16410,

Имам Баззар.

***

Дҽлелді тҥсіну мҽселесі турасында, Мухаммад
Ҽт-тҽмимидің
сҿзі.
(Мухаммад ибн Сулайманның патуалар кітабінің 11-ші бетінен ҥзінді.)

Ол кісі

айтады:

« біз егер Абдулқадер жиланиның кесенесіне барып сиынып жатқан, Ахмад Ҽлбадауйдың қабірына сиынып жатқан адамдарды, олардың ілімсіз болғандықтары
себеп жҽне де оларға тҥсіндіретін адамдардың болмағандығы себеп кҽпір деп
айтпайтын болсақ, ендеше, бізге хижрат жасамағандықтары ҥшін қандай қылып
адамдарды кҽпір дейміз. бҧл жалғаннан жала жабу, буһтан болады.»

***

4. Шарт :
ً٠ٚ ‫ ( تأ‬ТҼЪУЙЛ )= қате түсіну.
Куфр амалын істеп жатқан кісі, Тҽъуйл қылып жатқан болмауы керек.
Яғни, кісі қате түсінумен куфр амалын істеп жатқан болса, оған кҽпір деп
үкім берілмейді.
Пайғамбарымыз
тҽъуйл қылып, қателескен сахабаларға үзір бергендігі
сүннетте жиі кездеседі.
Ибн Тҽймия

Минһажус-сунна кітабында айтады:

«Пайғамбарымыз
тҽъуйл етіп, рамазан айында,
ақ жіп қара жіптен ажыралғанға дейін ауқат жеген кісілерге ҥзір берді.»

Олар тҿмендегі аятты қате түсінген еді:
   
    
    
Таңнан, ақ жіп қара жіптен ажыралған кезге дейін, жеп-іше беріңдер.
«Бақара- 187»

Усама ибн Зҽйд
‫ ال إٌََٗ إالَّ َهللا‬деген кісіні, тҽъуйл қылып (қате түсініп) ҿлтірген
еді, Пайғамбарымыз
Усамаға
үзір берді.
108

Омар ибн Хаттаб
дҽурінде, кейбір кісілер тҽъуйл жасап, арақ ішуді халал
деп есептегенде, Омар оларды кҽпірге шығармады, бҽлкім, оларға үзір берді.
Ол кісілер мына аятты қате түсінген еді:
    
   
  
Иман келтірген жҽне игі амалдар істегендер үші – егер Аллаһтан қорқса (ілгеріде) жепішкен (харам) нҽрселерінде күнҽ жоқ.
«Маида- 93»

***

ِّ "
" ‫اإلع ِتقادي‬
ْ ‫ألنفاق‬
« Ҽн-нифақул эътиқади »

« Ҥлкен мҧнафықтық = наным-сенімдегі мҧнафықтық »
Таухидты бұзатын амалдардың бірі, улкен нифақ.
Нифақтың тілдік мағынасы: жасыру.
Шариғаттағы мағынасы: Аллаһ Та`аланы, кітаптарды, пайғамбарларды тіл
ұшында мойындап, жүрекпен мойындамау. Сыртқы кҿрінісі исламды
кҿрсеткенімен жүрегінде куфрді жасыру.
Мұнафықтың қылмысы кҽпір адамның қылмысынан да ауырлау. ҿйткені,
онда куфр болуы мен бірге момындарды алдау да бар.
Аллаһ Та`ала айтады:
     
   
   
    
   
(8).Адамдар арасында мынадайлар да (пенделер де) бар, ҿздері имансыз бола тұра: "Аллаһқа
жҽне Ақырет күніне иман келтірдік" дейді.(9). Олар Аллаһты жҽне имандыларды
алдамақшы болады, бірақ сезбеген халдерінде ҿздерін ғана алдайды.
«Бақара- 8,9»

   
    
  
Ҽлбетте, мұнафықтар тозақтың ең тҿмен жайында болады. олар үшін бір жҽрдемші таба алмайсыз.
«Ниса -145»

Ҽддаркул-ҽсфал, тозақтың ішіндегі үй.
Ол үйге мұнафықтар кіргізіліп, үйдің барлық жағынан от болады.
Имам Даһак айтады:
109

« тозақтың ең жоғарғы қабатында, Мухаммадтың
ҥмбеті, екінші қабатында
христиандар, ҥшінші қабатында яһудилер, тҿртінші де сабиалар, бесінші де
мҽжусилер, алтыншы да араб мҥшріктері, жетінші қабатында мҧнафықтар болады.»

***

Мҧнафықтардың куфр амалдары
Мұнафықтардың куфр амалдары бар. Сол амалдарына қарап, олардың
мұнафық екендігін біле аламыз.
1. Аллаһ Та`аланы, Пайғамбарымызды
, кітаптарды масқаралау.
Бір адам мұсылманмын деп тұрып пайғамбарымызды
біле тұра
масқараласа, ол адам мұнафық болады. ҿйткені Аллаһ Та`ала айтады:
   
    
   
  
(мұнафықтар) Имандыларға кездескенде: "біз де иман келтірдік"-дейді, ҿздерінің
шайтандарымен (бастықтарымен) оңаша қалғанда: "Ҽлбетте, біз сендермен біргеміз, тек қана
(момын болдық, деп олардың үстінен) күлудеміз"-деседі.
«Бақара- 14»

2. Аллаһ Та`аланы, пайғамбарымызды
шығару.

балағаттау жҽне оларды ҿтірікке

    
     
    
(ей, Мухаммад ҽлҽйһис-сҽлам), олардың арасында сізді садақа жҿнінде сҿгетіндер де бар (яғни
түскен садақаларды ҽділетпен бҿлмеді, деп айып тағатындар да бар). Сонда, егер, сол садақалардан оларға
да берілсе, разы болады, егер, берілмесе, бірден наразы болып қалады.
«Тҽуба- 58»

3. Мұсылмандарға қарсы кҽпірлерге жардем беру.
    
    
     
    
    
   
Сонда, Сіз, жүректерінде дерті барлардың (мұнафықтардың): "Бізге бір бҽле жетуінен
қорқамыз"-деген бойларында олар жаққа (кҽпірлер жаққа) асығып жатқандықтарын кҿресіз.
Бҽлкім, Аллаһ мұсылмандарға жеңіс беріп немесе Ҿз алдынан (мұнафықтардың жасырған айыбын
ашып масқара қылатын) бір істі ҽкеліп, олар (мұнафықтар) іштерінде жасырған нҽрселерге
ҿкінушілерге айналып қалса.
«Майда -52»

110

4. Кҽпірлердің, мұсылмандар үстіне жеңіске жетуіне, мұсылмандардың женіліс
табуына жҽне мұсылмандардың басына бір қиыншылық келуіне қуану.
   
  
   
    
     
     
    
   
    
     
     
(119). Ҽу ,(момындар,) сендер оларды жақсы кҿресіндер ғой, олар сендерді сүймейді. Сендер барлық
Кітапқа иман келтіресіндер ғой. (олар сендердің Кітаптарыңа иман келтірмейді). Сендерге жолыққандарында:
"иман келтірдік"-деседі. ҿздері оңаша қалғандарында болса, сендерді қатты жаман кҿргендіктерінен бармақтарын тістейді. (ей, Мухаммад ҽлҽйһис-сҽлам)оларға:"осы дұшпандықтарыңмен ҿліп кетіңдер"деп айтыңыз! ҽлбетте, Аллаһ- жүректерді иелеген сырларды Білуші. (120).Егер, сендерге бір
жақсылық жетсе, бұл оларды ҿкпелетеді. Ал егер, сендерге бір жамандық жетсе, одан қуанышты
болады. егер, сабыр-шыдам қылсаңдар жҽне Аллаһтан қорықсаңдар, олардың айлалары сендерге
ешқандай зиян келтіре алмайды. ҽлбетте, Аллаһ- олардың істеп жатқан амалдарын Қамтушы.

«Алэ-имран- 119,120»

Мҧнафықтардың сипаттары
1. Ҿте аз ғибадат қылу жҽне ғибадатында жалқаулық болуы.
Аллаһ Та`ала айтады:
   
    
   
     

Ҽлбетте, мұнафықтар Аллаһты алдамақшы болады. негізінде, Аллаһ оларды алдап
қоюшы.-олар қашан намазға тұрса, жалқаулықпен адамдар кҿрсін деп тұрады жҽне
Аллаһты кемде-кем еске алады.
«Ниса- 142»

2. қорқақтық.
Сыртқы кҿріністе исламды кҿрсетіп, ішінде куфрды жасыру, бұл қорқақтық.
Аллаһ Та`ала айтады:
    
    
     
    
 
(56). Олар ҿздерінің сендермен бірге екендіктеріне Аллаһтың атына ант етеді. Негізінен,
олар сендерден емес. Олар, тек қана қорқақ қауым (яғни, мұнафық екендері белгілі болып қалса,
бастарына басқа кҽпірлердің күні түсіп қалуынан қорқады сол үшін бізде мұсылманбыз деп ант ете береді).
(57). Егер,

олар бір баспана ма, үңгір ме немесе кіретін бір тесік пе – тапса, жүгіргенненжүгіріп соған қарай жҿнеп қалған болар еді.
«Тҽуба- 56,57»

111

3. Ақымақтық, сҿзінің нашарлығы.
Аллаһ Та`ала айтады:
    
   
    
    
 
Оларға: "міне осы кісілер сияқты иман келтіріңдер"-делінсе, "осы ақымақтарға ұқсап иман
келтіруші боламыз ба?"- дейді. Біліп қойыңыз, олардың ҿздері ақымақ-тҿмендер, бірақ
мұны білмейді.
«Бақара- 13»

!!!
Жоғарыдаға айтып ҿтілген мҽселелердің барлығы таухидты бҧзып,
адамды діннен шығарады.

***

" ‫" م ْن ِقصة التَّْوحيد‬

« мунқисатут таухид »
« Таухидты ҽлсірететін істер »
Таухтдты бұзатын амалдар болғаны сияқты таухидты ҽлсірететін, таухидке
кемшіліқ-нұқсан жеткізетін амалдар да бар.
Таухидты ҽлсірететін істер 5-түрге бҿлінеді. Пайғамбарымыз
Таухидты
бұзатын немесе ҽлсірететін істердің барлығын бізге ескертіп кеткен жҽне ол
кісі бізді шіркке алып баратын жолдардың барлығын кескен.
ِ ‫ قال رسو ُل‬:‫عن أبِي َذ ٍررضً هللا عنه قال‬
ِ َ‫اهلل صمَّى اهلل عم‬
:‫يو َو َسمَّ َم‬
َ ُ
َ
َُ
ِ ‫" ما ب ِقي َشيء يقَّْرب ِمن اْلجَّن ِة ويب‬
َّ ‫اع ُد ِم َن‬
." ‫ إالَّ َوقَ ْد ُبّْي َن لَ ُك ْم‬،‫الن ِار‬
َُ َ َ َ ُ ُ ٌ ْ َ َ َ
Ҽбу Зар риуаят етеді, Пайғамбарымыз
айтты:
« Жҽннатқа жақындататын, тозақтан алыстататын істердің барлығы сіздерге баян
қылынды.» (1)

***
Адамды шіркке алып баратын негізгі себептер
1. салиқалы ізгі кісілер мҽселесінде шектен шығу.
Пайғамбарымыз
бізді шектен шығудан қайтарған.
:‫ قال رسول هللا صلى هللا علٌه وسلم‬:‫عن ُع َم َررضً هللا عنه قال‬
"‫كان قبلكم الغلو‬
َ ْ‫لك َمن‬
َ ْ‫" إٌّاكم َوال ُغلو فإ ّن َما أه‬
Омар

айтады; Пайғамбарымыз

айтады:

« сіздерден алдынғыларды қҧртқан-хҽлекетке ҧшратқан нҽрсе, шектен шығу еді.» (2)
112

Аллаһ Та`ала құранда мұсылмандарды орта үмбет деп айтқан.
   
   
    
Сол сияқты, сендерді адамдарға куҽ болуларың үшін, сондай-ақ Пайғамбар сендерге куҽ
болуы үшін сендерді орташа үммет еттік.
«Бақара- 143»

:‫ قال رسول اهلل صمى اهلل عميو وسمم‬:‫غح رضى اهلل تعالى عنو قال‬٠‫ ٘غ‬ٟ‫ػٓ اث‬
َّ
َّ ‫شاد‬
َّ ‫ ولَ ْن ُي‬،‫ين ُي ْسٌر‬
ّْ ‫إن‬
َّ "
،‫ َوأَ ْب ِشروا‬،‫بوا‬
َ ‫ين‬
َ ‫الد‬
َ ‫الد‬
َ ‫ فَ َس َّددوا َو‬،ُ‫أح ُد إال َغمََبو‬
ُ ‫قار‬
َ
Ҽбу һурайра

айтады; Пайғамбарымыз

айтады:

«Дін жеңіл. Кім дінді ауыр қылса, дін оны жеңеді. Тура жолмен дҧрыс істеңдер жҽне
ҧқсатыңдар.» (3)

Нух (ҽлҽйһис-сҽлам) ның қаумының шіркке кету себебі, ҿздерінің ізгі кісілері
туралы шектен шығулары еді.
(1)- Ахмад-162, Албани «Ҽссилсилатус сахиха»-416/4
(2)- Насаий-3059, Ибн Мажа-3029
(3)- сахих Бухари. 2-ші к: «китабул иман». 29-ші баб: «аддину юсрон». №: 39 хадис,

Ізгі кісілер туралы шектен шығудың кейбір кҿріністері
1. оларды шектен шығып мақтау.
Пайғамбарымыз

ҿзін шектен шығып мақтаудан қайтарған.

‫ت رسول اهلل صمى اهلل عميو وسمم‬
ُ ‫ َس ِم ْع‬:‫ َس ِم َع ُع َم َررضً هللا عنه َيقُو ُل َعمَى اْل ِمْنَب ِر‬:‫ػٓ اثٓ ػجّبؽ رضً هللا عنهما‬
ِ ‫ عب ُد‬:‫ فَقُولُوا‬،‫ فَِإَّنما أَنا عب ُده‬،‫النصارى ابن مريم‬
ِ ْ ‫ َكما أ‬،‫طرونِي‬
."ُ‫اهلل َوَر ُسولُو‬
َْ
ُ َْ َ َ
ُ ْ ُ‫" الت‬:‫َيقُول‬
َ
َ َ ْ َ َ ْ َ َ َّ ‫ط َرت‬

Абдуллаһ ибн Аббас айтады: Омардың
естідім: Пайғамбарымыз
айтады:

мінбҽрда тұрып былай дегенін

«христиандар, Мҽриям ҧлы Исаны (ҽлҽйһис-сҽлам) мақтағаны-кҿтермелегегі сияқты
мені мақтап-кҿтермелемеңдер. Мен тек пендемін, мені Аллаһтың қҧлы жҽне
Пайғамбары деп айтыңдар.» (1)

2. Ҽулиелермен ізгі кісілердің суретін салу, оларға мүсін орнату.
:‫ول‬
ُ ُ‫ت رسول اهلل صمى اهلل عميو وسمم َيق‬
ُ ‫ َس ِم ْع‬:‫ص رضى اهلل تعالى عنو قال‬ٛ‫ػٓ ئثٓ َِـؼ‬
ِ ‫اس عذاباً يوم اْل ِق‬
ِ ‫الن‬
َّ ‫"إن أ َش َّد‬
َّ
"‫ون‬
َ ‫ص ّْوُر‬
َ ‫يامة اْل ُم‬
َ
َ َْ َ

Ибн Масъуд

, Пайғамбарымыздан

былай естідім дейді:

«Қиямет кҥні ең қатты азапқа тҥсетіндер, суретшілер.» (2)

ٍ
‫مى ما‬
ُّ ‫ قال لي َع‬:‫َّبط رضى اهلل تعالى عنو قال‬
ِ ١ٌَٙ‫ ا‬ٟ‫ػٓ أث‬
َ ‫ "أال ْأب َعثُ َك َع‬:‫مي ْاب ُن أبي طالب رضى اهلل تعالى عنو‬
ِ ُ ‫بعثَنِي عمَي ِو رس‬
".ُ‫ َوال قَْب ًار ُم ْش ِرفاً إالَّ َس َّوْيتَو‬،‫ط َم ْستَيَا‬
َ َّ‫ورةً إال‬
َ ‫أن ال تَ َد‬
ْ ‫صمَّى اهللُ َعميو َوسمم؟‬
ُ ‫ع‬
َ ‫ول اهلل‬
َُ َْ
ََ
َ‫ص‬

Али

,Ҽбул Хҽйяж Ҽл-Ҽсҽдиға айтты:

«Пайғамбарымыз

мені жіберген іске сені де жіберейін бе? Бір суретті қоймастан
ҿшіресін, биік қабір қоймастан тегістейсін.» (3)

3. Тҽбҽррук. Ізгі кісілерден шариғатта тиым салынған берекені сұрау.
113

Береке дегеніміз: Жақсылықтың кҿп болуы.
Береке талап қылу 2-түрлі болады.
1)- шариғатқа сай келетін береке талап қылу.
мұсылман кісі, шариғатта бар ғибадаттарды, үлкен сауапқа жету үшін істеуі.
Мысалы: Берекелі 3-мешітке барып намаз оқуы, ораза айы, қадыр түні. т/б...
2)- береке талап етудің тиым салынған түрі.
Бұл да 2-ге бҿлінеді.
А)- береке талап етудің шіркке жататын түрі.
Бұл дегеніміз: бір кісі, Аллаһтан емес адамның ҿзінен береке талап етуі.

ِ
ِ
ِ
‫ فَ َق َّل‬،‫وسمم ِفي َسفَ ٍر‬
َ ‫ َوأَْنتُ ْم تَ ُع ُّد‬،ً‫ ُكَّنا َن ُع ُّد اآليات َب َرَكة‬:‫َع ْن عبد اهلل قال‬
َ ‫ ُكَّنا َم َع َر ُسو ُل اهلل صمى اهلل عميو‬،‫ونيَا تَ ْخوْيفًا‬
ِ ‫اإلن‬
ِِ ٍ
ٍ
ِ ْ َ‫طمُبوا ف‬
ِ ُ‫"ح َّي َعمى الطُّي‬
‫ور‬
َ َ‫اء ثَُّم ق‬
َ َ‫ فَق‬،‫اء‬
َ ‫ فَأ َْد َخ َل َي َدهُ ِفي‬،‫اء َقمِي ٌل‬
َ :‫ال‬
ُ ْ ُ‫ "ا‬:‫ال‬
ٌ ‫اءوا بِِإَناء فيو َم‬
ُ ‫ فَ َج‬."‫ضمَةً م ْن َماء‬
ُ ‫اْل َم‬
َ
ِ ‫ واْلبرَكةُ ِمن‬،‫اْلمبار ِك‬
."‫اهلل‬
َ
ََ َ َ َ ُ

(1)- сахих Бухари. 60-ші к: «китаб ахадиси анбия». 48-ші баб: «қаулуллаһ –уазкур-». №:3445 хадис.
(2)- сахих Бухари. 77-ші к: «китабул либас». 89-ші баб: «азабил мусаууерун». №:5950 хадис,

сахих Муслим. 37-ші к: «китабул либас». 26-ші баб: «тахрими тасуир».№: 2109 хадис.
(3)- сахих Муслим. 11-ші к: «китабул жанаэз». 31-ші баб: «амір битасуиатил қабр». №:969 хадис.

Абдуллаһ

риуаят етеді:

« Біз Пайғамбарымызмен
бірге бір сапарда бара жатқан кезде су бітіп қалды.
Пайғамбарымыз
, "азғантай су ҽкеліңдер" -деді.
Адамдар, ішінде азғантай суы бар ыдысты алып келді. Кейін Пайғамбарымыз
суға қолын салып: "берекелі суға келіңдер, береке Аллаһтан"-деді.» (1)

Жабир
.

айтады: «біз барлығымыз сол судан іштік, тҥйелеріміз де су ішті.
Қанша адам едіңдер дегенде: «1500 адам едік- деді.»

Б)- бидағат болған береке талап ету.
Бұл дегеніміз: Аллаһ Та`ала берекелі қылмаған немесе берекелі екендігіне
дҽлел келмеген нҽрселерден береке талап ету.
Мысалы: Түркістанға бару кіші қажылық- деп ол жерге барудан сауап үміт
ету. Сахабалар, Пайғамбарымызға
ант берген ағашқа барып, Аллаһ
Та`алаға құлшылық ету.
:‫ قال رسول اهلل صمى اهلل عميو وسمم‬:‫غح رضى اهلل تعالى عنو قال‬٠‫ ٘غ‬ٟ‫ػٓ اث‬
ِ ‫الرحا ُل إالَّ إلى ثَالثَ ِة م‬
."‫ َو َم ْس ِجِد األ ْقصى‬،‫ َو َم ْس ِجِدي ىذا‬،‫ أْل َم ْس ِجِداْل َح َر َام‬:‫ساج َد‬
ّْ ‫" ال تُ َش ُّد‬
َ
Ҽбу Һурайра
айтады, Пайғамбарымыз
айтады:
«тек 3-мешітке ғана ниет қылып сапар қылынады. (Меккедегі) Ҽл-Харам мешіті,
(Мҽдинадағы) менің мешітім, (Ерусалмдегі) Ҽл-Ақса мешіті.» (2)

***

Бидағат болған берекенің мысалдары
1. ізгі кісілерден береке талап ету.
114

Пайғамбарымыздың
денесі, шашы, терінен береке талап ету туралы сахих
дҽлелдер келген. Бірақ Пайғамбарымыздан
басқа кісілерден береке талап
ету туралы ешқандай ашық дҽлелдер келмеген.
Пайғамбарымыздан
киінгі, Ҽбубакір, Омар сияқты ең ізгі сахабалардан
адамдардың ешбірі береке талап етпеген.
Ізгі кісілерден береке талап етудің рҧхсат емес кҿріністері
А)- Ізгі кісілердің денелерін, киімдерін сипап денеге сүрту.
Б)- Олар ішкен ыдыстан, береке деп ас ішу.
В)- Олардың қабірларын берекелі деп сипап денеге сүрту.
Г)- Олардың қабірының қасында береке бар деп, ғибадат ету. Яғни, осы
қабірлардың жанында Аллаһқа қылынған ғибадаттың сауабы еселене түседі
деп сол жерде ғибадат қылу.
(1)- сахих Бухари. 61-ші к: «китабул манақиб». 25-ші баб: «аламатин нубууат». №:3579 хадис.
(2)- сахих Бухари. 20-ші к: «китаб фадлис салат». 1-ші баб: «фадлис салат». №: 1189 хадис,

сахих Муслим. 15-ші к: «китабул хаж». 95-ші баб: «ла тушаддур рихал». №: 1397 хадис.

2. берекелі екеніне дҽлел келмеген уақыттар, заттар жҽне жерлерден
береке талап ету.
А)- Пайғамбарымыз
жүрген немесе ғибадат еткен жерлерде береке бар
деп, одан береке талап ету, егер сол жердің берекелі екендігіне дҽлел
келмеген болса, онда бұл бидағат болады.
Мысалы: Сҽуір тауы, Хира үңгірі, Арафат тауы.
:‫ قال رسول اهلل صمى اهلل عميو وسمم‬:‫غح رضى اهلل تعالى عنو قال‬٠‫ ٘غ‬ٟ‫ػٓ اث‬
ِ ‫الرحا ُل إالَّ إلى ثَالثَ ِة م‬
."‫ َو َم ْس ِج ِد األ ْقصى‬،‫ َو َم ْس ِج ِدي ىذا‬،‫ أْل َم ْس ِج ِداْل َح َر َام‬:‫ساج َد‬
ّْ ‫" ال تُ َش ُّد‬
َ

Ҽбу Һурайра

айтады, Пайғамбарымыз

айтады:

«тек 3-мешітке ғана ниет қылып сапар қылынады. (Меккедегі) Ҽл-Харам мешіті,
(Мҽдинадағы) менің мешітім, (Ерусалмдегі) Ҽл-Ақса мешіті.» (1)

Б)- Кейбір ағаштар, тіреулер, тастар, бұлақтар, құдықтарды берекелі деп білу.
Омар

худайбиядағы, Сахабалар Пайғамбарымызға
ағашты кесіп тастаған.

ант (байьат) берген

‫ٌِن‬
َ ‫ُشرك‬
َ ‫َعنْ أبً َواق ِد اللٌثً قال " َخ َرجْ نا َم َع َرسُول هللا صلى هللا علٌه وسلم‬
ِ ٌ‫إلى ُح َن‬
ِ ‫ َولِلم‬،‫ْن َو َنحْ نُ حُدَ ثا ُء َعهْد ِب ُكفر‬
َ
َ ‫ إجْ ع ْل ل َنا‬،‫هللا‬
َ :ُ‫ ٌُقال‬،‫نوطون بها أسْ ل َِح َتهُم‬
‫ذات‬
ٌَ ‫ َو‬،‫فون عِ ندَ َها‬
ِ ‫ ٌا َرسُو َل‬:‫ فقلنا‬،‫ ف َم َررْ نا بسِ ْد َرة‬.‫ذات أنواط‬
َ
َ ‫سِ ْد َرة ٌَعْ ُك‬
ْ
ُ ‫أنواط ك َما ل ُه ْم‬
‫قالت‬
‫ إ َّن َها السُّ َنن قلتم َوالَّذِي َنفسِ ً ب ٌَ ِد ِه ك َما‬،‫ "هللاُ أكبر‬:‫ فقا َل رسو ُل هللا صلى هللا علٌه وسلم‬،‫ذات أنواط‬
ْ‫) َل َترْ َكبُنَّ ُس َنن َمن‬138‫ من اآلٌة‬:‫ون)(ألعراف‬
َ ُ‫ُوسى ( اجْ َع ْل َل َنا إِلَها ً َك َما لَ ُه ْم آلِ َهة َقا َل إِ َّن ُك ْم َق ْوم َتجْ َهل‬
َ ‫َبنوُ إسرائٌ ُل لِم‬
.‫كان قبلَ ُك ْم‬

Ҽбу Уақид Ҽл-лҽйси

айтады:

« Пайғамбарымызмен
бірге Хунайн жаққа шықтық. Сол уақытта біздің жақында
исламға кірген кезіміз еді. Мҧнафықтардың қҧрал-саймандарын ілетін "Затулануат"-деген ағашы бар еді. Біз айттық: "уҽ, Расулуллаһ
, мҧнафықтардың
қҧрал-саймандарын ілетін ағашы бар, бізге де сондай ағаш қылып бер"-деп айттық.
Пайғамбарымыз
айтты:" Аллаһу акбар! Сендер Бҽну Исраийл, Мусаға (ҽлҽйһис115

айтқаны сияқты: ( Ей, Муса, біздерге де олардың тҽңірлері сияқты қҧдай жасап бердесті. Ол айтты: Ҽлбетте, Сендер жҽһіл қауымсыңдар.) айттыңдар. Сендер ҽлбетте
ҿздеріңнен бҧрынғы қауымдардың жолына ересіндер". (2)

сҽлам)

3. береке талап ету дҧрыс болған жерлер, уақыттар жҽне заттар.
 берекелі жерлер.
Сахих хадистерде бірнеше жердің берекелі екендігіне дҽлел келген.
Мысалы: Қағба, үш мешіт, Құба мешіті.
:‫ قال رسول اهلل صمى اهلل عميو وسمم‬:‫غح رضى اهلل تعالى عنو قال‬٠‫ ٘غ‬ٟ‫ػٓ اث‬
ِ ‫الرحا ُل إالَّ إلى ثَالثَ ِة م‬
."‫ َو َم ْس ِج ِد األ ْقصى‬،‫ َو َم ْس ِج ِدي ىذا‬،‫ أْل َم ْس ِج ِداْل َح َر َام‬:‫ساج َد‬
ّْ ‫" ال تُ َش ُّد‬
َ

Ҽбу Һурайра

айтады, Пайғамбарымыз

айтады:

«тек 3-мешітке ғана ниет қылып сапар қылынады. (Меккедегі) Ҽл-Харам мешіті,
(Мҽдинадағы) менің мешітім, (Ерусалмдегі) Ҽл-Ақса мешіті.» (3)
(1)- сахих Бухари. 20-ші к: «китаб фадлис салат». 1-ші баб: «фадлис салат». №: 1189 хадис,

сахих Муслим. 15-ші к: «китабул хаж». 95-ші баб: «ла тушаддур рихал». №: 1397 хадис.
(2)- Термизи-2180 "сахих", Ахмад-218/5
(3)- сахих Бухари. 20-ші к: «китаб фадлис салат». 1-ші баб: «фадлис салат». №: 1189 хадис,

сахих Муслим. 15-ші к: «китабул хаж». 95-ші баб: «ла тушаддур рихал». №: 1397 хадис.

:‫ قال رسول اهلل صمى اهلل عميو وسمم‬:‫غح رضى اهلل تعالى عنو قال‬٠‫ ٘غ‬ٟ‫ػٓ اث‬
ٍ ‫فص‬
ِ ‫" صالةٌ ِفي مس ِجدي ى َذا َخْير ِم ْن أْل‬
." ‫ إالَّ اْل َم ْس ِج َداْل َح َر َام‬،ُ‫الة ِفيما ِس َواه‬
َ
َْ
َ
ٌ
َ

Ҽбу Һурайра

айтады, Пайғамбарымыз

айтады:

«менің мешітімде оқылған намаз, Ҽл-харам мешітінен басқа мешіттерде оқылған
намаздан 1000-есе артық.» (1)

ِ ‫اشياً ور‬
ِ ‫ م‬،‫اء ُك َّل سْب ٍت‬
ٍ ‫النبِ ُّي صمَّى اهلل عمَْي ِو وسمَّم يأْتِي مس ِج َد قُب‬
ِ ‫ع ْن ْب ِن عمر ر‬
َّ ‫ان‬
."ً‫اكبا‬
َ ‫ض َي اهللُ َعْنيُ َما‬
َ
َ َََ َ ُ
َ
َ ‫ " َك‬:‫قال‬
َْ
َ
َ
ََ
َ ََ ُ
َ

Ибн Омар

айтады:

«Пайғамбарымыз

Нафеь айтады:

ҽр сенбі кҥні, жаяу немесе бір нҽрсеге мініп, Қҧба
мешітіне баратын еді.» (2)

ِ ‫ ح َّدثَناَ عبي ُد‬:‫وَز َاد ب ِن نمي ٍر‬
ِ ‫ فَيصمّْي ِف‬:‫ ع ْن َنا ِف ٍع‬،‫اهلل‬
.‫يو َرْك َعتَْي ِن‬
َْ ُ
َ
َ َْ ُ ْ َ
َ ُ
«онда екі рҽкҽт намаз да оқитын еді.»

 берекелі уақыттар.
Кейбір уақыттардың берекелі екендігіне дҽлел келген.
Мысалы: Лҽйлҽтул қадр (Қадыр түні), Арафа күні.
     

Қадыр түні мың айдан жақсырақ
«Қадыр- 3»

ِ
َّ ‫ضي اهللُ تَ َعالى َعْنوُ َع ِن‬
:‫ال‬
َ َ‫صمَّى اهللُ َعَمْي ِو َو َسمَّ َم ق‬
َ ‫النبِي‬
َ
َ ‫َر‬
ً‫ َو َم ْن قَ َام لَْيمَةَ اْل َق ْد ِر ْإي َماناً َوِا ْحتِ َسابا‬،‫َوِا ْحتِ َساباً ُغ ِف َر لَوُ َما تَ َق َّد َم ِم ْن َذْنبِ ِو‬
."‫ُغ ِف َر لَوُ َما تَ َق َّد َم ِم ْن َذْنبِ ِو‬

Ҽбу Һурайра

айтады, Пайғамбарымыз

َ‫َع ْن أَبِي ُى َرْي َرة‬
ً‫ان ْإي َمانا‬
َ ‫ص َام َرَم‬
َ ‫ض‬
َ ‫"م ْن‬
َ

айтты:

116

«кім рамазанда, иманмен жҽне сауапты ҥміттеніп ораза ҧстаса, оның алдынғы
істеген кҥнҽлары кешіріледі. кім лҽйлатул-қадыр тҥні, иманмен жҽне сауапты
ҥміттеніп (намазға) тҧрса, оның алдынғы істеген кҥнҽлары кешіріледі.» (3)

َّ ِ
َّ ‫النبِي‬
ِ ‫عن أَبِي قتادة ر‬
َّ ‫سئِ َل‬:
‫ص ْوِم َي ْوِم َع َرفَةَ ؟‬
‫ضي اهلل تع‬
َْ
َ ‫صمى اهللُ َعمَْيو َو َسم َم َع ْن‬
َ
ُ ‫الى َعْنوُ قال‬
َ َ َ ُ َ َ َ َ ََ
ِ ‫ماضيةَ و اْل‬
ِ ‫ "ي َكفّْر السَّنةَ اْل‬:‫ال‬
".َ‫باقَية‬
َ
ُ ُ َ َ‫ق‬
َ َ

Ҽбу Қатада
айтады: Пайғамбарымыз
сұралды. Ол кісі
айтты:

арафа күні ораза ұстау туралы

«арафа кҥні ҧсталған ораза, ҿткен жылғы жҽне кейінгі жылғы кҥнҽларды жояды.» (4)

(1)- сахих Бухари. 20-ші к: «китаб фадлис салат». 1-ші баб: «фадлис салат». №: 1190 хадис,

сахих Муслим. 15-ші к: «китабул хаж». 94-ші баб: «фадлис салат». №: 1394 хадис.
(2)- сахих Бухари. 20-ші к: «китаб фадлис салат». 3-ші баб: «ман ата масжида құба». №: 1193 хадис,

сахих Муслим. 15-ші к: «китабул хаж». 97-ші баб: «фадли масжиди құба». №: 1399 хадис.
(3)- сахих Бухари. 32-ші к: «китаб фадли лайлатул қадр». 1-ші баб: «фадил лайлатул қадр». №:2014,

сахих Муслим. 6-ші к: «китаби салат». 25-ші баб: «тарғиб фи қиам». №:760 хадис.
(4)- сахих Муслим. 13-ші к: «китабус сиам». 36-ші баб: «истихбаби сиам». №:1162 хадис.

 берекелі заттар.
Кейбір заттардың берекелі екендігіне дҽлел келген.
Мысалы: Зҽмзҽм суын ішуде, ораза ұстаушының сҽресі ішуінде, ризық талап
етуде ерте шығуда.
:‫ قال رسول اهلل صمى اهلل عميو وسمم‬:‫ؾ رضى اهلل تعالى عنو قال‬
ٍ َٔ‫ػٓ أ‬
ِ َّ َ‫"تَسحَّروا ف‬
".ً‫ُّحوِر َب َرَكة‬
ُ ‫إن في الس‬
ُ َ
Ҽнҽс ибн Малик
айтады: Пайғамбарымыз
айтты:
«сҽресі ішіңдер, ҽлбетте сҽресіде береке бар» (1)

َّ :‫اعةَ الغامدي رضى اهلل تعالى عنو قال‬
:‫أن رسول اهلل صمى اهلل عميو وسمم قال‬
َ ‫ص ْخ ِر ْب ِن َوَد‬
َ ٓ‫ػ‬
ِ ‫ُمتِي ِفي ُب ُك‬
".‫ورىا‬
َّ ‫" المَّيُ َّم َب ِار ْك ِأل‬
Сахр ибн Уадаьа
айтады: Пайғамбарымыз
айтты:
«Аллаһым! менің ҥмметімнің азанғы уақытына береке бергейсің!» (2)

Осы нҽрселерден береке талап ету, сол нҽрсе турасында келген ғибадатты
істеумен болады.
Мысалы: Қағбаны тауаф етумен, рүкүндерін ұстау, хажарул-ҽсуадты (қара
тасты тек тауаф кезінде) сүю жҽне харамда намаз оқумен береке талап етіледі.
Мҽшьҽрул-харамнан береке талап ету онда намаз оқумен, Зҽмзҽмдан береке
талап ету оны ішумен, ғұсыл құйынумен болады.
Ибн Журайж

айтады:

«Атаь ибн Раббахқа
: "бір адамның мақаму-ибраһимді сҥйгенін кҿрдің бе?" –деп
айттым. Ол: "жалпы адамдарды кҿргенмін, бірақ, білімді немесе ізгі кісілердің
бірде-біреуін кҿрмегенмін"-деді.
117

ِ ٍ
ِ
ِ ‫كان ُم‬
:‫الى َع ْنيُ َما‬
َ َ‫ فَق‬،‫كان‬
َ ‫األر‬
ْ ‫عاويةُ َي ْستَم ُم‬
َ ‫ال لَوُ ْب ُن َعبَّاس َرض َى اهللُ تَ َع‬
ِ ‫الرْك َن‬
ِ ‫أََّنوُ ال ُي ْستَمَ ُم َى َذ‬
.‫ان‬
ُّ ‫ان‬
Ибн Аббас Қағбаның 4-бұрышының тҿртеуінде ұстаған адамды іңкҽр етіп
оған: «хажарул-ҽсуад жҽне рукнул-яманиден басқасын ҧстамауын»- айтты (3)
ِ ‫عن عبِد‬
َّ ،‫اهلل َذ َك َر‬
.‫الرْك َن اْل َي َمانِ َي‬
ُّ ‫ان َي ْستَمِ ُم إالَّ اْل َح َج َر َو‬
َْ ْ َ
َ ‫أن رسول اهلل صمى اهلل عميو وسمم َك‬
Абдуллаһ
айтады:
«Пайғамбарымыз

хажарул-ҽсуад жҽне рукнул-яманины ғана ҧстар еді.» (4)

Абдуллаһ ибн Зубҽйр, мақаму Ибраһимді сипаған адамды қайтарған.
(1)- сахих Бухари. 30-ші к: «китабус саум». 20-ші баб: «баракатис сухур». №:1923 хадис,

сахих Муслим. 13-ші к: «китабус сиам». 9-ші баб: «фадлис сухур». №:1095 хадис.
(2)- Ҽбу Даууд-2606 «хасан», Термизи-1212
(3)- сахих Бухари. 25-ші к: «китабул хаж». 59-ші баб: «ман лҽм ясталим». №:1608 хадис.
(4)- сахих Бухари. 25-ші к: «китабул хаж». 59-ші баб: «ман лҽм ясталим». №:1609 хадис,

сахих Муслим. 15-ші к: «китабул хаж». 41-ші баб: «истихбаби истислам». №:1267 хадис.

***

ِّ "
" ‫صغر‬
ْ ‫ألش ْرك األ‬

«Ҽш-ширкул Асғар»

« кіші шірк »
« кіші шірк »-дегеніміз: бұл да шірк, бірақ, үлкен шірктің дҽрежесіне
жетпейтін амалдар.
Кіші шірктің ҥкімі
1. кіші шірк- үлкен күнҽлардан. Бҽлкім бұл, таухидты бұзатын істерден
киінгі ең үлкен күнҽлардың бірі.
2. кіші шірк жасайтын адам үлкен қауыптың астында болады. Бұл ісі
діннен шығаратын үлкен шіркке алып баруы ықтимал.
3. кіші шірк бір амалда болса, сол амалдың сауабын жоқ қылып жібереді.
Мысалы: рия. т/б...
:‫ قال رسول اهلل صمى اهلل عميو وسمم‬:‫غح رضى اهلل تعالى عنو قال‬٠‫ ٘غ‬ٟ‫ػٓ اث‬
ِ ‫الشر‬
ُّ
ّْ ‫كاء َع ِن‬
ِ ‫ َم ْن َع ِم َل َع َمالً أ ْش َر َك ِفْي ِو َم ِعي َغ‬،‫الش ْر ِك‬
" ُ‫تََرْكتُوُ َو ِش ْرَكو‬، ‫يري‬
َ ‫ أنا أغنى‬:‫" قال اهلل تعالى‬
َ

Ҽбу Һурайра

Пайғамбарымыздан

риуаят еткен қудси хадисте:

«Аллаһ Та`ала айтады: "Мен серіктікке еш мҧхтаж болмаған затпын. Кім бір
амалында маған басқаны серік қосса, ҿзіні де шіркіні да тастаймын."» (1)

Кіші шірктің тҥрлері
1. жҥрек амалдарында болатын кіші шірктер.
Бұл 2-ге бҿлінеді:
118

А)- амалда болатын кіші шірк.
Б)- сҿзбен болатын кіші шірк.
А)- амалда болатын кіші шірк
1- рия.
Кім бір амалында Аллаһ Та`аланың разылығын қалап сонымен бірге
адамдарға рия қылса кіші шірк болады.
(рия: кісі Аллаһ разылығын қалап соған қоса адамдардың кҿруін, есітуін қалап істелген амал)

« Рияның кҿріністері »
1)- амалда болатын рия .
Мысалы: Адамдардың мақтауы үшін ұзақ уақыт сҽжде қылу.
2)- сҿзбен болатын рия .
Мысалы: адамдар ғалым деп айтулары үшін кҿп дҽлелдер келтіру.
3)- кҿріністе болатын рия .
Мысалы: адамдар, бұл кісі кҿп ғибадат етеді деп айтулары үшін шекесінде
рия етіп сҽжде ізін қалдыру.
(1)- сахих Муслим. 53-ші к: «китабуз зуһд». 5-ші баб: «ман ашрака фи амалиһи». №:2985 хадис.

:‫ قال رسول اهلل صمى اهلل عميو وسمم‬:‫ض رضى اهلل تعالى عنو قال‬١‫ص اثٓ ٌج‬ّٛ‫ػٓ ِذ‬
ّْ ،‫أخاف َعمَْي ُكم‬
".‫"الرياء‬
‫ك‬
‫ف ما‬
ّْ :‫قال‬
َ ‫ َف‬،ُ‫" َف ُسئِ َل َعْنو‬.‫األص َغر‬
ُ ‫ألش ْر‬
ْ
ُ
ُ ‫"أخ َو‬
ْ
ْ

Махмуд ибн Лҽбид

риуаят етеді, Пайғамбарымыз

айтады:

«"Мен сіздерден қатты қорқатын нҽрсем, ол кіші шірк".»

Кіші шірк не деп сұрақ бергенде, Пайғамбарымыз

айтады:

«кіші шірк, ол "рия "-деді.» (1)
адамдар қияметте, амалдарына жараса сауап немесе кҥнҽ алып жатқанда, Аллаһ
Та`ала бҧл дҥниедегі рия қылған адамдарға айтады:" рия қылған нҽрселеріңе
барыңдар, олар сендерге сауап береді ме екен?.

2- адам істеген амалында дҥниені мақсат етуі.
ол 2-ге бҿлінеді.
І)- істеген амалында тек дүниені мақсат етуі.
Мысалы: тек қана дүниеге жету үшін қажылық жасау, шариғат білімін тек
қана дүниелік бір мансапқа жету үшін үйрену, бол кіші шірк.
Аллаһ Та`ала айтады:
    
  
    
   
      
     
  
(15). кім (тек қана) осы дүние ҿмірін жҽне зейнеттерін қалайтын болса, оларға (ҿздерінің) істеген
амалдарының (сый-сауабын) осы дүниеде толық қылып береміз жҽне олар бұл дүниеде зиян
кҿрмейді.(16). Ондайлар үшін Ақыретте тозақ отынан басқа ешқандай несібе жоқ. Олардың
бұл дүниеде істеген барлық амалдары зая кетеді жҽне істеп ҿткен амалдары пайдасыз.
«Һуд- 15,16»

119

:‫ قال رسول اهلل صمى اهلل عميو وسمم‬:‫غح رضى اهلل تعالى عنو قال‬٠‫ ٘غ‬ٟ‫ػٓ اث‬
ِ ِ ‫صْي‬
ِ ِ َّ
َّ
ِ
ِ ِ َّ
ُّ ‫عرضاً ِم َن‬
‫ف اْل َجَّن ِة َي ْوَم‬
َ ‫ لَ ْم َي ِج ْد َع ْر‬،‫الدنِيا‬
َ ‫ الَ َيتَ َعم ُموُ إال لُي‬،‫" َم ْن تَ َعم َم عْمماً م َّما ُيْبتَ َغى بِو َو ْجوُ اهلل‬
َ ‫ب بو‬
ِ
‫" َي ْعني ِرْي َحيَا‬.‫يام ِة‬
َ ‫اْلق‬

Ҽбу Һурайра

айтады, Пайғамбарымыз

айтты:

«кім Аллаһтың жҥзін қалап талап қылынатын шариғат білімін тек мал-дҥниеге
жету ҥшін ҥйренетін болса, қиямет кҥні Жҽннаттың иісін де сезбейді.» (2)

ІІ)- істеген амалында Аллаһ Та`аланың разылығын қалаумен бірге дүниені де
мақсат ету.
Мысалы: Аллаһ Та`аланың разылығын қалап сауданы да мақсат етіп
қажылық жасау, Аллаһ Та`аланың разылығын қалап жҽне дүние үшін соғысу,
Аллаһ Та`аланың разылығын қалап жҽне денсаулыққа пайдасы бар деп ораза
ұстау, намазға оған қоса салқындау үшін дҽрет алу, Аллаһ Та`аланың
разылығы үшін жҽне бір мақсатқа жету ниетінде дҽрет алу, жҽне де осыған
ұқсас басқа істер.
Бұл сияқты істердің барлығы мубах, яғни, рұқсат.ҿйткені жоғарыда айтылған
уағид-қорқытулар, тек қана дүниені кҿздеген адамдар туралы келген.
(1)- Мухаммад ибн сулайман. «китабут таухид».
(2)- Ахмад-338/2, Ҽбу Даууд-3664, Ибн Мажа-252

Аллаһ Та`ала ҿзінің құранында, бірнеше ғибадаттарды дүниелік пайдалары
да бар екенін айтып, адамзатты сол ғибадаттарды істеуге қызықтырған.
       
      
      
      
   
кім Аллаһтан қорықса, Ол (Аллаһ) ол үшін (барлық қайғы-қиыншылықтардан) шығатын жолын
(пайда) қылады.(3). жҽне оны ҿзі ойламаған жақтан ризықтандырады. Кім Аллаһқа тҽуекел
етсе, енді, (Аллаһтың) ҿзі оған жетерлік. Ҽлбетте, Аллаһ-ҿзі (қалған) ісіне жетуші. Расында,
Аллаһ бүкіл нҽрсе үшін ҿлшем жасап қойған.
«Талақ- 2,3»

Бірақ, істеген амалда Аллаһ Та`аланың разылығымен қоса дүниені де ниет
етсе, істеген амалынан алатын сауабы азаяды.
:‫ قال رسول اهلل صمى اهلل عميو وسمم‬:‫ رضى اهلل تعالى عنيما قال‬ٚ‫ػٓ َػ ْج ِضهللاِ َػ ّْ ٍغ‬
َّ
ِ ‫َجرىم ِمن األ‬
ِ
ِ ِ
ِ
ٍ
ِ
‫ َوا ْن‬،‫ث‬
ُ ُ‫ َوَيْبقَى لَيُ ُم الثُّم‬،‫َخ َ ِرة‬
َ ْ ُ َ ْ ‫ إال تَ َع َّج ُموا ثُمُثَ ْي أ‬،َ‫ون اْل َغنْي َمة‬
َ ‫" ما م ْن َغ ِازَية تَ ْغ ُزو في َسبِْي ِل اهلل فَُيصْيُب‬
ِ ‫لَم ي‬
".‫أج ُرُى ْم‬
ْ ‫صْيُبوا َغنِْي َمةً تََّم لَيُ ْم‬
ُ ْ

Ҽмр ибн Ас

айтады, Пайғамбарымыз

айтады:

«егер ҽскерлер соғыста олжаға жететін болса, олар сауаптарының 3/2 бҿлігін алып
қойған болады,3/1 Ақыретке қалады. егер олжа алмаса, сауабы қияметте
толық беріледі.» (1)

3- себептерге сҥйену. (жүрекпен болған кіші шірк)
себеп дегеніміз: адам баласы бұл дүние немесе ақыреттегі жақсылыққа жету
үшін яки бір жамандықтан құтылу үшін істейтін істер.
Дүние істерінде істейтін себептеріміздің кейбірі:
120

Мал-дүние табу үшін сауда-саттық істеу емделу үшін дҽрігерге бару, т/б...
Ақырет істері үшін істелетін себептердің кейбірі:
Аллаһ Та`аланың рахметіне жету немесе азабынан құтылу үшін
ғибадаттарды істеу.
Мұсылман кісі шариғатта келген жҽне ғылыммен, тҽжрибемен пайдалы екені
дҽлелденген себептерді істейді жҽне Аллаһ Та`алаға тҽуекел қылады. Аллаһ
Та`ала қаласа бұл себептер пайда береді, қаламаса пайда брмейді деген
сенімде болады. яғни, себепті істейді, қалғанын Аллаһқа тапсырып қояды.
Егер адам, Аллаһ Та`аланың қалауынсыз себептің құр ҿзі пайда береді деп
сенсе, ол үлкен шірк істеген болады.
Егер пайда беретін Аллаһ деп, бірақ себепке шектен тыс сүйенсе, кіші шірк
істеген болады.
Мысалы ауырып қалған кісі дҽрігердің нұсқауымен бір дҽріні ішіп, бірақ хҽлі
жақсармаса, "мен себеп жасадым ғой неліктен шипа таппадым"- десе бұл
кіші шірк болады. ҿйткені, Аллаһ қаласа ғана дҽрі ол адамның жазылып
кетуіне, шипа табуына себеп болады.
Сол сияқты себепті істемей Аллаһ Та`алаға тҽуекел қылатын болса, бұл
Аллаһтың хикметіне қайшы келеді.
(1)- сахих Муслим. 33-ші к: «китабул имара». 44-ші баб: «баяни қадари сауаб». №:1906 хадис.

ҿйткені, Аллаһ Та`ала бұл дүние істерінде ҿзінің хикметін бір себептерге
байланыстырып қойған.
Мысалы: жеміс алу үшін ұрық тастау керек, білімге жету үшін оқу керек,
перзентті болу үшін үйлену керек.т/б...
Егер Аллаһ Та`ала себеп қылмаған нҽрсені адам себеп ретінде қолданса жҽне
бұл себеп Аллаһтың қалауынсыз да ҽсер етеді деген сенімде болса, бұл үлкен
шірк болады.
Мысалы: бұттарға жҽне қабірлерге сиынатындардың жағдайлары сияқты.
Егер Аллаһ себеп қылмаған бір нҽрсені себеп деп істейтін боса, бірақ
Аллаһтың қалауынсыз пайда бермейді деген сенімде болса, ол кіші шірк
болады. ҿйткені ол нҽрсе себеп екендігі үкімінде Аллаһқа серік болып тұр.

"‫"ألتَّطير‬
4- ырым қылу. ( ҽт-тҽтайюр)
ырым қылу дегеніміз: адам баласы бір істі істеуді ниет қылып, кейін ҿзіне
ұнамайтын бір істі есітеді немесе кҿреді жҽне сол себепті сол істі тастайды.
Сол сияқты керісінше ҿзін қуандыратын бір істі кҿріп немесе есітіп істеуді
ниет етпеген істі істеуі.
Мысалы: сапардан алдын яки бір істі бастаудан алдын қарға яки байғұсты
кҿріп сол істі немесе сапарды тоқтатып қою. Сол сияқты сапар айында
үйленуге болмайды деу, 13-саны қиындық деу. т/б...
ырым қылу харам жҽне бұл кіші шіркке жатады.
ٍ ‫الل ب ِن مسع‬
ِ ِ ‫ود َعن رس‬
ِ ِ
َ َ‫لى اللُ َعلَْي ِو َو َسلَّ َم ق‬
ً‫ ثَالَثا‬،"‫ "اَلطيَ َرةُ ِش ْر ٌك‬: ‫ال‬
َّ ‫ص‬
َ ‫ول الل‬
ُ ْ َ ْ ‫َع ْن َع ْبد‬
َُ ْ

121

Ибн Масьуд

айтады, Пайғамбарымыз

мына сҿзді 3-рет қайталады:

«ырым қылу шірк !!!»

(1)

( ٓ‫اٌذ َـ‬
َ ‫ )أٌفأ ُي‬ҽл-фа`лул хасан:
«Фҽ`л» ( ‫ ) فأي‬дегеніміз: кісі белгілі бір істі ниет етіп істейді, нҽтижесінде бір
жақсы нҽрсені кҿруі немесе есітуімен сол ісін қуанышпен істеп жүрегінің
тынышталуы.
ҽл-фа`лул хасан, Аллаһ Та`ала туралы тек жақсы ойда болу. Аллаһқа тҽуекел
ету, үміт есіктерінің ашылуы. Қуанышта болу, жүректің ашылуы.
Ырым болса осылардың барлығының керісі. Ол Аллаһ Та`ала туралы жаман
ойда болу. Аллаһ Та`аладан басқаға тҽуекел ету, үмітін үзу, жамандықты күту.
:‫حَ ث ِْٓ ػب ِِ ٍغ رضى اهلل تعالى َعْنوُ قال‬َٚ ْ‫ػٓ ػُغ‬
ِ
ّْ ‫ُذ ِكر ِت‬
،ُ‫أح ُد ُك ْم َما ُي ْك ِره‬
َ ‫ َف‬،‫الطَي َرةُ ِعْن َد رسول اهلل صمى اهلل عميو وسمم‬
ْ ":‫قال‬
َ ‫ َوال تَُرُّد ُم ْسمماً فَإذا َأرَى‬،‫أح َسُنيَا اْلفَ ْأ ُل‬
َ
َّ ِ ‫ والَ ي ْدفَع السَّي‬،‫ات إالَّ ْأنت‬
ِ ‫ المَّي َّم الَيأتِي بِاْلحسَن‬:‫َفْمي ُق ْل‬
".‫ َوالَ َح ْو َل َوالَ قَُّوةَ إالَّ بِ َك‬،‫ت‬
َ ‫ّْئات إال ْأن‬
َ ُ
َ
ََ
ُ َ َ َ

Уруҽ ибн Амер
айтады: Пайғамбарымызға
сонда Ол кісі
былай деді:

ырым туралы айтылды,

« Ырымның жақсысы, фҽьл. ол мҧсылманды бір істен қайтармайды. Егер сендердің біреулерің
ҧнамайтын бір істі кҿрсе, былай десін: "Аллаһым, жақсылықты тек сен ғана алып келесін,
жамандықты тек сен ғана қайтара аласын. ҿзгеру яки кҥш беру тек сенен. "» ( 2)
(1)- Ҽбу Даууд-3910, Термизи-«сахих»1614
(2)- Ҽбу даууд-3919

"‫" ألرقى‬
5- Дем салу.( ар-рҧқа)
дем салу дегеніміз: жамандықты кетіру үшін немесе одан сақтану үшін
істелінетін істер.
Дем салу 2-ге бҿлінеді.
А)- Шариғатқа сай келетін дем салу.
Дем салудың бұл түрі құран оқумен, Пайғамбармыздан
сахих жолдармен
келген зікірлермен жҽне шариғатқа сай келетін дұғалармен болады.
Дем салу адамдағы аурулар жҽне адам жын жҽне осы сияқты басқа
жҽндіктерден келетін жамандықтарды кетіретін іс.
Дем салу осы жамандықтар келместен алдын істелуі мүмкін немесе
жамандық келгеннен кейін істелуі мүмкін.

ِ
ِ
:‫الى َعْنيَا‬
َ ‫َع ْن َعائ َشةَ َرض َى اهللُ تَ َع‬
ِ ‫بي صمَّى اهلل عمَْي ِو وسمَّم َكان إ َذا أَوى إلى ِفر‬
َّ ‫أن‬
َّ
:‫ث ِفي ِيما‬
َ َ‫ َج َم َع َكفَّْي ِو ثَُّم َنف‬،‫اش ِو ُك َّل لَْيمَ ٍة‬
َ َََ َ ُ
َ َّ ‫الن‬
َ َ
َ
ِ ‫الن‬
ِ َ‫ب اْل َفم‬
َّ ‫ب‬
ّْ ‫أعوُذ بِ َر‬
ّْ ‫أعوُذ بِ َر‬
ُ‫ َيْب َدأ‬،‫اع ِم ْن َج َس ِد ِه‬
َ َ‫استَط‬
ُ ‫ق } َو { ُق ْل‬
ُ ‫{ ُق ْل‬، }‫َح ٌد‬
َ ‫{ ُق ْل ُى َو اهللُ أ‬
ْ ‫اس } ثَُّم َي ْم َس ُح بِ ِي َما َما‬
ٍ ‫ث مَّر‬
ِ
ِِ
ِ
ِِ
ِِ
ِِ
.‫ات‬
َ َ َ‫ َي ْف َع ُل َذل َك ثَال‬،‫ َو َما أَ ْقَب َل م ْن َج َسده‬،‫بي َما َعمَى َأرْسو َوَو ْجيو‬

Айша анамыз

айтады:

«Пайғамбарымыз
, ҽр тҥні, тҿсекке жатар кезде екі алақанын бір араға жинап
(ықылас, фалақ жҽне нас) сҥрелерін оқып алақанына ҥрлеп, басы мен жҥзінен бастап,
денесінің қолы жеткен жеріне дейін сипап шығатын еді.
Осы нҽрсені 3-рет қайталайтын еді. (1)
122

Дем салар уақытта, дем салушы демімен үрлеуі мүмкін немесе қолына үрлеп
ауырған адамның денесін сипауы мүмкін, яки суға дем салып ауру адамға
ішкізуі немесе шомылдыруы мүмкін, не болмаса Зафармен аяттар жазып бір
ыдысқа салып ішкізуі мүмкін.
Бұлардың барлығы мұбах болған істер. Бірақ осы дем, Аллаһ Та`аланың
қалауынсыз пайда береді деген сенімде болмауы керек жҽне себепке сүйеніп
қалмауы тиіс.
Бұл істерді істеп жатқан адам: мен бұл нҽрсеге қарсы себептерді істедім,
Аллаһ қаласа бұл нҽрсе маған шипа болады- деген сенімде болуы керек жҽне
бұл себеп шариғатта келген себеп деп білу керек.
Дем салу үшін сиқыршыға баруға болмайды. Дем салу ауруға ем болудың
үлкен себептері.
ِ ‫ َكان رسو ُل‬:‫ت‬
ِ ‫اهلل صمَّى اهلل عَمْي ِو وسمَّم إ َذا أَوى إلى ِفر‬
( ‫ث ِفي َكفَّْي ِو ِب‬
َ َ‫ َنف‬،‫اش ِو‬
ْ َ‫الى َعْنيَا قال‬
َ
َُ َ
َ َ
َََ َ ُ
َ
َ ‫اهللُ تَ َع‬
.‫ت َي َداهُ ِم ْن َج َس ِد ِه‬
ْ ‫ َو َما َبمَ َغ‬،ُ‫ ثَُّم َي ْم َس ُح بِ ِي َما َو ْجيَو‬،ً‫َح ٌد ) َوبِاْل ُم َع ّْوَذتَْي ِن َج ِمْيعا‬
َ ‫ُى َو اهللُ أ‬

Айша анамыз

айтады:

ِ ‫ع ْن عائِ َشةَ ر‬
‫ض َى‬
َ َ
َ
‫ُق ْل‬

«Пайғамбарымыз
егер тҿсекке жататын болса (ықылас жҽне муҽууезҽтҽйн
(фалақ, нас) сҥрелерін оқып екі алақанына ҥрлеп, жҥзіне жҽне денесінің қолы жеткен
жеріне дейін сипап шығар еді.» (2)
(1)- сахих Бухари. 69-ші к: «китаб фадаилул құран». 14-ші баб: «фадлил муаууизат». №: 5017 хадис.
(2)- сахих Бухари. 76-ші к: «китабут тиб». 39-ші баб: «нафс фир рұқя». №: 5748 хадис.

Б)- шірк болатын демсалу.
Егер кісі, ауруының жазылуына салынған дем себеп болды деп, демге
сүйенсе, ол кіші шірк істеген болады.
Егер кісі, салынған дем Аллаһтың қалауынсыз пайда береді деген сенімде
болса немесе сол салған демінің ішінде Аллаһ Та`аладан басқаға ғибадат
қылу бар болса яки демінің ішінде Аллаһтан басқа ешкімнің қолынан
келмейтін істерді басқадан сұрау бар болса, бұл нҽрсе ширкул ҽкбар (ҥлкен
шірк) болып есептеледі.
ِ ‫ول‬
ِ ‫جاىمِي‬
ِ ‫اْل‬
‫ف تََرى ِفي‬
َ ‫ َيا َر ُس‬:‫ فَ ُقْمنا‬.‫َّة‬
َ ‫اهلل! َكْي‬
".‫ك‬
ٌ ‫َما لَ ْم َي ُك ْن ِفْي ِو ِش ْر‬

Ҽуф ибн Малик Ҽл-ашжаъи

ِ
ِ
ٍِ ِ ِ
‫ ُكَّنا َن ْرِقي ِفي‬:‫قال‬
َ ُ‫الى َعْنو‬
َ ‫َع ْن َع ْوف ْابن َمالك األ ْش َجع ّْي َرض َى اهللُ تَ َع‬
‫الرقَى‬
ُّ ِ‫ْس ب‬
َ َ‫َذلِ َك؟ َفق‬
ْ :‫ال‬
ُ ‫"أع ِر‬
َ ‫ الَ َبأ‬،‫ضوا َعمَ َّي ُرقَا ُك ْم‬

айтады:

«біз жҽһілдік кезінде дем салатын едік. Сҿйтіп біз: "уҽ Расулуллаһ
, осы туралы
не дейсіз"-дедік. Ол кісі
: "салған демдеріңді қалай салатындарыңды маған
кҿрсетіңдер, ештеңе етпейді егер дем салуларыңда шірк болмаса "-деп айтты.» (1)

Дем салуда түсініксіз болған сҿздерді айту шариғатқа қайшы келеді жҽне
кҽпір кісіге барып ҿзіне дем салдыруға болмайды.
***

ِ َّ‫"ألت‬
"‫مائم‬

6- Тҧмар тағу.( Ҽт-тҽмаим)
Тұмар дегеніміз: жамандықты кетіру үшін немесе одан сақтану үшін
ауруларға, жас балдарға, жан-жануарға асып қойылатын заттар.
таға, қызыл шүберек, кҿз моншақ жҽне осы сияқы заттар тұмарға кіреді.
123

Бұл істі істеушілер Аллаһ Та`аладан басқа нҽрсе де шипа беруде ҽсері бар
деп ойлайтындар.
Егер осы тұмар Аллаһ Та`аланың қалауынсыз да пайда-зиян береді деп
сенетін болса, онда бұл ширкул акбар болады.
:‫قو ُل‬
ُ ‫ َس ِم ْع‬:‫ ٍص رضى اهلل تعالى عنو قال‬ٛ‫ػٓ َػ ْج ِضهللاِ ث ِْٓ َِـْؼ‬
ُ ‫ت رسول اهلل صمى اهلل عميو وسمم َي‬
َّ
".‫ك‬
ُّ ‫"إن‬
ٌ ‫الرقى َوالتَّمائِ ُم َوالتَّْولَةُ ِش ْر‬
Абдуллуһ ибн Масъуд
айтады: Пайғамбарымыз
айтты:
"кім тҧмар тақса, ол шірк істеген болады." (2)

Құран аяттарын немесе Пайғамбарымыздан
келген зікірлерді тұмар қылып
тағып алу мҽселесінде талас бар. Бірақ, дұрысы осы нҽрседен де тиылу абзал.
ҿйткені, мұнда біріншіден құранды қорлау бар. Мысалы: құраннан істелген тұмар
бір жерде қалып кетсе яки түсіп қалса, жас балдар теуіп ойнауы мүмкін бұл
құранды, яғни, Аллаһтың сҿзін қорлау болады. Екіншіден, тіпті, Құран немесе
Пайғамбарымыздан
келген зікірлермен істелген тұмарларды тақпайтын болсақ,
жамандықтың алдын алған боламыз. ҿйткені, кім тұмар тақса, жүрегі сол нҽрсеге
байланып қалады. Тұмар тағу шірк екені туралы дҽлел жалпы келген. тұмардың
кейбір түрін тағуға болады дегенге дҽлел жоқ. тұмар тағу бұл да ғибадаттың бір
түрі, яғни, истиғаса. Истиғаса дегеніміз: пана сұрау. Ал! пана Аллаһ Та`аладан
сұралады. пана сұраудың бұл түріне дҽлел келмеген. Сондықтан бұл бидағат.
(1)- сахих Муслим. 39-ші к: «китабус салам». 22-ші баб: «ла баьса бир рұқа» №:2200 хадис.
(2)- имам Ахмад , Ҽбу Даууд-3883

7- Ант ішу (Ҽл-халф)

"‫"الح ْمف‬

Ант ішудің тілдік мағынасы: ұлы бір заттың есімін ортаға қойып, айтқан
сҿзінің рас екенін күшейту.
Шариғат бойынша ант ішу дегеніміз: Аллаһ Та`аланың есім-сипаттарын
ортаға қойып, айтқан сҿзін нығайту.
Ант ішудің шариғатқа сай келетіні: тек қана Аллаһ Та`аланың ұлы есімдері
жҽне кемшіліктен пҽк болған сипаттарымен болады.
Ант ішу де ғибадаттың бір түрі. Сол үшін Аллаһ Та`аладан басқаны ортаға
қойып ант ішуге болмайды, тіпті ол Аллаһ жаратқан ұлы жаратылыстар
болса да. Мысалы: түнге, аспанға ант деген сияқты. т/б...

« Сҿзбен болатын кіші шірк »
1- Аллаһтан ҿзге нҽрсемен ант ішу.
Пайғамбарымыз
бізді Аллаһтан басқамын ант ішуден қайтарған жҽне
Аллаһтан ҿзгемен ант ішуді куфрге-шіркке теңеген.

Ибн Омар

ِ َ ‫َن رس‬
ِ
ِ
:‫قال‬
َ ‫صمَّى اهللُ َعمَْي ِو َو َسمَّ َم‬
َ ‫ول اهلل‬
ُ َ َّ ‫ أ‬:ُ‫الى َعْنو‬
َ ‫َع ْن ابن ُع َم َر َرض َى اهللُ تَ َع‬
ِ ‫ف بِ َغي ِر‬
".‫اهلل فَقَ ْد َكفَ َر ْأو أ ْش َر َك‬
ْ َ َ‫"م ْن َحم‬
َ

айтады: Пайғамбарымыз

‫ صحيح‬: ‫قال الشيخ األلباني‬

айтты:

«кім Аллаһ Та`аладан басқамен ант ішетін болса, шын мҽнінде куфр істеген болады
немесе шірк қылған болады.» (1)
124

Аллаһ Та`ала Пайғамбарымыздың
етуден қайтарды.

тілінде бізді ата-бабаларымызбен ант

َّ
ِ ‫ول‬
ِ ‫عن عب ِد‬
َّ ِ
َّ ‫اهلل‬
ِ ‫اهلل ب ِن عمر ر‬
َّ ‫ أ‬:‫ضى اهللُ تَ َعالى َعْنيُ َما‬
‫ َو ُى َو َي ِسْي ُر‬،‫اب‬
َ ‫َن َر ُس‬
َْ ْ َ
َ ‫صمى اهللُ َعمَْيو َو َسم َم أ َْد َر َك ُع َم َر ْبن اْل َخط‬
َ
َ
َ َ ََ ُ ْ
ِ ِ ْ ِ‫ من َكان ح ِالفاً َفْمي ْحم‬،‫إن اهلل يْنيا ُكم أن تَ ْحِمفُوا بِآبائِ ُكم‬
".‫ت‬
َ َ‫ فَق‬،‫ف بِأَبِْي ِو‬
ُ ِ‫ َي ْحم‬،‫ِفي َرْك ٍب‬
ْ ‫ص ُم‬
ْ ْ َ َ َ َّ َ‫ "أَال‬:‫ال‬
َ
َ َ َْ ْ َ
ْ ‫ف بِاهلل ْأو لَي‬

Абдуллаһ ибн Омар

айтады:

«Бір сапардан келе жатқанда, Омар
алда жҽне Пайғамбарымыз
артта келе
жатқан еді. Сонда Омар
бір жағдайға байланысты ата-бабасының атымен ант
ішті. Сол кезде Пайғамбарымыз
:"біліңдер! Аллаһ Та`ала, ата-бабаларыңды
ортаға қойып ант ішуден қайтарады. Кім ант ішпек болса, Аллаһтың атымен ант
ішсін, немесе, ҥндемесін."-деді. (2)

ِ َ ‫َن رس‬
ِ ‫عن عب ِد‬
ِ ‫اهلل ب ِن عمر ر‬
:‫قال‬
‫ضى اهلل تع‬
َ ‫صمَّى اهللُ َعمَْي ِو َو َسمَّ َم‬
َْ ْ َ
َ ‫ول اهلل‬
ُ َ َّ ‫ أ‬:‫الى َعْنيُ َما‬
َ ََ ُ َ َ ََ ُ ْ
ِ َّ ْ ِ‫" من َكان حالِفاً فَال يحم‬
".‫ "الَتَ ْحِمفُوا بِ َآبائِ ُك ْم‬:‫قال‬
َ َ‫ ف‬،‫ف بِ َآبائِيَا‬
ُ ‫ش تَ ْحِم‬
ْ ‫كان‬
ُ ‫ت قَُرْي‬
َْ
َ ‫" َو‬.‫ف إال بِاهلل‬
َ َ َْ

Абдуллаһ ибн Омар
айтады: Пайғамбарымыз
айтты:
" Кім ант ішпек болса, Аллаһтан басқамен ант ішпесін" . сол заманда
қҧрайыштықтар ата-бабаларымен ант ететін еді. Пайғамбарымыз
"ата-бабаларыңмен ант етпеңдер"-деді. (3)

оларға:

(1)- Термизи «хасан»-1535, Хакам
(2)- сахих Бухари. 83-ші к: «китабул айман». 4-ші баб: «ла тахлифу». №:6646 хадис,

сахих Муслим. 27-ші к: «китабул иман». 1-ші баб: «наһи анил халф». №:1646 хадис.
(3)- сахих Муслим. 27-ші к: «китабул иман». 1-ші баб: «наһи анил халф». №:1646 хадис.

Анттың шірк болуының себебі: Аллаһтан ҿзге нҽрсемен ант ішу, Аллаһ
Та`аладан басқаны ұлықтаумен тең. Ұлықтау тек қана Аллаһқа тҽн.
Ант ішуші ант ішкен уақытта, ант ішіп жатқан затын жүрегімен Аллаһ
Та`аланы ұлықтағандай ұлықтаса, бұл үлкен шірк болады.
Имам Нҽуҽуй

былай деп айтқан:

«егер ант ішуші, ант ішіп жатқан затын, Аллаһ Та`аланы ҧлықтағандай ҧлықтаса,
бҧл ҥлкен куфр болады.»

Кейбір хадистерде, Аллаһ Та`аладан басқаны ортаға қойып ант ішкен
риуаяттар келген. Мысалы:
«ҽкесімен ант, егер сҿзі шын болса, жақсылыққа жетті.»

Осы сияқты хадистерді ғалымдар ҽртүрлі түсіндірген.
Хафиз ибн Абдулбҽр
былай деген:
«осы сияқты риуаят қылынған хадистердің барлығы ҽлсіз.»
Егер сол хадистерді «сахих» деген жағдайда да, бұл исламның басында
рұқсат болған, кейін оның үкімі мансух болған, яғни, үкімі жойылған.
2- Бір істе, Аллаһ Та`алаға басқаны сҿзбен серік қылу.
Мысалы: Аллаһ Та`ала қаласа жҽне сен қаласаң, Аллаһ Та`ала жҽне сен
болмағаныңда, т/б... осы сияқты сҿздер.
Кімде-кім осы сияқты сҿздерді айтатын болса, ол шірк істеген болады.
125

Аллаһ Та`ала айтады:
    
 
Біліп тұрып Аллаһ Та`алаға серік қоспаңдар
«Бақара- 22»

ِ ‫عن قتيمة ر‬
ِ ‫َن َيي‬
َّ :‫قال‬
َّ ‫ودّياً أتَى‬
.‫"إن ُك ْم تُ ْش ِرُكون‬
‫ضى اهلل تع‬
َ َ‫صمَّى اهللُ َعَمْي ِو َو َسمَّ َم ف‬
َ ‫النبِ َّي‬
ُ َّ ‫ أ‬:‫الى َعْنيا‬
َ َ َ ُ َ َ َ َ َْ ُ ْ َ
ِ
ِ
َّ ‫أم َرُى ُم‬
ّْ ‫ َوَر‬:‫أن َيقُولُوا‬
‫ب‬
ُ ‫صمَّى اهللُ َعمَْي ِو َو َسمَّ َم إ َذا َأر‬
ْ ،‫أن َي ْحمفُوا‬
ْ ‫ادوا‬
َ ‫اءاهللُ َوشْئ‬
َ ُ‫ َوتَقُول‬،‫ت‬
َ ُ‫تَقُول‬
َ ‫النبِ ُّي‬
َ ‫ َما َش‬:‫ون‬
َ َ‫ ف‬."ُ‫ َواْل َك ْعَبة‬:‫ون‬
ِ
ِ
".‫ت‬
َ ‫اءاهللُ ثَُّم شْئ‬
ْ ‫ َو‬،‫اْل َك ْعَبة‬
َ ‫ َما َش‬:‫أن َيقُولُوا‬

Қутҽйлҽ бинт Сҽйфи

‫ صحيح‬: ‫قال الشيخ األلباني‬

айтады:

«бір яһуди Пайғамбарымызға
келіп: "сіздер шірк қыласыңдар; "Аллаһ Та`ала
жҽне сен қаласаң дейсіздер жҽне кағбаға ант "-деп айтасыздар"–деді.
сонда Пайғамбарымыз
сахабаларға:
"егер ант ішсеңдер, кағбаның Раббысымен ант ішіңдер жҽне Аллаһ қаласа кейін
сен қаласаң деп айтыңдар деді."» (1)

«Аллаһ қаласа жҽне сен қаласаң»- деген адам, Егер Аллаһ Та`алаға серік
қылынған кісі, Аллаһтың қалауынсыз да істерді істейді деген сенімде болса,
онда ол ширкул акбар (ҥлкен шірк) істеген болады.
(1)- Нҽсҽий «сахих»-3773

***

" ‫ط َغش‬
ْ َ٤‫" أ ٌْ ُىف ُش ا‬
«Ҽл-куфрул Асғар»

« кіші куфр »
«кіші куфр» дегеніміз: шариғатта куфр деп аталатын, бірақ, үлкен куфрдың
дҽрежесіне жетпейтін күнҽлар.
«кіші куфр»дің үкімі: ол харам жҽне үлкен күнҽ.
кіші куфрдің тҥрлері
1. жақсылыққа болатын куфр.
:‫ قال رسول اهلل صمى اهلل عميو وسمم‬:‫عباس قال‬
ّ ‫عن إبن‬
ُ ُ‫" أ‬
، َْ‫َىفغَْ اإلدـب‬٠َٚ ،‫غ‬١‫َىفغَْ اٌؼش‬٠ " : ‫َىفغَْ ثبهلل؟ لبي‬٠َ‫ أ‬:ً١‫َىفُغَْ " ل‬٠ ، ‫ب إٌِّـب ُء‬ٍِٙ٘‫بعفاطا أوض ُغ أ‬
َ ٌّٕ‫ذ ا‬٠‫ع‬
ْ
ْ َ‫ صُ َُّ َعأ‬،‫٘غ‬
ُ ‫ ِب َع‬:‫لبٌذ‬
" ‫غاً لَظ‬١ َ‫ذ ِِٕهَ س‬٠‫أ‬
،ً‫ئب‬١‫د ِِٕهَ َش‬
َ ‫ ئدضاُ٘ َّٓ اٌ َّض‬ٌٝ‫ْ أد َـٕذَ ئ‬ٌَٛ
Ибн Аббас айтады: Пайғамбарымыз
айтты:
«маған тозақ кҿрсетілді, ондағы кісілердің кҿпшілігі куфр келтіретін ҽйелдер екен».
Сонда бір кісі: «олар Аллаһ Та`алаға кҽпір болады ма?»- деді.

Пайғамбарымыз

айтты:

«"Еріне кҽпір болады, жақсылыққа кҽпір болады. егер олардың біріне ҿмір бойы
жақсылық жасасаң да, сенен бір нҽрсе кҿретін болса: "сенен ешқандай жақсылық
кҿрген жоқпын" – дейді.» (1)
126

2. Мҧсылман кісі, басқа бір мҧсылман бауырымен соғысуы.
:‫ قال رسول اهلل صمى اهلل عميو وسمم‬،‫عن عبد هللا إبن َمسْ عُود رضً هللا عنه قال‬
ِ
".‫ ِوِقتالُوُ ُك ٍفٌر‬،‫وق‬
ٌ ‫باب اْل ُم ْسمِِم فُ ُس‬
ُ ‫"س‬
Абдуллаһ ибн Масьуд
айтады; Пайғамбарымыз
айтты:
«мҧсылманды балағаттау пасықтық, онымын соғысу кҽпірлік.» (2)

3. адамның ата тегін кемсіту.
4. жҽне ҿлікті жҽһілдік кезіндегі сияқты жоқтау.
:‫ قال رسول اهلل صمى اهلل عميو وسمم‬:‫غح رضى اهلل تعالى عنو قال‬٠‫ ٘غ‬ٟ‫ػٓ اث‬
ِ ‫النياحةُ عمَى اْلمي‬
ِ َّ‫ان ِفي الن‬
ِ َ‫"إثَْنت‬
َّ ‫ الطَّ ْع ُن ِفي‬:‫اس ُى َما بِ ِي ْم ُك ْفٌر‬
".‫ّْت‬
َ َ َ ّْ ‫الن َس ِب َو‬
َ
Ҽбу Һурайра
айтады; Пайғамбарымыз
айтты:
«адамдардың кҽпірлік қылатын 2 ісі бар: 1-шісі, тегін кемсіту, 2-шісі, ҿлікті жҽһілдік
кезіндегідей жоқтау.» (3)
(1)- сахих Бухари. 2-ші к: «китабул иман». 21-ші баб: «куфранул ашир». №: 29 хадис ,

сахих Муслим. 10-ші к: «китабул кусуф». 3-ші баб: «ма урэда алан наби». №:907.
(2)- сахих Бухари. 2-ші к: «китабул иман». 36-ші баб: «хауфул мумин». №: 48 хадис,

сахих Муслим. 1-ші к: «китабул иман». 28-ші баб: «баян қаулин наби». №: 64 хадис.
(3)- сахих Муслим. 1-ші к: «китабул иман». 30-ші баб: «итлақ исмил куфр». №:67 хадис.

5. қҧл, қожайынынан қашып кетуі.
ِ ‫ول‬
ِ َ‫اهلل صمَّى اهلل عم‬
:‫يو َو َسمَّ َم َيقُو ُل‬
َ ‫غرضى اهلل تعالى عنو َّأنوُ َس ِم َع َر ُس‬٠‫غ‬
ٍ ‫ػٓ َج‬
َ ُ
َ
".‫ق ِم ْن َم َوالِ ْي ِو فَقَ ْد َكفَ َر َحتَّى َي ْرِج َع إلَ ْي ِي ْم‬
َ ‫ُّما َع ْبٍد ْأب‬
َ ‫" أي‬
Жҽрир ибн Абдуллаһ Пайғамбарымыздан былай естігенін айтады;
«қайсы бір қҧл қожайындарынан қашса, шын мҽнінде кҽпірлік қылған болады,
тіпті, қожайындарына қайтып оралғанға дейін.» (1)

6. ҿзінің ата тегін басқа текке ҿткізу-ҿзгерту.
:‫أنَّوُ َس ِم َع رسول اهلل صمى اهلل عميو وسمم يقول‬:‫عن أبً َذرٍّ رضً هللا عنه‬
ِ ‫" لَ ْيس ِمن رج ٍل َّادعى لِ َغ ْي ِر‬
"‫أبيو َو ُى َو َي ْعمَ ُموُ إالَّ َكفَ َر‬
َ
َُ ْ َ
Ҽбу Зар
Пайғамбарымыздан
былай естігенін айтады:
«қайсы бір кісі біліп тҧрып ҿз тегін, ҽкесінің тегінен басқа текке жатқызса, кҽпірлік
қылған болады.» (2)

7. Аллаһтың ҥкімінен басқа ҥкіммен ҥкім жҥргізу.
      
   
Кімде-кім Аллаһ түсірген дінмен үкім етпейді екен, ендеше, олар кҽпірлер.
«Майда- 44»

127

Осы аяттың тҽпсірінде Ибн Аббас

айтады:

«бҧл жердегі айтылып жатқан куфр, ҥлкен куфр емес жҽне бҧл Аллаһ Та`алаға,
періштелерге, кітаптарға, Пайғамбарларға болған куфр емес.»

Таус

айтады:
«бҧл куфр, діннен шығаратын куфр емес.»

Атаь ибн Раббах

айтады:

«ҥлкен куфрден кіші болған куфр, ҥлкен зҧлымдан кіші болған зҧлым, ҥлкен
пасықтықтан кіші болған пасықтық.»

(1)- сахих Муслим. 1-ші к: «китабул иман». 31-ші баб: «тасмиатул абд». №: 68 хадис.
(2)- сахих Бухари. 61-ші к: «китабул манақиб». 5-ші баб. №:3508 хадис ,

сахих Муслим. 1-ші к: «китабул иман». 27-ші баб: «баян халил иман». №:61 хадис.

***

" ٍَّٟ ‫ق اٌ َؼ‬
ُ ‫" إٌِّٔفب‬
«Ҽн-нифақул амали»

« кіші нифақ = амалда болатын мҧнафықтық »
Үлкен нифақ пен кіші нифақтың айырмашылығы:
Үлкен нифақ, жүрегіңде куфрды жасырып, сыртқы бейнеде-амалында
иманды кҿрсету. Бұл сенімдегі нифақ. Кісіде нифақтың бұл түрі болатын
болса ол нағыз мұнафықтың ҿзі.
Кіші нифақ, жүрегі мен тілі бір болып, амалда мұнафықтардың ісін істейді,
бірақ, жүрегінде нифақты жасырмайды. Сол үшін бұл іс, кіші нифақ, яғни,
нифақ амали деп айтылады.
Кіші нифақтың үкімі:
Ол харам іс жҽне үлкен күнҽлардан саналады.
Кім осы істерді істеп қойса, мұнафықтарға ұқсаған болады, бірақ, бүкіл дін
ғалымдарының ижмасына кҿре діннен шықпайды. яғни мұсылман болып
есептеле береді.
Кіші нифақтың негізгі кҿріністері
1. ҿтірік сҿйлеу.
2. уҽдесін орындамауды ниет етіп, уҽде беру.
128

3. таласуда шектен шығу. Біліп тұрып қате нҽрседе таласады.
4. орындамауды ниет етіп, келісім жасайды.
Жоғарыда айтылған 4-сипат, мұнафықтың сипаттарынан екендігіне дҽлел
болатын Пайғамбарымыздың
хадисы:
:‫ قال رسول اهلل صمى اهلل عميو وسمم‬،‫عن عبد هللا إبن َعمرو رضً هللا عنهما قال‬
ِ ‫ت ِف‬
ِ ‫ت ِف‬
ِ ‫يو كان م‬
ِ ‫" أَربع من ُك َّن ِف‬
ٍ ‫يو َخصمَةٌ ِم ْن نِفا‬
،‫ق‬
ْ ‫كان‬
ْ ‫كان‬
َ ‫يو َخصمَةٌ ِم ْنيُ َّن‬
َ ‫ َو َم ْن‬،ً‫نافقاً خالِصا‬
ْ َ ٌ َْ
ُ َ
".‫اص َم فَ َج َر‬
َ ‫ إذا َح َّد‬:‫َحتَّى َي َد َعيا‬
ْ ‫ َواذا َو َع َد‬،‫اى َد َغ َد َر‬
َ َ‫أخم‬
َ ‫ َو إذا َع‬،‫ب‬
َ ‫ث َك َذ‬
َ ‫ َواذا َخ‬،‫ف‬
Абдуллаһ ибн Амр ибн Ас айтады: Пайғамбарымыз
айтады:
«4-нҽрсе кімде болатын боса, ол шын мҽнінде мҧнафық болыпты. егер ол кісіде осы
4- нҽрсенің біреуі болса, сол істі тастағанға дейін ол кісіде мҧнафықтың белгісі бар.
1)- сҿйлесе, ҿтірік сҿйлейді.
2)- келіссе, келісімін бҧзады.
3)- уҽде берсе, орындамайды.
4)- таласса, шектен шығады.» (1)

Пайғамбарымыз
осы 4-сипаттың қайсы бірі кісіде байқалса, ол адамда
мұнафықтың белгісі бар деп айтқан.
(1)- сахих Бухари. 46-ші к: «китабул мазалим». 17-ші баб: «иза хасамҽ фажара». №: 2459 хадис,

сахих Муслим-. 1-ші к: «китабул иман». 25-ші баб: «баян хисалил мұнафиқ». №: 58 хадис.

бұл 4-сипаттан бҿлек, мұнафықтық сипаттары турасында басқа хадистерде
келген. Соларды айтып ҿтеміз.
5. аманатқа қиянат қылу.
:‫عن أبً هرٌرة رضً هللا عنه أن رسول اهلل صمى اهلل عميو وسمم قال‬
ِ
ِ ‫" آيةُ اْلم‬
ِ ‫ناف‬
".‫خان‬
ٌ َ‫ق ث‬
َ ‫ إذا َح َّد‬:‫الث‬
ْ ‫ َواذا َو َع َد‬،‫ب‬
َ َ‫أخم‬
َ ‫ث َك َذ‬
َ ‫ َواذا ْاؤتُم َن‬،‫ف‬
ُ َ
Ҽбу һурҽйра

айтады; Пайғамбарымыз

айтты:

«мҧнафықтардың белгісі ҥшеу.
1)- сҿйлесе, жалған сҿйлейді.
2)- уҽде қылса, орындамайды.
3)- аманатқа қиянат қылады.» (1)

6. амалдарында рия қылу.
:‫ قال رسول اهلل صمى اهلل عميو وسمم‬:‫ قال‬ٚ‫عن ػجض هللا ثٓ ػّغ‬
" ‫ ل َّغا ُؤ٘ب‬ٟ‫ أ َِّز‬ٟ‫" أ ْوضَ ُغ ُِٕبفِم‬
Абдуллаһ ибн Амр

айтады; Пайғамбарымыз

‫خ‬١‫ ُصذ‬:ٟٔ‫لبي األٌجب‬

айтады:

«менің ҥмметімнің мҧнафықтарының кҿпшілігі қарилар.» (2)

7. жиһадтан бас тарту жҽне жиһад қылуды ойламау.
129

:‫ قال رسول اهلل صمى اهلل عميو وسمم‬:‫عن أبً هرٌرة رضً هللا عنه قال‬
ْ ‫ُذْ ض‬٠ ُْ ٌََٚ ،‫َ ْغ ُؼ‬٠ ُْ ٌَ َٚ َ‫" َِ ْٓ َِبد‬
".‫فبق‬
َ ‫ َِبدَ ػ‬،ٍٚ ‫َس َٔ ْف َـُٗ ثِغ َْؼ‬
ِ ٌِّٕ‫ ُش ْؼجَ ٍخ َِِٓ ا‬ٍَٝ
Ҽбу Һурайра

жеткізеді; Пайғамбарымыз

айтады:

«кім жиһад қылмастан жҽне жиһад қылу туралы ойламастан ҿлсе, нифақтың бір
тармағында ҿліпті.» (3)

8. Ансарларды жек кҿру.
:‫عن أنس رضً هللا عنه عن النبي صمى اهلل عميو وسمم قال‬

ِ ‫النفَا‬
ِ ‫اإلي َم‬
ّْ ُ‫ َو َآية‬،‫صار‬
ُّ ‫ان ُح‬
".‫صار‬
ْ ‫ض‬
ْ ‫ب‬
ْ ُ‫"آية‬
ُ ‫ق ُب ْغ‬
َ
َ ‫األن‬
َ ‫األن‬
Ҽнҽс ибн Малик
айтады; Пайғамбарымыз
айтты:

«Момындықтың белгісі, Ансарларды жақсы кҿру, мҧнафықтықтың белгісі,
Ансарларды жек кҿру.» (4)
(1)- сахих Бухари. 2-ші к: «китабул иман». 24-ші баб: «аламатил мұнафиқ». №:33 хадис ,

сахих Муслим-. 1-ші к: «китабул иман». 25-ші баб: «баян хисалил мұнафиқ». №: 59 хадис.
(2)- имам Бухари-«тарихул кабир», имам Ахмад-175/2
(3)- сахих Муслим. 33-ші к: «китабул марат». 47-ші баб: «зҽммҽ ман мата». №:1910 хадис.
(4)- сахих Бухари.2-ші к: «китабул иман». 10-ші баб: «аламатил иман». №:17 хадис ,

сахих Муслим. 1-ші к: «китабул иман». 33-ші баб: «далил ала анна хуббул ансар». №:74

***

" ‫" أٌ ِج َذع‬

« бидағаттар »
«бидағат»тың тілдік мағынасы: жаңалық.
Яғни, одан алдын бұндай жаңалық болмаған жаңадан бір нҽрсені ойлап
шығару.
Бидағаттың шариғаттағы мағынасы: шариғатта оған дҽлел келмеген жаңалық.
Яғни, Аллаһ бұйырмаған жҽне оның Пайғамбары Мухаммад
бұйырмаған
істемеген бір істі діннен деп ойдан шығарып істеу.
Демек, дүниелік мақсаттарда жаңадан ойлап табылған заттар, бидағат деп
аталмайды. Яғни, шариғи мағнадағы бидағат сҿзі бұл нҽрселерге (дүниелік
жаңалықтарға) қолданылмайды.
Мысалы: станоктар, құрал-саймандар, үй жабдықтары, т/б...
Бидағат сҿзінің нағыз қолданылатын орыны бұл шариғатта.
Бидағат шариғатта дҽлелі болмаған жаңалықтар деп айттық. сондықтан, бір
заттың ҿзі туралы дҽлел келмесе де, оған жалпы шариғаттық қағидаларда
дҽлел болса, ол бидағат болмайды. Мысалы: танка, ұшақ, мылтық жҽне осы
сияқты нҽрселерді мұсылмандар, кҽпірлерге қарсы соғысқан жағдайда
қолданатын болса, бұл бидағат деп аталмайды. ҿйткені, дҽл осы құралдарды
Пайғамбарымыз
қолданбаған болса да, бұларға ұқсас құралдарды
қолданған. Мысалы: Пайғамбарымыз
жҽне сахабалар
соғыста
130

ат-қашырларға мінген, қылыш-семсер, найза, садақ жҽне осыған ұқсас
нҽрселерді соғыста қолданғандықтары жалпы шариғаттың қағидаларында
келеді. Аллаһ Та`ала айтады:
   
Қолдарыңнан келгенше оларға қарсы дайындалыңдар
«Анфал- 60»

«Бидағаттың барлық тҥрі жаман, жақсы бидағат деген нҽрсе жоқ.»
ِ ‫عن جابر‬
ِ
:‫ قال رسول اهلل صمى اهلل عميو وسمم‬:‫إبن عبداهلل رضً هللا عنه قال‬
ٍ
".ٌ‫ضاللَة‬
َ ‫و ُك ُّل بِ ْد َعة‬...
َ "
Жабир ибн абдуллуһ
айтады; Пайғамбарымыз
айтты:
«бидағаттың барлығы адасу.» (1)

ِ ‫عن اْل ِع ْر‬
ِ ‫باض‬
ِ
:‫ قال‬،ً‫ظة‬
َ ‫ظنا رسول اهلل صمى اهلل عميو وسمم َم ْو ِع‬
َ ‫ َو َع‬:‫بن َس ِارَيةَ رضً هللا عنه قال‬
ٍ
َّ َ‫ف‬..."
".ٌ‫ضاللَة‬
َ ‫إن ُك ُّل بِ ْد َعة‬
Эрбад ибн Сария
айтады; Пайғамбарымыз
айтты:
« барлық бидағаттар адасу.» (2)
(1)- сахих Муслим. 7-ші к: «китабул жумьа». 13-ші баб: «тахфифис салат». №:867 хадис.
(2)- Ахмад-126/4, Ибн Мажа-44, Ҽбу Даууд-4607 , Термизи-2676 «сахих»

дінге бір амалды еңгізумен бірге, діннен бір амалды алып тастау да бидағат
болады. ҿйткені Аллаһ Та`ала құранда «бүгін сендердің діндерің кҽміл
болды» -деп айтқан. Сондықтан, бұл дінге бір жаңалық кіргізу немесе одан
бір нҽрсені алып тастауға болмайды. Бірақ, кісі діндегі бар нҽрсені дінде бар
екендігін мойындаған хҽлде орындамайтын болса, бұндай жағдайда ол
бидағат істеді деп айтылмайды, бҽлкім, күнҽ істеді деп айтылады. Ал, егер
бұл нҽрсе дінде жоқ деп жоққа шығарса, сонда бидағат деп айтылады.
Бір іс тілдік мағынада бидағат болуы мүмкін, бірақ, ол шариғатта бидағат
болмауы мүмкін.
Мысалы: бір іс-амал туралы шариғатта дҽлел келген болуы мүмкін, бірақ, ол
істі Пайғамбарымыз
істеу мүмкіншілігі болмағандықтан немесе сол кезде
ол іс-амалды бежеруден басқа бір нҽрсе тосқандығы себеп, ол амал
Пайғамбарымыздың
дүние салуынан кейін істелген болуы мүмкін.
Сол үшін, осындай бір іс-амалды бірінші болып істеген адамның ісін тілдік
мағынада бидағат деп айтуға болады. бірақ, ол іс-амалды істеуге дҽлелі
болғандықтан, шариғи мағынада бидағат деп аталмайды.
Мысалы: Ҽбубакірдің
халифалық кезінде құранның жиналуы, Омардың
дҽурінде тарауих намазы жамағат болып оқылуы, Османның
заманында жұма намазына бірінші азанның қосылуы жҽне осы сияқты басқа
да іс-амалдардың барлығына шариғатта дҽлел жалпы келгендіктен ол ісамалдарды бидағат деп айтылмайды. Бірақ, тілдік мағынада бидағат деп
аталады. Сол үшін Омар , рамазанда, бір адамдың арқасында адамдар
тарауих намазын жамағат болып оқып жатқанын кҿріп: "бұл қандай жақсы
131

бидағат"- деп айтқан. Омардың бидағат деп айтуынан мақсат, ол тілдік
мағынадағы бидағат сҿзі, шариғи мағнадағы бидағат емес.
***

Бидағаттың тҥрлері
Ғалымдар бидағатты, ҽр қырынан қарап бірнеше топқа бҿледі.
1. ақиқи жҽне қосымша бидағат.
А)- ақиқи бидағат.
Құран жҽне хадисте дҽлелі болмаған бидағат, ақиқи бидағат деп аталады.
бидағаттың бұл түрінің кҿріністері ҿте кҿп.
мысалы: Аллаһ Та`ала харам қылған нҽрсені халал ету.мысал: кісі шошқа
етін ҿзіне халал қылуы. Бұл куфр, мұнафықтық. үші, жетісі, қырқы. т/б...
Б)- қосымша бидағат.
шариғатта бір амал туралы негізінде дҽлел келген болып, бірақ,
Пайғамбарымыз
қылған ғибадаттың кҿрінісін, уақытын ҿзгерту.
мысалы: ораза ұстауға дҽлел келген, бірақ, Шағбан айында ораза ұстау,
немесе арасын үзбей күніге ораза ұстау, осы сияқты кейбір күндерде ғибадат
қылу. т/б...
2. істеумен жҽне тастап қоюмен болатын бидағат
А)- істеумен болатын бидағат.
шариғатта дҽлелі болмаған іс-амалды діннен деп, дінде бар деп істеу.
мысалы: намаздағы бекітілген рҽкаттарды кҿбейтіп оқу. мысал ретінде,
бамдаттың 2-рҽкатін 3-немесе одан да кҿбейтіп оқу. Шҽууал айында 6-күн
емес, 7-күн ораза ұстау.т/б...
Б)- тастаумен болатын бидағат.
шариғатта рұқсат болған немесе оған амал қылу уҽжіп яки мустахап болған
іс-амалды біліп тұрып, ҽдейі тастап қою жҽне бұл ісін діннен деп ойлау.
мысалы: халал болған етті ешқандай себепсіз жемеу. сопылар ҿздерінше бір
ұлы дҽрежеге жетіп, оразаны, намазды тастап қоюлары.
:‫عن أنس بن مالك رضى اهلل تعالى عنو يقول‬
َّ ِ
َّ ‫النبِ ّْي‬
ٍ
َّ ‫اد ِة‬
َّ ‫اج‬
‫ َفمَ َّما‬،‫النبِ ّْي صمى اهلل عميو وسمم‬
ِ ‫يو ِت أ َْزَو‬
َ ‫ون َع ْن ِعَب‬
َ ُ‫ َي ْسأَل‬،‫صمى اهللُ َعمَْيو َو َسم َم‬
َ
َ ‫َج‬
ُ ‫إلى ُب‬
َ ‫اء ثَالثَةٌ َرْىط‬
ُّ
َّ ‫ َوأَْي َن َن ْح ُن ِم َن‬:‫الوا‬
،‫النبِ ّْي صمى اهلل عميو وسمم؟ قَ ْد َغفَ َر اهللُ لَوُ َما تَقَ َّد َم ِم ْن َذْنبِ ِو َو َما تَأَ َّخ َر‬
ْ‫أ‬
َ ‫ُخبِ ُروا َكأََّنيُ ْم تَقَال‬
ُ َ‫ فَق‬،‫وىا‬
ِ
َّ ‫َصوم‬
َّ ‫ أ‬:‫َح ُد ُى ْم‬
َ‫اء فَال‬
َ َ‫ َوق‬،‫الد ْى َر َوالَ أَ ْفطَ ُر‬
َ َ‫ َوق‬،‫ُصمّْي المَّْي َل أََب ًدا‬
َ َ‫فَق‬
َ ‫ال‬
َ ‫ال‬
ْ ‫ أََنا أ‬:‫آخ ُر‬
َ ‫ال أ‬
َ ‫ّْس‬
َ ‫َعتَ ِز ُل الن‬
َ ‫ّْي أ‬
ُ ُ ‫ اََنا أ‬:‫آخ ُر‬
ْ ‫َما َأنا فَإن‬
ِ ‫ألخ َشا ُكم‬
ِ
ِ ‫ فَجاء رسو ُل‬،‫أَتََزَّوج أَب ًدا‬
َِّ
،ُ‫هلل َوأ َْتقَا ُك ْم لَو‬
َ َ‫اهلل صمى اهلل عميو وسمم َفق‬
َ ُ
َ ‫" أَْنتُْم الذ‬:‫ال‬
ََُ َ
ْ ْ ‫َما َواهلل َّإني‬
َ ‫ين ُقْمتُْم َك َذا َو َك َذا؟ أ‬
ّْ ُ‫ وأ‬،‫لَ ِكنّْي أَصوم وأُ ْف ِطر‬
"‫ب َع ْن ُسَّنتِي َفمَْي َس ِمنّْي‬
َ ‫ فَ َم ْن َرِغ‬،‫اء‬
َ ‫ّْس‬
َ ‫ َوأَتََزَّو ُج الن‬،‫صمي َوأ َْرقَ ُد‬
َ َ ُ َ ُ ُ

Ҽнҽс ибн Малик

риуаят етеді:

132

қҧлшылыққа берілген ҥш адам Пайғамбарымыздың
ҽйелдерінің бірінің ҥйіне
келіп, Расулуллаһтың
ғибадаты жайлы сҧрады. Пайғамбардың
амалдары
туралы баяндалғанда, олар мҧны аз деп ойлап: «Пайғамбармен
салыстырғанда
біз кімбіз?! ҿйткені Аллаһ ол кісінің алдыңғы жҽне келешектегі кҥнҽларын кешіріп
қойған болса»-десті. Сонда Біреуі: «мен ҿле ҿлгенше ҥнемі тҥнде тҧрып намаз
оқимын»-десе, екіншісі: «мен ҿмір бойы ҥзбей ораза ҧстаймын, ешқашан ауызымды
ашпаймын»-деді. Ҥшіншісі: «мен ҽйелдерден аулақ жҥремін, ешқашан ҥйленбеймін»деді. Мҧны естіген Аллаһтың Елшісі оларға келіп: «сіздер ме осылай-осылай деп
айтқандар? Аллаһпен ант етемін! Мен іштеріңдегі Аллаһтан ең кҿп қорқатын
тақуаларыңмын. Сонда да намаз оқимын, ҧйықтаймын, ораза ҧстап, ауыз ашамын
жҽне ҽйелдерге ҥйленемін. Кім менің жолымнан ауытқыса, менің ҥмбетім емес» деді.
(1)

3. сенімде жҽне амалда болатын бидағат.
А)- сенімде болатын бидағат.
Пайғамбарымыз
жҽне сахабалар сеніміне қарама-қайшы келетін сенімдер.
мысалы: хауариждердің, қадарилердің, рафедилердің, муьтҽзилилердің,
муржиьалардың бидағат сенімдері.
Б)- амалда болатын бидағат.
Аллаһ Та`аланың Пайғамбары
дінге еңгізу.

дінге еңгізбеген амалдарды (бидағаттарды)

(1)- сахих Бухари. 67-ші к: «китабун никах». 1-ші баб: «тарғиб фин никах». №: 5063 хадис.

сахих Муслим. 16-ші к: «китабун никах». 1-ші баб: «истихбабун никах». №: 1401 хадис.
(Муслимнің хадисінің мазмұны сҽл ҿзгеше).

амалда болатын бидағаттар ҽр түрлі болуы мүмкін.
І) шариғатта болмаған ғибадаттың жаңа түрін ойлап табу.
мысалы: билеп зікір салу, намаздан басқа уақытта азан шақыру. т/б...
ІІ) шариғатта келген ғибадатқа қосымша ғибадат еңгізу немесе ғибадаттың
орындалу сипатын ҿзгерту.
мысалы: намаз біткен соң зікір ету шариғатта бар, бірақ, жамағат болып зікір
салу шариғатта жоқ.
ІІІ) шариғатта бар болған бір ғибадатты, шариғатта дҽлелі келмеген бір
уақыттарда-күндерде істеу.
мысалы: шағбан айының ортасында ораза ұстау.
(шағбан айында ораза ұстау туралы дҽлел келген, бірақ, арнайы ортасына емес.)

4. дінге ҽсер ететін бидағат.
А)- жалпы дінге ҽсер ететін бидағаттар.
бұл, діннің барлық салаларына жамандықпен ҽсер ететін бидағат.
мысалы: құранилер сияқты тек құранмен шектелеміз, хадис бізге керек емес
деп айту жҽне құранмен хадисті ақылға салу.
Б)- діннің бір бҿлігіне ҽсер ететін бидағаттар.
Бидағаттың жамандығы діннің бір бҿлігіне ҽсер етеді.
133

мысалы: айт намазында азан немесе қамат айту. т/б...
5. жай (қарапайым) бидағат жҽне кҥрделі бидағат.
А)- қарапайым бидағат.
қандайда бір бидағаттан сүннетке келетін қарама-қайшылығы басқа
бидағаттың туылуына-келуіне себеп болмаса, ол жҽй бидағат деп айтылады.
мысалы: парыз намазынан кейін дереу орын ауыстырмастан-зікір қылмастан,
нҽпіл намаз оқу. былай істеу бидағат, бірақ, бұл бидағаттан басқа бір бидағат
туындамағаны үшін бұл қарапайым бидағат деп айтылады.
Бірақ, «қарапайым»- деген сҿзден бұндай бидағаттарға жеңіл кҿзқарас пайда
болмауы керек, ҿйткені, Пайғамбарымыз
«барлық бидағаттар адасу»-деп
айтқан.
Б)- күрделі бидағат.
қандайда бір бидағат басқа бір бидағаттың келуіне-туылуына себеп болса, ол
күрделі бидағат деп аталады.
мысалы: шиғалардың: "біздің имамдарымыз қателеспейді"-деген сенімдері.
осы сияқты сопылардың: "пірлерімізде «илмул-ладини»"-бар деп сенуі.
Бұл топқа кіретін бидағаттар ҿте қауыпты. ҿйткені, бидағаттың бұл түрі
адамды шірк-куфрге алып барып түбінде діннен шығару қауыпы бар.
6. Бидағат істеушіні діннен шығаратын жҽне діннен шығармайтын
бидағаттар.
А)- діннен шығаратын бидағат.
діндегі ҽрбір мұсылманға білуі шарт болған, оны үйрену шарт екеніне
барлық ғалымдар келіскен іс-амалды мойындамау, немесе харамды халал
жҽне халалды харам қылу. т/б...
мысалы: жҽһмилердің Аллаһтың сипатын жоққа шығаруы, қадарилердің
Аллаһ Та`аланың ілімін мойындамаулары жҽне Аллаһ Та`аланы мақұлұққа
ұқсататын мҽжусилердің бидағаты.
Б)- діннен шығармайтын бидағат.
діндегі ҽрбір адам бұны біледі жҽне білуі шарт болған істерді ҿтірікке
шығармайды.
мысалы: үлкен куфр дҽрежесіне жететін куфр сияқты немесе ҽр намаздың
соңында бір сүрені белгілеп құран оқу.
кейбір ғалымдар бидағатты шариғаттағы 5-үкімге ұқсатып, «уҽжіп, мустахап,
мубах, мҽкруһ, харам бидағаттар»- деп бҿлген. бұл сҿзді бірінші болып
ханафи ғалымдарынан саналатын Ибн Абдуссалам
айтқан.
бидағатты осы 5-түрлі үкімге сҽйкестендіріп бҿлу дұрыс емес.
134

мұндай бҿлуге ешқандай дҽлел жоқ, бҽлкім бұл кісінің сҿздерінің ҿзі
бір-біріне қайшы келеді. ҿйткені бидағат дегеніміз: шариғатта дҽлелі жоқ
іс-амал, ал, «уҽжіп, мустахап, мубах, мҽкруһ, харам»-деген терминдік сҿздер
дінде дҽлелі болған сҿздер.
егер бір амал уҽжіп болатын болса, ол іс-амал бидағат деп аталмайды.
ҿйткені, Аллаһ Та`ала немесе Пайғамбарымыздан
бұйрық келгендігі
үшін, ол іс-амалды уҽжіп дейміз. мустахаптың бидағат түрі де болмайды тура
осы сияқты.
егер бір іс-амалды Аллаһ Та`ала немесе Пайғамбарымыз істеуден
қайтарған болса, ол істі бидағат деп атаудан кҿре харам деп атауымыз
абзалдау, бірақ, Пайғамбарымыздың
алып келген жолына қайшы
келгендіктен ол бидағат деп те атала береді.
бидағатты: уҽжіп, мустахап, мубах деп бҿлу, Пайғамбарымыздың
"бидағаттың барлығы адасу"
-деген сҿзіне қайшы келеді.

:

Сондықтан, Пайғамбарымыздың
сҿзіне қайшы келетін қандай да бір
сҿзді, оны кім айтқандығына қарамастан тастаймыз.
***

осы мҽселе бойынша адамдарда пайда болатын шҥбҽлар
1. шҥбҽ
Кейбір ғалымдар бидағатты, жақсы (‫ = َح َس َنة‬хҽсҽнҽ) жҽне жаман (‫ = َسي َّْئة‬сҽйие`а)
бидағат деп 2-ге бҿлген. Сол ғалымдардың бірі, имам Науауй.
Бидағаттарды, жақсы-жаман деп 2-ге бҿлу дұрыс емес. ҿйткені, бидағаттың
барлығы адасу.
бидағаттың барлығы жиіркенішті, адасу, онда мақтайтын нҽрсе жоқ.
ғалымдардың кейбірі бидағатты, жақсы-жаманға бҿлуіне себеп, олар кейбір
хадистерді жҽне сахабалардың сҿздерін дұрыс түсінбеуден-қате түсінуден
келіп шыққан. бұл ғалымдар бидағатты бҿлуге тҿмендегі сияқты хадистерді
дҽлел ретінде келтіреді.
ِ َ ‫ قال رس‬:‫عن جرير بن عبداهلل رضى اهلل تعالى عنو قال‬
:‫صمَّى اهللُ َعمَْي ِو َو َسمَّ َم‬
َ
َ ‫ول اهلل‬
َُ
ِ
ِ
ِ ‫ُج‬
‫ َو َم ْن‬،‫ورِى ْم َش ْي ٌء‬
ْ ‫ َو‬،‫ َفمَوُ أ ْج ُرَىا‬،ً‫اإلسالَِم ُسَّنةً َح َسَنة‬
ْ ‫ ِم ْن َغْي ِر‬،ُ‫أج ُر َم ْن َع ِم َل بِيَا َب ْع َده‬
ُ ‫ص م ْن أ‬
ْ ‫" َم ْن َس َّن في‬
َ ُ‫أن َيْنق‬
ِ
ِ
".‫ص ِم ْن ْأوَز ِارِى ْم َش ْي ٌء‬
ْ ‫ ِم ْن َغْي ِر‬،‫ان َعمَْي ِو ِوْزُرَىا َو ِوْزُر َم ْن َع ِم َل بِيَا ِم ْن َب ْع ِد ِه‬
َ ‫ َك‬،ً‫اإلسالَم ُسَّنةً َسيَّْئة‬
ْ ‫َس َّن في‬
َ ُ‫أن َيْنق‬

Жҽрир ибн Абдуллаһ

айтады: Пайғамбарымыз

айтты:

«кім исламда жақсы бір сҥннетті амалға асырса, оған ол істің сауабы жҽне ҿзінен
кейінгілердің де (сол сүннетке амал жасағандардың да) сауабы болады, олардың сауабына
ешқандай зиян жетпеген хҽлде. жҽне кім исламда жаман бір сҥннетті (жолды) жҥзеге
асырса, сол істің кҥнҽсі жҽне ҿзінен кейінгілердің де (сол жаман сүннетке амал
жасағандардың) кҥнҽсі оған барады, олардың кҥнҽларынан азаймаған хҽлде.» (1)

дҧрыс жауап
135

бұл хадисте, «жақсы сүннет, жаман сүннет»- деп келген. бірақ бұл жерде
бидағат туралы ешқандай сҿз айтылмаған. хадистегі сүннет сҿзінің
мағынасы, жол дегенді білдіреді. бұл хадистен:" кім исламда, жақсы бір
жолды алып келсе жҽне оны адамдарға үйретсе",-деген мағына алынады.
бір істі жақсы деп айту үшін, оны шариғат жақсы деп айтқан болуы керек.
демек, сол жақсы істің шариғатта дҽлелі бар, Ал, бидағат болса шариғатта
дҽлелі жоқ бір іс.
хадистің айтылу себебінде, Пайғамбарымыздың
: "жақсы сүннет"- деген
сҿзді, шариғатта дҽлелі бар іске айтқандығы кҿрсетілген.
хадистің айтылу себебі
арабтардың бірнеше кедей кісілері Пайғамбарымыздың
құзырына келеді.
сонда Пайғамбарымыз
сахабаларға
садақа берулерін бұйырады.
сахабалардан бірі үлкен мҿлшерде садақа береді. оны кҿріп басқа сахабалар
да садақа бере бастайды. Пайғамбарымыз
сол сахабаның (бірінші болып кҿп
мҿлшерде садақа берген сахабаның) ісіне қуанып осы хадисты айтқан.
осы жерде Пайғамбарымыз
: «жақсы сүннет»- деп айтқан сҿзінде
ансарларды садақаны бастап беруін мақсат еткен. Ал, садақа беру туралы
шариғатта дҽлелдер баршылық. сондықтан ол бидағат емес.
(1)- сахих Муслим. 12-ші к: «китабуз закат». 20-ші баб: «хас алас садақа». №:1017 хадис.

2. шҥбҽ
кейбір кісілердің Пайғамбарымыз

айтқан деп келтіретін мына сҿздері.

«мҧсылмандар қай істі жақсы деп білсе, ол іс Аллаһ Та`аланың алдында да жақсы.
енді, қай істі мҧсылмандар жаман деп білсе, ол іс Аллаһ Та`аланың алдында да
жаман.»

бұл сҿзді Имам Ахмад
Масғудтан келтірген.

ҿзінің «муснад» атты кітабында, Абдуллаһ ибн
дҧрыс жауап

жоғарыда айтылып ҿткен сҿзді Пайғамбарымыз
айтқандығы сахих
жолмен жетпеген. бҽлкім, бұл сҿз Абдуллаһ ибн Масғудтың
ҿзінің сҿзі.
имам Саһауи
айтады: «бұл хадис, мауқуф хасан.»
(‫ف‬ُٛ ‫ْ ل‬َِٛ ) мауқуф дегеніміз: сахабаның айтқан сҿзі.
тҿбедегі сҿзді Пайғамбарымыз
айтқандығына дҽлел жоқ. сондықтан,
«барлық бидағаттар адасу»-деген хадиске қайшы келіп тұр.
Біріншіден: ережеге сай, егер сахабаның сҿзі Пайғамбарымыздың
сҿзіне
қайшы келетін болса, онда сахабаның сҿзі тасталады. Екіншіден: егер сол
сҿзді Пайғамбарымыз
айтты деген жағдайда да, ол жердегі
«мұсылмандар» деген сҿзден мақсат: барлық мұсылмандар деп есептеледі.
сҿйтіп бұл «ижмаь» болады. «ижмаь» шариғаттағы дҽлел-құжат ретінде
қабылданады. бірақ, бір мҽселеде ижмаь болуы үшін, ол мҽселеде барлық дін
ғалымдары ортақ бір пікір-келісімге келулері керек, барлығы оны мақұлдауы
тиіс.
136

3. шҥбҽ
Омардың : «бҧл қандай жақсы бидағат»- деген сҿзі.
ِ
ِ ِ َّ
ِ
‫ضان‬
َّ ‫َع ْن َع ْبِد‬
َ َ‫الر ْح َم ِن ْب ِن َع ْبِداْلقَ ِاري َّأنوُ ق‬
ُ ‫" َخ َر ْج‬:‫ال‬
َ ‫الى َع ْنوُ لَْيمَةً في َرَم‬
َ ‫ت َم َع ُع َم َرْبن اْل َخطاب َرض َي اهللُ تَ َع‬
ِ ِ ِ َّ ‫الناس أوَزاعٌ متَفَّْرقون يصمّْي‬
ِِ
ّْ ‫الرُج ُل فَُي‬
‫ال‬
َّ ‫صالتِ ِو‬
َّ ‫صمّْي‬
َ َ‫ فَق‬،ُ‫الرْىط‬
َ ِ‫صمي ب‬
َ
َ ‫الرُج ُل ل َن ْفسو َوُي‬
َ ُ َُ ُ
ْ ُ َّ ‫ فَإذا‬،‫إلى اْل َمسجد‬
َ
ٍ
ِ
ِ
ٍ
ٍ
ِ ‫ت َى ُؤالء َعمَى‬
ّْ :‫ُع َم ُر‬
‫ت‬
ُ ‫ ثَُّم َع َزَم فَ َج َم َعيُ ْم َعمَى أ َُب َّي ْب ِن َك ْعب ثَُّم َخ َر ْج‬،‫لكان أ َْمثَ َل‬
ُ ‫"إني َأرى لَ ْو َج َم ْع‬
َ ‫قارئ َواحد‬
ِ ‫ُخرى والنَّاس يصمُّون بِص‬
ِ ‫الة‬
...،‫نِ ْع َم اْلبِ ْد َع ِة َىِذ ِه‬: ‫قال ُع َم ُر‬
َ ،‫قارئِ ِي ْم‬
َ َ َ ُ ُ َ َ ْ ‫َم َعوُ لَْيمَةً أ‬
Абдуррахман ибн Абдулқари
айтады:
«Рамазанның бір кешінде, Омармен
бірге мешітке қарай шықтық.
адамдардың кейбірі намазды жеке, ал бір нешеуі бір адамдың арқасында жиналып
(жамағат болып) намаз оқып жатқан екен.
сонда Омар
: "осылардың барлығын бір қаридың арқасына жинасам жақсылау
боларма еді"- деді. Кейін оларды Убҽй ибн Кҽабтың
арқсына намаз оқуға
жинады. басқа тҥнде шығып қарасақ, адамдар ҿз қариларының арқасында намаз
оқып жатқан екен. сонда Омар :" бҧл қандай жақсы бидағат" деп айтты.» (1)

(1)- сахих Бухари. 31-ші к: «китаб салатут тарауих». 1-ші баб: «фадли ман қама рамадан». №:2010 хадис.

дҧрыс жауап
Омардың : «бҧл қандай жақсы бидағат»- деген сҿзі, жақсы бидағатта бар
деушілердің сҿзіне ешқандай дҽлел болмайды.
Ибн Тҽймия
жақсы бидағат бар деушілерге былай жауап қайтарады:
егер бір мҽселеге Омардың
сүннетке қайшы келмейтін сҿзін дҽлел етіп
келтірсек бұл кісілер (жақсы бидағат бар деушілер):
1)- сахабалардың сҿзі дҽлелге жатпайды- дейді.
енді, жоғарыда айтылған мҽселеге келгенде, Пайғамбарымыздың
:
«барлық бидағаттар адасу»- деген сҿзіне қайшы келген сахабаның сҿзі қалай
дҽлел бола алады.
2)- Омар бұл хадисте бидағат сҿзін тілдік мағынада айтқан, шариғи
мағынада емес.
ҿйткені, бидағаттың тілдік мағынасы: ешкім қылмаған істі істеу, шариғи
мағынасы: шариғатта дҽлелі жоқ істі шариғатқа еңгізу.
егер Пайғамбарымыз
дүниеден ҿткеннен кейін ғана, бір істің уҽжіп немесе
мустахап екендігі айтылса жҽне ол іске тек Пайғамбарымыз
дүниеден
ҿткеннен кейін ғана амал қылынған болса, онда сол істі бірінші болып амалға
асырған адамға тілдік мағынада: «бидағат жасады»-деп айтуға болады, бірақ
оның құранмен хадисте келген дҽлелі болғандығы үшін, шариғи мағынада:
«бидағат істеді»-деп айтуға болмайды.
мысалы: Пайғамбарымыз
тірі кезінде тарауих намазын сахабалармен бірге
жамағат болып та жеке-жеке де оқыған.
137

ِ ‫ول‬
ِ
َّ ِ
َّ ‫اهلل‬
ِ ‫أن عائشة ر‬
ِ َّ ِ
َّ ‫َخَب َرتْوُ أ‬
َّ
‫صمَّى ِفي‬
‫ضى اهلل تع‬
َ ‫َن َر ُس‬
ْ ‫الى َعْنيَا أ‬
َ ‫ َف‬،‫صمى اهللُ َعمَْيو َو َسم َم َخ َرَج لَْيمَةً م ْن َج ْوف المْيل‬
َ
َ ََ ُ َ َ َ
ُّ َ‫ فَصمَّى ف‬،‫اجتَمع أ ْكثَر ِمْنيم‬
ِ ِ ِ‫ وٍصمَّى ِرجا ٌل ب‬،‫اْلمس ِج ِد‬
َّ
َّ ‫َصَب َح‬
َّ ‫َصَب َح‬
‫اس‬
َ
ْ ‫ فَأ‬، ُ‫صموا َم َعو‬
ْ ‫ فَأ‬،‫صالتو‬
َْ
ُ ‫الن‬
َ
َ
ُ ‫الن‬
َ
َ ََ
ْ ُ ُ َ َ ْ َ‫ ف‬،‫ثوا‬
ُ ‫اس فَتَ َحد‬
ُّ َ‫ َف َخرج رسو ُل اهلل صمى اهلل عميو وسمم َفصمَّى ف‬،‫َى َل اْلمس ِج ِد ِمن المَّْيمَ ِة الثَّ ِالثَ ِة‬
َّ
‫ َفمَ َّما‬،‫صالتِ ِو‬
َ
ْ َ ْ ‫ فَ َكثَُر أ‬، ‫ثوا‬
َ ِ‫صموا ب‬
َ
َ
ُ َ ََ
ُ ‫فَتَ َحد‬
ِ ‫ حتَّى َخرج ِلص‬،‫َىمِ ِو‬
ِ ‫الن‬
َّ ‫ضى اْلفَ ْج َر أَ ْقَب َل َعمَى‬
‫ ثَُّم‬،‫ فَتَ ْشيَ َد‬،‫اس‬
‫كان ِت المَّْيمَةُ َّا‬
ْ ‫الربِ َعةُ َع َج َز اْل َم ْس ِج ُد َع ْن أ‬
ْ‫الة الص‬
َ
َ َ‫ َفمَ َّما ق‬،‫ُّب ِح‬
َ
َ ََ
ِ
ِ
".‫ض َعمَْي ُك ْم فَتَ ْع ِج ُزوا َعْنيَا‬
َّ ‫ "أ‬:‫ال‬
َ َ‫ق‬
َ ‫ فَِإَّنوُ لَ ْم َي ْخ‬،‫َما َب ْع ُد‬
ْ ‫يت أ‬
ُ ‫ َولَكنّْي َخش‬،‫ف َعمَ َّي َم َك ُان ُك ْم‬
َ ‫َن تُْف َر‬

Айша

айтады:

бір тҥні мешітке шығып намаз оқыды, бір кісілер де қосылып
Пайғамбарымызбен
бірге намаз оқыды.
ертеңінде адамдар (түнгі намаз туралы бір-біріне) хабар берді. Сонда бҧдан да кҿп адам
жиналып, Пайғамбарымызбен
бірге намаз оқыды. Ертесін адамдар (түнгі намаз
туралы бір-біріне) хабар берді. ҥшінші тҥні мешіт қауымы кҿбейіп кетті.
Пайғамбарымыз
мешітке шықты, олар ол кісімен бірге намаз оқыды.
тҿртінші тҥнде Пайғамбарымыз
таң намазының уақыты болғанда ғана мешітке
шығып, бамдат намазын оқыған соң адамдарға қарай былай деді: "мен сендерге
тарауих намазын оқуға шықпаған себебім, мекен-жайларыңды білмегендіктен емес,
бҽлкім, сендерге ол парыз болып, кейін оны орындай алмай қалуларыңнан
қорықтым".» (1)
«Пайғамбарымыз

(1)- сахих Бухари. 31-ші: «китаб салатут тарауих». 1-ші баб: «фадли ман қама рамадан». №:2012 хадис.

сахих Муслим. 6-ші: «китаби салат». 25-ші баб: «тарғиб фи қиам». №:761 хадис.

"мен сендерге тарауих оқуға шықпаған себебім, сендерге ол парыз болып,
кейін оны орындай алмай қалуларыңнан қорқтым"
Пайғабарымыздың
бұл сҿзінен алынатын пайдалар:
Егер тарауих намазы парыз болуынан қорықпағанда еді Пайғамбарымыз
сахабалары мен тарауих намазын оқи берер еді.
Пайғамбарымыз
дүниеден ҿткенен кейін, тарауих намазы енді ешқашан
парыз болмайтындығы анық болды. Сондықтан, Омар
ҿзінің халифалық
дҽуірінде, жек-жеке тарауих намаз оқушыларды бір қаридың арқасына
жинады. Бұл істі бірінші болып Омар
істегендігі үшін, тілдік мағынада
ғана «бидағат»- деп аталады.
Бірақ тарауих намазын Пайғамбарымыз
ҿзі жамағатпен оқыған жҽне оны
парыз болып қалуынан қорықпағанда еді жалғастыра беретіндігі мҽлім
болды. Сондықтан шариғи мағынада тарауих намазын жамағатпен оқу
бидағат деп аталмайды.
4. шҥбҽ
Имам Шафиъидің
: «бидағат екі түрлі болады»- деген сҿзі.
А)- жақсы бидағат.
Б)- жаман бидағат.
Яғни, сүннетке сҽйкес келгені жақсы бидағат, сүннетке қайшы келгені жаман
бидағат

бұл шүбҽға 3-түрлі жауап бар.
дҧрыс жауап
138

1)- егер имам Шафиъи
осы сҿзді айтқаны рас болса, бұл сҿз
Пайғамбарымыздың
хадисіне қайшы келгендігі үшін алынбайды.
ғалымдар ижмаь келтірген: егер сахабалардың сҿзі Пайғамбарымыздың
хадисіне қайшы келетін болса, ол тасталады-алынбайды.
сахабаның сҿзі далел-құжат болмағанда, қалайша Имам Шафиъидің сҿзі
дҽлел-құжат бола алады.
2)- жақсы бидағат бар дейтіндер, Имам Шафиъидің
осы сҿзін дұрыс
түсінбеген.
Имам Шафиъидың
жақсы бидағат деген сҿзі: шариғатта дҽлелі бар
болған, тілдік мағынадағы бидағат. Омар
мешітте тарауих намазына
жиналуды бидағат дегені сияқты.
Ибн Ражаб Ҽл-ханбҽли
айтады:
«Имам Шафиъи
айтқан сҿзінің мағынасы: жаман бидағат дегені, шариғатта
дҽлелі жоқ болған іс-амал. жақсы бидағат дегені, шариғатта дҽлелі бар іс-амал. осы
орында ол кісі бидағаттың тілдік мағынасын қолданған.»

3)- Имам Шафиъи
шариғи мағынада жақсы бидағат бар деп айтуы мүмкін
емес. ҿйткені ол кісі бір сҿзінде былай деген:
"кімде-кім дҽлелі жоқ бір істі жақсылық деп дінге кіргізсе, ол адам Аллаһ Та`ала
жҽне Пайғамбарымыздың
шариғатынан басқа шариғат қҧрған болады"

кімді бидағатшы деп атай аламыз
Ибн Тҽймия

айтады:

«ғалымдардың пікірінше: бидағат екендігі ҽйгілі, яғни, танымал болған істі істеген
адам «бидағатшы» деп аталады.»

құран мен сүннетке қайшы екендігі анық болған істерді адам тек нҽпсісіне еріп
ғана істейді. сол үшін оларды ғалымдар «‫اء‬ٛ٘‫ = أً٘ األ‬Ҽһлул ҽһуа» жҽне
«‫ = أً٘ اٌجضػخ‬Ҽһлул бидға» -деп атаған. адамның құран мен сүннетке ермеуі ҿз
нҽпсісіне еруі себіпті болады. Аллаһ Та`ала құранда айтады:
    
    
    
       
  
енді, егер, олар сізге жауап бере алмаса, онда, біліңіз, олар тек қана нҽпсі қалауларына
ілеседі. Аллаһ жағынан тура жолға салынбаған күйде ҿз нҽпсі қалауына ергендердің де
жолдан адасқан кім бар?! Ҽлбетте Аллаһ мұндай залым қауымды тура жолға салмайды.
«Қасас- 50»

сондықтан, кейбір уақытта, хақ қай жақта екендігін анықтау қиын болған
нҽзік мҽселелерде, құран мен сүннетке қайшы келген кісі бидағатшы деп
аталмайды.

***

шариғат білімдері адамның тҥсінуіне байланысты 3-тҥрлі болады
1. ғалым адам да, қарапайым білімсіз кісі де білуі тиіс болған білімдер.
мысалы: намаздың парыз екендігі, арақ-шарап, шошқа еті харам екендігі,
Жҽннат пен тозақ бар екендігі, жҽне осы сияқты басқа да білімдер.
139

Имам Нҽуҽуй

айтады:

«кісі ҽлбетте білуі тиіс болған істерді мойындамаса, ол Муртад болады, тек жақында
ғана исламға кірген болса немесе тауда ҿмір сҥрсе, соларға ғана ҥзір бар. білімнің
осы тҥрінде, біреуге ілесіп қателескен адамға ҥзір жоқ.»

мысалы: құраниттерге ілескендер. Аллаһ Та`ала айтады:
      
    
     
    
   
   
   
      
 
(Аллаһ) айтады: "сендерден бұрын ҿткен жын мен адамзаттан болған (кҽпір) үмбеттермен
бірге тозаққа кіріңдер!" қашан бір жамағат (сол тозаққа) кіргенінде, серігін (яғни, ҿзін жолдан
ұрғандарды) лағнеттейді. қашан, онда (тозақта) барлықтары табысқаннан кейін, кейінгілер
(ілескендер) алдынғылары (бастықтары) жайлы: "Раббымыз, ҽне, солар біздерді жолдан
адастырғандар, сондықтан, оларға тозақ азабын екі есе қылғын"-дейді. (Аллаһ) айтады:
Ҽрбірлерің үшін екі есе (азап болады), бірақ, сендер білмейсіңдер".
«Аьраф- 38»

    
 
    
     
   
    
     
(47). сол кезде. олар тозақта ҿзара тартысып, бейшаралар (кҿсемдерге ілесушілер) тҽкаппарларға
(яғни, ҿздерінің бұрынғы жолбасшыларына):"Біздер сендерге ілескен едік, енді, сендер біздерден
тозақтың (азабының) бір бҿлігін қайтара аласыңдар ма?"-дейді екен.
(48). Тҽкаппарлар айтады:"Біздердің барлығымыз, шек-шүбҽсіз, (тозақтамыз). расында, Аллаһ
пенделері арасында Ҿз үкімін шығарды".
«Ғафыр- 47,48»

2. ғалымдардың арасында бидағат екендігі ҽйгілі-атақты болған істер.
яғни, сол істі кім істесе, бидағатшы деп аталады.
бұл істерді кейбір қарапайым халық білмеуі мүмкін.
сондықтан олар бұл мҽселелерді ғалымдардан сұраулары жҽне хақты білулері
үшін ҽрекет жасаулары керек.
бидағатшы деп аталуы бұл дүниедегі үкім, бірақ, ол Аллаһ Та`аланың
алдында бидағатшы болмауы мүмкін. ҿйткені, ақиқи бидағатшы,
бидағатымен шариғатқа біліп тұрып қайшы келген кісі.
ِ ‫ول‬
ِ َ‫َّحنا اْلحرق‬
ٍ
ِ َّ ِ
َّ ‫اهلل‬
ِ ٍ ِ
‫ات‬
ُ ‫ َب َعثََنا َر ُس‬:‫ول‬
ُ ُ‫الى َعْنيُ َما َيق‬
ْ ‫صب‬
َ َ‫ ف‬،‫صمى اهللُ َعمَْيو َو َسم َم في َس ِريَّة‬
َ
َ ‫َع ْن أ‬
َُ
َ ‫ُس‬
َ ‫امةَ ْبن َزْيد َرض َي اهللُ تَ َع‬
ِ
ِ ِ ِ
ِ
،‫صمَّى اهللُ َعمَْي ِو َو َسَّم َم‬
َ َ‫ ف‬،‫ الَ إلَوَ إالَّ اهلل‬:‫ َفقال‬،‫ال‬
ً ‫ت رج‬
ُ ‫ فَ ْأد َرْك‬،َ‫ِم ْن ُجيَْيَنة‬
َ ‫ َف َذ َك ْرتُوُ ل َّمنبِ ّْي‬، ‫ط َعْنتُوُ َف َوقَ َع في َن ْفسي م ْن َذل َك‬
ِ َ ‫ يارس‬:‫ ُقْمت‬:‫قال‬."‫ الَ إلَو إالَّ اهلل وقَتَْمتَو ؟‬:‫ال‬
ِ
!‫صمَّى اهللُ َعمَْي ِو َو َسمَّ َم‬
َ َ‫ " أَق‬:‫صمَّى اهللُ َعمَْي ِو َو َسمَّ َم‬
َ َ‫فَق‬
ُ َُ
َ
َ ‫ول اهلل‬
َُ ُ
َ ‫ال َر ُسو ُل اهلل‬
." َ‫ت َع ْن َقْمبِ ِو َحتَّى تَ ْعمَ َم أَقَالَيَا أ َْم ال‬
ّْ ‫َّإنما قَالَيَا َخ ْوفاً ِم َن‬
َ َ‫ق‬. ‫السالَ ِح‬
َ ‫ "أفَالَ َش َق ْق‬: ‫ال‬

Усамҽ ибн Зҽйдтің

қиссасында:

140

«ол кісі мҧсылмандарға қарсы соғысып жатқан бір адамды ҿлтірмек болғанда, ол
кісі кҽлиманы (лҽ илаһа иллаллаһ) айтады. Сонда да Усамҽ
ол кісіні ҿлтіреді.
бҧл хабар Пайғамбарымызға
жеткенде, Пайғамбарымыз
Усамҽға
қатты
ҧрсады. сонда, Усамҽ
Пайғамбарымызға
:"ол адам қорыққандықтан
кҽлимаға тіл қатты"-деп айтады. Пайғамбарымыз
:"жҥрегін жарып кҿрмепсін,
айтқан-айтпағанын білетін едің"-деді.» (1)

осы хадистен кҿрініп тұрғандай, біз адамдардың айтқан сҿзіне, істеген
амалына қарай үкім береміз. олардың жүрегіндегі ниетін біле алмаймыз.
сондықтан, бір адам бидағат амалды істеп жатса, біз оны бидағатшы деп
айтамыз, бірақ, ол Аллаһ Та`аланың құзырында бидағатшы болмауы мүмкін.
жоғарыда айтылып ҿткен сҿздерімізге Имам Бухари
Омардың
мына сҿзін дҽлел ретінде келтіреміз.

риуаят еткен

ِ
ِ َّ‫ت ُعمرْب ِن اْل َخط‬
ٍ ‫عن ُعتَْب ِة ْب ِن م ْس ُع‬
:‫اب رضى اهلل تعالى عنو َيقُو ُل‬
َ َ ُ ‫" َسم ْع‬:‫ود قال‬
َ
ِ
ِ
َّ
ِ
َّ
ِ
ِ
ِ
َّ ‫ َو‬،‫صمى اهللُ َعمَْيو َو َسم َم‬
َّ
‫ْخ ُذ ُك ْم ْاآل َن‬
ُ ‫ َواَّنما َنأ‬،‫إن اْل َو ْح َي قَد ْانقَطَ َع‬
َ ‫"إن َناساً َك ُانو ُي ْؤ َخ ُذ‬
َ ‫ون بِاْل َو ْح ِي في َع ْيد َر ُسول اهلل‬
ِ ‫ اهلل يح‬،‫ ولَْيس لََنا ِم ْن س ِرْيرتِ ِو َشيء‬،‫َمَّناه وقََّرْبَناه‬
‫ َو‬،‫اسُبوُ ِفي َس ِرْي َرتِ ِو‬
ْ ‫ فَ َم ْن أ‬،‫ظيَ َر لََنا ِم ْن أَ ْع َمالِ ُك ْم‬
َ ‫بِ َما‬
َُ ُ ٌْ
َ َ ُ
َ َ
َ ُ َّ ‫ أ‬،‫ظيَ َر َلَنا َخْي اًر‬
َّ :‫ال‬
."ٌ‫إن َس ِرْي َرتَوُ َح َسَنة‬
ْ ‫َم ْن أ‬
َ َ‫إن ق‬
ْ ‫ص ّْد ْقوُ َو‬
َ ‫ َولَ ْم ُن‬،ُ‫ْمْنو‬
َ ‫ لَ ْم َنأ‬،‫ظيَ َر لََنا ُس ْو ًءا‬

Омар

айтады:

«Пайғамбарымыздың
кезінде адамдарға уҽхимен жаза берілетін еді. енді уҽхи
тоқтады. Енді біз сендерге бізге кҿрініп тҧрған амалдарыңа қарай ҥкім береміз.
Кім жақсы амал істесе оған сенеміз, оның шын ниетін тек Аллаһтың ҿзі ғана біледі.
Кім жаман амал істесе, оған сенбейміз, егер ол менің ниетім жақсы деп айтса да.» (2)
(1)- сахих Бухари. 64-ші: «китабул мағази». 45-ші баб: «баъсин наби». №:4269 хадис,

сахих Муслим. 1-ші: «китабул иман». 41-ші баб: «Тахрим қатлил кафир». №: 96 хадис.
(2)- сахих Бухари. 52-ші «китабиш шаһадат». 5-ші баб: «шуһадаил удул». №: 2641 хадис.

АВТОР СҾЗІ

‫ َمعْ ِر َف ُة ال َعب ِد َر َّب ُه َودٌِ َن ُه‬:ْ‫ َفقُل‬،‫اإلنسان َمعْ ِر َف ُتها؟‬
‫لى‬
َ ‫ َما األصُو ُل الثالث ِة التً ٌَ ِجبُ َع‬:‫ك‬
َ َ‫فإ َذا قٌِ َل ل‬
ِ
ًَّ‫ًِّ هللا ُ الذِي َربَّانًِ َو َرب‬
َ ‫ َرب‬:ْ‫ َفقُل‬، ‫ َمنْ َربُّك؟‬:‫ك‬
َ ‫ فإذا قٌِ َل ل‬،‫لى هللا ُ َعلٌ ِه َو َسلم‬
َ ‫ص‬
َ ً‫َو َنب ٌَّ ُه م َُحمَّدا‬
.ُ‫لٌس لًِ َمعبوُ د سِ َواه‬
َ ‫َجمٌِع العالمٌن ِبنِعْ ِم ِه َوه َُو َمعبُودِي‬
ْ :‫الى‬
ْ‫هللا َعالَم َوأنا َواحِد مِن‬
ِ ‫) َو ُك ُّل َما سِ َوى‬2:‫ٌِن) (الفاتحة‬
ِ َّ ِ ‫(ال َح ْم ُد‬
َ ‫ّلِل َربِّ ْال َعالَم‬
َ ‫َوال َّدلٌِ ُل َق ْول ُ ُه َت َع‬
.‫ك ال َعالَ ِم‬
َ ِ‫ذل‬
Егер сенен : "ҽрбір адам білуі уҽжіп болатын ҥш негіз не деп?" сҧраса,
сен: "пенде Раббысын, Дінін жҽне Пайғамбарын тануы"-деп жауап бер.
Егер саған: "Раббың кім?" деп сҧрақ қойса, оған айт: " мені жҽне
барлық ҽлемдерді нығметтерімен тҽрбие қылған Аллаһ, менің Раббым
(Тҽңірім) жҽне менің Одан басқа Тҽңірім жоқ."
бҧған дҽлел Аллаһтың сҿзі:
«ҽлхамду лиллаһи Раббил-алҽмин»
«барлық мақтаулар бүкіл ҽлемдердің Раббысы , Аллаһқа тҽн»
(Фатиха-2)

Аллаһтан басқа барлық нҽрсе ҽлем, менде сол ҽлемнің бірімін
Шарх:
141

‫‪осы жерден бастап кітаптың соңына дейін, кітаптың негізгі мақсаты болған,‬‬
‫‪қабірда сұралатын үш сұрақ (Раббың кім, Дінің не, Пайғамбарың кім?) туралы‬‬
‫‪сұрақ-жауап ҿрбиді. Осы кітапты оқып үйренген адам, қабірдағы сұрақтарға‬‬
‫)‪жауап беруге лайықты болады.(иншаллаһ‬‬
‫‪Ҿйткені, бұл кітапта сол сұрақтарға дҽлелдермен жауап берілген.‬‬
‫ِ ِ‬
‫سرِ‬
‫ّْ‬
‫عن أن ٍ‬
‫ضى اهللُ تَ َعالى َعْنوُ َع ِن َّ‬
‫صمَّى اهللُ َعمَْي ِو َو َسمَّ َم قَ َ‬
‫َص َح ُابوُ‬
‫ال‪" :‬اْل َعْب ُد إ َذا ُوض َع في قَْب ِرِه َوتُُول َي َوَذ َى َ‬
‫بأ ْ‬
‫النبِ ّْي َ‬
‫َ‬
‫َْ َ َ َ‬
‫ٍ‬
‫ول ِفي َى َذا َّ ِ‬
‫ع نِ َعالِ ِي ْم‪ ،‬أَتَاهُ َممَ َك ِ‬
‫صمَّى اهللُ َعمَْي ِو َو َسمَّ َم؟‬
‫ت تَقُ َ‬
‫َحتَّى َّإنوُ َلَي ْس َمعُ قَ ْر َ‬
‫ان فَأَ ْق َع َداهُ‪ ،‬فََيقُوالَ ِن لَوُ‪َ :‬ما ُكْن َ‬
‫الر ُجل ُم َح َّمد َ‬
‫فَيقُو ُل‪ :‬أ ْشي ُد أََّنو عب ُد ِ‬
‫ال َّ‬
‫اهلل َوَر ُسولُوُ‪ ،‬فَُيقَا ُل‪ :‬اُْنظُ ْر إلى َم ْق َع ِد َك ِم َن َّ‬
‫صمَّى‬
‫الن ِار‪ْ ،‬أب َدلَ َك اهللُ بِ ِو َم ْق َعداً ِم َن اْل َجَّن ِة"‪ .‬قَ َ‬
‫َ ُ َْ‬
‫َ‬
‫النبِ ُّي َ‬
‫َ‬
‫ِ‬
‫ِ‬
‫ِ‬
‫َّ‬
‫ِ‬
‫ت أقُو ُل َما َيقُو ُل َّ‬
‫ت‬
‫اى َما َجمْيعاً‪َ ،‬و َّ‬
‫أما اْل َكاف ُر ِأو اْل ُمَناف ُ‬
‫اس‪َ .‬فُيقَا ُل‪ :‬الَ َد َرْي َ‬
‫ق‪َ :‬فَيقُو ُل‪ :‬الَ أ َْد ِري‪ُ ،‬كْن ُ‬
‫اهللُ َعمَْيو َو َسم َم‪َ ":‬فَي َر ُ‬
‫الن ُ‬
‫ِ ِ‬
‫ضرب بِ ِم ْ ٍ ِ ِ ٍ‬
‫صْي َحةً َي ْس َم ُعيَا َم ْن َيِمْي ِو إالَّ الثََّقَمْي ِن"‪.‬‬
‫َوالَ تَمَْي َ‬
‫ط َرقَة م ْن َحدْيد َ‬
‫ت‪ ،‬ثَُّم ُي ْ َ ُ‬
‫ض ْرَبةً َبْي َن أُ ُذَنْيو فََيصْي ُح َ‬

‫‪айтады:‬‬

‫‪жеткен хадисте, Пайғамбарымыз‬‬

‫‪Ҽнҽс ибн Малик‬‬

‫‪«Пенде қабірына қойылып, кҿмген кісілер қайтып кеткен соң, оған (ҿлген кісіге) екі‬‬
‫‪періште келіп оны отырғызады. Періштелер оған айтады: "мына кісі (Мухаммад‬‬
‫)‬
‫‪туралы (пани дүниеде) не айтар едің"? Ол: "куҽлік беремін ол (Мухаммад‬‬
‫‪) Аллаһтың‬‬
‫‪қҧлы жҽне елшісі" –дейді. Періштелер: тозақтағы орыныңа қара!, Аллаһ беделіңе‬‬
‫‪саған Жҽннаттан бір орын сыйлады –дейді.‬‬
‫‪Ал, кҽпір немесе мҧнафық: "білмеймін, адамдар айтқан нҽрсені менде айтып жҥрер‬‬
‫‪едім"-дейді. Сонда оның екі қҧлағының арасына темір балғамен ҧрылғанда, Оның‬‬
‫‪шыңғырғын дауысын адамзат пен жындардан басқа айналадағының барлығы‬‬
‫)‪есітеді. (1‬‬
‫‪(1)- сахих Бухари. 23-ші: «китабул жанаэз». 68-ші баб: «ҽлмайиету ясмаъу». №:1338 хадис.‬‬

‫َع ِن البَ ر ِاء بْ ِن َعا ِز ٍ‬
‫ال ‪:‬‬
‫ب قَ َ‬
‫َ‬
‫ِ‬
‫ِ‬
‫ِ‬
‫ِ‬
‫َخرجنَا مع رس ِ ِ‬
‫َّ‬
‫صار‪.‬‬
‫ص َّ‬
‫لى اللُ َعلَْيو َو َسل َم في َجنَ َازة َر ُج ٍل م َن األنْ َ‬
‫ول الل َ‬
‫َْ ََ َُ‬
‫ِ‬
‫ِ‬
‫ِ‬
‫ِ‬
‫ِ‬
‫ِ‬
‫ِ‬
‫َّ‬
‫َّ‬
‫ؤوسنَا الطَّْي ُر‪َ ،‬وفي يَده ُعو ٌد‬
‫س َر ُس ُ‬
‫ص َّ‬
‫ول الل َ‬
‫لى ُر ُ‬
‫إلى الْ َق ْب ِر‪َ ،‬و َ‬
‫لماَّ يَلْح ُد فَ َجلَ َ‬
‫لى اللُ َعلَْيو َو َسل َم َو َجلَ ْسنَا َح ْولَوُ َكأن َما َع َ‬
‫فَانْ تَ َه ْي نَا َ‬
‫ي ْن ُ ِ ِ‬
‫ال‪" :‬استَ ِعي ُذوا بِ ِ‬
‫الل ِم ْن َع َذ ِ‬
‫األر ِ‬
‫اب الْ َق ْب ِر"‪َ ،‬م َّرتَ ْي ِن ْأو ثَالثاً‪.‬‬
‫أسوُ‪ ،‬فَ َق َ ْ ْ‬
‫كت بِو في ْ‬
‫َ‬
‫ض فَ َرفَ َع َر َ‬
‫ِ‬
‫ِ‬
‫ِ‬
‫ِ‬
‫ِ‬
‫ِ‬
‫ِ‬
‫َّ‬
‫ِ‬
‫ك؟"‪.‬‬
‫ين‪ ،‬ح ْي َن يُ َق ُ‬
‫قَ َ‬
‫ك؟ َوَم ْن نَبي َ‬
‫ك؟ َوَما دينُ َ‬
‫ال لَوُ‪ ":‬يَا َى َذا َم ْن َرب َ‬
‫ال‪َ " :‬وإنَّوُ لَيَ ْس َم ُع َخف َق ن َعاله ْم إذَا َولوا ُم ْدب ِر َ‬
‫ول‪" :‬ربي الل"‪ .‬فَ ي ُق ِ‬
‫ان فَيجلِسانَوُ‪ ،‬فَ ي ُق ِ‬
‫ِ ِ ِ‬
‫قو ُل‪:‬‬
‫ال َىناَّد‪ :‬قَ َ‬
‫قَ َ‬
‫والن لَوُ‪َ " :‬ما ِدينُ َ‬
‫والن لَوُ‪َ " :‬م ْن َرب َ‬
‫ك؟" فَ يَ ُق ُ َ َ ُ َ‬
‫َ‬
‫ك؟" فَ يَ ُ‬
‫ال‪َ " :‬ويَأتيوُ َمل َك َ ْ َ‬
‫ول‪ُ " :‬ىو رس ُ ِ‬
‫" ِدينِي اإلسالم"‪ .‬فَ ي ُق ِ‬
‫صلَّى اللُ َعلَْي ِو َو َسلَّ َم‪".‬‬
‫ث فِ ْي ُك ْم؟" قَ َ‬
‫والن لَوُ‪َ " :‬ما َى َذا َّ‬
‫الر ُج ُل الَّ ِذي بُِع َ‬
‫ول الل َ‬
‫َْ ْ ُ َ‬
‫ال‪ :‬فَ يَ ُق ُ َ َ ُ‬
‫ِ‬
‫ِ‬
‫ِ‬
‫ِ‬
‫ِ‬
‫ت"‪ .‬ثُ َّم اتَّ َف َقا‪.‬‬
‫ك؟" فَ يَ ُق ُ‬
‫ول‪" :‬قَ َرأْ ُ‬
‫فَ يَ ُقوالن‪َ " :‬وَما يُ ْد ِريْ َ‬
‫ص َّدقْ ُ‬
‫آم ْن ُ‬
‫ت بو َو َ‬
‫ت كتَ َ‬
‫اب الل فَ َ‬
‫اد ِمن َّ ِ‬
‫ِ ِ‬
‫ِ‬
‫ٍ‬
‫ِ‬
‫ِ ِ‬
‫ِ ِ‬
‫ال‪:‬‬
‫سوهُ ِم َن الْ َجنَّ ِة‪ ".‬قَ َ‬
‫الس َماء أ ْن قَ ْد َ‬
‫قاَ َل‪" :‬فَ يُ نَادي ُمنَ َ‬
‫إلى الْ َجنَّة َوألْب ُ‬
‫صد َق َع ْبدي‪ ،‬فَاَفْر ُشوهُ م َن الْ َجنَّة َوافْت ُحوا لَوُ بَاباً َ‬
‫ِ‬
‫ص ِرهِ"‪.‬‬
‫"فَ يَأتِ ِيو ِم ْن َرْو ِح َها َو ِط ْيبِ َها"‪ .‬قَ َ‬
‫ال‪َ " :‬ويُ ْفتَ ُح لَوُ ف َيها ُم َّد بَ َ‬
‫ال‪" :‬و َّ ِ‬
‫اد روحوُ فِي جس ِدهِ ويأتِيوُ ملِكاَ ِن فَ يجلِسانَوُ‪ ،‬فَ ي ُق ِ‬
‫ول‪َ " :‬ىاه‬
‫ك؟" فَ يَ ُق ُ‬
‫ذكر َم ْوتوُ قَ َ‬
‫والن لَوُ‪َ " :‬م ْن َرب َ‬
‫َ‬
‫َ َ ََ َ‬
‫ال‪َ " :‬وتَ َع َ ُ ُ‬
‫قَ َ َ‬
‫إن الْ َكاف َر فَ َ‬
‫َْ َ‬
‫ول‪َ " :‬ىاه َىاه الَ أ ْد ِري"‪ .‬فَ ي ُق ِ‬
‫َىاه‪ ،‬الَ أ ْد ِري"‪ .‬فَ ي ُق ِ‬
‫ول‪:‬‬
‫ث فِي ُك ْم؟" فَ يَ ُق ُ‬
‫ك؟" فَ يَ ُق ُ‬
‫والن‪َ " :‬ما َىذاَ َّ‬
‫الر ُج ُل الَّ ِذي بُِع َ‬
‫والن لَوُ‪َ " :‬ما ِدينُ َ‬
‫َ‬
‫َ‬
‫ِ‬
‫ِ‬
‫ِ‬
‫ِ‬
‫ِ‬
‫ٍ‬
‫ِ‬
‫ِ‬
‫ِ‬
‫ِ‬
‫ال‪:‬‬
‫إلى النَّا ِر‪ ،‬قَ َ‬
‫" َىاه َىاه الَ أ ْد ِري"‪ .‬فَ يُ نَادي ُمنَاد م َن َّ‬
‫الس َماء أ ْن َكذ َ‬
‫ب‪ ،‬فَاَفْ ِر ُشوهُ م َن النَّا ِر َوألْب ُ‬
‫سوهُ م َن النَّار َوافْت ُحوا لَوُ بَاباً َ‬
‫ِ‬
‫ِ ِ‬
‫ال‪" :‬وي ِ‬
‫ضالَ ِع ِو"‪.‬‬
‫ف فِ ْي ِو أ ْ‬
‫يق َعلَْي ِو قَ ْب ُرهُ َحتَّى تَ ْختَلِ َ‬
‫ض ُ‬
‫فَ يَأتيَوُ م ْن َحرَىا َو َسموم َها‪ ،‬قَ َ َ َ‬
‫ال‪ ":‬ثُ َّم يقيض لَو أ ْعمى أب َكم معو مرِزبةً ِمن ح ِد ٍ‬
‫اد فِي ح ِد ِ‬
‫ض ِربُوُ بِ َها‬
‫ص َار تُ َراباً‪ ،‬قَ َ‬
‫يث َج ِري ٍر قَ َ‬
‫ال‪ :‬فَ يَ ْ‬
‫يد لَ ْو ُ‬
‫ب بِ َها َجبَ ٌل لَ َ‬
‫ض ِر َ‬
‫ُ َ ْ ََُ َْ َ ْ َ‬
‫َز َ َ‬
‫ال‪ ":‬ثُ َّم تَع َ ِ ِ‬
‫ب إالَّ الثَّ َقلَي ِن‪ ،‬فَ ِ‬
‫ض ْربَةً يَ ْس َم ُع َها َما بَ ْي َن الْ َم ْش ِر ِق َوالْ َمغْ ِر ِ‬
‫وح"‪.‬‬
‫يص ُير تُ َراباً"‪ .‬قَ َ‬
‫َ‬
‫ْ‬
‫َ‬
‫اد فيو الر ُ‬
‫‪142‬‬

‫ صحيح‬: ‫( قال الشيخ األلباني‬1)

Имам Ҽбу Дауд
Бара` ибн Азебтен
жеткізген мына сахих хадисте
Пайғамбарымыз
сахабаларды қабір азабынан Аллаһқа пана сұрауларын
бұйырған соң, онда (қабірда) сұралатын 3-сұрақ (Раббың кім? Дінің не? Пайғамбарың кім?)
туралы баяндайды.
ғалымдар осы хадистерге байланысты қабірдегі 3-сұраққа жауап беруде
адамдардың тақлид қылулары дұрыс еместігін айтады.
яғни, дінге қатысты істерде адамдардың дҽлелсіз айтып жүрген, істеп жүрген
істеріне соқырсымақ болып еру дұрыс еместігін ғалымдар айтады.
Тақлид = біреудің істеген ісін айнытпай қайталау.

Сондықтан, Автор

, келесіде осы 3-сұраққа құраннан дҽлелдер келтірген.

Шайх Салих аали Шайх

айтады:

«кісі ҿмірінде бір рет болса да, осы мҽселелердің дҽлелін ҥйренсе, кейін оны
жҥрегінде бекітсе, осы нҽрсе оған жеткілікті болады. осы ҥйренген дҽлелдерін есінде
сақтап жҥру шарт емес.»
(1)- Ҽбу Дауд-4753

***
БІРІНШІ НЕГІЗ:

"РАББЫҢ КІМ?"
АВТОР СҾЗІ

‫َمعْ ِرفة ال َعب ِد َر َّب ُه‬
Пенде Раббысын тануы
Бұл жерде Рубубия сҿзі Улуһия мағынасында келген. ҿйткені адамдарға
сынақ рубубия мҽселесінде емес бҽлкім улуһия мҽселесінде.
Тіпті, Меккедегі мүшріктердің ҿзі де Аллаһтың «Раб» екендігіне келіскен.
Автор : пенде раббысын тануы- деп айтты.
танумен білудің айырмашылығы бар.
танудан алдын ҽлбетте білмеу келеді. сондықтан, Аллаһ Та`аланың танушы
сипаты жоқ. білімнен алдын білімсіздік (жҽһіл) келмеуі мүмкін.
мысалы: Аллаһтың білімі.
Раб- сҿзінде тҽрбие мағынасы бар, тҽрбиенің мағынасы: кісіні бірте-бірте
жетілдіру-кҽмілдікке жеткізу.
Аллаһтың нығметтерінің ең үлкені Пайғамбарларды
жіберуі. Аллаһ
Та`ала адамдарды Пайғамбарлар
арқылы тҽрбиелейді.
Автор : «Аллаһтан басқаның барлығы ҽлем»- деп айтқан. Олар: адамдар
ҽлемі, таулар ҽлемі, т/б...
***
АВТОР СҾЗІ
143

َ ‫ ِب َم َع َر ْف‬: ‫ك‬
ْ‫ َو ِمنْ آٌا ِت ِه اللٌَّ ُل َوال َّن َها ُر َوال َّشمْسُ َوال َق َم ُر َو ِمن‬،ِ‫ بآٌا ِت ِه َو َم ْخلوُ قا ِته‬:ْ‫ك ؟ فقُل‬
َ ‫ت َر َّب‬
َ ‫فإذا قٌِ َل ل‬
. ‫ٌِهنَّ َو َما َب ٌْ َن ُه َما‬
ِ ‫َمخلوُ قا ِت ِه ال َّس َم َوا‬
َ ‫ت ال َّس ْب ُع َواألرْ ض‬
ِ ‫ُون ال َّسبْع َو َمنْ ف‬
Егер сенен: "Раббыңды қалай таныдың"-деп сҧраса? Сен: "Аллаһты,
оың аят-белгілерімен жҽне мақлҧқтарымен таныдым"-деп айт.
Аллаһтың аяттарынан: тҥн мен кҥндіз жҽне кҥн мен ай. Аллаһтың
мақлҧқтарынан: 7-қабат аспан мен 7-қабат жер жҽне олардың ішіндегі
мен арасындағылар барлығы Аллаһтың мақлҧқтары.
Оған дҽлел Аллаһтың қҧрандағы аяттары:
   
    
    
    
 
Түн жҽне күндіз, күн жҽне ай-оның (яғни, Аллаһтың жалғыздығын жҽне құдыретін кҿрсететін) аятбелгілерінен. Егер, сендер (Аллаһқа) сиынатын болсаңдар, күнге де, айға да сҽжде
қылмаңдар, (бҽлкім), олар(дың барлығын) жаратқан-Аллаһқа сҽжде қылыңдар.
«Фуссилат-37»

    
    
    
   
  
     
    

(ей, адамдар) ҽлбетте, Раббыларың – Аллаһ сондай кҿктер мен жерді алты күнде жаратып,
сосын, Ҿз Аршына орналасты. Ол күн, ай жҽне жұлдыздарды Ҿз ҽміріне
бойұсындырылған хҽлде (жаратты). Байқаңыздар, жарату да бұйыру да тек қана онікі.
Барлық ҽлемдер Раббысы – Аллаһ Берекелі-Ұлы.
«Ағраф-54»

) ‫َخ‬٠‫ ( آ‬Аят-тың мағынасы: белгі.
Аллаһтың аяттары 2-түрлі болады.
1. (ٟٔٛ‫ ) َو‬кҽуни аят: бұл Аллаһ Та`аланың жаратқан жаратылыстары.
2. (ٟ‫ )شغػ‬шариғи аят: бұл Аллаһтың Пайғамбарымызға
түсірген уҽхиы.
Автор
бұл жерде аят пен мақлұқтарды ерекшелеген. Негізінде, Аллаһ
Та`ала құранда, аспан мен жерді де аят деп атаған.
Аят пен мақлұқтың айырмашылығы:
Аяттар, ҿте ашық болған белгілер. Түн мен күндіз, ай мен күн ардайым
ҿзгерісте болады. сондықтан, бұлар Аллаһ Та`аланың бар екендігіне толық
дҽлел болады. олардың ҽрекетте болуы, адамдардың жаратушы туралы
кҿбірек ойлауына ҽсер етеді.
***

Аллаһ Та`аланы танудың жолдары
1. Аллаһ Та`аланы ақылмен тану.
2. Аллаһ Та`аланы фитратпен (тума сезіммен) тану.
144

3. Аллаһ Та`аланы сезіммен тану.
4. Аллаһ Та`аланы шариғи дҽлелдермен тану.
1. Аллаһ Та`аланы ақылмен тану.
Осы күрделі заңдылықтардан жаралған ҽлем, ҿзінен ҿзі пайда болып қалуы
ешқандай мүмкін емес. Бір заттың ҿзгеруіне ҽлбетте бір нҽрсе ҽсер етуі
керек. Бұны ҽрбір ақыл иесі болған адам мойындайды.
   
  
Ендеше, олар шыншыл болса, ҿздері де сол (құран) ға ұқсас бір сҿз-кітап келтірсінші.?!
«Тур-34»

 Себеп заңдылығы.
ҽлем кенеттен жаралуы мүмкін емес. ҽлемді кенеттен жаралды деп айтудың
мысалы: «бір ыдысқа ҽріптерді салып, оларды араластырып тастағаннан
кейін инциклопедия жасалып қалды»- деп айтуға ұқсайды. Аллаһ Та`ала
бізді жаратылыстарға қарап пікір жүргізіп ҿзін тануға бұйырады.
   
    
      
    
  
Кҿктер мен жер мемлекеттері жайлы, Аллаһ жаратқан нҽрселер туралы жҽне ажалдары
жақындап қалу мүмкіндігі жайлы ойламайды ма? Одан (құраннан) кейін (яғни, құранға
сенбегендерінен кейін), жҽне қандай сҿзге сенеді?
«Ағраф-185»

    
 
(Ей, Мухаммад ҽлҽйһис-сҽлам) айтыңыз: "кҿктер мен жердегі нҽрселерге (яғни, барлық нҽрсенің жалғыз
жаратушысы бар екеніне дҽлел болушы белгілеріне) қараңдар".
«Юнус-101»

ҽрбір адам Аллаһ Та`аланың аяттары мен мақлұқтары туралы пікір қылса ғой
жүргізсе, ҽлбетте, Аллаһ Та`аланың бар екенін, бір екенін жҽне құдыретті
екендігін мойындайды.
Ғалымдардың бірі былай деген:
«кім Аллаһ Та`аланың ҧлы екендігі туралы пікір қылса, оның жҥрегінде Аллаһқа
деген ҧлықтау пайда болады. кім Аллаһ Та`аланың қҧдыретті екендігі туралы пікір
қылса, оның жҥрегінде Аллаһқа деген тҽуекел пайда болады. кім Аллаһ Та`аланың
азабы туралы ойласа, жҥрегінде Аллаһқа деген қорқу пайда болады. кім Аллаһ
Та`аланың рахметі туралы пікір жҥргізсе, ол адамда Аллаһқа деген ҥміт пайда
болады. кім ҿлім жҽне одан кейінгі істер туралы ой жҥргізсе, ол адамдың бҧл
дҥниелік армандары азаяды. Кім ҿзінің кҥнҽлары туралы пікір қылса, қорқуы
кҥшейіп, нҽпсінің тҽкҽппарлығы кетеді.»

***
Себеп заңдылығы
I. ҽрбір ақыл иесі ҽлемдегі ҽрбір іс-ҽрекет, қозғалыс себепсіз
болмайтындығын мойындайды.
145

Сол үшін аьраби (ауылдық) кісі: "Аллаһ Та`аланың бар екендігіне қандай
дҽлел бар"-деп сұраған кезде, осы заңдылықты пайдаланып былай жауап
берген:
«қҧмалақ, осы жерден тҥйенің ҿткеніне дҽлел болады. із, осы жерден адам
ҿткеніне дҽлел болады. Сондай екен, аспандар, теңіз, кҥн, жер, тҥн осылардың
барлығы Аллаһ Та`аланың бар екендігіне дҽлел болады.»

II. осы мҽселе бойынша, ақылға сүйенетін дҽлелдердің бірі мынау:
«жоқ нҽрсе, жарата алмайды».
      
   
     
(35). Бҽлкім, олар ешнҽрседен (яғни, Жаратушысыз) жаралып қалған шығар?! Немесе, олар ҿздері
жаратқан ба?!(36). Бҽлкім, кҿктер мен жерді де олар жаратқан шығар?! Жоқ, олар сенбейді!
«Тур-35,36»

III. Жасалған зат туралы пікір қылу ой жүргізу, бізге жасаушының кейбір
сипаттарын білдіреді.
     
Жҽне де ҿздеріңде –сендер үшін (Аллаһтың құдыретіне дҽлел болатын) аят-белгілер бар.
Кҿрмейсіндер ме?
«Аз-зарият-21»

Адам ҿзінің ҽрбір мүшесінің ҿз орнында орналасқандығына қарап, Аллаһ
Та`аланың шын мҽнінде Хҽким екендігіні кҿзі жетеді. Ҿзінің сҿйлейтін, естейтін,
кҿретін екендігіне қарап, Аллаһ Та`аланың құдірет иесі екендігін біледі.
    
      
  
   
   
   
     
   

(12). (ант болсын,) Біз Адамды (яғни, Адам алҽйһис саламды) балшықтың маңызынан жараттық.
(13). Сонан соң, оны (яғни, барлық адамдарды) алдымен мықты орындағы (жатырдағы)
нұтфа-бел суы еттік. (14). Сосын, бұл бел суынан қою қанды жаратып, қою қаннан бір бҿлек
етті жаратып, бір бҿлек еттен сүйектерді жаратып, бұл сүйектерге ет қаптадық. Сонан соң,
(оған жан кіргізіп, ҽуел бастағы бір тамшы бел суынан-нұтфадан бүтіндей) басқа бір жанды зат түрінде пайда
еттік. Ендеше, ең кҿркем Жаратушы (яғни, жоқтан бар қылушы болған) Аллаһ-Берекелі, Ұлы.
«Момындар-12,14»

Имам Шафиъи
- "Аллаһ Та`аланың бар екендігіне қандай дҽлел бар?"деген кісіге, былай жауап қайтарған:
«мына тҧттың жапырағының дҽмі бір тҥрлі, оны жібек қҧрты жеп, одан жібек
шығады жҽне оны бал арасы жеп, одан ҽсел-бал шығады, оны қой-сиырлар жеп одан
қҧмалақ шығады, оны киік жеп одан миск шығады.»

Имам Ахмад ибн Ханбҽлға

осындай сұрақ берілгенде:

«ол кісі жҧмыртқа сияқты есігі жоқ, тесігі жоқ бір заттан қҧстың шығуын мысал
келтірген.»
146

    
  
    
     
     
     
   
  
   
 
Ҽлбетте, кҿктер мен жердің жаратылуында, түн менен күндіздің ауысып тұруында,
теңізде адамдарға керектілерді алып жүрген кемелердің (жүзуінде)
жҽне Аллаһ кҿктен түсірген, кейін ол себепті жансыз жерді тірілтіп, ҽрі онда барлық
жандыны жайып таратқан-су деген нығметінде жҽне желдің қозғалуында,
кҿк пен жер арасындағы бағынышты бұлтта (осының барлығында) – саналылар үшін (Аллаһтың
растығына, бірлігіне) аят-белгілер бар.
«Бақара-164»

2. Аллаһ Та`аланы фитратпен (тума сезіммен) тану.
َّ ٍ
ِ
ِ
َّ ِ
َّ ‫هلل‬
ِ
َّ
،‫ط َرِة‬
ْ ‫مى اْل ِف‬
َ َ‫ ق‬:‫ال‬
َ َ‫الى َعْنوُ ق‬
َ ‫ال َر ُسو ُل ا‬
َ :‫صمى اهللُ َعمَْيو َو َسم َم‬
َ ‫"ما م ْن َم ْو ُلود إال ُيولَ ُد َع‬
َ ‫أن أبا ُى َرْي َرةَ َرض َى اهللُ تَ َع‬
ِ ِ ‫ ى ْل تُ ِحس‬،‫ َكما تُْنتَج اْلب ِيْيمةُ ب ِيْيمةً جمعاء‬،‫ أَو يمجّْسانِ ِو‬،‫صرانِ ِو‬
ِِ
‫ ثَُّم َيقُو ُل أَُبو‬."‫اء‬
َ َ ََْ َ َ َ َ ُ
َ
َ ‫ُّون فييَا م ْن َج ْد َع‬
َ َُ ْ
َ ّْ ‫ أ َْو ُيَن‬،‫فَأََب َواهُ ُييَ ّْوَدانو‬
َ
ِ ‫ق‬
ِ َ‫طرة‬
ِ
ِ
ِ ‫يل لِ َخْم‬
ّْ ‫اهلل َذِل َك‬
َّ ‫ط ٍَ َر‬
} ‫ّْم‬
َ َ‫اهلل الَّتِي ف‬
َ ‫اس َعمَْييَا الَ تَْب ِد‬
ُ ‫الد‬
َ ‫الن‬
َ ْ ‫ { ف‬:ُ‫الى َعْنو‬
ُ ‫ين اْل َقي‬
َ ‫ُى َرْي َرةَ َرض َى اهللُ تَ َع‬

Ҽбу Һурайра

айтады: Пайғамбарымыз

айтты:

«ҽрбір сҽби фитратпен туылады. Кейін ҽке-шешесі оны не яһуди не христиан немесе
мҽжуси қылады.» Кейін Ҽбу һурайра : "Аллаһ Та`аланың мына аятын
оқыңдар"-дейтін.
Аллаһ адамдарды жаратқан табиғи жаратылысты сақтаңыз! Аллаһтың жаратуы
ҿзгертілмейді. Ең тура дін-міне, осы. «Рум-30» (1)
(1)- сахих Бухари. 23-ші: «китабул жанаэз». 80-ші баб: «иза аслама». №:1359 хадис,

сахих Муслим. 46-ші: «китабул қадар». 6-ші баб: «маъна кулли маулуд». №:2658

Ибн Тҽймия

айтады:

«ҽрбір кҿзі кҿретін адам, кҿзіне бір тосқауыл тосылмаса, ҽлбетте кҥнді кҿреді.
Қате сенімдер де осы тосқауылға ҧқсайды. ҽрбір туылған сҽби, сҥт емуді жақсы
кҿретін болып туылады. Оны бір адам сҥттен ажыратып алмаса, сҽби еме береді. Сол
сияқты жаңа туылған балаға, ешкім тосқауыл болмаса, ол тек мҧсылман болады.
ҽрбір бала ҿзін жаратқан Аллаһ Та`аланы танитын, оны мойындайтын болып
туылады. Бірақ ҽртҥрлі есімдермен атауы мҥмкін, бірақ жаратушы бар екенін
мойындайды. Бірақ,Осы фитраттан, адамдар немесе жындардан болған
шайтандарға ерумен шығып кетеді.»

3. Аллаһ Та`аланы сезіммен тану.
Сезіммен тану 2-түрлі болады.
А)- Аллаһ Та`аланың, дұғаларды қабыл қылуы.
ҽр түрлі жағдайларда, мысалы: адамдар Аллаһтан жаңбыр сұрағанда, Аллаһ
Та`ала сол уақыттың ҿзінде дұғаларды қабыл қылған.
Қандайда бір қиыншылық кезінде Аллаһ Та`алаға дұға қылғанда, Аллаһ
Та`ала қиыншылықтарды кҿтереді.
147

    
  
      
  
Немесе, лажсыз нашар адам дұға-мінҽжат еткен уақытында (дұғасын) қабыл ететін жҽне
(оның) қиыншылығын жеңіл ететін жҽне де сендерді Жердің халифа-иелері етуші ме?!
Аллаһпен бірге (тең түсетін) тағы бір тҽңір бар ма?! ҿте аз ескерту-ҿнеге аласыңдар!
«Нҽміл-62»

Б)- Пайғамбарлардың мұғжизалары жҽне ҽулиелердің кереметтері.
Пайғамбарлардың мұғжизалары, Аллаһ Та`аланың бар екендігіне жҽне
Пайғамбарларды Аллаһтың ҿзі жібергендігіне үлкен дҽлел болады. ҿйткені
бұл істердің бірде-біреуі адам баласының қолынан келмейді.
    
    
    
Сонда, Біз Мусаға:"таяғыңмен теңізді ұр"-деп, уахи жібердік. Сонда, (ол таяғын тигізген еді, теңіз
ортасынан) бҿлініп, ҽрбір бҿлек (су) биік тау сияқты болды.
«Шҧғара-63»

    
     
    
    
    
  
    
    
       
  
(Оны) Ысраил балалары қауымына Пайғамбар етеді. (Ысраил балаларына Иса былай дейді):"Мен
(ҿзімнің шын Пайғамбар екендігім жҿнінде) сендерге Раббыларыңнан (түсірілген) аят-дҽлел келтірдім.
Мен сендерге (кҿздеріңше) балшықтан құстың мүсінін жасап, оған үрлесем,
ол Аллаһтың ұйғаруы-қалауымен шын мҽніндегі (тірі) құсқа айналады. Жҽне кҿр, алапес
кеселдерін жаза аламын, жҽне де, Аллаһтың бұйрығымен ҿліктерді де тірілтемін, тағы да,
сендерге жейтін, үйлерінде сақтайтын нҽрселеріңді айтып бере аламын. Егер, момын
болсаңдар, ҽлбетте, бұл істерде сендер үшін айқын аят-дҽлелдер бар".
«Али-имран -49»

  
    
   

(1). (қиямет) Сағаты жақындап қалды жҽне ай да бҿлінді. (2). Егер, олар бірер аят-дҽлел кҿрсе
(де, ол Пайғамбарға иман келтіру орнына) бет бұрады жҽне "(бұл)-күнделікті сиқыр"-дейді.
«Қамар-1,2»

4. Аллаһ Та`аланы шариғи дҽлелдермен тану.
Құран Пайғамбарымыздың
ең үлкен мұғжизасы.
Құран, Ұлы Аллаһтың сҿзі. Құранды, шексіз білім-хикмет иесі болған Аллаһ
Та`аланың ҿзі түсірген. Құран, Пайғамбарымыздың
немесе басқа бір
адамның сҿзі болуы мүмкін емес.
148

Құранның ақиқатында мұғжиза екендігіне мына нҽрселер дҽлел болады.
I. Онда бүкіл адамдардың істерін реттейтін, халалды, харамды ажыратып
беретін жҽне басқа үкімдерді кҿрсетіп беретін білімнің бар екендігі,
құранның Аллаһтан түскен мұғжиза екендігіне дҽлел болады.
II. Кҿптігімен жҽне ұлылығымен ҽдетте жай адам баласынан шығуы мүмкін
болмаған хикметтердің құранда бар болуы, Құранның Аллаһтан түскен
мұғжиза екендігіне дҽлел болады.
III. Құранда, соншалықты кҿп үкімдердің келуіне қарамастан, ондағы
үкімдерде қарама-қайшылықтың жоқтығы Құранның Аллаһтан түскен
мұғжиза екендігіне дҽлел болады.
    
     
   
Ал сонда, олар Құран жҿнінде пікір жүргізбейді ме? Егер, ол (Құран) Аллаһтан басқа
біреудің тарапынан болса еді, онда кҿп қарама-қайшылықтарды тапқан болар еді ғой?!
«Ниса-82»

IV. Оқуды, жазуды білмейтін Пайғамбарымыз
ҿткен замандағы
хабарларды айтуы жҽне келешекте жүзеге асатын істерден хабар беруі
жҽне бұл хабарлардың барлығының дұрыс болып шығуы, Құранның
Пайғамбарымыздың
сҿзі емес, бҽлкім, шексіз-теңсіз білім иесі болған
Аллаһ Та`аланың сҿзі екендігіне дҽлел болады.
V. Жырға да, қара сҿзге де ұқсамайтын, Құрандағы керемет шешендік,
Құранның Аллаһтан түскен мұғжиза екендігіне дҽлел болады.
      
    
  
(33). Бҽлкім, олар: "(Мухаммад Құранды) ҿзі ішінен ойлап шығарған"-дейтін шығар?! – жоқ, олар
иман келтірмейді?
(34). –онда, олар шыншыл болса, ҿздері де сол (Құран) ға ұқсас бір сҿз-кітап келтірсінші?!
«Тур-33,34»

Мүшріктер Құран сияқты кітап келтіре алмаған соң, Аллаһ Та`ала оларды
Құранның сүрелері сияқты он сүре келтіруге шақырды.
     
   
    
   
Немесе: "оны (яғни, Құранды Мухаммадтың ҿзі) ойлап шығарған"-дейді ме? Айтыңыз: "онда, егер,
шыншыл болсаңдар, Аллаһтан басқа күштерің жеткен барлық бұттарыңды (жҽрдемге)
шақырып, соған ұқсас он ғана “ойдан шығарылған” сүре келтіріңдер".
«Һуд-13»

149

Мүшріктер бұл нҽрсеге, яғни, он сүре келтіруге де қадыр болмаған соңқолдарынан келмеген соң, Аллаһ Та`ала оларды Құранның қысқа сүрелеріне
ұқсас бір ғана сүре алып келуге үндейді.
      
    
    
   
Егер біздің пендемізге түсіргеннен (Құраннан) шек-күдікте болсаңдар, онда, соған ұқсаған
бір ғана сүре келтіріп кҿріңдер. ҽрі Аллаһтан ҿзге куҽгерлеріңді шақырыңдар – егер
шыншыл болсаңдар.
«Бақара-23»

Аллаһ Та`ала Құран кҽрімде, ҿзінің бар екендігін, құлшылыққа лайықты
болған жалғыз ҿзі екендігін жҽне бүкіл мақлұқтарды ҿзі жаратқандығынан
хабар береді.
    
    
    
   
  
     
    
 
ҽлбетте, Раббыларың – Аллаһ сондай кҿктер мен Жерді алты күнде жаратып,
сосын, Ҿз Аршына орналасты. Ол түнді (қараңғылықты) күндізге ұрады, (түн күндізді) асығып
қуып жүреді. Ол күн, ай жҽне жұлдыздарды Ҿз ҽміріне бойұсындырылған хҽлде (жаратты).
Байқаңыздар, жарату да бұйыру да тек қана Онікі. Барлық ҽлемдер Раббысы – Аллаһ
Берекелі-Ұлы.
(Ей, адамдар)

«Ағраф-54»

***
АВТОР СҾЗІ

.‫َوالرَّ بُ ه َُو ْال َمعْ بُو ُد‬
Раб- сҿзінің мағынасы:ол қҧлшылыққа лайықты болған Аллаһ
150

Бұл сҿзімізге дҽлел, Аллаһ Та`аланың мына аяттары:
   
    
     
   
    
      
   

(21). Ҽй адамдар!сендерді жҽне сендерден ілгері ҿткендерді тақуа иелері болуларың үшін
жаратқан Раббыларыңа ғибадат етіңдер. (22). Ол сендер үшін жерді-жайлы орын, аспанды
шатыр етті, жҽне кҿктен жауын жіберіп, оның жҽрдемімен сендерге несібе болсын деп,
жемістер ҿсірді. Сондықтан, біле тұра (ҿзге затты) Аллаһ Та`алаға теңемеңдер.
«Бақара-21,22»

" ‫قال ابن كثٌر رحمه هللا تعالى " الخالق لِ َه ِذ ِه األشٌاء ُه َو ال ُمسْ َت َحق ِلل ِع َبادَ ة‬

Ибн Касир

айтады:

«осы заттардың жаратушысы, шын мҽнінде қҧлшылыққа лайықты»

Шарх:
Осы аятта Аллаһ Та`ала жалғыз ҿзіне құлшылық қылуға бұйырып ҿзінен
басқаға құлшылық жасаудан қайтарады.
Аллаһ Та`ала мүшріктердің рубубия таухидын мойындауларын айтып, ҿздері
мойындаған таухидтың осы түрі, олар мойындамай жатқан улуһия таухидіне
дҽлел болатындығын айтады.
Таухидсыз ғибадат ғибадат емес. Кім Аллаһ Та`алаға ғибадат қылып, осы
ғибадатында Аллаһқа серік қосатын болса, ол адам Аллаһ Та`алаға ғибадат
қылушы деп айтылмайды. Аллаһ Та`ала: қатты қиыншылық кезінде жалғыз
Ҿзіне ғибадат етіп, басқа уақытта серік қосатындарды мүшріктер деп атаған.
    
    
    
 
Қашан, олар кемеге мінсе, (суға батып кетуден қорқып), Аллаһқа дінді қалыс еткен хҽлдерінде (яғни,
шын ықыласпен) дұға-мінҽжат етеді. Енді қашан, (Аллаһ) оларды құтқарып, құрылыққа (шығарған
соң), сол уақытта, олар (Аллаһқа) серік қосады!
«Анкабут-65»

   
    
     
     
   
    
 
Ей, адамдар, бір мысал айтылған, ендеше, оған құлақ салыңдар! – расында, сендер
Аллаһты қойып, жалбарынып жатқан бұттар, егер, барлықтары біріккендерінде де бір
шыбын жарата алмайды, егер, шыбын олардан бір нҽрсені тартып алса, оны (сол шыбыннан да)
құтқарып ала алмайды. (демек, сол бұттардан қажетін орындауды) сұраушы да (мүшрік те),
сұралушы (бұттар) да-ҽлсіз.
«Хаж-73»

151

АВТОР СҾЗІ

، ُ‫ َو ْال َخ ْوف‬،ُ‫ َو ِم ْن ُه ال ُّد َعاء‬،‫ان‬
ِ ‫ان َواإلحْ َس‬
ِ ‫الم َواإل ٌْ َم‬
ِ ْ‫ مِث ُل اإلس‬:‫َوأ ْن َوا ُع ال ِع َبا َد ِة الَّتًِ أ َم َر هللا ُ ِب َها‬
ُ ‫ َوال ُخ‬،‫ َوالرَّ هْ َبة‬،‫ َوالرَّ ْغ َبة‬،ُ‫ َوال َّت َو ُّكل‬،ُ‫َوالرَّ َجاء‬
َ ‫ َو‬،ُ‫شوع‬
،‫ َواإلسْ ِت َعا َذة‬،‫ َواإلسْ ِت َعا َنة‬،‫ َواإل َنا َبة‬،‫الخ ْش ٌَة‬
َّ ‫ َو‬،‫َواإلسْ ِت َغا َثة‬
َّ ‫ َو‬،‫الذ ْب ُح‬
،‫الن ْذ ُر‬
Аллаһ Та`ала бҧйырған ғибадаттардың тҥрлерінің кейбірі:

1)- ислам. 2)- иман. 3)- ихсан.
4)- дҧға. 5)- хауф (қорқу). 6)- ражаъ (ҥміт ету). 7)- тауаккол (тҽуекел қылу).
8)- рағба (қызығу). 9)- раһба (қашу). 10)- хушуъ (Аллаһ Та`аланы
ҧлықтығын біліп, ҿзін қор тҧту). 11)- хашия (біліммен қорқу).
12)- инҽба(тҽубе қылып, Аллаһқа қҧлшылықтармен берілу). 13)- истиъанҽ (жҽрдем сҧрау).
14)- истиъазҽ (пана сҧрау). 15)- истиғасҽ (қиыншылықтан қҧтқаруды сҧрау).
16)- забх (қҧрбандық шалу). 17)- нҽзр (бір нҽрсені атау)
Шарх:
Осы 3-мҽртебе, яғни: ислам, иман, ихсан бүкіл дінді ҿз ішіне қамтиды.
Бұл сҿзімізді Имам Муслим
, Омар ибн Хаттабтан , Жҽбірҽйіл (ҽлҽһис салам)
келгендігі туралы риуаят еткен ұзын хадис қуаттайды. (сахих Муслим-8)
Автор
, бұлардан кейін басқа ғибадаттардың түрін санап ҿтті.
Бұл ғибадаттардың түрлері де, исламмен иманға кіріп кетеді.

" ‫أإلسالم‬
ْ "

1. Ислам. ең үлкен шеңбер, ол ислам шеңбері. Кісі оған кҽлиманы
айтумен кіреді. Яғни, ол адамда иманның негізі пайда болған болады.

" ‫" أإل ْي َمان‬

2. Иман. Ислам шеңберінен кейін иман шеңбері. Бұл шеңбер ислам
шеңберінен кішірек.
Ереже:
ҽрбір момын, ол мҧсылман болып есептеледі, бірақ, ҽрбір мҧсылман
момын деп есептелмейді.

" ‫سان‬
َ ‫أإلح‬
ْ "
3. Ихсан. Бұл ҿте кіші шеңбер. ихсан шеңберіне ҽрбір адам жете
алмайды.
Аллаһ Та`ала құранда, ислам шеңбері мен иман шеңберін бір-бірінен
ерекшелеген.
      
   
Ағрабилар: "иман келтірдік"-деді. (ей, Мухаммад ҽлҽйһис салам, оларға) айтыңыз:" сендер иман
келтіргендерің жоқ, бірақ, сендер “бойұсындық” –деңдер,
«Хҧжҧрат-14»

152

Иман, Ислам, Ихсан
Осы 3-дҽреже туралы Аллаһ Та`ала айтады:
    
  
  
Сонда, олардың арасында (Құранды оқыса да, оған амал қылмайтын) ҿз жанына
жҽбір-зұлымдық етуші де бар,
олардың арасында орташа амал етуші де бар жҽне олардың арасында Аллаһтан рұқсатқалауымен дайым жақсылықтарға асығушы да бар.
«Фатер-32»

ҽрбір ихсан дҽрежесіне жеткен кісіні момын немесе мұсылман деп атауға
болады.
Бірақ, ҽрбір мұсылманды “мухсин” деп айтуға болмайды.
Шайхул-ислам Ибн Тҽймия

айтады:

«ғибадат- дегеніміз: Аллаһ Та`ала жақсы кҿретін жҽне одан разы болатын, ҽрбір
ашық жҽне жасырын амалдар.»

Ғибадатқа парыз жҽне мүстахап кіреді.
Сҧрақ:

Бір істі Аллаһ Та`ала жақсы кҿретінін жҽне одан разы болатындығын қайдан
білеміз?
Жауап:

Сол істі Аллаһ Та`ала бұйырғандығы турасында немесе сол істі Аллаһ Та`ала
жақсы кҿретіндігі туралы хабар келген болуы керек.
Ғибадат не сҿз немесе амал болады, үшінші нҽрсе жоқ.
Сҿз де амал да ашық немесе жасырын болуы мүмкін.
Сҿз, тілмен болуы мүмкін. Мысалы: зікір айту, Құран оқу, дағуат қылу.
Сҿз жүрекпен болуы мүмкін. Жүректің сҿзі ниет.
Амал, жүрекпен болуы мүмкін. Ықылас қылу, тҽуекел қылу, қорқу болар
жүрек амалдары.
Амал, дене мүшелерімен болуы мүмкін. Жҽрдем сұрау, құрбандық шалу,
нҽзір қылу бұлар мүшелердің амалдары.

153

***
АВТОР СҾЗІ

‫الى‬
ِ ‫اع ْال ِع َبا َد ِة الَّتًِ أ َم َر هللا ُ ِب َها ُكلُّ َها‬
َ ‫ّلِل َت َع‬
َ ِ‫َو َغ ٌْ ُر َذل‬
ِ ‫ك مِنْ أ ْن َو‬
Жҽне бҧдан басқа Аллаһқа болған ғибадат тҥрлері бар. Олардың
барлығы Аллаһ ҥшін
Бұл сҿзіміздің дҽлелі:
     
  
ҽлбетте, (барлық) мешіттер-Аллаһтікі.
Сондықтан, (мешіттерде) Аллаһпен бірге тағы ҽлдекімдерге дұға етпеңдер!
«Жын-18»

***
АВТОР СҾЗІ

‫هللا َفه َُو ُم ْش ِرك كافِر‬
ِ ‫ف ِم ْن َها َشٌْئا ً ِل َغٌ ِْر‬
َ ‫ص َُ َُ َُ َُ َر‬
َ ْ‫َف َمن‬
Енді кім осы ғибадаттардың біреуін Аллаһ Та`аладан басқаға арнаса,
онда ол мҥшрік - кҽпір болыпты
Бұл сҿзіміздің дҽлелі:
      
    
     

Кім ҿзі үшін ешқандай құжат болмаған хҽлде Аллаһпен бірге басқа бірер тҽңірге
жалбарынса, онда, оның есеп-хисабы Раббысының алдында болады. ҽлбетте, кҽпір
болғандар құтылмайды.
«Муъминун-117»

Шарх:
Шірк пен куфрдың айырмашылығы:
Куфрдың мағынасы кең. ҽрбір мүшрік кҽпір деп айтылады, бірақ, ҽрбір кҽпір
мүшрік деп айтылмайды.
Мысалы: кім білген хҽлде Аллаһқа қоса аруақтан жҽрдем сұрайтын болса, ол
мүшрік жҽне кҽпір деп айтылады.
Енді біреу дінді масқаралап, кемсітіп, қорлайтын болса, ол кҽпір болады.
бірақ мүшрік деп аталмайды. ҿйткені ол шірк келтірмеген, ол дінді
масқаралап-кемсітіп, қорлағаны үшін біратала діннен шығып кҽпір болады.
Бірақ мынаны жақсы білуіміз керек, Ақыретте кҽпір де мүшрік те тозақта
мҽңгі қалады.

154

***

" ‫ُّعا ُء‬
َ ‫" ألد‬
АВТОР СҾЗІ

ُّ :‫وِفي ا ْل َح ِد ْي ِث‬
"‫ادة‬
َ ‫اء ُم ُّخ ا ْل ِعَب‬
ُ ‫"ألد َع‬
َ
Хадисте келеді: "дҧға, бҧл ғибадаттың ҿзегі".
Аллаһ Та`ала айтады:

‫ٌن‬
َ ‫ون َج َه َّن َم دَ اخ ِِر‬
َ ُ‫رُون َعنْ عِ َبا َدتًِ َس ٌَ ْد ُخل‬
َ ‫ٌِن ٌَسْ َت ْك ِب‬
َ ‫َو َقا َل َر ُّب ُك ُم ْادعُونًِ أَسْ َت ِجبْ لَ ُك ْم إِنَّ الَّذ‬
Раббыларың: "Маған дұға (жасап) жалбарыныңдар, Мен сендердің (жасаған дұғаларыңды) қабыл
етемін" – деді. ҽлбетте, Маған құлшылық етуден тҽкаппарлық қылғандар жақында
мойындарын иген күйлерінде тозаққа кіреді.
«Ғафир-60»

***

‫أل ُّد َعا ُء‬

(Ҽд-дуъа`) Дҧға.

Шарх:
Автор
келтірген жоғарыдағы хадис, ҽлсіз (‫ف‬١‫ = ضؼ‬даъиф) хадис.
Бірақ, осы хадистің мағынасына ҿте жақын болған басқа бір хадис бар.
Бұл хадисті Имам Термизи риуаят еткен жҽне оны хасан сахих деп айтқан.
ُّ ‫"إن‬:‫وسمم‬
َّ
."‫عاء ُى َو اْل ِعَبادة‬
‫ قال رسول اهلل صمى اهلل عميو‬:‫ ٍْغ رضى اهلل تعالى عنو قال‬١‫ػٓ ُٔؼّْبْ ثٓ ثَ ِش‬
َ ‫الد‬
ِ
ِ َ ‫إن الَِّذْين يستَ ْكبِرون ع ْن ِعب‬
ِِ
َّ ‫ب لَ ُك ْم‬
)‫ين‬
َ َ‫(و ق‬
ْ ‫أستَ ِج‬
َ َ َ ُ َْ َ
َ ‫ثَُّم تَالَ َىذه‬
َ ‫ون َجيََّن َم َداخ ِر‬
َ ُ‫ادتي َسَي ْد ُخم‬
ْ ‫ال َرُّب ُك ُم ْاد ُعونِي‬
َ :‫األية‬

‫ صحيح‬: ‫قال الشيخ األلباني‬

Нуъман ибн Башир

айтады, Пайғамбарымыз

айтты:

«дҧға, ол нағыз ғибадаттың ҿзі»

кейін мына аятты оқыды:
Раббыларың: "Маған дұға (жасап) жалбарыныңдар, Мен сендердің (жасаған дұғаларыңды) қабыл
етемін" – деді. ҽлбетте, Маған құлшылық етуден тҽкаппарлық қылғандар жақында
мойындарын иген күйлерінде тозаққа кіреді. «Ғафир-60» (1)

«Дҧға, нағыз ғибадаттың ҿзі»
Пайғамбарымыздың
бұл сҿзі: «қажылық бҧл арафада тҧру»- деген сҿзіне
ұқсайды.
Яғни арафада тұру қажылықта қандай маңызды болса, ғибадатта дұғаның да
сондай маңызы бар дегенді білдіреді.
Демек бұл хадис дұғаның қаншалықты маңызды екендігіне дҽлел болады.
ِ
: ‫ال‬
َ َ‫صلَّى اللُ َعلَْي ِو َو َسلَّ َم ق‬
َ ‫ َع ِن النَّبِي‬،ُ‫َع ْن أبي ُى َريْ َرةَ َرض َي اللُ َع ْنو‬
ِ
."‫الى ِم َن الد َع ِاء‬
َ ‫"لَْي‬
َ ‫س َش ْيءٌ أَ ْك َرُم َعلَى الل تَ َع‬
Ҽбу Һурайра

айтады, Пайғамбарымыз

‫ حسن‬: ‫قال الشيخ األلباني‬

айтты:

«Аллаһ Та`алаға дҧға қылудан абзал болған нҽрсе жоқ» (2)
155

(1)- Ахмад-271, Ҽбу Даууд-1479, Термизи-3247
(2)- Термизи-3370 «хасан ғариб»

Аллаһ, ҿзі түсірген құранды дұғамен бастап, дұғамен аяқтаған. (Фатиха-Нас).
Дұға 2-түрлі болады.

ْ َّ ٌ‫ُصػب ُء ا‬
1)- ‫ـئٍَخ‬
2)- ‫ُصػب ُء اٌ ِؼجبصَح‬

(дұъа`ул мҽс`ҽлҽ.)
(дұъа`ул иъбада.)

«дұъа`ул мҽс`ҽлҽ»:
Бір нҽрсені сұрау. Қажетін ҿтеуді сұрану.
Егер пенде Раббысынан осы нҽрселерді сұраса, бұл да ғибадатқа жатады.
Мысалы: Аллаһтан, ҿзіңе пайдалы істі сұрау немесе зиянды істі қайтаруды
сұрау.
«дұъа`ул иъбада»:
Бұл ғибадаттың барлық түрі.
Аллаһ Та`аладан басқа біреуден сҧрау
Аллаһ Та`аладан басқа біреуден сұрау ҽр түрлі болады. бұның шірк болатын
жҽне рұқсат болған түрлері бар.
1. Аллаһ Та`аладан басқадан, Аллаһтан басқаның оған (сұралып жатқан нҽрсеге)
құдыреті жетпейтін, қолынан келмейтін нҽрсені сұрау.
Бұл үлкен шірк болады. бұны істеген адам діннен шығып кетеді.
Мысалы: Аллаһ Та`аладан басқадан перзент сұрау, Жҽннатты сұрау,
күнҽларының кешірілуін сұрау, т/б...
осыған ұқсас дұғалардың барлық түрі үлкен шірк болады.
2. кісі тірі кезінде қолынан келетін істі, одан ҿлгеннен кейін сұрау.
Бұл да үлкен шірк болады. ҿйткені, ҿліктердің тірілерге жҽрдем бере алмауы
аят-хадистермен нақты дҽлелденген.
3. алыстағы, бізді есіте-кҿре алмайтын адамнан, оның қолынан келетін
нҽрсені болсын яки қолынан келмейтін нҽрсені болсын, сұрау.
Бұл да үлкен шірктің тобына жатады.
Мысалы: кейбір адасқан сопылардың пірлеріне болған сенімдері.
4. тірі жҽне сені есітіп тұрған адамнан, оның қолынан келетін істі сұрау.
Тек осы ғана Аллаһ Та`аладан басқадан сұраудың рұқсат етілген түрі.
156

***

ُ‫ْأل َخ ْوف‬

"‫ف‬
ُ ‫" أ ْل َخ ْو‬
(Ҽл-Хауф) Қорқу.

Хауф, ғибадат екендігіне дҽлел Аллаһ Та`аланың мына аяты:
    
 
Егер, момын болсаңдар, олардан қорықпаңдар, Менен ғана қорқыңдар
«Али-имран- 175»

Шарх:
Аллаһ Та`ала бізге ҿзінен қорқуды бұйырады. Яғни, Аллаһ Та`ала ҿзінен
қорқуды жақсы кҿреді. Қорқу бұл ғибадат.
Жоғарыда айтылған аятта, Аллаһ Та`ала: «егер момын болсаңдар, менен ғана қорқыңдар»деп айтқан.
Бұл аятпен Аллаһ Та`ала біздің жүрегімізде иман болуы үшін, қорқуды шарт
қылып тұр.
Қорқу да түрлерге бҿлінеді.
1)- ٟ‫ ِؼ‬١‫فُ طَج‬ْٛ ‫( َخ‬хауф табиъи). Табиға қорқу.
Бұл адамның жыртқыш жануарлардан, оттан, суға батудан жҽне осыған ұқсас
нҽрселерден қорқуы.
Бұл сияқты нҽрселерде Аллаһ пенделерін жазғырып-мҽлеметтемейді.
Аллаһ Та`ала Мұса (алайһис салам) туралы былай дейді:
   

Ол ерте таңда қалада қауыптеніп, (екі жаққа) кҿз тастаған күйде кетіп жатқан еді,
«Қасас-18»

Бірақ, егер бұл қорқу адамды уҽжіпті тастауға яки харамды істеуге себеп
болса, онда бұл харам болған қорқуға айналады.
    
 
Егер, момын болсаңдар, олардан қорықпаңдар, Менен ғана қорқыңдар
«Али-имран- 175»

2)- ‫فُ ا ٌْ ِؼجبدح‬ْٛ ‫( َخ‬хауфул ибада). Ғибадат болған қорқу.
Аллаһ Та`аладан басқаға, қорыққандықтан ғибадат қылу.
Бұл нҽрсе Аллаһтан басқаға арналуы мүмкін емес жҽне оны Аллаһтан басқаға
арнау үлкен шірк болады.
3)- ‫سش‬
ِّ ٌ‫فُ ا‬ْٛ ‫( َخ‬хауфус сир). іштей-жасырын қорқу.
Бұл да тек Аллаһ Та`алаға ғана арналуы керек болған қорқу.
Тек қана Аллаһ Та`аланың қолынан келетін істе, Аллаһтан басқадан қорқу.
157

Бұны Аллаһтан басқаға арнаған адам үлкен шірк істеген болады.
Мысалы: Аллаһ Та`аладан басқа біреуден, кедей немесе бедеу қылып қояды
деп іштей қорқу. Қабір иелерінен (ҿліктерден) яки есіте алмайтын ұзақтағы
біреуден іштей қорқу.
(сопылардың: "пірлеріміз ұзақта болса да бізді есітіп тұрады" –деп олардан іштей қорқып тұрулары)

Егер жансыз заттардан немесе ҿліктерден: «маған бір жамандық жеткізеді»деп қорқатын болса, онда ол үлкен шірк істеген болады.
Қорытып айтқанда Хауф (қорқу) 4-түрге бҿлінеді:
1)- уҽжіп болған қорқу.
2)- табиғи қорқу.
3)- харам болған қорқу.
4)- шірк болатын қорқу.
Зорлықтың дҽрежелері
Зорлық қандай дҽрежеге жеткенде, харам істі істеуге, уҽжіпті тастауға рұқсат
болады.
I. адам сабыр қыла алмайтын дҽрежеде зорлық кҿрсетілсе.
Мысалы: қатты ұру-сұғу, ҿлтірумен қорқыту, ұзақ мерзімдік түрмеге қамау.
II. сабыр қылу мүмкін болатын зорлық.
Мысалы: жеңіл ұру, аз уақыттық түрме, т/б..
бұндай кезде харамды істеуге уҽжіпті тастауға болмайды.
III. сҿзбен болатын жеңіл қиыншылықтар.
Мысалы: балағаттау, сҿгу, ұялту, кемсіту, масқаралау.
IV. ҽлі болмаған істен қорқу. Барлық істен қорқа беру. Қиялдағы ойдан
қорқа беру.
Мысалы: жын-шайтандан қорқу, адамдардан қорқу. ҽлі болмаған бір
нҽрселерден қорқу.
Егер олардың қолынан келмейтін істерде, олардан қорқатын болсаң, бұл
үлкен шірк болады. егер қолынан келетін істе олардан қорқатын болсаң, онда
бұл табиғи қорқу болады.
Қорқу ғибадаты бізді жақсылыққа жетелеп, күнҽлардан қайтарса, ол дұрыс
қорқу болып есептеледі.
Егер қорқу бізді хауариждер сияқты шектен шығуға алып барса, онда ол
дұрыс қорқу болмайды.
***
158

" ‫ألر َجاء‬
َّ "

‫ألرَّ َجاء‬

(Ҽр-ражаъ) Ҥміт ету.

Бұл сҿзімізге дҽлел, Аллаһ Та`аланың сҿзі:
     
    
   
Енді кім Раббысына жолығудан үміткер болса, онда игі амал жасасын жҽне Раббысына
пенделік етуде ешбіреуді (оған) серік қоспасын.
«Каһф-110»

Шарх:
Үмітте, жүрек ғибадатына жатады.
Үмітте 2- түрге бҿлінеді.
1. адамдардан үміт қылу.
егер олардың қолынан келетін істе болса, онда бұл табиғи үміт қылу болады.
бұл ғибадатқа жатпайтын үміт.
2. ғибадат болатын үміт.
Ол тек Аллаһ Та`аланың қолынан келетін істерді үміт қылу.
Мысалы: ауруды жазуды, перзент кҿруді үміттену.
Үміттің осы түрі, егер Аллаһ Та`алаға болса, онда ол ғибадат болады, егер
Аллаһтан басқаға болса, онда шірк болады.
Жоғарыдағы аятта Аллаһ Та`ала: «ҿзімен кездесуді үміт қылушыларға,
салиқалы амал істеуді жҽне Аллаһқа серік келтірмеуге бұйырады.»
Сҧрақ:

Бұл аяттан үміттің ғибадат екендігін қалай білуге болады?
Жауап:

Бұл аятта, Аллаһ Та`ала үміт қылушыларды мақтап жатыр. Бұл нҽрсе Аллаһ
одан разы екендігін білдіреді. Бұл Ибн Тҽймияның анықтамада келтірген
ғибадатқа берген шархына сҽйкес келеді.

***
159

" ً‫ ُّو‬َٛ َّ‫" أٌت‬

ً‫و‬َٛ َّ‫أٌز‬

(Ҽт-тауаккул) Тҽуекел.

Бұл сҿзімізге дҽлел, Аллаһ Та`аланың мына аяты:
     
 
Егер, момын болсаңдар, Жалғыз Аллаһқа ғана тҽуекел етіңдер!
«Майда-23»

     
 
Кім Аллаһқа тҽуекел етсе, енді, (Аллаһтың) Ҿзі-оған жетерлік
«Талақ-3»

Шарх:
Тҽуекел:

бір нҽрсеге сену-сүйену.

Барлық істерде (мысалы: жақсылықты ҽкелуде, жамандықты қайтару да), істерін Аллаһ
Та`алаға сену-тапсыру, бір Аллаһтың ҿзіне сүйену, кісі ҿзінің ҽлсіз екендігін
кҿрсетуі.
Тҽуекел қылу ғибадаттардың абзалы жҽне таухидтың ең жоғары
дҽрежелерінің бірі
Тҽуекел ету қандай болады?
«Пенде барлық істерін Аллаһ Та`алаға тапсырады жҽне тек Аллаһқа ғана
сүйенеді, ҿйткені, Аллаһ барлық нҽрсеге құдыреті жететін ұлылық иесі.
Пенде, Аллаһ Та`ала оған кейбір істерде құдырет беріп қойған болса да, ол
жалғыз Аллаһқа сүйенеді.»
Тҽуекел қылу жүректің ғибадаты. Егер адам Аллаһ Та`аладан басқаның
қолынан келмейтін істе, Аллаһ Та`аладан басқаға тҽуекел қылатын болса, ол
үлкен шірк істеген болады.
Мысалы: ауру адам, аурудан жазылуын дҽрігерге тҽуекел қылатын болса,
яғни, «Аллаһ қаласын-қаламасын осы дҽрігер мені аурудан жазады»-деп
тҽуекел қылса, бұл үлкен шірк болады.
Ал, егер дҽрігердің біліміне сүйенетін болса, ол кіші шірк істеген болады.
ризық келуде, жамандықты қайтаруда Аллаһтан басқаға сүйенетін болса ол
да кіші шірк болады.

***
160

Аллаһқа болған тҽуекел екі нҽрседен туындайды
1. істі Аллаһқа тапсыру.
2. себепті істегенмен, кейін себепке сҥйенбеу.
Мұсылман кісінің тҽуекелі қандай болады?
Мұсылман кісі, дінде егер себепті істесе, ол себепке сүйенбейді.
Себеп тҽуекелдің бір бҿлігі болғанымен, ол адамды бір мақсатқа жеткізбейді
Мысалы: дҽрі ішу. адам дҽріні ем болуға себеп деп ішеді, бірақ, бұның ҿзімен
адам емге жете алмайды. Дҽріні ішкенімен, оның ҽсерін бұзатын бір нҽрсе
денеде болуы мүмкін. Бұдан да маңыздысы, Аллаһ Та`ала осы себептің ҽсер
етуін қалауы керек.
Демек, бұл дегені- себепті істеу мақсатқа жетуге жеткілікті емес.
Мысалы: бір кісі машинамен сапарға шығуды ниет қылады. Сонымен
баратын жеріне амандықпен жетудің барлық себептерін істейді.
Машинаның тежегішін тексереді, жолда машинаның жылдамдығын асырмай
жай жүреді жҽне де осы сияқты себептердің барлығын жүзеге асырады.
Бірақ осы себептерді істеу, оның баратын жеріне аман-сау жетуіне жеткілікті
болмайды
Бұл ҿмірде адамның қолынан келмейтін басқа да істер бар. Мысалы: оны
басқа бір машина соғып кетуі мүмкін.
Тҽуекел мҽселесінде адамдар 3-топқа бҿлінеді.
1. істерінде, Аллаһ Та`аладан басқаға тҽуекел қылатындар.
2. себепті істеместен Аллаһқа тҽуекел қылатындар.
3. себепті істеп, бірақ, содан кейін себепке сүйенбестен – Аллаһ Та`алаға
сүйеніп, істі Аллаһқа тапсыратындар.
Себепті істемей тұрып Аллаһ Та`алаға тҽуекел қылу дұрыс емес. ҿйткені, бұл
Аллаһ Та`аланың хикметіне кері іс. Себепті істеу, бұл тҽуекелдің бір бҿлігі.
ِ َ ‫يا رس‬
!‫صمَّى اهللُ َعَمْي ِو َو َسمَّ َم‬
َ ‫ول اهلل‬
َُ َ
."‫َع ِقْميا َو تََو َّك ْل‬
ْ ‫"أ‬:‫َعمَْي ِو َو َسمَّ َم‬

Ҽнҽс ибн Малик

ِ ٍِ ِ ِ
:‫ال َر ُج ٌل‬
َ َ‫ ق‬:‫الى َعْنو َيقُو ُل‬
َ ‫َع ْن َأنس ْبن َمالك َرض َي اهللُ تَ َع‬
َّ ‫ال‬
ِ ْ ُ‫ أو أ‬،‫َع ِقمُيا و أَتَو َّك ُل‬
َّ
َ َ َ‫ ق‬.‫طمقُيَا َوأَتَ َوك ُل؟‬
ُ‫صمى اهلل‬
ْ
َ َ َ ْ‫أ‬

айтады: Бір кісі Пайғамбарымыздан

сұрады:

«тҥйені байлағаннан кейін Аллаһқа тҽуекел қылайын ба? яки, байламастан тҽуекел
қыла берейін бе?»
Пайғамбарымыз
айтты: «тҥйені байла, кейін Аллаһқа тҽуекел ет.» (1)

Омар ибн Хаттаб , Иеменнен келген, ҿздерін: «біз Аллаһқа тҽуекел
қылушылармыз»-деп, бірақ, сапарға еш дайындықсыз шыққан кісілерге:
«сендер тҽуекел қылушылар емессіндер, сендер адамдарға сҥйенушілерсіңдер»-деп

айтқан.
161

(1)- Термизи-2517, Албани-«хасан»

ِ َ َ‫ضي اهلل تَعالى عْنو ق‬
ِ
:‫ول‬
َ ‫ت َر ُس‬
ُ ُ‫صمَّى اهللُ َعمَْي ِو َو َسَّم َم َيق‬
ُ ‫ َسم ْع‬:‫ال‬
ُ َ َ َ ُ َ ‫َع ْن ُع َم َر َر‬
َ ‫ول الل‬
ِ ‫"لَو َّأن ُكم تَتَو َّكمُون عمى‬
َّ ‫اهلل َح‬
"ً‫ تَ ْغ ُدو ِخ َماصاً َوتَُرو ُح بِطانا‬،‫ق الطَّْي َر‬
ُ ‫ق تََو ُّكمِ ِو لَ َرَزقَ ُك ْم َك َما َي ْرُز‬
َ َ َ َ ْ ْ

Омар ибн Хаттаб

айтады: Пайғамбарымыз

айтты:

«егер сендер Аллаһқа шынайы тҽуекел қылғандарыңда еді, Аллаһ сендерге қҧстарға
ризық бергені сияқты сендерге де ризық беріп қояр еді. Қҧстар азанда қарны бос
болып шығып кетеді, кешке қарны толып келеді.» (1)

Шайх Аббад

айтады:

«осы хадис Аллаһ Та`алаға тҽуекел қылу мҽселесіне негіз болады жҽне себепті істеу
тҽуекел қылуға қайшы келмейді.»

Тҽуекел қылушылардың ең ұлысы, Пайғамбарымыз
Мекке фатх болғанда
(мұсылмандар Меккені алған кезде) ол кісі басына дулыға киіп, қауыпсыздық себебін
жасаған.
ِ ‫ول‬
َّ ِ
َّ ‫اهلل‬
ِ ٍِ ِ ِ
،‫مى َْأر ِس ِو اْل ِم ْغفَ ُر‬
َ ‫ أَ َّن َر ُس‬:ُ‫الى َعْنو‬
َ
َ ‫صمى اهللُ َعَمْيو َو َسم َم َد َخ َل َع َام اْل َفتْ ِح َو َع‬
َ ‫َع ْن َأنس ْبن َمالك َرض َى اهللُ تَ َع‬

Ҽнҽс ибн Маликтен былай риуаят етіледі:

« Мекке қаласын мҧсылмандар алған жылы, Пайғамбарымыз
дулыға киген кҥйде кірді.» (2)

Меккеге басына

Автор
жоғарыда келтірген бірінші аятта, Аллаһ Та`ала: иман дұрыс
болуы үшін, тҽуекелді жалғыз ҿзіне қылуды шарт қылған. Екінші аятта
Аллаһ Та`аланың тҽуекел қылушыларға мақтауы бар: «кім Аллаһқа тҽуекел
етсе, оған Аллаһтың ҿзі жеткілікті.»
Демек, Аллаһ Та`алаға тҽуекел етудің силығы: Аллаһ Та`аланың ҿзі оның
істерін басқарады, ҿзі қорғайды, ҿзі жеткілікті.
Аллаһ Та`ала тҽуекелден басқа ешбір ғибадатта: "Мен саған жеткілікті
боламын"-деп айтпаған. Бұл сҿз тҽуекел ғибадаты қаншалықты абзал
екендігіне дҽлел болады.
Бір адамды, дүние істерін басқаруда уҽкіл қылуға болады, бірақ :"мен оған
тҽуекел қылдым"-деп айтуға болмайды. Осындай бір істерде де тек Аллаһ
Та`алаға ғана тҽуекел қылынады.
Тҽуекелдің шірк болатын тҥрлері
1. Аллаһ Та`ала себеп қылмаған нҽрсеге сүйену. Бұл үлкен шірк болады.
Мысалы: ҿліктерден, ҽулиелерден перзент сұрау, ауруына шипа сұрау.
2. Аллаһ Та`ала себеп қылған себепке сүйену. Бұл кіші шірк болады.
Мысалы: жеңіске жетуде, ҽскердің санының кҿптігіне сену, емтиханнан
ҿтуде кҿп оқығандығына сену.
3. бір істе, Аллаһ Та`ала себеп қылмаған нҽрсені себеп қылу.
Бұл да кіші шіркке жатады. Мысалы: ауырып қалған баланы шипа болады
деп айға қарату. Тұмар тағу. Аллаһқа тҽуекел қылдым- кейін саған тҽуекел
қылдым деп айту. Осыған ұқсастың барлығы кіші шіркке жатады.
(1)- Ахмад-52, термизи-2344 «хасан сахих»
(2)- сахих Бухари. 56-ші: «китабул жиһад уҽс сайр». 169-ші баб: «қатлул асир». №:3044 хадис,

162

сахих Муслим. 15-ші к: «китабул хаж». 84-ші баб: «жауаз духул макка». №:1357 хадис.

ُ ‫ َوال ُخ‬،‫الرهْ َبة‬
" ‫شوع‬
َّ ‫ َو‬،‫لر ْغ َبة‬
َّ ‫" أ‬
 ‫( ألرَّ ْغ َبة‬Ҽр-рағба)

Қызығу.

 ‫الرَّ هْ َبة‬

Қашу.

(Ҽр-раһба)

ُ ‫( ال ُخ‬Ҽл-хушуъ) Ҿзін қор тҧту.
 ‫شوع‬
бұларға дҽлел Аллаһ Та`аланың мына сҿзі:
    
  
     
Расында, олар игі істерді істеуге асығатын жҽне бізге қызығу жҽне қорқумен дұға етіп
жалбарынатын еді. Олар бізге тағзым-итағат етуші еді.
«Анбия- 90»

Шарх:
Жоғарыдағы аятта, Аллаһ Та`ала ҿзінің ең тақуа пенделері, Аллаһ Та`алаға
« рағба, раһба, хушуъ »-пен ғибадат қылатындықтарын айтып жатыр.
Демек, бұл аят, осы үш нҽрсе ең ұлы ғибадаттардан екендігіне дҽлел болады.
Рағба (қызығу)мен ража`(уміт)тің айырмашылығы

Үміт- бұл дҽмету. Ол жүректе болады.
мысалы: кім Жҽннатқа кіруді қалап, одан дҽметсе, бұл ража` (үміт)- деп
айтылады.
Енді, сол Жҽннатқа кіру үшін салиқалы амалдар істеп жатқан болса, онда бұл
рағба қылып (қызығып) жатқан болады.
Қорытып айтқанда: рағба – ража`ның жемісі.
Хауф (қорқу)мен раһба (қашу)дың айырмашылығы

Хауф жүректе болады.
Раһба (қашу), бұл хауфтың (қорқудың) жемісі. Раһба амалмен болады.

Хушуъ (ҿзін қор тұту)- бұл жүректе де дене мүшелерінде де болады. яғни,
жүректерде пайда болған хушуъ, мүшелерде кҿрініс береді.
Ибн Қаиием Ҽл-жҽузи

айтады:

«хушуъдың орны жҥректе, оның жемісі мҥшелерде кҿрінеді. Хушуъ жҥректе де
мҥшелерде де болады.»

163

***

َ "
" ‫َخ‬١‫ش‬
ْ ‫أٌخ‬

‫َخ‬١‫أٌ َش ْش‬

(Ҽл-хашия) Біліммен қорқу.

Бұған дҽлел Аллаһ Та`аланың мына сҿзі:
   
Сендер олардан қорықпаңдар, менен қорқыңдар
«Маийда-3»

Шарх:
Хашия, бұл да хауф мағынасында. хашия қорқудың бір түрі. бұл қорқу
біліммен қорқу. Аллаһ Та`ала Құранда айтады:
     
 
Аллаһтан пенделері арасындағы ғалым-білімділері ғана қорқады.
«Фатир-28»

«Хашия»- ұлы ғибадаттардан. Ол тек Аллаһ Та`алаға ғана арналады.
Хашияның ғибадат екендігіне жоғарыда айтылған Маийда сүресіндегі аят:
«менен ғана қорқыңдар» дҽлел болады.
Хашиядан келетін жақсылықтар

Аллаһ Та`аладан қорыққан кісінің жүрегі тірі болады, уағыздардан
ғибрат алады. Бұған мына аят дҽлел болады:
   
(Аллаһтан)

қорқушы үгіт-насихат алады.
«Аъла- 10»

Аллаһ Та`ала айтады:
     

ҽлбетте, бұл (қисса)да (Аллаһтан) қорқатындар үшін ҿнеге бар.
«Назиъат- 26»

Аллаһ Та`ала пенделерін хидаят қылуы, олар Аллаһтан қорқулары
үшін.
Бұған дҽлел тҿмендегі мына аят:

    
Мен сені Раббыңның (жолына) бастасам, сен (Аллаһтан) қорықсаң.
«Назиъат- 19»

Кім Аллаһ Та`аладан қорқатын болса, Аллаһ оның күнҽларын кешіруді
уҽде етеді жҽне оған үлкен жақсылықтар беруді уҽде етеді.

   
   
 
ҽлбетте, ғайыптағы (кҿздеріңе кҿрінбейтін) Раббыларынан қорқатындар үшін жарылқау жҽне
үлкен сауап-сый бар.
«Мулк-12»

164

Аллаһ Та`аланы ең кҿп танитын адамдар, олар адамдар ішінде
Аллаһтан ең қорқуы күшті болғандары. Сондықтан, Аллаһ Құранда,
ғалымдарды пенделерінің ішінде ҿзінен қорқушылар деп келтірген.
Шынайы ғалым, ол Аллаһтан қорқатын кісі.

     
 
Аллаһтан пенделері арасындағы ғалым-білімділері ғана қорқады.
«Фатир-28»

Ибн Тҽймия

айтады:
«Аллаһтан қорыққан ҽрбір адам ғалым»

Бұл жердегі ғалым дегені: мҽселе сұралатын ғалым деген мағынада емес.
керісінше, ғалым кісі кҿп күнҽлар істей берсе, онда ол ғалым емес, бҽлкім
жҽһіл деп есептеледі.
Аллаһ Та`ала айтады:
    
   
    
     
 
ҽлбетте, Аллаһтың тҽубелерді қабыл етуі-тек қана бір күнҽны надандықпен істеп қойып,
сонан соң тездетіп тҽубе қылғандар үшін. Аллаһ, міне сондайлардың тҽубесін қабыл етеді.
Аллаһ- білім жҽне даналық Иесі.
«Ниса-17»

Бұл аяттағы: «жҽһілдікпен кҥнҽ істеп»-деген сҿздің мағынасы:
Сол істің күнҽ екендігін білместен істеп- деген мағынада емес. ҿйткені, бір
істің күнҽ екндігін біліп тұрып істеп, тҽубе қылса, Аллаһ Та`ала оның
тҽубесін қабылдайды. Бҽлкім, бұл аятта күнҽ істеушіге Аллаһ Та`ала жҽһіл
деп сипат беріп тұр.
Тҿменде келетін аятта Аллаһ Та`ала: "Аллаһтан қорқып, Оның бҧйырғандарын
орындайтын жҽне қайтарғандарынан қайтатын ҽрбір кісіні ғалым"-деп сипаттаған
Аллаһ Та`ала айтады:
    
   
     
    
    
 
Немесе, түндерде сҽжде еткен жҽне (ҽрдайым) тіке тұрып құлшылық етуші, ақыреттен
қорқатын жҽне Раббысынан рахмет мейрімінен үміт қылушы (мен кҽпірлігімен күнҽға батушы тең
болады ма)?! Айтыңыз: "білетіндер мен білмейтіндер тең болады ма?!" расында, тек ақыл
иелері ғана үгіт-насихат алады.
«Зҥмҽр- 9»

165

***

"‫"أإلٔبثَخ‬
 ‫( أإلٔبثَخ‬Ҽл-инаба) Тҽубе.
Бұл сҿзімізге дҽлел мына аят:
  
 
Жаратқандарыңа қайтыңдар жҽне Оған бойұсыныңдар!
«Зҥмҽр-54»

Шарх:
Инаба: жүректің Аллаһтан басқаны тастап, тек бір Аллаһ Та`алаға бет
бұруы, оған оралуы.
Аллаһ Та`алаға бет бұрудың мағынасы: күнҽларды тастап, Аллаһ Та`ала
бұйырғандарды орындау.
Ибн Қаиием Ҽл-жҽузи

айтады:

«инаба- бҧл жҥректің Аллаһ Та`аламен байлануы. Иътикаф кезінде дене мешітпен
байланып одан ажыратылмайтыны сияқты, Аллаһ Та`алаға шын мҽнінде инаба
қылған адам, ол Аллаһ Та`аланы разы қылатын істерге асыққан адам.»

Ибн Қаиием Ҽл-жҽузи

айтады:
«инаба 4-нҽрсені ҿз ішіне қамтиды:

1)- Аллаһ Та`аланы жақсы кҿру.
2)- Оған хушуъ қылу.
3)- Оған бет бҧру.
4)- Одан басқаны тастау.
Инаба қылатын кісі, Аллаһ Та`аланы разы қылуға асығатын кісі, ҽр уақытта
Аллаһқа қайтатын кісі.
ҿйткені инаба сҿзінде асығу, оралу мағыналары бар.»

Тҽуекел дҽрежесі инаба дҽрежесінен алдын келеді. ҿйткені, адам инаба
дҽрежесіне жету үшін, тҽуекел қылады. Демек, тҽуекел себеп, ал, инаба
мақсат.
Инабаны Аллаһ Та`аладан басқаға арнауға болмайды. Себебі Аллаһ Құранда
былай дейді:
    
Аллаһқа ғана тҽуекел қыламын (сүйенемін) жҽне тек оған инаба қыламын (жалбарынамын).
«Һуд- 88»

Демек, инабаны Аллаһтан басқаға арнау шірк болады екен.

***
166

"‫ستِؼبَٔخ‬
ْ ‫"إ‬
ْ ‫( ئ‬Истиъанҽ) Жҽрдем сҧрау.
 ‫ؿزِؼبَٔخ‬
Бұған дҽлел Аллаһ Та`аланың мына сҿзі:
    
Саған ғана құлшылық етіп, сенен ғана жҽрдем сұраймын
«Фатиха-5»

Шарх:
Хадисте келеді:

"ِ‫"ئطا ا ْؿزَ َؼ ْٕذَ فَب ْؿزَ ِؼ ْٓ ثبهلل‬

«егер жҽрдем сҧрасаң, Аллаһтан сҧра.» (1)

Ибн Қаиием Ҽл-жҽузи

айтады:

«Истиъанҽ з-нарсені ҿз ішіне қамтиды:
1)- Аллаһ Та`алаға толығымен ҿзін қор тҧту.
2)- Аллаһ Та`алаға (сҧраған нҽрсені береді деп)- сену. 3)- Аллаһ Та`алаға сҥйену.
Кім Аллаһ Та`аладан басқа біреуден осы ҥш нҽрсемен сҧраса, онда ол Аллаһқа шірк
келтірген болады.»

Истиъананың ғибадат екеніне дҽлел жоғарыда айтылған Фатиха сүрісінің
5-ші аяты: «Саған ғана құлшылық етіп, сенен ғана жҽрдем сұраймын»
Истиъанҽ, ғибадаттаң бір түрі деп айттық. Бұл аятта, истиъанҽ құлшылық
бола тұра, аяттағы алғашқы бҿлігіндегі құлшылық сҿзінің ішіне кірсе де,
аяттың жалғасында ерекше қайталанып келуінің себебі: пенде барлық
ғибадаттарында Аллаһтан жҽрдем сұрауға мұхтаж екендігін білдіреді.
Бұл аяттағы «иякҽ нҽъбуду» дегені: шірктен ҿзін пҽктеу, «уҽ иякҽ настаъин»
дегені: сол құлшылықты істеу үшін, Аллаһ Та`аладан жардем сұрау. ҿйткені,
күш-қуат тек Аллаһтан.
Ибн тҽймия

айтады:

«дін дегеніміз- тек Аллаһ Та`алаға ғана қҧлшылық ету, тек Аллаһ Та`аладан ғана
жҽрдем сҧрау.»

«иякҽ нҽъбуду» - улуһия таухиды.
«уҽ иякҽ настаъин» - рубубия таухиды.
Истиъанҽ- болашақтағы істерге болады.
Ибн тҽймия

айтады:

«истиъанҽ жҽне тҽуекел ету, болашақтағы істерге байланысты болады. Ал, ҿткен
істерге сабыр қылынады жҽне оған разы болуы керек.»

Ибн Тҽймия

айтады:

«"лҽ һаулҽ уҽ лҽ қууата иллҽ биллҽһ"-деп айту: бҧл Аллаһ Та`аладан жҽрдем сҧрауға
жатады. Яғни, истиъанаға жатады. Кҿпшілік адамдар бҧл кҽлиманы мусибат кезінде
(басына іс тҥскенде) айтады. Бірақ бҧл кҽлима мусибат кезінде емес, бҽлкім, жҽрдем
сҧрау ҥшін айтылатын кҽлима. Сондықтан Пайғамбарымыз
: егер азаншы :
"хаия алас сала"-деп айтқан уақытта: " лҽ һаулҽ уҽ лҽ қууата иллҽ биллҽһ" -деп
айтыңдар"-деген.»
(1)- Ахмад-293/1, Термизи-2516

Ибн Тҽймия

айтады:
167

«дҧғалардың ең пайдалысы туралы пікір қылдым. Сҿйтсек ол, Аллаһ Та`аладан,
оның разылығына жетуге жҽрдем сҧрау екен.
Қарасам бҧл нҽрсе, Фатиха сҥресінде "саған ғана қҧлшылық қыламын, сенен ғана
жҽрдем сҧраймын"-деген аятта тҧр екен.»

Аллаһтан жҽрдем сұраумен адам, мақлұқтан жҽрдем сұраудан құтылады.
Кім Аллаһтан жҽрдем сұрауды тастаса жҽне басқадан жҽрдем сұраса, Аллаһ
Та`ала оны сол жҽрдем сұраған мақлұғына тастап қояды. Пайғамбарымыз
Мухаммад
ҿз қауымына тек Аллаһ Та`аладан жҽрдем сұрауға бұйырған.
ِ ٍ
ِ
َّ ‫ف‬
:‫ال‬
ّْ ‫الن‬
َ َ‫صمَّى اهللُ َعمَ ْي ِو َو َسمَّ َم فَق‬
َ َ‫الى َع ْنيُما ق‬
َ ‫ت َخْم‬
ُ ‫ ُك ْن‬:‫ال‬
َ ‫بي‬
َ ‫عن عبداهلل بن َعبَّاس َرض َى اهللُ تَ َع‬
"ِ‫ئطا ا ْؿزَ َؼ ْٕذَ فَب ْؿزَ ِؼ ْٓ ثبهلل‬..."
Абдуллаһ ибн Аббас риуаят етеді, Пайғамбарымыз
айтты:
«егер жҽрдем сҧрасаң, Аллаһтан жҽрдем сҧра» (1)

Ибн Дахақ

айтады:

«кісі қаншалықты Аллаһ Та`аладан басқаға жҥрегімен ҥміт қылып сҥйенсе, ол
соншалықты Аллаһтан бет бҧрып, пайда да зиян да бере алмайтын мақлҧққа
сҥйенген болады.»

Жҽрдем сұрау (истиьанҽ) бірнеше түрге бҿлінеді.
1. Аллаһ Та`аладан жҽрдем сұрау.
Бұл, пенде ҿзінің мұқтаждығын кҿрсетіп, ісін Аллаһ Та`алаға тапсыруы
жҽне Аллаһ Та`аланың ҿзі ғана жеткілікті деген сеніммен болады.
Бұндай жардем сұрау, тек Аллаһ Та`алаға тҽн.
    
Саған ғана құлшылық етіп, сенен ғана жҽрдем сұраймын.
«Фатиха- 5»

2. бір мақлұқтан оның күш-құдыреті жететін істе, одан жҽрдем сұрау.
Егер ол іс жақсылық болса, онда ол рұхсат. Егер күнҽ іс болса, онда ол істе
жҽрдем сұрау харам.
  
    
   
     
(ей, момындар), сендер жақсылық жҽне тақуалық жолында (бір-бірлеріңе) жҽрдемдесіңдер, күнҽ
жҽне шектен шығу жолында жҽрдемдеспеңдер! Аллаһтан қорқыңдар! ҽлбетте, Аллаһтың
азабы қатты.
«Маида- 2»

3. ҿлілерден жҽрдем сұрау немесе тірі, бірақ, есіте алмайтын, ұзақтағы
біреуден жҽрдем сұрау немесе тірі кісіден, оның қолынан келмейтін
ғайып істерді сұрау.
Бұлардың барлығы үлкен шірк болып есептеледі. ҿйткені, сұраудың бұл түрі,
сұралған кісілер, ҽлемді басқарып тұруда үлесі бар деген сенімнен келіп
шығады. Ал! ҽлемдерді басқару тек қана Жалғыз Аллаһқа тҽн болған іс.
(1)- Термизи-2516 «хасан сахих», Ахмад-293/1

168

"‫ستِؼبرح‬
ْ ‫"أإل‬
ْ ‫( أإل‬Ҽл-истиъазҽ) Пана сҧрау
 ‫ؿزِؼبطح‬
Бұған дҽлел:
    
(ей, Мухаммад алайһис салам) айтыңыз: "Мен таңның Раббысынан пана сұраймын"
«Фалақ- 1»

    
(ей, Мухаммад алайһис салам) айтыңыз: "Мен барлық Адамдардың Раббысынан пана сұраймын"
«Нас- 1»

Шарх:
Пана сұраудың мағынасы: ҿзің қорқатын нҽрседен, сені сақтайтын затқа
қашу.
Бұл пана сұрау, Аллаһ Та`аланың пенделеріне бұйырған ғибадаттарының
бірі.
Аллаһ Та`ала айтады:
   
    
(ей, момын пендем), ҽрқашан Құранды оқысаң, ҽлбетте, қуылған-малғұн шайтаннан
(азғыруына қарсы) Аллаһтың пана беруін (қорғауын) сұрағын.
«Нахыл- 98»

Бұл ҿмір, қиыншылықтармен мусибаттарға (қайғы-қасыреттерге) толы.
Жҽне ҽрбір адамдың, адамдардан жҽне жындардан болған дұшпандары
болады. олардың ең үлкені ібіліс (шайтан).
Бұл туралы Аллаһ Та`ала Құранда былай дейді.
    
 
Анық, шайтан сендерге дұшпан, сондықтан, оны дұшпан тұтыңдар!
«Фатыр- 6»

   
   
Сол сияқты, Біз ҽрбір пайғамбар үшін адамзат пен жыннан (болған) шайтандарды дұшпан
етіп қойдық.
«Анғам- 112»

Сол үшін ҽрбір кісі, адамдардың жҽне жындардың жамандығынан құтылу
үшін жҽне ҿмірдің қиыншылықтарынан құтылуда, Аллаһтан жҽрдем сұрауға
мұхтаж.
«Фалақ» жҽне «Нас» сүрелерінде, Аллаһ Та`ала Пайғамбарымызға
пана сұрауға бұйырып жатыр.

ҿзінен

ِ ُ ‫ال رس‬
ِ ٍِ ِ
:‫صمَّى اهللُ َعَمْي ِو َو َسمَّ َم‬
َ َ‫الى َعْنوُ ق‬
َ ‫ول اهلل‬
ُ َ َ َ‫ ق‬:‫ال‬
َ ‫عن ُع ْقَبةَ ْابن عامر َرض َى اهللُ تَ َع‬
ُّ
ِ
َّ ِ
ٍ
ِ ‫الن‬
ِ
َّ ‫ب‬
ّْ ‫َعوُذ بِ َر‬
ّْ ‫َعوُذ بِ َر‬
"‫اس‬
ُ ‫ب اْل َفمَق َو ُق ْل أ‬
ُ ‫"أَلَ ْم تََر آيات أُْن ِزلَت المْيمَةَ لَ ْم ُي َر م ْثمُيُ َّن قَط؟ ُق ْل أ‬

Пайғамбарымыз

, Ұқба ибн Амерге

осы екі сүре туралы былай деген:

«білесің бе? Осы тҥнде бір неше аят тҥсірілді, оларға ҧқсас ешбір сҥре жоқ.
Ол аяттар: «қҧл аъузу бираббил фалақ» жҽне «қҧл аъузу бираббин нас» (1)
169

ҽрбір мұсылман кісі, ҽр күні, осы 2-сүрені оқумен Аллаһ Та`аладан пана
сұрауы керек. Бұл сол күннің жамандығынан құтылуға себеп болады.
ِ ُ ‫ال لَو رس‬
ِ ‫س الجيني ر‬
ٍ ِ‫َع ْن ْب ِن َعاب‬
‫ ْأو‬،‫أدلُّ َك‬
‫ضى اهلل تع‬
ُ َ‫ َ"يا ْب ِن َعابِس! أال‬:‫صمَّى اهللُ َعمَْي ِو َو َسمَّ َم‬
َ ‫ول اهلل‬
ُ َ ُ َ َ‫ ق‬،ُ‫الى َعْنو‬
َ ََ ُ َ َ َ ُ
ِ َ ‫ يا رس‬،‫ بمَى‬:‫ال‬
ِ
ّْ ‫َعوُذ بِ َر‬
‫ب‬
َ َ‫ ق‬.‫صمَّى اهللُ َعَمْي ِو َو َسمَّ َم‬
َ َ‫ق‬
ْ ‫ أالَ أ‬:‫ال‬
َ َ َ‫ ق‬."‫ض ِل َما َيتَ َع َّوُذ بِو اْل ُمتَ َع َّوُذون؟‬
َ ‫ُخبِ ُر َك بِأ ْف‬
َ ‫ول اهلل‬
َُ َ
ُ ‫ "( ُق ْل أ‬:‫ال‬
ِ ‫الن‬
ِ
َّ ‫ب‬
ّْ ‫َعوُذ بِ َر‬
."‫ُّورتَْين‬
َ ‫ َىاتَْي ِن الس‬،)‫اس‬
ُ ‫ ( ُق ْل أ‬،)‫اْل َفمَق‬

Ибн Аъбес Ҽл-жуһани

айтады; Пайғамбарымыз

‫خ‬١‫ ُصذ‬: ٟٔ‫ز األٌجب‬١‫لبي اٌش‬

маған:

«ҽй! Ибн Аъбес! Пана сҧраушылар, пана сҧрайтын сҿздердің ең абзалын саған айтып
берейін бе?» деді.
Мен, "уҽ, Расулуллаһ
айтыңыз" -дедім: Пайғамбарымыз
айтты:
«(Фалақ, Нас) мына 2-сҥре.» (2)

ِ
ِ َ َ‫ ق‬:‫ال‬
ِ
ِ
‫ َو َما أقُو ُل؟‬:‫ت‬
َ َ‫الى َعْنوُ ق‬
ُ ‫ ُقْم‬.‫ ُق ْل‬:‫صمَّى اهللُ َعمَْي ِو َو َسمَّ َم‬
ُ ‫عن ُع ْقَبةَ ْاب ِن عام ٍر‬
َ ‫ال لي َر ُسو ُل اهلل‬
َ ‫الجيَني َرض َى اهللُ تَ َع‬
ِ ُ ‫ َفقَ أرَى َّن رس‬.")‫اس‬
ِ ‫الن‬
ِ
َّ ‫ب‬
ّْ ‫َعوُذ بِ َر‬
ّْ ‫َعوُذ بِ َر‬
‫ ثَُّم‬،‫صمَّى اهللُ َعَمْي ِو َو َسمَّ َم‬
َ َ‫ق‬
َ ُ‫ "( ُق ْل ُى َو اهلل‬:‫ال‬
َ ‫ول اهلل‬
َُ ُ َ
ُ ‫ ( ُق ْل أ‬،)‫ب اْل َفمَق‬
ُ ‫ ( ُق ْل أ‬،)‫أح ٌد‬
َّ ‫ ْأو الََيتَ َع َّوذ‬،‫اس بِ ِم ْثمِ ِي َّن‬
َّ ‫ "لَ ْم َيتَ َع َّوذ‬:‫ال‬
.‫اس بِ ِم ْثمِ ِي َّن‬
َ َ‫ق‬
ُ ‫الن‬
ُ ‫الن‬

‫خ‬١‫ ُصذ‬: ٟٔ‫ز األٌجب‬١‫لبي اٌش‬

Ұқба ибн Амер

айтады: Пайғамбарымыз

маған былай деді:

«осы сҥрелермен пана сҧра (Ықылас, Фалақ, Нас), ҿйкені, ешбір адам, осы
сҥрелермен пана сҧрағандай, пана сҧрамаған.» (3)

Аллаһ Та`ала құдырет иесі. Кім Аллаһ Та`аладан пана сұраса, оған ешкім
зиян жеткізе алмайды жҽне бүкіл себептерді қолданған жағдайдың ҿзінде,
оған ешкім зарар-зиян бере алмайды.
ِ ٍ َّ
ِ ِ
:‫ول‬
ُّ ‫ت َخ ْولَةَ بِْن ِت َح ِك ٍيم‬
ُ ُ‫السمَ ِمَّيةَ تَق‬
َ َ‫الى َعْنوُ ق‬
ُ ‫ َس ِم ْع‬:‫ال‬
َ ‫عن َس ْعد ْابن أبي َوقاص َرض َى اهللُ تَ َع‬
ِ ‫مات‬
ِ ‫ول‬
ِ ‫ام‬
ِ ِ‫ أعوُذ بِ َكم‬:‫قال‬
َّ ِ
َّ ‫اهلل‬
،‫ق‬
َّ َّ‫اهلل الت‬
ُ ُ‫ي ٍَق‬
َ ‫ت َر ُس‬
َ َ‫ات ِم ْن َشّْر َما َخم‬
ُ ‫َس ِم ْع‬
ُ َ ‫ " َم ْن َن َز َل َمْن ِزالً ثَُّم‬:‫ول‬
َ ‫صمى اهللُ َعمَْيو َو َسم َم‬
َ
"‫ َحتَّى َي ْرتَ ِح َل ِم ْن َمْن ِزلِ ِو َذلِ َك‬،‫ضَّرهُ َش ْي ٌء‬
ُ ‫لَ ْم َي‬

Саъд ибн Ҽби Уаққас
айтады: Хаула бинт Хакимнен
былай деп айтты дегенін естідім:

, Пайғамбарымыз

«кім бір мекенге тҥсіп, кейін мына дҧғаны: "Аллаһ Та`аланың толық
кҽлималарымен, жаратқан нҽрселерінің жамандығынан пана сҧраймын"-деп айтса,
сол жерден кеткеге дейін, оған ешнҽрсе зарар-зиян қыла алмайды.» (4)

(1)- сахих Муслим. 6-ші: «китаби салат». 46-ші баб: «фадли қира`ат». №:814 хадис.
(2)- Насай-5432
(3)- Насай-5431 «сахих»
(4)- сахих Муслим. 48-ші: «китабуз зикр». 16-ші баб: «фит тааууз». №:2708 хадис.

Мынаны білу керек! пайда да, зиян да тек қана Аллаһ Та`аланың қолында.
Аллаһ Та`ала қаламаса, рұқсат бермесе, ешкім де, еш нҽрсе де бізге зиян
жеткізе алмайды.
170

ِ ِ ‫ف رس‬
ٍ َّ‫َع ْن بْ ِن َعب‬
: ‫ال‬
َ ‫صلَّى اللُ َعلَْي ِو َو َسلَّ َم يَ ْوماً فَ َق‬
َ َ‫اس ق‬
ُ ‫ ُك ْن‬:‫ال‬
َ ‫ول الل‬
ُ َ َ ‫ت َخ ْل‬
ٍ َ ِ‫وك إالَّ ب‬
ٍ َ ِ‫وك ب‬
‫وك‬
َ ‫ضر‬
َ ُ‫لم ْْيَ ْن َفع‬
َ ُ‫لى أَ ْن يَ ْن َفع‬
ْ ‫اجتَ َم َع‬
ُ َ‫لى أَ ْن ي‬
َ َ‫ش ْيء قَ ْد َكتَبَوُ اللُ ل‬
ْ ‫ َولَ ِو‬،‫ك‬
ْ ‫ أَ َّن األَُّمةَ لَ ِو‬،‫" َوا ْعلَ ْم‬
َ ، ‫ش ْيء‬
َ َ‫اجتَ َم ُعوا ع‬
َ َ‫ت ع‬
ٍ َ ِ‫وك إالَّ ب‬
ٍ َ ِ‫ب‬
ِ ‫ت األقْالَم وج َّف‬
ِ ‫ رفِع‬،‫ك‬
‫خ‬١‫ ُصذ‬: ٟٔ‫ز األٌجب‬١‫لبي اٌش‬
. ُ‫ت الص ُحف‬
َ ‫ضر‬
ُ َ‫لم ْْي‬
َ ُ َ ‫ قَ ْد َكتَبَوُ اللُ َعلَْي‬،‫ش ْيء‬
ََ ُ
َ ،‫ش ْيء‬
Ибн Аббас
айтады, Пайғамбарымыз
айтты:
«біл! егер барлық адамдар саған бір нҽрседе пайда жеткіземін деп жиналса, олар
саған, Аллаһтың жазғанынан артық ешқандай пайда бере алмайды.
Жҽне олардың барлығы саған бір нҽрседе зиян жеткеземіз деп жиналса, , Аллаһ
Та`аланың саған жазғанынан артық ешқандай зиян жеткезе алмайды. Қаламдар
кҿтерілген, парақтар қҧрғады.» (1)

Аллаһ Та`ала бақара сүресінде, сиқыршылар туралы былай дейді:
      
 
Бірақ олар Аллаһтың ҽмірінсіз ешкімге зиян келтіре алмайды.
«Бақара-102»

Сондықтан, пайда беру де, зиян жеткізу де қолында болған ұлы Аллаһ, пана
сұралуға лайықты.
***
Истиъазҽның тҥрлері
Истиъазҽ бірнеше түрге бҿлінеді.
1. Аллаһ Та`аланың ҿзінен пана сұрау.
Бұл, кісі ҿзінің ҽлсіздігін сезініп жҽне Аллаһ Та`аланың ҿзі, оны барлық
істерде қорғай алатындығына сеніп, пана сұрауы.
2. Аллаһ Та`аланың сҿзі, ұлықтығы жҽне үстемдігі сияқты сипаттарымен
пана сұрау.
ِ ‫ول‬
َّ ِ
َّ ‫اهلل‬
ِ ٍ َّ
ِ ِ
:‫ول‬
ُ ُ‫ي ٍَق‬
َ ‫ت َر ُس‬
َ َ‫الى َعْنوُ ق‬
ُ ‫ َس ِم ْع‬:‫ال‬
َ ‫صمى اهللُ َعَمْيو َو َسم َم‬
َ
َ ‫عن َس ْعد ْابن أبي َوقاص َرض َى اهللُ تَ َع‬
ِ ‫مات‬
ِ ‫ام‬
ِ ِ‫"أعوُذ بِ َكم‬
" ،‫ق‬
َّ َّ‫اهلل الت‬
َ َ‫ات ِم ْن َشّْر َما َخم‬
ُ

Саъд ибн Ҽби Уаққас

айтады, Пайғамбарымыз

айтты:

«"Аллаһ Та`аланың толық кҽлималарымен, жаратқан нҽрселерінің жамандығынан
пана сҧраймын".» (2)

ِ َ ‫ت رس‬
ِ ‫صلَّى اللُ َعلَ ِيو َو َسلَّ َم لَْي لَةً ِم َن ال ِْف َر‬
‫ت يَ ِدي َعلَى بَطْ ِن‬
ْ ‫ فَ َوقَ َع‬،ُ‫ فَ ْلتَ َم ْستُو‬،‫اش‬
ْ َ‫شةَ قَال‬
َ ِ‫َع ْن أبِي ُى َريْ َرَة َع ْن َعائ‬
َ ‫ول الل‬
ُ َ ُ ‫ فَ َق ْد‬:‫ت‬
ِ َ‫ ُىما منْصوب ت‬،‫قَ َدمي ِو و ُىو فِي الْمس ِج ِد‬
‫ك‬
ُ ‫ َو ُى َو يَ ُق‬،‫ان‬
َ‫ض‬
َ ِ‫ َوأَعُوذُ ب‬،‫ك‬
َ ِ‫ك ِم ْن عُ ُقوبَت‬
َ ِ‫ َوبِ َم َعافَات‬،‫ك‬
َ ‫اك ِم ْن َس َخ ِط‬
َ ‫ "اللَّ ُه َّم ! أعُوذُ بِ ِر‬:‫ول‬
َُ َ َ
َْ
َ َ َْ
ِ ‫ الَ أَح‬،‫ك‬
."‫ك‬
َ ‫ت َعلَى نَ ْف ِس‬
َ ‫صي ثَنَاءً َعلَْي‬
َ ‫ِم ْن‬
َ ‫ت َك َما أَثْ نَ ْي‬
َ ْ‫ أَن‬،‫ك‬
ْ
Айша анамыз
, Пайғамбарымыздың
мынандай пана сұрағандығын
айтады: «Аллаһым! Сенің разылығыңмен сенің ашуыңнан пана сҧраймын.» (3)
(1)- Термизи-2516 «хасан сахих»
(2)- сахих Муслим. 48-ші: «китабуз зикр». 16-ші баб: «фит тааууз». №:2708 хадис.
(3)- сахих Муслим. 4-ші: «китабус салат». 42-ші баб: «ма юқалу». №:486 хадис.

3. Ҿлілерден немесе алыста болған, есіте алмайтын тірілерден пана сұрау.
Бұл пана сұраудың шіркке жататын түрі. Аллаһ Та`ала айтады:
171

    
   
  
Ҽлбетте, адамзаттан болған (кейбіреулер) жыннан болғандардан қорған тілеп, оларға тағы да
шектен шығуды-менменсуді арттырар еді
«Жын- 6»

4. адмзаттың қолынан келетін істе, адамдардан немесе мекендерден пана
сұрау.
Пана сұраудың бұл түрлеріне дҽлел келгендіктен, бұл рұқсат етіледі.
А) адамдардан пана сұрау.
ٍ
ِ ْ َ‫وم سرق‬
ِ ِ
ِ ِ
‫ت بِأُم َسلَ َمةَ َزْو ِج النَّبِي‬
ْ َ‫ فَ َعاذ‬،‫صلَّى اللُ َعلَْي ِو َو َسلَّ َم‬
َ ‫ فَأت َي بِ َها النَّبِي‬،‫ت‬
َ َ ‫ أَ َّن ْام َرأَةً م ْن بَني َم ْخ ُز‬: ُ‫َع ْن َجاب ٍر َرض َي اللُ َع ْنو‬
ِ َ‫ت ف‬
ِ ‫ "و‬:‫ال النَّبِي صلَّى الل َعلَي ِو وسلَّم‬
.‫ت‬
َ ‫ فَ َق‬،‫صلَّى اللُ َعلَْي ِو َو َسلَّ َم‬
ْ ‫ فَ ُق ِط َع‬."‫ت يَ َد َىا‬
ْ َ‫الل! لَ ْو َكان‬
ُ ‫اط َمةُ لَ َقطَ ْع‬
َ
َ
َ َ ََ ْ ُ
Жабир
риуаят қылады:
Бҽни Махзум тайпасынан ҧрлық қылған бір ҽйелді Пайғамбарымыздың
қҧзырына алып келді. (ұры) ҽйел Пайғамбарымыздың
жҧбайы болған Умму
Сҽлҽмҽдан
пана сҧрады. Сонда Пайғабарымыз
айтты: Аллаһқа ант етемін!
Егер бҧл ҧры(қызым)Фатима
болса да, оның қолын ҽлбетте кесер едім. (1)

Жҽне басқа хадисте араға Пайғамбарымыздың
түскендігі келеді.

сүйіктісі- Усама ибн Зайд

Бір іс қазиға (судия) дейін жетсе, оған араша түсуге болмайды, рұқсат жоқ.
Жетпей тұрып арашалау керек.
Б) Мекендерден пана сұрау.
:‫َو َسمَّ َم‬
ِ ‫ِمن الس‬
‫ف‬
َ ‫ َم ْن تَ َشَّر‬،‫َّاعي‬
َ

ِ
ِ
ِ
‫صمَّى اهللُ َعمَْي ِو‬
َ َ‫ ق‬:‫ال‬
َ َ‫الى َعْنوُ ق‬
َ ‫ال َر ُسو ُل اهلل‬
َ ‫َع ْن أبي ُى َرْي َرةَ َرض َى اهللُ تَ َع‬
ِ ‫ واْلم‬،‫اشي‬
ِ ‫ واْلقَائِم ِفْييا َخْير ِمن اْلم‬،‫اع ُد ِفْييا َخْير ِمن اْلقَائِِم‬
ِ َ‫ اْلق‬،‫"ستَ ُكون ِفتَ ٌن‬
‫اشي ِفْييَا َخْيٌر‬
َ ٌ َ
ُ َ
َ َ
َ َ ٌ َ ُ َ
."‫ فَ َم ْن َو َج َد ِفييَا َمْم َجأً ْأو َم َعاذاً َفْمَي ُع ْذ بِ ِو‬،ُ‫لَيَا تَ ْستَ ْش ِرفُو‬

Ҽбу Һурайра
риуаят еткен мына хадисте Пайғамбарымыз
туралы айтады:

фитна

«Жақын арада фитналар болады.
(фитна келгенде) тҧрған кісіден отырған кісі абзал, жҥргеннен тҧрған кісі жақсылау,
жҥгірушіден жҥруші абзалдау, кім фитнаға ҿзін ҧрса, фитна оған жабысады. кім пана
болатын жер- паналайтын орын тапса, сол жерге барып паналансын.» (2)

Истиъаза тілмен айтылса да, ол жҥрек амалы болып есептеледі.
(1)- сахих Муслим. 29-ші: «китабул худуд». 2-ші баб: «қатъи сарэқиш шариф». №:1689 хадис.
(2)- сахих Бухари. 92-ші: «китабул фитан». 9-ші баб: «такуну фитнатун».№: 7081 хадис,

сахих Муслим. 52-ші: «китабул фитан». 3-ші баб: «нузулул фитан». №:2886 хадис.

***

"‫"أإلستِ َغا َثة‬
ْ
172

 ‫أإلسْ ِت َغا َثة‬

(Ҽл- истиғасҽ)

қиыншылықтан қҧтқаруды сҧрау.

Бұған дҽлел мына аят:
   
    
  
Сонда, Раббыларыңнан жҽрдем сұрағандарыңда, Ол сендерге жауап беріп: "Мен сендерге
бірінен кейін – бірі келетін мың періштемен кҿмек беремін "–деді.
«Ҽнфал- 9»

Шарх:
Дұға мен истиғасҽның айырмашылығы:
Истиғасҽ тек қиыншылықта айтылады, ал, дұғаның мағынасы кең, ол
сұраудың барлық түрін ҿз ішіне қамтиды. Истиғасҽ дұғаның бір түрі.
Истиъаза мен Истиғасҽның айырмашылығы:
Истиъазҽ (‫)إس ِتعاذة‬: болмаған, ҽлі жүзеге аспаған қиыншылықтан пана сұрау,
Истиғаса (‫)إس ِتغَ ا َثة‬: басына түскен қиыншылықтан пана сұрау.
Жоғарыдағы аят бҽдір соғысында түскен аят.
Ибн Қаийем Ҽл-жҽузи айтады:
«ҿліктерден пана сҧрау шірк болады, бҧндай пана сҧрауда тек ҿкініш бар.
Сҧраушы, бҧл дҥниеде, сҧраған нҽрсесіне жете алмайды, ақыретте зиянға
ҧшраушылардан болады.»

Истиғасҽның тҥрлері
1. Аллаһ Та`аладан құтқаруды сұрау.
Бұл ең ұлы ғибадаттардан жҽне пайғамбарлардың ісі.
2. ҿлілерден немесе алыстағы есіте алмайтын тірілерден құтқаруды сұрау.
Бұл шірк. Бұған дҽлел:
    
  
      
  
Немесе, лажсыз нашар адам дұға-мінҽжат еткен уақытында (дұғасын) қабыл ететін жҽне
(оның) қиыншылығын жеңіл ететін жҽне де сендерді жердің халифа-иелері етуші ме?!
Аллаһпен бірге (тең түсетін) тағы бір тҽңір бар ма?! ҿте аз ескерту-ҿнеге аласыңдар!
«Нҽміл- 62»

3. құтқаруға құдыреті жететін тірілерден құтқаруды сұрау.
Бұл рұқсат. Бұған дҽлел:
    
   
(сонда Мұсаның) тобынан болған кісі одан дұшпан жақтан болғанға қарсы жҽрдем сұрады.
«Қасас- 15»

***

173

َّ
"‫"ألذ ْبح‬
َّ (Ҽз-зҽбх) Қҧрбандық шалу.
‫ألذ ْب ُح‬
Бұның ғибадатқа жататындығына дҽлел мына аят:
    
     
    
  
(ей Мухаммад алайһис сҽлам) айтыңыз: "Ҽлбетте, намазым, ғибадаттарым (яғни бауыздайтын
құрбандықтарым), ҿмірім мен ҿлімім бүкіл ҽлемдердің Раббысы болған Аллаһ үшін. Оның
ешбір серігі жоқ. Міне осыған (яғни, Жалғыз Аллаһқа ықлас-ғибадат етуге) бұйырылғанмын жҽне мен
бойұсынушылардың біріншісі-алғашқысымын".
«Анғам- 162,163»

Жҽне хадисте келеді:
ِ
ِ ٍِ
ِ ِ
:‫صمَّى اهللُ َعمَ ْي ِو َو َسمَّ َم َيقُو ُل‬
َ َ‫الى َع ْنوُ ق‬
ُ ‫ َس ِم ْع‬:‫ال‬
َ ‫ت َر ُسو ُل اهلل‬
َ ‫َع ْن َعمي ْبن أبي طَالب َرض َى اهللُ تَ َع‬
ِ ‫"لَعن اهلل من َذبح لِ َغي ِر‬
"،‫اهلل‬
ْ ََ َْ ُ ََ
Али ибн Ҽбуталиб
Пайғамбарымыздан
былай естігенін жеткізеді:
«Аллаһтан басқаға қҧрбандық шалғанды Аллаһ лағнеттеген.» (1)

Шарх:
Құрбандық шалу мал-дүниемен болатын ғибадаттардың түрі жҽне олардың
ең абзалдарынан жҽне де бұл кісінің иманының шын екеніне дҽлел болады.
Шайхул ислам Ибн Тҽймия

айтады:

«қҧрбандық шалуды, адам ықыласпен істесе, оның жҥрегіндегі яқин (нық сенім)
кҥшейеді, Аллаһ Та`алаға деген ҥміті арта тҥседі.»

Аллаһ Та`ала кҽусҽр сүресінің 2-ші аятында:
   
«Раббың ҥшін намаз оқы жҽне қҧрбандық шал»

-деп бұйырған.
Аллаһ Та`ала Анъам сүресінде де кҽусҽр сүресінде де намаз бен бірге
құрбандық шалуды зікір қылған. Бұл нҽрсе, бұл екі ғибадаттың қаншалықты
маңызды екендігіне дҽлел болады.
(1)- сахих Муслим. 35-ші: «китабул адахи». 8-ші баб: «тахрими забх». №: 1978 хадис.

***
174

Қҧрбандық шалудың тҥрлері
Құрбан- деген сҿз араб тілінің «‫ = لغة‬құрб» деген сҿзінен келіп шығады.
Құрб сҿзін қазақ тіліне аударғанда: жақындау деген мағынаны білдіреді.
Құрбандық шалу ҽртүрлі болады.
1. Аллаһ Та`алаға арнап құрбандық шалу.
Аллаһ Та`аланы ұлықтап, ҿзін қор тұтқан хҽлде оған жақындауды ниет етіп,
Аллаһтан береке талап етіп құрбандық шалу.
Бұл ғибадат болған құрбандық шалу. Сондықтан, оны Аллаһтан басқаға
арнап істеуде болмайды, істесе шірк болады.
Мысалы: қажылықтағы құрбандық. Құрбан айттағы құрбандық.
2. қонақтың құрметіне немесе бір той үшін құрбандық шалу.
Бұл мұстахап немесе уажіп болуы мүмкін. Бұған дҽлел мына хадис.
ِ
ِ
ِ
:‫صمَّى اهللُ َعمَ ْي ِو َو َسمَّ َم‬
َ َ‫ ق‬:‫ال‬
َ َ‫الى َع ْنوُ ق‬
َ ‫ال َر ُسو ُل اهلل‬
َ ‫َع ْن أبي ُى َرْي َرةَ َرض َى اهللُ تَ َع‬
ِ
ِ
".ُ‫ض ْيفَو‬
َ ‫ان ُي ْؤ ِم ُن بِاهلل َواْل َي ْوِم اآلخ ِر َفْمُي ْك ِرْم‬
َ ‫"م ْن َك‬
َ
Ҽбу Һурайра
риуаят еткен мына хадисте Пайғамбарымыз
айтады:
«кім Аллаһ Та`алаға жҽне ақырет кҥніне иман келтірген болса, қонағын
қҧрметтесін.» (1)

ِ ٍ
ِ ٍ ِ ِ ِ
ِ ِ َّ ‫أن َع ْب َد‬
َّ ُ‫ضى اهللُ تَ َعالى َع ْنو‬
‫ام َرأةً َعمى َوْزِن‬
ْ ‫الى َع ْنوُ تََزَّو َج‬
َ ‫الر ْح َمن ْبن َع ْوف َرض َى اهللُ تَ َع‬
َ
َ ‫َع ْن َأنس ْبن َمالك َر‬
َّ ‫أن‬
َّ ‫َن َو ٍاة ِم ْن َذ َى ٍب َو‬
:ُ‫ال لَو‬
َ َ‫صمَّى اهللُ َعمَ ْي ِو َو َسمَّ َم ق‬
َ ‫النبِ َّي‬
"‫"أولِ ْم َولَ ْو بِ َش ٍاة‬
ْ
Ҽнҽс ибн Малик
айтады:
Пайғамбарымыз
Абдуррахман ибн Ауф
үйленгенде оған былай деді:
«бір қой сойып болса да, той жаса» (2)

3. жеу үшін немесе сату үшін құрбан шалу.
Бұл құрбандық шалудың мубах болған түрі.
Бұны кейді істеу керек болуы мүмкін, кейді оған тиым салынуы да мүмкін.
Мысалы: туылған күн үшін істеу тиым салынған түріне жатады.
(1)- сахих Бухари. 81-ші: «китабур риқақ». 23-ші баб: «хифзил лисан». №: 6475 хадис,

сахих Муслим. 1-ші: «китабул иман». 19-ші баб: «хис ала икрамил жар». №:48 хадис.
(2)- сахих Бухари. 67-ші: «китабун никах». 7-ші баб: «қаулур ражул». №: 5072 хадис,

сахих Муслим. 16-ші: «китабун никах». 13-ші баб: «садақ уа жауаз». №:1427 хадис.

***
175

َّ (Ҽн-нҽзр) атау-нҽзір қылу.
‫ألن ْذر‬
Нҽзірдің ғибадат екендігіне дҽлел:

َّ
"‫"ألن ْذر‬

   
   
Олар (дүние ҿмірінде ҿз мойындарына алған) міндеттерді толық істейді, жҽне жамандыққорқыныштары кең жайылушы болған (Қиямет) күнінен қорқады.
«Инсан- 7»

Шарх: Нҽзір: ол, кісі уҽжіп болмаған істі ҿзіне уҽжіп қылып алуы.
Нҽзір 2-тҥрлі болады
1. ‫طمَق‬
ْ ‫( َن ْذر ُم‬нҽзр мутлақ) жҽй нҽзір. жақсы нҽзір.
2. ‫( َن ْذر ُم َقيَّد‬нҽзр муқайяд) істеуге болмайтын нҽзір. макруһ

Нҽзір мҧтлақ:

мысалы бір кісі –"мен бүгін түнде 2-рҽкҽт намаз оқимын"-деп ҿзіне осы мустахап
ғибадатты уҽжіп қылып алса, бұл ғибадатты орындау керек болады. осындай
нҽзірді Аллаһ Та`ала құранда мақтаған.
Нҽзір мҧқайяд:

Мысалы бір кісі –"егер Аллаһ Та`ала баламның ауруына шипа беретін болса, Аллаһ
Та`ала үшін 2-рҽкҽт намаз оқимын"-деуі. жҽне осыған ұқсас мысалдар.
Бұл дегені, ол :"Аллаһ Та`аланың алдына бір шарт қойып, соны Аллаһ Та`ала
орындаса мен мына ғибадатты орындаймын" – деп шарт қоюуы.
Шынайы момын былай құлшылық қылмайды. Ол Аллаһ Та`алаға жақындау үшін
құлшылық жасайды. Сол үшін бұндай нҽзір қылу макруһ болып саналады.
Пайғамбарымыз
бұндай нҽзір туралы былай деген:
ِ
ِ ِ
َّ ‫ َّأنوُ َنيَى َع ِن‬،‫صمَّى اهللُ َعمَْي ِو َو َسمَّ َم‬
َّ ‫ضى اهللُ تَ َعالى َعْنوُ َع ِن‬
:‫ال‬
َ َ‫الن ْذ ِر َوق‬
َ ‫النبِ ّْي‬
َ
َ ‫َعن ْابن ُع َم َر َر‬
ِ ِ
ِ
َّ
"‫الب ِخْي ِل‬
َ ‫ َواَّنما ُي ْستَ ْخ َرُج بِو م َن‬،‫"إنوُ الََيأتي بِ َخْي ٍر‬
Ибн Омар

айтады: Пайғамбарымыз

бізді нҽзірден қайтарды жҽне былай деді:

«ол жақсылық алып келмейді, онымен сараң кісіден бір нҽрсе шығарылып алынады.» (1)

Бірақ бұл нҽзірдің 2-түрін де орындау уҽжіп болып есептеледі. Оған тҿмендегі
хадис дҽлел болады:
ِ
ِ
َّ ‫ضى اهللُ تَ َعالَى َعْنيَا َع ِن‬
:‫ال‬
َ َ‫صمَّى اهللُ َعمَْي ِو َو َسمَّ َم ق‬
َ ‫النبِ ّْي‬
َ ‫َع ْن َعائ َشةَ َر‬
ِ ‫صيو فَالَ يع‬
ِ
".‫ص ِو‬
ْ ‫ َو َم ْن َن َذ َر‬،ُ‫أن ُي ِطْي َع اهللَ َفْمُي ِط ْعو‬
ْ ‫"م ْن َن َذ َر‬
ُ َ ‫أن َي ْع‬
َْ
َ
Айша анамыз
Пайғамбарымыздың
былай дегенін жеткізеді:
«кім Аллаһ Та`алаға итағат қылуды нҽзір қылған болса, соны орындасын жҽне кім Аллаһ
Та`алаға аси болуды (бойұсынбауды) нҽзір қылған болса, нҽзірін орындамасын.» (2)

Кімде-кім Аллаһ Та`аладан басқаға нҽзір қылса, ол үлкен шірк істеген болады.
Мысалы: -"пҽленше ҽулие үшін екі рҽкҽт намаз оқимын немесе былай десе: “Егер
Аллаһ менің балама шипа берсе, мен пален ҽулие үшін бір қой союды нҽзір
қыламын"- деп айтуы. Бұл нҽрсе үлкен шіркке жатады. Оның: -"егер Аллаһ менің
балама шипа берсе"-деген сҿзі рубубия таухиды. Бұны ол мойындап жатыр. Бырақ
оның –"пҽлен ҽулиеге қой соямын"- деуі улухия таухитындегі шірк.
(1)- сахих Бухари. 83-ші: «китабул айман уан нузур». 26-ші баб: «уафа бин назр». №:6692 хадис,
сахих Муслим. 26-ші: «китабун назр». 1-ші баб: «амр би қадаэн назр». №: 1639 хадис.
(2)- сахих Бухари. 83-ші: «китабул айман уан нузур». 28-ші баб: «назр фит таъа». №:6696 хадис,

176

" ДІНІҢ НЕ? "

ЕКІНШІ НЕГІЗ:

АВТОР СҾЗІ

ِ ‫َم ْع ِرفَةُ ِد‬
.‫ بِاأل َِدلَّ ِة‬،‫اإلسالَِم‬
ْ ‫ين‬
Ислам дінін дҽлелдермен тану.

ِ ‫ أإلستِسالَم‬:‫و ىو‬
ِ َّ‫اد لَو بِالط‬
ِ ْ ‫هلل بِالتَّو ِح ْي ِد و‬
ّْ ‫اءةُ ِم َن‬
‫َىمِ ِو‬
ْ ‫الش ْر ِك َو أ‬
َ
ُ ُ ‫اإلنقَي‬
َ ‫ َوا ْلَب َر‬،‫اعة‬
ْ
ُ ْ ْ
َ
َُ َ
Ислам ол: таухидпен Аллаһ Та`аланың бірлігіне бойҧсыну, оған
ғибадатпен бағыну жҽне шірк пен шірк жасаушылардан аулақ болу.
Шарх:
1. Исламның мағынасы: бойұсыну.
Шайхул ислам Ибн Таймия

айтады:

«ислам ол бойҧсыну, яғни, Жалғыз Аллаһқа қҧлшылық қылу.»

бойұсыну 2-түрлі болады:
А)- шариғи бойұсыну.
Бұл: Аллаһ Та`алаңы жалғыз деп білу жҽне оның ҿзіне құлшылық қылумен
болады. Осы бойұсынуға адамзат мақталады жҽне оған сауап алады. Бұл
нҽрсені адам ҿз қалауымен істейді.
Б)- тағдырдағы жазғанға бойұсыну.
Болмыс заңдарына бойұсыну. Бұған адамға сауап берілмейді. ҿйткені, ол осы
заңдылықтармен жүруге мҽжбүр. Аллаһ Та`ала Құранда айтады:
    
  
Кҿктер мен жердегі бүкіл жанды зат қаласын, қаламасын-Оған (Аллаһқа) бойұсынып тұр
ғой.
«Али-Имран -83»

2. ғибадаттармен бағыну.
Автордың

бұл сҿзінің мағынасы:

Аллаһ Та`аланың бҧйрықтарын орындау, қайтарғандарынан қайту.

Бойұсыну ол бұйрықтарды орындау жҽне қайтарғандардан қайтумен болады.
Адамзаттың ең жоғары мҽртебеге жетуі, дінге толық бағынумен болады.
Ибн Қайием Ҽл-жҽузи

айтады:

«Кім Аллаһ Та`алаға кішіпейіл болса, Аллаһ оны кҿтереді. Тура сол сияқты кім
Аллаһ Та`алаға бағынуда тҽкҽппарлық қылса, Аллаһ оны қор қылады жҽне
дҽрежесін тҿмендетеді.»

Дінге бағынудан тосатын ең үлкен себептердің бірі, ол: кібірлік қылу.
Кібір себеп малғұн ібіліс жҽне яһудилер хаққа бағынбай Аллаһ Та`аланың
бұйрығына қарсы шықты.
177

3. шірк жҽне шірк жасаушылардан аулақ болу.
Автор
бұл сҿзімен таухидтың 2-рүкінін бір жерге жинап жатыр. Яғни:
1)- нҽфи (жоққа шығару),
2)- исбат (Аллаһ Та`алаңы құлшылыққа лайықты екендігіне куҽлік беру)
Бұл сҿзімізге дҽлел:
   
   
    
  
(26). Еске алыңыз, Ибраһим атасына жҽне қауымына айтқан еді: «Ҽлбетте, мен сендер
табынып жатқан бұттардан тазамын. (27). Тек, мені жаратушыға ғана (табынамын). ҽлбетте, Ол
мені (тура дінге) тура жолға салады.»
«Зҧхрҧф-26,27»

      
     
   
  
      

Дінге зорлап (кіргізу) жоқ. (ҿйткені), тура жол азғындықтан -адасудан ажырап болды. Енді, кім
шайтаннан бет бұрып, Аллаһқа иман келтірсе, ол еш ажырап кетпейтін, мықты тұтқаны
ұстағаны. Аллаһ –Естуші, Білуші.
«Бақара-256»

***
.
.

АВТОР СҾЗІ

ِ ُ َ‫و ىو ثَال‬
‫ان‬
ْ ‫ َو‬،‫ان‬
ْ ‫ َو‬،‫اإلسالَ ُم‬
ٌ ‫ َو ُك ُّل َم ْرتََب ٍة لَيَا ْأرَك‬،‫ان‬
َ ‫ث َم َرات‬
ُ ‫اإلح َس‬
ُ ‫اإلي َم‬
ْ :‫ب‬
َُ َ
Дін 3-мҽртебеден тҧрады:
1)- Ислам. 2)- Иман. 3)- Ихсан.
Жҽне ҽрбір мҽртебенің ҿз рҥкін-негіздері бар.
Шарх:
Дін; -Ислам, иман, ихсан- деп 3-мҽртебеге бҿлінеді деп айттық.
Осы 3-дҽреже туралы Аллаһ Та`ала айтады:
    
  
  

178

Сонда, олардың арасында (Құранды оқыса да, оған амал қылмайтын) ҿз жанына жҽбір-зұлымдық етуші
де бар, олардың арасында орташа амал етуші де бар жҽне олардың арасында Аллаһтан
рұқсат-қалауымен дайым жақсылықтарға асығушы да бар.
«Фатыр-32»

ِ ِ ‫ ب ي نَما نَحن ِع ْن َد رس‬:‫اب‬
ِ َ‫اض الث ي‬
ِ َ‫ إ ْذ طَلَ َع َعلَْي نَا َر ُج ٌل َش ِديْ ُد بَي‬،‫ات يَ ْوٍم‬
،‫اب‬
َ َ‫ق‬
َ َ‫صلَّى اللُ َعلَْي ِو َو َسلَّ َم ذ‬
َ ‫ول الل‬
َُ
ُ ْ َ ْ َ ِ َّ‫ال ُع َم ُر بْ ُن ال َخط‬
ِ
ِ
َّ ‫َش ِديْ ُد َس َو ِاد‬
‫َسنَ َد ُرْكبَتَ ْي ِو إلَى‬
َّ ‫ الَ يُ َرى َعلَْي ِو أثَ ُر‬،‫الش ْع ِر‬
ْ ‫ فَأ‬،‫صلَّى اللُ َعلَْيو َو َسلَّ َم‬
َ ‫س إلَى النَّبِي‬
َ ‫ َوالَ يَ ْع ِرفُوُ منَّا‬،‫الس َف ِر‬
َ َ‫ َحتَّى َجل‬،‫أح ٌد‬
ِ
.‫اإلسالَِم‬
َ َ‫ َو ق‬.‫ض َع َك َّف ْي ِو َعلَى فَ ِخ َذيْ ِو‬
َ ‫ َوَو‬،‫ُرْكبَتَ ْي ِو‬
ْ ‫ يَا ُم َح َّم ُد! أ ْخبِ ْرني َع ِن‬:‫ال‬
ِ
ِ ُ ‫أن مح َّمداً رس‬
ِ ُ ‫ال رس‬
‫وتُِق ْي َم‬، ‫صلَّى اللُ َعلَْي ِو َو َسلَّ َم‬
ْ " : ‫صلَّى اللُ َعلَْيو َو َسلَّ َم‬
َ ‫ول الل‬
َ ‫ول الل‬
ُ َ َ ُ َّ ‫اإلسالَ ُم أ ْن تَ ْش َه َد أ ْن الَ إلَوَ إالَّ اللُ َو‬
ُ َ َ ‫فَ َق‬
ِ َ ‫ج الْب ي‬
َّ ‫ َوتُ ْؤتِي‬،‫الصالَ َة‬
.‫ت‬
َ َ‫ ق‬."‫ت إل َْي ِو َسبِْيال‬
َّ
َ ‫وم َرَم‬
َ ْ‫ص َدق‬
َ ‫استَطَ ْع‬
ْ َ َّ ‫ َوتَ ُح‬،‫ضا َن‬
ْ ‫ إن‬،‫ت‬
َ :‫ال‬
َ ‫ص‬
ُ َ‫ َوت‬،َ‫الزَكاة‬
َ
ِ ‫ والْي وِم‬،‫ ورسلِ ِو‬،‫ وُكتبِ ِو‬،‫ ومالَئِ َكتِ ِو‬،‫الل‬
ِ
ِ
ِ ‫ فَأ ْخبِرنِي َع ِن اإليم‬:‫ال‬
،‫اآلخ ِر‬
َ َ‫ ق‬.‫ان‬
َ َ‫ ق‬.ُ‫صدقُو‬
َ َ‫ق‬
َ ُ‫ال فَ َع َجب ْناَ لَوُ يَ ْسألُوُ َوي‬
َ َ ِ‫ "أ ْن تُؤم َن ب‬:‫ال‬
َْ َ ُ َُ ُ َ
َ
ْ ْ
ِ ُ‫وت‬
ِ ‫ فَأ ْخبِرنِي َع ِن اإلحس‬:‫ال‬
َ َ‫ ق‬.‫ان‬
َ َ‫ ق‬.‫ت‬
َ َ‫ ق‬."ِ‫ؤم َن بِالْ َق َد ِر َخ ْي ِرهِ َو َشره‬
َ َّ‫ "أ ْن تَ ْعبُ َد اللَ َكأن‬:‫ال‬
َ ْ‫ص َدق‬
ُ‫ فَإ ْن لَ ْم تَ ُك ْن تَ َراهُ فَإنَّو‬،ُ‫ك تَ َراه‬
َ :‫ال‬
ْ
َ
َْ
ِ
ِ
."‫السائِ ِل‬
ُ ُ‫ " َما الْ َم ْسئ‬:‫ال‬
َ َ‫ ق‬.‫اعة‬
َ َ‫ ق‬."‫اك‬
َ ‫يَ َر‬
َّ ‫ول َع ْن َها بِأ ْعلَ َم م َن‬
َّ ‫ فَأ ْخبِ ْرنِي َع ِن‬:‫ال‬
َ ‫الس‬
ِ
ِ ‫ ي تَطَاولُو َن فِي الْب ْن ي‬،‫الش ِاء‬
:‫ال‬
َ َ‫ ق‬."‫ان‬
َ َ‫ ق‬.‫ فَأ ْخبِ ْرنِي َع ْن َإم َاراتِ َها‬:‫ال‬
َ َ‫ق‬
َُ
َ ‫ "أ ْن تَل َد‬:‫ال‬
َ َ َّ ‫اء‬
َ ‫ ِر َع‬،َ‫ الْ َعالَة‬،َ‫األمةُ َربَّتَ َها َوأ ْن تَ َرى الْ ُح َفاةَ الْ ُع َراة‬
.‫ول ًْ ُه أ ْعلَ ُم‬
ُ ‫ اللُ َوَر ُس‬:‫ت‬
َ َ‫ ثُ َّم ق‬.ً‫ت َملِيّا‬
َّ ‫ "يَا ُع َم ُر! أتَ ْد ِري َم ِن‬:‫ال لِي‬
ُ ‫ قُ ْل‬."‫السائِ ُل؟‬
ُ ْ‫ فَلَبِث‬،‫ثُ َّم انْطَلَ َق‬
ِ
."‫ أتَا ُك ْم يُ َعل ُم ُك ْم ِديْ نُ ُك ْم‬،‫يل‬
َ َ‫ق‬
ُ ‫ "فَإنَّوُ ج ْب ِر‬:‫ال‬
Омар ибн Хаттаб
айтады:
«Бір кҥні біз Аллаһ елшісінің
қасында отырғанымызда, аппақ киімді, қою қара
шашты, алыс жолдан келгендігі байқалмайтын жҽне біздерден оны ешкім
танымайтын бір кісі кіріп келді.
Ол Пайғамбарымыздың
тізелеріне тізелерін тиістірді де, алақандарын ҿз
сандарының ҥстіне қойып: «о Мухаммад
! Маған ислам туралы хабар бер»- деді.
Аллаһ елшісі
: "ислам дегеніміз; сенің Аллаһтан басқа қҧлшылыққа лайықты
болған ешқандай тҽңір жоқ жҽне Мухаммад оның елшісі деп куҽлік беруің, намаз
оқуың, зекет беруің, рамазанда (айында) ораза тҧтуың жҽне жолына шамаң жетсе, ҥйге
(кағбаға) қажылық жасауың"- деді. Ол (жаңағы адам): «рас айттың»- деді. Ал біз, оның
Аллаһтың елшісіне
сҧрақ беріп жҽне оның берген жауабын мақҧлдапрастағандығына таң қалдық. (сонан соң) ол: «енді маған иман туралы айтып бер» –деді.
Аллаһтың елшісі
: "Аллаһқа жҽне Оның періштелеріне, Оның кітаптарына,
Оның елшілеріне, қиямет кҥніне, сондай-ақ, тағдырға, оның жақсылығы мен
жамандығына иман келтіруің"- деді. Ол кісі (тағы да): «рас айттың» -деді. (сонан соң): «сен
маған енді ихсан туралы айтып бер»- деді. Аллаһтың елшісі
: "ол сенің; Аллаһ
Та`алаға, оны кҿріп тҧрғандай қҧлшылық қылуың, сен оны кҿріп тҧрмағаныңмен
Ол сені кҿріп тҧр"- деді. (сонан кейін) ҽлгі кісі: «енді маған сағат туралы айтып бер»- деді.
Аллаһтың елшісі

: "сҧралушы сҧраушыдан кҿп білмейді"- деді. Ол кісі: «оның

белгілері туралы айтып бер» –деді. Аллаһ елшісі
: "(қиямет күні жақындағанда) кҥң ҿзінің
ханшасын туады жҽне жалаңаяқ-жалаңаш, қой соңында жҥрген кедейлер биік ҥй
соғуда бір-бірімен бҽсекеге тҥскенін кҿресің"- деді. Омар: «(осыдан кейін) ҽлгі адам кетті»
–деді. (Омар

): «мен біраз отырдым». Кейін Аллаһтың елшісі

маған: "О! Омар!:

сҧрақ берушінің кім екендігін білесің бе"- деді. Мен: «Аллаһ жҽне Оның елшісі

179

жақсырақ біледі»- дедім. (сонда) расулуллаһ

: "ақиқатында бҧл Жҽбірҽиіл, сендерге

діндеріңді ҥйрету ҥшін келген еді"- деді. (1)
(1)- сахих Муслим. 1-ші: «китабул иман». 1-ші баб: «баянил иман». №:8 хадис,

Термизи-2610, Ҽбу дауд-4695

"ИСЛАМ"

БІРІНШІ МҼРТЕБЕ:

Шарх:
Ислам мҽртебесі діннің ең кең шеңбері жҽне ол діннің ең пҽс мҽртебесі.
Кҽпір кісі, исламды қабылдаған кезде, бірінші осы мҽртебеге кіреді.
Бұған дҽлел болатын мына аят:
      
   
Ағрабилар: "иман келтірдік"-деді. (ей, Мухаммад ҽлҽйһис салам, оларға) айтыңыз:" сендер иман
келтіргендерің жоқ, бірақ, сендер “бойұсындық” –деңдер,
«Хҧжҧрат-14»

Пенде ислам мҽртебесінен тек үлкен куфр немесе үлкен шіркпен ғана
шығады.
Үммет 2-ге бҿлінеді:

َّ ُ‫ُمة‬
1. ‫الد ْع َوة‬
َّ ‫( أ‬умматул даъуҽ)

2. ‫ابة‬
َّ ‫( أ‬умматул ижабҽ)
َ ‫اإلج‬
َ ُ‫ُمة‬

барлық адамзат.
мҧсылмандар.

Ибн Таймия

айтады:

1)- ‫ال إله إالَّ اهلل‬

«ислам діні 2-нҽрседен тҧрады:
ِ ‫ مح َّمداً رسول‬Мухаммадан расулҧллаһ.»
лҽ илҽһҽ иллаллаһ.
2)- ‫اهلل‬

***
АВТОР СҾЗІ

:ٌ‫اإلسالَِم َخ ْم َسة‬
ُ ‫فَأ َْرَك‬
ْ ‫ان‬
ِ ‫أن مح َّمداً رسو ُل‬
َّ
ِ َّ ‫ وا ْيتَاء‬،‫الصالَ ِة‬
‫ َو‬،‫ان‬
َّ ‫ َو إقَا ُم‬،‫اهلل‬
َ َ‫َشي‬
ْ ٌ‫ادة‬
َ ‫ص ْوُم َرَم‬
َ ‫ض‬
َ ‫ َو‬،‫الزَكاة‬
ُ َ
ُ َ َ ُ َّ ‫أن الَ إلَوَ إال اهللَ َو‬
ِ ‫ح ُّج بي ِت‬
.‫اهلل اْل َح َرِام‬
َْ َ

Исламның рҥкін-тіректері бесеу:
1)- кҽлима.(куҽлік беру). 2)- намаз. 3)- зекет. 4)- ораза.
5)- қажылық. (Аллаһтың ҥйіне)

Исламның бес тіректен тұратындығына дҽлел болатын мына хадис:
ِ َّ ِ
ٍ ‫الم َعمى َخ ْم‬
:‫س‬
ْ ‫ ُ"بن َي‬:‫اهللُ َعَمْيو َو َسم َم‬
َ ُ َ ‫اإلس‬
ِ
ِ َّ ‫اء‬
ِ َ‫واْيت‬
."‫ان‬
َ ‫ص ْوِم َرَم‬
َ ‫ض‬
َ ‫ َو‬،‫ َو َح ّْج اْلَبْيت‬،‫الزَكاة‬
َ

Абдуллаһ ибн омар

ِ
ِ ‫ع ْن ْب ِن عمر ر‬
‫مى‬
َّ ‫ص‬
َ َ‫ ق‬:‫ال‬
َ َ‫ض َى اهللُ تَ َعالَى َعْنيُ َما ق‬
َ
َ ‫ال َر ُسو ُل اهلل‬
َ ََ ُ
َّ ‫َن الَ إلَوَ إالَّ اهللُ َوأ‬
،‫لصالَ ِة‬
َّ ‫ َواقَ ِام ا‬،ُ‫َن ُم َح َّمداً َعْب ُدهُ َوَر ُسولُو‬
َ َ‫َشي‬
ْ ‫اد ِة أ‬

айтады; Пайғамбарымыз

айтты:

«Ислам діні бес тіректің ҥстіне қҧралған:

180

1)- "Аллаһтан басқа қҧлшылыққа лайықты болған ешқандай қҧдай жоқ жҽне
Мухаммад оның қҧлы ҽрі елшісі- деп куҽлік беру, 2)- намазды толық орындау, 3)зекетті ҿтеу, 4)- Аллаһтың ҥйіне қажылық жасау, 5)- ораза тҧту." (1)
(1)- сахих Бухари. 2-ші: «китабул иман». 2-ші баб. №:8 хадис ,

сахих Муслим.1-ші: «китабул иман». 5-ші баб: «баян арканил ислам». №:16 хадис.

" ٌ‫" شهادة‬

бірінші тірек

ِ ‫أن مح َّمداً رسو ُل‬
َّ
‫اهلل‬
ْ
ُ َ َ ُ َّ ‫أن الَ إلَوَ إال اهللَ َو‬

1. Кҽлима. куҽлік беру.

Куҽлік беру 2-бҿлімнен тұрады.
***

Біріншісі:

َّ
َ‫الَ إلَوَ إال اهلل‬

«лҽ илаһа иллаллаһ»
"Аллаһтан басқа қҧлшылыққа лайықты болған ешқандай қҧдай жоқ "

–деп куҽлік беру.
Бұған дҽлел құранның мына аяты:
      
  
      
  
Аллаһ, періштелер жҽне ілім иелері жалғыз Аллаһтан басқа ешбір (сиынуға хақты) құдай
жоқтығына, тек оның ҿзі ғана барлығына куҽлік береді. Ол ҽділдікпен тұрушы-үкім етуші.
«Али-имран - 18»

Бұл аяттан алынатын түсінік:
Лҽ илҽһҽ(َ‫)الَ إلَو‬- дегеннің мағынасы:

«Аллаһ Та`аладан басқа қҧлшылық қылынатын нҽрселердің барлығын жоққа
шығару».

Иллаллаһ (َ‫)إالَّ اهلل‬- дегеніміз:

«мҥлікінде Аллаһтың серігі болмағаны сияқты, ғибадатты да Жалғыз Аллаһ
Та`алаға арнап оған қҧлшылық ету».

Осы куҽлікті тҽпсірлеп, оның мағынасын баяндап беретін, Аллаһың мына сҿзі:
   
   
    
   
    
 
(26). Еске алыңыз, Ыбраһим атасына жҽне қауымына айтқан еді: «Ҽлбетте, мен сендер
табынып жатқан бұттардан тазамын. (27). Тек, мені жаратушыға ғана (табынамын). ҽлбетте, Ол
мені (тура дінге) тура жолға салады». (28). Ол (Ыбраһим) соны (яғни, ҿзінің Жалғыз Аллаһқа табынатыны
туралы сҿзді ҿзінен кейін келетін ұрпақтары да оған) қайтулары үшін мұра етіп қалдырды.
«Зҧхрҧф-26,27,28»

181

    
    
      
    
      
   
(Ей, Мухаммад алайһис-сҽлам) айтыңыз: «Ей, кітап иелері, (яғни, яһудилер мен христиандар) бізге де, сендерге
де бірдей (шын) болған бір сҿзге келіңдер-Жалғыз Аллаһқа ғана ғибадат етейік. Оған еш
нҽрсені серік қоспайық жҽне Аллаһты қойып бір-бірімізді құдай етіп алмайық». Егер олар
(яғни, кітап иелері осы уағыздан) бет бұрса, онда, сендер (ей, момындар): «куҽ болыңдар, біз,
мұсылмандар Жалғыз Аллаһқа бойұсынушылармыз»- деп айтыңдар.
«Али- Имран – 64»

екінші бҿлігі:

‫ُم َح َّمدًا َر ُسو ُل اهلل‬

«мухаммадан расулуллаһ»
" Мухаммад

Аллаһтың елшісі "

-деп куҽлік беру.
Бұның дҽлелі Аллаһтың мына сҿзі:
    
     
   
(Ей, адамдар), сонда, сендерге ҿздеріңнен болған, сендердің (Тура Жол-хақ дінге келулеріңе) құштар
болған жҽне барлық момындарға мархабатты, мейрімді болған бір пайғамбар келді ғой!
«Тҽубҽ-128»

***
АВТОР СҾЗІ

ِ ‫أن مح َّمداً رسو ُل‬
ِ َ ‫و معَنى َشي‬
:‫اهلل‬
َْ َ
ُ َ َ ُ َّ ‫ادة‬
َ

ِ ْ ‫ و‬،‫َخبر‬
ِ ِ َ‫ وت‬،‫طَاعتُو ِف ْيما أَمر‬
.‫ع‬
َ ‫َن الَ ُي ْع َب ُد اهلل إالَّ بِ َما َش َر‬
ْ ‫ َو أ‬،‫اب َما َنيَى َو َز َج َر‬
ُ ‫اجت َن‬
ْ َ ََ َ ُ َ
َ َ َ ْ ‫صد ْيقُوُ ف ْي َما أ‬
Мухаммад Аллаһтың елшісі дегеніміздің мағынасы:
«Ол бҧйырған істерге итағат ету, айтқан хабарларын растау,
қайтарғандарынан қайту жҽне Аллаһ Та`алаға, тек қана сол кісі
шариғат қылып берген жолмен қҧлшылық қылу».
Бұл сҿзіміздің дҽлелі мына аят:
     
    
 
    
     
182

    
    
      
Аллаһ ауыл-қалалардың (кҽпір) халқынан Ҿз пайғамбарына олжа етіп берген нҽрселерсендерден бай-дҽулеттілердің арасында ғана айналып жүре беретін нҽрсе болып қалмауы
үшін – Аллаһтікі, пайғамбардікі (оның) туған-туысқандары, жетімдер, бейшара – кедей
кембағалдар жҽне жолаушы мүсҽпірлердікі. Пайғамбар ҿзі сендерге берген нҽрсені
алыңдар, ол сендерді қайтарған нҽрседен қайтыңдар жҽне Аллаһтан қорқыңдар! ҽлбетте,
Аллаһтың жазасы - қатты.
«Хашыр-7»

***

.َ‫َن الَ ُي ْع َب ُد اهلل إالَّ بِ َما َش َرع‬
ْ‫أ‬
Аллаһ Та`алаға, тек қана сол кісі шариғат қылып берген жолмен
қҧлшылық қылу
Шарх:
Аллаһ Та`алаға, шариғат қылған жолмен ғибадат қылу.
Бұл сҿзіміздің дҽлелі:
    
   
     

(Ей, Мухаммад алайһис-сҽлам) айтыңыз: «егер, Аллаһты сүйсеңдер, маған еріңдер. Сонда, Аллаһ
сендерді сүйеді жҽне күнҽларыңды жарылқайды. Аллаһ-(күнҽларды) Жарылқаушы, мейрібан.
«Али-имран – 31»

    
   
Пайғамбар ҿзі сендерге берген нҽрсені алыңдар, ол сендерді қайтарған нҽрседен
қайтыңдар
«Хашыр-7»

Хадис:

ِ
ِ ‫عنٍ مالِ ِك ْب ِن اْلحوْي ِر ِث ر‬
:‫مى اهللُ َعمَْي ِو َو َسمَّ َم‬
َّ ‫ص‬
َ َ‫ ق‬:‫ال‬
َ َ‫ض َى اهللُ تَ َعالَى َعْنوُ ق‬
َ ‫ال َر ُسو ُل اهلل‬
َ
َ ْ َ
َُ
ُّ
"‫ُصمّْي‬
َ ‫"صموا َك َما َأرَْيتُ ُمونِي أ‬
َ

Малик ибн Хуҽйрис

айтады; Пайғамбарымыз

бізге былай деді:

«мен намазды қалай оқығанымды кҿрсеңдер, солай оқыңдар». (1)

َّ ‫َع ْن أبِي ُى َرْي َرةَ َع ِن‬
:‫ال‬
َّ ‫ص‬
َ َ‫مى اهللُ َعمَْي ِو َو َسمَّ َم ق‬
َ ‫النبِ ّْي‬
‫اجتَنُِبوهُ َوا َذا‬
ْ ‫ان قَْبمَ ُك ْم بِ ُس َؤالِ ِي ْم َو‬
َ
ْ َ‫ فَإ َذا َنيَْيتُ ُك ْم َع ْن َش ْي ٍء ف‬،‫اختِالَ ِف ِي ْم َعمَى ْأنبَِيائِ ِي ْم‬
َ ‫ َّإن َما َىمَ َك َم ْن َك‬،‫"د ُعونِي َما تََرْكتُ ُك ْم‬
ِ
."‫ط ْعتُْم‬
َ َ‫است‬
ْ ‫أم ٍر فَأتُوا مْنوُ َما‬
ْ ِ‫أم ْرتُ ُك ْم ب‬
َ

Ҽбу Һурайра

Пайғамбарымыздан

риуаят етеді:

«егер сендерді бір нҽрседен қайтарсам, содан қайтыңдар-аулақ болыңдар, бір нҽрсені
бҧйырсам, қолдарыңнан келгенше істеңдер». (2)

Ибн Тҽймия

айтады:
183

«кісі қаншалық Пайғамбарымызға
еретін болса, Аллаһқа деген иманы
соншалықты кҥшейеді. Ал азырақ ерсе иманы ҽлсірейді. Кҿбірек алыстап кетсе, ол
кісіден шірк, бидағат ашық кҿріне бастайды».

Ибн Тҽймия

айтады:

«адамдардың ішіндегі ең бақыттылары, дҽрежесі жоғары болғандары. Дҽрежесі
жоғары болу себебі: Пайғамбарымызға
, білімде жҽне амалда кҿбірек еруі.»

Ибн Қайием

Ҽл-жҽузи айтады:

«адамдар ҥшін, Аллаһқа баратын жолдардың барлығы жабық, тек
Пайғамбарымыздың
жолына ерген адамға ғана жол ашық.»
(1)- сахих Бухари. 10-ші: «китабул азан». 18-ші баб: «азан лил мусафир». №:631 хадис.
(2)- сахих Бухари. 96-ші: «китабул эътисам». 2-ші баб: «иқтида бис сунан». №:7288 хадис ,

сахих Муслим. 15-ші: «китабул хаж». 73-ші баб: «фардил хаж». №:1337 хадис.

екінші жҽне ҥшінші тірек:

ِ ‫الزك‬
َّ ‫ وا ْيتاء‬،‫الصال ِة‬
"‫اة‬
َّ ‫"إقام‬

2. Намаз. ( ‫الصالَة‬
َّ )
َّ )
3. Зекет. ( ‫الزَكاة‬

Намаздың, зекеттің жҽне таухидтың исламның тіректері екендігіне Құран
мен Сүннетте кҿптеген дҽлелдер таба аламыз. Солардың бірі Аллаһ
Та`аланың мына аяты:
    
   
  
    
Негізінен, олар тек қана Жалғыз Аллаһқа, ол үшін дінді таза еткен, тура Жолдан аумаған
күйлерінде құлшылық етуге, намазды толық атқаруға жҽне зекетті ҿтеуге бұйырылған еді.
Міне, осы – Тура Жолдағы (ұлттың діні).
«Бҽийнҽ-5»

***
Тҿртінші тірек:

"‫"ص ْوم رمضان‬

4. Ораза. (‫ان‬
َ ‫ص ْوُم َرَم‬
َ ‫ض‬
َ )

Рамазан айында ораза тұту ислам негіздердің бірі екендігінің дҽлелі:
   
    
    
Ей момындар, тақуалылардан табылуларың үшін, сендерден бұрын ҿткендерге парыз
етілгені сияқты, сендерге де ораза тұту парыз етілді.
«Бақара-183»

***

бесінші тірек:

ِ ‫"حج ب ْي ِت‬
"‫اهلل ا ْلحرِام‬
184

ِ ‫) ح ُّج بي ِت‬
5. қажылық. (‫اهلل ا ْل َح َرِام‬
َْ َ

Аллаһтың үйіне ҿмірде бір рет қажылық жасау исламның рүкіндерінің бірі
екендігіне дҽлел:
   
    
     
    
      
 
Онда мақамы Ыбраһимде айқын белгі-аяттар бар. Сол сияқты оған кірген адам (ҽртүрлі
қауып-қатерден) аман болады. жҽне жолға (жүруге) шамасы келген кісілер міндетінде
Аллаһ үшін міне, сол үйді қаж-зиярат ету борышы бар. Кімде-кім кҽпір болса (яғни, кағбаны
зиярат ету-парыз екеніне қарсы болса), сонда, ҽлбетте, Аллаһ бүкіл ҽлемдерден мұқтажсыз.
«Али-Имран – 97»

***
ЕКІНШІ МҼРТЕБЕ:

"ИМАН"
АВТОР СҾЗІ

،‫ان‬
ْ :ُ‫ا ْل َم ْرتََبةُ الثَّنَِية‬
ُ ‫اإلي َم‬
َّ
ِ ‫إماطَةُ األ َذى َع ِن الطَّ ِرْي‬
،‫ق‬
ْ َ‫ ف‬،ً‫ون ُش ْعَبة‬
ْ ِ‫َو ُى َو ب‬
َ ‫أعالَ َىا قَ ْو ُل الَ إلَوَ إال اهللُ َو أ َْدَن‬
َ ‫ضعٌ َو َس ْب ُع‬
َ ‫اىا‬
ِ ‫اإلي َم‬
،‫ان‬
ْ ‫اء ُش ْعَبةٌ ِم َن‬
ُ ‫َوا ْل َحَي‬
Екінші мҽртебе, иман. Ол 70-тен астам бҧтақтардан тҧрады. Ең ҧлысы
«лҽ илҽһҽ иллаллаһ» сҿзі, ең тҿменгісі жолдан кедергілерді алып тастау.
Ҧятта иманның бір бҧтағы.

:ٌ‫َو ْأرَك ُانوُ ِستّة‬
ِ ِ‫أن تُؤ ِمن ب‬
ِ ‫ وا ْليوم‬،‫ ورسمِ ِو‬،‫ و ُكتُبِ ِو‬،‫ و مالَئِ َكتِ ِو‬،‫اهلل‬
‫ َوتُ ْؤ ِم َن بِا ْلقَ َد ِر َخ ْي ِرِه َو َشّْرِه‬،‫اآلخ ِر‬
َ ْ ْ
َ َ
َ َْ َ ُ ُ َ
َ
Иманның тіректері алтау:
1)- Аллаһ Та`алаға,
2)- періштелерге,
3)- кітаптарға,
4)- Пайғамбарларға,
5)- Ақырет кҥніне,
6)- тағдырдың жақсы-жамандығына иман келтіру.
Осы алты тірек-негіздердің дҽлелі, Аллаһ Та`аланың мына сҿзі:
     
  
    
185

  
 
Жүздеріңді күншығыс пен күнбатысқа бұрғандарың жақсы емес. Аллаһқа, Ақырет күніне,
періштелерге, кітаптарға, пайғамбарларға иман келтіргендер- игі жақсылардан.
«Бақара-177»

тағдырға дҽлел, Аллаһ Та`аланың мына аяты:
     
Ҽлбетте, біз ҽрбір нҽрсені (анық) ҿлшеммен жараттық.
«Қамар-49»

Хадис:
Омар ибн Хаттаб
риуаят еткен Жҽбірҽйіл ҽлҽйһис-сҽламның ұзын хадисы.
Бұл хадис туралы алдынғы сабақтарда толыққанды айтып ҿткенбіз.(1)
(1)- сахих Муслим. 1-ші: «китабул иман». 1-ші баб: «баянил иман». №:8 хадис

Иман дегеніміз:
Жүрекпен сену, тілмен айту жҽне мүшелермен амал қылу.
Иман, Аллаһқа бойұсынумен күшейеді, оған аси болып, бойұсынбаумен ҽлсірейді.

Демек, бұған, барлық уҽжіп болсын, мүстахап болсын бұйрықтарды орындау
жҽне барлық харам болсын, мҽкруһ болсын, қайтарылған нҽрселерді тастау кіреді.
Иман, жетпістен астам бұтаққа бҿлінеді- деген сҿзді имам Муслим
Ҽбу һурайрадан
риуаят етеді. Ал, имам Бухаридың
сахихында, иман
алпыстан астам бұтаққа бҿлінеді- деп келеді. Бұл хадсите Ҽбу Һурайрадан
риуаят қылынады.

Ҽбу Һурайра

ِ
ِ
َّ ‫ضى اهللُ تَ َعالى َعْنوُ َع ِن‬
:‫ال‬
َ َ‫صمَّى اهللُ َعَمْي ِو َو َسمَّ َم ق‬
َ ‫النبِ ّْي‬
َ
َ ‫َع ْن أبي ُى َرْي َرةَ َر‬
ِ ْ ِ‫"اإليمان ب‬
ِ ‫اإلي َم‬
."‫ان‬
ْ ‫اء ُش ْعَبةٌ ِم َن‬
َ ُّ‫ضعٌ َوست‬
ُ َْ
ُ ‫ون ُش ْعَبةً َواْل َحَي‬

айтады, Пайғамбарымыз

айтты:

«иманның алпыстан астам тармағы бар, ҧятта иман тармақтарынын бірі».(1)

Ҽбу Һурайра

ِ
ِ
َّ ‫ضى اهللُ تَ َعالى َعْنوُ َع ِن‬
:‫ال‬
َ َ‫صمَّى اهللُ َعَمْي ِو َو َسمَّ َم ق‬
َ ‫النبِ ّْي‬
َ
َ ‫َع ْن أبي ُى َرْي َرةَ َر‬
ِ ‫اإلي َم‬
."‫ان‬
ْ ‫اء ُش ْعَبةٌ ِم َن‬
ْ ِ‫ان ب‬
ْ
َ ‫ضعٌ َو َسْب ُع‬
ُ ‫"اإلي َم‬
ُ ‫ون ُش ْعَبةً َواْل َحَي‬

айтады, Пайғамбарымыз

айтты:

«иманның жетпыстен астам тармағы бар, ҧятта иман тармақтарынын бірі». (2)

Имам Муслим
ҿзінің сахихында жҽне бір хадисті Ҽбу һурайрадан
риуаят етеді. Бұл хадисте Ҽбу Һурайра иман алпыстан астам, немесе,
жетпістен астам тармақтан тұрады- деп екіленеді.(күмҽнданады).
ِ ْ ِ‫ أو ب‬،‫ضع وسْبعون‬
َّ ِ
َّ ‫ال رسو ُل‬
ِ
ِ ُ ‫"اإليم‬
ِ
‫ون‬
َ َ‫الى َعْنوُ ق‬
َ ُّ‫ضعٌ َوست‬
َ
ُ َ َ َ‫ ق‬:‫ال‬
ْ َ ُ َ َ ٌ ْ ‫ان ب‬
َ ْ :‫صمى اهللُ َعمَْيو َو َسم َم‬
َ ‫َع ْن أبي ُى َرْي َرةَ َرض َى اهللُ تَ َع‬
َّ
ِ ‫إماطَةُ األ َذى َع ِن الطَّ ِرْي‬
ِ ‫اإلي َم‬
."‫ان‬
ْ ‫اء ُش ْعَبةٌ ِم َن‬
َ ‫ضمُيَا قَ ْو ُل الَ إلَوَ إال اهللُ َو أ َْدَن‬
َ ‫ فَأ ْف‬،ً‫ُش ْعَبة‬
ُ ‫ َواْل َحَي‬،‫ق‬
َ ‫اىا‬

Ҽбу Һурайра

айтады, Пайғамбарымыз

айтты:

186

«иманның жетпістен астам, немесе, алпыстан астам тармағы бар. Ең ҧлы тармағы,
лҽ илҽһҽ иллаллаһ, ең тҿмені жолдағы кедергіні алып тастау. ҧятта иман
тармақтарынын бірі». (3)
(бұл хадисте рауи (хадисті риуаят қылған кісі), яғни, Ҽбу Һурайра
екіленіп қалған)

Ибн Хажар Ҽл-Асқалани

алпыспен жетпістің арасында күдіктеніп

осы хадиистерге берген шархында былай дейді:

«біз осы екі риуаяттың анығына сҥйенеміз, яғни, кҥдіксіз келгеніне. Бҧл хадистерде
кҥдіксіз келгені ол алпыстан астам- деп келген риуаят.»

(1)- сахих Бухари. 2-ші: «китабул иман». 3-ші баб: «умурол иман». №:9 хадис.
(2)- сахих Муслим. 1-ші: «китабул иман». 12-ші баб: «баян адади шуъбил иман».. №:35 хадис.
(3)- сахих Муслим. 1-ші: «китабул иман». 12-ші баб: «баян адади шуъбил иман».. №:35 хадис.

Иман бұтақтары-тармақтарының ең ұлысы, лҽ илҽһҽ иллаллаһ, сҿзі.
Бұл кҽлимҽ Жҽннаттың кіліті. Иманның осы бұтағы болмаса, адам иманнан
ажырап қалады. Иманның бұдан кейінгі ең үлкен бұтақтары, исламның
қалған тҿрт үстіні.
Таухид кҽлимҽсынан кейінгі ең үлкен ҽрі маңызды болған бұтақ ол намаз.
Аллаһ Та`ала Құран кҽрімде намазды иман депте атайды.
     
Аллаһ Та`ала имандарыңды (яғни, намаздарыңды) жоюшы емес.
«Бақара-143»

Біз білеміз намаз алғаш парыз болған уақытта, мұсылмандардың құбыласы
Ақса мешіті болған.
ِ ‫ع ِن اْلبر‬
ِ ‫صمَّى اهللُ َعمَ ْي ِو و َسمَّم إلَى َب ْي ِت اْل َم ْق ِد‬
‫س ِستَّةَ َع َش َر َش ْي ًار‬
َ ‫اء ْب ِن َع ِاز ٍب‬
ُ ‫صمَّْي‬
ّ ‫ت َم َع النَّبِ ّْي‬
َ :‫قال‬
ََ َ
َ َ
Бараь ибн Азиб
айтады:
«Пайғамбарымыз

мҽдинаға келген соң ол кісімен бірге 16-ай бойы Ақса мешітіне
қарай намаз оқыдым». (1)

Сонан соң, Аллаһ Та`ала Пайғамбарымызға
уахи етеді.

жүзін кағбаға қарата бұруды

   
     
  
Енді, жүзіңізді «масжид харам» (Мекке) жаққа бұрыңыз. (ей момындар, сендер де) қай жерде
тұрсаңдар да, жүздеріңді сол жаққа бұрыңдар.
«Бақара-144»

ِ ِ
ِ ‫ع ِن اْلبر‬
ِ ‫ َفمَ ْم ٍَ ْن‬،‫أن تُ ُح ّْو َل ِر َجا ٌل َوقُتِمُوا‬
،‫در َما َنقُو ُل ِف ْي ِي ْم‬
َ ‫ أَنَّوُ َم‬:‫اء ِفي َح ِد ْيثِ ِو َى َذا‬
ْ ‫ات َعمَى اْلقْبمَة قََب َل‬
ََ َ
ِ ‫ { وما َكان اهلل لِي‬:‫فَأَ ْن َز َل اهلل تَعالَى‬
} ‫ض ْي َع ْإي َم َان ُك ْم‬
ُ ُ َ ََ
َ ُ
Бара` ибн Азиб
айтады:
«біз, бірінші қҧбылада намаз оқып қайтыс болғандардың намазы қалай болады екен
деп ойланып қалдық. Сонда Аллаһ Та`ала мына аятты тҥсірді.
187

«Аллаһ Та`ала имандарыңды (намаздарыңды) жоюшы емес.» (Бақара-143)» (2)

Тҿбедегі аятта, Аллаһ Та`ала Ақса мешітіне қарай оқыған намаздарыңды зая
қылмайтындығын айтады. Аллаһ Та`ала намазды иман сҿзімен айтып жатыр.
Бұл аяттан алынатын пайдалардың жҽне бірі, ол, амал да иманнан екендігін
білдіреді. Мына жоғарыдағы аят соған дҽлел болады.
Автор
пайғамбарымыздың
сҿзіне сүйеніп: «ҧятта иманның бір бҿлігі»деп айтқан. Бұл, ұят- иманның негізгі бҿлігінен екендігінен.
(1)- сахих Муслим. 5-ші: «китабул масажид». 2-ші баб: «тахуилил қибла». №: 525 хадис,

сахих Бухари. 2-ші: «китабул иман». 30-ші ба: «салат минал иман». №:40 хадис.
(2)- сахих Бухари. 2-ші: «китабул иман». 30-ші ба: «салат минал иман». №:40 хадис.

***
Бірінші тірек:

ِ ِ‫أن تُؤ ِمن ب‬
‫اهلل‬
َ ْ ْ

"Аллаһ Та`алаға иман келтіру "
Шарх:
Иманның бірінші тірегі ол Аллаһ Та`алаға иман келтіру.
Бұл тҿрт нҽрсені ҿз ішіне қамтиды.
1. Аллаһ Та`аланың бар екендігіне иман келтіру.
Аллаһ Та`аланың бар екендігін мына тҿрт нҽрсемен білеміз:
І)ІІ)ІІІ)ІV)-

‫ط َرة‬
ْ ‫اْل ِف‬

‫اْل َع ْقل‬

َّ
‫الش ْرع‬
‫اْل ِحس‬

Фитрат.(тума сезім)
Ақыл.
Шариғат.
Сезім.
(бұл жҿнінде алдынғы сабақтарымызда толығымен баяндап ҿткенбіз.)

2. Аллаһ Та`аланың Раб екендігіне-рубубия таухидына иман келтіру.
Раб сҿзі: жарату, ие болу, ҽлемдердің ісін басқаруды ҿз ішіне қамтиды.
3. Аллаһ Та`аланың илаһтығына ,яғни, улуһия таухидына иман
келтіру.
Яғни, құлшылық қылуға лайықты болған құдай, тек қана Аллаһ, одан басқа
құлшылыққа лайықты илаһ (құдай) жоқ деп иман келтіру.
Аллаһ Та`аладан басқа, адамдар құлшылық қылып жатқан нҽрселердің
барлығы құлшылыққа лайықты емес. Бұған дҽлел болатын Аллаһ Та`аланың
мына аяттары:

188

      
    
Бұған себеп-Аллаһтың ҿзі ғана Хақ (Тҽңір) екендігі жҽне сендер оны қойып (мүшріктер)
жалбарынып жатқан бұттар болса, жалғанның ҿзі ...
«Хаж -62»

    
      
Оларға, Аллаһты қойып, жалбарынған құдайлары (бұттары) еш пайда бермеді
«Һуд-101»

Олардың «құдай»-деп аталуы, олар құлшылыққа лайық екендігіне дҽлел
болмайды. Бұл сҿзіміздің дҽлелі мына аят:
    
    
   
Бұл сендер жҽне аталарың қойған құр аттар ғана. Аллаһ оларға байланысты ешбір дҽлел
түсірген жоқ
«Нҽжім-23»

      
    
   
     
   
 
Раббыларың тарапынан азап жҽне ашу тиісті болады. Аллаһ оған ешбір дҽлел түсірмеген,
ҿздерің жҽне аталарың тҽңірлеріңе қойып алған аттарың жайында менімен таласасыңдар
ма? Енді, нҽтижені күтіңдер, менде сендермен бірге күтемін.
«Ағраф-71»

  
    
    
   
    
        
      
   
   
(39). ҽй, Менің абақты жолдастарым! Бҿлек-бҿлек раббыларың жақсыма немес ҽр нҽрсеге
Ҿктем, Жалғыз Аллаһ жақсы ма? (40). Сендердің одан ҿзге шоқынған нҽрселерің, сендер
жҽне сендердің аталарың атаған құр аттар ғана. Аллаһ оларға табынуға байланысты ешбір
дҽлел түсірген жоқ. Үкім, Аллаһ Та`алаға ғана тҽн. Ол ҿзіне ғана құлшылық қылуларыңды
бұйырады.
«Юсуф-39,40»

Аллаһ Та`ала осы құдайлардың құлшылыққа лайықты емес екендігіне 2-ақли
дҽлел келтіреді.
А)- бұлардың құдайларында шын құдайдың сипаттары жоқ.
Олар ешнҽрсе жарата алмайды, бҽлкім, олардың ҿздері жаратылған. Бұл
құдайлар, ҿздеріне құлшылық қылып жатқандарға ешқандай пайда ҽкеле

189

алмайды, зиянды да қайтара алмайды. Олардың ҿмірлеріне де ҿлімдеріне де
ие емес. Тіпті, аспандар мен жердегі ешбір нҽрсеге ие емес жҽне серікте емес.
Бұл туралы Аллаһ Та`ала былай дейді:
    
    
     
     

Олар Аллаһты қойып, одан басқа, ешнҽрсені жарата алмайтын, ҿздері жаратылған,
сондай-ақ ҿздеріне де пайда, зиян келтіру күшіне ие болмағандарды тҽңір жасап алды.
«Фҧрқан-3»

     
    
   
(191). Олар, еш нҽрсені жаратпаған, ҿздері жаратылған нҽрсені Аллаһқа серік қыла ма?!
(192). (Аллаһқа серік қылған нҽрселері) оларға жҽрдем ете алмайды, ҽрі ҿздеріне де жҽрдем
ете алмайды.
«Ағраф-191,192»

Демек, бұл құдайсымақтардың жағдайы осындай болатын болса, онда
бұларға құлшылық қылу үлкен ақымақтық болады.
Б)- мүшріктер Аллаһ Та`аланың рубубия таухидын мойындайтын еді.
Рубубия таухидын мойындаған адам, улуһия таухидын да мойындап
ғибадаттарды Жалғыз Аллаһ Та`алаға арнауы керек болады.
   
    
     
   
    
      
   

(21).Ҽй адамдар! Сендерді жҽне сендерден ілгері ҿткендерді тақуа иелері болуларың үшін
жаратқан раббыларыңа ғибадат етіңдер.
(22). Ол сендер үшін жерді-жайлы орын, аспанды шатыр етті, жҽне кҿктен жауын жіберіп,
оның жҽрдемімен сендерге несібе болсын деп, жемістер ҿсірді.
Сондықтан, біле тұра (ҿзге затты) Аллаһ Та`алаға теңемеңдер
«Бақара-21,22»

   
  
     

Аллаһ кҿктер мен жердің тҽрбиешісі, енді, оның ҿзіне құлшылық қылыңдар жҽне
құлшылығында сабыр қылыңдар, Аллаһқа оның есім,сипаттарында ұқсас кімсе
барлығыны білесізбе?.
«Марям-65»

190

4. Аллаһ Та`аланың есім-сипаттарына иман келтіру.
Аллаһ Та`ала құранда есімдерін қалай атаған болса, ҿзін қандай сипаттаған
болса, Пайғамбарымыз Раббысын қалай атап, қандай сипаттаған болса, тура
солай есімдерін атап, сипаттап, ұқсатпастан, жоққа шығармастан, қалайша
деместен, ҿзгертпестен иман келтіруіміз керек болады.
   
     
    

Аллаһтың кҿркем есімдері бар, сондықтан, Оны сол есімдермен шақырыңдар (есте тұтыңдар.)
оның есімдерінде шындықтан ауып, (орынсыз жерде оларды қолданатын мүшріктерді) жайына қойыңыз.
Олар жақында істеп ҿткен амалдарына сай жазаланады.
«Ағраф -180»

***
Екінші тірек:

‫َو َمالَئِ َكتِو‬
Періштелерге иман келтіру

Періштелер нҧрдан жаратылған. Олар Аллаһ Та`ала мен пайғамбарлар
(ҽлҽйһимус салам) арасында елші болған қҧрметті мақҧлықтар.
олар Аллаһ Та`алаға мінсіз итағат қылатын пенделері.
Олардың ҿздері де істері де пҽк. Оалр Аллаһ Та`аланың қызы да емес,
серігі де емес.
Шарх:
1)- періштелер нҧрдан жаратылған.
Періштелердің нұрдан жаратылғандығына мына хадис дҽлел болады.
191

ِ ‫عن عائِشة ر‬
:‫صمَّى اهللُ َعمَْي ِو َو َسمَّ َم‬
‫ضى اهلل تع‬
ُ ‫ال َر ُس‬
َ َ‫ ق‬:‫ت‬
ْ َ‫الى َعْنيَا قَال‬
َ ‫ول‬
َ ََ ُ َ َ َ َ َ َ
ِ ‫آدم ِم َّما و‬
ٍ ‫"خمِ َق ِت اْل َمالَئِ َكةُ ِم ْن ُن‬
ُّ ‫ق اْل َج‬
."‫ف لَ ُك ْم‬
َ ‫ص‬
َ ِ‫ َو ُخم‬،‫ان ِم ْن َم ِارٍج ِم ْن َن ٍار‬
َ ‫ َو ُخِم‬،‫ور‬
ُ
َُ ‫ق‬
ُ

Айша анамыз

айтады: Пайғамбарымыз

айтты:

«періштелер нҧрдан жаратылған, жындар оттан жаратылған жҽне Адам (ҽлҽйһис салам)
сендерге сипаттаған нҽрседен жаратылған.» (1)

2)- Аллаһ Та`ала мен пайғамбарлар (ҽлҽйһимус салам) арасында елші.
Елші екендіктеріне мына аят дҽлел болады.
   
   
   
     
      
 
Кҿктерді жҽне жерді жаратқан сондай-ақ екі-үш жҽне тҿрт қанатты періштелерді елші
қылған Аллаһқа барлық мақтаулар лайық. Ол жаратуда қалағанын арттырады. Күдіксіз
Аллаһтың ҽр нҽрсеге толық күші жетеді.
«Фатыр-1»

(1). Сахих муслим. 53-ші: «китабуз зуһд». 10-ші баб: «фи ахадиси мутафарриқа». №:2996.

3)- қҧрметті жҽне Аллаһ Та`алаға итағат қылады.
Бұған дҽлел мына аяттар.
    
      
  
    
    
     
     
    
    
  
(26). Сонда олар: «Аллаһтың баласы бар»- деді. Аллаһ одан Пҽк, ондай емес. Бҽлкім,
періштелер (Аллаһтың) құрметті құлдары. (27). Олар Одан (Аллаһтан) оза сҿз сҿйлемейді.
Сондай-ақ олар Оның Ҽмірін ғана орындайды. (28). Аллаһ олардың ҿткенін де келешегін де
біледі. Олар Аллаһтың разы болған кісісіне ғана шапағат ете алады. Олар Аллаһтан
қорыққанынан тітіркенеді. (29). Олардан кім: «Аллаһтан ҿзге мен де тҽңірмін»- десе,
залымдарды тозақпен жазалағанымыз сияқты оны да тозақпен жазалаймыз.
«Анбия-26,29»

192

4)- Олардың ҿздері де істері де пҽк.
Пҽк екендіктеріне мына аяттар дҽлел болады.
    

(15). Елшілердің қолында (16). Ардақты, игі періштелер.
«Абаса-15,16»

5)- Олар Аллаһ Та`аланың қызы емес.
Бұған мына аяттар дҽлел болады.
    
   
    
     
    
     
   
    
   
 
(16). Немесе Ол, жаратқандарынан қыздарды ҿзі алып ұлдарды сендерге арнады ма?.
(17). Олардың біреуіне Аллаһқа арнағанының ұқсасы сүйішіленсе (ҽйелің қыз кҿрді делінсе)
жұздері қарайып, оны ашу кҿрнейді.
(18). Моншақ ішінде тҽрбиеленіп, ҿз дауын да баян ете алмайтын біреу ме?!
(19). Олар Аллаһтың құлдары, періштелерді ҿздерінше ҽйелдерге балайды. Олар, олардың
(періштелердің) жаратылуын кҿріппе еді?! Олардың бұл куҽліктері жазылып сұралады.
«Зҧхрҧф- 16,19»

6)- олар Аллаһ Та`аланың серігі емес.
Бұның дҽлелі мына аят.
    
  
    
Расында Раббыңның қасындағылар (періштелер) Оған (Аллаһқа) құлшылық қылудан
менменсімейді де Оны дҽріптеп Оған сҽжде қылады.
«Ағраф-206»

***

Періштелердің тҥрлері жҽне істері.
Періштелерге Аллаһ Та`ала жүктеп қойған істер ҽр түрлі.
1)- періштелердің ішінде пайғамбарларға уахи жеткізетін періште бар.
Ол, Жҽбірайіл алейһис салам.
Бұған дҽлел бақара сүресіндегі мына аят:
     
    
Айт: «кім Жҽбірҽйілге дұшпан болса, білсін: ол Аллаһ Та`аланың қалауымен сенің
жүрегіңе уахи түсірді.
«Бақара-97»

193

2)- олардан, Аллаһтың бҧйырған жеріне жаңбырды жаудыру ісі
жҥктелген періште бар.
Ол, Микайл алейһис салам.
3)- олардың ішінде сҥр ҥрлеу ісі жҥктелген періште бар.
Ол, Исрафил алейһис салам.
Оның дҽлелі мына хадис:
ٍ ‫َعن أبِي س ِع‬
ِ ُ ‫ال رس‬
: ‫صلَّى اللُ َعلَْي ِو َو َسلَّ َم‬
َ َ‫يد ق‬
َ ‫ول الل‬
ْ
ُ َ َ َ‫ ق‬:‫ال‬
َ
ِ
ِ
ِ
"‫استَ َم َع ْاإل ْذ َن َمتَى يُ ْؤَم ُر بِالنَّ ْف ِخ فَ يَ ْن ُف ُخ‬
َ ‫" َك ْي‬
ْ ‫ب الْ َق ْرن قَد الْتَ َق َم الْ َق ْر َن َو‬
َ ‫ف أَنْ َع ُم َو‬
ُ ‫صاح‬
Ҽбу Сайд Ҽл-Худри
айтады: Пайғамбарымыз
айтты:
«сҥрдің иесі (Исрафил) сҥрді аузына салып, маңдайын еңкейтіп жҽне оған рҧқсат
беруін кҥтіп тҧрғандығын біліп тҧрып мен қандай тынышталамын.» (1)

Осы үш періште ең ұлы періштелер.
Періштелерге иман келтіру 2-түрлі болады:
А)- жалпы иман келтіру.
Б)- жекелей иман келтіру.
Жҽбірайіл жҽне Микайіл алейһис салам есімдері құранда келген. Исрафил
алейһис саламның есімі хадисте келген.
ٍ
ٍ ‫الرحم ِن بن عو‬
ِ
ِ ِ‫شةَ أُم الْم ْؤِمن‬
َ َ‫ف ق‬
َ ِ‫ت َعائ‬
ُ ْ‫ َسأَل‬: ‫ال‬
َ ‫ بِأَي َش ْيء َكا َن النَّبِي‬:‫ين َرض َي اللُ َع ْن َها‬
ُ‫صلَّى الل‬
ْ َ ْ َ َّ ‫َح َّدثَنَا أبُو َسلَ َمةَ ب ِن َع ْبد‬
َ ُ
ِ َ‫ َكا َن إذَا ق‬:‫ت‬
ِ
ِ ِ ِ
ِ
َّ
‫يل‬
ْ َ‫ام ِم َن اللَّْي ِل؟ قَال‬
َ ‫ام م َن اللَّْي ِل أفْ تَتَ َح‬
َ
َ َ‫صالَتَوُ إذَا ق‬
َ ‫ح‬
ُ ‫َعلَْيو َو َسلَّ َم يَ ْفتَت‬
َ ‫ "الل ُه َّم! َرب َج ْب َرائ ْي َل َوم ْي َكائ‬:ُ‫صالَتَو‬
ِ ‫و‬
،‫يل‬
ْ َ
َ ‫إس َراف‬
Ҽбу Сҽлҽмҽ айтады:Айша анамыздан
: пайғамбарымыз
түнгі намазын
немен бастар еді деп сұрадым? Анамыз айтты:
« Пайғамбарымыз
: "Жҽбірайылдың, Микайілдың, Исрафилдың Раббы болған
Аллаһтың атымен" –деп намазын бастайтын еді.» (2)
(1)- Имам Ахмад, Термизи. «хасан». №:2431. Ҽбу Даууд. №: 767.
(2)- сахих Муслим. 6-ші: «китаби салат». 26-ші баб: «дуъа фис салат». №:770

4)- олардың арасында адамдардың жанын алу ісі жҥктелген періштелер бар.
Ол, Мҽлҽкул мҽут, яғни, ҿлім періштесімен оның кҿмекшілері.
Бұған дҽлел болатын мына аят:
     
    
 
(ей, Мухаммад алайһис салас), айт: «сендерді ҿлім періштесі жандарыңды алады, кейін
Раббыларыңа қайтасыңдар.»
«Сҽждҽ-11»

194

    
    
   
   
Жҽне Ол (Аллаһ), құлдарының үстіне ҿктем, сендерге қорушылар (періштелер) жіберді.
Біреулеріңе ҿлім келген сҽтте, періштелеріміз (онын) жанын алады, ҽрі (олар) еш кемістік
етпейді.
«Анғам-61»

  
   
      
     
 
Олар ҿз жандарына зұлымдық қылған күйлерінде, (ҿлім) періштелері олардың жандарын
алады. Сонда, олар (тағдырға) тҽн беріп: «біздер ешбір жамандық- күнҽ қылған емеспіз»(деседі). Жоқ. Шек-шүбҽсіз, Аллаһ- істеген амалдарыңды Білуші.
«Нахыл-28»

  
    
   
 
Олар (серік қосу жҽне қарсы шығудан) таза болған күйлерінде, періштелер олардың жандарын алады
екен: «сендерге тыныштық-амандық болғай. (енді), істеп ҿткен амалдарың үшін жҽннатқа
кіріңдер»-дейді.
«Нахыл-32»

5)- олардан, адамдарды жамандықтардан сақтайтын періштелер бар.
Бұл сҿзімізге дҽлел, мына аят:
    
    
       
    
     
       
 
ҽркімнің алды-артынан Аллаһтың ҽмірі бойынша, ҿкшелеп қорғаушы (періштелер) бар.
Расында, бір қауым, ҿзін-ҿзі ҿзгертпейінше Аллаһ оны (қауымды) ҿзгертпейді. Сондай-ақ
егер Аллаһ бір қауымға бейбіт тілесе, сонда ол (қауым) үшін ешбір қайтарушы жоқ, ҽрі олар
үшін Аллаһтан ҿзге бір жҽрдемші де жоқ.
«Рағыд-11»

    
  
Жҽне Ол (Аллаһ), құлдарының үстіне ҿктем, сендерге қорушылар (періштелер) жіберді.
«Анғам-61»

Имам Табарани
рағыд сүресінің осы аятының тҽпсіріне Ибн Аббастың
былай деген сҿзін келтіреді:
«‫ = ُِ َؼمجبد‬муъаққибат- дегені: олар, яғни, періштелер адамның алды жҽне артынан
қорғаштап жҥретін періштелер. Аллаһ Та`аланың тағдыры келсе қойып жібереді.»
195

Мужаһид

айтады:

«ҽрбір пенденің, ҧйықтап жатқан кезде, ояу кезінде де жыландардан, адамдардан,
жҽндіктерден сақтайтын періштелері болады. солардың қайсы бірі адамдарға келсе,
оған періште артыңа қайт деп айтады. Тек қана Аллаһ қалаған нҽрседе адамды
тастап қояды.»

6)- періштелердің арасында, пенденің жақсылығы мен жамандығын
жазатындары бар.
Олар, ұлы жазушылар, яғни, кираман кҽтибин.
Ұлы періштелер деп Аллаһ Та`ала құранда сипаттап қойған.
     
    
 
Немесе, олар сырларын, сыбырларын біз естімейді деп ойлай ма? ҽрине, періштелеріміз
(олардың) алдында жазуда.
«Зҧхрҧф-80»

   
    
      
 
(17). Оның оңынан да, сол жағынан да екі байқаушы отырады. (18). Аузынан бір сҿз
шығарар болса, алдында аңдушы дайын.
«Қаф-17,18»

    
 
(10). Негізінен сендерге ҽлбетте бақылаушылар бар. (11). Ардақты жазушылар.
«Инфитар-10,11»

ِ
:ً‫امةَ َم ْرفُوعا‬
َ ‫أم‬
َ ‫َع ْن أبي‬
ِ ْ َ‫ ف‬،‫ات ع ِن اْلع ْب ِد اْلمسِمِم اْلم ْخ ِط ِئ أ َِو اْلمسيء‬
ٍ ‫ت ساع‬
ِ
ِ ‫"إن ص‬
ِ ‫الشم‬
ّْ َ ‫اح‬
،‫استَ ْغفَ َر اهللَ ِمْنيَا‬
َ َ َّ ‫ال لََي ْرفَعُ اْل َقمَ َم س‬
ْ ‫إن َند َم َو‬
ُْ َ َ
َ َّ
ُ
َ ‫ب‬
ِ ‫أْلقَاىا و إالَّ َكتَب و‬
."ً‫اح َدة‬
َ َ
َ َ

Ҽбу Умама

айтады: пайғамбарымыз

айтты:

«жақслықты жазатын періште адамның оң жағында болады, жамандықты жазатын
періште адамның сол жағында болады. Жақсылықты жазатын періште
жамандықты жазатын періштенің ҥстінде ҽмір (басшы). Егер адам бір жақсылық
істесе, оң жақтағы періште он сауап жазады, егер жамандық істейтін болса, оң
жақтағы періште сол жақтағы періштеге айтады: «6-сағат қоя тҧр, ол тасбих немесе
истиғфар айтатын шығар.» (1)

Шайх Албани

бұл хадиске «хасан» деген үкім берген.

(1)- Албани. «ҽссилсилатус сахиха». №:1209 хадис.

Имам Табарани «кабир» кітабінда

7)- олардың ішінде қабірде сҧрақ беретін періштелер бар.

196

Олар, Мүнкҽр жҽне Нҽкир деп аталады.
Былай аталуларына мына хадис дҽлел болады:
ِ
: ‫صلَّى اللُ َعلَْي ِو َو َسلَّ َم‬
َ َ‫ ق‬:‫ال‬
َ َ‫َع ْن أبِي ُى َريْ َرَة ق‬
َ ‫سو ُل الل‬
ُ ‫ال َر‬
ِ ‫ال ألح ِد ِىما الْم ْن َكر و‬
ِ
ِ
ِ ِ
".‫اآلخ ِر النَّ ِك ُير‬
ُ ‫"إذَا قَ بَّ َر الْ َمي‬
َ ُ ُ َ َ ُ ‫ يُ َق‬،‫ت أَتَاهُ َمل َكان أَ ْس َو َدان أَ ْزَرقَان‬
Ҽбу Һурайра
жеткізген хадисте, пайғамбарымыз
айтады:
«егер мҽйіт қабірге қойылатын болса, оған екі періште келеді, бірінің есімі Мункҽр,
екіншісінің есімі Нҽкир.» (1)

Албани рахима һуллаһ бұл хадисті «хасан» деген.
8)- олардың арасында жҽннатқа қарайтын періштелер бар.
Бұл періштелердің ең үлкені Ридуан = ْ‫ا‬ٛ‫ عض‬атты періште.
Дҽлелі мына аят:
    
    
   
    
  
Ал! Раббыларына қарсы келуден сақсынғандар (тақуа иелері) , топ-топ Жҽннатқа жолданады.
Сондай-ақ олар оған (Жҽннатқа) барғанда, оның сақшылары: «сендерге сҽлем, қош келдіңдер,
Жҽннатқа мҽңгі қалатын түрде кіріңдер»- дейді.
«Зҥмҽр-73»

     
  
(періштелер): «Сабыр еткендіктерің үшін, сендерге Аллаһтың есендігі-сҽлемі болсын. Соңғы
жұрт, нендей жақсы!»- (дейді.)
«Рағыд-24»

9)- Періштелердің арасында, қияметте жҽне момын кісілер ҿлер кезде
жақсылық хабарын беретіндер бар.
ҿлім кезіне мына аят дҽлел болады:
     
  
   
  
    
  
    
    
   
(30). Расында: «Раббымыз Аллаһ»- деп, сонан соң мықты тұрғандар, оларға періштелер
түседі де: «қорықпаңдар, қайғырмаңдар! Сендерге уҽде етілген Жҽннат арқылы қуанышқа
бҿленіңдер»- дейді. (31). Біз, дүние тіршілігінде де, ақыретте де (сендердің) достарыңбыз.
Сендерге ол Жҽннатта кҿңілдерің кҿксеген нҽрселер бар, сондай-ақ сендер үшін (Жҽннатта)
не тілесеңдер бар.
«Фҧссилат-30,31»
(1)- Термизи. «хасан ғариб». №: 1071

197

Қияметке мына аят дҽлел болады:
   
  
    
Оларды қорқыныштың ең зоры уайымдатпайды да, оларды періштелер: «міне бұл
сендерге уҽде етілген күн»- деп қарсы алады.
«Анбия-103»

10)- олардан, тозаққа қарайтын періштелер бар.
    
    
   
Оттағылар (тозақылар) тозақтың сақшысына: «Раббыларыңнан тілеңдер, (біздің) азабымыздан
бір күн жеңілдетсін»- дейді.
«Ғафыр-49»

  
    
 
Тозақтағылар: «Ҽй сақшы! Раббың ісімізді бітірсін»-деді. (сақшы) : «расында, сендер
тұрушысыңдар»- деді.
«Зҧхрҧф-77»

Тозаққа қарайтын періштелер, Забания = ‫َّخ‬١ٔ‫ ػثب‬деп аталады.
   
 
(17). Сонда ол, сыбайластарын шақырды (18). Дереу тозақтың басқарушыларын шақырамыз.
«Ғалақ-17,18»

Тозақ періштелерінің саны 19. Олардың бастығы «Малик»- деп аталады.
Бұның дҽлелі мына аяттар:
      
     
   
(27). Ол тозақтың не екенін қайдан білдің?! (28). Кейін қалдырмайды да шала тастамайды.
(29). Ол, адам терісін ҿртеп кетеді. (30). Оған, он тоғыз (періште) қарайды.
«Мҥддҽссир-27,30»

ِ
ِ ‫َعن َعب ِد‬
: ‫صلَّى اللُ َعلَْي ِو َو َسلَّ َم‬
َ َ‫ ق‬:‫ال‬
َ َ‫الل ق‬
ْ ْ
َ ‫سو ُل الل‬
ُ ‫ال َر‬
ٍ َ‫ْف مل‬
ِ
."‫ك يَ ُجرونَ َها‬
َ ‫َّم يَ ْوَمئِ ٍذ ل ََها َس ْب عُو َن أل‬
َ َ ‫ َم َع ُكل ِزَم ٍام َس ْب عُو َن أل‬،‫ْف ِزَم ٍام‬
َ ‫"يُ ْؤتَى ب َج َهن‬
Абдуллаһ ибн Масғуд риуаят еткен хадисте пайғамбарымыз
айтады:
«қиямет кҥнінде тозақ ҽкелінеді. Оның 70000 тҧтқасы болады. оның ҽрбір
тҧтқасынан 70000 періште ҧстайды.» (1)

(1)- сахих Муслим. 51-ші: «китабул жаннат». 12-ші баб: «фи шиддати харри жаһаннам». №: 2842

198

11)- періштелерден ананың қҧрсағындағы балаға қарайтындары бар.
Бұған дҽлел мына хадис:
ِ
ِ َّ ‫الل صلَّى اللُ َعلَ ِيو وسلَّم وىو‬
ٍ ‫الل ب ِن مسع‬
ِ ‫ول‬
ِ ‫الرحم ِن َعب ِد‬
ِ ‫ص ُد‬
: ‫وق‬
ُ ‫ َح َّدثَنَا َر ُس‬:‫ال‬
َ َ‫ود ق‬
ْ ‫الصاد ُق الْ َم‬
ْ َ ْ َّ ‫َع ْن أبي َع ْبد‬
َ
ُْ َ
َُ َ َ َ َ
ِ
ِ ِ
َّ "
،‫ك‬
ْ ‫ك ُم‬
َ ِ‫ضغَةً ِمثْ ُل ذَل‬
َ ِ‫كو ُن فِي ذَل‬
َ ِ‫ك َعلَ َقةً ِمثْ َل ذَل‬
َ ِ‫ ثُ َّم يَ ُكو ُن فِي ذَل‬،‫ين يَ ْوًما‬
َ ‫إن‬
َ ‫أح َد ُك ْم يُ ْج َم ُع َخلْ ُقوُ في بَطْ ِن أُمو ْأربَع‬
ُ َ‫ ثُ َّم ي‬،‫ك‬
ِ ِ ِ ‫ بِ َك ْت‬:‫ات‬
ٍ ‫خ فِي ِو الروح وي ْؤمر بِأرب ِع َكلِم‬
!ُ‫ فَ َوالَّ ِذي الَ إلَوَ غَْي ُره‬.‫أجلِ ِو َو َع َملِ ِو َو َش ِقي ْأو َس ِعي ٌد‬
ُ َ‫ثُ َّم يُ ْر َس ُل الْ َمل‬
َ ‫ب ِرْزقو َو‬
َ َْ ُ َ ُ َ َ ْ ْ ُ ‫ فَ يَ ْن ُف‬،‫ك‬
ِ ِ
ِ
ِ
َّ
‫ فَيَ ْع َم ُل بِ َع َم ِل ْأى ِل النَّا ِر‬،‫اب‬
ُ َ‫ ثُ َّم فَ يَ ْسبِ ُق َعلَْيو الْكت‬،ٌ‫أح َد ُك ْم لَيَ ْع َم ُل بِ َع َم ِل ْأى ِل الْ َجنَّة َحتَّى َما يَ ُكو ُن بَ ْي نَوُ َوبَ ْي نَ َها إالَّ ذ َراع‬
َ ‫إن‬
ِ ِ
ِ
ِ
َّ ‫ َو‬،‫فَ يَ ْد ُخلُ َها‬
‫اب فَ يَ ْع َم ُل بِ َع َم ِل ْأى ِل‬
ُ َ‫ فَ يَ ْسبِ ُق َعلَْيو الْكت‬،ٌ‫كو ُن بَ ْي نَوُ َوبَ ْي نَ َها إالَّ ذ َراع‬
َ ‫إن‬
ُ َ‫أح َد ُك ْم لَيَ ْع َم ُل ب َع َم ِل ْأى ِل النَّا ِر َحتَّى َما ي‬
.‫الْ َجنَّ ِة فَ يَ ْد ُخلُ َها‬
Ҽбу Абдуррахман Абдуллаһ ибн Масғудтың былай дегені риуаят етіледі:
Аллаһ Та`аланың шыншыл жҽне сендерге лайықты елшісі
біздерге:
"шын мҽнінде сендердің ҽрқайсыларың ҿз аналарыңның қҧрсағында 40-кҥн бойы
ҧрықтың тамшысы тҥрінде қалыптасасындар. Сонан соң ол сонша уақыт ҧйыған
қан сипатты жҽне сонша уақыт бір тістем ет тҽрізді болады.
Одан кейін періште жіберіледі де оған ҥрлеп жан ендіреді жҽне ол (періште) 4-нҽрсені:
«оның ризық-несібесін, ажалын, амалдарын жҽне оның бақытты немесе бақытсыз
болатындығын»- жазуға бҧйырық алады.
Одан басқа ешбір тҽңір болмаған Аллаһпен ант етемін, шын мҽнінде сендердің
біреуің жҽннатқа бір қарыстай қалғанша жҽннаттықтардың амалын істеп барады,
сонан кейін, маңдайына жазылған нҽрсе алдынан шығады.
Тозақтықтардың амалын жасап, тозаққа кіреді. Сондай ақ, шын мҽнінде сендердің
біреуің тозаққа бір қарыстай қалғанша тозақтықтардың амалын істеп барады, сонан
кейін, маңдайына жазылған нҽрсе алдынан шығады. Жҽннаттықтардың амалын
жасап, жҽннатқа кіреді. " (1)

12)- олардың арасында аршыны кҿтеріп тҧратын періштелер бар.
Бұған дҽлел мына аят:
    
  
Ол күні Раббыңның аршыны сегіз періште кҿтеріп тұрады.
«Ҽл хаққа-17»

ِ ِ
: ‫ال‬
َ َ‫صلَّى اللُ َعلَْي ِو َو َسلَّ َم ق‬
َ ‫َع ْن َجابِ ِر بْ ِن َع ْبد الل َع ِن النَّبِي‬
ِِ ِ ِ
ِ ٍ
ِِ ِ
ِ
َّ ِ
".‫إلى َعاتِِق ِو َم ِس ْي َرةِ َس ْب َع ِمائَ ِة َع ٍام‬
َ ‫"أَ ِذ َن لِي أَ ْن أُ َحد‬
َ ‫ إن َما بَ ْي َن َش ْح َمة أُذُنو‬،‫ث َع ْن َملَك م ْن َمالَئ َكة الل م ْن َح َملَة الْ َع ْرش‬

‫ صحيح‬: ‫قال الشيخ األلباني‬

Жабир ибн Абдуллаһ

айтады: пайғамбарымыз

былай деді:

«маған аршыны кҿтеріп тҧратын періштелердің бірі туралы сҿйлеуге рҧқсат берілді.
Оның қҧлағының жҧмсақ жерінен иығына дейін 700-жылдық жол.» (2)

199

(1)- сахих Бухари. 82-ші: «китабул қадар». 1-ші баб. №: 6594.

сахих Муслим. 46-ші: «китабул қадар». 1-ші баб: «кайфияти халқ». №: 2643.
(2)- Ҽбу Даууд. №: 4227.

13)- олардан, жер жҥзінде жҥріп Аллаһ Та`аланы зікір қылып жатқан
мҽжілістерге келетін періштелер бар.
Бұған дҽлел болатын мына хадис:
ِ ُ ‫ال رس‬
:‫صلَّى اللُ َعلَْي ِو َو َسلَّ َم‬
َ َ‫َع ْن أبي ُى َريْ َرَة رضي الل عنوُ ق‬
َ ‫ول الل‬
ُ َ َ َ‫ ق‬: ‫ال‬
ِ ‫ ي ْت لُو َن كِتَاب‬،‫الل‬
ِ ‫توت‬
ِ ‫ت ِمن ب ي‬
ٍ
ُ‫الر ْح َمة‬
َّ ‫ َوغَ ِشيَْت ُه ُم‬،ُ‫الس ِك ْي نَة‬
َّ ‫ت عَلَْي ِه ُم‬
ْ َ‫ إالَّ نَ َزل‬،‫ َويَتَ َد َار ُسونَوُ بَ ْي نَ ُه ْم‬،‫الل‬
ْ ‫" َما‬
َ
َ
ُُ ْ ‫إجتَ َم َع قَ ْوٌم في بَ ْي‬
"،ُ‫َو َح َّف ْت ُه ُم الْ َمالَئِ َكةُ َو ذَ َك َرُى ُم اللُ فِْي َم ْن ِع ْن َده‬
Ҽбу Һурайра

риуаят етеді, пайғамбарымыз

айтты:

«қайсы бір қауым Аллаһ Та`аланың ҥйлерінен бірҥйге жиналып, Аллаһтың кітабын
оқыса жҽне оқытса, ҽлбетте, оларға тыныштық тҥседі, Аллаһ оларды рахмет
қҧшағына алады, оларды періштелер орап алады жҽне оларды Аллаһ Та`ала ҿзінің
қҧзырындағы періштелерге зікір қылады.» (1)

14)- періштелердің ішінде, тауларға қарайтындары бар.
ِ ‫ع ْن عائِ َشةَ ر‬
:‫صمَّى اهللُ َعمَْي ِو َو َسمَّ َم‬
َ َ‫ ق‬:‫ت‬
ْ َ‫ض َى اهللُ تَ َعالَى َعْنيَا قَال‬
َ َ
َ ‫ال ا َّلنبِ ُّي‬
َ
ِ
ِ
ِ
ِ
ِ ‫ادانِي ممَ ُك اْل ِجَب‬
‫ال‬
ْ ُ‫أن أ‬
َ َ‫األخ َشَبْي ِن؟ َفق‬
َ َ‫ فَق‬،‫ َيا ُم َح َّم ُد‬:‫ال‬
َ َ‫ ثَُّم ق‬،‫ال فَ َسمَّ َم َعمَ َّي‬
ْ ‫ق َعمَْي ِي ُم‬
َ ِ‫طب‬
َ ‫"َن‬
ْ ‫ت‬
َ ‫إن شْئ‬
ْ ،‫ت‬
َ ‫ َذل َك فْي َما شْئ‬:‫ال‬
َ
ِ
َّ
".‫ك بِ ِو َشْيًئا‬
ُ ‫أصالَبِ ِي ْم َم ْن َي ْعُب ُد اهللَ َو ْح َدهُ الَ ُي ْش ِر‬
ْ ‫ "َب ْل أَ ْر ُجو‬:‫صمَّى اهللُ َعَمْي ِو َو َسمَّ َم‬
ْ ‫أن َي ْخ ُرَج اهللُ م ْن‬
َ ‫النبِ ُّي‬

Айша анамыз

айтады: пайғамбарымыз

айтты:

«таулар періштесі маған тіл қатып: «Ҽй Мухаммад! Егер қаласаң осы екі таумен
оларды кҿміп тастайын»- деді.»

Сонда пайғамбарымыз

тау періштесіне айтты:

«бҽлкім оларға сабыр қылармыз. Мҥмкін Аллаһ Та`ала олардың ҧрпақтарынан
Жалғыз Аллаһ Та`алаға қҧлшылық қылатын жҽне оған серік қоспайтын адамдар
шығарар!.» (2)

15)- олардың арасында 7-ші аспандағы «бҽйтул маъмур»ды зиярат
қылатын періштелер бар.
«бҽйтул маъмур» ол, періштелердің кағбасы.
ِ ‫س ْب ِن مالِ ٍك ع ْن مالِ ِك ْب ِن صعصعةَ ر‬
ِ ‫َع ْن َأن‬
َّ ‫ال‬
:‫صمَّى اهللُ َعمَْي ِو َو َسمَّ َم‬
َ َ‫ ق‬:‫ال‬
َ َ‫ض َى اهللُ تَ َعالَى َعْنيُ َما ق‬
َ ‫النبِ ُّي‬
َ ََ َْ
َ َ
َ
ِ ِ ّْ ‫ ي‬،‫ت اْلمعمور‬
"...،‫ف َممَ ٍك‬
َ َ‫ت ِجْب ِ ْري َل فَق‬
َ ‫ون أَْل‬
ُ ‫ فَ َسأَْل‬،‫ور‬
ُ ‫فَ ُرِف َع لِ َي اْلَبْي‬..."
َ ‫صمي فْيو ُك َّل َي ْوٍم َسْب ُع‬
َ ُ ُ ُ ْ َ ُ ‫ َى َذا اْلَبْي‬:‫ال‬
ُ ‫ت اْل َم ْع ُم‬

Ҽнас ибн Малик

айтады: пайғамбарымыз

айтты:

«Жҽбірҽйілмен бірге «бҽйтул маъмур»ға шығып, одан: «бҧл не»-деп сҧрадым?
Жҽбірҽйіл айтты: «бҧл «бҽйтул маъмур». Оның ішінде ҽр кҥні 70000 періште намаз
оқиды.» (3)

(1)- сахих Муслим. 48-ші: «китабуз зикр». 11-ші баб: «фадлил ижтимаъ». №: 2699.
(2)- сахих Бухари. 59-ші: «китаб бадьул халқ». 7-ші баб: «иза қала». №: 3231.

сахих Муслим. 32-ші: «китабул жиһад уҽс сайр». 39-ші баб: «ма лұқиа». №:1795.

200

(3)- сахих Бухари. 59-ші: «китаб бадьул халқ». 6-ші баб: «зикрил малаика». №: 3207,

сахих Муслим. 1-ші: «китабул иман». 74-ші баб: «ҽл-исра». №:164.

16)- олардан, сап-сап болып тоқтамай тасбих айтатын, рукуғ қылмастан
тек қиямда тҧратын (тік тұратын) жҽне бас кҿтермей рукуғда жҽне сҽжде де
тҧратын періштелер бар.
ِ ُ ‫ال رس‬
: ‫صلَّى اللُ َعلَْي ِو َو َسلَّ َم‬
َ َ‫َع ْن أبِي ذَ ٍّر رضي الل عنو ق‬
َ ‫ول الل‬
ُ َ َ َ‫ ق‬:‫ال‬
ِ ‫كو‬
ِ ‫ ما فِي ها مو‬،‫السماء وح َّق لَها أَ ْن تئط‬
ِ َ َ‫ض ِع أَ ْربَ ِع أ‬
‫اض ٌع‬
َ َ َ ُ َ َّ ‫ أطت‬،‫" إني أَ َرى َما الَ تَ َرْو َن َوأَ ْس َم ُع َما الَ تَ ْس َم ُعون‬
َْ َ ْ َ
َ ُ َ‫صاب ٍع إالَّ َوَمل‬
ِ ً‫اجدا‬
ِ ‫جب هتُوُ س‬
".‫لل‬
َ َ َْ
Ҽбу Зар
риуаят еткен хадисте пайғамбарымыз
айтады:
«мен сендер кҿрмейтін нҽрсені кҿремін жҽне сендер естімейтін нҽрсені есітемін.
Аспан сықырлады, сықырлауға негізі ақысы бар. Аспанда 4-елі орын болса, ҽлбетте
онда сҽжде жасап тҧрған періште бар.» (1)

ِِ َ‫ ي وماً لِجل‬:‫ال‬
َّ ِ
َّ َ ‫أن النَّبِ َّي‬
َّ ,ُ‫َع ِن الْ َعالَِء بْ ِن َس ْع ٍد َوقَ ْد َش ِه َد الْ َف ْت َح َوَما بَ ْع َده‬
»‫أس َم ُع ؟‬
ْ ‫ « َى ْل تَ ْس َمعُو َن َما‬:‫سائو‬
َ ُ ْ َ َ َ‫صلى اللُ َعلَْيو َو َسل َم ق‬
ِ ‫ إنَّوُ لَيس فِي ها مو‬،‫ط‬
ِ ‫ول‬
ِ َ‫ال "أط‬
‫ك قَائِ ٌم ْأو َراكِ ٌع‬
َ َ‫الل ؟ ق‬
َ ‫ َوَما تَ ْس َم ُع يَا َر ُس‬:‫قَا ُلوا‬
َ ِ‫الس َماءُ َو َح َّق لَ َها أ ْن تَئ‬
َّ ‫ت‬
ٌ َ‫ض ِع قَ َدٍم إالَّ َو َعلَْي ِو َمل‬
َْ َ ْ َ ْ
ِ
ِ
ِ
."}‫سب ُحو َن‬
َّ ‫{وإنَّا لَنَ ْح ُن‬
َ :ُ‫ َوقَالَت الْ َمالَئ َكة‬،‫ْأو َساج ٌد‬
َ ‫الصافو َن * َوإنَّا لَنَ ْح ُن الْ ُم‬
Ъалаь ибн Саъд
риуаят еткен хадисті пайғамбарымыз
айтады:
«аспан сыңырлады, сыңырлауға да негізі ақысы бар. Аспанда бір қадам орын болса,
онда, қиямда, рукуғда жҽне сҽжде қылған періште бар.
Періштелер айтады: «ҽлбетте біз саптанып тҧрушыларданбыз, ҽлбетте біз тасбих
айтушыларданбыз.» (2)

Бұл хадисті Мухаммад ибн Насыр Ҽл-Маруази рахима һуллаһ «намаздың
қадырын ұлықтау» кітабындакелтірген.
   
   
(165). Шын мҽнінде біздер қатарланып тұрушыларданбыз. (166). ҽрине (Аллаһты)
дҽріптеушілерденбыз.
«Саффат-165,166»

Имам Ахмад рахима һуллаһ ауырып жатқанда, Ҽбу Абдуллаһ тауус рахима
һуллаһ оған келіп:
«періштелер ауырып жатқан адамның ыңырсығанына сауап немесе кҥнҽ жазады»дегенде Имам Ахмад сабыр еткен екен.
Періштелердің қыз емес екендіктері анық, бірақ, еркек немесе еркек емес
депте айта алмаймыз. Себебі, бұл нҽрсе бізге ғайып.

(1)- Термизи. №:2312. имам Ахмад.
(2)- Ҽл-Мҽруази. «китаб таъзим қадарус салат».

201

Ҥшінші тірек:

‫َو ُك ُتب ِه‬

Аллаһ Та`аланың пайғамбарларына тҥсірген
«кітаптарына»
иман келтіру.
Кітаптарға иман келтірудің мағынасы:
«Аллаһ Та`ала пайғамбарларына кітап тҥсірген. Бҧл кітаптар мақҧлық
емес, бҽлкім, олар Аллаһ Та`аланың сҿзі жҽне бҧл кітаптарда барлық
адамзат пен жындардың бҧл дҥние жҽне ақыретте бақытты болуына жол
кҿрсетілген»- деп сену.
Аллаһ Та`ала айтады:
    
    
  
   
    
     
   
(жҽне оларға): «біз Аллаһқа, бізге түсірілген құранға ҽрі Ыбраһим, Ысмайыл, Ысхақ,
Яқұптарға (алайһис салам), ұрпақтарына тағы Мұса, Исаға (алайһис салам) берілген нҽрселерге,
сондай ақ, Раббылары тарапынан ҿзге пайғамбарларға берілген нҽрселерге иман келтіріп
ҽрі олардың араларын айырмаймыз (бҽріне де сенеміз) жҽне біздер ол Аллаһқа ғана бой
ұсынушыларданбыз»- деңдер.
«Бақара-136»

 Шайх Усаймин рахима һуллаһ айтады:
«барлық пайғамбарларға кітап тҥсіргендігінің дҽлелі мына аят:»
    
  
    
Адам баласы бір үмбет еді. Сонда, Аллаһ Та`ала қуандырушы, қорқытушы пайғамбарлар
жіберді жҽне олармен бірге кітаптар түсірді.
«Бақара-213»

 Ибраһим алайһис саламнан кейін келген пайғамбарлардың барлығы
Ибраһимнің ұрпақтарынан.
Бұған дҽлел болатын, мына аят:
   
   
 
202

Расында, Нұх жҽне Ибраһимды (алайһимас салам) пайғамбар қылып жібердік жҽне
екеуінің ұрпақтарынан пайғамбарлар шығардық жҽне кітап бердік.
«Хадид-26»

1)- Бҧл кітаптар Аллаһ Cубханаһу уа Та`аланың сҿзі.
Аллаһ Та`ала бұл сҿздерді ҿзі қалағандай, ҿзіне лайықты болған жағдайда
сҿйлеген. Бұл сҿздерден уҽсиласыз-дҽнекерсіз тікелей перде арқылы
сҿйлегені бар. Аллаһ Та`ала сҿздерінен, періштелеерден болған елшіге
есіттіріп, оны адамдардан болған елшіге жеткізуге бұйырғаны бар. Аллаһ
Та`аланың сҿздерінен, Аллаһ Та`ала ҿз қолымен жазғандары бар.
Бұның дҽлелі мына аят:
      
      
    
 
Аллаһ Та`ала бір адам баласымен кҿкейіне салу түрінде немес перде арқылы ғана
сҿйлеседі яки бір елші жіберіп ҿз бұйрығымен қалағанын уахи етеді.
«Шура-51»

2)- уҽсиласыз-дҽнекерсіз тікелей перде арқылы сҿйлегені бар.
Бұған дҽлел мына аят:
     
Аллаһ, Мұсаға (алайһис салам) тікелей сҿйледі
«Ниса-164»

   
 
Мұса (алайһис салам) белгілі уҽдемізге келіп, Раббы оған сҿйлегенде
«Ағраф-143»

3)- Аллаһ Та`аланың сҿздерінен, Аллаһ Та`ала ҿз қолымен
жазғандары бар.
Бұның дҽлелі мына аят:
     
    
Мұсаға(алайһис малам) (таурат) тақтайларында ҽр нҽрсені үгіт-насихат түрінде ашалап жазған
едік.
«Ағраф-145»

 Шайх Усаймин (рахима һуллаһ) «кітаптарға иман келтіру» ді былай
шархтаған:
Кітаптарға иман келтіру 4-нарсені ҿз ішіне қамтиды:
1)- Аллаһ Та`ала пайғамбарларға кітап тҥсірген деп иман келтіру.
2)- сол кітаптардағы хабарларды растау.

203

3)- қҧрандағы ҥкімдердің хақ екендігіне иман келтіру жҽне қҧраннан алдыңғы
кітаптардағы ҧкімдер біздің шариғатымызға қарсы келмейтін болса, оларды да хақ
деп білу.
4)- аттары аталған кітаптарға, сол атымен иман келтіру. Қҧранда есімі аталған
кітаптар: Қҧран, Інжіл, Зҽбур, Таурат жҽне Мҧса алайһис салам, Ибраһим алайһис
саламның сахифалары.

4)- Бҧл кітаптардың барлығы бір-бірін растайды, ҿтірікке
шығармайды.
Аллаһ Та`ала інжіл туралы айтады:
    
    
 
Біз оған (Иса алайһис саламға), ҿзінен алдынғы кітапты, яғни, тауратты растаушы
інжілді бердік.
«Маида-46»

Аллаһ Та`ала құран туралы айтады:
  
   
   
 
Біз сізге, ҿзінен алдыңғы кітаптарды растайтын жҽне олардың үстінен билік ететін кітапты
(Құранды) түсірдік.
«Маида-48»

5)- Бҧл қҧран аяттарын ҿтірікке шығарған адам кҽпір болады.
Дҽлел, мына аят:
   
    
   
    
    
 
Біздің аяттарымызды ҿтірікке шығарған жҽне тҽкҽппарлық қылып мойындамайтындарға
аспанның есіктері ашылмайды жҽне түйе иненің кҿзінен ҿтпейінше, олар жҽннатқа
кірмейді.
«Ағраф-40»

6)- Бір кітаптың ҥкімін, одан кейін тҥскен кітап жоюуы мҥмкін.
Тауратта келген кейбір үкімдер інжіл түсуімен жойылған.
Аллаһ Та`ала Иса алайһис саламның тілімен айтады:
    
    
    

204

    

Сондай ақ, сендерге алдымдағы тауратты растаушы ҽрі Раббыларыңнан сендерге арам
етілген кей нҽрселерді халал ететін аят келтірдім. Аллаһтан қорқыңдар, маған
бойұсыныңдар.
«Али имран-50»

8)- Қҧранның кейбір аяттары, басқа аяттардың ҥкімін мансух
қылуы, яғни, жойып жіберуы хақ.
Мысалы: Аллаһ Та`ала Анфал сүресінің 65-ші аятында:
  
     
   
     
   
    

Ҽй пайғамбар! Момындарды соғысқа қызықтыр. Егер сендерден (мұсылмандардан)
сабырлы жиырма кісі болса, кҽпірлерден болған екі жүз (кісіні) жеңеді, ал! Егер сендерден
жүз кісі болса, кҽпірлерден мың кісіні жеңеді. ҿйткені, олар түсінбейтін қауым.

Деп айтқан соң, кейінгі аятта:
     
      
    
    
     

ҽзір Аллаһ, сендерден (жүкті) жеңілдетті. Расында, сендерде осалдық барлығын білетін
еді. Сондықтан, егер сендерден сабырлы жүз кісі болса, (кҽпірлердің) екі жүзін жеңеді, ал
егер, сендерден мың сабырлы болса, Аллаһтың рұқсатымен (кҽпірлердің) екі мыңын
жеңеді. ҿйткені Аллаһ сабырлылармен бірге.

Деп, бұл аятпен алдынғы аяттан алынатын үкімді жойды.
Аллаһ Та`ала айтады:
       
    
Қай аяттың үкімін жойсақ немесе ұмыттырсақ, одан да жақсырақ болған немесе тура сол
сияқты аятты келтіреміз.
«Бақара-106»

 Бір аяттан бір аяттың абзалдығы.
Ибн Тҽймия рахима һуллаһ айтады:
205

«Ықылыс сҥресі, Масад сҥресінен абзал.»

8)- Қҧранға иман келтірген адам, қҧранның бҧйрықтарын
орындайды, қайтарғандарынан қайтады.
Құран халал деген нҽрсені халал дейді, харам деген нҽрсені харам дейді.
Құранның қиссаларынан ғибрат алады жҽне құранды күні-түні тілҽуҽт етеді.

***

Қҧранға иман келтірудің, одан алдыңғы кітаптарға иман
келтіруден ерекшелігі.
Басқа кітаптарға жалпы иман келтіреміз, Ал! Құранның ҽрбір мҽселесіне
жеке-жеке иман келтіреміз.
Яғни, Құранның ҽрбір хабарын растаймыз, қайтарғандарынан қайтамыз,
халал дегенін халал, харам дегенін харам дейміз.
 Аллаһ Та`алаға Құранның жоқ болып кетуінен немесе ҿзгеруінен
сақтауға уҽде берген.
Аллаһ Та`ала айтады:
    
  
Ҽлбетте, Құранды біз түсіргенбіз жҽне оны ҿзіміз сақтаймыз.
«Хижыр-9»

 Құранның ерекшелігінің бірі, ҿзінен алдыңғы кітаптарға билік
жүргізеді.
  
   
   
 
Біз сізге, ҿзінен алдыңғы кітаптарды растайтын жҽне олардың үстінен билік ететін кітапты
(Құранды) түсірдік.
«Маида-48»

 Құран жҽне басқа кітаптардың барлығы Аллаһ Та`аланың сҿзі.
Аллаһ Та`аланың сҿйлеуінің басталуы да аяқталуы да жоқ жҽне
Аллаһ Та`ала мҽңгі.
Аллаһ Та`аланың сипаттары 2-ге бҿлінеді:
А)- Зати сипат. ( ٟ‫) ُصفبد اٌظار‬.
Б)- Фиъли сипат. ( ٍٟ‫) ُصفبد اٌفؼ‬.

206

А)- зати сипат:
ҽр уақыт-ұдайы Аллаһ Та`алада болатын, одан ешқашан ажыратылмайтын
сипат.
Мысалы: Аллаһ Та`ала құдыреттілігі, биіктігі, ұлылық иесі екендігі жҽне
Аллаһ Та`аланың аяғы, қолы бар екендігі, т/б...
Б)- Фиъли сипат:
Аллаһ Та`ала қалаған кезде істейтін іс ҽрекеттер.
Мысалы: түсу, ашулану, разы болу, күлу, т/б...
 Аллаһ Та`аланың сҿйлеу сипаты зати сипатқа да фиъли сипатқа да
жатады.
Сҿйлеудің зати сипат екендігі: Аллаһ Та`аланың сҿйлеуінің басталуы жоқ.
Аллаһ Та`аланың сҿйлеуі фиъли сипат екендігі: ҿйткені, ол Аллаһ Та`аланың
қалауына байланысты, яғни, Аллаһ Та`ала қалаған кезде сҿйлейді.
Аллаһ Та`ала Муса алайһис салам кезінде сҿйлеген жҽне миғраж кезінде
пайғамбарымызға
сҿйлеген жҽне де момындар жҽннатқа кірген кезде
оларға сҿйлейді.
 Аллаһ Та`ала сҿйлегенде, ҽріптермен дауыспен сҿйлейді.
 Аллаһ Та`аланың сҿзі мақұлық емес.
 Адамдардың сҿзі шектеулі, бірақ, Аллаһ Та`аланың сҿздерінің шегі
жоқ.
ҿйткені, адамдардың сҿздерінің басталуы, аяқталуы бар. Сол үшін де
олардың сҿзінің шегі болады.
Аллаһ Та`ала айтады:
    
    
     
  
(ей Мухаммад алайһис салам), айт: егер Раббымның сҿздері (жазылу) үшін теңіз сия болса, тағы бір
сондайды (теңізді) кҿмекке ҽкелсек те, ҽлбетте, Раббымның сҿздері таусылудан бұрын теңіз
таусылар еді.
«Каһф-109»

Жоғарыдағы аятта, Аллаһ Та`аланың сҿзі шексіз екендігі айтылған. ҿйткені,
барлық теңіздер сия болса жҽне барлық ағаштар қалам болса да, сонымен
Аллаһ Та`аланың сҿзі жазылса, осы теңіздер мен қаламдар ҽлбетте таусылып
кетеді. ҿйткені, олар, яғни, теңіздер мен ағаштар жаратылған жҽне шектеулі
нҽрселер, бірақ, жаратылған, яғни, мақұлық болмаған керісінше мҽңгілік
болған Аллаһ Субханаһу уа Та`аланың сҿзі бітпейді.
Шайх Усаймин рахима һуллаһ айтады:
Бізден алдыңғылардың шариғаты бізге шариғат болады ма?
Бізден алдыңғылардың шариғаты 3-түрлі болады:
207

1)- біздің шариғатымызға сҽйкес келетіні.
Бұндай жағдайда ол хақ, оған ереміз.
Оларға еруіміз, олардың шариғаттарында келгендігі үшін емес, бҽлкім, біздің
шариғатымызды бар болғандығы үшін. Мысалы: ораза.
2)- біздің шариғатымызға қайшы келетіні.
Егер олардың шариғаты біздің шариғатымызға қайшы келсе, оған амал
қылмайыз, ҿйткені, ол мансух, яғни, жойылған.
Мысалы: қазіргі күнде бізге түйенің еті харам емес, кезінде түйенің еті Бҽну
Исрайылға харам болған.
3)- біздің шариғатымызға сҽйкес те, қайшы да келмейтіні.
Осы нҽрсе бізге шариғат болады ма? Болмай ма?
Усаймин рахима һуллаһ болады деген. Бірақ, бұл мҽселеде ғалымдар
арасында ихтилаф, яғни, талас бар.
Тҿртінші тірек:

‫َوُر ُسِم ِو‬

Пайғамбарларға иман келтіру
Пайғамбарларға иман келтірудің мағынасы:
Аллаһ Та`ала ҽрбір ҥмбетке адамдарды қараңғылықтан жарыққа
(нҧрға) шығаратын, оларды хақ бастайтын пайғамбарлар жібергендігіне
иман келтіру.
Олардың барлығы тақуалы, аманатты, Аллаһ тарапынан ашық
мҧғжизалар берілген кісілер. Олар Аллаһ Та`алаға ҿздеріне тҥсірген
шариғатты ҥмбетке толық жеткізген. Пайғамбарлар бҧл шариғаттан бір
ҽріпте жасырмаған, ҿзгертпеген, ҿздерінше бір ҽріпте қоспаған.
Аллаһ Та`ала айтады:
     
 
Пайғамбарлардың міндеті тек қана, (Аллаһ түсірген уахды) ашық-айдын жеткізу емеспе?
«Нахыл-35»

1. Пайғамбарлар періштелер жҽне адамдардан таңдалған.
Аллаһ Та`ала айтады:
    
 
Аллаһ періштелерден жҽне адамдардан пайғамбарлар таңдайды.
«Хаж-75»

2. Жын тайпасынан пайғамбарлар жоқ. Олардан ескертушілер бар.
Аллаһ Та`ала айтады:
208

    
  
    
    
    
    
    
    
 
(29). Біз саған құран тыңдау үшін бір топ жындарды жібердік. Олар сіздің қасыңызға
келгенде: «тыныш тұрыңдар»-десті. Құранның оқылуы біткенде олар ҿздерінің қаумына
ескерту үшін кетті. (30).Олар айтты: «ҽй қауымымыз! Біз Мұсадан кейін түскен, ҿзінен
алдыңғы кітаптарды растайтын, Хаққа жҽне тура жолға хидаят қылатын кітапты-Құранды
тыңдадық.
«Ахқаф-29,30»

Жоғарыдағы аяттарда, жындардан пайғамбарлар бар екендігі айтылған жоқ,
Аллаһ Та`ала оларға кітап түсіргендігін де айтқан жоқ, бҽлкім, Мұса,
Ибраһим алайһис саламдарға түсірген кітаптар жайлы айтылды.
3. Пайғамбарлар тек қана ауыл немесе қала адамдарынан болған
еркектерден таңдалған.
ҽйелдер жҽне дала адамдарынан пайғамбарлар болмаған.
Аллаһ Та`ала айтады:
     
     
Біз сізден ілгері де, тек қана қала тұрғындарынан болған еркектерден, пайғамбар қылып,
оларға уахи жібергенбіз.
«Жҥсіп-109»

Осы аят Мҽрям анамыздың пайғамбар емес екендігіне ашық дҽлел болады.
Илһам (َ‫َب‬ٌٙ‫) ئ‬.
Илһам дегеніміз: Аллаһ Та`аланың адам жүрегіне бір нҽрсені салып қоюуы.
Аллаһ Та`ала Шура сүресінде айтады:
    
 
ҽлбетте сен тура жолға хидаят қыласың.
«Шура-52»

Бұл аяттағы «хидаят» сҿзінің мағынасы: дағуат қылу немесе жол кҿрсету
хидаяты, бірақ, адамдардың жүрегіне хидаят салу, тек Аллаһ Та`аланың
қолында.
Аллаһ Та`ала айтады:
     
   
Оларды хидаят қылу сенің міндетің емес. Бірақ, Аллаһ Та`аланың ҿзі қалаған кісісін
хидаят қылады.
«Бақара-272»

209

     
      
 
Ҽлбетте, сен жақсы кҿрген кісіңді хидаят қыла алмайсың, бірақ, Аллаһ Та`ала қалағанын
хидаят қылады. Сондай ақ Ол тура жол табушыларды жақсы біледі.
«Қасас-56»

Демек хидаят 2-тҥрлі болады.
1)- Хидаятул иршад (‫خ اإلعشبص‬٠‫)٘ضا‬.
Бұл дегеніміз тура жолды кҿрсету.
Бұны пайғамбарлар жҽне ғалымдар істей береді.
2)- Хидаятут тауфиқ (‫ك‬١‫ف‬ٛ‫خ اٌز‬٠‫)٘ضا‬.
Бұл адамдардың жүрегіне иман салу.
Бұл тек қана Аллаһ Та`аланың қолынан келеді.
4. Аллаһ Та`ала Ибраһим алайһис саламды ҿзіне дос қылып алған
жҽне Мухаммадты
ҿзіне дос қылып алған жҽне Мҧса алайһис
саламға сҿйлеген, Идрис алайһис саламды биік жерге кҿтерген деп
иман келтіреміз жҽне Иса алайһис салам Аллаһ Та`аланың қҧлы
жҽне пайғамбары, ол Аллаһ Та`ала, Мҽрямға айтқан сҿзі жҽне
Аллаһ Та`ала тарапынан берілген рух деп иман келтіреміз жҽне
Аллаһ Та`ала кейбір пайғамбарларды басқа пайғамбарлардан
абзал қылған, кейбір пайғамбарларды ҥлкен дҽрежелерге
кҿтерген.
Дҽлел: Аллаһ Та`ала айтады:
     
       
  
Бұл пайғамбарлардың кейбіреулерін кейбірінен абзал қылдық. Аллаһ олардан
кейбіреулеріне сҿйлегені бар жҽне кейбіреуін үлкен дҽрежеге кҿтерген.
«Бақара-253»

5. Пайғамбарлардың ең абзалдары бесеу:
1)- Мухаммад
2)- Ибраһим алайһис салам.
3)- Мұса алайһис салам.
4)- Иса алайһис салам.
5)- Нұх алайһис салам.
Аллаһ Та`ала бұл пайғамбарларды құранда екі сүреде барлығын қосып бірге
зікір еткен.
Аллаһ Та`ала айтады:
   
   
210

   
    
 
Еске алыңыз, біз (барлық) пайғамбарлардан жҽне (ҽсіресе) сенен, Нұхтан, , Ибраһим, Мұса,
жҽне Мҽрйам ұлы Иса (алайһимус салам) дан, уҽде-серт алған едік. Біз олардан пысық-берік
серт алдық.
«Ахзаб-7»

Сахих хадисте келеді, адамдар қиямет күнінде Адам алайһис саламға
барғаннан кейін, осы 5-пайғамбарға, ҿзедеріне Аллаһ Та`аланың алдында
шапағат қылулары үшін барады. (1)
6. Осы 5-пайғамбардың ішінде ең абзалдары, олар, Мухаммад жҽне
Ибраһим алайһимас салам.
Қалған үшеунің қай-бірі абзал екендігінде дау-талас бар.
Бұл туралы айтылған сҿздердің ең күштісі, Мұса алайһис салам абзал деген
сҿз.
(1)- сахих Бухари. 65-ші: «китабут тафсир». 5-ші баб. №:4712. 60-ші: «китаб ахадисул анбия». 3-ші баб. №:3340

97-ші: «китабут таухид». 24-ші баб: «ужуһуи яумаизин». №: 7440.
Сахих Муслим . 1-ші: «китабул иман». 84-ші баб: «адна аһлил жҽнна». №:192,193.

7. Ибраһим алайһис саламнан кейін келген пайғамбарлардың
барлығы Ибраһимнің ҧрпақтарынан.
Бұған дҽлел болатын, мына аят:
   
   
 
Расында, Нұх жҽне Ибраһимды (алайһимас салам) пайғамбар қылып жібердік жҽне
екеуінің ұрпақтарынан пайғамбарлар шығардық жҽне кітап бердік.
«Хадид-26»

8. Пайғамбарлардың кейбірінің есімі қҧранда келген, кейбірінікі
келмеген.
Аллаһ Та`ала айтады:
     
    
Жҽне, кейбір пайғамбарлар жайында сізге ілгері баян еттік, кейбір пайғамбарларды болса,
сізге баян қылғанымыз жоқ.
«Ниса- 164»

9. Қҧранда есімдері аталған пайғамбарлардың саны 25.
Осылардан 18-нің есімі бір сүреде келген.
  
    
      
    
     
     
211

   
    
   
    
  
    
   
(83). Міне, осылар Біздің Ибраһимға қаумына байланысты берген құжаттарымыз. Біз Ҿзіміз
қалағандарды (міне, осындай жоғары) дҽрежелерге кҿтереміз. ҽлбетте, Раббыңыз- даналық Иесі
жҽне толық Білуші. (84). Біз оған (Ибраһимға перзенттері етіп) Ысқақ жҽне Жақыпты сыйладық.
Бұлардың барлығын Біз Тура Жолға салдық. Ілгері Нұхты да тура жолға салған едік. Оның
(Нұхтың) ұрпақтарынан Дҽуіт, Сүлеймен, Аюб, Жүсіп, Мұса жҽне Һарунды ( да тура жолға салдық).
Кҿркем амал етушілерге, міне осылай сый береміз. (85) Зҽкҽрия, Яхия, Иса, Илиясты(да біз
тура жолға салдық). Барлықтары салих (салихалы) пенделерден. (86) Ысмайыл, ал-Ясағ, Юнус жҽне
Лутты(да біз тура жолға салдық) жҽне барлықтарын бүкіл ҽлемдерден абзал еттік.
«Анғам-83,86»

1)- Ибраһим. 2)- Ысхақ. 3)- Яқұп. 4)- Нұх. 5)- Дҽуіт. 6)- Сулайман.
7)- Айюб. 8)- Юсуф. 9)- Мұса. 10)- Һарун. 11)- Зҽкҽрия. 12)- Яхия.
13)- Иса. 14)- Иляс. 15)- Ысмайыл. 16)- ал-Ясағ. 17)- Юнус. 18)- Лут.
Қалған 7-еуі:
19)- Адам. 20)- Идрис. 21)- Һуд. 22)- Салих. 23)- Шұғайып. 24)- Зул-кифл
Жҽне 25-шісі пайғамбарлықтың жҽне пайғамбарлардың соңғысы, адамзаттың
ең абзалы болған Мухаммад саллаллаһу алайһи уа саллам.
10. пайғамбарлардың барлығының дағуаты: таухидке шақыру,
шірктен қайтару болған.
Яғни, барлық пайғамбарлардың ақидалары (наным-сенімдері) бір болған, бірақ,
олардың шариғаты (фиқһі) ҽр түрлі болған.
Бір пайғамбардың шариғатында харам болған нҽрсе екінші бір пайғамбардың
шариғатында халал болған. (бұл туралы айтып ҿткенбіз).
11. пайғамбарлардың барлығы адам баласы. Олардың ешбірінде
қҧдайлық сипат жоқ.
Аллаһ Та`ала пайғамбарлардың ең ұлысы Мухаммадқа

айтады:

       
      
   
      
    
Айтыңыз: «мен ҿзім үшін де, пайда да, зиян да жеткізуге ие бола алмаймын. Тек қана
Аллаһтың қалағаны болады. егер, ғайып-кҿместі білгенімде еді, жақсы амалдарды
кҿбейткен болар едім. ҽрі маған бірде бір жамандық жетпеген болар еді. Мен тек қана
иман келтірген қауым үшін (тозақ азабынан) ескертуші жҽне (жҽннат нығметтері туралы) қуанышты
хабар берушімін.»
«Ахқаф-188»

      
      
212

     
 
(21). (ей Мухаммад алайһис салам), айт: Расында мен сендерге зиян да жҽне тура жол беруге де ие
емеспін. (22). Айт: расында ешкім мені Аллаһтың азабынан сақтай алмайды да, мен де одан
ҿзге пана таба алмаймын.
«Жын-21,22»

Пайғамбарымыз Мухаммад
ұлысы.
Бұған дҽлел мына хадис.

Ҽбу Һурайра

адамзаттың жҽне пайғамбарлардың абзалы,

ِ ‫عن أبِي ىريرة ر‬
َّ ‫ضى اهللُ تَ َعالى َعْنوُ َع ِن‬
:‫ال‬
َ َ‫صمَّى اهللُ َعمَْي ِو َو َسمَّ َم ق‬
َْ
َ ‫النبِ ّْي‬
َ
َ َ َ َ ْ َُ
ِ
ِ ‫الن‬
َّ ‫ّْد‬
"،‫ام ِة‬
ُ ‫"أنا َسي‬
َ
َ ‫اس َي ْوَم اْلقَي‬

айтады: пайғамбарымыз

айтты:

«мен қиямет кҥніндегі, адамдадың абзалымын» (1)

12. Лҧқман (алайһис салам) пайғамбар ма, емес па?
Бұнда талас бар.Пайғамбар емес деген сҿз күшті. (Аллаһ білушірек)

(1)- сахих Бухари. 65-ші: «китабут тафсир». 5-ші баб: «зуррията ман хамална». №:4712.

Сахих Муслим. 1-ші: «китабул иман». 84-ші баб: «адна аһлил жҽнна». №: 194.

 Расулмен (‫ي‬ٛ‫ )عؿ‬нҽбидің (ٟ‫ )َٔج‬айырмашылығы:
Расул: оған жаңа кітап жҽне жаңа шариғат түскен пайғамбар.
Нҽби: ҿзінен алдыңғы түскен шариғатты жалғастырып адамдарға жеткізуге
бұйырылған пайғамбар.
13. Аллаһ Та`аланың ақыр замандағы адамдар мен жындарға берген
нығметтердің ең ҥлкені, оларға Мухаммад саллаллаһу алайһи уа
салламның пайғамбар болып жіберілуі.
Оларға ҽрбір жақсылықты кҿрсетті, ҽрбір жамандықты кҿрсетті, яғни,
ескертті.
Аллаһ Та`ала айтады:
     
    
  
  
     
  
Ҽлбетте, Аллаһ Та`ала момындарға, ҿздерінен болған елші жібергендігін міндет қылады.
Ол (елші), оларға Аллаһтың аяттарын оқып береді. Оларды пҽктейді, оларға кітапты жҽне
хикметті (яғни, сүннетті) үйретеді. Олар бұдан алдын ашық адасуда еді.
«Али Имран-164»

213

14. пайғамбарымыз Мухаммадтың
жындарға тҥскен.

шариғаты, бҥкіл адамдар мен

Пайғамбарымыз Мухаммад
елші болып келген соң, яһудилер мен
христиандардың: «біз Мұса жҽне Иса алайһимас саламның артынан ереміз»деп айтуы оларға пайда бермейді.
Бұған дҽлел мына хадис.

ِ ِ
:‫صمَّى اهللُ َعمَْي ِو َو َسمَّ َم َّأنوُ قَا َل‬
َ ‫َع ْن أبِي ُى َرْي َرةَ َع ْن َر ُسول اهلل‬
َّ ِ ‫ ثَُّم يموت ولَم يؤ ِمن بِالَِّذي أُرِس ْم‬،‫ي والَ نصرانِ ّّي‬
ِ
ِِ ِ
ِِ ِ
َِّ
‫ان ِم ْن‬
ُ ْ ْ
ْ ُْ ْ َ ُ ُ َ
َ ‫ إال َك‬،‫ت بِو‬
َ ْ َ َ ّّ ‫َ"والذي َن ْف ُس ُم َح َّمد بَِيده الَ َي ْس َمعُ بِي أَ َح ٌد م ْن َىذه األُ َّمة َييُوِد‬
ِ ‫أص َح‬
َّ ‫اب‬
."‫الن ِار‬
ْ

Ҽбу Һурайра

айтады: пайғамбарымыз

айтты:

«Мухаммадтың (
)жаны қолында болған Аллаһпен ант! Осы ҥмбеттен қайсы бір
кісі, яһуди болсын, христиан болсын, мен туралы естісе, сҿйтіп маған жіберген-мен
ҽкелген дінге иман келтірместен ҿлсе, ҽлбетте, тозақылардан болады.» (1)

***

(1)- сахих Бухари. 1-ші: «китабул иман». 70-ші баб: «ужубул иман». №:153.

Бесінші тірек:

ِ ‫و اْليوِم‬
‫اآلخ ِر‬
َْ َ

Ақыретке иман келтіру
Ақыретке иман келтіру дегеніміз:
Қҧран жҽне сҥннетте келген ҿлімнен кейін болатын барлық істерге иман
келтіру. Аллаһ Та`ала екі аула жаратты. Дҥние ауласы, ақырет ауласы.
Бҧл екі аула арасында шекара бар. Бҧл ҿлім жҽне дҥние соңына таяғанда
трі болғандар ҥшін сҥрдің шалынуы.
Сондықтан, ҽрбір ҿлген адам ҥшін қиямет басталады. ҿйткені, ол амал
ауласынан есеп ауласына кҿшкен болады.
1. ҿлімнен кейін 2-тҥрлі ҿмір бар.
А)- барзах ҿмірі. (‫بح اٌجغػر‬١‫)د‬
Бұл ҿмір, ҿліммен қайта тірілу арасындағы ҿмір.
Б)- ҿлімнен кейінгі ҿмір. (‫د‬ٌّٛ‫بح ثؼض ا‬١‫)د‬

214

Барзах ҿмірінің ақиқатын Аллаһ Та`аладан басқа ешкім білмейді жҽне ол
ҿлімнен кейінгі ҿмірдің ішіне кіреді. ҿйткені, ҿлімнен кейінгі 2-ҿмірдің
екеуінде де амал қылу жоқ, тек қана амалға жараса жаза немесе сыйлық алу
бар.
2. ақыретке иман келтіру мҽселесіне, қабірдегі сҧрақ-жауап жҽне
ондағы рахат жҽне азапқа иман келтіру кіреді.
Аллаһ Та`ала айтады:
   
   
   
Аллаһ Та`ала момындарды, бұл дүниеде жҽне ақыретте мықты сҿзбен қуаттайды.
«Ибраһим-27»

Бұл аяттың тҽпсірінде сахаба жҽне табийндердің муфассирлері(тҽпсір ғалымдары)
былай айтады:
«қуаттау мағынасы: Аллаһ Та`ала қабірдегі сҧрақ кезінде қуаттайды»

Аллаһ Та`ала айтады:
  
   
  
Оларды үлкен азаппен азаптаудан алдын, кіші азаппен азаптаймыз.
«Сҽжде-21»

Ибн Аббастың

шакірті болған «Мужаһид» айтады:

«Сахабалардан болған, Бараь ибн Азиб жҽне Ҽбу Убайда, «ҥлкен азаптан басқа кіші
азап»- дегені, ол, қабыр азабы.»

 фитнатул қабір. (‫ = )فزٕخ اٌمجغ‬қабырдағы сұрақ, жауап.
 азабул қабір. (‫ = )ػظاة اٌمجغ‬қабырда болатын азап немесе рахат.

Аллаһ Та`ала айтады:
     
   
   
     
   
  
Сонда, Аллаһ оны (иман келтірген момынды) олардың жаман айлакерліктерінен сақтады да,
Перғауынның үй ішін жаман азап орап алды. (46). (ол азап бір) от, олар ертелі-кеш соған
кҿлденең қойылып (күйдіріледі), (қиямет) сағаты қайым болатын күнде болса (тозақ періштелеріне):
«Перғауынның үй ішін ең қатты азапқа кіргізіңдер»- (делінеді).
«Ғафыр-45,46»

 қабір азабы туралы 33-сахабадан хадистер келген. Қабір азабы туралы
хадистер, «мутауатир» дҽрежесіне жетеді.
Мутауатир хадис. (‫ارغ‬ٛ‫ش اٌّز‬٠‫)دض‬:
сахабалардан кҿпшілігі риуаят еткен хадис.
215

Мутауатир хадис 2-ге бҿлінеді:
А)- мутауатир лафзи (ٟ‫ارغ ٌفظ‬ٛ‫)ِز‬:
Пайғамбарымыз
айтқан хадисті, сҿзбе сҿз, бірі бірінен еш
айырмашылықсыз, яғни, мҽтіні бірдей болып кҿпшілік сахабалар риуаят
қылса, бұл мутауатир лафзи хадис болады.
Б)- мутауатир мағнауи (ٕٞٛ‫ارغ ِؼ‬ٛ‫)ِز‬:
Пайғамбарымыздан
жеткен хадисті, сахабалар ҽр түрлі сҿзбен риуаят
қылса, бірақ, түпкілікті мағынасы бір болатын хадисті, мутауатир мағнауи
деп айтады.
Мысалы: Малик, Омар ибн Хаттаб, Абдуллаһ ибн Аббас, Осман, Али, Сағыд
ибн Ҽби Уаққас, Ҽмір ибн Ас, Хузайфа радиаллаһу анһумдан жҽне де
басқалардан риуаят болған хадстер.
:‫عن أبي ىريرة قال قال رسول اهلل صمى اهلل عميو و سمم‬
َّ
ِ ِ
ِ
ِ ‫ و ِم ْن َع َذ‬،‫اب َجيَّنم‬
ِ ‫ك ِم ْن َع َذ‬
‫ َو ِم ْن ِفتَْن ِة ا ْل َم ْحَيا‬،‫اب ا ْلقَْب ِر‬
َ ِ‫أعوُذ ب‬
ُ ‫ الميُ َّم! ّْإني‬:‫ َيقُو ُل‬،‫أح ُد ُك ْم َف ْمَي ْستَع ْذ بِاهلل م ْن ْأرَب ٍع‬
َ ‫"إ َذا تَ َشيَّ َد‬
َ ََ
ِ ‫وا ْلمم‬
ِ ‫الد َّج‬
َّ ‫ و ِم ْن َش ّْر ِفتَْن ِة ا ْل َم ِس ْي ِح‬،‫ات‬
."‫ال‬
ََ َ
َ

Ҽбу Һурайра

айтады: пайғамбарымыз

айтты:

«сендердің біреулерің ташаһһуд оқитын болса, 4-нҽрсенің жамандығынан Аллаһ
Та`аладан былай пана сҧрасын: «уҽ Аллаһым! Тозақ азабынан, қабір азабынан сенен
пана сҧраймын, ҿмір жҽне ҿлімнің фитнасынан жҽне де Дҽжжалдың фитнасының
жамандығынан қҧтқаруды сҧраймын.» (1)
(1)- сахих Муслим. 5-ші: «китабул масажид». 25-ші баб: «ма юстаъазу». №: 588.

Сахих Бухари.23-ші: «китабул жанаэз». 88-ші баб: «таъаууіз мин азабил қабір». №: 1377.

3. Ақыретке иман келтіруге, ҿлімнен кейін тірілуде кіреді.
Аллаһ Та`ала айтады:
     
     
      
    
Сүр үрленді, сонымен аспандармен жердегі тірі мақұлықтар ҿлді, тек қана Аллаһ
қалағандар ғана тірі қалды.сосын, ол (сырнай) екінші рет үрленді де, кенеттен, олар (яғни,
барлық халайық қайта тірілді жҽне қабірлерінен) тұрып, (Аллаһтың ҽміріне) кҿз тұтады.
«Зҥмҽр-68»

    
    
    
     
Кҽпірлер: «қайта тірілмейміз»- дейді. Айт: «Раббыма ант етемін! ҽлбетте, қайта
тірілесіңдер, кейін, ҿздерің қылған амал туралы хабар беріледі. Бұл Аллаһқа оңай.»
«Тағабҧн-7»

216

Кҽпірлер, ҿлімнен кейін қайта тірілуді мүмкін емес- деп, жоққа шығарады.
Олардың бұл сҿзін, шариғат, сезім жҽне ақыл батылға-жоққа шығарады.
1)- шариғи дҽлел:
    
    
    
     
Кҽпірлер: «қайта тірілмейміз»- дейді. Айт: «Раббыма ант етемін! ҽлбетте, қайта
тірілесіңдер, кейін, ҿздерің қылған амал туралы хабар беріледі. Бұл Аллаһқа оңай.»
«Тағабҧн-7»

2)- сезімдік дҽлел:
Аллаһ Та`ала бұл дүниенің ҿзінде, ҿлілерді тірілтетіндігін кҿрсеткен.
Бақара сүресінің ҿзінде бұл нҽрсеге 5-мысал бар.
1-ші мысал:
Бақара сүресінің 55-56 аяттары:
     
    
    
    
 
(55). (ей Исрайыл балалары), еске алыңдар: «ей Мұса, Аллаһ Та`аланы ашық-айқын кҿрмейінше,
саған ешқашан иман келтірмейміз»-деп тұрғандарыңда, сендерді кҿз алдарыңда жасыннайзағай ұрды.
(56). Содан кейін, шүкіршілік етулерің үшін ҿлгендеріңнен кейін Біз сендерді қайта
тіріліттік.
«Бақара-55,56»

2-ші мысал:
Бақара сүресінің 72-73 аяттары:
   
     
   
    
  
  
(72). Еске алыңдар, (ей, Исрайыл балалары), біреуді ҿлтіріп қойып, ол (ҿлтіргеннің кім екені) туралы
жанжалдасып қалғандарыңда: негізінде Аллаһ, -жасырғандарыңды (айғаққа) шығарушы.
(73). «оны (ҿлтірілгенді) сойылған сиырдың бір бҿлігімен ұрыңдар»- деген едік. Аллаһ
ҿліктерді осылай тірілтеді жҽне пікір түюлерің үшін ҿз аяттарын жария етеді.
«Бақара-72,73»

3-ші мысал:
Бақара сүресінің 243 аяты:
217

      
    
      
      
    
(ей Мухаммад алайһис салам) сіз, ҿлімнен қашып, ҿз елдерінен шығып кеткен мыңдаған
адамдардың жағдайын білмедіңіз бе? Сонда Аллаһ оларға «ҿліңдер»- деді. (олар ҿлді). Кейін,
оларға ҿмір тарту етті. ҽлбетте, Аллаһ адамдарға кеңшілік етуші. Бірақ, ҿте кҿп адамдар
шүкіршілік етпейді.
«Бақара-243»

4-ші мысал:
Бақара сүресінің 259 аяты:
     
    
     
      
       
      

Немесе біреу туралы мысалды (білмедіңіз бе?), ол тҿбелері құлап, босап қалған бір ауылдан
ҿтер еді: «Аллаһ бұл бұзылған (ауылды) қалай тірілтеді екен»- деді. Сонда, Аллаһ оны жүз
жыл уақытқа ҿлтірді. Кейін, тірілтіп, сұрады: «қанша уақыт (ҿлік қалпыңда) тұрдың?». «Бір
күн, немесе жарым күн»- деді ол. Аллаһ айтты: «жоқ, жүз жыл тұрдың.»
«Бақара-259»

5-ші мысал:
Бақара сүресінің 260 аяты:
     
      
     
    
    
    
   
Еске алыңыз(ей Мухаммад алайһис салам), Ибраһим: «Раббым, маған ҿліктерді қалай тірілтетініңді
кҿрсет»- дегенінде, Аллаһ : «сенбейсің бе?»- деді. Ибраһим айтты: «жоқ, (сенемін ғой,) бірақ,
кҿңілім (жҽне де) орнығу үшін». Аллаһ айтты: «тҿрт құсты алып, оларды алдыңа жина (жҽне
олардың бас, аяқ, қанат жҽне қауырсындарын тартып үзіп, бір-біріне араластырып), кейін (тҿңіректкгі таулардан) ҽрбір
таудың үстіне оларды бҿлек-бҿлек қой жҽне содан соң, оларды шақыр, сенің алдыңа
жүгіріп келеді.
«Бақара-260»

3)- Ақли дҽлел:
Құран кҽрімде Аллаһ Та`ала қайта тірілтуге қадыр екендігіне 3-түрлі ақли
дҽлел келтірген.
А)- Аспандар мен жерді жоқтан бар етіп жаратқан Аллаһ Та`ала, адам
баласын қайта тірілтуге қадыр.

218

      
    
   
(78). Айтты: «шіріп кеткен сүйектерді кім тірілтеді». (79). Айт: «оны басында жаратқан
Аллаһ Та`ала тірілтеді.»
«Ясин-78,79»

     

ҽуелі қалай жаратқан болсақ, солай қайта тірілтеміз.
«Анбия-104»

Б)- ҿлі жерді жаңбыр жаудырып қайта тіріліткен, Аллаһ Та`ала, сол сияқты
ҿлгендерді де қайта тірілте алады.
    
   
    
    
     
(Мухаммад алайһис салам) расында, жердің құрғап қалғанын кҿрсең, сонда, біз оған жаңбыр
жаудырған мезгілде құлпырып ҿсуі, Аллаһтың дҽлел-белгілерінен. Күдіксіз оны (жерді)
тірілткен Аллаһ, ҿліктерді де тірілтеді. ҿйткені, оның ҽр нҽрсеге толық күші жетуші.
«Фуссилат-39»

В)- Адамзатты жаратудан қиын болған аспандар мен жерді жаратқан Аллаһ
Та`ала, ҽлбетте, ҿлілерді тірілте алады.
     
   
    
     
  
Аспандар мен жерді жаратқан жҽне оларды жаратуда шаршамаған Аллаһ, ҿлілерді қайта
тірілтуге құдыреті жететіндігін олар білмей ме? ҽлбетте оның барлық нҽрсеге құдыреті
жетеді.
«Ахқаф-33»

     
 
Сендерді жарату қиын ба, немесе, аспанды ма? Аллаһ оныда жасады.
«Назиғат-27»

Қайта тірілтуді жоққа шығаратындардың тҥрлері
 Қайта тірілтуді жоққа шығаратындар 4-топқа бҿлінеді.
1)- Жаратушы жоқ деп айтатындар.

219

Аллаһ Та`ала ешнҽрсе жаратпаған жҽне Аллаһ Та`ала қайтадан тірілпейді
дейтіндер. Бұлардың кҿпшілігі философтар.
2)- Даһрилер.
Бұлар да жаратушыны жоққа шығарады. Олар : «бүкіл ҽлем ҽр 31000 жылда
жаңарып отырады»- дейді.
Аллаһ Та`ала осы 2-топ туралы былай дейді:
    
   
   
Олар: «ҿмір тек қана осы дүниедегі ҿміріміз, кейбірлеріміз ҿліп басқаларымыз ҿмірге келе
береміз жҽне біздерді тек уақыттың ҿтуі ғана ҿлтіреді»-десті.
«Жасия-24»

Осы аят туралы алдын ҿткен ізгілерден 2-түрлі тҽпсір келген.
1-ші: Аяттағы: «кейбіреулеріміз ҿліп басқаларымыз ҿмірге келе береміз»- деген
сҿздің мағынасы: «аталар ҿле береді, балалар ҿмірге келе береді».
Бұл бірінші топтың берген тҽпсірі.
2-ші: Аяттағы: «кейбіреулеріміз ҿліп басқаларымыз ҿмірге келе береміз»- деген
сҿздің мағынасы: «ҿзіміз ҿлеміз, 31000 жылдан кейін қайта тірілеміз».
Бұл екенші топтың берген тҽпсірі.
3)- Мҥшрік араптар жҽне соларға ҧқсастар.
Олар, Аллаһ Та`ала бар жҽне Аллаһ барлық нҽрсенің жаратушысы деп
мойындайды. Бірақ, сонымен бірге олар қайта тірілуді мойындамайды.
Аллаһ Та`ала айтады:
      
 
ҿлім, тек қана бірінші ҿліміміз жҽне біз қайта тірілуші емеспіз.
«Дҧхан-35»

ِ
ِ
َّ ‫ضى اهللُ تَ َعاَلى َعْنوُ َع ِن‬
:‫ال‬
َ َ‫صمَّى اهللُ َعَمْي ِو َو َسمَّ َم ق‬
َ ‫النبِ ّْي‬
َ ‫أبي ُى َرْي َرةَ َر‬
ِ َّ َ‫ ف‬،‫ولَم ي ُك ْن لَو َذِل َك و َشتَمنِي ولَم ي ُك ْن لَو َذلِ َك‬
،‫يدنِي َك َما َب َدأَنِي‬
َ ‫ لَ ْن ُي ِع‬:ُ‫اي فَقَ ْولُو‬
ُ
َ َْ َ َ
ُ
َ َْ
َ ‫أما تَ ْكذ ُيبوُ َّإي‬
ِ
ِ
ِ
ِ ‫ولَْي َس أَ َّو ُل اْل َخْم‬
"...،‫ادتو‬
َ ‫ق بِأَ ْى َو َن َعمَ َّي م ْن إِ َع‬
َ

Ҽбу Һурайра

айтады: пайғамбарымыз

‫َع ْن‬
‫آد َم‬
َ َ‫"ق‬
َ ‫ " َك َّذَبنِي ْب ُن‬:ُ‫ال اهلل‬

айтты:

«Аллаһ Та`ала айтты: «адам баласы мені ҿтірікке шығарды, ол бҧны айтпауы тиіс
еді. ҿтірікке шығаруы: «жаратқаны сияқты, мені қайта тірілте алмайды»- деп
айтуы. Жаратылысты алғаш рет жарату, оны қайтабастан тірілтуден маған оңай
емес.» (яғни, қайтадан тірілту, оны алғаш рет жаратудан ҽлде қайда оңай). (1)
(1)- сахих Бухари. 65-ші: «китабут тафсир». 112- «суратул ихлас». №:4974.

4)- шектен шыққан жҽһмилер жҽне соларға ҧқсастар.
Олар қайта тірілтуді мойындаған, бірақ, құран жҽне сүннетке кері келетін
сҿздер айтты.
220

Олардың айтуы бойынша: «қияметте бұл ҽлем толығымен жоқ болып кетеді
жҽне қайта тірілу де, бұл дүниедегілер қайта тірілместен, бҽлкім, Аллаһ
Та`ала басқа жаңа дүние жаратады».
Демек, олардың айтуы бойынша: «тозаққа кіретін денелер, бұл дүниедегі
күнҽ істеген денелер емес, т/б осы сияқты сҿздер. Жҽннатқа кіретін денелер
бұл дүниеде сауап істі істеген денелер емес».
Ҽһли сунна жамағатының ақидасы бойынша: «қайта тірілу осы дүниедегі
денені қайта тірілтумен болады.»
4. Ақыретке иман келтіруге, адамдар қабірлерінен тҧрғаннан кейін
«Маһшар»ға жиналуға иман келтіруде кіреді.
Сҿйтіп, олар сол күннің азабынан құтқару үшін Адам алайһис салам жҽне ең
абзал 5-пайғамбарға шапағат сұрап барады. Соңында барлығы
пайғамбарымыз Мухаммадқа
барады, пайғамбарымыз
Аллаһ
Та`аланың рұқсатымен шапағат қылады. (1).
ِ ‫ال رسو ُل‬
َّ ِ
َّ ‫اهلل‬
ِ ‫أن عائِ َشةَ ر‬
."ً‫ون ُحفَاةً ُع َراةً ُغ ْرال‬
ْ َ‫ض َى اهللُ تَ َعالَى َعْنيَا قَال‬
َ َّ
َ ‫ "تُ ْح َش ُر‬:‫صمى اهللُ َعمَْيو َو َسم َم‬
َ
ُ َ َ َ‫ ق‬:‫ت‬
َ
ِ ‫ول‬
ٍ ‫ضيُ ْم إلى َب ْع‬
ّْ ‫الر َجا ُل َو‬
."‫اك‬
ّْ ،‫اهلل‬
َ ‫أن ُي ِي َّميُ ْم َذ‬
َ َ‫ض؟ فَق‬
َ ‫ َيا َر ُس‬:‫ت‬
ْ َ‫قَال‬
ْ ‫األم ُر أ َش ُّد ِم ْن‬
ُ ‫ َف ُقْم‬:ُ‫ت َعائِ َشة‬
ُ ‫اء َيْنظُ ُر َب ْع‬
ُ ‫الن َس‬
ْ " :‫ال‬
َ

Айша анамыз

айтады: пайғамбарымыз

айтты:

«сендер, жалаң аяқ, жалаңаш, кестірілмеген хҽлде махшарға жиналасыңдар.»

Айша анамыз

айтты:

«уҽ Расулуллаһ

! Еркектер мен ҽйелдер бір-біріне қарайды ма?»

Пайғамабымыз

айтты:

«ол кҥннің қорқынышынан бір-біріне қарауға шамалары келмейді.» (2)

 Аллаһ Та`ала пенделерді есеп қылады.
Аллаһ Та`ала айтады:
    
    
    
     
    
   
(7). Ал енді кімнің дҽптері оңынан берілсе, (8). Сонда ол, дереу жеңіл есеппен есептеледі.
(9). Ол, үйішіне қуанып қайтады. (10). Ал! Жҽне кімнің дҽптері арт жағынан берілсе,
(11). Сонда ол, дереу ҿлім шақырады. (12). Қайнаған тозаққа түседі.
«Иншиқақ-7,12»
(1)- сахих Бухари. 65-ші: «китабут тафсир». 5-ші баб. №:4712.

60-ші: «китаб ахадисул анбия». 3-ші баб. №:3340
97-ші: «китабут таухид». 24-ші баб: «ужуһуи яумаизин». №: 7440.
Сахих Муслим . 1-ші: «китабул иман». 84-ші баб: «адна аһлил жҽнна». №:193.
(2)- сахих Бухари. 81-ші: «китабу рақаэқ». 45-ші баб: «кҽйфҽл хашыр». №: 6527.
Сахих Бухари. 51-ші: «китабул жҽнна». 14-ші баб: «фанаид дүня». №:2859.

5. Ақыретке иман келтіруге, пенделердің амалдарын таразыға тарту
да кіреді.

221

Кімнің амалы ауыр келсе, құтылады. Кімнің амалы жеңіл келсе, хҽлек
болады, құрдымға кетеді. Аллаһ Та`ала айтады:
   
     
Қиямет күні ҽділет таразыларын қоямыз. Бір адам да зұлым кҿрмейді.
«Анбия-47»

Аллаһ Та`ала айтады:
    
   
   
  
   
  
(8). Ол күні амалдарды таразыға тарту, хақ. Кімнің таразысы ауыр келсе, міне, солар
бақытты болатындар. (9). Жҽне кімнің таразысы жеңіл келсе, демек, олар- Біздің
аяттарымызға зұлымдық істеп ҿткендері себепті, ҿз нҽпсілеріні зиян қылғандар (жеткізгендер).
«Ағраф-8,9»

ِ ‫ع ْن أبِي ىرْيرةَ ر‬
َّ ‫ال‬
:‫صمَّى اهللُ َعمَْي ِو َو َسمَّ َم‬
َ َ‫ ق‬:‫ال‬
َ َ‫ض َى اهللُ تَ َعالَى َعْنوُ ق‬
َ
َ ‫النبِ ُّي‬
َ َ َُ
ِ ‫ سبحان‬،‫اهلل وبِحم ِد ِه‬
ِ ‫ سبحان‬:‫ان‬
ِ ِ ِ َ‫ ثَِقْيَمت‬،‫ان‬
ِ ‫ان َعمَى المّْ َس‬
ِ َ‫ َخ ِفْيفَت‬،‫الر ْح َم ِن‬
ِ َ‫ان َحبِْيَبت‬
ِ َ‫" َكمِ َمت‬
."‫اهلل اْل َع ِظ ِيم‬
َّ ‫ان إلَى‬
َ َ ُْ
َ َ ْ ُ ِ ‫ان في اْلمْي َز‬
َْ َ

Ҽбу Һурайра

айтады: пайғамбарымыз

айтты:

«екі кҽлима бар, Рахманға (Аллаһқа) сҥйікті, тілге жеңіл, таразыда ауыр:
1- Субханаллаһи уҽ бихамдиһ. 2- Субханаллаһил Азим.» (1)

 Пенделердің амалдарын таразыға тартудан болған хикмет: Аллаһ
Та`аланың ҽділеттелігін кҿрсету.
Таразыға ҥш нҽрсе тартылады
А)- пенденің амалы.

ِ ‫ع ْن أبِي ىرْيرةَ ر‬
َّ ‫ال‬
:‫صمَّى اهللُ َعمَْي ِو َو َسمَّ َم‬
َ َ‫ ق‬:‫ال‬
َ َ‫ض َى اهللُ تَ َعاَلى َعْنوُ ق‬
َ
َ ‫النبِ ُّي‬
َ َ َُ
ِ ‫ سبحان‬،‫اهلل اْلع ِظ ِيم‬
ِ ‫ سبحان‬: ‫الرحم ِن‬
ِ َ‫ َحبِْيَبت‬،‫ان‬
ِ ‫ان ِفي اْل ِمْي َز‬
ِ َ‫ ثَِقْيمَت‬،‫ان‬
ِ ‫ان َعمَى المّْ َس‬
ِ َ‫ان َخ ِفْيفَت‬
ِ َ‫" َكمِ َمت‬
."‫اهلل َوبِ َح ْم ِد ِه‬
َ َ ُْ
َ َ ُْ
َ
َ ْ َّ ‫ان إلَى‬

Ҽбу Һурайра

айтады: пайғамбарымыз

айтты:

«екі кҽлима бар, тілге жеңіл, таразыда ауыр, Рахманға (Аллаһқа) сҥйікті:
1- Субханаллаһил Азим. 2- Субханаллаһи уҽ бихамдиһ.» (2)

Б)- пенденің амал дҽптері.
ِ ُ ‫ال رس‬
ِ ِ ُ ‫س ِم ْع‬
: ‫صلَّى اللُ َعلَْي ِو َو َسلَّ َم‬
ُ ‫اص يَ ُق‬
َ ‫ول الل‬
َ ‫ت َع ْبد الل بْ ِن َع ْمرو بْ ِن‬
ُ َ َ َ‫ ق‬:‫ول‬
َ ‫الع‬
َ
ِ
ِ ِ
ِِ
َّ "
ِ ‫ص َر ُجالً ِم ْن أُ َّمتِي َعلَى ُرُؤ‬
ٍ ‫ ُكل ِس‬،ً‫ين ِسجال‬
‫جل ِمثْ ِل َمد‬
ُ ‫ فَ يَ ْن‬،‫وس الْ َخالَئِ ِق يَ ْو َم الْ ِقيَ َام ِة‬
ُ ‫إن اللَ َسيَ ْخل‬
َ ‫ش ُر َعلَْيو ت ْس َعةٌ َوت ْسع‬
.‫ الَ يَا َرب‬:‫ول‬
ُ ‫ك ُع ْذ ٌر؟ فَ يَ ُق‬
ُ ‫ فَ يَ ُق‬.‫ الَ يَا َرب‬:‫ول‬
ُ ‫ك َكتَبَتِ َي الْ َحافِظُو َن؟ فَ يَ ُق‬
ُ ‫ ثُ َّم يَ ُق‬،‫ص ِر‬
َ َ‫ أَفَ ل‬:‫ول‬
َ ‫ أَتُ ْن ِك ُر ِم ْن َى َذا َش ْيئاً؟ أَظَلَ َم‬:‫ول‬
َ َ‫الْب‬
ِ َ َ‫إن ل‬
َّ ‫ أ ْش َه ُد أ ْن الَ إلَوَ إالَّ اللُ َوأ ْش َه ُد‬:‫ج بِطَاقَةٌ فِ ْي َها‬
َّ ‫ بَلَى‬:‫ول‬
ُ ‫فَ يَ ُق‬
ً‫أن ُم َح َّمدا‬
َ ‫ فَإنَّوُ الَظُلْ َم َعلَْي‬،ٌ‫سنَة‬
ُ ‫ فَ تَ ْخ ُر‬.‫ك الْيَ ْو َم‬
َ ‫ك ع ْن َدنَا َح‬
ٍ َّ‫ول يا رب! ما َى ِذهِ الْبِطَاقَةُ مع َى ِذهِ الس َْ ِجال‬
‫وض ُع‬
َ َ‫ ق‬.‫ك الَ تُظْلَ ُم‬
َ ‫ فَ َق‬.‫ت‬
ُ ‫ فَ يَ ُق‬.ُ‫َع ْب ُدهُ َوَر ُسولُو‬
َ َّ‫ إن‬:‫ال‬
َ ‫ أحضر َوَز‬:‫ول‬
َ ُ‫ فَت‬:‫ال‬
َ َ َ ُ ‫ فَ يَ ُق‬.‫نك‬
ََ
ٍ ِ
ِ ‫ فَالَ َْ ي ثْ ُقل مع اس ِم‬،ُ‫ت الْبِطَاقَة‬
ِ
ِ