You are on page 1of 218

Historia Longobardów

3

KSIĘGA 1 1. Germania musiała wyżywić zbyt wielu ludzi i dlatego liczne narody ją opuszczały. Rejon północny im bardziej jest oddalony od żaru słońca i ogarnięty lodowatym mrozem, tym zdrowszy jest dla ludzi i odpowiedni dla zwiększenia ich populacji; przeciwnie zaś, wszelka okolica południowa, im bliżej się znajduje piekącego słońca, tym bardziej jest niezdrowa i tym mniej nadaje się do życia ludzkiego. Dlatego tak wielkie masy ludzkie pochodzą z północy. Słusznie też owa cała okolica od rzeki Tanais1 aż po zachód słońca, mimo że poszczególne jej części mają własne nazwy, ogólnie zwie się Germanią2. Kiedy Rzymianie posiadali za Renem3 dwie prowincje, nazywali je Germanią Górną i Germanią Dolną4. Z tej ludnej Germanii często uprowadzano niezliczone tłumy niewolników, które następnie sprzedawano mieszkańcom na południu. Często również liczne plemiona same z niej odchodziły, ponieważ nie mogła ona wyżywić tak wielu ludzi w niej zrodzonych. Owe plemiona nękały nawet pewne rejony Azji, chociaż przede wszystkim
1 2

Tanais, dzis. Don, był uważany za granicę między Europą i Azją. Podobnie Izydor z Sewilli ( Etymologiarum, libri XIV 44; dalej cyt. Etym.) nazwę Germanii wyprowadza od łac. gignere (= generare – rodzić). 3 Ultra Rhenum – po lewej stronie Renu. 4 Germania Górna (Superior albo Prima) obejmowała tereny dzis. Alzacji i Lotaryngii, natomiast Dolna (Inferior albo Secunda) – dzis. Belgia.

4 najeżdżały na sąsiadującą z nimi Europę. Świadczą o tym wszędzie zburzone miasta: w całym Iliryku5, w całej Galii6, a zwłaszcza w nieszczęsnej Italii, która doznała dzikości niemal wszystkich plemion germańskich. Goci i Wandale, Rugiowie i Herulowie, Turyngowie7 oraz inne dzikie i barbarzyńskie plemiona wyszły z Germanii. Z podobnej przyczyny wywodzące się od Germanów plemię Winilów czyli Longobardów, które później będzie szczęśliwie rządziło Italią, wyszło z wyspy zwanej Skandynawią8, choć podaje się też inne powody ich wyjścia. 2. O wyspie Skandynawii i o tym, że z niej wyszedł ród Winilów, to jest Longobardów. Wyspę Skandynawię wspomina między innymi Pliniusz Starszy w księgach o przyrodzie9. Leży ona nie tyle na morzu, jak nam przekazali ci, którzy ją zwiedzili, ile zewsząd ją oblewają morskie fale, wdzierające się do wewnątrz poprzez płaskie brzegi. Kiedy tamtejsza ludność stała się tak liczna, że nie miała już gdzie mieszkać, podzieliła się – jak podają – na trzy grupy, z
5

Liryk to kraina rozciągająca się na wschód od Adriatyku niemal po Dunaj, tereny byłej Jugosławii. 6 Galia obejmowała tereny dzis. Francji, Belgii, częściowo Holandii i Szwajcarii; była to Galia Zaalpejska. 7 Podczas wędrówki ludów Goci (Ostrogoci, Wizygoci) osiedlili się w południowej Francji, Hiszpanii i Italii, Wandalowie w południowej Hiszpanii, Rugiowie, Herulowie i Turyngowie przybyli do Italii w V w. 8 Skandynawia jest oczywiście półwyspem, niektórzy historycy pierwotną ojczyznę Longobardów umieszczają nad górną Łabą. 9 Gajusz Pliniusz Starszy (ok. 23-79) autor Historii naturalnej (Historia naturalia, dalej Hist. nat.; Paweł podaje błędny tytuł De natura rerum), dzieła encyklopedycznego w 37 księgach, z których ks. III-IV opisywały ziemię, kraje i ludy Europy; o Skandynawii jako wyspie mowa w IV 27. Podobnie Jordanes w dziele O pochodzeniu i czynach Gotów (HG).

5 których jedna, wyznaczona losem, musiała opuścić ojczyznę i szukać sobie nowych domostw. 3. Ibor i Aion, pierwsi wodzowie Winilów oraz ich matka Gambara. Ta zatem część ludności, którą los skazał na opuszczenie ziemi rodzinnej i szukanie obcych pól, wybrała sobie dwóch wodzów, a mianowicie braci Ibora i Aiona10, ludzi młodych, wyróżniających się wśród rówieśników, a następnie, pożegnawszy rodaków i ojczyznę wyruszyła w drogę, aby znaleźć ziemie, które nadają się do uprawy i założenia stałych siedzib. Matką wodzów była Gambara, kobieta o bystrym umyśle i mądrej radzie, tak iż drugiej takiej próżno by szukać. Na jej mądrości w rozstrzyganiu wątpliwych spraw synowie bardzo polegali. 4. O siedmiu śpiących mężach w Germanii. Myślę, iż będzie stosowne na chwile przerwać tok opowiadania i – skoro mamy tu pisać o Germanii – przedstawić zwięźle pewną cudowną historię, która była tam na ustach wszystkich, a także poruszyć niektóre inne sprawy. Na północno-zachodniej granicy Germanii, na samym brzegu Oceanu11, pod wysoką skałą znajduje się jaskinia, w której nie wiadomo od jak dawna spoczywa w głębokim śnie siedmiu mężów. Nie tylko
10

O tych wodzach mówi anonimowe dzieło Pochodzenie Longobardów (Origo gentis Longobardorum, dalej: Origo) a także Skrót kroniki Prospera z Akwitanii pod 379 r. 11 Legenda znana z wczesnego średniowiecza; opowiada ją także Grzegorz z Tours (Miraculorum I 94), Paweł wg G. Waitsa (Historia Longobardorum edentibus L. Bethmann et G. Weitz Monumenta Germaniae Historica Scriptores rerum Langobardicarum et Italicorum saec. VI-IX, Hannoverae 1878, s.49; odtąd cyt. HL) korzystał z innego źródła.

wnet – jak podają – uschły mu ręce i kara. przyodziewają się Skritobinowie. że nikt już nie ośmielił się dotykać ich ciał. 12 Niem. tak przestraszyła innych. 893) nazwa pochodzi od Schritto Finnen – jeżdżenie na nartach. W podskokach bowiem ścigają zwierzynę. ich zaś rozum nie różni się niczym od rozumu dzikich zwierząt. Żyje u nich zwierzę bardzo przypominające jelenia13. Z miejscem tym sąsiaduje lud zwany Skritobinami. w którą. Zobacz więc. są oni najprawdopodobniej rzymianami. wg Schönfelda (RE II A col. salire. zostaną w przyszłości zbawione owe plemiona? 5. 13 Chodzi zapewne o renifera. Nazwa Skritobinowie wywodzi się od wyrazu. skritan. W tych okolicach w czasie letniego przesilenia przez kilka dób. Prokopiusz z Cezarei )Wojna Gocka) nazywa ich Skrithiphinoi. Żywią się bowiem surowym mięsem dziczyzny i sporządzają sobie ubiór z niewyprawionych skór.6 ich ciała. który w ich barbarzyńskim języku znaczy „skakać‟12. Skritobinowie. z jakim rezultatem opatrzność boska zachowuje owych mężów przez tak długi czas. widzi się jasne światło. grec. lecz nawet szaty pozostają nienaruszone i ponieważ przez tyle lat nie podlegli oni żadnemu rozkładowi. Nawet latem nie brak im śniegu. jaka go spotkała. posługując się w jakiś sposób drzewem zakrzywionym na kształt łuku. sam widziałem suknię uszytą z jego włochatej skóry. Kiedy pewnego razu ktoś opanowany chciwością pragnął rozebrać jednego z nich. A może dzięki ich przepowiadaniu. jak już powiedziano. bo uważani są za chrześcijan. schreiten. nieoświecone i barbarzyńskie plemiona odnoszą się do nich z wielką czcią. . scriten odpowiadającemu łac. nawet w nocy. Sądząc po ubiorze. wg innych od staroniem. mającą kształt tuniki sięgającej aż do kolan.

67 m. gdy słońce świeci w południe. gdzie rozciąga się bezkresny Ocean. 16 Dietenhofen (Thionville) miasto nad Mozą. w Jerozolimie i pobliskich okolicach. tym bliższe ziemi wydaje się samo słońce. A zatem. Przeciwnie. w miejscowości zwanej Totoniswilla16. 2. na zachód od wspomnianego brzegu. Ja sam podczas pobytu w Galii Belgijskiej. 15 Tzn. o szóstej godzinie cień człowieka mierzy dziewięć stóp 15. rozlewającego się po obu stronach Brytanii. 6. na odwrót. Podobno dwa razy dziennie wchłania ona w siebie wodę i tyleż razy 14 Por. Niedaleko. a cienie. którą zwykliśmy nazywać „pępkiem morza”18. . nie widać tam słońca. podczas gdy noce dłuższe. zmierzyłem cień mojej osoby i stwierdziłem. w którym zatrzymywał się Karol Wielki ze swoim dworem.78 m. 18 Nie jest pewne usytuowanie maris umbilicus na południe od wysp Lofotów na Morzu Norweskim. zimowe – 21 XII. De temporum ratione XXI 31. w ogóle nie ma cieni w Egipcie. im bowiem bardziej zwiększa się odległość od słońca. znajduje się owa głęboka otchłań wodna. Beda. Również w Italii. około przesilenia zimowego. cienie stają się coraz krótsze. letnie przesilenie – 21 IV. o czym pisali już starożytni autorzy. tak że podczas letniego przesilenia. są zaś one krótsze niż gdzie indziej. W Arabii zaś o tej samej porze roku w południe słońce znajduje się po stronie północnej. im bardziej zbliżamy się do słońca w kierunku południowym. 5. padają w kierunku południowym. chociaż dni SA jasne. że wynosi dziewiętnaście i pół stopy17. gdzie płynie silny prąd morski Maelström.7 same zaś dni są tu o wiele dłuższe niż gdzie indziej14. a cienie bardziej się wydłużają. 17 Tzn. w południe. około Bożego Narodzenia. O dwóch „pępkach” Oceanu.

nagle odepchnięte przez ogrom wód. s. 21 Prawdopodobnie dzis. jak zapewniają niektórzy. często nagle i gwałtownie wciąga okręty z tak wielką szybkością. w cieśninie Sycylijskiej i opiewa ją tymi słowami: Scylla prawy brzeg. wzdąwszy płuca. przekł. Na przemian je z paszczęki pod gwiazdy wyrzuca. Na wyspie Ewodia21. jak świadczą o tym na każdym brzegu niezwykle szybko przypływające i odpływające fale. 30 mil czyli 44. Ta wspomniana wyżej otchłań. oddalonej od wybrzeża sekwańskiego o około trzydzieści mil. o czym świadczą wybrzeża sekwańskie20 i akwitańskie. T.76. Niekiedy w przerażający sposób okręty giną w głębi owej otchłani. W tych okolicach można zobaczyć rzeki.8 ją wyrzuca. Aldernay. już mają pójść na dno. lewy zaś Charybda dzika Zasiada: Z dna otchłani po trzykroć połyka Rozdarte wirem fale i znów. Karyłowski. Tego rodzaju otchłań czy czeluść wodną poeta Wergiliusz nazywa Charybdą: znajduje się ona. Wrocław 1950. Często jednak. . że istnieje też druga tego rodzaju otchłań między Brytanią a Galią. według zapewnień mieszkańców. z trudem może ujść przed nimi. z taką samą szybkością się od niej oddalają. Kanał La Manche i wybrzeża Atlantyku. o czym mówi w swoim eposie19. Eneida (III 420-423). Twierdzą (niektórzy). że jeśli ktoś przypadkiem znajdzie się w wodzie nieco dalej od brzegu.4 km. kiedy już. wyspa z archipelagu Wysp Normandzkich. że przypominają one bieg strzał wśród przestworzy. 19 Wergiliusz. Dwa razy bowiem na dobę tak nagle zalewają je fale. które szybko płyną w kierunku swych źródeł i na długości wielu mil toczą wody słone zamiast słodkich. z jaką przedtem się do niej przybliżały. 20 Tzn.

9 dobrze słychać szum wód wchłanianych przez wspomnianą Charybdę. aż sam w nią wpadnie nagle i wbrew wszelkiej nadziei osiadł na jakiejś skale. uprzednio przez burzę nadwerężonych. jak opowiadał pewien znakomity Gall. Kiedy jeden z nich znalazł się w pobliżu. że ta sama Charybda wchłonęła wiele okrętów. Słyszałem też. chociaż z mniejszą siłą. mianowicie Adriatyk. który ledwo żywy unosił się na falach i pchany prądem wód dotarł aż do samego otworu owej przerażającej otchłani. jednak w podobny sposób uderza o brzeg wenecki i istryjski. . O tym. Winilowie zatem wyszedłszy ze 22 Nostrum Mare – Adriatyk – z punktu widzenia Pawła Diakona. która na chwilę oddaliła się od niego. Po tym wywodzie wróćmy do przerwanego opowiadania. dla starożytnego Rzymianina mare nostrum oznaczał Morze Śródziemne. jak Winilowie przybyli do Skoringi. w którym się znalazł. kazali płacić sobie haracz. Spośród wszystkich członków załogi ocalał tylko jeden człowiek. pochodzącego z krainy Wenecji. 7. które wchłaniają odpływającą wodę a następnie wyrzucają na brzeg wodę przypływającą. Kiedy już wejrzał w nieskończenie głęboką czeluść i prawie martwy ze strachu czekał. jak z głębi podniosły się niby góry wód i wyrzuciły wchłonięte wcześniej okręty. Także nasze morze22. Niebawem z wielką szybkością przybił do brzegu i tak uniknął grożącej mu śmierci oraz mógł następnie sam opowiedzieć o niebezpieczeństwie. Tam nieszczęsny usiadł z sercem bijącym od strachu i czekał na śmierć. Zapewne i ono posiada tego rodzaju kanały. Nagle zauważył. tylko małe i ukryte. rozbitek uczepił się go ostatkiem sił. Ambri i Assi. a wodzowie Wandalów. Po zniknięciu bowiem wód wchłoniętych przez ową czeluść ukazały się nagie brzegi jej wlotowego otworu.

Wtedy Ibor i Aion za radą matki Gambary doszli do wniosku. Zabawna opowieść o Godanie i Frei. przed Chr. aby kobiety Winilów swoje rozpuszczone włosy 23 Kraina nieznana (nazwa wywodzi się. 25 Godan. szczep germański ze Skandynawii. Oto Wandalowie udali się dobowa Godana25 i prosili o zwycięstwo nad Winilami. niż plamić ją płaceniem haraczu. wodzowie Wandalów. na wybrzeżu bałtyckim lub między Wisłą a Łabą. jako że stanowili ledwie trzecią część ludności jednej. 8. Wotan („dobry bóg”). II i I w. albo przygotowali się do rozstrzygającej bitwy. Wodan. przybyli do krainy zwanej Skoringą23 i tam osiedli na kilka lat. aby ci albo płacili im haracz. żony Godana.10 Skandynawii pod wodzą Ibora i Aiona. Na przeł. Wtedy Gambara udała się do Frei. i prosiła o zwycięstwo dla Winilów. Tam prawdopodobnie zetknęli się z Longobardami. Bóg odpowiedział. zajmowali południowe wybrzeże Bałtyku. zapewniał zwycięstwo w walce. i to niezbyt wielkiej wyspy. że da zwycięstwo tym. Wyprawili więc do Wandalów posłów z odpowiedzią. których jako pierwszych ujrzy o wschodzie słońca. Wszyscy zaś Winilowie byli podówczas w kwiecie wieku. najwyż sze bóstwo germańskie. Kolumbana 53. być może. 7-8 jest poszerzoną wersją Origo II. Freja udzieliła jej rady. że będą raczej walczyć niż znosić ich niewolę. Tradycja przekazuje tu zabawne opowiadanie. od anglosaskiego score – brzeg. Pyszni z powodu odniesienia wielu zwycięstw wysłali posłów do Winilów. w I-III przesunęli się nad górną Odrę i Dunaj. wybrzeże). ale słabi liczebnie. W tym czasie Ambri i Assi. utożsamiany z rzymskim Merkurym. umieszcza się ją we wschodnim Holsztynie. . gnębili wojną wszystkie sąsiadujące z nimi kraje24. Opowiadanie z rozdz. 24 Wandalowie. często zamieniali tereny zamieszkania. że lepiej strzec wolności orężem. o nim także Żywot św.

Śmieszna to zaiste historia i bez znaczenia. którym już nadał imię. że żył nie w omawianym tu okresie. Wotan zaś. longus . a bart – broda. 45). Podobny wywód etymologiczny u Izydora z Sewilli ( Etym. Tradycja głosi. rzekł: „Kim są ci długobrodzi?”26. brzytwą nie golonej brody27. bo zwycięstwo nie zależy od mocy ludzkiej. który ma zwyczaj patrzeć przez okno w kierunku wschodnim. z czego później powstało Lombardus. W ten sposób Godan przyznał zwycięstwo Winilom. Dlaczego Winilów nazwano Longobardami? Wotan jest tym samym bóstwem. że winien dać zwycięstwo tym. Wtedy Freja wtrąciła. Germańska nazwa Langbart. Tak też zrobiły.11 ułożyły sobie na twarzy na podobieństwo brody oraz aby wcześnie rano przybyły razem z mężami i stanęły tak. lecz w Grecji. Langbard. że lud ten. IX 2. Niektórzy wywodzą nazwę Longobard od halabardy. 9. W jaki sposób Longobardowie pokonali Wandalów? O głodzie wśród Longobardów. stoczyli z Wandalami zaciętą bitwę w obronie wolności i odnieśli 26 27 Longibari od łac. W ich bowiem języku long znaczy długi. lecz daleko wcześniej. długiej włóczni. ale pochodzi raczej z nieba. zwany dotąd Winilami. którego po dodaniu litery nazwano Godan.długi i barba – broda. którego Rzymianie zwą Merkurym. Pewne jest jednak. wszystkie plemiona germańskie czczą go jak boga. . 10. żeby mógł je zobaczyć Godan. jest odpowiednikiem Merkurego u Rzymian. Winklowie. będzie odtąd nosił nazwę Longobardów – od długiej. inni jeszcze od Lange Börde – płaskie wybrzeże. wg etymologii ludowej: Longobardus). Kiedy Godan zauważył je o wschodzie słońca. i nie w Germanii. zlatynizowana brzmi: Langobardus (od V w. już jako Longobardowie.

to „Kraina obfitująca w wodę”. Na widok wielkiego wojska nieprzyjaciół Longobardowie nie odważyli się stanąć do walki. Mieli oni jednak u siebie męża niezwykle dzielnego. że wśród nich znajdują się kynoskefalowie. że mogą osiągnąć wszystko.12 zwycięstwo. Kazali 28 Kraina równie nieznana jak Skoringa. to znaczy ludzie o psich głowach. 30 Zob. jak Assipitowie powstrzymali Longobardów chcących przejść na Mauringę. że w żaden sposób nie będą mogli przejść przez ich kraj. Etym. . piją ludzką krew. która przedtem grozili Winilom. Hist. a jeśli nie mogą dosięgnąć nieprzyjaciela. 3. nat. W marszu przeszkodzili im Assipitowie29 oznajmiając. a drugi Assipitą. co zechcą. 12. potrzeba zesłała im radę. zapewne nad Bałtykiem (na Pomorzu są liczne jeziora). co począć. z których jeden był Longobardem. iż kynoskefalowie staczają zacięte boje. Zmyślili mianowicie. będąc przekonani. Postanowili ją zatem opuścić i przenieść się do Mauringi28. Pojedynek dwóch dzielnych mężów. O tym. raczą się nawet własną krwią30. 29 Lud nieznany. Izydor. uwierzyli pogłosce i nie odważyli się stoczyć bitwy. 15. Rozpuścili pogłoskę między wrogami. Jego więc samego wystawili do walki za nich wszystkich. Pliniusz. Następnie w tejże krainie Skoringi doświadczyli strasznego głodu i z tego powodu bardzo podupadli na duchu. w którego sile pokładali ufność. Aby uwiarygodnić tę informację. 11. VI 30. umieszcza się go przy górze Asse koło Wolfenbüttel w Saksonii Dolnej. Wrogowie widząc i słysząc to wszystko. rozstawili większą liczbę namiotów i rozpalili w obozie liczne ogniska. Kiedy zaś zastanawiali się. Mauringa.

wtedy pozwolą Longobardom przejść przez swój kraj. Kiedy Longobardowie zastanawiali się. Aby powiększyć liczbę wojowników. Czegóż chcieć więcej? Chętnie przyrzekli. Wyruszywszy z Mauringi Longobardowie dotarli do Golandy32. kraina trudna do zidentyfikowania. Longobardowie dotarli wreszcie do Mauringi. Starł się więc w walce i zwyciężył. a następnie udali się w okolice bardziej odległe. że spełnią jego żądanie. gdzie jednak nie ma wzmianki o strzale. żeby również posłali jednego spośród siebie. aby stoczył z nim pojedynek. Rolanda („bezkresny step”). kogo spośród siebie wystawić przeciw tak wojowniczemu mężowi. Pustoci Luneburskiej. którą przyszli. Postawił jednak warunek. 32 Origo III. Podobno posiadali przez kilka lat Anthab i Banthaib. Longobardowie odejdą drogą. 13. czyniąc ich ludźmi wolnymi. dla Longobardów wywalczył możliwość swobodnego przejścia. aby tej sprawie nadać większą moc31. a 31 Opisany tu obyczaj wyzwolenia niewolników przedstawiony został w Edykcie Rotariego (224). zdjęli jarzmo niewoli z wielu niewolników. Longobardowie wywędrowali na Mauringę. Warunki były następujące: jeśli mąż Assipitów odniesie zwycięstwo. żeby w razie zwycięstwa nad wrogiem wyzwolili jego wraz z potomstwem od hańby niewolnictwa. gdzie zatrzymali się na dłuższy czas. który obiecał stanąć na wyzwanie wroga. mamrocząc przy tym słowa w ojczystym języku. jeśli zaś zostanie pokonany. dla siebie i swoich bliskich – upragnioną wolność. może Lüneburg w Dolnej Saksonii na płn. Fakt ten starym zwyczajem uświęcili za pomocą strzały.wsch.13 powiedzieć Longobardom. zgłosił się całkiem dobrowolnie jeden niewolnik. .

uważamy. Pewne jest. jednym z nich był Lamission. niech poczyta dawne historie. że król Agelmund udając się w drogę przybył nad wspomnianą sadzawkę. 14. Banthaib (Bainaib) na wschód od niego. Jeśli fakt takiego porodu wydaje się komuś nieprawdopodobny. lecz dziewięcioro dzieci35. Pierwszym ich królem był Agelmund. przyp. 54. nat. że pewna kobieta urodziła naraz nie siedmioro. Paderborn. pochodzący ze znakomitego rodu Gungingów. 35 Opowiadanie oparte na Pliniusza Hist. Wurgundaib (w Origo: Burgundaib) może nazwa terenów zamieszkałych przez Burgundów. 34 „I nimi rządzili do tego czasu”: jest to błędny dodatek Pawła. s. okrutniejsza od wszystkich dzikich zwierząt. podobnie pisze też Aulus Gelliusz w Nocach attyckich X 2.14 także Wurgundaib33. O nierządnicy. Longobardowie po śmierci wodzów Ibora i Aiona. która (naraz) porodziła siedmioro dzieci. 3). którzy wyprowadzili ich ze Skandynawii i nimi rządzili aż do tego czasu34. Jak podaje tradycja. VII 3. dzierżył on berło Longobardów przez trzydzieści trzy lata. W tym czasie pewna nierządnica urodziła naraz siedmioro dzieci i ta matka. że mogą to być jedynie nazwy obwodów lub jakichś miejscowości. Tutaj zaś przytrafiło się. iż szczególnie często zdarza się to w Egipcie. a dowie się z nich. 33 Krainy nad Bałtykiem lub może nad środkowym i dolnym biegiem Łaby: Anthabtub (Anthabet) umieszczają niektórzy w okolicach dzis. lecz na podobieństwo innych ludów wybrali sobie króla. aby się ich pozbyć. Po śmierci wodzów Ibora i Aiona Longobardowie mieli pierwszego króla Agelmunda. 15. syn Aiona. aby zachować ciągłość władców (HL. wrzuciła je do sadzawki. jego pojedynek z Amazonką. . nie chcieli dłużej pozostawać pod rządami wodzów. gdzie mowa o niezwykłych porodach.

którą trzymał w rękach. XIII 3. IX 27). 37 Amazonki. nad rzeką Termodont w Kapadocji. Nakazał szybko wydobyć je z sadzawki. wszyscy bowiem znawcy dziejów wiedzą. która w ich języku zwie się lama. W ten sposób zyskał dla siebie sławę. że plemię Amazonek uległo zagładzie długo przedtem. 38 O Amazonkach pisali: Herodot (IV 110-117. Ponieważ wydobył je z sadzawki. Powiadają też. XLII 3). Dobrze wiadomo. tak że po śmierci Agelmunda ujął ster rządów w swoje ręce.15 Zatrzymał konia i ze zdziwieniem patrzył na biedne dzieci. Prokopiusz ( Got. Gdy chłopczyk dorósł. Justynus (II 3-4. jeśli zaś zwycięstwo odniesie Lamission. w mit. Wtedy jedno z nich schwyciło rączką królewską dzidę. a także w Scytii. . oddać niańce i wychować z wielką starannością. nim mogły się rozegrać opisane wydarzenia38. 36 W prologu do Edyktu Rotariego Lamission (Laiamicho) pochodzi z rodu Gungingus. Leukosyrii i innych krainach. że jeśli wspomniana Amazonka zwycięży Lamissiona. córki Aresa i Harmonii. zawracał je to w jedną. Król zdjęty litością i wielce zdumiony takim wydarzeniem powiedział. gdzie ich zatrzymały Amazonki37. Longobardom będzie wolno przekroczyć rzekę. całe opowiadanie Pawła wydaje się konstrukcją oparta na etymologii imienia. to w drugą stronę. nieprzyjaciółki rodu męskiego. nadał mu imię Lamission36. Longobardowie odstąpią od rzeki. stał się dzielnym i bardzo wojowniczym młodzieńcem. co zresztą nastąpiło. że to opowiadanie jest mało prawdopodobne. zamieszkiwały okolice w Azji Mniejszej. Jednakże z uwagi na to. a dla Longobardów możliwość przejścia przez rzekę. Wcześniej bowiem oba szyki bojowe zawarły umowę. Dzidą. król pływając w rzece stoczył walkę z najdzielniejszą spośród nich i zabił ją. że dziecię to będzie wielkim człowiekiem. wojownicze kobiety. Kurcjusz Rufus (VI 10). że kiedy Longobardowie w swoich wędrówkach przybyli nad pewną rzekę.

że samego króla Agelmunda zgładzili a jedyną jego córkę wzięli do niewoli. swego opiekuna. wielu zabili i tak szaleli po obozie. 64). aby pomścić śmierć Agelmunda. Oto bowiem nocą. Ponieważ miał on gorący. Wkrótce doszło IV 3). że plemię tych kobiet żyje do dzisiaj w najdalszych zakątkach Germanii. zgładzili króla Agelmunda. młodzieńczy temperament i dość łatwo skłaniał się ku wojaczce. Sam bowiem słyszałem relacje niektórych ludzi. o którym wyżej mówiliśmy. a jego córkę uprowadzili w niewolę? Tak więc Longobardowie sforsowawszy wspomnianą rzekę. Nie podejrzewając niebezpieczeństwa i ciesząc się długim pokojem stali się mniej czujni. IX 2. wielu Longobardów ranili. Bułgarię. niespodziewanie napadli na nich Bułgarowie39. . stało się i dla nich przyczyna wielkiego nieszczęścia. gdzie zatrzymali się na jakiś czas. który koczował na terytorium między rzeką Kubań a Wołgą. zamieszkałą przez Słowian i uległ slawizacji. które zawsze jest powodem klęsk. skierował oręż na Bułgarów. na którym prawdopodobnie Paweł się opierał. W jaki sposób Bułgarzy zaatakowali nocą obóz Longobardów. Longobardowie ustanowili swym królem Lamissiona. 16. 39 Bułgarowi – tu chodzi o lud pochodzenia tureckiego (umownie zwie się go dzisiaj Protobułgarami). gdy wszyscy beztrosko spali. mogło tego rodzaju plemię kobiece aż do tego czasu tam egzystować. przybyli na jej drugi brzeg. W jaki sposób Lamission stał się królem i pokonał Bułgarów? Zebrawszy po tej porażce siły. O ich całkowitej zagładzie pisze Izydor z Sewilli ( Etym. Owo poczucie bezpieczeństwa. W końcu VII w. opanował dzis.16 że miejsca owych wydarzeń nie były historykom dość znane i tylko niewielu z nich je opisało. 17.

obdarzy go wolnością i nagrodami. Po jego śmierci jako piąty przejął berło królewskie Gudehok40. trzeci z kolei król. ster władzy ujął Lethu. Po śmierci Lamissiona na tron wstąpił Lethu. Wtedy też zdobyli na wrogu wielkie łupy i odtąd stali się odważniejsi w podejmowaniu trudów walki. jak i własne krzywdy. już to obietnicami. Jeśli zaś – mówił – zobaczy w walce jakiegoś niewolnika. . w której Longobardowie haniebnie uciekli przed wrogiem do obozu. Toteż Longobardowie tak zachęceni i porani przykładem wodza. po nim zaś jego synowie Hildehok. 40 Cały ten rozdział pochodzi z Origo III. Te i tym podobne słowa wypowiadał donośnym głosem i już to groźbami. Panował on prawie czterdzieści lat i swoim następcą pozostawił syna Hildehoka. uderzyli na wroga i w dzielnej walce zadali mu wielką klęskę. aby zapomniało o doznanej zniewadze i stawiło sobie przed oczami ową hańbę. aby orężem bronili siebie i swoich bliskich. a po Hildehoku Gudehok. pędzącego na przedzie do boju. Po śmierci Lamissiona. Wreszcie zachęcił ich. drugiego króla. którą oni chcieli widzieć jako królową przy jego boku.17 do pierwszej potyczki. Widząc to król Lamission podniesionym głosem zaczął wołać do całego wojska. niż jako nędzny niewolnik być pośmiewiskiem dla wrogów. i tak nad niedawnymi zwycięzcami odnieśli zwycięstwo oraz pomścili zarówno śmierć króla. który był czwartym z kolei królem. bo lepiej jest – mówił – stracić życie w walce. jak wróg zamordował ich króla. jak w żałosną niewolę uprowadził jego córkę. dodawał im ducha do znoszenia bitewnych trudów. 18.

482). aby służyć Imperium Rzymskiemu. VI w. Wojna między Odoakerem. pozbawił władzy cesarza Romulusa Augustulusa i założył królestwo germańskie. .18 19. a Feleteusem. bogata w żelazo. 434-493) wódz germański. aby razem zaprzestali czynić nieprawości. W Norikum zaś znajdował się wtedy klasztor św. Seweryna43. gdzie zetknął się z germańskimi Rugiami. Mieszkał on w tych stronach aż do śmierci. jak Longobardowie po zwycięstwie Odoakera nad Rugiami opanowali ich prowincję. męża obdarzonego prawdziwą wstrzemięźliwością i sławnego z powodu wielu innych cnót. panującym już od kilku lat w Italii. w tych dniach zajmował drugi brzeg Dunaju. Ponieważ gardzili jego pobożnymi słowami. oraz ludy Italii. królem Rugiów. przepowiedział im różne nieszczęścia na długo przedtem. Austrii. 44 Wiadomość prawdopodobnie z Żywota św. Chr. W 487 toczył boje z Norikum. Seweryna pióra Eugippiusza. jego klasztor znajdował się u podnóża Kahlenbergu pod Wiedniem. królem Turcylingów. przybył do 41 Odoaker (ok. a Feleteusem. rodem z Rzymu. królestwo utworzone przez Celtów podbili Rzymianie i zamienili w prowincję (16-13 p. Herulów i częściowo Rugiów. przybył do Italii wraz z oddziałem barbarzyńców. 43 Św. który oddzielał go od Norikum42. królem Rugiów. którego nazywano też Fewa.). o imieniu Gisa. kraina obejmująca terytorium dzis. o tym. w 476 stanął na czele zbuntowanych najemników germańskich. Seweryn (zm. Tenże Feleteus. Ów święty często w niebiańskich słowach upominał wspomnianego Feleteusa i jego żonę. których już dawno podbił. napisanego w Neapolu na pocz. Odoaker zjednoczywszy pod swoją władzą plemiona Turcylingów. 42 Norikum. apostoł Norikum. W owym czasie rozgorzała wielka nieprzyjaźń pomiędzy Odoakrem41. nim się wydarzył y44. teraz zaś jego ciało spoczywa w Neapolu.

Austria. a jego miejsce zajął syn Klaffon. Origo IV. Choć wcześniej łączyło ich przymierze. Wtedy to Longobardowie wyszli ze swoich ziem i przybyli do Rugilandii. której było na imię Rumetruda. które w swoim języku nazwali feld. że to brat króla Rudolfa wypełnił swoje poselstwo i wraca do kraju. 46 Por. Tymczasem zmarł Gudehok. Splądrował następnie całą prowincję i z ogromnym tłumem jeńców ruszył do Italii. Spełniwszy swoje poselstwo wracał do ojczyzny. 45 W 487 r. aby był łaskaw wypić z nią kielich wina. królem Herulów. Po śmierci Gudehoka rządy objął Klaffon. Oto brat króla Rodulfa przybył do Tatona w celu przywrócenia stosunków pokojowych. teraz popadli w konflikt z następującej przyczyny47. Zagłada Herulów przypada na 506 r. Po śmierci zaś Klaffona jako siódmy król przejął berło syn Taton. zadając im cios ostateczny i zabijając także ich króla Feleteusa. . Rugilandia to kraj Rugów. co w języku łacińskim znaczy ojczyzna Rugiów. i tam z powodu żyzności gleb zatrzymali się na kilka lat46. Odpowiedziano jej. Gdy na tym terenie przebywali trzy lata. kim może być ten. wybuchła wojna między Tatonem a Rodulfem. 47 Przyczyna wybuchu niezgody opowiedziana na podstawie podań ludowych. Dziewczyna posłała doń wtedy zaproszenie. kto posiada tak wspaniały orszak. Longobardowie opuścili Rugilandię i zamieszkali na rozległych przestrzeniach. który zburzył królestwo Herulów.19 Rugilandii i walczył z Rugiami45. Całkiem inaczej na ten temat pisze Prokopiusz z Cezarei (Wojna gocka II 14). Ta widząc mnóstwo mężów i znakomite towarzystwo zapytała.. prawdopodobnie dzis. Jego droga wiodła koło domu królewskiej córki. a po nim Taton. 20.

Ogarnięta kobiecym szałem i nie potrafiąc zapanować nad bólem serca. walczyli nago. Na oknie tym powiesiła wspaniałą zasłonę niby na cześć gościa. a w rzeczywistości po to. Cóż było dalej? Oba wojska starły się na otwartym polu. zakrywszy jedynie wstydliwe części ciała.20 On zaś w szczerości swego serca przybył na jej zaproszenie. urażony w swej godności. że wzbudził w niej jeszcze większą złość. jakie zawarł z Tatonem i wypowiedział mu wojnę. kiedy ona powie. Rodulfus wysłał swoich do walki. aby z tyłu. aby nie wzbudzić jakiegoś podejrzenia. Gdy wieść o tym dotarła do Rudolfa. Tylko jednemu ze swoich ludzi kazał wejść na 48 Prawdopodobnie chodzi o stolik do gry w damkę. . Umyśliła zaś posadzić go w takim miejscu. twarz jej poweselała i w miłych słowach poprosiła go. sam zaś nie wątpiąc z zwycięstwo siedział w obozie przy stole do gry48. czy też żeby okazać pogardę dla ciosów wroga. przeszyli go mieczami. Zerwał przymierze. Herulowie byli zaprawieni w prowadzeniu wojen i znani z wielu zwycięstw. czy po to. by usiadł. Król ufał niesłychanie ich sile i spokojnie zabawiał się grą przy stole. rzekomo do podczaszego. ponieważ był małego wzrostu dziewczyna wejrzała na niego z wyniosłą pogardą i wypowiedziała pod jego adresem ironiczne słowa. „nalewaj”. Gość okryty ranami upadł na ziemię i wyzionął ducha. Udała spokój. żeby za plecami miał ścianę z oknem. Gość. by lżej się walczyło. Następnie ta okropna bestia nakazała sługom. Tak się też stało. Tym razem jednak. Niebawem na znak dany przez okrutna kobietę wykonano niegodziwe polecenie. postanowiła wykonać zbrodniczy plan. pełen oburzenia odpowiedział dziewczynie takimi słowami. jaki właśnie przyszedł jej na myśl. westchnął głęboko nad okrutna śmiercią brata i nie mogąc opanować bólu zapłonął żądzą pomsty za jego śmierć.

którą chłoszcze gniew Pana niebieskiego”. że zielone łany lnu wzięło ono za taflę wody. która widział. jak to zwykle w takiej sytuacji bywa. że zapłaci głową. nim całe wojsko nie zaczęło uciekać przed nieprzyjacielem. jak wiedzie się Herulom. otrzymywali mieczem od wrogów bezlitosne ciosy. nie wiedzieli. I nie wcześniej odważył się powiedzieć królowi o klęsce. zwaną przez nich bandum. Toteż kiedy ów spostrzegł. że wojsko Herulów ucieka. a Longobardowie mocno na nich nacierają. Longobardowie zaś stali się bogatsi. który zwykł on nosić podczas bitwy. że walczą bardzo dzielnie. Taton zaś zabrał chorągiew Rodulfa. odniósłszy zwycięstwo. Longobardowie. Zagroził mu przy tym. Nad wojskiem zaś Herulów. napadli na nich Longobardowie i urządzili im straszną rzeź.21 rosnące tam drzewo. odpowiadał. uciekającym w bezładzie. Również sam król w dzielnej. iż szyk Herulów się załamał. królu. podzielili między siebie ogromne łupy znalezione w obozie. co robić. Na te słowa król rzekł z niepokojem: „Czyż może uciekają moi Herulowie?” On zaś na to: „Nie ja – rzekł – lecz ty. taki zawisł gniew z nieba. że już nigdy nie posiadali króla. ażeby tym szybciej mógł mu donieść o zwycięstwie jego żołnierzy. lecz bezskutecznej walce poniósł śmierć. . Kiedy więc wojownicy machali ramionami jak gdyby przy pływaniu. oraz szyszak. wydobył jednak z siebie głos: „Biada tobie – rzekł – nieszczęsna ziemio Herulów. Kiedy przerażony król i wszyscy wraz z nim. na częste pytania króla. jeśli powiadomi go. Choć późno. powiększyli swoje wojsko o żołnierzy z różnych pokonanych plemion i zaczęli sami dążyć do wojen oraz szerzyć dookoła sławę swego męstwa. przez którą można przepłynąć. to powiedziałeś”. Odtąd tak dalece podupadło męstwo Herulów.

a nie za szczera prawdę. O śmierci Tatona i panowaniu Wachona.Szwabowie. Poszczególne grupy zajmowały różne tereny. 51 Swebowie. jak i Zuchilona. córkę 49 Origo IV. 53 Turyngowie. jedno ze źródeł Pawła. Miał zaś Wakchon trzy żony. jego żony i córki oraz panowanie syna Waltariego. źródło Pawła. później osiedlili się nad środkowym Dunajem i tam zetknęli się z Longobardami. zredagowany w 643 r. utworzyli niezależne . Napadł bowiem na niego Wakchon. zajęli Dację. mianowicie. na skutek czego nastąpił rozpad jedności plemiennej. podaje. lud germański ze szczepu gockiego.. w III w. gdzie jako wygnaniec pozostał do końca życia. V w. m. niech przeczyta wstęp do Edyktu praw longobardzkich52 ułożonego przez króla Rotariego. Również Hildechis. Gepidowie. syn Tatona. Najpierw. Napisany w jęz. w IV ulegli Herulom. syn brata Zuchilona49 i pozbawił go życia. Odtąd pomiędzy geoidami i Longobardami zapanowała z tego powodu nieprzyjaźń. poniósł klęskę w starciu z Wakchonem i uciekł do Gepidów50. lud nieznanego pochodzenia.in. Chr. noszący pierwotnie nazwę Hermundurów. szczep germański. zajmowali tereny nad górnym Renem i toczyli boje z Rzymianami. Po tych wydarzeniach Taton niedługo się jednak cieszył wojennym triumfem. na pocz. Niemal we wszystkich rękopisach znajdzie to. Wachon zwyciężył Swenów. p. córkę króla Turyngów53. że Wakchon (Wachon) był synem Unichisa i zgładził zarówno Tatona. W tym czasie Wakchon napadł na Swebów51 i przyłączył ich do swego państwa. W I w. którzy w IV w. 50 Gepidzi.22 21. zaliczany przez pisarzy starożytnych do plemion germańskich. część z nich osiedliła się w Hiszpanii. Jeśli ktoś uważa to za kłamstwo. 52 Edykt króla Rotariego. Swewowie. zawiera normy prawa longobardzkiego (uj ęte w 398 paragrafach). łacińskim. po Chr. Po zmiennych walkach zostali w 567 r. cośmy umieścili w naszej skromnej historii. które dotąd funkcjonowało jedynie w ustnym przekazie. poślubił Ranikundę. niemal doszczętnie wytępieni. Następnie pojął za żonę Austriguzę.

w której oba szyki dzielnie walczyły i jeden nie ustępował drugiemu. syn Audoina i państwo. ponieważ jednak został on królem nie według prawnego następstwa. Po śmierci Waltariego rządy objął Audoin. wojownicze iliryjsko-celtyckie plemię półnomadów. przez Frankó w i Sasów i ostatecznie podporządkowane tym pierwszym. 55 Nastąpiło to w I poł. które uległo najpierw Rzymianom (10 r. rozbite w VI w. 23. bo tak nazywała się u nich każda znakomita rodzina. 54 Właściwie ósmym królem był Wakchon. Po nim jako dziewiąty król objął rządy Audoin. I wtedy przypadkiem stanęli do walki naprzeciw siebie Alboin. . później Gotom (378 r. imieniem Wisegarda.23 króla Gepidów. drugą. Panonia rozciągała się między Sawą.) i Hunom (441 r. wziął za żonę Kusupald. który Longobardów przyprowadził do Panonii. Paweł oraz Edykt Rotariego nie nadają Wakchonowi kolejnej liczby. VI w. który niebawem przyprowadził Longobardów do Panonii55. z którą miał dwie córki: jedną. który znienawidziwszy ją oddał za żonę jednemu ze swoich ludzi o imieniu Garibaldi. Wreszcie trzecią żoną Wakchona była córka króla Herulów – Salinga. który po jego śmierci panował jako ósmy już król54.). inny król Franków.. Wojna Gepidów z Longobardami. Z nią miał syna Waltariego. Walderadę. Wszyscy oni byli Litingami. wydał za Teudiperta – króla Franków. Drawą i Dunajem i była zamieszkana przez Panończyków. Waltari po siedmiu latach panowania zszedł z tego świata. ale w wyniku gwałtu. przed Chr. Rozgorzała niebawem bitwa. 22.). Tlący się już od dawna spór między Geoidami i Longobardami teraz nareszcie wybuchł na dobre i po obu stronach szykowano się do wojny. w której Alboin zgładził syna króla Gepidów.

żeby był towarzyszem ojca podczas uczty. Król przyjął go wspaniałomyślnie. Turisind długo myślał o miejscu syna przy stole. Wzdychał głęboko i nie mógł się opanować. Gdy Gepidowie ujrzeli. syn Turisinda. ponieważ dzięki jego męstwu odnieśli zwycięstwo w tej bitwie. Audoin odpowiedział im. Alboin przeszył mieczem swego przeciwnika. któremu przedtem zabił syna? Alboin prosi o wydanie oręża po zabitym. 24. że poległ syn królewski. miał przed oczyma jego śmierć i widział. aby zedrzeć zbroje z poległych. z którym niedawno prowadził wojnę. Longobardowie ruszyli w pogoń i kładli ich pokotem. „Wiecie – powiedział – że nie ma u nas zwyczaju.24 Turismod. Prosili. króla Gepidów. W jaki sposób Alboin z czterdziestoma mężami udał się do króla Turisenda. ażeby Alboin uczestniczył w uczcie. Kiedy wycięli dużą część wrogów. aż wreszcie ból jego znalazł ujście w słowach: „Drogie – rzekł – jest mi to . swemu królowi. Turismod. aby mógł ze swym ojcem zasiadać do uczty. i wyjawił mu powód swego przybycia. zawrócili. stracili ducha i rzucili się do ucieczki. jak był nim podczas niebezpieczeństwa. zanim nie zdobędzie oręża od króla obcego narodu”. który spadłszy z konia wyzionął ducha. Gdy inni raczyli się wspaniałymi potrawami. że nie może tego uczynić ze względu na panujący obyczaj. aby syn królewski ucztował wraz z ojcem. gdzie zwykł niegdyś siedzieć jego syn. Alboin usłyszawszy te słowa ojca wziął ze sobą jedynie czterdziestu młodzieńców i udał się do Turisinda. Po odniesionym zwycięstwie Longobardowie wrócili do swoich siedzib i zaproponowali Audoinowi. który w dużej mierze wojnę tę podtrzymywał. jak siedzi tam teraz jego zabójca. zaprosił na ucztę i posadził go po swojej prawicy.

co wydarzyło się jemu 56 Także u Germanów prawo gościnności było święte. tam będziesz mógł niewątpliwie zobaczyć. wszystkie domy stoją przed nimi otworem. Wtedy król zerwał się zza stołu. „Białonożne są wasze klacze – rzekł – i wy jesteście do nich podobni”. kto pierwszy przystąpi do walki: „Nie jest – mówił – miłe Bogu zwycięstwo. Cezar w swoich Pamiętnikach o wojnie galijskiej (IV. Unieśli się gwałtownym gniewem i pragnęli pomścić jawną zniewagę. . Zagroził im. gdyż oni poniżej łydek owijają nogi białymi opaskami. Na to jeden z Longobardów tak odpowiedział: „Udaj się na pole Asfeld. tam pośrodku łąk to nędzne zwierzę rozsypało kości twego brata”. Również Longobardowie gotowi do walki jak jeden mąż chwycili za miecze. że są oni podobni do swych klaczy. Jedząc królewskie dania cieszył się wraz z ojcem i opowiedział po kolei wszystko. W ten sposób położył kres kłótni i wszyscy w radosnym nastroju kontynuowali ucztę. jak bardzo te klacze potrafią bić kopytami. Turisind wziął oręż swego syna Turismoda. Wtedy obecny tam drugi syn królewski poczuł się dotknięty słowami ojca i zaczął drażnić Longobardów oraz szydzić sobie z nich twierdząc. Słysząc te słowa Gepidowie nie mogli opanować oburzenia. z nimi dzielą się pokarmem”. którzy z jakiegoś powodu przybyli do nich. chronią przed wszelką krzywdą i uważają za nietykalnych. którego zdrowo i cało odprawił do kraju jego ojca. Po powrocie Alboin stał się współbiesiadnikiem przy ojcowskim stole. 23) odnotował. stanął pomiędzy nimi i swoich wzburzonych ludzi powstrzymał od walki. gdy ktoś we własnym domu zabija gościa”56. że kara najpierw dosięgnie tego. że Germanie „uważają. mających do kolan białe nogi. tych. iż nie godzi się krzywdzić gościa.25 miejsce. lecz i osoba teraz na nim siedząca jest dość miła dla moich oczu”. wręczył go Alboinowi.

25. który zarówno prowadził pomyślne wojny zewnętrzne. a następnie Narsesa w latach 535-553. z powodu wyznawania odmiennej religii – arianizmu. i w nie mniejszych pochwałach wynosili wielką prawość Turisinda. Obecni wyrażali podziw. . Następnie dzięki podziwu godnemu męstwu prokonsula Jana zniszczył Maurów atakujących Afrykę pod wodzą króla Amtalana61. 60 Goci (Ostrogoci) zajęli Italię w 489 r. Król Witichis (Witigis) dostał się do niewoli w pierwszej fazie wojny (540 r. Potem znowu siłami tegoż Belizariusza zwyciężył w Italii lud Gotów i wziął do niewoli ich króla Witichisa60. zostali podbici przez Belizariusza. W tym czasie pod szczęśliwą gwiazdą rządził Imperium rzymskim cesarz Justynian57. 59 Wandalowie w V w. zajęli wybrzeża afrykańskie (429 r. Goci obwołali królem Totilę. który zginął w walce z Narsesem (552 r. jak i znakomicie rozwiązywał sprawy obywatelskie.). podbił również inne narody. panował w latach 527-565. Pozostawali jednak w stałym konflikcie z podbitą ludnością m. Z powodu tych wszystkich 57 Justynian. i chwalili odwagę Alboina.. W 533 Belizariusz odniósł nad nimi zwycięstwo i przyłączył do Cesarstwa. W ten sposób po dziewięćdziesięciu sześciu latach całą Afrykę przywrócił Imperium rzymskiemu. In.) 61 Mianem Maurów określano tubylczych mieszkańców Afryki Północnej. W podobny sposób.26 u Gepidów. cesarz Imperium Wschodnio-Rzymskiego. na dworze króla Turismoda.) i niektóre wyspy Morza Śródziemnego. wziąwszy do niewoli ich króla Gelismera59. Panowanie Justyniana i jego zwycięstwa. Rękoma patrycjusza Belizariusza mężnie pokonał Persów58 i tymi samymi rękoma zniszczył całkowicie lud Wandalów. zjednoczył pod swoim panowaniem przeważające połacie Imperium Rzymskiego. 58 W latach 529-532. na drodze wojennej.

które sam ustanowił. Jordanes (O pochodzeniu i czynach Gotów 119. Budowniczymi byli Izydor z Miletu i . Prawa zaś poszczególnych urzędników lub sędziów. 65 Chodzi tu o Institutiones z 533 r. które dotąd były zbyt rozwlekłe i same w sobie sprzeczne. Cztery opracowania prawa dokonane za Justyniana otrzymały w średniowieczu jedną nazwę Corpus Iuris civilis. Ta budowla tak dalece przewyższa wszelkie inne. mieszczące się w wielkiej liczbie woluminów. Wandalski i Afrykański. ujmując w nich zwięźle teksty wszystkich praw65. 67 Budowla powstała w latach 532-537 na planie krzyża greckiego (równoramiennego). Corpus Iuris canonici. został ogłoszony pod koniec 533 r. ogłoszone jeszcze przed Digestami. zredukował do liczby pięćdziesięciu ksiąg i nazwa je Kodeksem Digestów lub Pandektów64. w odróżnieniu od zbioru prawa kanonicznego. trzynawowa. zwieńczona kopułą.27 zwycięstw zasłużył sobie na przydomki: Alamański. zredagował w jednym tomie i kazał go nazwać Kodeksem Znowelizowanym66. 63 Kodeks ukazał się w 529 r. On również poprawił i nadzwyczaj zwięźle ujął prawa rzymskie. które zawierały się niemal w dwu tysiącach ksiąg.. że na całym świecie nie można znaleźć podobnej67. Na nowo także opracował w czterech księgach Instytucje. zawarł w dwunastu księgach i kazał dzieło to nazwać Kodeksem Justyniana63. o bogatej ornamentyce wnętrz. mieszkającego u źródeł Wisły. zawierają nowe konstytucje cesarskie. Anti). 62 Antycki od Antów (Antes. szczepu słowiańskiego. Antycki62. Frankoński. Również nowe prawa. 66 Novellae constitutiones (535-565). Germański. Wszystkie bowiem rozporządzenia cesarskie. 64 Zbiór dawnego prawa. 247) uważa ich za odłam Wenetów. jak i drugą redakcję Kodeksu w 534 r. Gocki. Był bowiem Justynian władcą katolickim. Digesta seu Pandectae. Tenże władca wybudował w Konstantynopolu świątynię dla Chrystusa Pana jako Mądrości Boga Ojca i nazwał ją greckim wyrazem Hagia Sophia czyli Święta Mądrość.

69 Dionizy Mały (Dionisius Exiguus). jak i teologicznych. 68 Flavius Magnus Aurelius Cassiodorus (ok. W tym czasie zasłynął w Rzymie Kasjodor68. gdyż kulturalne wartości greckie przeszczepił na grunt łaciński. Także w tym czasie rzymski opat Dionizy przez godny podziwu rachunek ułożył tablicę świąt Wielkanocnych69. nauczyciel jęz. że tak powiem. subdiakon Kościoła rzymskiego. dał zarys całej gramatyki łacińskiej łącznie z rzadko uwzględnianą składnią. Pisał dzieła historyczne i teologiczne. Turcy w 1453 r. zamienili ją w meczet. czym zapoczątkował licze nie dat wg ery chrześcijańskiej. Dzieło Institutio de arte grammatica (Nauka gramatyki) obok gramatyki Donata było w okresie karolińskim i późniejszych epokach podstawą nauczania i studiowania tego przedmiotu. . kanonista. a w swoich sądach – sprawiedliwym. W nowej tabeli paschalnej wzorowanej na tabeli Cyryla Aleksandryjskiego. chronograf. Wszystko przeto obracało mu się na dobre. mąż biegły zarówno w naukach świeckich. Wtedy również w Konstantynopolu Pryscjan z Cezarei otworzył. od 1934 r.). jego córce Amalasuncie (526-535) I Witigesowi (536-540). 470 -550. Był on najpierw konsulem. Po wycofaniu się ze służby publicznej założył klasztor w Vivarium (555 r. Paweł wspomina jego Expositio psalmorum (Komentarz do Psalmów). Wśród jego znakomicie opracowanych dzieł znalazły się przede wszystkim świetne objaśnienia do niejasnych miejsc Psalmów. współpracował z Kasjodorem. 70 Pryscjan z Cezarei (V-VI w. służył władcom ostrogockim Teodorykowi(493 526). ustalił datę narodzenia Chrystusa (nieścisłą). następnie senatorem. łacińskiego w Bizancjum.). 490-583) pochodził z rodziny wyższych urzędników syryjskich. współtwórca kultury średniowiecznej. głębiny wiedzy gramatycznej70. wszechstronnie wykształcony.28 w swych uczynkach prawym. gramatyk rzymski. a w końcu stał się zakonnikiem. ok. Wtedy wreszcie Arator. przekształcona w muzeum. Anthemios z Tralles.

który porzucił karierę urzędniczą i został duchownym. jego cuda i chwała. gdzie przebywał św. Subiaco (sub lacu) – nad jeziorem. papież 590-604. chrześcijański poeta łaciński. 74 Przytoczony tu wiersz o cudach św. założył klasztor. 72 Dzis. opiewał przyjemnym stylem w Dialogach papież św. którego reguła stała się podstawą dla zachodniego monastycyzmu. 73 Grzegorz Wielki. asceta. . 26. ułożyłem na cześć tego wielkiego ojca wiersz opiewający w dystychach elegijnych poszczególne jego cuda74. w którym trzy pierwsze wyrazy heksametru daktylicznego powtarzają się na końcu pentametru. jak wiadomo. a następnie w warowni Kassinum. obrońca biednych i uciśnionych. In. ojciec Benedykt – najpierw w miejscowości zwanej Sublakus. Jego życie. Oto on: 71 Arator. Z powodu aluzyjności. Cassinum – chodzi o słynne Monte Cassino. Benedykta z punktu widzenia formalnego jest wierszem elegijnym epanaleptycznym. znany adwokat i mówca. Benedykta. 60 km. Grzegorz73. Również jak stosownie do moich skromnych zdolności. Dialogi. alegoryzmów oraz używania niekiedy rzadkich słów jego treść jest trudna do zrozumienia. Święty Benedykt. ujął Dzieje Apostolskie w wierszach heksametrycznych71.). architekt nawrócenia Longobardów. napisał w heksametrach poetycką parafrazę Dziejów Apostolskich De actibus Apostolorum. w której znajduje się Święta Jaskinia. zwanej także Arx72. których druga księga omawia życie św. W tych również dniach blaskiem zasług swego życia i apostolskimi cnotami zajaśniał święty mąż. organizator misji wśród pogańskich i ariańskich Germanów. u podnóża góry Calvo. Benedykt z pierwszymi towarzyszami. gdzie Benedykt w 529 r.29 wspaniały poeta. Napisał m. VI w.. Powyższe tłumaczenie nie rości sobie pretensji do przekładu poetyckiego. dyplomata. servus servorum Dei („sługa sług Pańskich”). 40 mil (ok. to jest takim. teolog. oddalonej od Rzymu czterdzieści mil. W 544 r. Poemat ten był w średniowieczu podziwiany i czytany.

Kwiat twój. Benedykt ur. twoje triumfy? Twoje niezliczone cnoty. którym złośliwiec na drodze staje.30 Jak mam opiewać. II 1). Nursjo75. Romana do św. . Znane zaś. jak mam opiewać? Wspaniale. Obfitą niosą żywność do groty chciwi pasterze świń. klaszcz mocno. 80 Podczas obrzędów paschalnych pewien kapłan z polecenia Bożego dostarczał św. Niosła mamka naczynie. wspaniale. 78 Św. oszustwo zbawienne uznaje. się ok. Brzmią chwała pieczary przed śmiertelników ukryte ocza mi. Tobie brzmią chwałą pieczary78. który zasługę imieniem [wyjawiasz. Roman (ibid. Benedykta. że nastąpiła jej doskonała rekonstrukcja. Z miłości do Boga cierpisz mrozy. Jaśniejąca gwiazdo wieku. w Nursji (dzis. Chryste. światowym wzgardził kwieciem. Wesoła już naprawione niosła mamka naczynie 76. Benedykt osiadł w grocie skalnej w pobliżu Subiaco. Klaszcz mocno. wiatry i śniegi dzielnie przez trzy znosisz lata. co lata charakterem przerasta. Oszustwo zbawienne uznaje i z miłości popełnia kradzieże . wiatry i śniegi. dumna z tak wielkiego syna. 76 Mamka (pedagoga) św. Benedykta. Uczty-agapy obwieszcza. święte wypełnia [obrzędy80. Wzgardził bogactwem Rzymu kwiat twój. Aby mógł wyżyć święty. kto Chrystusowej słucha nauki. w skałach skrył się młodzieniec. 77 Zakonnik św. Mrozy. nosząc nazwisko od miasta. ojcze [błogosławiony. o nadzwyczajne dziecię. Nosząc nazwisko od miasta77. 79 Uczta – agapa jest oznaką uczucia św. Nursjo! O nadzwyczajne dziecię. lecz święty sprawił. 480 r. Benedyktowi pokarm. z którego rad początkowo korzystał św. o boski raju. Przynosi owoc miłości. ojcze błogosławiony. gdyż było pęknięte. 75 Św. smutna. Święte wypełnia obrzędy. pierwszy codziennie dostarczał drugiemu pokarmu. Niemniej ożywcza wiara uczty – agapy obwieszcza79. Wstrzemięźliwego karmiąc człowieka. Benedykt. Gwiazdę przynosisz światu. o boski raju. mieście umbryjskim. o święty Benedykcie. I mądrość starców zwycięża. Norcia). jak wynika z Dialogów Grzegorza Wielkiego (II 1) nieumyślnie rozbiła cenną wazę.

który przed spożyciem przez świętego zabierał kruk (zob. Benedykt rzucił do wody drewniany uchwyt. 82 Znakiem krzyża św. Dialogi II 6. wężu jadowity. Zob. . Benedykta chodził po tafli pewnego jeziora. Fala drogę wskazała gotowemu słuchać mistrza wskazówek. chłopczyku. nad wodą osiadłszy wiódł żywot. 83 Pewnemu Gotowi wpadł do wody sierp bez rączki. podążasz. Posłuszny ojcowskim rozkazom. bo św. W okolice Liris86 uroczej podążasz za licznymi przewodnikami. Gubiąc liczne narody. do którego z głębi przypłynęło żelazo i połączyło się z rączką. Wieczystej wody fala strumieniem z twardej wypływa skały. Jęczą serca przewrotne. wynosili zaś pokarm duchowy. władco przeklęty. o żelazo oderwane od rękojeści. Na rozkaz z daleka zatruty pokarm kruk przynosi 85. pozwól przywrócić murom marmury! 81 Pasterze przynosili św. Opuszczasz wyżynę dążąc w otchłań głęboką. gdy kolce rozdzierają mięsiwo. Wężu jadowity. Wodą niesiony pojechał posłuszny ojcowskim rozkazom84. szalejesz. Benedykta kapłan z sąsiedniego kościoła przysyłał mu zatruty chleb. I suchość serc ludzkich zrasza wieczystej wody fala. Benedykt nauczał ich prawd wiary. Pod wpływem piekielnych ogni jęczą serca przewrotne. św. niesiony falami nie zginiesz Świadkiem będziesz prawdziwym również i ty. Grzegorz Wielki. Cielesny od duchowego gaśnie ogień od ognia. ibid. Niegodziwa i skryta zaraza zgnieciona przez czujnego człowieka Oręża krzyża nie zniosła niegodziwa i skryta zaraza82. Nieznanemu całkiem wędrowcy fala drogę wskazała. Nad śmiercią ucznia świątobliwe boleją serca. W otchłań głęboką. szalejesz. łaskawą i hojna darowany ręką. Benedykt zażegnał zarazę. Błądzącą poskromią zarazę lekkie udręki cielesne. Pokarm kruk przynosi. o żelazo 83. chłopczyku. 84 Św. Benedyktowi pokarm dla ciała. co bezbożnymi do celu idą drogami. II 7. Zob. Świątobliwe boleją serca nad upadkiem złego człowieka.31 Sercom radosnym obfitą niosą żywność 81. gaje niszcząc i święte ołtarze . 85 Nienawidzący św. II 8) 86 Liris. ibid. Odejdź. Również i ty. Gaśnie ogień od ognia. rzeka płynąca przez Cassino. Taurus na rozkaz św. Głos z nieba cię woła w okolice Liris uroczej. Lekkie udręki cielesne myśl powstrzymują zbłąkaną.

Zdradzieckiej posługi. 93 Św. odejdź. pyszny zamilknij umyśle! 87 „Wąż jadowity”. Nietknięty ukazuje się brat. II 16. władco przeklęty! 87 Widoczny jest ogień trawiący. Całą klasztorną zagrodę – tak chce przepowiednia – wezmą [poganie. Ty niesiesz dary na ołtarz. gdy wznosi się mury budynku. 92 Numa Pompiliusz. Spożytego bezczelnie posiłku na jaw wychodzą sekrety90. zdradzieckiej posługi chłopcze95. II 12. uderzy na ciebie wróg. widoczny jest ogień [trawiący88. Benedykt. Istnieje wędzidło na twoje życie. trzeci z kolei król Rzymu. ibid. aby nie znalazł się dar na ołtarzu 93. i odbudowaniu klasztoru przez tenże lud w latach 720 -730. II 9). ibid. „władca przeklęty” to diabeł. II 10). Wzniesiony przez Numę92 wysoki mur z ręki żadnego nie runie [wroga. z fałszywych powstały płomieni Nie dla ciebie. Burza – mówi – niech zburzy wzniesiony przez Numę wysoki [mur! Uderzy na ciebie wróg. Pyszny zamilknij umyśle i nie szarp tego. który zginął w bitwie pod Perugią w 552 r.32 Zmuszony przez rozkaz. Murem otoczył miasto Ankus Marcjusz. 94 Mowa o zajęciu Monte Cassino przez Longobardów około 570 r. 95 Zakonnik po ostrzeżeniu uniknął zasadzki i łatwo znalazł węża w przyniesionym naczyniu. Na jaw wychodzą sekrety. Okrutny wielce tyranie91. znów znalazł się w mocy szatana. okrutny wielce tyranie. Ciż sami poganie odbudują całą klasztorną zagrodę94. brat rozszarpany zostaje 89. niech wąż cię weźmie w swe [ręce! Wąż cię jednak nie weźmie. ibid. na nic się zdają twoje zmyślne zasadzki. drugi król rzymski. Benedykt uwolnił pewnego kleryka od ataków diabelskich. 89 Ibid. króla ostrogotów. 90 Zakonnicy ucztowali wbrew regule poza klasztorem. Za to surowo ich zganił św. II 18. co tajemnice ogląda! Wszystko jest znane prorokowi. chłopcze. 88 Rzekomy płomień wywołał idol z brązu (ibid. który przeszkadzał w budowie klasztoru na Monte Cassino (ibid. II 11. . jak na dłoni widoczne się stają żarłoki. Gdy wznosi się mury budynku. 91 Chodzi o Totilę. błyszczący klejnocie. kiedy jednak ten przestał przestrzegać nałożonych warunków.

Od ciosu wrogiego zmądrzejesz. Leży już plackiem na ziemi ów pyszny ze swego konia. i skąd nadzieję zbawienia? Ty. o starcze tak bardzo żałosny. Skąd weźmiesz sobie lekarstwo?. dostarczycielu. Na zakazanej wstrzymuje go drodze smok ów zdradziecki 98. godzien litości. A teraz żywego syna niesie ojciec na ramionach. skąd weźmiesz dla siebie lekarstwo? O starcze tak bardzo żałosny. . lecz skruszyć go nie zdoła. co zawsze tracisz. Ostra skała kryształ porywa. 98 Te i następne dziwy zaczerpnięte z Dialogów II 25-31. Wszelkie stworzenie truchleje. którego skórę jad zniszczył wężowy. ty zginiesz od ciosu wrogiego. godzien litości.33 Straszny głód ginie przez pokarm z nieba nam dany. Święty błyszczące metale potrzebującemu obiecuje. Na twój rozkaz stanowczy wstrzymane są święte obrzędy. Ty. dostarczycielu. Barbarzyńskie moce łańcuchy ręce wolne od winy krępują. Tak i umysłu naszego straszny głód ginie 96. Uczestniczy się w świętych obrzędach na twój rozkaz [stanowczy97. Zła. wszelkie stworzenie truchleje. Ziemia szeroko rozwarta schowane w swej głębi ciało oddaje. zgubna moc. zgubna moc w naszej głowie wszelkie usuwa zaszczyty. Dlaczego się boisz. Niesie ojciec na ramionach martwe ciało syna swojego. Nie naruszony więc pozostawia ostra skała kryształ. 97 Wydarzenie opisane w Dialogach II 22. To znów chowa ciało na rozkaz ziemia szeroko rozwarta. choć sam ich [nie ma. Z grobów ludzie powstają na twój rozkaz stanowczy. co nastąpi. Ów pyszny ze swego konia groźny wkoło wydaje głos. Z nieba więc otrzymuje święty błyszczące metale. Z dala od wszelkich poleceń kroczy zła. Nietkniętą otrzymasz skórę. 96 O wielkim głodzie w Kampanii i cudownie danym pokarmie czytamy u Grzegorza Wielkiego. że tak bez ciała byłeś obecny. Same z rąk wnet opadną barbarzyńskie mocne łańcuchy. II 21. wlać trochę płynu do stągwi? Spójrz jak beczki płyną! Dlaczego się boisz. Smok ów zdradziecki do pośpiechu nakłania uciekającego [człowieka. Na twój rozkaz stanowczy nie nakłada się mowie wędzideł. ty. ibid. odsłaniasz. Że to.

przez ulewę siostra uwięziła [świętego100. Miły swoją prostotą niby gołąb wzbija się wysoko. Świat gorejący posiada świętego. O ojcze Benedykcie. przed Chr. Ci. Ty tajemnice oglądasz. Znaki odpowiednie dałeś.34 Miłość wszystko zwycięża99. Z objęć grzechu się wyrwała przez skaliste biegnąc tereny. II 33. Tą samą się cieszą sławą ci. będzie ci miły. biedak. W jasności tonie droga znaczona mnóstwem pochodni świecących. co płomień miłości pożera. O dobry wodzu. co serce mieli jedno. świat gorejący posiada. zmarł jak psalmista wytrwały. Ku życiu prawdziwemu dążąc. uprosiła deszcz z nieba. Tam gdzie święty wstępuje. znaki odpowiednie dałeś. Scholastyki unoszącą się do nieba w postaci gołębicy. 101 Św. prozę. proszę. 69). niech. widział duszę św.) nazywa tu Paweł miarę wierszową złożoną z czterech jambów (dymetr jambiczny). Słynne zdanie Wergiliusza (Bukoliki 10. co serce mieli jedno. ibid. Tego. o nazbyt przez Boga kochany. Pieśni święte śpiewając. wojen zwiastunie. wojen zwiastunie. w jasności tonie droga. Drogi przez miłość ojcowską trzykroć wzywany przybywa. Benedykt. Św. chcąc zatrzymać św. Pierwszy za oręż chwytasz o dobry wodzu. Do królestw niebieskich dociera miły swoją prostotą101. Scholastyka. Trzykroć wzywany przybywa. 102 Metrum archilochijskim (od Archilocha z Paros. Niech. przewodniku po ścieżce niebieskiej. Wygnaniec. O nazbyt przez Boga kochany. Oto on: 99 Omnia vincit amor. VII w. by prawdzie świadectwo dać [wierne. będzie ci miły! Ułożyliśmy również w metrum jambicznym archilochijskim102 hymn opiewający poszczególne cuda tegoż ojca. lichy ułożył tu wiersz. prostaczek. Przez skaliste biegnąc tereny od grzechu do zbawienia zawiodła. jak podają Dialogi II 34. poety greckiego z poł. Benedykta na rozmowie. 100 . co ponad eterem się wznosi. w jednym spoczywają grobie. Lichy ułożył tu wiersz dla Ciebie twój sługa uniżony. zapomniawszy o życia towarzyszach. Sen opuścił oczy. Jak psalmista wytrwały nigdy swej harfy nie odkłada na bok. przykładem serca umacniasz. dla ciebie świat cały stoi otworem. miłość wszystko zwycięża.

Wstąpił do wiecznego królestwa. Przyszłość pokazał zakrytą. Dziwami zajaśniał wieloma. bracia. By wziąć za trudy nagrodę. Umysł poskramia zbłąkany Łagodnie biczując swe ciało. Ognie ogniami zagasza. Przybywajcie ze śpiewem na ustach. Rzeki ze skał wypływają. Żelazo powraca z otchłani I płynie posłusznie po wodzie. Właścicielu nieprawy.35 Ochoczy w swym sercu. Cieszmy się wszyscy razem W dniu jego święta sławnego! Tędy święty ojciec Benedykt. By wszystkich ludzi nakarmić. Na samym progu żywota Wzgardził doczesności kwiatem. Pragnąc więziennej ciasnoty. Zdrowie do chorego wraca. Ciężka masa lekką się staje. Lew cichnie głośno ryczący. Grzech daleki wychodzi na jaw. Okazał się możny w cudach Z Boga najwyższego tchnienia. Archiloch używał tej miary w połączeniu z heksametrem daktylicznym. Rządco chytry. Trucizny puchar rozbija Krzyża świętego orężem. Wrogowi klęskę zadaje. Przewodnik po wąskiej ścieżce. Jad odsłania się skryty. . Poprawia chleba naczynie. Światowe rozpędzając chmury. wpadasz w sidła. uciekasz. Zabłysnął jak gwiazda nowa. Na płaszczu chłopiec śmierci unika. Szybko wykonuje rozkazy. Góra zmyślona zanika.

Kiedy na Boże wezwanie wyruszył św. bardziej może Niebo. Związanego zjawa uwalnia. Bo skreślił wspaniale następcom Życia świętego regułę. Przyjdź na swej trzody westchnienia! Niech w dobru wzrasta strzegąc się węża. 72. Płomień pobożności rozpalił. osiągnąć. o serce. towarzyszyły mu trzy kruki. Benedykt z Sublakus104 do tego miejsca. przyp. Smok trzyma zbiega wędzidłem. Tajników.36 Przyszłości. We snach buduje się domy. gdzie teraz spoczywa. Grzegorz. które zwykł karmić. W jej świetle świat cały stanął. Ziemia wyrzuca ludzkie zwłoki. Kto więcej kocha. co papież św. Nie poznana przed wiekami Nocą zabłysła tu gwiazda. zanim dotarł na miejsce. Szkło nie poddaje się skale. 50 mil to ok. w żywocie103 tego świątobliwego ojca napisał. które widzisz. Z beczek oliwa wypływa. 104 Zob. nie kryjesz. 105 Ciało św. Niech po twojej kroczy drodze! Niech mi wolno będzie opowiedzieć pokrótce. Na każdym zaś skrzyżowaniu. oddalonego niemal o pięćdziesiąt mil105. Już mistrzu dla uczniów przemożny. Potęgę światła wielkiego Życzenie siostry poskramia. jesteś poznana. Zmarli do życia powstają. . Z nieba pieniądze padają. Wśród cudowności jak nektar Słodka pieśń o niej zabrzmiała. 75 km. aniołowie w postaci młodzieńców wskazywali mu 103 Vita sancti Benedicti z II księgi Dialogów Grzegorza Wielkiego. Benedykta pochowano w krypcie pod kościołem na Monte Cassino.

gdzie znajduje się urodzajna dolina. powróćmy do biegu naszych dziejów. Nie przepisałem ich. Historia Franków IV 3. to jest na Monte Cassino. Grzegorz z Tours. ułożył na jego cześć kilka wierszy. Ponieważ cieszył się on wszędzie sławą swego imienia i potęgi. król Franków Salickich mieszkających przy ujściu Renu (Westfalia i Belgia). aby rządzić krajem jako dziesiąty król. Przybywszy zaś tam. 108 Chlotar. . miał żonę Rodelindę107. O śmierci Audoina i panowaniu Alboina. król Longobardów. król Franków . męża wojowniczego i we wszystkim dzielnego. króla Gepidów i pojął za żonę jego córkę Rosamundę. Zaczerpnąłem to wszystko z pieśni poety Marka106. Ta wiadomość. do którego głos z nieba powiedział: „Ustąp z tego miejsca. jak i następne. że głos Boży przywołał znakomitego męża do tego żyznego miejsca. W owym zaś miejscu miał wtedy swoje mieszkanie pewien sługa Boży. bliżej nieznany.37 drogę. 27. do tej książki w obawie przed nadmierną objętością. jak Alboin zwyciężył Kunimunda. Przeto po śmierci Audoina głosami wszystkich objął tron królewski Alboin. leżąca u podnóża góry. niestety. pochodzi z Origo VI. Por. nadchodzi inny przyjaciel”. o którym mówiliśmy wyżej. Audoin. Jest jednak pewne. szczególnie zaś w okresie Wielkiego Postu pozostawał w zamknięciu i z dala od światowego zgiełku. Urodziła mu ona Alboina. do wspomnianego ojca. Opowiedziawszy pobieżnie to. żył stale w wielkiej wstrzemięźliwości. takie. czego nie można było pominąć. jakie i teraz istnieje dzięki Bożemu kierownictwu. 428-448. który przybywszy tam.Chlotar108 wydał za 106 107 Poeta Marek. panował ok. aby powstało tu wielkie zgromadzenie zakonne.

W tej bitwie Alboin zgładził Kunimunda. by najpierw stoczyli bitwę z Longobardami. zajęli tereny nad Cisą i środkowym Dunajem. Waitsa (HL. . wybierając raczej wojnę niż pokój110. Alboin zaś zawarł wieczne przymierze z Awarami111. że wycięli ich co do nogi. że Awarowie wtargnęli w granice ich państwa. Doszło do bitwy. 112 W 567 r. Zerwał więc przymierze z Longobardami.69. król Gepidów. 50. Kiedy ci wyruszyli mu naprzeciw. Do Kunimunda przybył posłaniec ze smutna wieścią. lud koczowniczy pochodzenia tureckiego. Chciał on pomścić dawne krzywdy Gepidów109. że przyczyną wojny było porwanie Rosymundy. zachęcił jednak swoich wojowników. s. przyp. Chociaż król podupadł na duchu postawiony z dwóch stron w ciężkiej sytuacji. a w języku 109 110 Zob. która urodziła mu tylko jedną córkę – Alpswindę. Następnie podążył na wojnę wydaną mu przez Gepidów. po którym rządy objął Kunimund. 2) Paweł połączył tu dwie wojny w jedną. Kunimund wojnę wznowił i zginął w walce w 567 r. Zdaniem G. Zwyciężyli Longobardowie i z taką złością mścili się na geoidach. wówczas Awarowie. którzy najpierw zwali się Hunami. następnie zawarł pokój i pojął za żonę Rosymundę (Rosimundę).38 niego swą córkę Chlotswindę. W tym czasie zmarł Turisind. 111 Awarowie. niszcząc Gepidów. Teofil Simokata (Historia VI 10) podaje. tak jak umówili się z Alboinem. Tego rodzaju kielich zwie się u nich scala. tak że z wielkiej ich liczby pozostał zaledwie posłaniec112. przyp. Walczono ze wszystkich sił. kiedy ich pokonają. W VI w. wtedy wypędzą z ojczyzny wojska Hunów. Alboin bowiem najpierw zwyciężył Kunimunda. najechali na ich kraj. a z jego odciętej głowy uczynił sobie puchar do picia. a później od imienia swego króla – Awarami.

osiadłe pierwotnie na północ od dolnej Łaby. jak i Sasów114 oraz innych ludów mówiących tym samym językiem opiewa się jego szlachetność i sławę wojenną. że pod jego rządami wyrabiano specjalną broń. pojął za żonę Rosemundę – jak się później okazało – na swoją zgubę. Jego córkę. . Naród zaś Gepidów zmniejszył się do tego stopnia. 113 Izydor z Sewilli (Etym. Wielu opowiada również dzisiaj. że niemal osiągnęli szczyt bogactwa. którzy zajęli ich kraj.39 łacińskim patera (czara)113. miseczka. Karolowi Wielkiemu. albo stali się poddanymi Longobardów. e odtąd już nigdy nie miał króla. ulegli w VIII w. plemię germańskie. że do dzisiaj zarówno wśród Bawarów. inni w przymierzu z Frankami podbili Turynów (w VI w. którzy przetrwali wojnę. część ich wzięła udział w inwazji na Brytanię. Longobardowie zdobyli wtedy łupy tak wielkie. wziął jako brankę razem z ogromną rzeszą mężczyzn i kobiet różnego wieku. XX 5) wprowadza wyraz scala od greckiego kalon.). Alboin zaś tak bardzo rozsławił swoje imię wzdłuż i wszerz. Ponieważ Chlotswinda zmarła. albo aż do dzisiaj jęczą w ciężkiej niewoli u Hunów. 114 Sasi. imieniem Rosemunda. Chale w jęz. niemieckim znaczy: czarka. w V w. drewno. w III-IV w. jego powodzenie i męstwo. Wszyscy. filiżanka. opanowali ziemie Dolnej Saksonii.

40 KSIĘGA II 1. Kiedy wokół rozbrzmiewały wieści o licznych zwycięstwach Longobardów. 119 Bitwa pod Taginą w lipcu 552 r. królowi Gotów. Alboin posłał mu doborowy oddział. Odwołany z Italii w 567 r. gdyż zamierza walczyć z Gotami. z powodu oskarżenia o nadużycia. (Por. król Ostrogotów od 542 r. poniósł jednak klęskę w bitwie pod Taginą (Gualdo Tadino) i zginął w 552 r. zostali wycięci co do nogi. wyparł wojska bizantyjskie niemal z całej Italii. gdyż podczas wojny gockiej królem Longobardów był Audoin. zwycięski 115 Narses (ok. mianowany wodzem w Italii na miejsce Belizariusza rozgromił w latach 552-555 Ostrogotów i został prefektem. Oddział ten przeprawił się do Rzymian i stoczył bitwę z Gotami119. który zarządzał wtedy Italią i przygotowywał wojnę przeciwko Totili117. który wysłał Narsesowi oddziały z pomocą już w 550 r. dygnitarz zajmujący się na dworze publicznymi dokumentami. 33). Na mocy wcześniej zawartego sojuszu prosił. 116 Chartularius. z rąk Narsesa. Niemal wszyscy Goci wraz z królem Totilą. 117 Totila. byli różni „sekretarze”. zaufany cesarzowej Teodory i cesarza Justyniana. . ażeby wsparł Rzymian w walce przeciw Gotom. Narses115. 478-570). Prokopiusz. króla Longobardów118. osiągnął najwyższe godności. aby posłali mu pomoc. 118 Paweł myli się tutaj. eunuch. IV 26. chartularius sacri cubiculi (sekretarz cesarski).. Longobardowie pod wpływem sekretarza Narsesa udzielili Alboinowi pomocy przeciw Gotom. wódz bizantyjski. np. chartularius Romani Imperia (sekretarz państwowy). wyprawił posłów do Alboina. sekretarz cesarski116.

pozostawił go w Italii wraz z Amingiem. chciał wrócić do ojczyzny z ogromnym łupem. Historia II 3). w pracy o Temach (II 1) 122 W miejscowości Ceneda lub Cenesa (zob. który przybył mu na pomoc. Longobardowie przez cały czas. 120 W latach 553-555. gdzie w miejscowości Tannetum121 z rąk Narsesa poniósł klęskę w ciężkiej bitwie. do bitwy doszło nad rzeką Casilinus (Volturnus). Tenże Bucellin grabił i pustoszył prawie całą Italię. Na leże zimowe rozłożył się w kampanii. Trzeci książę frankoński imieniem Leutar. pomiędzy Weroną i Trydentem122. cesarz i historyk. Lago di Garda.41 zaś oddział nagrodzony wielkimi darami. w której sam poległ. Franków III 32) 121 Miejscowość trudna do zlokalizowania. 2. która dzisiaj tworzy wspólnie z Seravalle miasto Vittorio Veneto. Benacus. już to z Grzegorza z Tours ( Hist. powracając do Galii. Aming zaś. Król Franków Teudepert. powrócił do swoich. trzeciego księcia. któremu Aming spieszył z pomocą. Wspomina też ją Konstantyn Porfirogeneta (905 -959). o śmierci Lotara. największe jezioro Włoch położone w Alpach Południowych. W tym czasie Narses wypowiedział także wojnę wodzowi Bucellinowi. innym wodzem. Bucellina i Aminga. Agatiasz. kiedy zajmowali Panonię. wspierali rzymskie państwo przeciw jego wrogom. Narses pokonał także Aminga oraz zbuntowanego naczelnika Gotów Widina. . a z łupów gromadził dla swojego króla bogate dary. informacja zaczerpnięta już to z Grzegorza Wielkiego (Dialogi I 2). brat Bucellina. Narses pokonał wodzów frankońskich. aby podbili Italię120. zginął od miecza Narsesa. ale zmarł śmiercią naturalną nad jeziorem Benakus. Widina wziął do niewoli i wysłał do Konstantynopola. wg Agatiasza ( Historia II 4-9). dzis.

wyznający wiarę katolicką. 124 Ok. 4. Sindualdem. 125 Dzięki Dagisteusowi Rzym został oswobodzony z rąk Gotów (Prokopiusz. naczyniach i odzieży ukazały się jakieś plamy. który dotąd uchował się z plemienia Herulów. walecznego i dzielnego męża125. stawały się jeszcze bardziej wyraźne. Niemniej Narses stoczył jeszcze jedną bitwę z królem Brentów123. od którego otrzymał za to wiele dobrodziejstw. Poniósłszy klęskę w bitwie. gdy chciano je zmyć. Wojna gocka IV 33). dowódcy wojskowego. Narses zgładził Sindualda. Zapowiedzi zarazy i śmierci.42 3. później jednak dzięki swojemu męstwu otrzymał godność patrycjusza. W tym również czasie patrycjusz Narses wziął we władanie całą Italię dzięki wsparciu Dagisteusa. co dało impuls do wyzwolenia całej Italii. Brionowie). że więcej zwycięstw osiągnął zanoszonymi do Boga prośbami niż walką zbrojną. jaka w czasach Narsesa wyludniła Italię. lud mieszkający w Alpach Noryckich. buntującego się przeciw niemu. gorliwy w odzyskiwaniu świątyń. Ów Narses najpierw wprawdzie sprawował tylko funkcję sekretarza. zwierzętach. dostał się do niewoli i zawisł na szubienicy124. 126 Zaraza panoszyła się w Italii w 566 r. . W tym czasie126 wybuchła ogromna zaraza – zwłaszcza w prowincji Ligurii. Po upływie roku w narządach rodnych i innych delikatniejszych 123 Brentowie (Breonowie. które. i w latach 569 -570. hojny dla biednych. później jednak zbuntował się przeciw niemu i pragnął samodzielnie panować. Niespodziewanie na domach. króla Herulów. tak zaś pilny w czuwaniu i modlitwach. Przywiódł zaś ich niegdyś ze sobą Odoaker podczas wyprawy na Italię. 566 r. Sinduald stał początkowo wiernie przy Narsesie. Był to mąż pobożny.

43 miejscach powstawały guzy wielkości orzecha lub daktyla. jak wioski i miasta jeszcze dzisiaj pełne ludzi. Pozostawiano więc opustoszałe domy. zamierały pogrążone w głuchej ciszy. następnego dnia. Zarówno w czasie nocnych. Można by sądzić. jego zwłoki leżały bez posługi. bo nie było pasterzy. Jeśli jednak ktoś przetrzymał okres trzydniowy. jeśli zmarłemu oddawał należną posługę. rodzice. jeśli bowiem urządzał pogrzeb. niepomni na swoje święte obowiązki. tracił życie. Nieszczęście to objęło samą tylko Italię aż do . że świat powrócił do pierwotnego stanu ciszy: nie słychać było żadnego głosu na polach. Pastwiska zamieniono na cmentarze dla ludzi. pozostawiali dzieci w gorączce. gdy wszyscy je opuścili. Mogłeś zobaczyć. winny szczep tracił liście i złociły się nie tknięte winogrona. a już nadchodziła zima. a następnie pojawiała się gorączka nie do zniesienia i w przeciągu trzech dni gasło życie w człowieku. jak i dziennych godzin rozbrzmiewała trąba bojowa i wielu słyszało jakby pomruk zbliżającego się wojska. Nigdzie nie było śladów przybywających ludzi. żadnych dzikich zwierząt zasadzających się na trzodę. że ucieczka pozwala uniknąć nieszczęścia. a jednak wszędzie rzucały się w oczy trupy pomarłych. Uciekali synowie porzucając nie pogrzebane zwłoki rodziców. sam pozostawał nie pogrzebany. których tylko psy pilnowały. Na pastwiskach zwierzęta pasły się same. nigdzie nie widziano zabójców. a siedziby ludzkie stały się siedliskiem dzikich zwierząt. żadnego porywanego ptactwa domowego Przejrzały zasiew na próżno oczekiwał żniwiarza. Między ludźmi szerzyła się plotka. żadnego gwizdania pasterzy. Wszędzie rozlegał się lament i płacz. mógł żywić nadzieję na powrót do zdrowia. Jeśli ktoś przypadkiem przestrzegał dawnego zwyczaju i chciał pochować bliźniego.

5. stale na wszystko czujny. 129 Altina (Antica). jego oskarżenie przed cesarzem. 131 Wzięte dosłownie z Dziejów papieży (Gesta pontificum) 132 Powinno być: Justynem. miasto na brzegu Adriatyku. srebra czy innych kosztowności. cesarz 565-578. Narses. o czym nie wie nasz czcigodny władca. niech spotka mnie kara”.44 granic Alamanów i Bawarów i spadło na samych tylko Rzymian. biskupa miasta Altiny129. 130 Aguntum (Inticha. Paweł powtórzył błąd za Dziejami papieży. który przed wieloma laty zbiegł do króla Franków. a władzę królewską przejął w Konstantynopolu Justynus Młodszy128. w podobny sposób pokonał też inne wspomniane przez nas ludy. mimo że w ich interesie troczył boje z ich wrogami131. do miasta Aguntum130 i skazał go na wygnanie na Sycylię. zdobywając ogromne łupy w postaci złota. inni przyjmują lekcję: civitas Magonthiensis. Narses zaprosił Longobardów do Italii. kilka kilometrów od Wenecji. 127 128 W 565 r. a więc Moguncja. Nienawiść Rzymian do Narsesa. Ściągnął jednak na siebie wielką nienawiść Rzymian. . Gdy Narses się o tym dowiedział. Innichen). skąd dosłownie przepisał opowiadanie. Albo więc uwolnij nas spod ręki jego. krótko tak rzekł: „Jeśli źle obszedłem się z Rzymianami. wytępił lub ujarzmił cały naród gocki. u źródeł rzeki Drawy. jak wyżej powiedziano. u których sprawuje rządy eunuch Narses i uciska nas jak niewolników. W tym czasie zszedł ze świata cesarz Justynian127. pochwycił Witalisa. Oczernili go przed cesarzem Justynianem132 i jego żoną Zofią w następujących słowach: „Lepiej było dla Rzymian raczej służyć Gotom niż Grekom. Justynus II Młodszy. Wtedy też patrycjusz Narses. albo rzeczywiście poganom będziemy musieli dać miasto Rzym i siebie samych”.

prosił o pomoc Sasów. aby je mogła wykończyć. Miotany nienawiścią i lękiem wycofał się do Neapolu. .45 Wtedy cesarz tak bardzo oburzył się na Narsesa. Alboin wezwał Sasów na pomoc. cal. jako eunuchowi. miasta w Kampanii. radząc im porzucić ubożuchne pola Panonii i przybyć do Italii pełnej wszelakich bogactw. mając wyruszyć do Italii. Izydora. Na to Narses miał odpowiedzieć. Wkrótce też na niebie Italii zaczęły się nocą ukazywać budzące trwogę znaki. która w przyszłości miała zostać przelana134. Równocześnie posłał im owoce różnych gatunków oraz inne produkty. 43. m. Podobno między innymi poleciła mu. Wkrótce też wyprawił posłów do Longobardów. Sasi przybyli w liczbie ponad 20 133 Opowiadanie to znajdziemy w wielu źródłach. 134 Wydarzenie opisane w homilii św. w Origo. V 15). Alboin. Wiadomość o tym niezwykle przeraziła Narsesa. też tego autora Dialogi III 38. błyszczące barwą krwi – tej krwi. 1078). rozdzielanie dziewczętom w gyneceum wełny do roboty. Por. Grzegorza (Homil. Fredegara. u Bedy. że natychmiast posłał do Italii prefekta Longina. Chciał bowiem wejść do Italii z większą masą ludzi. aby w ten sposób zachęcić ich do przyjścia. tak że nie miał odwagi dobrowolnie powrócić do Konstantynopola. a mianowicie ogniste szyki bojowe. iż nie starczy jej życia. swoich dawnych przyjaciół135. 135 W rozdziale tym Paweł opiera się na Grzegorzu z Tours ( Hist. Jeszcze bardziej zaś napełniła go lękiem cesarzowa Zofia. że zacznie dla niej tkać takie płótno. In. w które opływa Italia. Longobardowie z wdzięcznością przyjęli miłe wiadomości. 6. jakich sami sobie bardzo życzyli i nabrali nadziei na lepszą przyszłość133. aby zajął jego miejsce.. in Evang. pr. Migne LXXV. Franków IV 37.

Z tego powodu górę tę. W Panonii przebywali przez czterdzieści dwa lata. Wyszli zaś z niej w kwietniu. od urodzenia Pańskiego upłynęło już 568 lat138. Kiedy król Alboin z całym wojskiem i zmieszanym z nim tłumem cywilów przybył do granic Italii. oddał zaprzyjaźnionym Hunom136 z zastrzeżeniem. Tak więc Longobardowie z żonami. dziećmi i całym majątkiem opuścili Panonię i ruszyli. którą mógł ogarnąć wzrokiem. Epist. Wtedy Alboin swoje terytorium.46 tysięcy mężów z żonami i dziećmi. okres piętnastoletni. . Alboin przybył do granic Italii i wstąpił na Górę Królewską oraz o zwierzętach zwanych żubrami. to jest Panonię. Indykcja. wprowadzony w Cesarstwie Rzymskim w celu kontroli podatków rolnych. skąd podziwiał tę jej część. aby w razie konieczności zwrócili je Longobardom i wycofali się na swoje ziemie. XIII 38. który w owym roku według obliczeń przypadał na 1 kwietnia. Alboin opuściwszy Panonię z Longobardami ruszył do Italii. V 21. lib. 138 Data 568 jest poświadczona w dwóch listach Grzegorza Wielkiego (Epist. Migne PLLXXVII. lib. col.. col. 136 137 Zwanych też Awarami. 1287-1288). w dzień po Wielkanocy. by wziąć w posiadanie Italię. ulokowali Swebów oraz inne plemiona na terenach opuszczonych przez Sasów. 7. wstąpił na wysoką górę. od Konstantyna Wielkiego – system datowania zamiast poprzednich czteroletnich okresów. Chlotar i Sigispert. 8. 748. w czasie pierwszej indykcji137. jak mówią. Migne PLLXXVII. by na jego wezwanie podążyć do Italii. Gdy dowiedzieli się o tym królowie frankońscy.

podobno swego bratanka. oblana jest wodami Morza Tyrreńskiego lub Adriatyckiego. Hist. dzis. Tylko od wschodu. Alboin. Podobno żyją na tej górze dzikie żubry140. zwanym 139 Zwana też Monte Matajur. Opowiadał mi pewien starzec zasługujący na całkowite zaufanie. Tu zastanawiał się. że na tej górze oglądał tak wielką skórę zabitego żubra. Alboin wtargnął w granice Wenetów i we Friulu ustanowił księciem swego wnuka Gisulfa. może chodzi o jelenie (zob. Pliniusz. pierwszej prowincji italskiej. . i wszedł do jej miasta czy raczej grodu Forum Iulii141.jak mówił – mogłoby na niej leżeć piętnastu ludzi. który był dotąd jego koniuszym. gdzie graniczy z Panonią. jak powiedzieliśmy. która rozciąga się na południu czy raczej na południowym wschodzie. 141 Forum Iulii. 9. komu winien powierzyć tę pierwszą prowincję. 140 Wiadomość mało prawdopodobna. opisane wydarzenie wzorowan e jest na Liwiuszu (XXI 35). że . męża pod każdym względem odpowiedniego na to stanowisko. Stąd bez żadnej przeszkody Alboin dotarł do Wenecji. Cividale.47 nazywano odtąd Górą Królewską139. tak iż dojść można do niej jedynie przez ciasne wąwozy i wysokie pasma górskie. W końcu rządcą miasta Forum Iulii i całego tego regionu postanowił uczynić Gisulfa. skoro graniczy ona z Panonią. dostęp do niej jest nieco szerszy i całkiem płaski. od strony zachodniej zaś i północnej zamykają ją góry Alpy. myślał nad tym. nat. Nie ma w tym nic dziwnego. gdzie Hannibal z pewnego uskoku górskiego pokazywał żołnierzom Italię. Cała Italia. VIII 15). obfitującą we wszelkiego rodzaju zwierzynę. jeden przy drugim. kogo by ustanowić księciem na tych terenach.

którzy podzielili je na cztery części. aby zamieszkały razem z nim.48 w ich języku marpahis142. miał swoją stolicę w Paryżu. od którego pochodzi nasz marszałek-koniuszy. Orlean. Pierwszy z nich – Aripert. któremu przydzielono odpowiednie tereny pod zarządzanie. strator. trzeci zaś – Hilperyk. zanim nie przydzieli mu longobardzkich faras143. Król zgodził się na to i Gisulf według swego życzenia otrzymał znakomite rody longobardzkie. królował w mieście Aureliana145. I dopiero wtedy przyjął zaszczytny urząd księcia. Jacy królowie rządzili wówczas Frankami? O papieżu Benedykcie i patriarsze Pawle z Akwilei. gdyż zarządcą tego regionu został koniusz y. 145 Dzis. a więc pierwotnie opiekun królewskiego stada. jakie sam sobie wybierze. . W tym również czasie Kościołem rzymskim kierował świątobliwy 142 Możliwa pisownia: marhais albo marah (koń?. krainy historycznej w pn. a więc ród: pomiędzy członkami fary istniały ścisłe związki wyrosłe na bazie organiz acji wojskowej i terytorialnej społeczności longobardzkiej. 10. I co do tego władca wspaniałomyślnie go wysłuchał144. łac. W tym czasie.-zach. Tenże Gisulf oznajmił. Tak się też stało. kiedy Longobardowie zajmowali Italię. rumak. wyraz ten stanowi rdzeń wyrazu marahsholk. gdyż Hilperyk był królem Neustrii. Zażądał także od króla stada rasowych koni. fara stanowiła niejako oddział wojskowy. Francji. zmarł król Chlotar. miał tron w Sessionae146. świadectwo niepewne. Soissons. tam. drugi – Guntramn. składający się z członków danego rodu. że nie przejmie wcześniej rządów nad owym miastem i ludnością. czwarty wreszcie – Sigispert panował w Metzu. stajenny. król Franków. 144 Mowa o koniach. 143 Fara po łacinie generatio vel linea. gdzie jego ojciec Chlotar. rządy nad państwem przejęli jego synowie. 146 Dzis. to znaczy familii albo rodów.

tam utworzono niezależny od Akwilei patriarchat.49 papież Benedykt147. dotyczące Trzech Artykułów. Jego ciało złożono w ołowianej trumnie i 147 Błędnie odczytane z Liber pontificalis. spadło na równinę tyle śniegu. Narses powrócił z Kampanii do Rzymu i tu po niedługim czasie zamknął na zawsze oczy. który odrzucając Constitutum papieża Wigiliusza (537-555). 11. Atanagilda. zwani Awarami. Hist. latem zaś urodzaj był tak wielki. lecz tym razem odnieśli nad wojskami frankońskimi wspaniałe zwycięstwo. lecz Paulinus. 149 Wyspa na Adriatyku w pobliżu Akwilei. 148 Patriarchą Akwilei był nie Paweł. ile zazwyczaj pada w Alpach. papieżem był Jan III (561 574). wydarzenia z roku 562. a następnie na ich prośbę zawarł z nimi pokój150. Zob. zapoczątkował schizmę akwilejską.. pochodząca z Hiszpanii151 i urodziła mu syna imieniem Childepert. W tymże roku. Benedykt I nastąpił po nim (575 -579). Nad miastem zaś Akwileją władzę sprawował patriarcha św. pozostająca pod panowaniem Bizancjum. 150 Por. Paweł148. Franków IV 29. II 25. kiedy Longobardowie wkroczyli do Italii. Grzegorz z Tours. Zmierzył się z nimi w Turyngii i pobił ich całkowicie nad rzeką Łabą. wyżej. Śmierć Narsesa. napadli na jego syna Sigisperta. W tym też czasie na wiadomość o śmierci króla Chlotara Hunowie. Za tego Sigisperta wyszła za mąż Brunechilda. że nawet najstarsi ludzie tego nie pamiętali. Awarowie znowu walczyli z Sigispertem w tych samych okolicach co poprzednio. . na początku zimy. 151 Brunechilda (Brunichilda) była córką króla Wizygotów. w 568 r. W obawie przed barbarzyńskimi Longobardami uciekł on z Akwilei na wyspę Gradus149 i zabrał ze sobą cały skarbiec swego Kościoła.

skomponował hymny liturgiczne (m. Feliks. Pawła i 152 153 Prawie dosłownie zaczerpnięte z Liber pontificalis. niech nam będzie wolno powiedzieć tu również słów kilka o czcigodnym i wielce mądrym mężu Fortunacie155. Opisał wierszem i prozą żywot św. 156 Duplabilis albo Duplavilis to inne nazwy Valdobiadene. retoryce i metryce. Fortunat. Treviso. wyruszył na grób świętego do Tours. . Urodził się w Valdobiadene niedaleko Treviso. 13. Skoro uczyniliśmy wzmiankę o owym Feliksie. biskupe m Poitiers. 12. Uleczony za wstawiennictwem św. o którym tu mówimy. miasto w północnych Włoszech. Wychował się jednak i kształcił w Rawennie. który uważał Feliksa za swojego przyjaciela. wydał jedenaście ksiąg Miscellanea (wiersze na przemian z prozą). Razem udali się do znajdującego się w tymże mieście kościoła św. Kiedy Alboin przybył nad rzekę Plabis153. Alboin przybywa nad rzekę Plabis. wspomniany Feliks. biskup Tarwisium. Chodzi o rzekę Piavę (Piave) wypływającą z masywu Peralba i wpadającą do Zatoki Weneckiej. 155 Wenancjusz Fortunat (ok. zasłynął w gramatyce. Został duchownym. znane: Pange lingua. 530-600). urodził się w miejscowości zwanej Duplabilis156.50 odwieziono wraz ze wszystkimi jego bogactwami do Konstantynopola152. poeta łaciński. O tymże Feliksie i o mądrym mężu Fortunacie. Vexilla regis). Cierpiał na ostry ból oczu. In. leżącej niedaleko grodu Cenita lub miasta Tarwisium. wyszedł na jego spotkanie biskup kościoła w Tarwisium154 Feliks. a w 597 r. rodzinnej miejscowości Fortunata. 154 Dzis. studiował w Rawennie. podobnie jak jego towarzysz. w okręgu weneckim. jak opowiada Paweł. Marcina z choroby oczu. Marcina. Na jego prośbę szczodrobliwy król przyznał mu wszystkie pełnomocnictwa w jego Kościele oraz zatwierdził je specjalnym dokumentem.

162 Rzeka trudna do zidentyfikowania. Candido w prowincji Bolano. Daniele de Friuli. Marcina. poszedł dalej do Piktavis167. 167 Pictavis. a następnie biskupem. Riez. przede wszystkim pisał hymny na różne święta oraz 157 158 Dzis. że na krótko przed inwazją Longobardów opuścił ojczyznę i podążył do Turones157 na grób tego świętego. Marcina wyznawcy zbudowano ołtarz. przez rzeki Drawę i Byrrus162. przyp. 161 Dzis. Kiedy zgodnie z pragnieniem odwiedził Turones166. przy ujściu rzeki Wertach do Lech leży Augsburg. 157.51 Jana. W nim ku czci św. gdzie zamieszkał i opisał czyny wielu świętych – częściowo prozą. droga jego wiodła przez rzeki Tiliamentum158. Tours. aż do miasta Augusta164. dzis. 166 Zob. Wspomniany Fortunat i Feliks. 164 Augusta. Augsburg w Bawarii. zob. 163 Przełęcz Brennero. Później w tymże mieście został najpierw księdzem. 165 Wertach i Lech. tam zmarł i tam go pochowano z należnymi honorami. 160 Osoppo. Ponadto uprawiał także inne rodzaje poezji. 159 Ragogna. może chodzi o dzis. oliwą z tej lampki pomazali sobie chore oczy. Reuna159 i Osupus160. trudne do ustalenia. aby ją oświetlić. Marcina. w pobliżu którego znajdowała się oszklona nisza. następnie przez Alpy Julijskie i miasto Aguntum 161. Tagliamento. dzis. . Natychmiast ból ustąpił odzyskali upragnione zdrowie. rzeka wpadająca do Zatoki Weneckiej. Jak sam opisał w swoich pieśniach. na zachód od Akwilei. stolica Recji. przez Briones163. Z tego powodu Fortunat zapłonął tak wielką czcią do św. a częściowo wierszem. 130. które opływają Wirdo i Lecha165. Poitiers. gdzie umieszczono lampkę. S. przyp. starożytne Augusta Vindelicorum. W czterech księgach napisanych heksametrem opiewał życie św. nieopodal S.

napisałem na prośbę tamtejszego opata imieniem Aper169 następujące epitafium170: Talentem sławny. . 170 Epitafium zostało skomponowane w dystychach elegijnych. aby choć trochę przybliżyć jego żywot współmieszkańcom. zmarł w 792 r. Szczęśliwa Galio. proszę przez twoje zasługi! Niewiele miejsca poświęciliśmy tak wielkiemu mężowi. lotnego umysłu. Odwzajemnij biednemu. nazwa i granice tejże Wenecji. Fortunat. Nie był jakimś drugorzędnym poetą. Alboin zajął Wincencję. Kiedy ja przybyłem do tego miejsca168. tak wspaniałym ozdobiona klejnotem. Mons Silicis172 i Mantui. Nie gardzi mną. słodki wymową.52 listy do przyjaciół. Weronę i pozostałe miasta krainy Wenetów z wyjątkiem Padwy. wieszcz wieszczów. Aby cześć twoja mieszkańcom wszem była [znana. mową ludu napisałem. sposobem życia czcigodny. później poetycka nazwa całej Italii. Rodem z Ausonii171. a one ku światłu pokazują drogę. które 168 Paweł Diakon odwiedził Poitiers w czasie swego pobytu na dworze Karola Wielkiego w latach 782-786. w tym oto spoczywa grobie. o święty. Hilarego w Poitiers od 780 r. Teraz znów powróćmy do przerwanego ciągu historii! 14. miasto na południe od Padwy. 172 Montesilice. Alboin zajmuje prowincję wenecką. starożytna nazwa Italii Południowej. układał bowiem wiersze w stylu przyjemnym i potoczystym. Kraina Wenetów składa się nie tylko z małych wysp. Wiersze te skromne. Ze świętej jego mowy pierwszych świętych dzieje Poznajemy. aby się pomodlić. 171 Ausonia. Którego blask ciemności nocy rozprasza.. niech sędzia sprawiedliwy. 169 Aper kierował opactwem św. Którego na wielu stronach miła opiewa pieśń.

nazwa Dunaju w dolnym biegu. Cividale 181 Opis prowincji italskich opiera się głównie na opisie sporządzonym w VII w. Adyga. Adda. Podział Italii na prowincje datuje się od starożytności. Istria zaś wywodzi swoją nazwę od rzeki Ister178. później cyfra ta rosła. znaczyła w języku greckim tyle co „godni pochwały”177. zachował się on w rękopisie Matritensis z X w. Z Krainą Wenetów łączyła się Istria i obie tworzyły jedną prowincję. Myślę. jezioro Krainy Weneckiej. za Dioklecjana – dwanaście. Otóż drugą prowincją jest Liguria. 15. że nie od rzeczy będzie. jeśli Łacinnicy dodali d o niej jedną literę. jeśli krótko wspomnimy także inne prowincje Italii181. HG 29. z którego wypływa rzeka Mincjus176”. 178 Ister. Etym. północny dopływ Padu. Jak wynika z rzymskiej historii179. 173 174 Dzis. rzeka ta musiała być niegdyś większa niż dzisiaj. Liguria.53 nazywamy teraz Wenecją. wywodząca nazwę od zbierania. Nazwa bowiem Eneci. 188. Stolicą Krainy Weneckiej była Akwileja. . XIII 14. Jordanes. Potwierdzają to dzieła historyczne. 175 Inaczej – Garda. która teraz zwie się Forum Iulii180. 7. lecz jej obszar rozciąga się od granic Panonii aż do rzeki Addua173. w których można przeczytać. 179 Z Izydora. 176 Izydor z Sewilli. zamieścił go Waitz w dodatku do HL (s. 180 Dzis.189). 177 Por. XIII 19.. druga prowincja italska.. Etym. za Augusta było jedenaście prowincji. że miasto Pergamus174 należało do Krainy Weneckiej. Bergamo. ponieważ Juliusz Cezar urządził w niej targowisko. o dwóch Recjach. Także u historyków o jeziorze Benakus175 czytamy następujące słowa: „Benakus.

żyjącego w czasach Nerona. Na północy między nią a Swebią. Pliniusz. obejmowała tereny dzis. 183 Recja (Rhaetia. etymologia Pawła w tym miejscu jak i gdzie indziej zaczerpnięta została z Etymologii Izydora i stanowi przykład lingwistycznej fantastyki.54 to znaczy zgarniania jarzyn182. Kolumbana w 612 r. Znajdują się tam miasta Mediolan i Ticinum. a mianowicie Recja pierwsza i Recja druga – zamieszkałe przez właściwych Retów183. 187 Niedaleko Piacenzy. dalej Dertona186 i klasztor Bobium187. Piątą prowincję stanowią Alpy Kottyjskie184. Acqui. których nazwa pochodzi od króla Kottiusa. po łac. Zob. O piątej prowincji. klasztor założony przez św. Leżą w niej takie miasta. na zachodzie zaś łączy się z granicami Galii. nat. 16. po Chr. w środkowej Ligurii nad rzeką Bormida. III 24. Aquae Statiellae. Epitoma XX 5) Retowie byli ludem etruskim wypartym z Italii przez Galów. gdzie występują liczne ciepłe źródła. leżą dwie prowincje alpejskie. . 184 Alpy Kottyjskie (Aloes Cottiae) graniczą z dzis. inaczej zwane Pawią.-wsch. Rozciąga się ona od Ligurii na południowy wschód aż do Morza Tyrreńskiego. 185 Dzis. Por. prowincja rzymska od 156 r. 186 Dzis. podzielona na Raetia prima i Raetia secunda. 188 Genua i Sawona (Saona) leżą w pobliżu siebie nad Zatoką Genueńską. legumen. 182 Jarzyna. jak Akwi185. niżej IV 41. która zwie się Alpami Kottyjskimi i o szóstej zwanej Tuscją. Tortona. Ligurią i częścią południowego Piemontu. a także Genua i Saona188. gdzie występują ciepłe wody. Szwajcarii.. nazwę zawdzięczają swojemu wodzowi Retusowi. Tyrolu i pn... Hist. Wg historyka Justynusa (III w. Kottius (Marek Iunius) był królem Ligurii i po jego śmierci Neron utworzył z kraju prowincję rzymską. Prowincja ta ciągnie się aż do granic Galii. które w niej rosną obficie. Raetia). w III w. staroż. ojczyzną Alamanów.

W Umbrii zaś. IV 6. 197 Brittia. Lukania otrzymała nazwę od pewnego gaju196. Epitome de verborum significatu. Perugia. za Izydorem. 190 Dzis. od nazwy łac. 193 Gwałtowne deszcze po łac. oraz o Lukanii i Bruttium. które ów zabobonny naród zwykł był palić podczas ofiar na cześć swoich bogów. tus (kadzidło) za Izydorem. nazwana tak od kadzidła189. z Festusa. XV 1. Bruttia. Lago di Bolsena. dzis. XIV 4. 195 Równina – campus. XIV 4. Nazwa Umbria pochodzi stąd. 17. . zaczyna się od rzeki Siler i wraz z Brittią197. nat.21.20. Znajdują się w niej wielkie miasta.55 Szóstą prowincją jest Etruria. północno-zachodnią Aurelię i południowowschodnią Umbrię. które niegdyś spowodowały klęskę potopu wśród narodów. o jeziorze tym wspomina Pliniusz. siódmej prowincji italskiej. sięga aż do Cieśniny Sycylijskiej. Nazwę Kampanii otrzymała z uwagi na żyzną równinę kapuańską195. Hist.86. etymologia ludowa za Izydorem. rozciągająca się od Rzymu aż do rzeki Siler194 w Lukanii. O Kampanii. 191 Dziś. krainą noszącą nazwę swojej niegdyś królowej. jak Kapua. Sele. IX 2. dzis. 196 Gaj po łac. Spoleto. niegdyś stolica całego świata.54. ósma prowincja. leżą miasta Perusium190 i Spoletium191 oraz jezioro Klitorius192. Justynus XXIII 1 wywodzi nazwę od królowej Brutii. stanowiącej jej część. ósmej prowincji. Dzieli się ona na dwie części. Etym. że przetrwała ona gwałtowne deszcze193. bo poza tym jest ona w większej części górzysta. lucus. 194 Siler albo Silaro. imbres. Etym. inaczej Tusia. Etym. nosi nazwę od ludu Bruttiów wywodzących się z Italii Środkowej. Neapol i Salerno. W tej prowincji znajduje się Rzym. Podobnie 189 Etruria. Kolejna. Kalabria. Siódmą prowincją jest Kampania. 192 Dzis.

może miejscowość przy źródłach rzeki Panaro. 209 Izydor z Sewilli.13. oddzielają Etrurię od Emilii. prowincja obejmuje strefę wewnętrzną. leży na terytorium Sarsiny.13. Konsentia201 i Regium202. 205 Montebellio (Montebello. dziesiątej prowincji. Leżą w nich miasta: Ferronianus204. 208 Niektórzy komentatorzy sądzą. Izydor. Etym. gdzie kończą się Alpy Kottyjskie. staroż. Reggio. biegnąc przez środek Italii. 201 Dzis. XIV 88. zajmując prawy róg Italii. 203 Alpes Appenninae to tyle co Montes Appennini. Laino Borgo w pobliżu Cosenza. 199 Być może dzis. Kassianum200. trudne do zlokalizowania. Etym. staroż. W niej znajdują się takie miasta jak Pestus198. 18. Cosenza. Umbrię od Flaminii. Nazwa Alp Apenińskich pochodzi od Punijczyków209. 200 Cassano.56 jak dwie wyżej wymienione biegnie ona wybrzeżami Morza Tyrreńskiego. to jest od Hannibala i jego wojska. . Te Alpy Apenińskie. Urbinum207. Bobium206. 204 W rękopisach występuje też nazwa Ferronianum. a także gród zwany Weroną208. inni przypuszczają. w epoce Pawła znajdowało się już w upadku. Dziewiątą prowincję tworzą Alpy Apenińskie203. że chodzi tu o warownię Ferona w pobliżu Terraciny. którzy je przekraczali maszerując na Rzym. zostało włączone do Państwa Kościelnego. Paestum. 206 Bobio lub Bovio. które stanowią dziewiątą prowincję Italii i o Emilii. niedaleko Salerno. siedziba biskupa w 504 r. krainy w środkowej Italii nad Adriatykiem. Lainus199.. Góry Apenińskie. we wczesnym średniowieczu należało do Pentapolis. XIV 8. Urbinum Metaurense. które tam biorą początek. w 774 r. że jest to miejscowość Betlona pomiędzy Perugią a Todi. Montevellio). Mons Bellus205. Pesto. O Alpach Apenińskich. od dzisiejszej Ligurii do Marche (Marke). 207 Urbino. 202 Dzis. Niektórzy Alpy 198 Dzis.

w prowincji Perugii. Następną prowincją jest Flaminia214. 212 Waleria. gdzie czytamy (5. leżąca między Apeninami i Morzem Adriatyckim. cenzora z 220 r. autor biografii cesarzy Historiae abbreviatae (Caesares. które razem z Rawenną podlegały Bizancjum. Fano. Emilia. 214 Nazwa Flaminga pochodzi od via Flaminga. W 752 r. że między Walerią i Nursją znajduje się Etruria i Umbria. zbudowanej przez Gajusza Flaminiusza.57 Kottyjskie i Apenińskie uważają za jedną prowincję. 213 Nursja. Przeczy temu jednak historia napisana przez Wiktora210. . zostały podarowane papieżowi przez króla Franków. przed Chr. Jej chlubą są bogate miasta. 215 Pentapolis. dzis. Bononia. w której Alpy Kottyjskie stanowią samodzielną prowincję. Ich pogląd jednak nie może się ostać z tego powodu. którego zamek nosi nazwę Imola211. niedaleko Bolonii. Parma. rodzinne miasto św. Ta ostatnia miejscowość. Bolonia. nosi też nazwę Imola. Dziesiąta z kolei prowincja. 211 Dzis. Znajdują się w niej: Rawenna. jedenastej prowincji italskiej i Picenum liczonym jako dwunasta prowincja. w kraju Sabinów. że takie prowincje jak Aurelia. Niektórzy Emilię. Parma. miejscowość w pn.). Liber de Caesaribus). Foro Kornelio. Walerię212 i Nursję213 uważają za jedną prowincję. 210 Aureliusz Wiktor (IV w. drogi wiodącej z Rzymu do Ariminum (Rimini). Senigallii i Rimini. Pepina Małego. rozciąga się pomiędzy Alpami Apenińskimi i rzeką Pad od Ligurii aż po Rawennę. Wiadomo też. O Flaminii. jak Placencja. 19. w 756 r. Pesaro. Emilia i Flaminia zawdzięczają swą nazwę biegnącym przez nie drogom.-wsch. Norcia. miasta: Piacenza. zajęli je Longobardowie. Regium. najznakomitsze spośród miast i pięć innych nazywanych greckim wyrazem Pentapolis215. unia pięciu miast: Ankony.2): “Neron (…) zamienił w prowincję Alpy Kottyjskie po ś mierci króla Kottiusa”. Benedykta. Forum Cornelii. Reggio. Lacjum.

budowniczych tychże dróg216.. Epitoma: „Kraina Picenum (. Ascoli Piceno. dzis. a przez jakiś czas było samo księstwem. staroż. na ich proporcu usiadł dzięcioł (picus) i z tego powodu otrzymała nazwę Picenus222. Atri w prowincji Teramo. Festus. przed Chr. Penne w prowincji Pescara. że kiedy Sabinowie podążyli do Apulii. Sięga ona aż do rzeki Piskarii217. rzymskie Firmum (u Pawła Firmus).. Asculum (u Pawła Asculus) nad rzeką Tronto. via Aemilia wiodła z Ariminum (Rimini) do Placencji i była dziełem Marka Emiliusza Lepidusa. przed Chr.) zwana jest tak dlatego. Askulus219. 217 Dzis. Kolejna. Po Flaminii jako dwunasta prowincja występuje Picenus. 20. trzynastej prowincji i o Samnium czternastej. jak Firmus218. 218 Fermo. Pinnis220 oraz podupadła już ze starości Hadria221. 219 Dzis. miasta założonego przez Etrusków między rzekami Padem i Adygą. przez cenzora Lucjusza Aureliusza Kottę. Kiedy mieszkańcy tej prowincji przybywali tutaj od Sabinów. 216 Via Aurelia. konsula z 187 r. prowadziła z Rzymu do Genui. nazwa Adriatyku pochodzi od Adrii. O Walerii i Nursji. mająca od południa góry Apeniny. Pescara. 220 Dzis. była ojczyzną rodu cesarza Hadriana. W czasach longobardzkich należało do księstwa Spoleto. 222 Zob. która nadała nazwę Morzu Adriatyckiemu. miasto bogate w zabytki średniowieczne. . zbudowana w 241 r. Adria w Picenum. znakomity ośrodek w średniowieczu. na ich chorągwi usiadł dzięcioł (picus)”. trzynasta prowincja. a z drugiej strony Morze Adriatyckie. która wpływa do Adriatyku koło miasta o tej samej nazwie. 221 Paweł myli się tutaj.58 które biorą początek w Rzymie i noszą nazwę od mężów. pod panowaniem Longobardów należało do księstwa Spoleto. w jej obręb wchodzą takie miasta.

Karsiolis226. od Kampanii. do której należy Nursja. osuszone w latach 1865-1869. wojowniczy szczep italski. ponieważ w katalogu prowincji Italii nie została przez starożytnych umieszczona. sięga do Adriatyku. które zaczyna się od rzeki Piskania i leży między Kampanią. że stanowi ona oddzielną prowincję. 234 Dzis. zamieszkujący tereny na południe od jeziora Fucinus. pn. 231 Dzis. jego uzasadnionego poglądu trzeba się będzie mocno trzymać. Tivoli. via Valeria od Tivoli obiegała północny brzeg jeziora Fucinus i sięgała do Pescara i Atri. Kampanią i Picenus. 233 Dzis. Była przedłużeniem wychodzącej z Rzymu via Tiburtina. 229 Dzis. W niej znajdują się następujące miasta: Teate232. Alfedena nad rzeką Sangro. Jeśliby zaś ktokolwiek dowiódł rzeczowo. Isernia nad rzeką Volturno. Minturo. Aufidena233. Od wschodu graniczy z krainą Samnitów224.-wsch. nad rzeką Aternus. staroż. Morzem Adriatyckim i Apulią. Rieti. była nazywana od ludu etruskiego Etrurią. podupadłe od starości Samnium235. stolica małego szczepu italskiego Marrucinów. w kraju Marsów. na pograniczu kraju Pelignów. łącząc zachód i wschód półwyspu. a jej część zachodnia. miasto trudne do lokalizacji. 232 Dzis. 225 Dzis. Lacjum.59 Waleria223. 230 Marsowie. Furkona228 i Amiternum229 oraz krainę Marsów230 wraz z ich jeziorem zwanym Fucinus231. w dzis. Carsioli. Abruzzo. Chieti. że krainę Marsów należy zaliczyć do prowincji Walerii. 235 Miasto o tej nazwie nieznane. Hisernia234. 224 Samnium na pn. Za czternastą prowincję uważa się Samnium. Uważam. Posiada takie miasta. 228 Forcona. rozciąga się pomiędzy Umbrią. . biorąca początek koło Rzymu. 227 Dzis. w prowincji Latina. 226 Dzis. 223 Dzis. Reate227. Lago di Celano. jak Tiburis225.-wsch.

242 Dzis. którą Grecy zwali saunia237. Posiada dość bogate miasta. jak Luceria240. Maria di Siponto w pobliżu Manfredonii w prowincji Foggia. znalazł się w posiadaniu Bizancjum. przed Chr. 243 Trudne do zlokalizowania. zaś od wschodu z Morzem Adriatyckim. od 540 r. zburzone przez Longobardów w VIII w. Festus. miasto starożytne założone przez Greków. niszczony przez Arabów. a w lewym 236 Benewent (Beneventum). wielokrotnie niszczone przez najazdy w czasie wędrówki ludów i przez trzęsienia ziemi. 239 Kalabria w starożytności i w średniowieczu zajmowała wschodnią część Półwyspu Salentyńskiego. Lucera w prowincji Foggia. przed Chr. Kalabrii i Salentium. Samnici zaś otrzymali niegdyś swą nazwę od stale noszonej włóczni. tworzących piętnastą prowincję. skąd wyjeżdżano do Grecji i do Azji. może dzis. Canosa w prowincji Bari.. Piętnastą prowincją jest Apulia238 wraz z Kalabrią239. krótko panowali w nim Goci.60 nadające nazwę całej prowincji i bogaty Benewent236. 240 Dzis. Turków. O Apulii. 21. 241 Dzis. Puglia. Kanusium242. Agerencja243. Doszło do wielkiego rozkwitu także pod panowaniem książąt longobardzkich. Epitoma. leży jednak poza Apulią i Kalabrią. Pierwotna nazwa Maleventum została po zwycięstwie nad Pyrrusem w 275 r. Normanów. kolonia spartańska z VIII w. . przekształcona na Beneventum. Sepontus241. pomiędzy którymi leży kraina Salentina. S. staroż. przed Chr.. jedno z najstarszych miast w Italii przy ujściu rzeki Sabatus do rzeki Kalor. Od strony zachodniej czy może południowozachodniej graniczy z Samnium i Lukanią. 238 Dzis. Brundizjum244 i Tarent245. 245 Tarent. na zachodnim wybrzeżu Półwyspu Salentyń skiego. zdobyte przez rzymian w 272 r. ważny ośrodek handlowy. Acerenza w prowincji Potenza. w VI w. 237 Por. 244 Miasto portowe na Półwyspie Salentyńskim. Acheruntia.

dzis. Z jakiej przyczyny pewne części Italii zwie się Galią Przedalpejską? O pierwszym wtargnięciu Galów do Italii. z którego zachowały się jedynie: przedmowa. Otranto. Szesnastą prowincją Italii jest Sycylia. Dlatego. XXIV 6. Siedemnastą prowincją jest Korsyka. zginąć. którą oblewa Morze Tyrreńskie lub Jońskie. zniszczyć lub rzeczownik apoleia.32. gdyż nie Donat. syna Herkulesowego249 23. Jest rzeczą pewną. stracił znaczenie na rzecz Brundizjum. 249 Ibid. ale Sergiusz w Komentarzu do Eneidy X 201. 248 Izydor. która zwie się także Galią Przedalpejską”. pisze: „(Mantua) leży w Wenecji. co zielone247. żywot poety i wprowadzenie do Bukolik. gramatyk Donat250 w Komentarzu do Wergiliusza powiada. na Półwyspie Salentyńskim w prowincji Lecce. Obie otacza Morze Tyrreńskie. Wstęp) napisał także Komentarz do Wergiliusza. 250 Aelius Donatus (zob. Waitz sądzi. a Sardynia od Sardela. że Paweł pomylił się tutaj. XIV 6.39-41. 247 Chodzi o grecki czasownik appollumi. przepaść. osiemnastą – Sardynia. ponadto Emilię oraz Flaminię dawni historiografowie nazywali Galią Przedalpejską. w IV w. że Ligurię i część Wenecji. Korsyka nosi nazwę od swego wodza Korsusa. na przykład. . gdyż tutaj na skutek żaru słonecznego szybciej niż gdzie indziej ginie wszystko. Nazwa jej wywodzi się od imienia króla Sikulusa248. Apulia bierze swą nazwę od słowa zniszczenie. a osiemnastą Sardynia. Etym. że Mantua leży w 246 Hydruntum.61 rogu Italii długości 50 mil Idrontum246 położony na szlaku handlowym.. siedemnastą – Korsyka. 22. Jako szesnastą prowincję liczy się wyspę Sycylię. po Chr.

dzis. 252 Brennus. założyli miasta: Ticinum. Spośród Galów sto tysięcy poległo podczas bitwy od miecza greckiego niedaleko Delf254. O Galach pisze wiele Justynus. Ci zaś Galowie. Mediolan. spustoszył Macedonię i doszedł do Delf. To są ci. skąd pewna część przesiedliła się do Italii Północnej. Podawał w nim głównie naukę Kościoła dotyczącą stosunku chrześcijan do Starego Zakonu. która od nich otrzymała nazwę Galicja (środkowa Turcja). Senigallia. która sięga aż do Senogalii – nazwanej tak od Galów Senonów. Wstęp). jak czytamy. miasto w Umbrii na wybrzeżu Adriatyku. drugie sto tysięcy dotarło do Galicji. przed Chr. król Galów Senonów. którą przerobił Paweł Diakon (zob. którzy w liczbie stu tysięcy pozostali w Italii. że kiedy spróbowali wina przywiezionego z Italii. który pod wodzą Brennusa w 280 r. gdzie poniósł klęskę. Ojczyzną Galów Senonów były tereny wokół Lugdunum. zwyciężył Rzymian nad Allią i zdobył Rzym. skuszeni żądzą jego picia wyruszyli do Italii. 253 Sena Gallica. Resztki tych Galów wycofały się do Azji Mniejszej i osiadły w krainie. Bergamum i 251 Chodzi o Historię rzymską Eutropiusza II 16. skierował specjalny list. tak samo w Historii rzymskiej251 czytamy. Rzeczywiście. Paweł. XXIV 4. ponieważ Galowie zmieszali się z Grekami. założone przez Galów Senonów. 254 Źródła tych informacji nieznane. do których ok. . Lyonu. było to. Powodem zaś ich przybycia do Italii.62 Galii. Chodzi tu zapewne o lud pochodzenia celtyckiego. który w 390 r. wg niego trzysta tysięcy Galów opuściło swoją ojczyznę i wyruszyło na poszukiwanie nowych siedzib (XXIV 4. 54 r. dzis. gdzie najpierw nazywano ich Galogrekami.1). a później Galatami.8. skierował swój list255. przybył do Italii z trzystu tysiącami Galów Senonów i zajął tę część. do których nauczyciel Narodów. Galatów. w bardzo odległych czasach król Galów Brennus252. 255 Święty Paweł w czasie drugiej i trzeciej podróży apostolskiej nawracał na wiarę chrześcijańską potomków galijskich. Ludność zwano Galogrekami. panujący w mieście Sena253. że Arminum znajduje się w Galii.

Etym. powróćmy do przerwanego toku opowiadania. Italia zwie się także Ausonią od Ausona. łac.18. w której rozgrywać się będą opisywane przez nas wydarzenia. syna Ulissesa259. uciekając przed swoim synem Jowiszem. według Polibiusza i Diodora. Od nazwy italus bowiem tworzymy zdrobnienie vitalus w ten sposób. według Liwiusza. bohatera Odysei Homera. obejmująca wymienione prowincje. otrzymała nazwę od sycylijskiego wodza Italosa257. 257 Tak głosi Izydor. ma. Etym. Epitoma. latium. Pierwotnie jednak nazwę tę nosił region Benewentu. Być może. legendarnego władcy wyspy Itaki.18. . że jedną literę dodajemy. ponieważ Saturnus. ukrywać się. zaś w 387 r. zdaniem Izydora. o arcybiskupie Honoracie i o śmierci patriarchy Pawła. Tak więc. Tak jak Galię. 25. tak też Galię zajmującą część przed Alpami zwiemy Galią Przedalpejską. 260 Lacjum. nazywa się Italią również z tego powodu. 259 Odyseusza. Te i poniższe wywody opierają się na Festusa Epitomie. którzy niegdyś najechali miasto Rzym256. Są to ci sami Galowie. która leży za Alpami nazwano Zaalpejską. znalazł w niej kryjówkę260. dopiero później zaczęto nią nazywać całą Italię. po którym nastąpił 256 W 390 r. Italia nosi także nazwę Lacjum. skoro dostatecznie dużo powiedzieliśmy o prowincjach i nazwie Italii. 258 Festus. przed Chr. że hoduje się w niej ogromne byki. Skąd pochodzi nazwa Italii i co zwie się Ausonią lub Lacjum? Italia. najechał on na nią przed wiekami. XIV 4.63 Breksję oraz nadali temu regionowi nazwę Galii Przedalpejskiej. 24. XIV 4. czyli po łacinie itali258. pochodzić od czasownika latere. a jedną zmieniamy. Alboin wtargnął do Mediolanu i zdobył wszystkie miasta Ligurii.

wtargnięcie Longobardów do Tuscji i przyprowadzenie przez nich do Italii mnóstwa ludzi spośród innych plemion. Oto Alboin przybył do Ligurii i na początku trzeciej indykcji. na którym Longobardowie byli całkowicie bezradni. zszedł z tego świata. Nie mieli wtedy Rzymianie265 sił. pochłonęła wiele ofiar w Ligurii oraz Wenecji. tu jak i gdzie indziej. Alboin zaś przepędziwszy wojska264 zajął wszystkie miasta aż do granic Etrurii. i wielki głód. Stąd te miejscowości. Arcybiskup Honorat opuścił Mediolan i uciekł do Genui. z wyjątkiem Rzymu. co Bizantyńczycy. że Alboin przyprowadził wtedy ze sobą do Italii tłumy ludzi spośród różnych plemion podbitych bądź przez niego.64 Probinus. zob. 26. gdzie arcybiskupem był Honorat. sprawujący swój urząd przez dwanaście lat. a rządy nad Kościołem pozostawił Probinowi. II 4. Patriarcha Paweł262. 265 Rzymianie. Następnie zajął wszystkie miasta Ligurii. 261 Miasta portowe broniły się dłużej dzięki wsparciu Bizantyjczyków od strony morza. przyp. dokonał spustoszenia w całej Italii266. bądź przez poprzednich królów. Rawenny i kilku innych położonych na wybrzeżu. . W tym czasie263 miasto Ticinum ponad trzy lata znosiło oblężenie i dalej dzielnie się trzymało. oprócz tych. bo i zaraza. 266 Zob. 10. wszedł do Mediolanu. 262 Z Akwilei. 148. który nastąpił po wspomnianym przez nas urodzajnym roku. 263 W latach 570-571. mimo że wojsko Longobardów miało obóz niedaleko od niego po stronie zachodniej. w dniu 5 września. wyżej. Pewne jest i to. które leżą na wybrzeżu261. znaczy tyle. Trzyletnie oblężenie Ticinum. aby stawić opór. jaka grasowała za czasów Narsesa. 264 Bizantyńskie.

28. śluby. które wyruszyły do Italii z Longobardami (zob. 269 Teodoryk Wielki. Jana. Bułgary. Kiedy Alboin wkraczał do niego przez wschodnią bramę. nazywamy do dzisiaj Gepidy. zaraz podniósł się jego koń i król mógł wkroczyć do miasta. Wówczas jeden z Longobardów odezwał się do króla w następujących słowach: „Przypomnij sobie. a wkroczysz do miasta! Mieszka w nim bowiem lud prawdziwie chrześcijański!” Alboin ślubował mianowicie. 268 Paweł zdaje się w tym opowiadaniu przekazywać tradycję Kościoła w Pawii. Nikomu też nie wyrządził krzywdy i wytrwał w swoim przyrzeczeniu268. jakie złożyłeś! Złam te straszne śluby. przybyli do niego wszyscy mieszkańcy. chociaż okładano ze wszystkich stron dzidami. Sweby. w samym środku bramy upadł jego koń i chociaż kłuto go ostrogami. nie mógł stanąć na nogi. Pannończyki. .65 w których oni zamieszkali. król ostrogocki 474(?)-526. Noryki lub tym podobnie267. Gdy zaś zajął pałac zbudowany niegdyś przez króla Teodoryka269. nazwaną imieniem św. 27. Po tak wielkich nieszczęściach nabrali teraz nadziei na lepszą przyszłość. Kiedy to ślubowanie złamał i obiecał przebaczyć ludności. Sarmaty. ponieważ nie chciała mu się poddać. Jak Alboin zdobył Ticinum? Miasto Ticinum po trzech latach i kilku miesiącach oblężenia w końcu się poddało Longobardom dowodzonym przez Alboina. panie i królu. że zgładzi mieczem całą ludność. II 6). Jak Alboin po trzyletnim panowaniu z poduszczenia żony został zamordowany przez Helmechisa? Król ten rządził Italią przez trzy lata i 267 Paweł znacznie tu powiększył listę ludów.

Jeśli wydaje się to komuś niewiarygodne. że król radując się niepomiernie. męża niezwykle dzielnego. Namówił on królową. 272 Łac. Gdy zaś Peredeo nie chciał się zgodzić na tak niegodny czyn. Otóż gdy Rosemunda usłyszała to zaproszenie. piastujący godność scilpora czyli królewskiego strażnika272. noszący oręż. doznała w swym sercu tak wielkiej boleści. aby go pokazać biesiadnikom. aby wesoło piła wino jakby ze swoim ojcem. 270 271 W maju lub czerwcu 752 r. jak sądzisz. w tej chwili dopuściłeś się tak wielkiej niegodziwości. jak kielich ten podczas pewnego święta trzymał w ręce król Ratchis271. Kiedy już wszystko się odbyło. bo ja jestem Rosemunda. z która on zwykł uprawiać nierząd. że mówię prawdę. że nie mogła jej opanować i wkrótce owładnęła nią myśl. którą zastawiła na niego własna żona. Nieświadomy rzeczy Peredeo przybył do łoża i spał z królową. zapytała. Peredeo. podczas uczty w Weronie kazał podać królowej kielich zrobiony na jego polecenie z czaszki króla Kunimunda. albo on swym mieczem zgładzi ciebie”. Obmyśliła. i sam zapraszał ją. swego teścia. Sam widziałem. w jakie się zaplątał i zrozumiał. ażeby dla swego planu pozyskała Peredea. Przyczyną zaś zabójstwa było to. czy wie.66 sześć miesięcy. Rosemunda zaś. . W odpowiedzi – zgodnie z przekonaniem – podał imię przyjaciółki. królowa położyła się nocą do łóżka jego pokojówki. że w ten sposób wbrew własnej woli został zmuszony do zabicia króla. że króla zabije jego mleczny brat Helmechis. zaklinam się na Chrystusa. Ratchis panował w latach 744-749. Wtedy Peredeo pojął nieszczęście. Doprawdy. armiger. i zginął270 w zasadzce. aby zgładzić męża i tak pomścić śmierć ojca. kim ona jest. że albo ty zabijesz Alboina. Królowa zaś na to: „Nie jest tak.

67 kiedy Alboin oddawał się południowej drzemce. W naszych czasach książę Werony. kobieta krwawsza od bestii wprowadziła zabójcę Peredeę. chwycił podnóżek i bronił się nim przez jakiś czas. gdyż Longobardowie. na którym 273 Longinus sprawował władzę w Italii z ramienia Bizancjum. jak Helmechis chciał panować. otworzył jego grób i zabrał stamtąd miecz oraz wszelkie znalezione ozdoby. usiłowali pozbawić go życia. ani wyjąć z pochwy. zgodnie z radą Helmechisa. 29. a miecz królewski mocno przywiązała do górnej części łoża. nakazała w całym pałacu głęboką ciszę. Nie mogąc jednak go wyrwać. Ucieszył się z tego Longinus i szybko posłał okręt. Giselbert. cechującą zwykle ludzi prostackich przechwalał się. gdyż był zbyt mocno przywiązany. lecz – o boleści! – wojownik nadzwyczaj odważny nie mógł pokonać wroga i poniósł śmierć jak jakiś niedorajda. jak z Rosemundą uciekł do Rawenny i jak oboje zginęli. aby jak najspieszniej przysłał po nich okręty. O tym. Po zabójstwie Alboina Helmechis starał się zająć jego tron. . Rosemunda niezwłocznie porosiła Longina273. mąż sławny z zadawania wrogom tak wielu klęsk. Następnie. aby nie można go było ani wynieść. Alboin był wysokiego wzrostu i fizycznie dobrze przystosowany do prowadzenia walki. usunęła wszelką broń. Alboin zbudzony nagle z drzemki pojął grożące mu niebezpieczeństwo i szybko wyciągnął rękę po miecz. że osobiście widział Alboina. zginął przez zamysł jednej kobieciny. bolejąc bardzo nad śmiercią króla. Lecz to mu się nie udało. lecz nie potrafił. prefekta Rawenny. Jego ciało z wielkim płaczem i lamentami Longobardowie pochowali pod jakimiś schodami wiodącymi do pałacu. Dlatego z próżnością.

Cesarz posłał do niego dwóch patrycjuszy. a stamtąd z Albsuindą udał się do Konstantynopola.68 Helmechis i Rosemunda. że także Peredeo przybył do Rawenny razem z Helmechisem i Rosemundą. że tak silnemu mężowi na rozkaz cesarski wyłupiono oczy. oraz cały skarbiec longobardzki i pospiesznie przybyli do Rawenny. Kiedy Helmechis po wzięciu kąpieli opuszczał łazienkę. Po jakimś czasie Peredeo postarał się o dwa stosowne noże. mówiąc. o Peredeusie. On zorientowawszy się. gdzie podczas publicznych widowisk na oczach cesarza zabił przeogromnego lwa. aby zgładziła Helmechisa i z nim się połączyła węzłem małżeńskim. Niektórzy twierdzą. wyciągnął miecz z pochwy i zmusił Rosemundę do wypicia tego. że wypił kielich śmierci. które ukrył w rękawach i podążył na dwór. córkę królewską. Wtedy prefekt Longinus zaczął namawiać Rosemundę. aby wysłuchali. co ma do 274 Cesarzem był Justynus II (565-578) . podała mu kielich z trucizną. Po tych wydarzeniach prefekt Longinus wysłał Albsuindę wraz ze skarbcem Longobardów do cesarza w Konstantynopolu274. Zabrali też ze sobą Albsuindę. który w Konstantynopolu zabił lwa i zgładził dwóch patrycjuszy. żeby wychylił na zdrowie. Powiadają. że jeśli zostanie wpuszczony. powie coś. Zdolna do wszelkiej niegodziwości i pragnąc zostać panią Rawenny. Po ich śmierci Longinus przywiózł do cesarza Alpswindę wraz ze skarbcem Longobardów. co jeszcze pozostało. Rosemunda przystała na ten zbrodniczy czyn. Obiecał. co będzie pożyteczne dla cesarza. zbiegli nocą. już jako małżonkowie. aby nie mógł w cesarskim mieście nikomu wyrządzić krzywdy. 30. Tak z wyroków Boga wszechmocnego w jednym czasie zginęli najniegodziwsi mordercy.

którzy pozostali przy życiu.. że natychmiast upadli na ziemię i wyzionęli ducha. który panował jako drugi z kolei król i o jego śmierci. Brescia. tak mocno ranił obydwu dostojników. zginął od miecza jednego ze swoich sług275 32. Eoin w Trydencie. Gisulf w Forum Iulii. O Klefie. Każdy książę rządził w swoim mieście: Zaban w Ticinum. które przedtem schował. Tymczasem w Italii na powszechnym zgromadzeniu w mieście Ticinum Longobardowie wybrali królem Klema.69 powiedzenia. 277 Dzis. Po jego śmierci Longobardowie przez dziesięć lat nie mieli króla276 i żyli pod panowaniem książąt. męża spośród siebie najznakomitszego. stali się podatnikami i musieli Longobardom oddawać część owoców swojej pracy. odpowiednio przez wrogów podzieleni. W ten sposób mąż. by zaspokoić ich żądzę posiadania. Ci zaś. Jak książęta longobardzcy przez dziesięć lat nakładali jarzmo Italii nie mając nad sobą króla. Alichis w Breksji277. 31. pod pewnym względem podobny do słynnego Samsona. Lecz poza nimi jeszcze trzydziestu innych książąt rządziło swoimi miastami. sprawowanych wspólnie z żoną Masaną. Wg Origo IX – przez dwanaście lat. W tym czasie zginęło wielu znakomitych Rzymian. Wallari w Bergamum. następnie uchwyciwszy w obie ręce noże. . Po półtoraletnich rządach. ten przybliżył się do nich mając im coś rzekomo sekretnego powiedzieć. Ten zgładził mieczem albo wypędził z Italii wielu możnych Rzymian. W siódmym roku od przybycia 275 276 Klef rządził w latach 572-574. pomścił swoje krzywdy i za utratę swoich dwojga oczu zgładził dwóch bardzo dla cesarza pożytecznych ludzi. Kiedy przybyli do Peredea.

wycięli w pień. wymordowali kapłanów.70 Alboina z całym narodem do Italii owi książęta longobardzcy spustoszyli kościoły. zburzyli miasta. która wyrastała niby zasiew na polu. Longobardowie zdobyli i ujarzmili większość Italii. a ich ludność. . Z wyjątkiem rejonów zajętych już przez Alboina.

Historia Franków IV 42. 278 O tej inwazji por. Historia Franków VI 6. 280 W opowiadaniu Paweł trzyma się wiernie relacji Grzegorza z Tours. Książęta longobardzcy wkroczyli do Galii dla zdobycia łupów. Hospicjusz. Inwazja miała miejsce w 569 r. Grzegorz z Tours. które w swych księgach opisał czcigodny biskup Grzegorz z Touronnes (Tours)280. Za jego pośrednictwem Bóg zdziałał wielkie rzeczy. 279 Ziele egipskie – herba Aegyptiorum – trudne do zidentyfikowania. jakie im grozi niebezpieczeństwo. które mu dostarczali tamtejsi kupcy. Mieszkańcom tego miasta przepowiedział. Paweł Diakon wzoruje się na jego przekazie. Po tych wydarzeniach niektórzy książęta longobardzcy z potężnym wojskiem wkroczyli do Galii278. Wspomniany święty mąż przybycie Longobardów do Galii przepowiedział w następujących słowach: „Przyjdą – mówił – Longobardowie do Galii i spustoszą jej siedem miast. Był to mąż niezwykle wstrzemięźliwy i prowadzący życie godne uznania. Ich wejście na długo przedtem przewidział dzięki objawieniu Ducha Świętego mąż Boży. który miał swoją samotnię pod Niceą. W czasie zaś dni Wielkiego Postu żywił się jak pustelnicy – samymi korzonkami egipskiego ziela279. Hospicjusz dużo wcześniej. Nosił na ciele żelazne łańcuchy i nakładał włosiennicę a jego pożywienie stanowiły jedynie chleb i trochę daktyli.71 KSIĘGA III 1. . ich najazd przepowiedział św.

2. jaką zbrodnię popełnił. Hospicjusza. świątobliwy ojcze”. co znalazło się w ich zasięgu. ale jego ręka nagle sztywno zawisła w powietrzu i nie mógł jej opuścić na dół. Miecz wypadł . Swoim zaś zakonnikom wydał polecenie mówiąc: „Opuśćcie to miejsce i zabierzcie ze sobą to. drzwi jednak nie znaleźli. rabunków i zabójstw. o tym. Kiedy żołnierze spustoszyli wszystko. On powiedział. Dlatego ta kara spadnie na ową ludność”. Na ich słowa: „Nie opuścimy cię. rzekli: „Oto jest złoczyńca. co posiadacie. a Longobard stał się mnichem. że jest zabójcą i ma na sumieniu wielkie zbrodnie. nie dają dziesięcin. a wkroczyło wojsko Longobardów.72 dlatego iż niegodziwość ich stała się wielka w oczach Bożych. ale nie doprowadzą do śmierci”. złodziejstw. nie ma w nich żadnych owoców sprawiedliwości. Zawołali tłumacza i zapytali. nie okrywają nagich. bo wprawdzie wyrządzą mi oni różnorakie krzywdy. przybyli do samotni świątobliwego męża. nie przyjmują pielgrzymów pod swój dach. Zobaczywszy męża skrępowanego łańcuchem i ubranego we włosiennicę. O Longobardzie. Wtedy dwóch spośród nich weszło na dach i go zerwało. Żołnierze szukając drzwi. przez które mogliby się dostać do niego. który chciał zgładzić św. On zaś ukazał się im w oknie wieży. Wtedy jeden wyciągnął miecz. Oto bowiem nadchodzi lud. że tak surową otrzymał karę. jak jego ręka stała się martwa i jak ją uleczył ów święty. o którym mówiłem”. odpowiedział: „Nie bójcie się o mnie. Wszyscy bowiem mieszkańcy dopuszczają się krzywoprzysięstw. obchodzili wieżę. aby uciąć mu głowę. który dopuścił się zabójstwa i dlatego siedzi tu skuty łańcuchami”. Odeszli mnisi. nie karmią biednych.

73 mu na ziemię281. Tak wielką klęskę zadali wtedy Longobardowie Burgundom. najpierw został klerykiem. zwanego także Mummulusem i obdarzył go godnością patrycjusza. następnie mnichem i w tymże miejscu na służbie Bożej wytrwał do końca swego życia. co wzgardziło jego słowami. poniósł klęskę i zginął. Grzegorz Wielki. Kiedy Longobardowie pustoszyli Galię. Dialogi III 37). Zdobywszy niezliczone łupy powrócili do Italii. Amatus282. . w której poległ podczas próby ucieczki. wyprowadził przeciwko nim wojsko i stoczył bitwę. że nie można było zliczyć poległych. Gdy zaś Longobardowie znów napadli na Galię283 i 281 Podobne wydarzenie związane jest z kapłanem Santulusem z Nursji (por. Patrycjusz Amatus wypowiedział wojnę wojsku longobardzkiemu. Uzdrowiony Longobard nawrócił się na wiarę Chrystusową. Historia Franków IV 42. co mają robić. 4. Po ich odejściu król przywołał Euniusa. aby rzekł im łaskawie. zginęło marnie w tejże prowincji. którzy wrócili zdrowo i cało do ojczyzny. 282 Wiadomości zaczerpnięte z Grzegorza z Tours. Kilku jednak. 3. Na ten widok jego towarzysze podnieśli krzyk ku niebu i prosili świętego męża. Święty Hospicjusz zaś przepowiadał słowo Boże Longobardom i słuchali go ze czcią dwaj książęta. patrycjusz tejże prowincji. zwycięzcy Longobardowie powrócili do Italii z wielkim łupem. 283 W 571 r. Longobardowie powtórnie wkroczyli do Galii i ponieśli klęskę z rąk patrycjusza Mummulusa. ten zaś uczynił znak krzyża i przywrócił sprawność uschłemu ramieniu. podległy królowi Franków Guntramnowi.

286 Prawdopodobnie Riez. którzy przybyli do Italii razem z Longobardami. ponieśli klęskę z rąk Mummulusa podczas łupienia Galii.74 dotarli do miejscowości Mustiaskalmes284. pozostawili wszystkich jeńców i cały łup oraz powrócili do Italii. Rankiem zaś Sasi ustawili wojsko i dzielnie przygotowali się do bitwy. 287 Prowincja Mezel w Alpach Niskich. 284 285 Miejsce nieznane. którzy przybyli do Italii razem z Longobardami. co się wydarzyło. Po tych wydarzeniach Longobardowie powrócili do Italii. wyruszył z wojskiem Mummulus i przybył do tego miejsca razem z Burgundami. Otoczył Longobardów wojskiem. Grasując po wioskach należących do okolicznych miast brali łupy. Z kolei Sasi. nie zaprzestał zaś masakry. która leży koło miasta Ebredunum285. Niektórych jednak wziął do niewoli i posłał do swego króla Guntramna. uderzyli na Galię i rozbili obóz na ziemi Reges286. jednak po wymianie posłańców zawarli pokój z Mummulusem. uderzył na nich i wielu położył trupem. Ludzie bowiem byli całkiem niezorientowani w tym. Starożytne Eborodorum albo Ebrodorum w Alpach Wysokich przy drodze prowadzącej z Italii do Hiszpanii. 6. 5. Na wiadomość o tym Mummulus uderzył na nich z wojskiem i wielu wymordował. uczynił nawet dla siebie przejście poprzez leśne bezdroża. Sami Sasi wraz z żonami i dziećmi powtórnie wkroczyli do Galii. w rękopisach występują różne wersje. otoczeni przez Mummulusa w czasie plądrowania tych ziem wykupili się złotem. . Sasi. uprowadzali jeńców lub pustoszyli wszystko dookoła. koło wioski Stablo287. dopóki noc nie położyła temu kresu. dali mu podarunki.

On jednak. jak się uważa. Gdy jednak Sasi przybyli do króla Sigisperta. nie powstrzymywali się też od palenia zagród. kosili i młócili zboże. Ponieważ była pora żniw. że wyglądały jak prawdziwe i sprawdzone złoto. Zobaczywszy go. że ci Sasi po to przybyli do Italii z dziećmi i żonami. aby udać się do króla Sigisperta. 7. Jest zaś pewne. Wkraczając na teren Galii. z którego przedtem wyruszyli. podlegać władzy Longobardów. co wydaje się zrozumiałe. które tak jakoś pomalowali. z powrotem powędrowali do swojej ojczyzny. ustawili się w dwa klinowe szyki wojenne: jeden maszerował przez miasto Niceę. Pragnęli mianowicie – o ile ich przyjmie i wesprze król Sigispert – powrócić do swojej dawnej ojczyzny. Kiedy dotarli do Rodanu i chcieli go sforsować. bardzo się przestraszyli. które tam się osiedliły. drugi zaś szedł przez Ebredunum tą samą drogą. zabiegł im drogę Mummulus z silnym oddziałem wojska. Wielu dało się nabrać i zamieniając złoto na spiż stało się biedakami. W drodze do króla Sigisperta oszukali mnóstwo ludzi podczas transakcji handlowych dając sztabu spiżu. ten pozwolił im pójść do kraju. Tymczasem zaś Longobardowie nie pozwalali im żyć według ich własnych praw i dlatego. Po powrocie do Italii wzięli ze sobą żony. za wielką sumę złotych monet. Sasi. aby mogli w niej zamieszkać na stałe. Ich łupem padało bydło. żywili się nim sami i karmili swoje zwierzęta.75 przybyli do króla Sigisperta i stamtąd wrócili do ojczyzny. zostają przez nich okrutnie wymordowani. Przybywszy do . dzieci i cały dobytek i znów postanowili udać się do Galii. Nie chcieli jednak. zostawił ich w spokoju i pozwolił im przejść przez Rodan. co poprzedniego roku. chcąc wypędzić ze swojej ojczyzny Swebów i inne plemiona.

wyżej. Lecz nie na ich stronę. przyp. o czym już wcześniej wspominaliśmy288. los przechylił szalę zwycięstwa. Zaban i Rodan. wszyscy trzej powracają do Italii. ale sromotnie przegrali i wreszcie odstąpili od walki. obiecali im dać z ziemią także i bydło. 8. Za Grzegorzem z Tours. Germania 31. cała zaś reszta cieszyła się zwycięstwem. Lecz Sasi na to też się nie zgodzili. Por. Albowiem w bitwie poległo ich aż dwadzieścia tysięcy. byleby tylko wstrzymali się od wojny. że nie będą golić bród ani obcinać włosów290. a mianowicie Amon. Ocalałe z bitwy sześć tysięcy Sasów ślubowało. . umówili się jeszcze przed stoczeniem bitwy co do tego. Zaban i Rodan zostali pokonani przez Mummulusa. podczas gdy Swebów tylko czterystu osiemdziesięciu. a następnie dwie trzecie. jak przypuszczali. dopóki nie pomszczą klęski na Swebach. Zaban i Rodan wkroczyli do Galii. obiecali im połowę ziem. Stanęli znów do bitwy. w rękach Swebów i innych plemion. Amon maszerując drogą na 288 289 Zob. 290 Typowe ślubowanie i zwyczaj Germanów. dla siebie zachowując tylko jedną trzecią. Wystąpili więc przeciwko nim. jak podzielą między siebie żony Swebów. 120. 291 Po 574 r. Aktualni zaś mieszkańcy obiecali im trzecią część ziem takimi słowami: „Możemy przecież żyć i mieszkać razem bez walki”. Kiedy zaś w żaden sposób nie chcieli na to przystać.76 ojczyzny znaleźli ją. A gdy Sasi i na to nie wyrazili zgody. Trzej wodzowie longobardzcy: Amon. Historia Franków V 15. starając się ich wypędzić i zniszczyć289. Po tych wydarzeniach291 ruszyło na Galię trzech książąt longobardzkich. dążąc do rozstrzygnięcia zbrojnego. Tacyt.

dotarł do Zabana oblegającego właśnie Walencję i przedstawił mu cały przebieg wydarzeń. nazwane tak na cześć cesarza Gracjana. którą Mummulus otrzymał w podarunku od króla i tam rozbił obóz. 296 Dzis. co mógł znaleźć. rabując wszystko. Zaban i Rodan ruszyli wtedy do Italii i przybyli do Sekusjum298. a samego Rodana zranionego włócznią zmusił do ucieczki w wysokie góry. 294 Staroż. Mâcon nad Soaną w środk. Grenoble. Gratianopolis.77 Ebredunum dotarł do posiadłości Machoa292. dzis. do których dotarli. mieszkańcy wypłacili mu dwadzieścia dwa funty srebra. Wielu jego żołnierzy wyciął. od Turynu. Susa. na zach. Na wiadomość o tym patrycjusz Mummulus wyruszył z silnym oddziałem wojska i starł się najpierw z Rodanem.-wsch. . staroż. 297 Staroż. Valence na południe od Lyonu. który zajął Gratianopolis. w którym z ramienia cesarza rządził 292 293 Dzis. Gdy już przygotował się do oblężenia miasta Akwe297. Zaban podążył przez miasto Deinse293 i przybył do Walencji294. dzis. Arles przy ujściu Rodanu. 295 Dzis. Dijon na północ od Mâcon. który nadał mu w 380 r. paląc i grabiąc miejscowości. 298 Dzis. Dzis. na skutek czego odstąpił od tego miejsca. Podobnie też postępowali Rodan i Zaban. Aix-en-Provence. Aquae Sextiae. Rodan zaś wkroczył do miasta Gratianopolis295. Amon podbił prowincję Arelate296 wraz z przyległymi miastami i podszedł aż do Kamiennego Pola pod Marsylią. Francji. Obaj wyruszyli do Ebredunum rabując niemiłosiernie wszystko po drodze. Iulia Valentia. Wyszedł im tam naprzeciw Mummulus z ogromnym wojskiem i pokonał ich w bitwie. błądząc po leśnych bezdrożach. status civitas. Ten z pięciuset ocalałymi żołnierzami.

301 Lagare. nazwiskiem Ragilus. która stanowi część doliny Adygi. Wkrótce tenże Chramnichis splądrował Trydent i poległ wraz ze swymi towarzyszami z ręki trydenckiego wodza Ewina w 299 Zlatynizowana forma imienia Sisige. udał się do Anagnis i spustoszył je. Na wieść o tym Zaban i Rodan czym prędzej wycofali się do swoich posiadłości. Wracając z łupem natknął się na idącego z przeciwka wodza Franków Chramnichisa. książę longobardzki z Trydentu. Ragilo ginie z rąk wodza Franków Chramnichisa. Kiedy usłyszał o tym Amon. 302 Równina Rotaliani leży między Salurnum I Anagnis na prawym brzegu rzeki Noce. w pobliżu Trydentu. który dostarczył mu list i przekazał ustną informację. Ewin. chodzi o Valle Lagarina albo Valle di Lagaro. Frankowie zdobywają gród Longobardów. którzy tam nadeszli. i wielu spośród jego ludzi pozbawił życia na równinie Rotaliani302. który cieszył się dużą niezależnością wykorzystując niesnaski pomiędzy Frankami a Bizancjum. 9. który i jego samego. Z tego powodu graf longobardzki z Lagaris301. Anagnis. W tych dniach warownia Anagnis300 leżąca koło Trydentu na pograniczu Italii. dowódcy Gotów. ówczesny dowódca wojskowy. zamierzał z dużym łupem również powrócić do Italii. zgładził Chramnichisa. Mummulus posłał do niego sługę.78 Sisinnis299. w tekście: comes. że Mummulus spiesznie ku niemu podąża. poddała się Frankom. dopływu Adygi. Graf. Na skutek jednak wielkich śniegów musiał łupy pozostawić. Tak przybył do swojej ojczyzny. gdyż ledwo sam i jego ludzie mogli przedostać się przez ścieżki w Alpach. Castel Nan albo Non lub prościej Nanno nad rzeką Noce. . 300 Dzis.

został zdradziecko zamordowany przez Hilperyka. na prawym brzegu Adygi w prowincji Trydent. 11. a cały jego łup zabrał zwycięzca. który przepędził Franków i odzyskał okręg trydencki.79 miejscowości zwanej Salurnis303. 308 Czyli cesarza współregenta. V 19-20. . Historia Franków IV 40. Historia Franków IV 52.. por. Tron po nim przejął nieletni syn wraz ze swoją matką Brunehildą. Powołał on Tyberiusza na Cezara308. do których mógłby chować zrabowane talenty złota. II 4. Mówią. V 1. W tym czasie w Konstantynopolu. jaki był on za życia. 354-427). ażeby rządził pałacem i kilkoma prowincjami. Garibalda. odrzuca on doktrynę o grzechu pierworodnym i konieczności łaski Bożej. 304 W 576 r. książę Trydentu. jak o cesarz Tyberiusz II piastował władzę do 582 r. wiadomość za Grzegorzem z Tours. Śmierć Justynusa Młodszego i o tym. 307 Od Pelagiusza (ok. jak wyżej powiedzieliśmy305. V 30. Grzegorz z Tours. 303 Salurnum. Salerno. 305 Zob. gardzący ubogimi i ograbiający senatorów. król Franków. Ewin zaś. panował Justynus Młodszy306. 10. któremu wypowiedział wojnę. Śmierć króla Franków Sigisperta i ślub księcia Ewina. 306 W latach 565-578. według którego człowiek zbawia się mocą własnej woli.. pojął za żonę córkę króla bawarskiego. Ponieważ stał się w sercu głuchy na głos przykazań Bożych. że popadł także w herezję pelagiańską307. Tyberiusz Flawiusz Amicjusz Konstantyn rządził w imieniu Justynusa II od 578 r. człowiek niezwykle chciwy. sprawiedliwym wyrokiem Boga utracił moc rozumu i stał się obłąkany. Jego żądza posiadania była tak wielka. swego brata. że kazał porobić żelazne skrzynie. W tym czasie304 Sigispert. o którym wyżej mówiliśmy.

a Pan pomnoży łaskawie nasze ziemskie skarby”. ani mól nie psuje i gdzie złodzieje nie wykopują ani nie kradną‟. które wyżej omówiliśmy.20. cesarzowa Zofia łajała go często twierdząc. czyli o bogactwach. jakimi go Bóg 309 310 Mt 6. o którym mówi Pan309: „Ale skarbcie sobie skarby w Niebie. . co ja – mówiła – przez wiele lat gromadziłam. II 1. co najważniejsze. hojnym. W tym czasie za pośrednictwem patrycjusza Narsesa prowadził z Gotami i z Frankami wojny. Pont. użytecznym. 311 Zob. W rzeczywistości po 13 latach (565-578). Jest to bowiem wielki skarb. Gromadźmy więc skarby w niebie z tego. „To. Odpowiadał na to: „Mam ufność w Panu. opisane przez Pawła wydarzenie pochodzi z 579 r. mądrym.80 Tyberiusz zaś był mężem prawym. 312 Pontyfikat Benedykta przypada na lata 575-579. uprzedzając wydarzenia311. 12. dzielnym. posłał na okrętach z Egiptu do Rzymu wiele tysięcy korców zboża i tak przez okazanie swego miłosierdzia ulżył doli miasta. Po jedenastu latach310 rządów Justynus zmarł w obłąkaniu. aby dawać jałmużnę ubogim i wykupywać jeńców. co Pan nam polecił zbierać. Ponieważ rozdał on ubogim wiele nagromadzonych przez Justynusa skarbów. gdzie ani rdza. ty rozdajesz w krótkim czasie”. że doprowadził państwo do ubóstwa. Kiedy zaś w czasach papieża Benedykta312 Longobardowie pustoszyli wszystko wokół i panował wielki głód. w jakie nieszczęśliwie popadł. sprawiedliwym w rządach. okrytym sławą zwycięstw i. O rządach Tyberiusza Konstantyna i jego dobrych czynach. LXIII Benedictus). prawdziwym chrześcijaninem. że nie zabraknie pieniędzy w naszym skarbcu. (Lib.

a oto tutaj depczemy po nim nogami”. Na to cesarz rzekł: „Mów. I kazał jak najszybciej zabrać ową płytę. co chcesz powiedzieć. Po śmierci Justynusa władzę przejął Tyberiusz Konstantyn jako pięćdziesiąty król rzymski. właścicielem wspaniałego domu w pewnym italskim mieście. Jednak po jej usunięciu znaleziono drugą z takim samym znakiem. Kazał i tę usunąć. przybywszy do zbiornika otworzyli go i weszli 313 Na podstawie Grzegorza z Tours. „Posiadam – powiada – ukryty skarbiec Narsesa i nie mogę tego trzymać w tajemnicy. Starzec odszedł. będąc u kresu żywota”. Historia Franków V 19. Pod nią odkryto trzecią płytę. a wtedy znaleziono wielki skarbiec zawierający ponad sto tysięcy sztuk złota. Rzekł wtedy: „Krzyżem Pańskim winniśmy chronić od zła nasze ciała i nasze serca. mnie przyniesie korzyść”. .81 obdarzył. Do miasta tego przybył on z ogromnymi skarbami i tam. kazał potajemnie wykopać głęboki zbiornik. do którego włożył wiele setek tysięcy sztuk złota i srebra. wyjawię ci. bo będziesz miał z tego korzyść. Cezarem w czasie panowania Justynusa i rządził pałacem oraz codziennie rozdawał liczne jałmużny313. a tajemnicę powierzył pod przysięgą tylko jednemu starcowi. Pewnego razu przechadzając się po pałacu zobaczył w podłodze marmurową płytę. o czym powiesz. w swoim domu. Na jego rozkaz i tę usunięto. cesarzu. Ucieszył się cesarz Tyberiusz i posłał swoje sługi do owego miejsca. na której był wyrzeźbiony krzyż Pański. Podobnie było w Italii z patrycjuszem Narsesem. jeśli to. o czym już mówiliśmy. Był on. niezwykłą rzecz”. Wszystkich znających ten fakt polecił zabić. Po śmierci Narsesa ów starzec przybył do cesarza Tyberiusza i rzekł: „Jeśli będę miał z tego korzyść. Tym złotem cesarz obdzielił ubogich jeszcze hojniej niż zwykle. a za nim ruszyli zaciekawieni słudzy. Pan Bóg dał mu moc złota.

jak i nie dopuszczać do 314 Zob. V 30. Cezar zaś prawie wszystko. Kiedy zgodnie z rytuałem cesarskim trzydziestego dnia udał się on do wiejskiego pałacu. Cesarz przyjął go łaskawie i pozwolił mu przebywać w pałacu koło siebie. a na jej miejsce wprowadził swoich zaufanych ludzi. rzucił się do cesarskich nóg i za uzyskaną łaskę przyniósł mu tysiąc pięćset sztuk złota. wśród niezmierzonych pochwał utwierdzony został w chwale władzy królewskiej. aby zażyć przyjemności zbierania winogron. Kiedy miał on otrzymać koronę cesarską. Odsunął też od niej dotychczasową służbę. Lecz Tyberiusz najpierw odwiedził miejsca święte. aby na tron cesarski wynieść Justyniana. Grzegorz z Tours. z koroną na głowie i zasiadł na tronie cesarskim. że przez wiele dni nie mogli go opróżnić. Po upływie kilku dni przybył do niego Justynian. . i lud – jak nakazywał zwyczaj – czekał na niego w cyrku oglądając widowiska. Znaleźli tam tak wielką ilość srebra i złota. niepomna jednak na obietnicę uczynioną Tyberiuszowi.82 do środka. krewnego Justynusa314. którym nakazał zarówno okazywać jej posłuszeństwo.. pełną garścią rozdał ubogim. który ufność swoją złożył w Bogu. zrobiono na niego zasadzkę. Cesarzowa Zofia. cit. zabrał jej skarby. Jego przeciwnicy dowiedziawszy się o tym i nie mogąc nic zdziałać przeciwko temu. ile potrzebowała na codzienne utrzymanie. pozostawiając jedynie tyle. uwięził cesarzową. op. okryli się wielkim wstydem i hańbą. następnie przywołał do siebie patriarchę miasta i w towarzystwie konsulów oraz pałacowych prefektów wkroczył do cyrku w purpurowej szacie. Dowiedziawszy się o tym. zgodnie ze swoim zwyczajem. Tyberiusz szybko powrócił do Konstantynopola. potajemnie zawołała Justyniana i jemu chciała darować tron. usiłowała uknuć przeciw niemu spisek.

83 niej nikogo z poprzedniej służby. Justyniana złajał jedynie słowami, w przyszłości zaś tak go umiłował, że przyobiecał wydać za jego syna swoją córkę i prosił o jego córkę dla swojego syna. Lecz plany te, nie wiem dlaczego, nie zostały zrealizowane. Pod jego osobistym dowództwem wojsko zadało ciężką klęskę Persom315; ze zwycięskiej wyprawy wrócił z tak wielkim łupem, w tym z dwudziestoma słoniami, że – jak się wydawało – mogłyby one zadowolić każdą ludzką żądzę posiadania. 13. O pieniądzach, które cesarz przysłał Hilperykowi, o św. Grzegorzu i spustoszeniu (miasta) Klassis. Kiedy frankoński król Hilperyk316 wysłał do cesarza317 posłów, otrzymał od niego wiele różnych darów, w tym także jednofuntowe złote monety318, mające na jednej stronie podobiznę cesarza z napisem wokoło: TYBERIUSZA KONSTANTYNA WIECZYSTEGO CESARZA, a z drugiej kwadrygę z woźnicą i napis: CHWAŁA RZYMIAN. W tych dniach św. Grzegorz, diakon, który później zostanie papieżem319, jako legat papieski w cesarskim mieście320 napisał Księgi moralne321 i w dyspucie toczonej przed cesarzem pokonał Eutycjusza, biskupa tego miasta, błądzącego w kwestii
315 316

Cesarz Tyberiusz II odniósł zwycięstwo nad Persami w 573 r. Pisownia także Chilperik; na podstawie Grzegorza z Tours, op. cit. VI 2. 317 Tyberiusza II. 318 Ciężar tej jednostki był różny w zależności od miejsca i czasu. 319 Por. wyżej, przyp. 73. 320 Papież Pelagiusz II (578-590) wysłał Grzegorza do Konstantynopola jako swego apokryzjariusza, czyli nuncjusza apostolskiego, który funkcję tę sprawował w latach 579 -585. 321 Chodzi zapewne o Moralia in Job albo Expositio in librum Iob w 35 księgach, w których zawarł objaśnienia historyczne, dogmatyczne i moralne. Jest to niejako podręcznik teologii moralnej.

84 zmartwychwstania322. Wtedy także Faroald, pierwszy książę Spoleto, najechał z wojskiem longobardzkim bogate miasto Klassis323 i opuścił je, ogołociwszy wpierw całkowicie z wszystkich bogactw. 14. O śmierci patriarchy Probinusa i o jego następcy Eliaszu. W Akwilei zmarł patriarcha Probinus, który kierował kościołem przez jeden rok. Na czele tegoż kościoła stanął kapłan Eliasz324. 15. O śmierci cesarza Tyberiusza Konstantyna i rządach Maurycjusza. Tymczasem Tyberiusz Konstantyn po siedmioletnich rządach w państwie325 kiedy poczuł, że zbliża się dzień jego śmierci, naradziwszy się z królową Zofią, wybrał na swego następcę Maurycjusza326, męża dzielnego, z pochodzenia Kapadocyjczyka. Dając mu za żonę swoją córkę ubraną w królewski strój, powiedział: „Niech razem z tą oto dziewczyną moje imperium staje się twoim! Rządź nim szczęśliwie i pamiętaj, abyś zawsze kochał słuszność i sprawiedliwość!” Gdy to rzekł, przeniósł się z tej ziemi do wieczystej ojczyzny i pozostawił ludowi po sobie wielką żałobę. Był on bowiem człowiekiem wielkiej dobroci, sprawiedliwym
322

Eutychiusz, Eutycjusz (ok. 512-582) upowszechniał pogląd o subtelności (nienamacalności) ciał ludzkich po ich zmartwychwstaniu. 323 Port wojenny założony przez Augusta (classis – flota) w pobliżu Rawenny. 324 Eliasz po zajęciu Akwilei przez Longobardów postanowił przenieść stolicę biskupią na wyspę Grado, podlegającą władzy cesarza w Konstantynopolu. 325 Por. Grzegorz z Tours, op. cit., VI 30. 326 Maurycjusz był dowódcą wojsk wschodnich; pochodził z Kapadocji, krainy w Azji Mniejszej; godność cesarską piastował w latach 582-602; należy do znakomitszych cesarzy bizantyńskich.

85 w sądach, ostrożnym w ferowaniu wyroków, nikim nie gardzącym, lecz ogarniającym wszystkich życzliwością. Miłując wszystkich, sam również był przez wszystkich miłowany. Po jego śmierci Maurycjusz w purpurowej szacie, z diademem na głowie, udał się do cyrku, gdzie wszyscy wyrazili swoją radość. Rozdzielił tam wśród ludności hojne dary i jako pierwszy Grek otrzymał potwierdzenie swojej cesarskiej władzy. 16. O panowaniu Autariego i bezpieczeństwie, jakie panowało w jego czasach. Tymczasem Longobardowie, pozostając przez dziesięć lat pod władzą książąt327, postanowili na wspólnej naradzie obrać królem Autariego328, syna wspomnianego wyżej księcia Klema. Dla nadania mu większej godności nazwali go także imieniem Flawiusza329. Tym szczęśliwym imieniem posługiwali się odtąd wszyscy longobardzcy królowie. Wtedy także, z powodu przywrócenia władzy królewskiej urzędujący książęta połowę wszystkich swoich posiadłości przeznaczyli na potrzeby króla, ażeby sam mógł się z nich utrzymać król, jego świta i wszyscy pełniący dla niego różne

327 328

Zob. wyżej II 32. Autari był królem w latach 584-590. 329 Flawiusze (Flavii) był to ród rzymski pochodzenia plebejskiego. Do gens Flavia należeli cesarze: Wespazjan, Tytus, Domicjan; w późniejszym cesarstwie Flavii było sztucznym nomen gentile, które przybierali cesarze po Konstantynie Wielkim; nosili je: Walentynian, Walens, Konstancjusz Chlorus, Konstantyn i ich potomkowie oraz cesarze bizantyńscy. Przydomek Flawiusz przejęli także Teodory (Flavius Theodoricus rex), król ostrogocki (ok. 454-526). Longobard Autari chciał w ten sposób podwładnym Rzymianom dać do zrozumienia, że jest dziedzicem wcześniejszych cesarzy.

86 obowiązki330. Obciążoną ludność podzielono jednak między longobardzkich gospodarzy331. Było to wszakże godne podziwu w pańskie Longobardów, że nie czyniono w nim gwałtów, nie urządzano zasadzek, nikt nie zmuszał nikogo do nadmiernych robót ani nikogo nie łupił. Nie istniały kradzieże ani rozboje; każdy mógł udawać się bezpiecznie i bez żadnego strachu, dokąd tylko chciał332. 17. Childepert wkroczył do Italii, lecz wycofał się po zawarciu pokoju. W tym czasie333 cesarz Maurycjusz przez swoich legatów przekazał królowi Franków, Childepertowi, pięćdziesiąt tysięcy soldów334, aby ze swoim wojskiem uderzył na Longobardów i wypędził ich z Italii. Ten nie zwlekając wtargnął do Italii z niezliczonymi zastępami Franków. Longobardowie jednak obwarowali się w miastach, wysłali posłów z darami do Childeperta i zawarli z nim pokój335. Gdy powrócił do Galii i cesarz Maurycjusz dowiedział się, że zawarł z Longobardami pokój, zaczął domagać się od niego zwrotu pieniędzy, które mu dał, aby zniszczył Longobardów. Lecz Childepert ufny w swoje siły nawet nie chciał odpowiedzieć w tej sprawie.
330

Był to starodawny zwyczaj germański, o którym wspomina też Tacyt, Germania XV. 331 Zob. wyżej II 32. 332 Paweł koloryzuje tutaj na korzyść Longobardów, w rzeczywistości bowiem za ich panowania Italia przeżywała okres swego najgłębszego upadku. 333 Prawdopodobnie w 584 r. 334 Solidus, moneta złota, rozpowszechniona w późnym Cesarstwie, przede wszystkim na Wschodzie, wprowadzona przez Konstantyna Wielkiego; 1/72 funta (327,54 g.). 335 Grzegorz z Tours, op. cit., VI 4,2 pisze, iż Longobardowie „poddali się jego władzy (...) i przyrzekli, że będą wiernymi stronnikami oraz poddanymi”.

które wspierał i zmusili do wycofania się do Rawenny338. 338 Rawenna broniła ich przed Bizancjum. Śmierć Droktulfa. męczennik z I w.87 18. a jego mury zrównane z ziemią. epitafium. przeszedłszy mianowicie na stronę cesarza. to jest Alamanów337. Po tych wydarzeniach król Autari przystąpił do oblężenia leżącego nad Adriatykiem miasta 336 Breksillus . jak Kwadowie. na cześć którego wzniesiono świątynię w I poł. . osiągnął zaszczytny urząd księcia. Od IV w. Zbudowawszy flotę wypędziły z jego pomocą Longobardów z miasta Klassis. Po tym wszystkim król Autari zawarł trzyletni pokój z patrycjuszem Smaragdusem. często walczyły z Longobardami. VI w. 340 W Rawennie. w prowincji Reggio Emilia. rządzącym wtedy w Rawennie339. św. jakim go uczczono. Wojska rawenneńskie. Zdobycie Breksillus i ucieczka księcia Droktulfa. 336 337 Dzis. Miasto Breksillus zostało zdobyte. podniósł oręż przeciwko Longobardom. Alamanowie (Lemanowie) to zbiorowa nazwa dla kilku plemion germańskich zamieszkujących Germanię Południową. połączył się on z jego wojskami i stawiał mężny opór siłom longobardzkim. Kiedy jednak nadarzyła mu się okazja pomszczenia swojej niewoli. Wg źródeł należały do nich takie plemiona. a ponieważ miał odpowiednie kwalifikacje. Po śmierci tego męża mieszkańcy wybudowali mu przed świątynią340 św. wychowywał się wśród Longobardów. 339 W 585 r. Markomanowie. 19. Pochodził Aś z plemienia Swebów. zwano ich także Swebami. wspierane przez wspomnianego wyżej Droktulfa. Brescello nad Padem. Ci prowadzili z nim ciężkie wojny. Jazygowie i inni.. Witalis. w którym schronił się książę longobardzki Droktulf. aż w końcu pobili go wraz z wojskami.

Po śmierci papieża Benedykta346 341 342 Longobardami. Gdzie po rzymskich sztandarach blaskiem potęgi zajaśniał I pierwszą jemu chorągiew Chrystus trzymać pozwolił 344. By Klassis odzyskać. na którym napis w takich słowach głosił jego sławę: Ten oto grób zamyka w sobie tylko ciało Droktona. Który dzięki swym zasługom na całym żyje świecie. gdy zdradą Faroald zajął miasto Chassis. Groźne miał przy tym oblicze. 343 Epitafium piane z punktu widzenia obywateli bizantyńskich. by grobowiec tam stanął dla niego. 344 Najprawdopodobniej aluzja do nawrócenia Droktulfa (Droktona) na wiarę chrześcijańską. Mieszkał wprawdzie z Bardami341. Na małych stateczkach falami rzeki Badrinus345 niesiony Niezliczone Bardów oddziały on jeden zwyciężył. Padoreno. Chodzi. . Wielką swym panom palmę zwycięstwa przynosząc. lecz duszę całkiem łagodną. lecz Swebem był z [pochodzenia. I stąd dla wszystkich był miły narodów. 346 W 759 r. Wsparty pomocą Witalisa Męczennika często odbywał triumfy I jako zwycięzca wchodził do tego miasta. Gdzie żyjąc. I chciał. Plemieniu zaś swemu sromotną niósł zgubę343 Pogardził drogimi ojcami. dopływ Padu. Stąd także. o państwo bizantyńskie. flotę ruchliwą zbudował. Pierwszą mu chwałę przyniosło zdobyte miasto Breksillus. Na łożu śmierci o to prosił sługę Bożego Jana. A ten ze czcią w tej oto złożył go ziemi. postrachem dla wszystkich był wrogów.88 Witalisa Męczennika wspaniały grobowiec. W jego świątyni pragnął po śmierci złożyć swe ciało. rzecz jasna. O rządach papieża Pelagiusza i herezji patriarchy Eliasza. gdy nas on tylko pokochał I tęże Rawennę za swoją uznał ojczyznę. Na jego zaś mężną pierś długa spływała broda. 20. On także na wschodnich ziemiach Awara dzikiego pokonał. On zawsze kochał rzymskiego państwa dumne sztandary342. 345 Dzis.

). Przepisał go ówczesny diakon. Ibasa z Odessy. biskupa Akwilei. Grzegorz Wielki piastował najpierw urząd prefekta Rzymu. prekursora nestorianizmu. Grzegorz349. syna króla Hiszpańskiego Lewigilda. przetrwała do początku VIII w. Dialogi III 31.. W tym czasie350 Childepert. Jednakże wielu odmawiało podpisu ze względu na orzeczenie soboru chalcedońskiego (451 r. jego przyjaciela Teodoreta i ich ucznia. 21. który nie chciał przyjąć Trzech Artykułów soboru chalcedońskiego348. król Franków. św. który zwalniał potępione osoby od zarzutu herezji. op.89 biskupem rzymskiego Kościoła bez zgody cesarza został Pelagiusz347. zwłaszcza biskupi zachodni z papieżem Wigiliuszem na czele odmówi li podpisania edyktu cesarskiego. Przyczyna zaś walki była następująca: Childepert swoją siostrę Ingundę wydał za mąż za Hermenegilda. Grzegorz Wielki. Wywołało to rozłam w Kościele. cit. biskup Akwilei. . 350 Por. O wojnie Childeperta przeciw Hiszpanom i o śmierci Ingundy. 349 Św. opowiedzieli się za Trzema Artykułami. później wstąpił do klasztoru. VIII 28. Edykt ten mieli podpisać wszyscy biskupi. Justynian wydał edykt dogmatyczny potępiający tzw. 348 W 543/544 r. zwłaszcza w północnej Italii. Schizma. Później jednak niektórzy. Trzy Artykuły. w bardzo trudnym okresie. jak wspomniany tu Eliasz. Grzegorz z Tours. należał do grona siedmiu diakonów rzymskich stanowiących przyboczna radę papieża. prowadził zwycięską wojnę z Hiszpanami. ponieważ Longobardowie oblegali Rzym i nikt nie mógł się stamtąd wydostać. Tenże Hermenegild 347 Pelagiusz II (578-590) kierował Kościołem. czyli teksty Teodora z Mopsuestii. kiedy to Longobardowie podbijali jej ludność i szerzyła się schizma w sprawie Trzech Artykułów. Tenże Pelagiusz wysłał wielce użyteczny list do Eliasza. gdzie został wyświęcony na diakona. a właściwie także Italią.

90 dzięki nauce biskupa Hispalis351 Leandra352 i zachęcie swojej małżonki. jej syn nosił imię Atanagild. jego syn. Syna zaś jej przekazano cesarzowi Maurycjuszowi do Konstantynopola. u którego niesnaski dotyczyły jedynie wodzów. Tylko ten ostatni jest prawdziwym Bogiem. Childepert w przekonaniu. którzy strzegli granicy przed hiszpańskimi Gotami354. większość kodeksów mówi o Hiszpanii gockiej. jak się wydaje Paweł miał tu na myśli Wizygotów. 356 Inaczej relacjonuje to wydarzenie Grzegorz z Tours. Cesarz Maurycjusz356 powtórnie wyprawił posłów do Childeperta i przekonywał go. op. jak i ojciec jego podlegał chorobie herezji ariańskiej353.. chciała dotrzeć do Galii. inne o Hiszpanach i Gotach. piastował urząd biskupi we wspomnianym mieście w latach 584-601. cit. św. prześladowcą okazał się król Wizygotów w Hiszpanii Lewigild (569 -586). Sewilla. 355 Grzegorz z Tours. VIII 28. odrzucała ona równość i jedność Syna i Ducha Świętego z Ojcem. Dotąd bowiem. gdzie dokonała dni swego żywota355. które najechało Italię i powróciło bez sukcesu. Na ogół arianie odnosili się obojętnie do katolików. 22. Hermenegild. O wojsku frankońskim. Zbrodniczy ojciec kazał go za to zabić siekierą w samo święto Wielkanocy. Leander. 256-336) stała się religią wszystkich Germanów. Nauka Ariusza (ok. aby skierował swe wojsko do Italii przeciw Longobardom. pisze o śmierci Ingundy w Afryce. VIII 18. jedynie Frankowie przyjęli religię katolicka od Galów. 354 Tekst nie jest jasny. starszy brat słynnego doktora i Ojca Kościoła Izydora. op. nawrócił się na wiarę katolicką. 353 Arianizm jest doktryną teologiczną dotyczącą tajemnicy Trójcy Świętej. Ujętą wraz z małym synkiem odstawiono na Sycylię. cit. Ingunda zaś uciekając z Hiszpanii po śmierci męża i męczennika. biskup Sewilli.. że jego siostra przebywa w Konstantynopolu i będzie 351 352 Dzis. stanął na czele katolickiej opozycji. . lecz wpadła w ręce żołnierzy.

przystał na słowa posłów i powtórnie skierował wojsko frankońskie ku Italii przeciw Longobardom. 359 Dialogi III. nie odniósłszy z wyprawy żadnych korzyści. 24. Wydarzyła się zaś ona 17 grudnia. a towarzyszyły jej takie błyskawice i gromy. O pontyfikacie św. W tym czasie w Krainie Wenecji i w Ligurii oraz w innych rejonach Italii zdarzyła się powódź. dewastacji i zniszczeniu uległy drogi i dróżki. sięgała aż do górnych okien. leżącym poza murami Werony. ale cieszyli się stosunkowo dużą niezależnością w ramach państwa frankońskiego. 358 Dzis. jakie nie zwykły występować nawet w letniej porze. szeroko rozwodzą się na temat tego cudownego zjawiska. zginęła wielka liczba ludzi i zwierząt. św. Adyga. Zatopiony został cały dobytek i zagrody. Grzegorza i klęsce. Zenona Męczennika. 23. . jaka spotkała Rzym. chociaż – co potwierdza późniejszy papież. Rzeka Atesis358 wezbrała do takich rozmiarów. Grzegorz – do samego kościoła się nie dostała359. że woda przy kościele św. O powodzi i cudzie w świątyni św. Frankowie i Alamanowie357 byli ze sobą skłóceni i zawrócili do swojej ojczyzny. Kiedy wyszły im naprzeciw oddziały Longobardów.91 mógł ją odzyskać. Powódź podmyła także część murów Werony. Po dwóch miesiącach większą część tej samej Werony strawił ogień. Podczas tej katastrofy powodziowej Tyber wezbrał w Rzymie tak bardzo. na których autor się opiera. jakiej w przekonaniu wszystkich nie było od czasów Noego. Zenona. że wody przelewały się przez mury i zatopiły wielką część 357 Alamanowie (lub Swebowie) zostali podbici przez Franków.

do czwartego – wszystkie dzieci. do piątego – wszyscy mężczyźni. bo już przed kilkoma laty z Bożą pomocą napisaliśmy jego Żywot364. do trzeciego wszystkie przeorysze i siostry zakonne. W tym wielkim udręczeniu wszyscy jednomyślnie obrali papieżem Grzegorza. osiemdziesięciu z nich padłszy nagle na ziemię wyzionęło ducha. do szóstego – wszystkie wdowy. Pojawiło się wtedy w nurtach tejże rzeki mnóstwo węży. aby każda zanosiła modły do Pana. a także przeszedł przez miasto ogromny smok. Zaraz po tej powodzi wybuchła ciężka zaraza. który skierował się ku morzu361. Grzegorzu nie będziemy tu więcej mówić. Grzegorz Wielki III 10. Litania ta zwie się siedmioraka. 360 W dalszym ciągu opis za Dialogami Grzegorza Wielkiego (III 19) 361 Por. opisy za Grzegorzem z Tours. że z niezliczonej masy pozostało przy życiu niewiele osób. Zarządził on odmawianie siedmiorakiej litanii363. X 2. Do pierwszego chóru należało całe duchowieństwo świeckie. cit. co należało o nim powiedzieć. umieściliśmy wszystko. Grzegorz podzielił ludność miasta na siedem części. wyżej: Wstęp. ponieważ św. op. 363 Te i nast. zwana pachwinową (inguinaria). do drugiego wszyscy opaci i zakonnicy.92 miasta360. do siódmego – wszystkie kobiety zamężne. 364 Zob.. która poczyniła wśród ludzi takie spustoszenie. najpierw uderzyła ona w papieża Pelagiusza. Grzegorz z Tours. Po uśmierceniu pasterza rozprzestrzeniła się wśród mieszkańców. męża czcigodnego i natychmiast go zabiła362. Tam. . Poza tym o św. w czasie jednej godziny. op. na miarę naszych słabych zdolności. który był wtedy diakonem. X 1. kiedy ludzie modlili się do Boga. 362 W 590 r. cit.

tu chodzi o obrońcę praw Kościoła w Grado. który przez piętnaście lat sprawował swój patriarszy urząd. W tym czasie św. lecz podporządkowali sobie gospodarzy. to człowiek świecki. miasteczko Pareć (Parenzo).Antonim371. wyspa naprzeciw Akwilei. 369 Sewerus był biskupem Triestu (Tergeste) 370 Windemiusz był biskupem Cissy koło Rovigno (Ronini). Groził im banicją.93 25. Sewerem369 i Windemiuszem370. wysłał opata benedyktyńskiego w Rzymie. na którym spoczywa obrona spraw Kościoła. 371 Defensor ecclesiae – obrońca kościoła. Mellita i Jana oraz innych bojących się Boga zakonników i dzięki ich przepowiadaniu nawrócił Anglów365 na wiarę Chrystusową. szczep germański z okolic Hanoweru. który odrzucił Trzy Artykuły i w czasach papieży Wergiliusza372 lub 365 Anglowie. 366 W 587 r. biskupa Rawenny. Święty Grzegorz nawraca Anglów. 26. Wykonawszy zadanie Anglowie nie wycofali się. zostali w V w. . o patriarszych rządach Sewera i jego herezji. 367 Gradus. 368 Dzis. W celu nawrócenia pogańskich Angolów papież Grzegorz Wielki w 596 r. wreszcie zmusił. żeby przyłączyli się do Jana. kierownictwo Kościoła przejął z kolei Sewerus366. patriarchy Akwilei. własnymi rękami wyciągnął z kościoła i zawiódł siłą do Rawenny razem z trzema innymi biskupami Istrii. O śmierci patriarchy Eliasza. 372 Wigiliusz (537-555). Grzegorz wysłał do Brytanii Augustyna. a mianowicie Janem z Parentium368. Augustyna wraz z 40 zakonnikami. a nawet ze starym już obrońcą Kościoła . przez Brytów wezwani na pomoc przeciwko Piktom i Szkotom. stosował przemoc. To jego patrycjusz Smaragdus. przybywszy z Rawenny do Gradus367. W tych dniach po śmierci Eliasza.

Windemiusz387 i Jan388. wyżej przyp. ani inni biskupi ich nie przyjęli. Asolo w prowincji Treviso. 387 Zob. 373 374 Pelagiusz I (555-560). Ingenuinus z Sabiony378. 386 Biskup starożytnej Haemona. Po stronie zaś patriarchy stanęli następujący biskupi: Sewerus384. 382 Dzis. . 368. Zugilo koło Tolmezzo nad Togliamento. 370. Angellus z Acilum380. Jednak ani lud nie chciał się do nich przyłączyć. Po tych wydarzeniach odbył się w Marianum375 synod dziewięciu biskupów. Seben koło Briksji w Tyrolu. że w Rawennie przyłączył się do odrzucających Trzy Artykuły. 378 Sabiona. 384 Zob. miasto w okręgu weneckim przy drodze z Briksji na Trydent 380 Dzis. Rustikus z Tarwisium. dzis. Paula na południu Istrii. Około połowy 590 r. akta tego synodu zaginęły. Patrycjusz386. A oto imiona biskupów. kiedy dostarczył pismo. 385 Zob. 369. na którym przyjęto patriarchę Akwilei Sewera. 377 Biskup miasta Konkordia na zachód od Akwilei. Po upływie roku wszyscy oni powrócili z Rawenny na Gradus. Horoncjusz z Wincencji. 383 Dzis. Maksencjusz z Julii382 i Adrian z Poli383. miasto starożytne na wybrzeżu adriatyckim. Wawrzyniec z Bellunum381. którzy stali z dala od schizmy: Piotr z Altinum376. wyżej przyp. kilka kilometrów od Wenecji. 381 Belluno. otrzymał jako swego następcę patrycjusza Romana i odpłynął do Konstantynopola374. dzis. Junior z Werony. przyp. 376 Altinum. Marano w pobliżu Wenecji. nad Padem. 379 Feltria. Klarissimus377. Fontejusz z Feltrii379. Patrycjusz Smaragdus zaś ukarany słusznie przez złego ducha.94 Pelagiusza373 odstąpił od jedności z Kościołem rzymskim. Angellus z Trydentu. wyżej. Lubljana. 375 Dzis. Jan z Parentium385.

gdyż dowiedział się. Prawdopodobnie informacja ta pochodzi z dzieła Sekundusa z Trydentu. 391 Relacja za Grzegorzem z Tours. Cilly. upływał okres rozejmu z Bizancjum. że lud ten nawrócił się na wiarę katolicką. znajdowała się tam silna załoga bizantyńska. również im przyobiecał swoją siostrę. o Francjonie. Również inni Longobardowie oblegali na wyspie Amacina390 Francjona. księcia Trydentu389. które zostały tam złożone po ściągnięciu ich od poszczególnych miast. W tym czasie król Autari posłał do Istrii wojsko pod dowództwem Ewina. Childepert. przystąpił do ataku w okręgu Friul. aby dał mu swoją siostrę za żonę391. 390 Wyspa o tej nazwie nie jest znana. Na wyspie znaleziono ogromne bogactwa. Po grabieżach i pożarach zawarł on pokój na jeden rok i dostarczył królowi mnóstwo pieniędzy. op. 388 389 Biskup Celeja. 28. przyrzekł wydać swoją siostrę za mąż za ich króla. dzis. Kiedy jednak przybyli z Hiszpanii posłowie Gotów392. Po sześciu miesiącach oblężenia tenże Francjon oddał wyspę Longobardom i puszczony wolno przez króla udał się zgodnie ze swym życzeniem do Rawenny. w 588 r. .95 27. cit. Król Autari posłał wojsko do Istrii. IX 25. wziąwszy od posłów longobardzkich podarunki. dowódcę wojskowego. tutaj chodzi o wyspę Cumacina (Comacina) na jeziorze Lario. zabierając żonę i dobytek. Król Autari ubiega się o małżeństwo z siostrą Childeperta. który należał do stronnictwa Narsesa i trzymał się już przez dwadzieścia lat.. gdzie książę Grasulf sprzyjał cesarzowi. 392 Wizygotów. Tymczasem król Flawiusz Autari wyprawił posłów do Childeperta z prośbą. Autari przewidując wznowienie ofensywy frankońsko -bizantyńskiej.

395 Chodzi o cytowaną tu wielokrotnie Historię Franków Grzegorza z Tours. Niezwłocznie też wysłał wojsko do Istrii w celu ujarzmienia Longobardów393. że nie przypominano sobie. niezwłocznie udał się do Bawarii. W tej sytuacji Childepert wyprawił posłów do cesarza Maurycjusza donosząc. Po tych wydarzeniach król Flawiusz Autari wyprawił posłów do Bawarii. czego dotąd nie uczynił. Naprzeciw niego wyszedł król Autari z oddziałem longobardzkim i stoczył zaciętą bitwę w obronie wolności. Frankowie ponieśli wtedy tak wielką klęskę. Ten przyjął ich uprzejmie i obiecał wydać za Autariego swoją córkę. mianowicie wypowiedzieć wojnę Longobardom i – jak mu radził – wyprzeć ich z Italii. w ich własnej historii395. pominąwszy milczeniem to tak wielkie zwycięstwo. Longobardowie odnieśli w niej zwycięstwo. spośród Franków wielu poległo. ale za to krzepkich 393 394 W 588 r. inni uciekli i z trudem przedostali się do swej ojczyzny. dziwi mnie Sekundus394. że teraz pragnie podjąć się tego. co tutaj napisaliśmy. chcąc osobiście zobaczyć narzeczoną. zob. 30. o tym. mimo że o zagładzie Franków można przeczytać prawie to samo. Teudelindę. Sekundus. który dość szczegółowo przedstawił dzieje Longobardów. aby zobaczyć swoją narzeczoną. niektórzy dostali się do niewoli. On zaś. Wstęp. .96 29. Posłowie wrócili i zdali relację Autariemu. jak ją poślubił. aby prosić króla Garibalda o rękę córki. wziąwszy ze sobą kilku tylko. aby kiedykolwiek spotkała ich większa. Zaprawdę. Frankowie wkroczyli do Italii i ponieśli klęskę z rąk Longobardów. Król Autari udał się do Bawarii.

udali się w drogę powrotną do ojczyzny i szybko przebyli kraj Norikum. ów niby przywódca Autariego. kiedy wypił łyk wina i oddał kielich. którego nikt z tego ludu nie znał. Wtedy Autari. ażeby to nie doszło do twojego ojca! W każdym bądź razie jest to osoba godna. że jest jej narzeczonym. Autari przyglądał się jej w milczeniu. która będzie naszą panią. przeto życzymy sobie bardzo. nie odważyłby się ciebie w ogóle dotykać. Następnie podeszła do Autariego. wypowiedział zgodnie ze zwyczajem słowa powitania. Król pozwolił na to. a jej piękność podobała mu się w każdym calu.97 Longobardów. Ona zarumieniła się i powiedziała o tym niańce. jak to u nas w przyszłości będzie robiła”. niepostrzeżenie dotknął palcem jej ręki oraz swoją prawicą pogładził jej usta. Prowincja Norikum. za pozwoleniem waszego majestatu wypić z jej rak kielich wina. w tym jednego wielce zaufanego i jakby ich przywódcę. Natychmiast po tym spotkaniu posłowie. Lecz milczmy. oczywiście. abym waszą córkę. Na te słowa król kazał przyprowadzić córkę. zbliżył się do króla Garibalda i rzekł: „Pan i król mój Autari przysłał mnie. aby była naszą panią. osobiście zobaczył i dokładniej mu określił. Jego córka. miał wspaniałą sylwetkę. jego narzeczoną. najpierw przepiła do tego. który wydawał jej się wśród nich starszy. Niańka zaś na to jej rzekła: „Gdyby on nie był królem i twoim narzeczonym. falujące blond włosy i miłą powierzchowność. Rzekł więc do króla: „Ponieważ wasza córka bardzo nam się podoba i pragniemy. czoło i nosek. zamieszkała przez . nie wiedząc. w towarzystwie świty królewskiej. Kiedy zgodnie z poselskimi obyczajami przywiedziono ich przed oblicze króla Garibalda. jak wygląda”. Był zaś wtedy Autari młodzieńcem w kwiecie wieku. wziąwszy kielich wina. aby piastować władzę królewską i być twoim mężem”.

jego córka Teudelinda uciekła do Italii ze swoim bratem Gundoaldem przesyłając Autariemu. na ile pozwalał mu koń. które znajdowało się w obejściu królewskim. zrozumiał. Wśród wielu książąt longobardzkich był tam obecny także Agilulf. Kiedy więc Autari przybył w pobliże granic Italii. niedaleko Werony. aby odbyć wspaniałe uroczystości weselne na równinie Sardis396. od południa z Italią. gdy najazd Franków sprowadził kłopoty na króla Garibalda. książę Turynu. Ponieważ w czasie burzy piorun uderzył z wielkim hukiem w drzewo. mając stale przy sobie towarzystwo Bawarów. pewien służący z otoczenia Agilulfa. Z tych słów zrozumieli towarzyszący mu Bawarowie. w niedalekiej przyszłości będzie twoją 396 Campus Sardis według niektórych odpowiada odcinkowi pomiędzy Vo Casaro a Borghetto zwanemu Prai Scerni (Prati Cerni). Tam też wśród powszechnej radości w dniu 15 maja pojął ją za żonę397. którą trzymał w dłoni. ten w tajemnicy powiedział do niego: „Owa kobieta. swojemu narzeczonemu wiadomość. 398 Germanowie zwracali znaczną uwagę na niezwykłe wydarzenia i znaki.98 ludność bawarską. 397 W 589 r. On natychmiast wyszedł jej naprzeciw. i całą mocą wbił w najbliższe drzewo siekierę. Po pewnym czasie. na którym siedział. obdarzony diabelską zdolnością przepowiadania. graniczy od wschodu z Panonią. od północy zaś z rzeką Dunaj. która dopiero co poślubiła króla. co wróżą dla przyszłości uderzenia piorunów398. . że Autari jest królem. Germania X. od zachodu ze Swebią. wyprostował się na tyle. że do niego przybywa. Tak wbitą siekierkę pozostawił na miejscu i dorzucił słowa: „Takie ciosy zwykł zadawać Autari”. co już odnotował Tacyt. Gdy Agilulf załatwiał potrzeby naturalne.

krewny króla Autariego. który bez należytej ostrożności zbliżył się do miasta Bilitio401. który obiecał. 401 Dzis. dopadli Longobardowie i pobili w najróżniejszych miejscach. poseł króla Franków. Sługa zaś rzekł: „Ja wprawdzie mogę zginąć. Childeperta i opowiedział swemu królowi. Pewien kupiec próbując odzyskać stracony naszyjnik. raniony strzała w pierś upadł na ziemię i skonał. Lecz Olon. aby się z tobą połączyć”. Słysząc to Agilulf zagroził mu karą obcięcia głowy. O tym. Spośród tych książąt znakomitszymi byli Audualdus. Jego zaś frankońskich żołnierzy. Prefekt miejski ścigał za to posłów. został zabity przez złodzieja. jak wojsko Franków po raz drugi wkroczyło do Italii i atakowane chorobą dyzenterii powróciło do ojczyzny. . doszło do bójki. ale ta kobieta naprawdę po to przybyła do tego kraju. op. Toteż Childepert natychmiast skierował do Italii wojsko Franków z dwudziestoma książętami na czele. Grzegorz z Tours. jeśli coś takiego będzie dalej opowiadał. cit. Tak też się później stało. że zgodnie z życzeniem króla Childeperta pomści zniewagi wyrządzone Frankom pod 400 Kartaginą . op. 400 Chodzi o krzywdy wyrządzone posłom frankońskim: Badegisolowi. Griffon odwoła się do cesarza zarzucając pogwałcenie praw i traktatów pokojowych (por. jako że zajmowali się głównie rabunkiem.. Ewancjuszowi i Griffonowi. Bellinzona we wschodniej Szwajcarii.99 żoną”. X 2). aby całkowicie pokonać plemię longobardzkie. 31. sługę Ewincjusza. cit. W tym czasie z niewiadomej przyczyny zginął w Weronie Ansul. Grzegorz z Tours. 2-3. Jednak Audualdus i sześciu 399 Opisane tu wydarzenia miały miejsce w 590 r. Por. W tym także czasie399 powrócił z Konstantynopola Grippo. Olon i Cedinus. jak wspaniale przyjął go cesarz Maurycjusz. w której zginęli Badegisol i Ewancjusz..

Witianum409. Fagitana407. 411 Może Volano albo Volagne. którzy im zaufają. nie doczekali się spełnienia żadnej z obietnic danych przez posłów cesarskich. 407 Może Faián w pobliżu Feltre. ponadto w okręgu Alsuki413 dwa i Werony – jeden. że idzie im na pomoc wojsko cesarskie: „Za trzy dni – mówili – przyjdziemy z nim tutaj. Jednakże książęta frankońscy. Cedinus zaś z trzynastoma książętami zaatakował lewą część Italii402 i zajął pięć grodów oraz kazał złożyć sobie przysięgę wierności. przybywszy w pobliże Mediolanu. czekając zgodnie z umową sześć dni. To zaś będzie dla was znakiem naszego nadejścia: gdy w tej oto wiosce leżącej tam na górze zobaczycie płonący Dom i dym unoszący się do nieba wiedzcie. 406 Prawdopodobnie Appiano (Eppan) w prowincji Bolzano. nie stanie się żadna krzywda. gdyż Frankowie uroczyście zapewnili. Valle di Pizze w prowincji Bolzano. Valsugana. Wszystkie te grody Frankowie zburzyli. . 413 Tj. Cimbra408. w pobliżu Chiusa. 409 Może dzis. 408 Dzis. Maletum404. Bremtonikum410. Tesino albo Tesana. że tym. 412 Miejscowość nieznana. Wolaens411. Sermiana405. a ich ludność uprowadzili w 402 403 To jest wschodnią. Wojsko Franków dotarło nawet do Werony. Tam przybyli do nich posłowie od cesarza oznajmiając. Appianum406. bardzo wiele grodów poddało się im bez walki. 404 Może Malé. Cembra. Możliwe dzis. 410 Brentonico w prowincji Trydent. miejscowość nad Adygą powyżej Werony. 405 Może Meán w pobliżu Feltre. że przybyliśmy do was z obiecanym wojskiem”.100 innych książąt frankońskich. Ennemase412. Nazwy zaś grodów zburzonych na terenie okręgu trydenckiego są następujące: Tesana403. rozbili obóz na polach w przyzwoitej odległości od miasta.

Jeśli zaś chodzi o warownię Ferruge414. przyjęli okup w wysokości od jednego do sześciuset soldów416 od głowy. 417 Dzis. Król Autari udał się do Benewentu. że zanim dotarli w rodzinne strony. Toteż osłabieni niezwykłą spiekotą i udręczeni głodem postanowili wrócić na swoje ziemie. ani nie mieli możliwości dopaść króla. 334. W drodze zaś powrotnej do kraju cierpieli tak straszny głód. gdyż on. Reggio di Calabria. Ingenuina z Sawiony415 i Angella z Trydentu. jak się wydaje. rzekł: „Aż dotąd sięgać będą granice 414 415 Może Castello di Verruca powyżej Trydentu. jedną z ludowych legend. miasta leżącego na samym końcu Italii i sąsiadującego z Sycylią. 420 Dzis. a nawet oręż. za wstawieniem się biskupów. 418 Paweł odnotował tu. Około tego czasu. zob. aby na nim wywrzeć swoją zemstę. 32. ponieważ schronił się w warownych miejscach. A ponieważ tam – jak powiadają – z fal morskich wyłania się kolumna. jak powiedzieliśmy. jak się sądzi. wyżej. wpierw musieli zamienić na żywność własną odzież. 416 Sold (łac. Spoleto w Umbrii. 419 Dis. wyżej. przyp. .101 niewolę. 378. podobno tenże król przez Spoleto419 dotarł do Benewentu i zajął cały teren aż do Regium420. miały miejsce następujące wydarzenia związane z królem Autarim418. przyp. podjechał do niej na koniu i uderzając ją ostrzem swojej włóczni. Co więc dalej? Oto maszerując trzy miesiące przez Italię. Sabiona. bo ani nie mogli się mścić na nieprzyjacielu. solidus) zob. Tymczasem wojsko Franków z powodu niezwykłego w tym lecie upału i niezdrowego klimatu zapadło na dyzenterię i wielu żołnierzy zmarło. Pawia. żołnierze frankońscy nic nie osiągnęli. obwarował się w Ticinum417. Sabione.

na którego kolanach król spoczywał. Wówczas z jego ust wyszło jakieś zwierzątko podobne do węża i próbowało przedostać się przez mały strumyczek. Zotton – pierwszym księciem Benewentu. położył swoją głowę na kolanach wiernego towarzysza i zasnął. Grimm. i W.102 Longobardów”. ażeby za jego poparciem można było z Longobardami zawrzeć pokój. który rządził tam przez dwadzieścia lat421. o którym mowa. był człowiekiem usposobionym pokojowo i pełnym wszelkiej dobroci. Ten przyjął posłów uprzejmie. Podobno kolumna ta stoi tam do dzisiaj i nazywa się kolumną Autariego. dość dziwne wydarzenie z jego życia. 422 Na podstawie Grzegorza z Tours. Deutsche Sagen I nr 247. 33. swego bratanka. lecz skierował ich do Childeperta. op. Mąż. Niech będzie nam wolno wpleść do tej historii jedno. 423 Zob. zwłaszcza że nie podaje go historia Franków423. Pierwszym księciem Longobardzkim w Benewencie był Zotton. . najbardziej mu wiernym mężem. X 3. Po jakimś czasie wracając przebyło wspomniany potoczek 421 Nie potrafimy dokładnie podać daty powstania księstwa longobardzkiego w Benewencie. Król zaś Guntramn. Tymczasem422 król Autari wysłał pokojowe poselstwo do króla Franków Guntramna. 34. prawdopodobnie jest to 571 r. jego niezwykłe widzenie.. płynący w pobliżu. 249. J. Po nim zaś wspomniane stworzonko przedostało się na drugą stronę i wpełzło do dziury w pobliskiej górze. wuja króla Childeperta. Król Autari wysłał posłów do Guntramna. Pewnego razy król wybrał się do lasu na polowanie i – jak to bywa – towarzysze jego rozbiegli się w różne strony. cit. wyciągnął miecz z pochwy i położył go nad tyj strumyczkiem. II nr 455. Kiedy opanowała go wielka senność. on zaś pozostał z jednym tylko.

gdzie ujrzał mnóstwo złota. dnia 13 września426. jak powiadają. . powróćmy do naszej historii! 35. Pragnął je przekazać do Grobu Pańskiego w Jerozolimie. Marcelego Męczennika. Châlon-sur-Saône. lecz ponieważ było to niemożliwe. skąd wyszło. aby przeszkodzić królowi w umocnieniu się monarchii dynastycznej. znajdującym się w mieście Kawallonum425. opowiedziawszy pokrótce to.103 po tym samym mieczu i zniknęło w ustach Guntramna. Podczas gdy posłowie króla Autariego przebywali we Francji. I cóż? Przekopano owo miejsce i odkryto niezmierzone skarby. ozdobione licznymi i drogocennymi kamieniami. że po żelaznym moście przeszedł pewną rzekę i wszedł pod pewną górę. 426 W 590 r. na którego kolanach trzymał swoją głowę podczas snu. co sam widział. Longobardowie wysłali natychmiast posłów do króla Franków Childeperta. polecił je złożyć na grobie św. Z kolei mąż. Tam znajduje się do dzisiaj. prawdopodobnie zawiązał się przeciw niemu spisek. nadzwyczaj wielkie i bardzo ciężkie. król Autari zmarł w mieście Ticinum. jakie tam przed laty ktoś złożył. Śmierć króla Autariego i rządy Agilulfa. co godne poznania. stolicy jego królestwa. 427 Według Origo IX – siedem. że miał dziwne widzenie. Wydawało mu się mianowicie we śnie. Ze znalezionego złota król kazał później wykonać cyborium424. My jednak. aby powiadomić go o 424 425 W liturgii rzymskiej nazwa puszki eucharystycznej. Dzis. Nigdzie na świecie nie ma tak wspaniałego dzieła zrobionego ze złota. przez sześć lat427 piastował godność królewską. które mogłoby się z nim równać. na skutek spożycia trucizny. opowiedział mu wszystko. Guntramn obudził się i powiedział.

Odbywszy naradę z roztropnymi ludźmi wybrała Agilulfa. sama też wyszła jemu naprzeciw do miasta Laumellum428. aby spośród wszystkich Longobardów wybrała sobie męża. W 591 r. a zarazem obwieściła mu o ich ślubie oraz o jego godności królewskiej. już na początku listopada przyjął godność królewską. która przypadła Longobardom do gustu. sobie na męża.. na powszechnym zgromadzeniu Longobardów w Mediolanie. krewny króla Autariego. Wtedy królowa z rumieńcem i uśmiechem na twarzy rzekła. Teudelindzie zaś. wziąwszy kielich. jednogłośnie został wyniesiony na tron429. Poza tym doradzili jej. który potrafiłby mądrze rządzić krajem. jakiego chce. ze czcią ucałował dłoń królowej. takiego jednak. ale pokój obiecał zawrzeć dopiero w przyszłości. Następnie kazała mu powstać i ucałować siebie. Dopiero jednak w maju. Ten. jak i psychicznie nadawa się do przejęcia sterów państwa. księcia Turynu. Królowa natychmiast kazała mu przyjść do siebie. Kiedy do niej przybył. pozwolili mieszkać w pałacu i zatrzymać godność królewską. Według Origo . Był bowiem Agilulf człowiekiem dzielnym i wojowniczym. Agilulf zaś. I cóż dalej? Odbyło się wesele ku wielkiej radości wszystkich. które najpierw sama skosztowała. a następnie dała resztę do wypicia Agilulfowi. 428 429 Lumello w prowincji Pavia. a Longobardom na króla.104 śmierci króla Autariego i prosić o zawarcie pokoju. Usłyszawszy to przyjął wprawdzie posłów. kiedy należy złożyć pocałunek na ustach. Jednakże po kilku dniach zwolnił wspomnianych posłów i przyobiecał im zawarcie pokoju. i zarówno fizycznie. że nie powinien całować jej ręki. barwnie opowiedziane dojście do tronu nie odpowiada – jak się wydaje – rzeczywistości. po wymianie paru słów poleciła podać sobie wino.

lecz zjadły jedynie trawy i porosty na moczarach. nie tknęły zaś prawie zasiewów na polach. umocniwszy swoje panowanie. zwany też Agon. 3. . Także Ewin. W tych dniach król Agilulf zgładził księcia Agilulf sięgnął orężem po koronę.105 KSIĘGA IV 1. Agilulf. uzyskawszy go. książę Trydentu. aby zawrzeć pokój. Na terytorium trydenckie spadły także chmary szarańczy. W drodze powrotnej biskup przyprowadził ze sobą kilku jeńców. o buncie Gaidilulfa i Ulfariego. 2. wrócił do kraju. Król Agilulf wysłał posłów do Francji w sprawie jeńców. których królowa Franków Brunechilda wykupiła za własne pieniądze. Król Agilulf zabił Mimulfa. podążył do Galii. O panującej w owym roku suszy i o szarańczy. w sprawie ludzi z warowni trydenckich. Choć trudno w to uwierzyć. po niej zaś nastał wielki głód. wysłał do Francji biskupa Trydentu. uprowadzonych przez Franków do niewoli430. owady te były większe od normalnych. osiągnął ją zaś przez małżeństwo z Teudelindą. Podobna szarańcza pojawiła się w roku następnym. Agnella. W tym roku od stycznia aż do września panowała straszna susza. 430 Początkowe opowiadania tej księgi autor zaczerpnął najprawdopodobniej od Sekundusa z Trydentu.

wyżej. na Gradus i w Istrii. a do wód Renu wpływał krwawy potoczek435. ale został przez niego oblężony i wzięty do niewoli. tak jak i niegdyś. . zawarł z królem pokój. II 4. w pn. położonym na zachód od dużego Lago Maggiore. Lecz Gaidulf znowu zamknął się na wyspie Kommacina. 5. Juliana431 za to. Król Agilulf wkroczył na ową wyspę Kommacinę. gdzie schwytał go król Agilulf i znów mu przebaczył. wypierając z niej ludzi Gaidulfa. że w ostatnim czasie przeszedł na stronę książąt frankońskich. Król Agilulf zawarł w tym czasie pokój z Awarami. W tych dniach w 431 Na niewielkim jeziorze Orta. W krainie zaś Brionów spadł krwawy deszcz. Znalazł tam ulokowany przez Rzymian skarbiec.106 Mimulfa z Wyspy Św. O zarazie w Rawennie i o wojnie Childeperta z synem Hilperyka oraz o dziwnych zjawiskach. który wywiózł do Ticinum. przed trzydziestoma laty432.-zach. Książę zaś Bergamum podniósł bunt w mieście i obwarował się przeciw królowi. Fredegar. synem Hilperyka433. 435 Źródło informacji nieznane. 4. znowu wybucha wielka zaraza pachwinowa w Rawennie. Święty Grzegorz przesłał królowej Teudelindzie książkę zatytułowaną Dialog. Kronika XIV. W bitwie poległo około trzydziestu tysięcy żołnierzy434. 433 Klotarem II. dawszy jednak zakładników. jakiej nikt przedtem nie pamiętał. Italii. 432 Zob. Childepert zaś prowadził wojnę ze swym kuzynem. Gaidulf zaś uciekł do Bergamum. Przeciw królowi Agonowi zbuntował się także książę Ulfari w Trawisium. Panowała wtedy bardzo mroźna zima. W owym roku. 434 Por.

. Za przykładem króla poszło wielu poddanych. Księgi te przesłał również królowej Teudelindzie. W tych dniach król Franków Childepert osadził na tronie bawarskim Tassilona438. że wyznaje ona wiarę w Chrystusa i chętnie spełnia dobre uczynki. gdyż wiedział. Nawrócenie króla na wiarę katolicką w 603 r. to znaczy rozmowa dwóch osób. Wkrótce z wojskiem najechał on ziemie Słowian. 6. 438 Po śmierci Garibalda Childepert na mocy prawa zwycięzcy mógł wybrać króla dla Bawarów. wyżej I 26. król Agilulf zgładził księcia 436 437 Zob. osadził na tronie Tassilona. Childepert. Patrycjusz rzymski najechał na miasta zajęte przez Longobardów. Dzięki zaś jej zbawiennym prośbom król nie tylko zachował wiarę katolicką. lecz nadał Kościołowi Chrystusowemu wiele posiadłości oraz przywrócił należną cześć i godność ciemiężonym dotąd i poniewieranym biskupom437 7. którzy błądzili w mrokach pogaństwa. zmieniło stosunki między Longobardami a ludnością Półwyspu. napisawszy już uprzednio wiele innych i pożytecznych dla Kościoła dzieł436. odniósł zwycięstwo i powrócił do swego kraju z wielkimi łupami. Kościół Boży za sprawą tej królowej odniósł wielkie korzyści.107 Rzymie mądry i święty papież Grzegorz ułożył żywoty świętych w czterech księgach. ponieważ wprowadził do nich siebie rozmawiającego ze swym diakonem Piotrem. 8. W tym bowiem czasie prawie wszystkie posiadłości królewskie zajęli Lombardowie. król Franków. O dobrych uczynkach tejże królowej Teudelindy. Żywotom tym nadał tytuł Dialog.

108 Maurissiona, zaś ze św. Grzegorzem i Rzymianami zawarł pokój. W tym także czasie patrycjusz Roman I, egzarcha439 Rawenny, udał się do Rzymu. Wracając do Rawenny odbił miasta zajęte przez Longobardów, a mianowicie: Sutrium440, Polimartium441, Orty442, Tuder443, Amerię444, Peruzję, Luceolis445 i niektóre inne446. Gdy powiadomiono o tym Agilulfa, natychmiast z silną armią opuścił Ticinum i ruszył w kierunku Peruzji. Tam przez kilka dni oblegał Maurisiona, księcia longobardzkiego, który przeszedł na stronę Rzymian, pochwycił go i niezwłocznie pozbawił życia. Papież, św. Grzegorz, do tego stopnia przestraszył się nadejścia tego króla, że przerwał – jak donosi w swoich Homiliach447- objaśnianie urywka z Ezechiela, traktującego o świątyni448. Król zaś, po uporządkowaniu spraw, wrócił do Ticinum. Wkrótce po tym, za namową swojej żony, królowej Teudelindy, zawarł trwały pokój z papieżem Grzegorzem oraz Rzymianami. Święty Grzegorz bowiem w swoich listach449 często prosił o to Teudelindę. Do tejże

439

Egzarcha był wyższym urzędnikiem, zarządcą prowincji zwanej egzarchatem. 440 Dzis. Sutri z prowincji Viterbo. 441 Dzis. Bomarzo w prowincji Viterbo. 442 Dzis. Orta na wschód od Viterbo. 443 Dzis. Todi w środkowej Umbrii. 444 Dzis. Amelia na zachód od Terni. 445 Luceolis, warownia na pn.-wsch. od Camerino, w Pentapolis. 446 Zob. Liber pontificalis LXVI, Gregorius 447 Homilie na proroka Ezechiela; jest ich 24, były wygłaszane w czasie najazdu Longobardów, po ośmiu latach poprawione i opublikowane. 448 Ez 40, 1-48. 449 Zbiór listów Grzegorza, ułożonych w 14 roczników, nosi tytuł Registrum epistolarum. Istnieją trzy wyciągi z oryginału, w sumie 848 listów, największa spuścizna w literaturze Kościoła

109 królowej czcigodny ten kapłan skierował następujący list z podziękowaniem450: 9. List św. Grzegorza do królowej Teudelindy. Grzegorz pozdrawia Teudelindę, królową Longobardów. Doszły nas wieści od naszego syna, opata Probusa, że Wasza Wysokość ze zwykła sobie gorliwością i uprzejmością dołożyła wszelkich starań, aby doprowadzić do zawarcia pokoju. Nie można było doprawdy inaczej myśleć o waszej chrześcijańskiej wierze, jak tylko w ten sposób, że w sprawie pokoju okażecie wszystkim swoją gorliwość i swoją dobroć. Przeto składamy dzięki Bogu wszechmocnemu, który w swej łaskawości tak kieruje waszym sercem, iż dawszy prawdziwą wiarę zezwala wam zawsze czynić to, co jest Jemu miłe. Nie sądź, Najjaśniejsza Córko, że osiągnęłabyś jakąkolwiek korzyść z krwi, którą trzeba by przelać z jednej i drugiej strony451. Dziękując więc wam za waszą dobrą wolę, prosimy miłosiernego Boga, aby zechciał wynagrodzić wam dobrami ciała i duszy, tutaj i w przyszłości. Pozdrawiamy was i w ojcowskiej miłości zachęcamy do takiego postępowania wobec waszego najjaśniejszego małżonka, aby nie gardził przyjaźnią z Chrystusową społecznością. Albowiem jak wy z pewnością rozumiecie, byłoby pożyteczne z wielu powodów, aby zechciał się z nią zaprzyjaźnić. Wy zaś swoim zwyczajem zawsze gorliwie starajcie się o to, co dotyczy pomyślności (obu) stron i róbcie wszystko, jeśli nadarzy się sposobność zdobycia zasługi, ażeby wasze uczynki wypadły jak najlepiej w oczach wszechmocnego Boga”.
starożytnego; zawierają obraz życia kościelnego, religijnego, politycznego, społecznego i prywatnego. 450 Registrum epistolarum IX 43. 451 To jest ze strony Longobardów i Rzymian.

110 Tak samo napisał papież w liście do króla Agilulfa452: „Grzegorz przesyła pozdrowienia Agilulfowi, królowi Longobardów. Dzięki składamy Waszej Wielmożności za to, żeś wysłuchał naszej prośby i zgodnie z pokładaną w nim ufnością zawarł pokój, który będzie pożyteczny dla obu stron. Wielce za to chwalimy mądrość i dobroć Waszej Wysokości, gdyż pokazałeś, że miłując pokój, miłujesz Boga, jego twórcę. Jeśliby bowiem nie osiągnięto pokoju –na szczęście stało się inaczej – to czyż ze szkodą i niebezpieczeństwem dla obu stron nie lałaby się krew biednych wieśniaków, których praca służy pożytkowi jednych i drugich? Lecz aby pokój, zawarty na uzgodnionych warunkach, przyniósł nam prawdziwy pożytek, do naszych ojcowskich pozdrowień dołączamy prośbę, ażeby Wasza Wysokość przy każdej nadarzającej się sposobności wszystkim waszym książętom urzędującym w różnych miejscach, a szczególnie w naszych rejonach, polecił na piśmie ściśle przestrzegać warunków pokoju i unikać wszelkich powodów do sporów czy waśni; za to z góry pragniemy podziękować waszej Wysokości. Doręczycieli zaś Waszego pisma przyjęliśmy z sercem wdzięcznym i dlatego, że są to ludzie Waszej Wysokości i dlatego, że są to mądrzy mężowie, ogłaszający pokój zawarty z Boża pomocą, zasługujący przeto na to, ażeby ich przyjąć i odprawić z miłością”. 10. O komecie oraz śmierci biskupa Jana i księcia Ewina, a także o Bawarach. Przez cały następny miesiąc, czyli styczeń, rano i wieczorem ukazywała się kometa. W tym także miesiącu zmarł Jan. arcybiskup Rawenny, a na jego miejscu posadzono Mariana,
452

Registrum epistolarum IX 42.

111 obywatela rzymskiego. Także w Trydencie zmarł książę Ewin, którego miejsce zajął Gaidoald, mąż dzielny, wyznający wiarę katolicką. W tychże dniach również Bawarowie w liczbie dwóch tysięcy uderzyli na Słowian, ale niespodziewanie nadszedł Kakan453 i wszystkich wyciął. Wtedy po raz pierwszy sprowadzono do Italii dzikie konie i bawoły454, które budziły ciekawość ludności italskiej. 11. O śmierci Childeperta – króla Franków, o wojnie Awarów z Frankami i o śmierci króla Guntramna. W tym także czasie zmarli: dwudziestopięcioletni król Franków Childepert i jego małżonka, podobno od spożytej trucizny455. Wtedy również Hunowie, zwani też Awarami456, przeszli z Panonii do Turyngii, gdzie stoczyli ciężkie boje z Frankami. Galią rządziła królowa Brunechilda z nieletnimi wnukami: Teudepertem i Teuderykiem; Hunowie wziąwszy od nich okup powrócili na swoje ziemie. Zmarł także Guntramn, król Franków, a tron objęła królowa Brunechilda z nieletnimi wnukami, synami Childeperta.
453

Kakan (Chagan), nazwa oznaczająca tytuł króla Awarów albo Hunów. 454 Cavalli silvatici et bubali – trudno ustalić, co się kryje pod tymi nazwami: „leśne (dzikie) konie” to być może tatarskie kucyki, zaś „bawoły”, pochodzące z Afryki czy z Indii, znalazły się w tekście omyłkowo zamiast zwierząt podobnych do jeleni. 455 Według niektórych historyków Childeperta otruła jego żona. 456 Paweł często używa zamiennie tych dwóch nazw; Awarowie – lud koczowniczy pochodzenia tureckiego, osiedlili się w Panonii po opuszczeniu jej przez Longobardów (VI w.), Hunowie byli także plemieniem pochodzenia tureckiego, lecz przeszli przez Europę już w V w. (wędrówka ludów), a następnie zostali z niej wyparci i wytępieni.

Zmarł także patrycjusz Roman.. do Agilulfa i zawarł z nim pokój. Fredegar. ponieważ podniósł przeciwko niemu bunt. pokój z patrycjuszem Gallinikiem. Pokój Agilulfa z Frankami. jego miejsce zajął Gallicynus457. 459 W 600 r. 13. Krwawy znak na niebie i bratobójcza wojna Franków. W następnym zaś roku wielka śmiertelność dotknęła ciężko mieszkańców Werony. Agon jest drugim imieniem króla Agilulfa (590-616). który zawarł układ przyjaźni z królem Agilulfem. księcia Werony. Król zaś Agon458 zgładził Zangrulfa. . wyżej IV 1. król Hunów. król Franków. prowadził wojnę z Chlotarem. śmierć Zangrulfa i Warnekaucjusza. 457 458 Wiosną 597 r. królem Franków. Zaraza w Rawennie i żniwo śmierci w Weronie. W tym czasie Teudepert. 15.112 12. Wtedy także ukazał się na niebie krwawy znak. Kakan wyprawił posłów do Agilulfa. wyprawił posłów do Mediolanu. swoim kuzynem i sromotnie pobił jego wojsko459. przez całą noc widziano krwawe włócznie i jasną łunę. także Gaidulf posłał na tamten świat księcia Bergamum. 14. W tym czasie Agilulf zawarł wieczysty pokój z Teuderykiem. W tym samym czasie Kakan. o tych znakach i klęsce Kotara II zob. któremu już dwa razy przebaczył. Tak samo kazał zabić Warnekaucjusza w Ticinum. zob. Kronika XX. W nadchodzącym czasie znów ciężka zaraza nawiedziła Rawennę i mieszkańców pobliskich wybrzeży morskich.

113 16. Śmierć Ariulfa, księcia spoletańskiego; urząd książęcy Teudelapiusza. W następnym roku zmarł książę Ariulf, który w Spoleto objął urząd po Faroaldzie460. Tenże Ariulf stoczył bitwę z Rzymianami pod Kamerinum461. Odniósłszy zwycięstwo, pytał swoich ludzi, kim był ów mąż, który tak dzielnie przy nim walczył podczas bitwy. Kiedy żołnierze odpowiedzieli, że nie widzieli nikogo, kto poczynałby sobie mężniej niż on sam, rzekł: „Na pewno kilka razy widziałem tam kogoś innego, lepszego ode mnie pod każdym względem. Ilekroć bowiem nieprzyjaciel pragnął mnie dosięgnąć, tylekroć ów dzielny mąż osłaniał mnie swoją tarczą”. Potem książę udał się w okolice miasta Spoleto, gdzie znajduje się kościół św. Sabina462, biskupa i męczennika, w którym spoczywają jego czcigodne szczątki. Zapytał, do kogo należy tak okazały Dom. Wierzący ludzie z jego grona odpowiedzieli, że spoczywa w nim ciało św. Sabina męczennika, którego chrześcijanie, gdy idą do walki, wzywają na pomoc. Ariulf zaś, jako że dotąd był poganinem, tak rzekł: „Czyż jest to możliwe, by martwy człowiek mógł w jakiś sposób przyjść z pomocą żywemu?” Gdy to powiedział, zeskoczył z konia i wszedł do świątyni, aby ją obejrzeć. Podczas gdy inni się modlili, on podziwiał malowidła tejże świątyni. I oto zauważył na obrazie postać św. Sabina męczennika; stwierdził wówczas pod przysięgą, że ów mąż, który go osłaniał w bitwie, taką właśnie miał postać i ubiór. Zrozumiano wówczas, że
460

Faroald zmarł w 590 lub 591 r., Ariulf przez dziesięć lat zarządzał księstwem Spoleto. 461 Camerinum, miasto w Umbrii, na pn.-wsch. od Spoleto. Bitwa rozegrała się w 601 r. 462 Kościół św. Sabina w odległości 3 km od Spoleto należy jeszcze dzisiaj do bardzo znaczących ośrodków sztuki romańskiej tej okolicy.

114 to święty męczennik Sabinus przyszedł im z pomocą w czasie bitwy. Po śmierci Ariulfa dwaj synowie Faroalda, poprzedniego księcia, walczyli ze sobą o władzę. księstwo otrzymał jeden z nich, imieniem Teudelapiusz463, któremu przypadła w udziale palma zwycięstwa. 17. Złupienie przez Longobardów klasztoru św. Benedykta. W tym mniej więcej czasie464 nocą Longobardowie zajęli klasztor św. ojca Benedykta, znajdujący się w miejscowości Kassinum. Zrabowali wszystko, ale nie mogli ująć ani jednego zakonnika. Spełniło się to, co czcigodny ojciec Benedykt przepowiedział na długo przedtem: „Z trudem mogłem uprosić Boga, ażeby pozostawił mi cało wszystkich ludzi z tego klasztoru”. Zakonnicy bowiem uciekli z tego miejsca i udali się do Rzymu; zabrali ze sobą rękopis świętej reguły465, ułożonej przez wspomnianego ojca, i niektóre inne pisma oraz odpowiednią ilość chleba i wina, a także naczynia, jakie tylko można było wynieść. Jeśli zaś chodzi o opatów, to po św. Benedykcie kierowali zakonem kolejno: Konstantyn, Symplicjusz, Witalis, wreszcie Bonituj, za którego nastąpiło zburzenie klasztoru.

463

Teudelapiusz rządził w Spoleto przez niemal pięćdziesiąt lat do końca 653 roku. 464 Data zburzenia klasztoru przez Longobardów nie jest pewna, oscyluje między 581 a 589. 465 Rękopis reguły benedyktyńskiej (regula monasteriorum) zredagowany przez św. Benedykta z Nursji ok. 540 r. na Monte Cassino został umieszczony w bibliotece papieskiej w Rzymie; papież Zachariasz (741-752) zwrócił go odrestaurowanemu opactwu; przeniesiony w czasie najazdu Saracenów w IX w. do Teano spłonął w 896 r.

115 18. Śmierć Zottona; urząd książęcy obejmuje Arichis. Po śmierci księcia Benewentu Zottona466, król Agilulf mianował na jego miejsce Arichisa; pochodził on z Forum Iulii, gdzie wychowywał synów Gisulfa, księcia Forum Iulii i był jego krewnym. Zachował się następujący list papieża św. Grzegorza, skierowany do tegoż Arichisa467: 19. List św. Grzegorza papieża do tegoż Arichisa. Grzegorz pozdrawia księcia Arogi468. Ponieważ w Waszej Wysokości pokładamy taką ufność, jak we własnym synu, odważamy się przedstawić wam pewną prośbę sądząc, że nie zechcesz sprawić nam przykrości zwłaszcza w takiej sprawie, która może przynieść wiele pożytku waszej duszy. Otóż dla kościoła św. Piotra i Pawła potrzebujemy kilka drewnianych belek. Naszego więc subdiakona, Sabina, obarczyliśmy zadaniem, aby tych kilka belek wyciął w krainie Bruttiów469 i przywiózł w odpowiednie miejsce nad morzem. Ponieważ w tej sprawie potrzebna mu jest pomoc, przesyłając z ojcowską miłością pozdrowienia prosimy Waszą Wysokość, abyś zechciał polecić swoim urzędnikom na tych terenach, by z pomocą wysłali podległych sobie ludzi wraz z wołami. Dzięki waszemu wsparciu subdiakon będzie mógł lepiej wywiązać się z nałożonego nań zadania. My zaś obiecujemy, że po zakończeniu swojej sprawy prześlemy wam godny i stosowny dar. Potrafimy bowiem odpowiednio odwdzięczyć się naszym synom, którzy okażą nam swoją dobrą wolę. Dlatego raz jeszcze prosimy was,
466 467

Zotton zmarł w 591 r. Registrum epistolarum XII 21. 468 W niektórych rękopisach: Arichis. 469 Brutti, Bruttiowie, mieszkańcy Bruttii, krainy w południowej Italii, dzisiejszej Kalabrii.

116 Najjaśniejszy Synu, abyś zechciał tak właśnie uczynić; i my bowiem chcemy być waszymi dłużnikami za wyświadczone dobrodziejstwo i wy zostaniecie wynagrodzeni za pomoc przy kościołach świętych (apostołów)”. 20. Wzięcie do niewoli córki Agilulfa; król Agilulf wysłał rzemieślników do Kakana. W tych dniach470 wojsko patrycjusza Gallicyna wzięło do niewoli w mieście Parmie471córkę króla Agilulfa472 z jej mężem Gudeskalkiem i zaprowadziło ich do Rawenny. W tym także czasie król Agilulf wysłał rzemieślników do Kakana, króla Awarów, ażeby zbudowali statki, dzięki którym mógł później ów Kakan zdobyć pewną wyspę przy wybrzeżu trackim473. 21. O zbudowaniu przez królową Teudelindę kościoła św. Jana w Modicia. Wtedy także królowa Teudelinda kazała poświęcić św. Janowi Chrzcicielowi kościół wzniesiony w Modicii474, miejscowości odległej o 12 mil475 od Mediolanu476. Kościół ten
470 471

Między rokiem 601 a 603. Miasto w północnej Italii 472 Nie mogła to być córka Agilulfa i Teudelindy, Gundeperga, o której pisze Origo X i Paweł IV 47. 473 Pomoc udzielona Awarom przez Agilulfa była odwetem za działania bizantyńsko-frankońskie przeciw Longobardom w Italii. 474 Dzis. Monza, około 603 r. 475 Ok. 18 km. 476 W tym miejscu niektóre kodeksy (Modoetiensis 1 35 i Parisiensis 6159) mają wstawkę uważaną za nieautentyczną. Oto jej przekład: „dla siebie i dla swego męża, dla swoich synów i córek oraz dla wszystkich Longobardów italskich, aby sam św. Jan stał się orędownikiem u Pana w imieniu wszystkich Longobardów. Starsi jednomyślnie wraz ze swoim królem i królową Teudelindą złożyli śluby mówiąc: „Jeśli św. Jan będzie naszym orędownikiem u Pana naszego Jezusa Chrystusa, my wszyscy przyrzekamy mu

W tym także miejscu niegdyś wybudował swój pałac Teuderyk. król Gotów. w dniu jego urodzin. Jana nie może nikt żaden sposób korzystać prócz samych kapłanów. które na czole rozdzielali na dwie jednomyślnie składać każdego roku hojną ofiarę z naszych dóbr na jego świątynię. 477 Także w tym miejscu wspomniane kodeksy przekazują tekst szerszy o następujący fragment: „Liczne rodziny i posiadłości w tejże miejscowości podporządkowała świątyni wzniesionej na cześć św. i wszyscy oni wyszli cało i zwycięsko z walk ze swoimi nieprzyjaciółmi”. i którzy – niby sługi i służebnice miejscu temu podległe – powinni żyć we wspólnocie”. w którym kazała namalować niektóre sceny z dziejów Longobardów. 478 W Monza (Modicia). jak w tamtych czasach Longobardowie strzygli sobie włosy. dokądkolwiek się udamy‟.117 bogato przyozdobiła złotem i srebrem oraz hojnie obdarowała włościami477. Jana Chrzciciela”. 22. Od tego więc dnia poczęli wzywać pomocy św. którzy tam dniem i nocą sprawują służbę Bożą. Przytoczmy pismo donacyjne królowej Teudelindy: „Prześwietna królowa Teudelinda wraz ze swoim synem królem Adaloaldem przekazuje swemu patronowi św. . jakie nosili odzienie i jaki strój. niech poniesie karę w dzień sądu razem ze zdrajcą Judaszem”. Tam478 także wspomniana królowa wzniosła dla siebie pałac. Takie zaś było jej rozporządzenie: „Z dóbr św. ab y udzielił im pomocy w imię Pana naszego Jezusa Chrystusa. Kazała je sporządzić w obecności swoich bliskich. jak i we wszystkich miejscach. z przodu zaś mieli włosy spadające na twarz. Na tych obrazach wyraźnie widać. aby uzyskać dzięki jego wstawiennictwu wspomożenie Pana naszego Jezusa Chrystusa tak podczas wojny. to jest 24 czerwca. ponieważ to miejsce w porze letniej dzięki pobliskim Alpom ma umiarkowany i zdrowy klimat. O wzniesieniu przez nią pałacu. Jeśli ktoś w jakimkolwiek czasie tę dobrowolną darowiznę zniszczy. Janowi pismo donacyjne z daru Bożego i ze swego posagu. I tak kark aż do potylicy całkowicie golili. Jana we wszystkich swoich sprawach.

w jakim żyją z Awarami. Ten jednak zwyczaj przejęli od Rzymian. . takie. że z Awarami zawarto wieczysty pokój. który podążył do Galii w celu oznajmienia Frankom. XIX 22. Zburzenie Padwy. zdaniem niektórych historyków Padwa nie została zburzona. co napotkali. paląc i rabując wszystko. na które podczas jazdy konnej nakładali wełniane cholewy480. wkroczenie Longobardów do Istrii. mając silną załogę. W tym czasie Longobardowie razem z Awarami i Słowianami najechali krainę Istrów. Później zaczęli używać spodni. jakie dziś zwykle noszą Anglosasi479. Zawarcie pokoju z Awarami. Odzienie zaś ich było luźne i przeważnie zrobione ze lnu. opierała się Longobardom. Ich obuwie od góry niemal do dużego palca było otwarte i przytrzymywane plecionką z rzemiennych sznurowadeł. Tubrugi birrei. birreus od byrrus (burrus. Znajdującym się w niej żołnierzom pozwolono jednak wycofać się do Rawenny. Izydor.. ażeby taki sam pokój zachowali z Longobardami. 479 480 Paweł jako pierwszy użył tej złożonej nazwy – Anglosasi. birrus) – tkanina z grubej wełny. Etym. W tym czasie powrócili do Kakana posłowie Agilulfa i oznajmili. 481 W 601 r. obramowane różnokolorowymi szerokimi paskami. gdzie czytamy: „nazywają je cholewami. 23. zob. 24. W końcu jednak całkowicie spłonęła od podrzuconego ognia i na rozkaz Agilulfa została zrównana z ziemią481. Przybył z nimi także poseł Kakana. ponieważ przykrywają golenie i spodnie”. Aż do tej pory Padwa.118 strony.

Cesarz Maurycjusz wraz z synami Teodozjuszem. często walczył z wrogami i odnosił zwycięstwa.119 25. 486 W rzeczywistości Paweł powołuje się na Sekundusa tylko raz (III 29). powrócił do miasta. Zob. uprzedni zaś patrycjusz Rawenny483. księcia Gaidoalda z Trydentu i księcia Gisulfa z Forum Iulii. Maurycjusz bardzo wydatnie przyczynił się do bezpieczeństwa państwa. Następnie Longobardowie najechali gród Mons Silex482. w 603 r. syna Agilulfa i zajęcie Mons Sicilis. jednak korzysta z jego dzieła wielokrotnie w księdze IV. który otrzymał imię Adaloald. W tym roku485 król Agilulf przyjął do swoich łask. 26. który był statorem patrycjusza Pryskusa. Sekundusa z Trydentu. po dwudziestu jeden latach rządów został zamordowany przez Fokasa484. Dzięki jego męstwu całkowicie pokonano Hunów zwanych także Awarami. . 7 kwietnia. Tyberiuszem i Konstantynem. Wtedy także wspomniany wyżej chłopiec Adaloald. Jana w Modicii przez Chrystusowego sługę. O książętach Gaidoaldzie i Gisulfie oraz chrzcie Adaloalda. 485 Tj. którego tutaj już często wzmiankowaliśmy486. syn króla Agilulfa. wyżej III 26. 27. 484 W 602 r. Narodziny Adaloalda. 482 483 Monselice w prowincji Padwy. został ochrzczony w kościele św. Smaragd. Uroczystość odbyła się w święto wielkanocne. W pałacu Modicia królowa Teudelina urodziła wtedy królowi Agilulfowi syna. żyjących z nim w niezgodzie. W tym czasie wyparto z Rawenny Gallicyna. Śmierć cesarza Maurycjusza.

obległ ją wraz ze Słowianami przysłanymi mu na pomoc przez Kakana. 29. dziećmi i wszystkim. Wtedy także. następnie 13 września wkroczył do miasta. wyżej IV 20. Brescello. śmierć córki królewskiej. lecz niebawem zmarła z powodu powikłań porodowych. królowie Franków. zdobył 21 sierpnia i zrównał z ziemią. co posiadała. 490 Dzis. przyp. wojna z Frankami. podczas tych zmagań po jednej i po drugiej stronie poległo wiele tysięcy żołnierzy. Śmierć papieża św. Córka zaś królewska wkrótce powróciła z Rawenny do Parmy. Także w tych dniach wybuchł spór między Longobardami i Rzymianami487 z powodu wzięcia do niewoli córki królewskiej488. Córki króla Agilulfa.120 28. Grzegorza i jego świętość. Podobnie zajął także Mantuę. Zajęcie Kremony i Mantui. zob. króla Awarów. 489 Inaczej Valdaria w pobliżu Kremony na lewym brzegu Padu. lecz żołnierzom pozwolił odejść do Rawenny. wyżej III 18. Z tego powodu król Agilulf w lipcu wyruszył z Mediolanu przeciw Kremonie. 491 W 605 r. W tym roku492 Teudepert i Teuderyk. zob. 336. gdzie taranami zburzył mury. swemu stryjowi. Wtedy również poddał się oddziałom Longobardów gród Wulturnia489. Po tych sukcesach Longobardów patrycjusz Smaragd oddał im córkę królewską wraz z jej mężem. gdy cesarz Fokas rządził już drugi rok 487 488 Mieszkańcami Rawenny. niedaleko Reggio Emilia. . 492 W 604 r. zawarto pokój w dziewiątym miesiącu aż do 1 kwietnia ósmej indykcji491. walczyli przeciw Lotariuszowi. miasto zaś Breksillus490 sami obrońcy spalili przed swoją ucieczką.

aby świat doznał głodu i łaknienia. został odprowadzony do domu. Ów zaś biskup Malchus ani nie znajdował się w więzieniu. zjadł obiad i nagle w nocy zmarł”. Niech mi będzie wolno przytoczyć tu fragment pewnego listu tegoż papieża. przez niego traktowany z honorami. a mianowicie. że w więzieniu miał zgładzić dla pieniędzy pewnego biskupa o imieniu Malchus.. ani w żadnej przymusowej sytuacji. że ja. . tam biskup. ani grafów i żyje w wielkim rozproszeniu. Także zbiory zbóż częściowo zniszczyły myszy. w którym między innymi donosił494: „O jednej sprawie możesz wspomnieć naszym panom. Grzegorz. Jego miejsce na Stolicy Apostolskiej zajął Sabinian. Oto jak wielkiej pokory był to mąż. w dniu zaś. Trzeba było bowiem. nie chciałem mieszać się nawet w zabijanie Longobardów chociaż lud ten nie ma obecnie ani króla. tak że niemal wszędzie pomarzły winne krzewy.121 ósmej indykcji493. w którym stanął przed sądem i otrzymał wyrok. jak pokorny był ów mąż. jakże czysty i świątobliwy. w czasie trwania 7 indykcji. św. który pozwoli nam lepiej poznać. swego legata w Konstantynopolu. ani książąt. Albowiem z bojaźni Bożej lękam się wziąć udział w zabójstwie jakiegokolwiek człowieka. Fokas został proklamowany cesarzem w listopadzie 602 r. W tej sprawie napisał list do Sabina. skoro na skutek odejścia tak znamienitego nauczyciela dusze ludzkie ogarnął głód i pragnienie duchowego pokarmu oraz napoju. a częściowo śniedź zbożowa. Grzegorza. a więc w czasie 6 indykcji. św. zresztą bez mojej wiedzy. 494 Registrum epistolorum IV 47. ich sługa. przez notariusza Bonifacego. który mimo 493 Papież Grzegorz zmarł w marcu 604 r. udał się na spotkanie z Chrystusem papież. Pewnego razu oskarżono go przed cesarzem Maurycjuszem i jego synami. Była wtedy bardzo surowa zima.

Bagnoregio w prowincji Viterbo. czyli w listopadzie496. Następnie król Agilulf po raz wtóry zawarł rozejm z Rzymianami na trzy lata. 499 Dzis. W lipcu następnego lata. Wojna Franków z Sasami. jak Balneus Regis498 i Urbs Vetus499. 498 Dzis. Teudeperta. Królestwo Adaloalda i zawarcie pokoju z Frankami. Z tymże młodzieńczym królem zaręczono córkę króla Teudeperta i umocniono wieczysty pokój z Frankami. 497 Tj. 496 W 605 r. król Agilulf oraz posłowie króla Franków. że nawet do zabijania Longobardów nie chciał się przyłączyć. chociaż doprawdy nie byli oni ludźmi wierzącymi i pustoszyli wszystko dokoła495! 30. 32. Zawarcie pokoju z patrycjuszem Smaragdem i zajęcie miast toskańskich. Longobardowie najechali również miasta etruskie. król Agilulf zawarł na jeden rok rozejm z patrycjuszem Smaragdem i otrzymał od Rzymian497 dwanaście tysięcy soldów. ukazała się na niebie gwiazda zwana kometą. W następnym miesiącu.122 najwyższej godności kapłańskiej nazywał siebie sługą! Oto jak wielkiej był niewinności. . obie strony poniosły ciężkie straty. na stadionie w Mediolanie. w kwietniu i w maju. Orvieto. Bizantyńczyków. obecni przy tym byli ojciec. Wtedy także. W Ticinum w kościele św. Piotra Apostoła zginął od uderzenia pioruna kantor Piotr. 31. na tron longobardzki wyniesiono Adaloalda. W tym czasie Frankowie walczyli z Sasami. 495 Wielkie zachwyty Pawła mają tu uzasadniać tytuł servus servorum Dei.

Po śmierci Kandidiana501 na Gradus biskupi znajdujący się pod władzą Rzymian powołali Epifaniusza. Wkroczenie do Neapolu. Także na Gradus na biskupa dla Rzymian powołano Kandidiana500. . na stanowisko patriarchy. Kiedy z kolei podążył on z Rawenny do Rzymu. jego zaś głowę odesłano cesarzowi do Konstantynopola. objął opat Jan. W tym czasie Jan Kosinus zajął Neapol. LXXI pod żywotami papieży Deodata i Bonifacego V. 502 W tekście: primicerius notariorum. w 607 r. 504 Eleuteriusz został wysłany przez cesarza w celu stłumienia rewolty w Rawennie i Neapolu. wyspy pozostającej pod władzą Bizancjum. 503 Podział na dwa patriarchaty nastąpił już wcześniej. bo po śmierci patriarchy Sewera w 607 r.123 33. Odtąd urzędowało dwóch patriarchów503. śmierć Eleuteriusza uzurpatora. przyp. patrycjusz i eunuch. kierownika kancelarii502. Śmierć patriarchy Sewera i objęcie urzędu przez Jana i Kandidiana. wystąpił ze schizmy spowodowanej Trzema Artykułami (zob. 34. Do jedności z Rzymem ten patriarchat powrócił dopiero za papieża Sergiusza II w 700 r. 348). został zamordowany przez wojsko w grodzie Luceopolis505. biskup Grado. przyjął władzę cesarską. zależny od Longobardów. wyżej IV 8. w 619 r. wyżej III 26. też Księga pontyf. za zgodą króla i księcia Gisulfa. Por. przyp. pozostał w niej natomiast biskup Akwilei. 445. W listopadzie i grudniu znów ukazała się kometa. ale po kilku dniach patrycjusz Eleuteriusz504 wyparł go stamtąd i zgładził. Następnie tenże Eleuteriusz. 501 Między latami 610-611. 500 Kandidian. Zaczął jednak uprawiać własną politykę. oraz 20. 505 Zob. W tych dniach po śmierci patriarchy Sewera jego urząd w Akwilei Starej.

że siedziba rzymskiego i apostolskiego Kościoła jest stolicą wszystkich Kościołów. przed Chr.. 511 Dwa stronnictwa w Konstantynopolu. papież od 22 II do 12 XI 607 r. Wtedy także Agilulf wysłał do cesarza Foksa do Konstantynopola swego notariusza Stablicjana. Zawarcie pokoju z cesarzem. miano odtąd czcić pamięć Wszystkich Świętych.124 35. przemianowano na kościół Najświętszej Maryi Panny i Wszystkich Świętych. wzięli swoją nazwę od stroju woźniców cyrkowych. gdzie niegdyś uprawiano kult wszystkich nie tyle bogów. które zostały wchłonięte przez dwa pierwsze. Powrócił on w towarzystwie posłów cesarskich. co złych duchów. Rywalizacja tych stronnictw sięgała daleko poza cyrk i . papież w latach 608-615. usunąwszy wszelkie brudy wielobóstwa. Fokas. Tam. 510 Słynna świątynia zbudowana w Rzymie na Polu Marsowym przez Marka Agrypę w 27 r. aby starą świątynię nazywaną Panteonem510. 509 Bonifacy IV. przebudowana przez Hadriana (117-138). 508 Bonifacy III. W tym czasie Prasinowie i Wenetowie511 na Wschodzie i w Egipcie toczyli ze sobą wojnę domową i 506 507 Zob. o cesarzu Herakliuszu. została w 609 r. którzy zawarli z królem Agilulfem roczny rozejm i złożyli mu dary od cesarza. ponieważ Kościół konstantynopolitański przypisywał sobie pierwszeństwo wśród wszystkich innych. O cesarzu Fokasie i jego zamordowaniu. W latach 602-610. Na prośbę innego papieża Bonifacego509 ten sam cesarz polecił. poświęcona wszystkim bóstwom. o czym była już mowa506. zamieniona na świątynię chrześcijańską. 36. wyżej IV 26. Białych i Czerwonych. Wcześniej istniały dwa dalsze stronnictwa. On to na prośbę papieża Bonifacego508 zadekretował. po śmierci Maurycjusza i jego synów objął tron w Imperium Rzymskim i panował osiem lat507. Prasinowie albo Zieloni i Wenetowie albo Niebiescy.

razem z ocalałymi z pogromu Longobardami. zbezcześcili świętości. 610 r. jednak otoczony zewsząd przez niezliczone zastępy poniósł śmierć niemal ze wszystkimi swoimi żołnierzami. egzarcha Afryki. jakich doznali Longobardowie od Hunów. oraz będących jeszcze chłopcami. Przeciwko temuż Fokasowi podniósł bunt Heraklian. Śmierć księcia Gisulfa. Dochodziło między nimi do krwawych starć. który nadszedł z wojskiem i pozbawił go władzy oraz życia. W tym mniej więcej czasie514 Krainę Wenecką najechał z nieprzeliczonym wojskiem król Awarów. ich żonami oraz dziećmi poległych w bitwie ojców. Mężnie wyszedł mu naprzeciw książę Forum Iulii. druga Gaila. 513 W 610 r. Persowie tocząc ciężkie boje z Cesarstwem. nazywany w ich języku Kakanus. złupienie Forum Iulii i inne nieszczęścia. z których jedna nosiła imię Appa. 37. Miała ona dorosłych synów. jakich zdołał zebrać. Żona zaś tego Gisulfa. jak i wspólnych zabrali także chustę z drzewa Chrystusowego. Entuzjastycznie przyjęli Herakliusza zwłaszcza Zieloni. imieniem Romilda. zajęli wiele rzymskich prowincji oraz samą Jerozolimę512. Gisulf. wraz ze wszystkimi Longobardami. Radualda i Grimoalda. Longobardowie dotyczyła spraw politycznych i religijnych. a ponadto cztery córki. I chociaż z małą garstką stoczył zacięty bój. rządy w państwie rzymskim przejął jego syn. zamknęła się w warownych murach Forum Iulii. imiona pozostałych się nie zachowały. zburzyli wiele kościołów. Tasona i Kakkona. a wśród ozdób tak świętych. . 512 Jerozolima została zdobyta w 614 roku przez króla Persów Chosroesa II za cesarza Herakliusza (610-641).125 wyrzynali się nawzajem. 514 Ok. Herakliusz513.

Osopus517. Cormona w prowincji Gorizia w odl. z jakiej strony najłatwiej będzie przypuścić szturm na miasto. wyda mu miasto wraz ze wszystkimi mieszkańcami. Nimi w prowincji Udine. 518 Dzis. rabowali wszystko. z której przedtem wyszli. 519 Dzis. wszedłszy ze swym królem do miasta. Ragogna.126 obwarowali się także w innych miastach leżących w pobliżu. jak: Kormona515. Awarowie zaś. a całą ludność uprowadzili w niewolę. 520 Dzis. następnie zamknęli w oblężeniu miasto Forum Iulii i starali się je zdobyć wszelkimi sposobami. Niezwłocznie otworzyła mu ona bramy Forum Iulii i wroga wprowadziła do miasta na zgubę swoją i wszystkich jego mieszkańców. w prowincji Udine. starożytne Castrum Glemonae. Osoppo w prowincji Udine. Widziała go z murów Romilda i spostrzegła. Artegna w prowincji Udine. aby rozpoznać. że jest w kwiecie wieku i jak niegodziwa hetera zapłonęła do niego żądzą. 521 Według niektórych – Invillino. Awarowie zaś przede wszystkim buszowali po krainie forojuliańskiej paląc wszystko i rabując. nie zdobyli łupów. Kiedy w drodze 515 516 Dzis. Gemona w pobl. Reunia519. to jest Awarowie. 517 Dzis. Wnet też przez posłańca doniosła. obiecując podstępnie. Glemona520 a także Ibligis521. ogołocone domy puścili z dymem. . Słysząc to barbarzyński król chytrze i podstępnie przyobiecał uczynić zadość jej żądaniom i uroczyście przyrzekł pojąć ją za żonę. Ich król Kakanus w zbroi z licznymi jeźdźcami objeżdżał wokół mury. Artenia518. Podobnie umocniono się w innych jeszcze warowniach. że jeśli ją poślubi. Daniele del Friuli. które ze względu na położenie było nie do zdobycia. że osadzą ją w ziemi panońskiej. w pobliżu S. Dzis. na wzgórzach Gemony i Osoppo. aby Hunowie. 15 km od Cividale. co tylko mogli znaleźć. Nemas516. Friuli.

poznawszy zdradzieckość Awarów. chłopiec ze łzami zawołał: „Nie zabijaj mnie. Jeden ze starszych braci sądząc. że Grimoald. I tak. zadał cios w głowę ciągnącego go Awara. wnet skoczyli na konie i pognali za nimi. ażeby go przeszyć. Wszyscy jednak w szybkiej jeździe wymknęli się Awarom. jeszcze przecież dziecko. Awarowie spostrzegłszy ich ucieczkę. wracał do obozu pełen radości ze znakomitego łupu. miał błyszczące oczy i jasne. jeśli zginie od miecza. . a tylko chłopczyk.127 do swojej ojczyzny przybyli do miejsca zwanego Świętym Polem522. Chłopiec chwycił lejce w ręce i ruszył za braćmi. chciał go zabić. Chłopczyk bowiem wyglądał pięknie. gdyż potrafię utrzymać się na koniu!” Na to brat chwycił go pod ramię i wsadził na nie osiodłanego konia oraz kazał mu trzymać się możliwie najmocniej. że lepiej będzie. synowie Gisulfa i Romildy. Georgiki IV 83. Tason zaś. Wergiliusz. Kakkon i Raduald. uważał bowiem. lec zachował go cało. Kiedy podniósł włócznię. który pędził szybciej. długie włosy. jak mógł najsilniej. Uderzeniem zranił mózg i nieprzyjaciel spadł z konia. Kiedy ból przejął dziecko na myśl o niewoli i „w małej piersi wielką powziął zemstę”523. niż dostanie się w jarzmo niewoli. Ze względu jednak na dziecięcy wiek nie chciał uderzyć mieczem pochwyconego chłopca. wyciągnął z pochwy dziecięcy miecz i. trzymając w ręce lejce jego konia. został ujęty przez jednego z tych. postanowili mieczem zgładzić wszystkich Longobardów w starszym wieku. Chłopiec zaś Grimoald zawrócił i radośnie rzucił 522 523 Campus Sacer. nie będzie się mógł utrzymać na pędzącym koniu. Grimoald. wsiedli natychmiast na konie i rzucili się do ucieczki. kobiety zaś i dzieci jako niewolników podzielić między siebie przez losowanie. ażeby w przyszłości mu usługiwał.

że z natury tak cuchną. mniemając przeto. które pod wpływem ciepła psuło się. a następnie przekazał ją dwunastu Awarom. zaś na kobiety i dzieci nałożyli jarzmo niewoli. położyły sobie pod stanik. Jedna miała. zachowały swoją czystość i dały pożyteczny przykład kobietom. Ci zaś przez całą noc brali ją kolejno i dręczyli swą żądzą. druga księcia Bawarów.128 się do ucieczki. aby uczynić zadość złożonej przysiędze. Kiedy Awarowie chcieli je posiąść. Wypowiedział przy tym te oto słowa: „Godne jest. nie mogli znieść smrodu. sprawczynię całego nieszczęścia. która bardziej myślała o swojej żądzy niż o dobru swoich współobywateli i bliskich. W końcu kazał król wkopać pal na środku pola i na jego naostrzony czubek wbić ową kobietę. Awarowie tymczasem mieczem wymordowali wszystkich dorosłych Longobardów. surowe mięso kurze. taką więc śmiercią zginęła złowroga zdrajczyni ojczyzny. powychodziły za mąż stosownie do swego urodzenia. poślubić króla Alamanów. jeśli spotka je coś podobnego. abyś ty miała takiego męża”. że wszystkie Longobardki śmierdzą. W ten oto sposób szlachetne dziewczyny uchroniły się przed namiętnością Awarów. Jej córki jednak nie naśladowały lubieżnej żądzy matki. Dopędziwszy braci sprawił im przeogromną radość i swoim oswobodzeniem. z przekleństwem odchodzili od nich daleko i tylko mówili. Romildę. genealogii i – . między piersi. ale w trosce. Muszę w tym miejscu przerwać narrację dotyczącą dziejów powszechnych opowiedzieć krótko także o mojej. jak mogą zachować czystość. to jest piszącego te słowa. jak wieść niesie. i wiadomością o zabiciu wroga. król Awarów wziął na jedną noc niby żonę. aby barbarzyńcy nie splamili ich czystej miłości. Posprzedawane następnie do różnych krajów. wydając wstrętny odór.

pochodzący z tego samego longobardzkiego narodu. łuk i odrobinę chleba na drogę. Kiedy Longobardowie przybyli z Panonii do Italii. ruszało również. Wtedy przybiegł do niego wilk. nawałnica wojenna. pozostali w ciężkim położeniu niewolników. Szedł więc dalej głodny. wędrowcowi zabrakło chleba. Po jego zaś zniknięciu Lopichis nie wiedział. gdy on stawał. wpędziła ich wszystkich w niewolę i z miasta Forum Iulii zagnała do ojczyzny Awarów. aby się mógł nim pożywić. razem z nimi przyszedł też mój przodek Leupchis. którego zabrał niewiele. nie wiedział zgoła. Na początku ucieczki posiadał jedynie kołczan. o której dopiero co powiedzieliśmy. a głód coraz bardziej mu dokuczał. którędy dalej iść. który . postanowił zrzucić jarzmo niewoli. Pojął wtedy. piąty zaś. Czterej bracia. W ten sposób przez kilka dni przemierzali górskie ostępy. których imion nawet nie znamy. kiedy ruszał. stawało z nim. W czasie snu zobaczył pewnego człowieka. i pragnął odzyskać prawa wolności. Zdesperowany położył się na ziemi i zasnął. którędy pójść. gdzie – jak pamiętał – naród longobardzki miał swoje siedziby. w przyszłości mój pradziad. imieniem Lopichis. Ponieważ zwierzę stale biegło przed nim. Kiedy zaś z głodu opadł z sił. Lecz wilk uchronił się przed tym i zniknął mu z oczu. Podążył mianowicie do Italii. często oglądało się do tyłu. że to Bóg je posłał. który stał się jego towarzyszem i przewodnikiem po drodze. Przez wiele lat znosili nędzę niewolniczego żywota na tej ziemi i już doszli do wieku męskiego.129 jak rzecz tego wymaga – cofnąć opowiadanie do nieco wcześniejszego okresu. Po kilkuletnim pobycie zmarł w Italii pozostawiwszy pięciu małoletnich synów. napiął swój łuk i chciał strzałą zabić wspomnianego wilka. ażeby pokazywało mu drogę. z inspiracji – jak sądzę – Ojca miłosiernego.

do której zdążasz”. dała mu żywność i pokazała kierunek.130 wypowiedział do niego następujące słowa: „Wstań! Dlaczego śpisz? Idź w tę stronę. Zobaczyła go starsza kobieta i w mig pojęła. . dopóki nie odzyskał sił i nie mógł się sam żywić. Kiedy je powycinał. To on. aby od nadmiaru przyniesionej żywności całkowicie nie stracił życia. ale jeszcze pełno w nim było krzaków jeżyn i tarniny. Tak długo dawała mu odpowiednie porcje jedzenia. jak już wspomniałem. Pawła. Tyle pokrótce o linii genealogicznej. w którą trzymasz wyciągnięte nogi. Te zaś tereny zamieszkiwali Słowianie. z której się wywodzę. że ma już dość sił. Po krótkim czasie dotarł do osady ludzkiej. w którym winien podążyć. że ma przed sobą zbiega cierpiącego głód. Podniósł się natychmiast i poszedł dalej w kierunku wskazanym we śnie. gdyż odmówili mu prawa do niego ci. 524 Prawo własności przez zasiedzenie usankcjonował także Edykt króla Grimualda. mój dziad. aby móc udać się w dalszą drogę. Po kilku dniach przekroczył granice Italii i dotarł do rodzinnego domu. iż nie miał dachu. Kiedy zobaczył. tam bowiem znajduje się Italia. bo jego synem był Arichis. lecz z dobytku ojca nie mógł niczego odzyskać. powiesił swój kołczan na znajdującym się pomiędzy ścianami okazałym jesionie. którzy przez wieloletnie posiadanie stali się jego właścicielami524. mego ojca. nazwanego imieniem naszego dziadka. Zdjęta litością ukryła go w swoim domu i potajemnie dostarczała pokarmu w małych porcjach. że nie tylko. Dom ten przez tak długi czas był niezamieszkały. i mego brata Arichisa. Arichis zaś począł Warnefrita. który z żoną Teudelindą miał mnie. Następnie przy pomocy krewnych i przyjaciół odbudował Dom i pojął żonę. A teraz powróćmy do wątku naszej historii powszechnej. był moim pradziadkiem.

którą opływa z prawej strony Drawa. Oni w swoim czasie zdobędą krainę Słowian. Nie podejrzewając nic złego Tason wraz z bratem Kakkonem i wybranymi młodzieńcami udał się do tegoż Grzegorza. od północy sąsiaduje z Friulem. a na Tasona i jego towarzyszy nasłał uzbrojonych żołnierzy. zabijając każdego. zwłaszcza na Wschodzie. Oderzo w prowincji Treviso. 529 Zwyczaj pierwszych postrzyżyn brody u młodzieńców był praktykowany od starożytności chrześcijańskiej. księcia Forum Iulii. Widząc to Tason wraz ze swoimi dzielnie przygotowywał się do walki. jak powiedzieliśmy.131 38. następnie król Longobardów (744 -749). Odtąd aż do czasów księcia Ratchisa527 będą musieli owi Słowianie płacić daninę książętom Forum Iulii. Po śmierci Gisulfa. Kiedy wraz ze swym orszakiem wszedł do Opitergium. Oto obiecał on Tasonowi. Rodzice i znajomi przyprowadzali młodzieńca do kościoła. Obcięte włosy poświęcano bogom. kto 525 Medarię identyfikuje się z Maglern albo Möderndorf w pobliżu Tarvisio. że gdy ten dokona obrzędowego ścięcia brody529. Opisana tu więc ceremonia ma charakter wyjątkowy. Praktyka ta była także znana w starożytnym Rzymie (depositio barbae) i uroczyście obchodzona zwłaszcza w epoce cesarskiej. dolina Gail. Wśród Germanów był jednak rozpowszechniony raczej zwyczaj postrzyżyn. weźmie go za swego syna. książę Friulu. która ciągnie się aż do miejscowości Medaria525 i zwie się Zellia526. Tych dwóch braci podstępnie zgładził w mieście Opitergium528 patrycjusz rzymski Grzegorz. Dano im wtedy spokój. patrycjusz kazał natychmiast pozamykać bramy miejskie. władzę po nim przejęli jego synowie. Pożegnali się więc i rozproszyli po różnych ulicach. 527 Ratchis. 526 Zili w jęz. O książętach Tasonie i Kakkonie oraz ich śmierci. . 528 Dzis. słoweńskim. gdzie wraz z odpowiednimi modłami ( benedicto ad barbam incidendam) odbywał się rytuał obcięcia brody. Tason i Kakkon.

Bawarzy jednak zebrali swoje siły. O Grasulfie. a później na jeszcze jeden532. odbili łupy zagarnięte przez wrogów i wypędzili ich ze swego kraju. obciął zdradziecko jego brodę530. Gdy w ten sposób zginęli owi książęta. a jego syna Garibalda pokonali Słowianie w Aguntum531. księciem Forum Iulii został Grasulf. . S. Król Agilulf zwarł z cesarzem rozejm najpierw na rok. brat Gisulfa. ponieważ podniósł bunt przeciw królowi Arioaldowi (624-636). W tym czasie zmarł książę bawarski Tassilon. 40. Kronika XLIX. jak przyrzekł. 39. 532 Tekst: pacem cum imperatore in Annom itemque in alterum faciens. odnowił także pokojowe stosunki z Frankami.132 im stanął na drodze. księcia Benewentu. niektórzy rozumieją jako “zawarł z cesarzem pokój odnawiany co roku”. Radoald zaś i Grimuald uważali za ujmę żyć pod władzą wuja Grasulfa. Według niego Tason. śmierć Gundoalda. Stamtąd udali się do Arichisa. który ich teraz uprzejmie przyjął i uznał za swoich synów. Zawarcie pokoju z cesarzem i Frankami. Candido (Innichen) w prowincji Bolzano. swego niegdyś nauczyciela. został zamordowany w Rawennie przez patrycjusza Isacco. toteż będąc już prawie młodzieńcami wsiedli na statek i popłynęli do krainy Benewentu. złupienie Istrii. zadali Rzymianom wielkie straty. 531 Dzis. Niemniej jednak w tym roku533 Słowianie 530 Inna wersję śmierci Tasona podaje Fredegar. 533 To jest w 611 r. Patrycjusz Grzegorz zaś z uwagi na złożoną przysięgę kazał sobie przynieść głowę Tasona i tak. książę Etrurii. pustosząc następnie bawarskie ziemie. księciu Forum Iulii i wkroczeniu Rodoalda oraz Grimoalda do Benewentu. ale w końcu ich samych śmierć dosięgła.

był księciem Turynu. dostał pomieszania zmysłów. zamknął oczy. Adaloald został otruty po śmierci Teudelindy. cit. op. jego wypędzenie i rządy Arioalda. 538 Według Fredegara. zagorzałym arianinem. op. Fredegar. XLIX. Lecz kied y Adaloald. Adaloald miał 13 lat. Longobardowie zrzucili go z tronu538 i posadzili na nim Arioalda539. 536 Fredegar. brat królowej Teudelindy. 537 W 616 r. . O 534 535 W 612 r. W tym czasie król Agilulf odnowił rozejm z cesarzem. po dwudziestu pięciu latach panowania. książę w mieście Asty536. Zob. o którym już kilkakroć mówiliśmy. którego żona. XXXIV opisuje. że sprawczynią zabójstwa była Teudelinda. przekazawszy władzę w ręce nieletniego jeszcze syna Adaloalda537 i jego matki Teudelindy. zginął Gunduald. on to napisał historię narodu longobardzkiego. Król Agilulf. 539 Arioald panował w latach 624-636. krewnym Adaloalda. zazdrosna o rosnące wpływy brata wśród Longobardów. króla Franków. w dziesiątym roku wspólnego panowania z matką. kiedy zmarł Agilulf. zwany także Agon. doprowadzając ją aż do swoich dni. Gundenberga (Gundiberga) pochodziła z linii wielkiego Autariego. Śmierć Agilulfa i panowanie Adaloalda. cit.133 spustoszyli niemiłosiernie Istrię i wymordowali nasze wojsko. Za ich rządów odbudowano wiele kościołów i poczyniono liczne darowizny na rzecz świętych miejsc. W marcu zaś zmarł w Trydencie sługa Chrystusowy Sekundus534. Był wyznania katolickiego i ściągnął na siebie niechęć ariańskiej większości społeczeństwa. 41.. Kronika XXXVIII. Panował do 624 r. pomiędzy którymi rozgorzała krwawa wojna domowa535. wypuszczonej przez nieznanego mordercę. Wtedy zgładzono także Teudeperta. Również w tym czasie od strzały.

w Leister w Irlandii. potomek Aroda. 542 Dzis. Kolumban540. Kolumbana. Syn i Duch Święty stanowią w trzech osobach jednego i prawdziwego 540 Św. my zaś katolicy uznajemy. dzięki czemu powstało tam wielkie zgromadzenie zakonne. Temu klasztorowi zarówno władcy. jak i poszczególni Longobardowie poczynili wiele nadań ziemskich. gdzie założył kilka klasztorów. jednak od 643 r. najświetniejszy rozwój przeżywał za panowania królów longobardzkich.134 czynach tego króla nie mamy. 541 Luxeuil koło Vesoul na północ od Besançon. Kolumba. mnich.-zach. Ur. żadnych wiadomości. w 540 w. niestety. a Duch Święty jest mniejszy od Ojca i Syna. gdyż splamiła go podstępna zbrodnia herezji ariańskiej. założony w 612 r. . rodem Szkot. ale nie trzymał się prosto wytyczonej linii chrześcijańskiej wiary. 42. 543 Ok. przybył do Italii i został przyjęty przez króla Longobardów. oddalony o 40 mil543 od miasta Ticinum. tron longobardzki po nim otrzymał Rotari. Śmierć Arioalda i panowanie Rotariego. że Ojciec. In. W tym mniej więcej czasie św. Założył on w Alpach Kottyjskich klasztor Bobium542. klasztor w pn. 544 W 636 r. książę Arichis wysłał swego syna Aiona do króla. Był to mąż dzielny i kroczący ścieżką sprawiedliwości. po założeniu klasztoru w Galii w miejscowości zwanej Luksowium541. 60 km od Pawii. dłuższy czas przebywał w Galii. Bobbio. w Luksowium (Luxovium). Arianie bowiem głoszą na swoją zgubę. Italii. przejęli częściowo regułę benedyktyńską. Początkowo mnisi opierali się na regule św. za rządów Agilulfa (w porównaniu więc z wydarzeniami poprzednimi chronologia została tu zakłócona). przybył do Italii w 612 r. Arioald zszedł z tego świata po dwunastu latach panowania nad Longobardami544. że Syn jest mniejszy od Ojca. m.

gdzie przy kościele św. z rzymską niegodziwością546 podano mu taki napój. Euzebiusza mieszkał biskup ariański i miał chrzcielnicę. księcia Benewentu. jednakowo ważnego i cieszącego się taką samą chwałą. że będą lepiej rządzili niż jego własny syn Aion. Wspomniany król Rotari spisał w wielu księgach prawa. które dotąd zachowywano jedynie w pamięci i w praktyce sądowniczej oraz kazał nazwać tę księgę Edyktem. Jeden z ariańskich biskupów tego miasta imieniem Anastazy nawrócił się na wiarę katolicką i następnie rządził Kościołem Chrystusowym. Tymczasem książę Arichis. jako swoich synów polecił obecnym u niego Longobardom. 545 Longobardowie przybyli do Italii w 568 r. Powiedział im. który pozbawił go używania rozumu. Gdy w drodze do Ticinum przybył on do Rawenny. Śmierć Arichisa. Zdając sobie sprawę. gdy Longobardowie przybyli do Italii. jak to zaznaczył tenże król we wstępie do Edyktu545. podeszły już w latach. Także w Ticinum jeszcze dzisiaj pokazuje się. Od czasu zaś. W tym czasie niemal w każdym mieście w państwie urzędowało dwóch biskupów: jeden katolicki i jeden ariański.135 Boga. objęcie rządów przez Aiona. a gdzie mieszkał biskup kościoła Katolickiego. młodzieńców w pełni sił. Radoalda i Grimoalda. Arichis. Do tegoż króla wysłał swego syna Aiona książę Benewentu. upłynęło już siedemdziesiąt siedem lat. że jego syn nie jest zdrowy na umyśle. 43. 546 Chodzi tu o niegodziwość bizantyńską. . zbliżał się do kresu swego żywota. ojciec wyżej wymienionego Aiona. od tego czasu już nigdy w pełni nie odzyskał zmysłów. Edykt więc ukazał się w 643 r.

aby ich zniszczyć. Ruszyli na Aiona Słowianie i zabili go wraz z kilkoma innymi Longobardami. przybyli Słowianie na wielu okrętach i założyli obóz w niewielkiej odległości od miasta Sepontum549. w pobliżu miasta Sarzano. Śmierć Aiona i objęcie rządów przez Radoalda. w dzis. śmierć Arichisa. pozostałych zaś przy życiu wrogów zmusił do pośpiesznego opuszczenia kraju. 550 Radoald i Grimoald (Grimuald) przybyli z Forum Iulii. kilka km od Manfredonii. Miasta zajęte przez Rotariego. we wszystkim posłuszni. W podobny sposób zdobył i zburzył również 547 Według niektórych kodeksów – 5 lat. jednak Radoald i Grimoald byli jemu. Król Rotari zajął wszystkie miasta rzymskie znajdujące się na brzegu morskim od etruskiego miasta Luna551 aż po granice z Frankami. który kierował księstwem przez pięćdziesiąt lat547. jego syn Aion został przywódcą Samnitów548. nastąpiła ok. Po śmierci Arichisa. a następnie zaatakował. 551 Dzis. 45. Stąd mogli wynieść znajomość języka słowiańskiego. . Pomścił więc śmierć Aiona. Wokół zaś obozu porobili ukryte doły. jako starszemu bratu i panu. W ten sposób osłabił ich siłę bojową. Benewentyńczyków. 549 Starożytne Sipontum nad Adriatykiem w Apulii. 548 Tj. gdzie zapewne mieli różnorakie kontaktu z pobliskimi Słowianami. Kiedy tenże Aion już przez rok i pięć miesięcy rządził księstwem Benewentu. gdyż mieszkali oni na terenie starożytnego Samnium. 640 r. Luni. na lewym brzegu rzeki niedaleko od wybrzeży Morza Liguryjskiego. zadając wielkie straty. Kiedy Aion pod nieobecność Radoalda i Grimoalda przybył.136 44. Na wiadomość o tym szybko wyruszył Radoald i przemówił do Słowian w ich własnym języku550. jego koń wpadł do jednego z takich dołów. prowincji Foggia. jak się wydaje.

Był to mąż bardzo wojowniczy i znakomity w każdej sprawie. 554 Dzis. po którym nastąpiła ogromna powódź555. W tej bitwie ze strony Rzymian zginęło osiem tysięcy żołnierzy. -wsch. który rządził księstwem przez pięć lat. tak że nikt nie mógł rozpoznać swego zmarłego z powodu wielkiej opuchlizny. prawy dopływ Padu. Panero. 556 W 647 r. który w górnym biegu zwie się Scolteuno. Stoczył też bitwę z rzymską553 Rawenną nad rzeką Skultenna554. ale dziewczyną ze szlachetnego rodu. przyp. aby złupić świątynię Michała Archanioła położoną na górze Garganus558. W tym czasie w Rzymie miało miejsce wielkie trzęsienie ziemi. miał syna Romualda i dwie córki. 46. księciem zaś został jego brat Grimoald i przez dwadzieścia pięć lat dzierżył władzę w państwie Sainitów. Toteż kiedy w tym czasie przybyli Grecy557. 558 Właściwie w tej części gór Gargano (półwysep płd. W Benewencie zmarł książę Radoald556. Tenże książę wprawdzie z branką.137 Opitergium552. Król Rotari odchodząc ze świata po 552 553 Zob. Śmierć księcia Radoalda i objęcie rządów przez jego brata Grimoalda. reszta zaś rzuciła się do ucieczki. w prowincji Emilia. 555 Wydarzenia te miały miejsce w epoce wcześniejszej. noszącą imię Ita. To jest bizantyńską. uderzył na nich z wojskiem i zadał im śmiertelną klęskę. Śmierć króla Rotariego i objęcie tronu przez Radoalda. Następnie wybuchła zaraza choroby wierzbowej. 527. Italii). 557 W niektórych kodeksach: Saraceni. dziś zwie się ją Monte Sant‟Angelo. . 47. miasto leżące między Tarwisium i Forum Iulii. wyżej IV 38.

Jan i mocno go przestraszył. jednak powierzył mi siebie tutaj. tak jak jej matka w Modicii562. jednak nie przeszkadzał katolikom. bo wiadomość o tym wydarzeniu przekazał mi człowiek. Rotari był arianinem i uważał tę religię za oficjalną. objąwszy po śmierci ojca tron longobardzki. który oglądał je na własne oczy. Ilekroć bowiem chciał wejść do kościoła św. ożenił się z Gundipergą. 562 Monza.138 siedemnastu latach i czterech miesiącach panowania. pozostawił tron longobardzki swemu synowi Rodoaldowi559. Po pewnym czasie jakiś niegodziwiec powodowany żądzą posiadania otworzył nocą grób i ukradł wszystkie kosztowności. Królowa Gundiperga. któremu 559 560 W 652 r. tylekroć niby od silnego pięściarza otrzymywał cios w kark i padał na ziemię odrzucony do tyłu. mówiąc: „”Dlaczego odważyłeś się dotknąć ciała tego człowieka? Choć nie wyznawał on prawdziwej wiary560. Jana Chrzciciela w Ticinum. W pojedynku. . Rabusiowi ukazał się podczas snu św. jej własny sługa Karellus uprosił króla. jakie znalazł przy jego ciele. wspaniale ją ozdobiła złotem. Vita Sancti Bertulfi. srebrem i draperią oraz bogato wyposażyła w poszczególne przedmioty. Tak też się stało. Jana Chrzciciela. Gundiperga (Gundeberga) była żoną Arioalda. Jana. że mówię prawdę. 561 Wg Jonasa. Ponieważ dopuściłeś się tego czynu. Rodoald. Klnę się na Chrystusa. autora żyjącego w tym czasie. Pochowano go przy kościele św. wzniosła świątynię ku czci św. nie będziesz miał odtąd wstępu do mojej świątyni”. córką Agilulfa i Teudelindy561. Spoczęły w niej także jej zwłoki. aby w obronie czystości swej pani mógł stoczyć pojedynek z oskarżycielem. Kiedy przed mężem oskarżono ją o cudzołóstwo.

48. . objęcie tronu przez drugiego Konstantyna. Ster władzy przejął po nim Aripert. 653 r. W tych dniach po śmierci cesarza Herakliusza w Konstantynopolu władzę po nim przejął jego syn Herakliusz wraz z matką Martiną i rządził państwem przez dwa lata. brat królowej Teudelindy. Śmierć cesarza Herakliusza i jego następcy. Powiadają też. syn Gundoalda. Herakliusz bowiem zmarł w 641 r. drugi syn Herakliusza i panował przez sześć miesięcy. że Rodoald. Konstantyna. Kiedy odszedł z tego świata. 49. który jako Konstantyn III panował w latach 641-668. następnie rządy przejął piętnastoletni Heraklion. 564 Wiadomości pochodzą od Bedy i nie zgadzają się z rzeczywistą chronologią. a cesarzem mianowano Konstansa. zgwałciwszy żonę pewnego Longobarda. za którego panowania właściwie rządziła państwem matka Martina.139 przyglądali się wszyscy mieszkańcy. Po tym przywrócono królowej dawną godność. na tron wstąpił jego brat Konstantyn. Po jego zgonie godność cesarską otrzymał syn Konstantyn i dzierżył berło przez dwadzieścia osiem lat564. Na rozkaz senatu zostali okaleczeni i zesłani na Rodos. i przekazał władzę w tym samym roku (a nie dopiero ok. 563 Prawdopodobnie Paweł się pomylił i zamiast wyrazu menses (miesiące) użył wyrazu anni (lata). pokonał oskarżyciela. W Ticinum ufundował on świątynię Chrystusa Zbawiciela. syna Konstantyna II. Śmierć Radoalda i objęcie tronu przez Ariperta. co potwierdza Kronika Gothańska XI. zginął z jego ręki po siedmiu latach i pięciu miesiącach panowania563.) synom. W sumie Rodoald rządził 6 miesięcy. którą udekorował różnymi ozdobami i odpowiednio zaopatrzył w dobra. Konstantynowi oraz Heraklionowi. Konstantyn III panował trzy i pół miesiąca.

Cesarz wyraził zgodę. Ona odpowiedziała im: „Idźcie. Po kilku zaś dniach. op. Przybywszy do cesarza posłowie przekazali słowa króla perskiego królowej. Następnie wraz ze wszystkimi wyznał wiarę w Chrystusa Pana i zarówno jego. zgodnie ze swym pragnieniem otrzymała chrzest. wyruszyła z Persji i w ubraniu zwyczajnej kobiety z kilkoma zaufanymi przybyła do Konstantynopola powodowana miłością ku wierze chrześcijańskiej. dał im następującą odpowiedź: „Wyznać musimy. powiedzcie waszemu królowi i panu. Posłowie zaś na to rzekli: „Jeśli Wasza Wysokość pozwoli. jak i wszystkich obmyła woda chrztu. IX). król perski. cit. Kiedy dowiedział się o tym jej maż. że mąż jej poszukuje. wyprawił posłów do cesarza w Konstantynopolu. On zaś niezwłocznie z sześćdziesięcioma tysiącami mężów przybył pokojowo do cesarza w Konstantynopolu. przy którym ojcem 565 Chodzi tu. o króla Persji Chosroesa II Parwiza (590-628). gdzie został przyjęty chętnie i z należną czcią. że nic nam nie wiadomo o królowej.140 50. Był on współczesny cesarzowi Herakliuszowi. z którym prowadził liczne wojny (por. że jeśli nie uwierzy w Chrystusa tak. że przybyła tu do nas jakaś kobieta w zwykłym stroju”. Gdy usłyszał to cesarz. Co dalej? Posłowie wrócili do kraju i przekazali swojemu królowi wszystko. ostatniego wielkiego króla Persji przed podbojem arabskim. matką chrzestną była cesarzowa. jak ja uwierzyłam. który o tej sprawie nic nie wiedział. żona króla perskiego565. Uroczyście ją tam przyjął sam cesarz. co usłyszeli. Fredegar. chcielibyśmy zobaczyć ową kobietę”. nie będzie już mógł ze mną nigdy więcej dzielić małżeńskiego łoża”. której szukacie. . O królowej perskiej Cesarze. W tym czasie Cesara. jak się wydaje. słyszeliśmy jedynie. aby oddał mu żonę. wnet też posłowie ją ujrzeli i padłszy ze czcią do jej stóp powiedzieli.

wziął żonę i w pełni radości podążył z powrotem do kraju. swoją siostrę. nie mówią o Perktaricie i Godepercie jako królach longobardzkich ani nie wspominają o podziale królestwa na dwie części. syna Godiperta. możnego w tym czasie księcia Benewentu. Także w Spoleto pochowano Teudelaupa. Godepert swoją królewską siedzibę miał w Ticinum. wybuchł tak wielki płomień niezgody. W Ticinum po dziewięciu latach kierowania Longobardami zmarł Aripert567. 568 Inne źródła. rozrywany przez niedorosłych braci. W tej sprawie Godepert wyprawił księcia Turynu Garibalda do Grimualda. Przyrzekł dać mu za żonę córkę królewską. Pod wpływem tych słów Grimuald zapłonął żądzą objęcia władzy nad Longobardami. Mianował księciem 566 Śmierć Grasulfa datuje się na lata 652-661. Śmierć Ariperta i jego następcy. . a księciem w tym mieście został Atton. 51. ma bowiem i wiek odpowiedni. obdarowany przez cesarza licznymi podarunkami. Teudelaupa – na 653. Lecz poseł działał zdradziecko przeciw swemu panu i zachęcał Grimualda. 567 W 661 r. Około tego czasu zmarł w Forum Iulii książę Grasulf566. Periktarit zaś w Mediolanie. i dzielną rękę. a rządy w jego księstwie przejął Agon. swym nieletnim synom568.141 chrzestnym był sam cesarz. zwłaszcza Origo. Pomiędzy braćmi. aby poprosił go o przyjście z pomocą. Umocniony w wierze katolickiej. i bystry umysł. że jeden brat usiłował zagarnąć królestwo drugiego. objęcie tronu przez Grimoalda i zgładzenie księcia Garibalda. przekazawszy tron Perktaritowi i Godepertowi. za sprawą złośliwych ludzi. ażeby poszedł i sam przejął tron longobardzki.

. I tak też się stało. aby Grimuald. Piacenza. natychmiast wyczuł że ów nosi zbroję pod szatami. Całe jego królestwo i potęgę wziął w swoje 569 570 Tuscia. poprzedniego posła Godeperta. a sam z doborowym oddziałem ruszył w kierunku Ticinum. pozbawił go życia. że Grimuald się zbliża.142 w Benewencie swego syna Romualda. aby na rozmowy z Grimualdem przyszedł w pancerzu pod szatami. Tenże sam mistrz oszustwa przybywszy do Grimualda powiedział. siewca całej tej niegodziwości. wyżej II 18. który przybył tu w jego interesie i ma zamiar poślubić jego siostrę. zabije go mieczem Godepert. dzis. Etruria. powiedział mu. Cóż dalej? Kiedy nazajutrz doszło do rozmów i Grimuald witając Godeperta objął go ramieniem. We wszystkich miastach. 571 Dzis. dano mu mieszkanie w pałacu. Przybywszy do Godeperta. Transamunda zaś. Kiedy bowiem Grimuald dotarł na miejsce. wysłał do Ticinum Garibalda. twierdził. przez które wiodła droga. że jeśli się dobrze nie zabezpieczy. grafa Kapui. który przyjdzie do niego na rozmowy – jak twierdził – w zbroi pod szatami. Garibald zaś. aby pozyskał dla niego Longobardów z tych miejscowości. Garibald odpowiedział. Zob. gdzie Grimualdowi ma przygotować gościnę. otrzymał gościnę w pałacu. Dzielnie wywiązał się Transamund ze swego zadania i z licznymi wspólnikami spotkał się z nim w prowincji Emilia570. Na pytanie Godeperta. aby temuż Godepertowi doniósł o jego nadejściu. że jest rzeczą godną. pozyskiwał sobie przyjaciół i pomocników w sprawie przejęcia tronu. Niezwłocznie wyciągnąwszy miecz. Kiedy Grimuald z silnym oddziałem żołnierzy przybył w pobliże Placencji571. Toskania. że Grimuald chce go zgładzić. wysłał do Spoleto i Tuscji569. poradził Godepertowi.

zrzucił płaszcz i z całą mocą tymże mieczem uderzył go w kark. jednak wspaniale pomścił niesprawiedliwą śmierć swego pana Godeperta. Po tych wydarzeniach Garibald. Żył sobie w Turynie pewien mały człowieczek. nie dostarczając w całości darów. Chociaż więc sam zginął. jako że miał do czynienia z małym chłopcem. 572 Tu: część budynku kościelnego. z którego poduszczenia i zabiegów to wszystko się stało (a nie tylko to uczynił. Opuszczoną żonę Rodelindę wraz z małym synkiem o imieniu Kunikpert Grimuald skazał na wygnanie do Benewentu. że w święto wielkanocne książę Garibald udaje się do kościoła św. pochodzący z tej samej rodziny. Grimuald zresztą nie starał się go dosięgnąć. tak że jednym zamachem odciął mu głowę. jakie powinien zanieść do Benewentu). jako sprawca tak niecnych czynów niedługo cieszył się radością. zadali mu wiele ciosów i tak pozbawili życia. Wszedł więc na chrzcielnicę w baptyserium572. Wiedział on. kędy miał przechodzić Garibald. króla Awarów. w której udzielano chrztów. Rzucili się na niego strażnicy Garibalda. Godepert miał już wtedy małego syna imieniem Raginpert.143 władanie. że jego brat został zgładzony. co Godepert. . Kiedy Garibald przechodził koło niego. lecz w czasie poselstwa dopuścił się także defraudacji. Rezydujący w Mediolanie Perktarit na wiadomość. lewą ręką uchwycił się małego filaru podtrzymującego dach i pod płaszczem ukrył nagi miecz. Jana na modlitwę. z największym pośpiechem uciekł z kraju i udał się do Kakana. którego zabrali i potajemnie wychowywali zaufani ludzie Godeperta.

144 KSIĘGA V .

wysłał Unulfa. aby z jego powodu powstała nieprzyjaźń między Awarami a Longobardami. wg Weitza (s. króla Awarów. przydzielając im rozległe dobra. już od dawna z nim zaręczoną. . chcąc go powiadomić o swoim przybyciu.145 1. 2. Ucieczka Perktarita. Kiedy Grimuald dowiedział się. którzy oznajmili. jego powrót do Grimualda i powtórna ucieczka do Francji. Unulf przyszedłszy do króla oznajmił mu. że jest on człowiekiem łagodnym. król Awarów wezwał Perktarita i oznajmił mu. 576 Civitas Laudensis. dopóki będzie gościł w swym kraju Perktarita. Grimuald umocniwszy się na tronie wziął za żonę córkę króla Ariperta. do Grimualda. do króla Grimualda. 179) w 663 r. Po wysłuchaniu tych słów Perktarit udał się w drogę powrotną do Italii. że nie może liczyć na dotychczasowy pokój ani z Longobardami. Grimuald umocniwszy się na tronie w Ticinum573. ażeby wyruszył. Od I w. ponieważ słyszał. po Chr. hojnie obdarował i odesłał do rodzinnego kraju. (F. dzięki któremu uzyskał tron. pojął za żonę córkę króla Ariperta. ziemie te zaczęto nazywać Sarmacją. w Lombardii nad rzeką Addą. Zob. której brata Godeperta pozbawił życia574. wyżej IV 51 575 Scytia. Ronsoroni). że Perktarit zbiegł do Scytii575 i przebywa u Kakana. nie chce bowiem. Wojsko benewentyńskie. najwierniejszego męża. Lodi. leżąca na północ od Morza Czarnego i Morza Kaspijskiego. że przybył Perktarit ufny w jego 573 574 Pod koniec 662 r. Gdy przybył do miasta Lauda576. dokądkolwiek tylko pragnie. wysłał do tegoż Kakana posłów. Wysłuchawszy tych słów. kraina zamieszkała przez Scytów. Niektórych jednak żołnierzy zatrzymał u siebie na stałe. ani z Grimualdem.

polecił także na koszt publiczny hojnie zaopatrywać go w żywność i wszystko. Pod wieczór zaś kazał mu przesłać różnorodne dania.146 opiekę. Król. bo całe miasto – twierdzili – właśnie w tym celu się u niego zbiera. Ale czegóż to nie potrafią dokonać złe języki? Oto wkrótce przyszli do króla przewrotni pochlebcy i powiedzieli mu. nie mógł myśleć w ogóle o swoim ratunku. nic mu się nie stanie. już to pozdrowić jako dawnego znajomego. Grimuald zbyt pospiesznie uwierzył tym słowom. zapomniał o przyrzeczeniu i dał się namówić do natychmiastowego zabójstwa niewinnego Perktarita. Kiedy Perktarit przybył do gościnnego domu. jaki mu przygotował król. aby się upił i tak straciwszy siły w całonocnej pijatyce. że jesteś chrześcijańskim i pobożnym mężem. zaczęły schodzić się do niego rzesze mieszkańców Ticinum. Ponieważ jednak pora była już zbyt późna. iż jeśli powierza się jego opiece. wszelkiego rodzaju wina i rozmaite napoje. Kiedy jeden ze świty jego ojca przyniósł owemu Perktaritowi królewskie . Na te słowa król dał przyrzeczenie. wiedząc bowiem. przybyłem upaść do twych stóp. który mnie stworzył. co potrzebne jest do życia. żebyś mógł żyć godnie”. Wtedy rzekł do niego Perktarit: „Jestem twoim niewolnikiem. złożył przysięgę i powiedział: „Przysięgam na Tego. ufny w twoją łagodność. że jeśli zaraz nie pozbawi życia Perktarita. Następnie udzielił mu gościny w przestronnym domu i kazał spokojnie odpoczywać po trudach dalekiej drogi. postanowił pozbawić go życia nazajutrz. on sam straci królestwo i życie. nie doznasz żadnego zła i tak cię wyposażę. jak każe zwyczaj. już to aby go zobaczyć. ale król powstrzymał go łagodnie i wziął w ramiona. iż skoro przybyłeś do mnie z ufnością. Perktarit przyszedł więc do Grimualda i chciał mu upaść do nóg. chociaż mogłem żyć między poganami”.

Ten natychmiast wysłał sługę do swego domu. Gdy uczta się skończyła i wszyscy się rozeszli. prosili go w imieniu króla. niby wiejskiego sługę. którzy przynieśli od króla różnego rodzaju napoje. jutro bowiem to wino wypłynie z niego wraz z krwią”. ażeby po ucieczce Perktarita – jak długo będzie to możliwe – wmawiał wszystkim. Słudzy zaś donieśli królowi. Wtedy Unulf zarzucił na grzbiet i kark Perktarita prześcieradła. Unulf i pokojowiec (vestiariusz) Perktarita (ci dwaj byli mu zawsze wierni).147 jedzenie. w którym spał Perktarit. wypędzać za drzwi. Perktarit tymczasem szybko wezwał do siebie Unulfa i powiedział mu. że pan śpi w swojej sypialni. Perktarit natychmiast polecił swojemu podczaszemu nalać do srebrnej czary jedynie trochę wody. Kiedy stojący na straży królewscy zausznicy zapytali go. aby wychylił całą czarę obiecał. zaczął go. materac oraz niedźwiedzią skórę i zgodnie z umową. W żaden bowiem sposób nie powinien z niego uciec. Unulf rzekł: „Ten niegodziwy sługa urządził mi łoże w sypialni nietrzeźwego Perktarita. . pod pozorem oddania pokłonu wsadził głowę pod stół i w tajemnicy powiedział mu. oraz polecił przygotować je koło łoża Perktarita. ale skosztował tylko trochę wody ze srebrnego kielicha. który do tego stopnia spił się winem. że na cześć króla wypije ją do dna. Niebawem król Grimuald skierował swoich ludzi do pilnowania domu. odkryli temu ostatniemu swój plan i prosili. tak że od tych pchnięć i uderzeń często upadał na ziemię. aby przyniósł mu posłanie. Ów przyrzekł uroczyście to zrobić. uradowany król powiedział: „Niech sobie pije ów pijaczyna. że leży niby trup. poniewierając nim przy tym. że król postanowił go zabić. co to ma znaczyć. że chciwie opróżnił czarę. a pozostał jedynie Perktarit. z góry i dołu okładał go kijem oraz popychał. Gdy zaś ci. że król zamierza go zabić.

148 Wystarczy, że do tego czasu znosiłem jego szaleństwa, odtąd już, dopóki żyć będzie pan i król, będę mieszkał we własnym domu”. Uwierzyli w prawdziwość jego słów i rozweseleni zrobili mu miejsce. Tak pozwolili odejść i jemu, i razem z nim Perktaritowi, którego wzięli za sługę, gdyż dla niepoznaki miał on okrytą głowę. W ten sposób odeszli, a w środku pozostał jedynie ów wierny pokojowiec, który zaryglował starannie drzwi. Unulf zaś spuścił Perktarita po linie z narożnego muru, leżącego od strony rzeki Ticinus i dał mu tylu towarzyszy, ilu tylko było można. Pochwyciwszy konie, jakie się znajdowały na pastwisku, jeszcze tej samej nocy wszyscy podążyli do miasta Asty577, gdzie mieszkali przyjaciele Perktarita, którzy aż do tej pory nie podporządkowali się Grimualdowi. Stąd Perktarit udał się jak najspieszniej do Turynu, a następnie przekroczył Granice Italii i przybył do kraju Franków. Tak oto wszechmocny i miłosierny Bóg wyrwał niewinnego człowieka z rąk śmierci i przed grzechem uchronił króla, pragnącego w swym sercu czynić dobrze. 3. O łaskawości króla Grimualda wobec Unulfa i pokojowca (vestiarius) Perktarita. Tymczasem król Grimuald mniemając, że Perktarit odpoczywa w domu gościnnym, kazał od tego domu aż do pałacu rozstawić szpaler ludzi. Przez jego środek Perktarit miał być przeprowadzony tak, aby nie miał żadnej możliwości ucieczki. Następnie król posłał ludzi, którzy mieli wezwać Perktarita do pałacu. Kiedy przyszli i zapukali do komnaty, w której – jak mniemali – spał, znajdujący się wewnątrz pokojowiec prosił ich słowami: „Miejcie nad nim litość i pozwólcie mu jeszcze trochę odpocząć, ponieważ utrudzony droga jeszcze pozostaje w
577

Asty zob. IV 40.

149 głębokim śnie”. Uspokoili się więc wysłannicy powiadamiając króla, że Perktarit śpi jeszcze bardzo twardo. Wtedy król rzekł: „Tak wczoraj wieczorem spił się winem, że dotąd nie może się zbudzić”. Niemniej kazał im wnet go obudzić i przyprowadzić do pałacu. Przybyli więc znów do drzwi komnaty, w której – jak sądzili – spał Perktarit i zaczęli mocniej pukać. Wtedy ów pokojowiec znów zaczął ich prosić, aby jeszcze trochę pozwolili Perktaritowi pospać. Rozzłościli się krzycząc, że już dość długo śpi ów pijak, a następnie nogami wyważyli drzwi i wszedłszy szukali Perktarita w łożu. Kiedy go nie znaleźli, przypuszczali, że poszedł do łazienki. Ale i tam go nie było. Zapytali więc pokojowca, co się stało z Perktaritem. Odpowiedział im, że uciekł. Chwycili go wtedy z wściekłością za włosy i bijąc powlekli do pałacu. Postawili następnie przed obliczem króla i powiedzieli, że skoro wiedział o ucieczce Perktarita, zasłużył sobie całkowicie na karę śmierci. Król jednak kazał go uwolnić i wypytywał po kolei, w jaki sposób Perktarit zbiegł. Ów opowiedział królowi wszystko tak, jak przebiegało. Wtedy król zwrócił się do obecnych i zapytał: „Na co, waszym zdaniem, zasłużył ten człowiek, dopuszczając się takiego czynu?” Wtedy wszyscy jednogłośnie odpowiedzieli, że godzien jest śmierci i wszelkich tortur. Na to król: „Klnę się na Tego, który mnie stworzył! Człowiek nie wahający się pójść na śmierć z wierności dla swojego pana zasłużył sobie na dobre traktowanie”. Następnie przyjął go do grona swoich pokojowców, zachęcając, by tak samo jemu dochował wierności jak Perktaritowi; przyobiecał mu też hojne dary. Kiedy król zapytał, co się stało z Unulfem, otrzyma odpowiedź, że uciekł do kościoła św. Michała Archanioła. Natychmiast wyprawił do niego posłańca, przez którego dał słowo, że nic złego go nie spotka,

150 jeśli tylko przybędzie ufny w jego opiekę. Unulf słysząc taką obietnicę króla, wnet przybył do pałacu i rzucił się królowi do stóp. ten zapytał go, w jaki sposób Perktarit zdołał się wydostać. Kiedy mu wszystko po kolei opowiedział, król pochwalił jego wierność i roztropność oraz wspaniałomyślnie pozwolił mu zachować cały dobytek i wszystko, co tylko mógł posiadać. 4. Grimuald pozwolił Unulfowi i pokojowcowi Perktarita udać się do tegoż Perktarita. Po jakimś czasie król zapytał Unulfa, czy chciałby w tych dniach być razem z Perktaritem. Ów rzekł pod przysięgą, że wolałby razem z Perktaritem umrzeć, niż żyć z dala od niego wśród największych nawet przyjemności. Wtedy król zapytał także owego pokojowca, czy byłoby mu przyjemnie mieszkać z nim w pałacu, czy też pędzić żywot z Perktaritem na wygnaniu. Kiedy ów odpowiedział mu podobnie jak Unulf, król przyjął życzliwie ich słowa i pochwalił wierność obu. Następnie kazał Unulfowi wziąć wszelki sprzęt i ruszyć bez przeszkód do Perktarita. W podobny sposób uwolnił także pokojowca. Dzięki łaskawości króla zabrali więc z sobą cały swój majątek i wsparci pomocą tegoż króla wyruszyli do kraju Franków, do swego umiłowanego Perktarita. 5. Wojna Grimualda z Frankami i jego zwycięstwo. W tym czasie wojsko frankońskie wkroczyło z Prowincji do Italii578. Przeciwko niemu wyruszył Grimuald na czele Longobardów i zwyciężył je dzięki podstępowi. Udając mianowicie ucieczkę przed jego atakiem, pozostawił bez jednego człowieka cały swój
578

Prowincja to Prowansalka; czas najazdu Franków na Italię nie jest pewny. Podaje się 663 r.

151 obóz razem z namiotami, mnóstwem wszelakiego dobra, szczególnie z zapasami dobrego wina. Gdy nadeszli Frankowie, pomyśleli, że Grimuald i Longobardowie pozostawili na pastwę losu cały obóz. Zaraz też pełni radości wszystko gorliwie zajęli i przygotowali sobie wspaniałą ucztę. Na skutek obfitego jedzenia i picia pogrążyli się we śnie; po północy uderzył na nich Grimuald i urządził im taką rzeź, że zaledwie kilku zdołało ujść śmierci i powrócić do ojczyzny. Miejsce, w którym stoczono bitwę nazywa się jeszcze dzisiaj Strumieniem Frankońskim579 i leży niedaleko murów Asty. 6. Cesarz Konstans przybył do Italii i obległ Benewent. W tych dniach580 cesarz Konstantyn, którego nazywa się także Konstansem581, zapragnął wyrwać Italię z rąk Longobardów. Opuścił więc Konstantynopol i maszerując wzdłuż brzegu morskiego przybył do Aten; stąd drogą morską dotarł do Tarentu. Najpierw jednak udał się do pewnego pustelnika, który – jak mówiono – miał w sobie proroczego ducha. Gorliwie wypytywał go, czy odniesie zwycięstwo i ujarzmi lud longobardzki mieszkający w Italii. Sługa Boży prosił o jedną noc, aby o to samo mógł się pomodlić do swego Pana. Rankiem zaś tak odpowiedział cesarzowi: „Nikt nie może teraz pokonać ludu longobardzkiego, ponieważ pewna królowa, która przybyła z obcej ziemi582 wzniosła w kraju Longobardów583 świątynię poświęconą Janowi
579 580

Rivus Francorum, dzis. Rifrancore. Wiosna 663 r. 581 Konstans II, syn Konstantyna III, cesarz bizantyński w latach 641-668. 582 Królowa Teudelinda (zob. IV 21.) 583 W mieście Monza (Modicia).

zdobył po zaciekłym szturmie. ale niegodnym i cudzołożnym. książęcą władzę sprawował w nim podówczas Romuald. kiedy świątynia ta będzie w pogardzie i wtedy zginie ten naród”. Widzieliśmy bowiem na własne oczy przed upadkiem Longobardów. Acerenza w prowincji Potenza. niby zwyczajna zapłata. Sesualda. to czcigodne miejsce nie zostało dane ludziom zasłużonym. . jak powiedzieliśmy. Grimualda. Podczas marszu wielu Longobardów opuściło go i udało się do swoich domów. przybył do Tarentu. Nie mógł zaś zdobyć Agerencji585 z powodu jej obronnego położenia. za Pad. nad którymi sam przedtem sprawował opiekę. bogate miasto w Apulii. Starożytna Acheruntia. dzis. zburzył i niemal zrównał z ziemią. do ojca. iż to się wypełniło. Grimuald na prośbę swego syna Romualda przybył do Benewentu. Dowiedziawszy się o nadejściu cesarza. Jana zbudowany w miejscowości Modicia. Jan nieustannie wstawia się za ludem longobardzkim. twierdzili bowiem. Możemy potwierdzić. Lucera w prowincji Foggia. Następnie z całą potęgą obległ Benewent i gwałtownie zaczął go szturmować. niosąc synowi pomoc. Cesarz Konstans. przez które przechodził. Lucernę584 zaś.152 Chrzcicielowi i dlatego św. znalazł się w rękach niecnych ludzi. 7. bardzo jeszcze młody syn Grimualda. że podąża do Benewentu 584 585 Dzis. skąd zaś wkroczył do krainy benewentyńskiej i zajął niemal wszystkie miasta longobardzkie. jak ów kościół św. miał on prosić go o jak najszybsze przybycie i udzielenie skutecznej pomocy synowi oraz mieszkańcom Benewentu. Na tę wiadomość król Grimuald niezwłocznie ruszył z wojskiem w kierunku Benewentu. Ale przyjdzie czas. wysłał natychmiast swego wychowawcę.

wysłał do syna wspomnianego wyżej wychowawcę. Romualdzie. odstąpił od Benewentu. Wiedz 586 Opowiadanie to nie bardzo harmonizuje z zawartym wyżej pokojem i prawdopodobnie powi nno poprzedzać układ pokojowy. że przybywa od króla Grimualda i że król ten zbliża się tu w szybkim marszu. cesarz zawarł z nim pokój. Podszedłszy pod mury powiedział. Chociaż z powodu szczupłości wojska nie odważył się spotkać w walce wręcz. Kiedy Romuald nadbiegł. często jednak z lekko uzbrojonymi młodzieńcami robił wypady na obóz nieprzyjacielski i wyrządzał mu wielkie szkody. że król w ogóle nie przyjdzie. Sesuald tak rzekł do niego: „Bądź wytrwały. Grimuald. aby móc ruszyć do Neapolu. Cesarz. kazał podprowadzić pod mury i zagroził śmiercią. skąd przybywa. bo twój rodzic szybko przyjdzie do ciebie z pomocą. jeśli coś powie Romualdowi albo mieszkańcom o nadejściu Grimualda586. Wychowawca obiecał uczynić to. Jego zaś wychowawcę. mój panie. Cesarz przestraszył się i natychmiast zwołał naradę: chciał bowiem zawrzeć pokój z Romualdem. Przeciwnie. którzy odstawili go do cesarza. co mu polecił. iż chce się zobaczyć z Romualdem. Ojciec zaś.153 ograbiwszy pałac i wcale nie ma zamiaru powrócić. wziąwszy jako zakładniczkę siostrę Romualda. Jednak pod Benewentem wpadł on w ręce Greków. 8. Tymczasem wojsko cesarskie za pomocą różnych machin przypuszczało gwałtowne szturmy na Benewent. znalazłszy się w pobliżu. miał on stwierdzić. której było na imię Giza. Sesualda. Ów zapytał go. Otrzymawszy jako zakładniczkę siostrę Romualda. . Usłyszał odpowiedź. aby powiadomić go o swoim przybyciu. które mężnie odpierał Romuald wraz z Benewentyńczykami. miej nadzieję i nie lękaj się.

dopływ rzeki Volturno w płd. nazwiskiem Saburrus. Jego wojsko doznało wszakże wielkiej porażki z rąk grafa Kapui. odstąpił od oblężenia Benewentu i podążył do Neapolu. Calore. 590 Forino. Na to rzekł syn. rzekomo prosił cesarza o dwadzieścia tysięcy żołnierzy i uroczyście przyrzekł. Gdy to wypowiedział. 10. wyruszać. ojcze. udał się do miejscowości zwanej Forinus590. ucięt o mu głowę na rozkaz cesarza i wrzucono ją do miasta za pomocą machiny zwanej petraria588. Dajcie mi tylko część waszego wojska. gdyż ten wiarołomny naród nie zostawi mnie przy życiu”. 588 Petraria. wpadającej do Morza Tyrreńskiego. Tylko zaklinam cię. Romuald kazał przynieść tę głowę do siebie. że z nimi odniesie zwycięstwo nad Romualdem. będę walczył przeciw wrogom z pomocą Bożą. Mitoli. . rodzaj katapulty miotającej głazy (petrae). 589 Dzis. Wojsko cesarskie pobił graf Kapui. którego cesarz wysłał z dwudziestoma tysiącami żołnierzy. a gdy tylko 587 Rzeka w środkowej Italii w prowincji Abruzjo wpadająca do Adriatyku. przy ujściu rzeki Kaloris589. ucałował ją ze łzami w oczach i polecił pochować w godnym miejscu. Cesarz. Romuald: „Nie potrzebujecie. miasto w prowincji Avellino (Abellinum) w Kampanii. Otrzymawszy to wojsko. Po przybyciu cesarza do Neapolu jeden z jego wysokich urzędników.154 bowiem. że tej nocy stoi on z silną armią nad rzeką Sangrą587. Dowiedział się o tym Grimuald. 9. gdzie stanął obozem. bojąc się rychłego nadejścia króla Grimualda. który w tym czasie dotarł do Benewentu i chciał wyruszyć przeciw niemu. w miejscu noszącym aż do dziś nazwę Pugna (Bitwa). Romuald odniósł zwycięstwo nad Saburrem. Italii. miej litość nad moją żoną i dziećmi.

Tak się też stało. Widok ten wywoła wielkie przerażenie w wojsku greckim. o złupieniu przez niego poszczególnych regionów i o tym. . ponosząc całkowitą klęskę. Opuścił Neapol i udał się do Rzymu. O krzywdach wyrządzonych Rzymianom przez cesarza Konstantyna. W taki oto sposób zgotowało dla siebie śmierć. a Romualdowi i Longobardom przyniosło zwycięstwo. imieniem Amalongus. Cesarz wszedł do Stolicy Piotrowej.155 ich zwyciężę. przyniósł hańbę przegranej bitwy. na cztery strony kazał zadąć w trąby. Romuald zaś. Romuald wziął część ojcowskiego wojska i tyleż samo ludzi spośród swoich oraz podążył na spotkanie z Saburrem. przez co sprawił ojcu radość. na którym ów jechał i uniósł w powietrze ponad swoją głową. jeden żołnierz z królewskiego wojska. w jaki sposób został zgładzony. odniósłszy zwycięstwo nad wrogiem. który zwykle nosił lancę królewską.. powrócił w triumfie do Benewentu. całą wściekłość skierował na swoich. toteż rzuciło się ono do ucieczki. chwycił tę lancę w obie ręce i z całej siły przeszył pewnego Greczyna. to jest na Rzymian. 11. nie mogąc nic zdziałać przeciw Longobardom. a następnie natarł na niego z całą mocą. Zanim przystąpił do bitwy. niosąc ze sobą w darze paliusz 591 Papież w latach 657-672. Gdy obydwa szyki walczyły ze sobą zajadle. a wszystkich uwolnił od strachu przed wrogiem i zapewnił im bezpieczeństwo. Tak więc Saburrus powrócił z nielicznym wojskiem i zamiast obiecanej cesarzowi chwały zwycięstwa nad Longobardami. spadnie na wasz majestat większa chwała”. Cesarz Konstans tymczasem. następnie oderwał go od siodła. Sześć mil przed miastem wyszedł mu na spotkanie papież Witalian591 wraz z kapłanami i ludem rzymskim.

Miasto w Kalabrii. Z rozkazu cesarza i z greckiej chciwości zabierano ze świętych przybytków Bożych naczynia i skarby kościelne. w Kampanii oraz 592 593 Zob. 595 Tj. Cesarz pozostawał zaś na Sycylii od siódmej do dwunastej indykcji595. ale nie uzyskał zgody wojska ze Wschodu. Zabrał stamtąd miedziane pokrycie dachu i wysłał je razem z innymi ozdobami do Konstantynopola. od 663/664 r. tak że nawet stracili nadzieję na zachowanie życia. Następnie powrócił do Neapolu. Lecz i wiele innych niesłychanych udręk musieli znieść mieszkańcy tych regionów. dawny Panteon. 12. o jakim przedtem w ogóle nie słyszano. W czasie siódmej indykcji594 przeprawił się na Sycylię i zamieszkał w Syrakuzach. mieszkańców i właścicieli Kalabrii. 596 Cesarz zginął w wyniku spisku dowódców. bo nawet odrywał żony od mężów i dzieci od rodziców. . które służyły jako ozdoba miasta. a także w Istrii. a stąd drogą lądową udał się do Regium593. Po zabójstwie Konstansa na Sycylii władzę w Syrakuzach zagarnął Mecetius. ludność. Ale przez dwanaście dni. Sycylii i Sardynii poddał tak wielkiemu uciskowi. jakie pozostawał w Rzymie. bo zginął podczas kąpieli z rąk własnych ludzi596. wyżej IV 36. Panowanie i śmierć Mecetiusa.156 utkany ze złota. kazał zebrać wszystkie starożytne pomniki ze spiżu. Ogołocił także świątynię Maryi Panny. zbudowany ku czci wszystkich bogów. 594 W latach 663-664. w końcu jednak poniósł karę za ogrom tak wielkich krzywd. gdzie za pozwoleniem poprzednich cesarzy znajdowało się miejsce kultu wszystkich męczenników592. Wyruszyli więc przeciwko niemu żołnierze stacjonujący w Italii. do 668 r.

Na wiadomość o tym Saraceni. tak że tylko nieliczni zdołali ujść z życiem. Aleksandria zaś padła w 647 r. których nie 597 Saraceni najechali na Egipt w 641 r. które cesarz Konstans wywiózł z Rzymu. jakich nikt dotąd nie pamiętał. 14. co zagrabił z Rzymu cesarz Konstans. gdzie urządzili wielką rzeź wśród mieszkańców. Zgładzili także wielu spośród jego zwolenników i ich ciała wywieźli do Konstantynopola. Śmierć Gizy. 598 Na początku 669 r. siostrę Romualda (zob. którą – jak powiedzieliśmy wyżej – zabrano z Benewentu jako zakładniczkę. siostry Romualda. W tym także roku warzywa.157 w Afryce i na Sardynii. 15.. od uderzeń piorunów zginęło bardzo wiele ludzi i zwierząt. 13. . Zajęli też Syrakuzy. W tym czasie wystąpiły tak wielkie opady deszczu i tak wielkie burze. wyżej V 8). wsiedli natychmiast na liczne okręty i najechali Sycylię598. Przybywszy do Syrakuzy pozbawili go życia. I tak obładowani wrócili do Aleksandrii. Saraceni unieśli ze sobą bogate łupy i zabrali te wszystkie różnorodne dzieła sztuki wykonane w spiżu. którzy zajęli już Aleksandrię i Egipt597. Niezwykłe o tej porze ulewy i burze. Córka królewska599. wraz z nimi wysłano także głowę samozwańczego cesarza. 599 Chodzi o Gizę. Saraceni przybywszy z Aleksandrii złupili Sycylię i unieśli ze sobą wszystko. chroniąc się w bardzo warownych miejscach i w wysokich górach. przybyła na Sycylię i tam zmarła.

Lupus pod nieobecność króla rządził w Ticinum jak udzielny władca. drugą siostrę Romualda. o którym wyżej mówiliśmy600. Po śmierci Grasulfa. Po śmierci Agona księciem w Forum Iulii mianowano Lupusa. Gdy zaś król powrócił. jak wyżej wspominaliśmy601. zbudowany w Forum Iulii nosi nazwę domu Agona. ograbił skarbiec kościoła akwilejskiego i powrócił do siebie.158 można było zebrać z powodu deszczów. 16. . złupił miasto. Temu Lupusowi Grimuald pozostawił w opiece swój pałac. wyrwawszy z rąk Greków Benewent wraz z całą prowincją. który dzielnie mu pomagał w zdobyciu tronu. Zob. oraz uczynił go księciem Spoleto. że nie będą mu się podobały jego 600 601 Zob. postanowił wrócić do swego pałacu w Ticinum. 18. leżącą niedaleko Akwilei. wyżej IV 50. wyżej IV 50. wypuściły na nowo korzenie i wyrosły całkiem dojrzałe. Grimuald ustanowił księciem w Spoleto Transamunda i oddał mu za żonę swoją córkę. że król już nie wróci. Jeszcze dzisiaj pewien Dom. po Attonie. jego zastępcą na stolicy książęcej został Agon. da za żonę swoją córkę. Następnie powrócił do Ticinum. Tenże Lupus przez groblę zbudowaną na morzu w czasach starożytnych wtargnął z konnica na wyspę Gradus. Transamundowi. a po nim księciem został Lupus. Po Grasulfie księstwo w Forum Iulii otrzymał Agon. długoletniemu grafowi Kapui. Tymczasem król Grimuald. 17. księcia Forum Iulii. udał się do Forum Iulii wiedząc. Książę Lupus podniósł bunt przeciw Grimualdowi. kiedy wyruszał do Benewentu. ponieważ uważał.

a spośród jego ludzi zaledwie kilku odniosło rany. księciu Forum Iulii i zniszczył go swym orężem. 19. którzy pozostali przy życiu. co napotkali. 20. trwała walka trzy dni. Wreszcie po trzech dniach Grimuald polecił im. W czwartym dniu zwycięzcy ujrzeli tak wielkie chmary nieprzyjaciół. aby zaprzestali siać spustoszenie. grabili lub palili wszystko. W trzecim zaś dniu większość jego żołnierzy odniosła rany lub znalazła śmierć. że mogli tylko ratować się ucieczką. podniósł bunt przeciw królowi. że nie opuszczą ziemi forojuliańskiej. Awarowie rozbiegli się po całym terenie. stojącym na czele Forojuliańczyków. by ruszy z wojskiem przeciwko Lupusowi. Śmierć księcia Lupusa i złupienie krainy Forum Iulii przez Awarów. W drugim dniu już wielu jego żołnierzy zostało rannych lub poległo. Na to wyprawili do Grimualda posłów oznajmiając. ci zaś. uczestnicy tej bitwy. 602 Fluvius Frigidus w dolinie Wippach (Vipacco) w prowincji Krain (Waitz). Tak się też stało. którą opanowali własnym orężem. świadom swej nieprawości. W Forum Iulii.159 niesprawiedliwe czyny. Jak nam przekazali starzy ludzie. niemniej jednak pokonał wojsko Kakana i zebrał bogate łupy. Grimuald nie chciał doprowadzić do wojny domowej między Longobardami. W pierwszym dniu pokonał Lupus silna armię nieprzyjacielską. . Tam poległ książę Lupus. Dlatego poprosił króla Awarów. podobnie zresztą śmierć poniosło wielu Awarów. wg innych miejsce trudne do zlokalizowania. Tenże książę prowadził wojnę z Awarami. Kakana. Przybył Kakan z wielkim wojskiem i w miejscowości Flowius602 starł się z Lupusem. schronili się w warowne mury.

Na środku równiny urządził obóz oraz miejsce gościnne dla awarskich posłów. którzy patrzyli wprawdzie na to samo wojsko. aby wypędzić Awarów ze swego kraju. później siedziba namiestnika rzymskiego w Panonii. Ta pierwsza miejscowość leżąca nad Dunajem między Wiedniem a Bratysławą. 22. Karyntia. jaki wyżej przedstawiliśmy. Ponieważ miał mało wojska. gdzie osiedliło się słowiańskie plemię Słoweńców. Kiedy posłowie Awarów przekazali swemu królowi to. Wtedy tak do nich powiedział Grimuald: „Cała tą potęgą wojskową. które niepoprawnie nazywają Karantanum604. Później powrócił ze Słowianami. O Arnefricie. aby między Carnuntum a Carantanum istniał jakiś związek. Posłowie Awarów. Wtedy Grimuald zmuszony koniecznością zaczął jednoczyć wojsko. że zastępy Longobardów są nieprzeliczone. ale maszerujące stale w różnym odzieniu. kazał przez te kilka dni maszerować przed oczyma posłów.160 21. tak jak gdyby przybywały stale nowe oddziały. Bał się jednak potęgi króla Grimualda i uciekł do słowiańskiego Karnuntum. niezwłocznie uderzę na Kakana i Awarów. jak przebiegle Grimuald wyparł Awarów. uwierzyli. jaką tu widzicie. jeśli szybko nie wyjdą z krainy forojuliańskiej”. księstwem forojuliańskim pragnął po ojcu rządzić syn Arnefrit603. O tym. Mało prawdopodobne. tylko przebranym w różny strój i wyposażonym w różną broń. była miastem celtyckim. . tym samym żołnierzom. nie chcących opuścić Forum Iulii. Styria i Karniola. ten wnet z całym wojskiem wycofał się do swojego królestwa. synu Lupusa. chcąc niejako dzięki ich sile odzyskać 603 604 Warnefrid. Kiedy Lupus zginął w sposób. Carantana lub Marca di Carantania to dzis. co widzieli i słyszeli.

lecz zginął w warowni Nemas605 niedaleko Forum Iulii. człowiek dobroduszny. wiadomość o Słowianach dotarła tylko do niego. 23. przedmieście Cividale. Kiedy Słowianie posłyszeli. Stało się tak na skutek Boskiego zrządzenia. zebrali silny oddział i chcieli uderzyć na miasto Forum Iulii. że książę Wektari poprzedniego dnia wieczorem powrócił z Ticinum. że bardziej myśleli o ucieczce niż o walce. Wtedy uderzył w nich Wektari z niewielką liczbą ludzi 605 606 Dzis. Słowianie rozpoznali w nim księcia Wektariego. zdjął szyszak z głowy i pokazał Słowianom swoją twarz. może Brossana. że udał się on do Ticinum. może wreszcie Prosasco u źródeł rzeki Natiso. Ponieważ jego komesi wrócili. gdzie Słowianie obozowali. położonej niedaleko Forum Iulii. Kolejnym księciem Forum Iulii został Wektari. Nimis w prowincji Udine. to jest składającym się z dwudziestu pięciu mężów. Piotra de Schiavi. do swoich domów. Natiso (dzis. 607 Może dzisiejsza Brischis w pobliżu Cividale. O Wektarim. Przybyli więc i rozbili obóz w miejscowości zwanej Broksas607. który łagodnie rządził swymi poddanymi. przestraszyli się i zaczęli wołać.161 księstwo. głowę zaś miał łysa. księciu Forum Iulii i jego zwycięstwie nad Słowianami. w czasie ataku Forojuliańczyków. że to patriarcha z klerykami przybył przeciwko nim. 608 Most de Schiavi w pobliżu Św. jak zwykle. Dlatego wyruszył przeciwko nim jedynie z małym oddziałem. rodem z Wicencji606. . Słowianie zobaczywszy go z tak nielicznymi siłami zaśmiali się i rzekli. Notis) płynie przez Cividale i wpada do Adriatyku na wschód od Akwilei. o czym Słowianie nie wiedzieli. Miasto na wschód od Werony. Gdy zbliżył się do mostu na rzece Natiso608. Bóg tak napełnił ich strachem. że przyszedł Wektari.

którzy opuścili go. Forlimpopoli w prowincji Forli. Raczej mowa tu o górze Bardone. Król Grimuald pomścił swoje krzywdy na wszystkich. a po nim otrzymał księstwo Rodoald. Po tymże Wektarim książęcą stolice w Forum Iulii otrzymał Landari. Król Grimuald zemścił się na tych. Grimuald skojarzył córkę księcia Lupusa ze swoim synem Romualdem. którzy nim gardzili. W czasie Wielkiego Postu całkiem nieoczekiwanie dla Rzymian wkroczył do Etrurii przez Alpy Bardońskie610 i w Wielką Sobotę.162 i zadał im tak wielką klęskę. a kiedy ten zmarł. Ten miał z nią trzech synów. miasto rzymskie. A było to tak. kiedy udzielano chrztu. dzis. Gisulfa i Arichisa. 26. Gdy zginął książę Lupus. Król Grimuald zburzył Forum Populi. na południe od Rawenny. 610 Trudne do zlokalizowania. po którym władzę objął Landari. księciem został Rodoald. a mianowicie: Grimualda. nie wydaje się. . uderzył niespodziewanie na 609 Może Forum Popili. 24. 25. gdy przedsięwziął wyprawę do Benewentu. Zburzył także Forum Populi609. 27. którego mieszkańcy wyrządzili mu różnego rodzaju krzywdy podczas wyprawy do Benewentu oraz często obrażali jego posłów podążających do Benewentu lub stamtąd wracających. Śmierć Wiktariego. o którym mówiliśmy. jego córkę Teuderadę król Grimuald dał za żonę swemu synowi Romualdowi. Bardi w prowincji Parma (jak sądzi Waitz). który rządził w Benewencie. że z pięciu tysięcy żołnierzy tylko niewielu zdołało ujść z życiem. by chodziło z dzis.

613 Cenede. wyżej II 13 614 Dzis. dzis. że wymordował nawet diakonów. 615 Dzis. . 616 Starożytne Aesernia. Sepino w prowincji Campobasso. wyżej IV 45. w jaki sposób wraz ze swoimi otrzymał władzę w Benewencie. a mianowicie Sepinum614. Następnie udał się do króla Grimualda. zob. któremu obiecał swoje usługi w zamian za możliwość zamieszkania w jego kraju. że kiedyś fałszywie przysięgając dopuścili się zdrady jego braci. 28. że nawet dzisiaj niewielu liczy ono mieszkańców. Tasona i Kakkona611. Bowanium615. Isernię616 i inne miasta wraz z przylegającymi do nich ziemiami. Zburzył więc doszczętnie miasto Opitergium612. w którym oni zginęli. zob. Nienawiść Grimualda do Rzymian. Boiano w prowincji Campobasso. I owo miasto zostawił w takim stanie. dotąd opuszczone. Romuald przyjął ich chętnie i oddał im rozległe tereny. Król zaś skierował go do syna Romualda w Benewencie oraz polecił przydzielić Alzekonowi i jego ludziom miejsce. udzielających niemowlętom chrztu przy chrzcielnicy. W tym czasie książę bułgarski Alzekon z niewiadomej przyczyny opuścił swój naród i w sposób pokojowy wkroczył do Italii z całym wojskiem swojego księstwa. w kraju Sainitów nad górnym Wolturnem. wyżej IV 38.163 wspomniane miasto i taka urządził w nim rzeź. gdzie mogliby się osiedlić. 29. Tarwisium i Cenedę613. Grimuald żywił niemałą nienawiść do Rzymian za to. Isernia. 611 612 Zob. O księciu Bułgarskim Alzekonie i o tym. Oderzo zostało zburzone pierwszy raz przez Rotariego. jego zaś terytorium podzielił pomiędzy miasta Forum Iulii.

która niebawem zawróciła w tym samym kierunku i tam zniknęła. siejąc spustoszenie wśród ludności 617 Gastaldowie zarządzali dobrami królewskimi. 619 Konstantyn IV rządził w latach 668-685. o czym wyżej powiedzieliśmy618 i po ukaraniu jego następcy. którzy do licznych kościołów angielskich wnieśli bogactwo nauki kościelnej. 30. sprawowali funkcje sądownicze i policyjne. 602-690) był arcybiskupem Canterbury w latach 668-688. lecz gastaldem617. W czasie panowania Konstantyna papież Witalian wysłał do Brytanii biskupa Teodora620 i opata Hadriana621. 620 Teodor z Tarsu (ok. chociaż mówią po łacinie. Kometa i dzieła papieża Dona.164 Samemu zaś Alzekonowi zmienił nazwę piastowanej godności i kazał zwać się nie księciem. 621 Opat Hadrian kierował w Canterbury szkołą założoną przez arcybiskupa Teodora. wyżej V 11. przez ile lat powinno się za dany grzech pokutować. Arcybiskup Teodor w znakomitym traktacie z wielką przezornością określił kary za grzechy. nie zapomnieli jednak własnej mowy. 31. Zaraz też przyszła ze wschodu wielka zaraza. syn cesarza Konstansa i rządził przez siedemnaście lat619. Po śmierci tyrana Mezencjusza na rzymskim tronie Konstansa zasiadł cesarz Konstantyn. . Wspomniano tu jego dzieło Poenitentiale (Migne. Po śmierci cesarza Konstansa na Sycylii. mężów bardzo uczonych. a mianowicie. Ci ludzie aż do dnia dzisiejszego mieszkają na tych terenach i. PL XCIX). władzę w Imperium Rzymskim przejął Konstantyn. 618 Zob. W sierpniu następnego roku ukazała się na wschodzie niezwykle jasna kometa. uzurpatora Mezecjusza.

Był fizycznie bardzo silny. Tutaj zajął tron longobardzki po roku i trzech miesiącach od śmierci króla Ariperta. . który sam postawił w Ticinum. Jego ciało pochowano w kościele św. 32. znalazł się w swoim pałacu. pontif. i nie mógł z nim zawrzeć pokoju. Ponieważ przebywający wtedy w kraju Franków Perktarit lękał się potęgi Grimualda. z którym król Grimuald zawarł trwały układ pokojowy. 33. jakie wydały mu się pożyteczne. W tym czasie królestwem Franków w Galii władał Dagipert624. Sprawował rządy przez dziewięć lat i pozostawił je nieletniemu synowi Garibaldowi. pękła mu żyła na ramieniu. Piotra w Rzymie zwane Rajem623.165 rzymskiej. opuścił Galię i postanowił udać się na Wyspę Brytyjską i do króla Sasów. którego urodziła mu córka króla Ariperta. 622 623 Donnus (Domnus albo Donus) był papieżem w latach 676 -678. papież Kościoła rzymskiego. LXXX). jak i w czynie. W tych dniach Domnus622. wyróżniał się zarówno w radzie. niezwykle odważny. Grimuald w dziewięć dni po upuszczeniu mu krwi z żył. Po łac. króla Austrasii (674679). 624 Prawdopodobnie chodzi o Dagiperta II. Podobno lekarze przyłożyli mu lekarstwa z trucizną i tak zgasili jego życie. kunsztownie wyłożył wspaniałymi i wielkimi płytami z marmuru miejsce przed bazyliką św. miał łysą głowę lecz bujną brodę. Grimuald jednak zmarł w 671 r. Śmierć króla Grimualda. Kiedy wziął łuk i usiłował ustrzelić gołębia. On to do Edyktu króla Rotariego dorzucił kilka paragrafów. Paradisus (Lib. powrót Perktarita i jego panowanie. Periktarit postanowił udać się do państwa Sasów w Brytanii. Ambrożego Wyznawcy. Mógł to uczynić Perktarit.

aby popłynąć na Wyspę Brytyjską do królestwa Sasów. Był on zaś mężem pobożnym. Zgromadził w nim liczne dziewice i zaopatrzył go w majątek oraz wszelkiego rodzaju kosztowności. Natychmiast też posłał ludzi do Benewentu i kazał sprowadzić do siebie żonę Rodelindę i syna Kunikperta625. nie mógł jednak znaleźć osoby. Na te słowa Perktarit natychmiast zawrócił. przez wszystkich Longobardów obwołany został królem. od którego rozpoczęliśmy opowieść. Po objęciu władzy wzniósł klasztor w Ticinum. że Perktarit tam się znajduje. usłyszano od brzegu. czy Perktarit znajduje się na tym okręcie. Następnie podążył do ojczyzny. skąd niegdyś musiał uciekać. Kiedy już wypłynął na morze. w tej części. która przylega do rzeki. która oznajmiła mu śmierć Grimualda i zrozumiał stąd. ów ktoś dorzucił: „Powiedzcie mu. jak Grimuald zszedł z tego świata”. w trzecim miesiącu po śmierci Grimualda. Nazwał go Nowym Klasztorem i poświęcił Panu i Zbawcy swemu na cześć św. Dobiwszy do brzegu. Klasztor. aby powrócił do ojczyzny. gdzie już u granic Italii czekała na niego cała służba pałacowa i cała świta królewska oraz rzesze Longobardów. jaki on wzniósł i jaki zbudowała jego królewska małżonka. wyznania katolickiego. Królowa Rodelinda zaś ufundowała za murami tegoż Ticinum wspaniały 625 Zob. . gdyż mija trzeci dzień. Agaty – dziewicy i męczenniczki. Powrócił więc do Ticinum i po odsunięciu od tronu nieletniego Garibalda. Kiedy odpowiedziano.166 Perktarit zatem. jak ktoś woła pytając. ale od Boga. 34. wyżej IV 51. że wiadomość ta pochodzi nie od człowieka. mocno przestrzegał sprawiedliwości i hojnie rozdawał jałmużny ubogim. opuścił Galię i wsiadł na okręt.

o tym. Jako książę Trydentu prowadził wojnę z komesem bawarskim. Zgodnie zaś ze zwyczajem Longobardów. Alachis odniósłszy nad nim wspaniałe zwycięstwo. wbił się w pychę: podniósł rękę nawet na swego króla Perktarita i 626 627 Sancta Martia in Pertica zburzony w 1815 r. że niegdyś stały tam wzbite w ziemię żerdzie. czy to na wojnie. 35. Perktarit rządził w latach 671-688. . na której wierzchołku zawieszali drewnianego gołębia. Pierwszy bunt Alachisa. który zarządzał Buzanum629 i innymi grodami. który zburzył pokój w państwie longobardzkim i sprowadził wielkie nieszczęścia na jego ludność. 629 Dzis. z którym razem panował przez dziesięć lat. Bolzano. 628 Graf to tyle co książę u Longobardów. którego sobie przybrał jako współrządcę. gdzie zginęła osoba droga ich sercu. Sprawował on na prowincji władzę sądowniczą i wojskową. zwracając go w kierunku tego miejsca. W 679-680. Wtedy jednak przeciw niemu powstał syn nieprawości imieniem Alachis. Nazywano go zaś kościołem „przy żerdziach” dlatego. czy w jakiejś innej sytuacji stracił życie. czyli drągi. jego krewni wbijali pomiędzy swoje groby żerdź. w jaki sposób uzyskał przebaczenie. 36. o ile oczywiście znali miejsce jej spoczynku. Perktarit po siedmiu latach samodzielnych rządów przybrał sobie w ósmym roku627 jako współrządcę syna Kunikperta.167 kościół Bożej Rodzicielki. jego syna. Obaj pędzili błogie życie i wszędzie wokoło panował pokój. zwanym u nich grafem628. zwany kościołem Przy Żerdziach626 i przyozdobiła go godnymi podziwu dziełami sztuki. jeśli ktoś w jakiejś stronie. Perktarit i panowanie Kunikperta.

Przeciwko niemu wyruszył król Perktarit i obległ go z zewnątrz. łagodny i miły dla wszystkich. Pewnego razu zobaczyła ona w łazience Teodotę. o pięknych blond włosach sięgających niemal samych stóp. Kunikpert. że w przyszłości stanie się on wiernym poddanym. a później razem z synem. a samego króla zmusił do ucieczki. Kunikperta. że z ich pomocą Alachis może się stać zbyt potężny. tyle razy jego syn. Ile razy król chciał go zgładzić. korpulentny. zniszczył obóz królewski. jedyny w historii Longobardów przykład przyznania dwóch księstw tej samej osobie.168 zagrzewając do buntu obwarował się w zamku trydenckim. W Mieście Breksji zawsze żyło wielu znakomitych Longobardów. Perktarit obawiał się. 37. dziewczynę ze znakomitego rodu rzymskiego. Tymczasem król Kunikpert pojął za żonę Hermelindę. powstrzymywał go od tego zamiaru twierdząc. nierządny czyn Teodory. za sprawą królewskiego syna. Ojciec sprzeciwiał się temu mówiąc. Perktarit był słusznego wzrostu. Później jednak. powrócił do łask króla Perktarita. Alachis uczynił niespodziewanie wypad z miasta. Po osiemnastu latach panowania. niezwykle kształtną. Nie przestawał też prosić ojca. W tych dniach król Perktarit zbudował bezpośrednio przy pałacu wspaniałą bramę. zwaną Bramą Pałacową. że Kunikpert daje swemu wrogowi środki do opanowania tronu i działa na własną zgubę. Pochwaliła 630 Brescia. Śmierć Perktarita i panowanie Kunikperta. pochodzącą z plemienia anglosaskiego. którego przedtem był przyjacielem. zszedł z tego świata. który wzniósł jego rodzic Aripert. . najpierw samodzielnie. a jego ciało pochowano przy kościele Zbawiciela. aby przyznał mu także księstwo Breksji630.

Znalazł pomocników w osobach Aldona i Grausona. mieszkańców Breksji. polecił młodziutkiej Teodocie przyjść do siebie i spędził z nią noc. 633 Około 690 r. mąż Boży. jakie mu wyświadczył Kunikpert. królem Kunikpertem. 635 Przez artes liberales (sztuki wyzwolone. szczególnie zaś Alachis znienawidził wszystkich kapłanów i kleryków. Komum. Alachis postanowił popełnić niegodziwość. a także wśród wielu innych Longobardów. Zapomniał o wielkich dobrodziejstwach. Na wszystkich. 631 Po łac. W tym czasie biskupem Kościoła ticyneńskiego był Damian. którzy byli mu wierni. że mowa żony zrobiła na nim wrażenie. nauki humanistyczne) rozumiano w średniowieczu nauki wchodzące w zakres trivium . Nocą zaś sam powrócił do Ticinum. Alachis był arianinem. uciekł szybko na wyspę położoną na jeziorze Larius634 w pobliżu Komum i tam się mocno obwarował. Larius. być może chodzi tu o zalesiony teren nad rzeką Orba wpadającą do Bormidy. 634 Na wyspę Kommacina. Kiedy Kunikpert się o tym dowiedział. Marii Teodory. 632 Klasztor św.169 jej piękność przed swoi mężem. zapałał jednak wielką miłością do tej dziewczyny. miasto nad jez. Alachis wkroczył do pałacu Kunikperta. 38. dostatecznie wykształcony w naukach wyzwolonych635. zapomniał także o złożonej mu przysiędze wierności i w czasie nieobecności Kunikperta zajął tron oraz pałac w Ticinum633. „Urbs”. Później zaś umieścił ją w klasztorze. który nie zdradzając. przyszły ciężkie chwile. nadzwyczaj świątobliwy. zwany później della Posterla.. jaką od dawna już nosił w sercu. Pewnego razu wyruszył na łowy do lasu zwanego „Miasto”631 i kazał swojej żonie Hermenelindzie pójść tam razem z sobą. który znajdował się w Ticinum i został nazwany jej imieniem632.

. który – jak powiedzieliśmy – nienawidził wszystkich duchownych. a jeśli nie ma. ale on w żadnym wypadku nie może”. ażeby ani on sam. odpowiedział: „Powiedzcie mu. że mam czyste spodnie. A kiedy Alachis kazał przyjść do siebie owemu diakonowi. Oznajmiono Alachisowi. męża mądrego i pobożnego. rozmawiał z nim dość ostro i w sposób obelżywy. Kiedy pewnego dnia Alachis liczył pieniądze przy stole. retoryka i dialektyka) oraz quadrivium (arytmetyka. że u wrót stoi diakon Tomasz i przynosi błogosławieństwo od biskupa. tak rzekł do swoich ludzi: „Idźcie i powiedzcie mu. i za jego pośrednictwem przekazał mu błogosławieństwo swego świętego Kościoła. Na to Tomasz tak odpowiedział: „Idźcie i powiedzcie mu: Tylko sam Bóg może pod tym względem znaleźć we mnie coś nagannego. ale o tym. 636 Femoralia znaczą też opaski noszone na biodrach. jeśli ma czyste spodnie636. wypadł mu na (gramatyka. Tym bardziej więc zaczęli tęsknić za Kunikpertem. Kunikpert odzyskał swój pałac. że Alachis opanował pałac. posłał swego diakona Tomasza. którzy uważali. Lecz dzikość i okrutne barbarzyństwo niedługo już panoszyły się na zagarniętym tronie. Alachis na to kazał mu przekazać słowa: „Ja nie mówię o spodniach. geometria. ani jego Kościół nie doznali krzywd od Alachisa. niech pozostanie na zewnątrz”. co się w tych spodniach znajduje”. Gdy słowa te usłyszał Tomasz. astronomia i muzyka). 39. im więcej mieli powodów do przeklinania pysznego uzurpatora. bo założyłem je dzisiaj świeżo wyprane”. że może wejść. Wtedy Alachis. Dlatego strach i nienawiść do tyrana ogarnęły wszystkich duchownych i kapłanów. iż nie można dalej tolerować jego barbarzyńskiego zachowania.170 Dowiedziawszy się.

a oni otworzą mu bramy. Stało się tak. Słysząc to Aldon nagle zamilkł. że wkrótce otrzymasz głowę swojego wroga Kunikperta”. Wieczorem chłopiec powrócił do rodzinnego domu. w jaki sposób pozbawić władzy tyrana Alachisa. a my z resztą wiernych tobie ludzi będziemy pilnować miasta. co w tym dniu król mu powiedział. Udaj się więc na polowanie i poćwicz trochę z twoją młodzieżą. który podniósł z ziemi nieletni syn Aldona i oddał mu. naradzali się. tutaj: moneta longobardzka. . Aldon zaś i Grauson ruszyli nad jezioro Komum. a następnie zawołał brata i przedstawił mu cała tę niegodziwą mowę króla. Przybywszy padli mu do stóp i wyznali. e niesłusznie występowali przeciw niemu. wsiedli do łodzi i popłynęli do Kunikperta.171 ziemię jeden trzeciak637. a następnie złożyli sobie nawzajem przysięgę oraz wyznaczyli dzień. w którym Kunikpert przybędzie do miasta Ticinum. przedstawił całe to wydarzenie i powtórzył królewskie słowa. A i to obiecujemy ci. Wkrótce też z przyjaciółmi i ludźmi. Tak się wówczas odezwał do niego Alachis myśląc. a ów pijanica Kunikpert stał się tak opasły. iż chłopczyk niewiele rozumie: „Mnóstwo ma ich twój ojciec i – jeśli Bóg pozwoli – wkrótce mi je odda”. Cóż dalej? Popłakali się wszyscy razem. że nad niczym już nie posiada władzy. Niebawem poszli do pałacu i tak rzekli Alachisowi: „Dlaczego tylko w tym mieście lubisz przebywać? Oto całe miasto i wszystek lud jest wierny sobie. którym mogli ufać. Przekazali mu również słowa. jakie przeciwko nim wypowiedział Alachis i jaką oni sami dali mu radę. tremisses (tremissis). zanim wyrządzi im jakąś krzywdę. Alachis dał się przekonać i wyszedłszy z miasta podążył do ogromnego lasu zwanego „Miasto”. W 637 Trzeciak. gdzie oddawał się zabawom i polowaniu. aby go zniszczyć. jak postanowili. a gdy ojciec zapytał go.

zostali zaciągnięci pod jego chorągiew. zgrzytając zębami miotał groźby pod adresem Aldona i Grausona a następnie wyruszył przez Placencję do Austrii638 i pozyskał dla siebie poszczególne miasta. Wyruszywszy stamtąd zajął Tarwisium i w podobny sposób także pozostałe miasta. i nie tylko głowę. i nie ostrzegł innych. Kunikpert gromadził przeciwko niemu wojsko. Alachis jednak ukrył się w lesie Kapulońskim. Wtedy wszyscy mieszkańcy. wszyscy ze łzami w oczach go obejmowali i pełni niewypowiedzianej radości składali Bogu dzięki za jego powrót. a częściowo grożąc siłą.172 oznaczonym bowiem dniu Kunikpert przybył do Ticinum. Kiedy to usłyszał. aby nikt nie zawrócił. On zaś ich wszystkich. 640 Około 70 km. Do Alachisa szybko dotarła wieść. bardzo się oburzył i z wściekłością. którzy przyszli z Forum Iulii. gdzie został przez nich mile przyjęty i wszedł do pałacu. zmuszał poszczególne oddziały do złożenia mu przysięgi wierności. znajduje się ono teraz w pałacu. W ten sposób wszyscy. znajdującym się 48 mil640 od Forum Iulii. Dzis. . przy moście na rzece Likwencja639. Kiedy wojsko forojuliańskie nadchodziło. przez który wiedzie droga do Ticinum. ale pokonani stali się jego sprzymierzeńcami. że Aldon i Grauson wypełnili swoje przyrzeczenie i dostarczyli głowę Kunikperta. lecz całe ciało.-wsch. zgodnie ze swoim przyrzeczeniem wyruszyli mu na pomoc. Cóż dalej? Alachis z 638 639 Chodzi o pn. o ile to było możliwe. Mieszkańcy Placencji na przykład przygotowali się do wojny. duchowni i kapłani. Livenza. młodzieńcy i starcy. na wyścigi pędzili do niego. obdarzał pocałunkiem. częściowo sypiąc obietnicami. Między innymi również Forojuliańczycy. a zwłaszcza biskup. Dbał przy tym pilnie. tereny Italii.

strażnik świątyni św. To powiedziawszy poderwał się i szybko uciekł do Kunikperta. z miłości wielkiej do króla i z obawy o jego życie. Przyjmij więc łaskawie moją radę! Daj mi swoją zbroję. całe nasze życie zależy od waszego ocalenia. nazwał go mężem walecznym i wezwał. które on wyciągniętą ręką chwytał za wełnę na plecach i unosił z ziemi do góry. tak przemówił: „Panie i królu. diakon Kościoła ticyneńskiego. jest jednak dość odważny i nadzwyczaj silny. Jana Chrzciciela. trzymano w pałacu szczególnie wielkie barany. a ja pójdę i będę 641 Koronate nad Adygą. Na to żądanie nie zgodził się Alachis. ów tyran Alachis wykończy nas wszystkich różnego rodzaju torturami. chociaż jest pijaczyną i ma lichy rozum. aby odważnie ruszył przeciw Kunikpertowi. Oba wojska. 40. kiedy byliśmy młodzi. jak powiedzieliśmy. Gdy już miało dojść do walki. Kunikpert wyprawił do Alachisa posłów z propozycją. pochodzący z Etrurii. czego ja nie potrafiłem zrobić”.173 cała Austrią i Kunikpert ze swoim wojskiem maszerowali naprzeciw siebie i rozbili obozy na równinie Koronate641. aby oszczędzić wojsko po jednej i drugiej stronie. któremu opowiedział o całym wydarzeniu. znajdującej się w tymże mieście i zbudowanej niegdyś przez królową Gundipergę. nie możesz już liczyć na moją pomoc jako twego sprzymierzeńca”. Na te słowa powiedział Etrusk: „Jeśli ty nie masz odwagi stoczyć pojedynku z Kunikpertem. Wojna Alachisa z Kunikpertem i śmierć diakona Zenona. że chce z nim stoczyć pojedynek. W czasie bowiem panowania jego ojca. . jeśli ty polegniesz w bitwie. koło jeziora Como. usłyszał w odpowiedzi te oto słowa: „Kunikpert. spotkały się na równinie Koronate. Zenon. Gdy zaś jeden z jego ludzi.

Druga wojna Kunikperta z Alachisem. szyszak. Nic nie zdziałaliśmy.174 walczył z tym tyranem. Alachis zwłaszcza tam nacierał. Miał zaś diakon do tego stopnia podobny wzrost i postawę. przez co uwolnił ich od strachu i wszystkie serca umocnił w nadziei zwycięstwa. aby przystał na propozycję diakona. jeśli zwyciężę. jako że był dobrego serca. że to król Kunikpert. Stoczono bitwę i to przy użyciu wszystkich sił. aby zabić jednego kleryka. a z drugiej Alachis stanęli do rozstrzygającej bitwy. Lecz kiedy kazał zdjąć hełm i odciąć mu głowę. któremu . Tuż przed jej stoczeniem przez oba wojska Kunikpert ponowił swoją propozycję i tak rzekł: „Oto. całą studnię wypełnię czaszkami kleryków”. że zgładził Kunikperta. Zawołał wtedy pełen wściekłości: „O ja nieszczęsny. dał diakonowi swoją zbroję. Ślubuję więc teraz. nagolenice i całą broń i w swoim przebraniu wyprawił do walki. 41. gdzie – jak sądził – znajdował się król i zabiwszy diakona Zenona myślał. Na nowo sformowali szyki i z jednej strony Kunikpert. jeśli stoczyliśmy bitwę po to. aby taka ich masa zginęła? Przystąpmy więc my dwaj do pojedynku i ten. Wówczas zaczęli błagać go ze łzami obecni tam nieliczni jego wierni towarzysze. wszyscy sądzili. Kiedy Kunikpert spostrzegł. aby wbić ją na miecz i wypowiedzieć „Bogu dzięki”. że zabił kleryka. że jeśli Bóg da mi znowu zwyciężyć. przekonał się. Jeśli polegnę. zyskasz większą chwałę i odniesiesz zwycięstwo za pośrednictwem swego sługi”. natychmiast im się pokazał. że gdy wyszedł z namiotu. Uległ w końcu prośbom i łzom. zwycięstwo Kunikperta i zwycięskie wkroczenie do Ticinum. że jego ludzie przegrywają. Król nie chciał się zgodzić. ty poprowadzisz dalej swoje dzieło. jak wielu ludzi stanęło po jednej i drugiej stronie! Czyż trzeba.

czego nie ma. ani Alachisowi. w chwale zwycięstwa powrócił do Ticinum. Zmuszone bowiem do złożenia przysięgi Alachisowi. W końcu poległ okrutny tyran Alachis. Jego podobizny umieszczali na włóczniach.175 Pan da zwycięstwo. gdy jego ludzie zachęcali go. a ponieważ żadna ze stron nie chciała ustąpić. ku radości wszystkich. Jana. Zagrały więc trąby bojowe i starły się szyki z sobą. tak że pozostał tylko jego zdeformowany i okaleczony korpus. Tak oto zginął Alachis. Kult ten widać na wielu monetach. a Kunikpert z pomocą Boga odniósł zwycięstwo. Wtedy jeden spośród nich rzecze: „Ze strachu widzisz to. Michała Archanioła. śmierć zebrała obfite żniwo wśród wojska. za późno już zresztą tobie o tym myśleć”. 642 Wśród Longobardów panował szczególny kult św. Kogo spośród nich nie dosięgnął miecz. . przed którym przysięgałem wierność królowi”. Alachis jednak. budowali mu świątynie i posągi. Ciało zaś diakona Zenona kazał król Kunikpert uroczyście pogrzebać przed bramą wzniesionego przez siebie kościoła św. odrzekł: „Nie mogę tego uczynić. nie udzieliło pomocy ani królowi Kunikpertowi. 643 Dzis. Adyga. jak powiedział Kunikpert. Żołnierze zaś Alachisa na wiadomość o jego śmierci ratowali się ucieczką. lecz w czasie ich walki wycofało się do swojej krainy. W bitwie tej nie uczestniczyło wojsko forojuliańskie. Alachisowi odcięto głowę i poobcinano inne członki. Sam zaś władca. ten zginął w falach reki Addua643. posiądzie całkowicie nieuszczuplony lud”. Michała Archanioła642. aby tak zrobił. bo wśród ich włóczni widzę obraz św.

176 KSIĘGA VI .

gdzie spoczywało ciało św. może chodzi o Cenomanów lub Aulerków. przybyli Frankowie z okolic Celmaników lub Aurelianów648. Francji. To działo się u Longobardów za Padem. zebrawszy wielkie wojsko. zabrali kości tegoż czcigodnego ojca i jego czcigodnej siostry 644 645 Około 670 r. W tym czasie jego żona Teodorata zbudowała poza murami Benewentu kościół pod wezwaniem św. plemię galijskie. Tymczasem książę Benewentu Romuald. mieszkające na terenie wokół dzis. ciało św. pewnego razu pod pozorem spędzenia nocy przy czcigodnych zwłokach. Piotra. 646 W 687 r. ufundowała dwa klasztory żeńskie. Śmierć Romualda. w Zach. Teodorata (Teuderata) była gorliwą katoliczką. Le Mans. Romuald po siedemnastu latach sprawowania książęcej władzy odszedł z tego świata646. Następnie podbił także Brundizjum i całą krainę rozciągającą się daleko wokół tego miasta644. Benedykta. w tym też miejscu wzniosła klasztor dla wielu służebnic Bożych645. 648 Niejasne.177 1. siostrę Kunikperta. który rządził Benewentem przez siedemnaście lat. . Kiedy zmarł Grimuald. 2. wyżej I 26. Benedykta zostało przewiezione do Galii. wyżej V 25) oraz przyczyniła się do nawrócenia Longobardów. 647 Zob. mając za żonę Wigilindę. obległ i zajął Tarent. Po nim jego syn Grimuald przez trzy lata rządził mieszkańcami Samnium. Romuald zdobył Tarent. Maryi Panny w Locosano i w Castagneto (zob. Piotra Apostoła. W tym czasie do opuszczonego od wielu już lat zamku Kassinum647. a Teuderata zbudowała klasztor św. Aureliani to mieszkańcy Orleanu. córkę króla Perktarita. księciem został jego brat Gisulf. Miał on z żoną Winipergą syna Romualda.

który – jak powiedzieliśmy650 . Tam założyli dwa klasztory. opuścił chwilowo miasto. Jedynie bowiem ciało Pana naszego nie doznało rozpadu. Wtedy Ansfrit z grodu Reunia651 zajął jego księstwo bez zgody króla. Na wiadomość o tym Rodoald uciekł do Istrii. wikariusz. nie zadowalając się bynajmniej księstwem forojuliańskim.był księciem w Forum Iulii. tak jak i inne członki ciała. Rodoald. które Bóg cudownie zachowuje bez żadnej skazy. brat Rodoalda. a poza nim ciała wszystkich podlegają rozpadowi. Ragogna w prowincji Udine. O Rodoaldzie. Ansfrit zaś. chociaż powstaną później z martwych ku wiecznej chwale. jeden ku czci św.178 Scholastyki i wywieźli je do swojej ojczyzny649. 652 Adon rządził prawdopodobnie w latach 699 -701. a następnie w tym samym czasie odesłano do Italii. który zajął jego księstwo. 650 Zob. Po tych wydarzeniach księstwem forojuliańskim przez rok i siedem miesięcy rządził Adon. mając tytuł „strażnika miejsca”652. Benedykta i drugi ku czci św. a następnie na statku przybył do Rawenny. Scholastyki. podniósł bunt przeciw Kunikpertowi i pragnął zająć jego tron. Benedykta przewieziono szybko do Galii. wyżej V 24. Wyjątek stanowią te. 649 Miejsce to wywołało długotrwałe spory na temat. że owo czcigodne i słodsze nad wszelki nektar oblicze oraz te oczy zawsze zwrócone ku niebu. już przecież zamienione w proch. pozostały na miejscu. Mamy jednak pewność. aby udać się do króla Kunikperta w Ticinum. 651 Dzis. księciu Forum Iulii i o Ansfricie. gdzie wyłupiono mu oczy i skazano na wygnanie. strażnik miejsca – loci servator to urzędnik zastępujący innego. 3. Został jednak ujęty w Weronie i odprowadzony do króla. . czy ciało św.

655 Konstantyn IV Pogonat (668-681) zwołał do Konstantynopola sobór (trzeci w tym mieście – 680-681). której twórcą był Sergiusz. patriarcha Antiochii działali w czasach trzeciego soboru konstantynopolitańskiego (680 r. patriarcha Konstantynopola oraz Makary. Odegrał on wielką rolę na wspomnianym soborze.179 4. żyli nieco wcześniej. patriarcha Konstantynopola. że wywołała zdumienie u każdego. W tym czasie Damian. że wymiecione zostały brudy heretyckiej nieprawości. w Konstantynopolu wybuchła herezja. Pyrrus. Paweł i Piotr. uparcie trwających w herezji. biskup kościoła w Ticinum. na pozostałych. Wszyscy oni potępili wspomnianą herezję. który potępił monoteletyzm i stwierdził w Chrystusie dwie wole i dwa działania (boskie i ludzkie) 656 W latach 678-682. przywódcy i poplecznicy monoteletyzmu. . Całkowicie zaś prawdziwa wiara przedstawia się następująco: w Panu naszym Jezusie Chrystusie są dwie natury. napisał w tej kwestii list dość pożyteczny i wyrażający prawdziwą wiarę. Byli wśród nich także legaci świętego Kościoła rzymskiego wysłani przez papieża Agatona656. rzucono klątwę. patriarcha Konstantynopola od 610 r. że w Panu naszym Jezusie Chrystusie jest tylko jedna wola i jedno działanie653. W tym momencie na ludzi spadła tak obfita pajęczyna. także Jan. Paweł i Piotr654. Z tego powodu cesarz Konstantyn zwołał zgromadzenie stu pięćdziesięciu biskupów655.). zaś Pyrrus. Patriarchę Jerzego wezwano przed sąd. Makary. arcybiskupa Mediolanu. która głosiła. Był to zaś znak. patriarchowie Konstantynopol. a mianowicie diakon Jan i biskup Porty. Tę zaś herezję podtrzymywali Jerzy. O soborze w Konstantynopolu i liście biskupa Damiana. 654 Jerzy. Gdy to się działo w Italii. w imieniu Manszeta. mianowicie boska i 653 Chodzi tu o herezję monoteletyzmu.

Po ucieczce wszystkich mieszkańców w góry i w różne inne miejsca. W tym czasie.”659 Był to szósty sobór powszechny. ilekroć zaś z rozkazu dobrego anioła zły anioł. W podobny sposób owa zaraza spustoszyła także Ticinum. Liczba zmarłych była tak wielka. O zaćmieniu księżyca i słońca oraz o zarazie w Rzymie i Ticinum. jak przez miasto przebiegał nocą dobry i zły anioł.. zauważ zaś boski. Wielu ludzi widziało wtedy na własne oczy. to jest przez lipiec. których ciała kładziono po dwa na marach. co jest w nim ludzkie? „Ojciec większy jest ode mnie.”657 Chcesz wiedzieć. Chcesz wiedzieć. Paweł czerpie wiadomości z Liber pontif. 659 Mt 8.28. oraz stosownie do tego – dwie wole czy dwa działania. . że w Rzymie odprowadzano do mogił rodziców z dziećmi.”658Zauważ jego ludzki pierwiastek w tym. co jest w nim boskie? „Ja i Ojciec – mówi – jedno jesteśmy. a władzę cesarską w pałacu sprawował Konstantyn.180 ludzka. kiedy ewangelista mówi: „Tedy wstawszy rozkazał wiatrom i morzu i stało się uciszenie wielkie. miało również miejsce zaćmienie słońca. 5. Nieco później – 3 maja.30. kiedy papieżem był Agaton. 657 658 J 10. sierpień i wrzesień. Agahto. nastąpiło zaćmienie księżyca. na rynku i na ulicach wyrosły trawy i krzaki. 660 W 680 r. J 14. około godziny dziesiątej661. braci z siostrami. trzymanym w ręku oszczepem myśliwskim zapukał do czyjegoś domu. to jest podczas ósmej indykcji660. 15 naszego czasu. zwołany do Konstantynopol i opisany w języku greckim. 661 To jest około godz. że śpi w łodzi.26. Wkrótce potem wybuchła straszna zaraza i szalała przez trzy miesiące. LXXXI.

Tak się też stało. zaraza ustała.. 6. nim w bazylice św. wyżej II 9. Królowi Kunikpertowi wnet doniesiono. Kiedy zbliżyli się do położonego w pobliżu pałacu kościoła św. nieświadomi królewskich planów. Sebastiana męczennika i zbudowano dla nich ołtarz we wspomnianej bazylice. że to on musiał zdradzić jego zamiary. Po tym wszystkim król Kunikpert ze swoim koniuszym (strator). przy którym stali. Sebastian. umęczony w Rzymie za Dioklecjana około 238 r. że Kunikpert chce ich zgładzić. Wtedy Kunikpert zaczął wmawiać koniuszemu. Pietro In Vincoli w Rzymie na Eskwilinie.181 tylekroć następnego dnia w tym domu umierali ludzie. . Tymczasem Aldon i Grauson. 142. przyp. Kunikpert chcąc ją nożem pozbawić życia uciął jej tylko nogę. że Aldon i Gauson uciekli do kościoła św. Romana Męczennika. Piotra w Okowach662 nie wystawi się ołtarza św. kiedy zabrano z Rzymu relikwie św. Wtedy ktoś otrzymał objawienie. powziął plan zgładzenia w Ticinum Aldona i Grausona. że Kuniukpert ma zamiar ich zgładzić. 663 Św. ty dobrze wiesz. że zaraza ta nie ustanie wcześniej. poszli do pałacu. nagle stanął przed nimi pewien człowiek kulawy na jedną nogę i powiedział im. 664 Zob. że po podjęciu tych zamiarów nie oddaliłem się nigdzie 662 Basilica di S. Słysząc to bardzo się przestraszyli i uciekli przed ołtarz wspomnianego kościoła. Dawny wróg doniósł Aldonowi i Grausonowi. zwanym w języku longobardzkim marpahis664. Sebastianowi Męczennikowi663. jeśli do niego przyjdą. usiadła wielka mucha. jedna z najstarszych bazylik (439-440). Romana Męczennika. Na oknie. patron chorych zakaźnie. Na to koniuszy tak powiedział: „Panie mój i królu. żołnierz rzymski.

wreszcie przyjął w poczet swoich zaufanych. Pewnego razu w czasie rozmowy na uczcie obraził on Kunikperta. król kazał przygotować dla niego. O nauczycielu gramatyki. diakonie Feliksie. Król pojął wtedy. przyrzekając im bezpieczeństwo. mąż nadzwyczajnej świętości666. że podarował mu laskę ze srebrnymi ozdobami oraz inne przedmioty świadczące o jego hojności. grożąc przy tym. nie mogą liczyć na jego względy. Jakże więc mógłbym je komukolwiek przekazać?” Król przez posłańca zapytał Aldona i Grausona. dzikiego i narowistego konia. dlaczego schronili się w świętym miejscu. Kiedy 665 666 O kulturze duchowej Longobardów zob. Wtedy oni zgodnie z prawdą przekazali królowi. Król tak bardzo go lubił665. której obciął nogę. który aż do kolan miał drewnianą protezę i on przekazał im wiadomość o planowanym przez niego mordzie. W tym samym czasie żył Jan. przyprowadzić ich ze świątyni. Oni odpowiedzieli: „Ponieważ otrzymaliśmy informację. że król chce nas zabić”. . 7. wuj Flawiana. który zwykle z wielkim rżeniem zrzucał na ziemię siedzącego na nim jeźdźca. że jeśli nie wydadzą informatora. biskup Bergamum. gdy będzie wracał z uczty do domu. że owa mucha. Powtórnie wyprawił król posłańców i pytał. 8. przebaczył im winę. Tenże Jan brał udział w synodzie rzymskim zwołanym przez papieża Agatona przeciw monoteletom. że wyszedł naprzeciw nim człowiek kulawy na jedną nogę. mego nauczyciela. Biskup Jan z Bergamum. Natychmiast też kazał. była owym złym duchem i zdradziła jego tajne plany. Wstęp. kto im udzielił informacji. W tym czasie w sztuce gramatycznej zasłynął Feliks.182 sprzed twego oblicza.

w samo południe wzeszła gwiazda na zachodzie. Odebrał on 667 Plejady. który początkowo miał mu dostarczyć rozrywki. grupa siedmiu gwiazd w gwiazdozbiorze Byka. W lutym po tym wydarzeniu. W tym czasie. od którego pyłu i popiołu wyginęła wokół wszelka zieleń. że w przyjemnym truchcie przywiózł go do samego domu. Wtedy Saraceni. Benedictus II. 669 Najprawdopodobniej Wezuwiusz. ów koń stał się tak potulny. 9. 671 Konstantyn IV zmarł we wrześniu 658 r. Śmierć Konstantyna. a następnie niemiłosiernie ją obrabowali i zrównali z ziemią670. wschód konstelacji 1-15 maja. niby księżyc za chmurami. Ukazanie się ciemnej gwiazdy i wybuch Wezuwiusza. w wielkich chmarach wyruszyli z Egiptu na Afrykę. 670 Kartaginę zburzyli Arabowie w 698 r. lud niewierny i nieprzyjazny Bogu. pomiędzy Bożym Narodzeniem a świętem Trzech Króli. która świecąc wielkim blaskiem przesunęła się na wschód668. 668 Na podstawie Liber pontif. na tron wstąpił Justynian II. a tron po nim przejął jego młodszy syn Justynian. Następnie w marcu przez kilka dni zionął ogniem Bebius669. W czasie tych wydarzeń zmarł w Konstantynopolu cesarz Konstantyn. 11. . przy pogodnym niebie w pobliżu Plejad667 ukazała się gwiazda całkowicie przyciemniona. oblegli i zdobyli Kartaginę.183 jednak biskup wsiadł na tego konia. Saraceni zajęli Afrykę i zburzyli Kartaginę. LXXXIII. który dzierżył ster władzy przez dziesięć lat671.. panowanie Justyniana i jego zwycięstwo nad Saracenami. ale i podarował mu owego konia. 10. który panował w latach 685-695 i 705-711. Na tę wiadomość król nie tylko otoczył odtąd biskupa należnym szacunkiem.

Papież Sergiusz nie zatwierdził soboru w Akwilei i wyznaczył piąty sobór. od nazwy sali Trullon w pałacu cesarskim) zwołanego przez cesarza w 692 r. W tekście: protospathrarius. ponieważ nie chciał on potwierdzić i podpisać błędnych uchwał synodu. do Konstantynopola 675 Nie Leon lecz Leontios. w którym z wygnania wrócił Justynian II. to jest primus armjiger (pierwszy oficer).184 Saracenom Afrykę i zawarł z nimi pokój na ziemi i na morzu672. 12. który zdetronizował Justyniana II i sprawował władzę w latach 695-698. . zagarnął jego państwo i przez cały czas swego panowania trzymał go pod strażą w Konstantynopolu. 674 Papież Sergiusz I (687-701) nie chciał zatwierdzić uchwał synodu zbójeckiego (In Trullo. 677 Tyberiusz II pozbawił tronu Leontiosa i panował do 705 r. Lecz żołnierze z Rawenny i z pobliskich okolic potępili bezbożne rozkazy cesarskie i pośród obelg i zniewag odpędzili owego Zachariasza od Rzymu. Przeciw temu znów Leonowi podniósł bunt Tyberiusz677. Przeciwko temu Justynianowi wystąpił Leon675. przywódca spisku. właściwa nazwa tytułu – portaspada – była nadawana wysokim urzędnikom i oficerom. 14. uwięził go i sam został cesarzem. Tyberiusz pokonał Leona. Tenże cesarz wysłał swego urzędnika673 Zachariasza do Italii i kazał sprowadzić do Konstantynopola papieża Sergiusza674. W tym czasie odbył się 672 673 W 689 r.. jaki zwołał do Konstantynopola. Justyniana zaś trzymał na wygnaniu w Poncie676. Rządził państwem rzymskim przez trzy lata. który przejąwszy godność cesarską pozbawił go państwa. 13. 676 Dokładniej w Chersonezie na Krymie. Władzę zagarnął Leon i skazał Justyniana na banicję.

albowiem. zwołanego w sprawie Trzech Artykułów (zob. który prowadził w swoim kraju liczne wojny. że Maryja Panna urodziła tylko człowieka. W tych dniach Cedoald. którzy twierdzili. Zagadnienie imienia Maryi Bogarodzicy. 679 Papieżem był w latach 537-555. przyjął wiarę Chrystusową i udał się do Rzymu. 348. było rozważane na soborze powszechnym w Efezie w 431 r. . z rąk papieża Sergiusza otrzymał chrzest wraz z imieniem Piotra. 15. król Angolów i Sasów. Na tym soborze ustalono dla wszystkich. nosząc jednocześnie białe szaty681 odszedł do królestwa 678 To jest drugiego w Konstantynopolu w 553 r. nie zaś Boga i Człowieka.185 synod w Akwilei. negującemu boskie macierzyństwo Maryi. 680 W tekście Theotókos. gdzie został ochrzczony i natychmiast zmarł. który z powodu nieznajomości prawd wiary odrzucił naukę piątego soboru powszechnego678. Dopiero pod wpływem zbawiennych pouczeń papieża św.). zgodził się je przyjąć zarówno Kościół akwilejski. Wspomniany sobór odbył się w Konstantynopolu w czasach papieża Wigiliusza679. Sergiusza. Kiedy zaś dotarł do Rzymu. przeciw Nestoriuszowi. wyżej III 20. za panowania Justyniana i był wymierzony przeciw Teodorowi oraz innym heretykom. został wspaniale przez niego ugoszczony. pr zyp. Przybywszy do króla Kunikperta. jak głosi powszechna wiara. jak i inne Kościoły Chrystusowe. żeby Najświętszą Maryję nazywać zawsze Bogurodzicą Dziewicą680. urodziła ona prawdziwego Boga i Człowieka.. jak i związanej z tym nauki. a nie tylko człowieka. Król angielski Cedoald przybył do Rzymu. 681 W białe szaty ubierali się katechumeni przystępujący do chrztu w Wielką Sobotę i nosili je do pierwszej niedzieli po Wielkanocy (dominica in Albis).

Którego zamiarów nikt przeniknąć nie zdoła! Albowiem przybył jak gość z dalekiej krainy brytyjskiej. VI 29. bogactwa. majordomowie. co ojców i jego własne męstwo zebrało. Łupy. że niebo powzięło decyzję. . Wszystko. dusza w niebie przebywa. By ze źródła się napić czystej i ożywczej wody. Ochoczym sercem przyjął nagrody odnowionego życia I dzikość barbarzyńską zmieniwszy. potomstwo. W bieli kroczyć będzie wśród owieczek Chrystusa. HE V 7. Berło nad Frankami w Galii przejęli majordomowie. co zwykle czynili królowie. mury. Zdawało się. zmienił też Radośnie swoje imię. Można by sądzić. triumfy. dary złożywszy mistyczne. Z którego dla wszystkich bije ożywcze światło. biskup Mediolanu (por. autorem jest Benedykt. gdzie umieszczono następujące epitafium682: Zaszczyty. Przez różne szedł ludy. rządcy zaś królewskiego pałacu683 zaczęli przejmować władzę królewską i wykonywać to wszystko. a łaska Chrystusa W białą odzianego szatę wiodła do nieba. zamki i domy. przywódcy służby pałacowej. 683 Maiores domui. Chciał bowiem król niby gość zobaczyć Piotra i jego stolicę. Zasłużywszy sobie na królestwo Chrystusa. aby tron frankoński przeszedł na ich 682 Epitafium napisane jest w dystychach elegijnych i przekazane za Bedą. 16. Niezwykła królewska wiara i wielka łaskawość Chrystusa. I łykiem promiennym spróbować słonecznego blasku.). Ciało leży w grobie. morza i lądy. kiedy sam Ojciec Oczyścił go wodą ze źródła życia. że tylko zamienił berło królewskie. Papież bowiem Sergiusz Nadał mu imię Piotra. Piotra. Romulusa miasto zobaczył oraz czcigodną świątynię Piotrową. Zostawił dla Bożej miłości mężny Cedoald.186 niebieskiego. W tym czasie w Galii królowie Franków stracili swoją dawną dzielność i mądrość. dostojeństwa. Ciało jego pochowano w bazylice św. potężne królestwa.

686 Vita sancti Arnulfi W: MGH Script. Po ziemskich zaszczytach oddał się na służbę Chrystusowi. Hannover 1888. władca uwielbiany przez Pawła. 687 Gesta episcoporum Mettensium. Był to mąż wspaniały. z której wyjdzie niebawem Karol Wielki. 685 Arnulf pełnił funkcje majordoma na dworze Teodoberta II. zasłynął jako dzielny biskup. 17. który po śmierci ojca przez dwanaście lat samodzielnie dzierżył berło longobardzkie. W tym czasie688 odszedł z tego świata Kunikpert. ss. protoplasta dynastii Karolingów. wyżej V 40. męża skromnego i świątobliwego. Około 612 r. gdzie odbyła się bitwa z Alachisem689.Merov. II. króla Austrasii. później wychowawcą i doradcą Dagoberta I. 427. 426. Opisałem w niej niektóre cuda zdziałane za sprawą świątobliwego Arnulfa i uważam za rzecz zbędną powtarzać je tutaj.187 potomstwo684. król przez wszystkich bardzo lubiany. O jego nadzwyczajnych czynach w Kościele w Metzu powstała książka. a następnie wybrał sobie życie pustelnicze i pędził żywot bardzo skromny. Ja także napisałem książkę o biskupach687 tego miasta na prośbę Angelramna. 689 Zob. mąż – jak się później okazało – miły Bogu i niezwykle świątobliwy. wyróżniający się dobrocią. został biskupem Metzu. którą niegdyś 684 Chodzi o dynastię Karolingów. On to wzniósł klasztor ku czci świętego Grzegorza męczennika na równinie Koronate. Ostatnie lata życia spędził jako pustelnik. poświęcony całkowicie trędowatym. rer . Śmierć króla Kunikperta i panowanie jego syna Liutperta. . Wstęp. zob. Z wielkim płaczem pochowali go Longobardowie w świątyni Zbawiciela. opisująca cuda przez niego zdziałane i wstrzemięźliwe jego życie686. 688 W 700 r. dzielny wojownik. Żył wtedy zarządca pałacowy Arnulf685. arcybiskupa Kościoła w Metzu.

Po upływie ośmiu miesięcy Raginpert. Ansprand zaś uciekł i obwarował się na wyspie Kommacina. dawszy mu jako opiekuna Anspranda. 20. 18. wyżej IV 51. Rotarit rządził Benewentem. męża mądrego i wspaniałego. 692 W 701 r. zajął jego królestwo i w tym samym roku zginął. . następnie otoczył 690 691 Zob.w dziecięcym wieku pozostawił król Godipert. miasto w Lombardii. 19. książę Turynu. a także Rotalitem i Faraonem.188 zbudował jego dziad Aripert. książę Bergamum i zagarnął władzę królewską. pokonał Liutperta. Władzę zdobył Aripert i żywcem dostał w swe ręce Liutperta. miasto w Piemoncie. Tymczasem zaś powrócił Rotalit. Przeciw niemu wyruszył król Aripert na czele wielkiego wojska. Novara. odniósł nad nimi zwycięstwo i zajął tron longobardzki. Najpierw obległ i zdobył miasto Laudę693. książę Turynu. przybył z silnym oddziałem i stoczył bitwę pod Nowarią691 z Ansprandem oraz z Rotarim. którego następnie zgładził. lecz zmarł jeszcze w tym samym roku. Tatzonem. Wtedy692 jego syn Aripert przygotował drugą wojnę i walczył pod Ticinum z królem Liutpertem oraz z Ansprandem. księciem Bergamum. Atonem. którego – jak mówiliśmy wyżej690 . Królestwo longobardzkie pozostawił niepełnoletniemu jeszcze synowi Liutpertowi. 693 Lodi. zgładzony przez Grimualda. Nad wszystkimi odniósł zwycięstwo i w czasie walki wziął żywcem nieletniego Liutperta. Raginpert. został wzięty do niewoli przez Ariperta i pozbawiony życia.

na której dotąd przebywał Ansprand. Również Liutpranda. ale nawet polecił zwrócić go ojcu. Liutprand podążył więc do swojego ojca w Bawarii i sprawił mu swoim przybyciem nieopisaną radość. Coira. od Chiavenna.189 Bergamum i zdobył je bez większych trudności używając taranów i różnych machin wojennych. pozbawił oczu Sigipranda. syna Anspranda i we wszelki sposób karał wszystkich. na pn. Na wiadomość o tym Ansprand uciekł do Klawenny694. . a następnie odesłał do Turynu. którzy byli związani z nim pokrewieństwem. oraz zniszczyło znajdujący się tam gród. księcia Bawarów i pozostał u niego przez dziewięć lat. któremu kazał ostrzyc włosy na głowie i brodzie. nie tylko nie wyrządził mu żadnej krzywdy na ciele. Tak samo wziętego do niewoli Liutperta pozbawił życia w czasie kąpieli. Teodoratę. Anspard uciekł do Bawarii i pozostał tam przy ich wodzu Teutpercie. miasto w Recji. Aripert prześladował we wszelki sposób jego żonę. 21. Król Aripert. Dzis. Nie ulega wątpliwości. Aripert wysłał również wojsko przeciw Ansprandowi przebywającemu na wyspie Kommacina. Tymczasem żonę Anspranda. że stało się to za zrządzeniem wszechmocnego Boga. umocniwszy swoją władzę. król Aripert osadził w 694 695 Dzis. który przygotowywał go do objęcia sterów władzy królewskiej. ponieważ jednak uważał go za osobę mało znaczącą i do tego zbyt młodą. młodszego syna Anspranda. Chiavenna w prowincji Sondrio w Lombardii. 22. W jego ręce wpadł samozwańczy król Rotalit. Wojsko zaś Ariperta zajęło wyspę. gdzie kilka dni później został zamordowany. trzymał w więzieniu. syna i córkę. a następnie przez miasto Curia Retorum695 udał się do Teutperta.

zob. dziada Karola Młota. wyniesiony przez syna na plecach z płonącej Troi. syn Arnulfa. sołtys. Anchizes według mitologii władca Dardanos w Triadzie. W podobny sposób została też oszpecona siostra Liutpranda. Znany mit genealogiczny o pochodzeniu Franków. żeby zachęceni w ten sposób wysłali do tejże prowincji wojsko. Kiedy zaś. syn Arnulfa. Opłacił on mianowicie niektórych Słowian. jak to kobieta. Po nim przejął księstwo Ferdulf rodem z Ligurii. jak i ciałem. i Forojulijczykom wielkie szkody. kazał ją oszpecić na twarzy przez obcięcie nosa i uszu. który – jak uważano – otrzymał imię Anchizesa697. 652. chełpiła się. władzę objął tam Ferdulf. człowiek fałszywy i wyniosły. W Galii majordomem był wtedy Anschis. by zdobyć sławę przez zwycięstwo nad Słowianami. 698 W tekście: loci servator. To samo znajdziemy w Dziejach biskupów Metzu. W tym czasie w Galii w państwie Franków sprawował władzę majordom Anschis696. który jednak nie mógł 696 Właściwie Ansegis. przyniosła i jemu. 23. 697 W tekście: Anschis. lecz było to zarazem przyczyna wielkiej ruiny księstwa forojuliańskiego. przyp. ojciec Eneasza. 699 Schultheiss jeszcze dzisiaj w języku niemieckim znaczy: wójt. wyżej VI 3. który zginął z rąk Słowian. Aurona. mąż szlachetny i silny tak duchem. które uprowadzili ze sobą jako łup. ojciec Pepina z Heristalu. Śmierć Aldona w Forum Iulii. który był – jak powiedzieliśmy – zarządcą regionu698. tu nazwa skuldhais określa urzędnika królewskiego. Rozbójnicy słowiańscy napadli bowiem na pasterzy i pasące się w pobliżu stada owiec. pochodzącego ze starożytnej Troi. 24. . Jego żądza. W Forum Iulii zmarł Adon. Tak się też stało. że będzie jeszcze królową. Ściga ich zarządca tego terenu zwany w języku longobardzkim skuldahis699.190 więzieniu.

i powiedziałby. który z nas dwóch jest bardziej arga”. spotkał księcia Ferdulfa. trudne i bezdrożne tereny. które zaiste niełatwo było pokonać. który ostatni dotrze do owych Słowian”. o którego przybycie zabiegał książę Ferdulf za pomocą pieniędzy. żebyśmy. Za nim 700 Arga – niezdara. dokąd niemal ze wszystkich stron był trudny dostęp. To rzekłszy odwrócił konia i podążył w kierunku słowiańskiego obozu od strony stromego zbocza górskiego. książę Ferdulfie. nie wcześniej zeszli z tego świata. który posiadasz imię Argait wywodzące się od arga?700” Ów dzielny mąż. Wtedy wspomniany Argait tak odezwał się do Ferdulfa: „Pamiętaj. Na to Argait – takie bowiem nosił imię zarządca – odpowiedział. Rozłożyły się obozem na szczycie góry. zanim inni nie poznają. ja i ty. że w złości wypowiedział. ty. Książę Ferdulf nadszedłszy z wojskiem zaczął obchodzić górę. Ferdulf zaś uważał za hańbę.191 dopaść owych rozbójników. aby uderzyć na nie od strony bardziej płaskiej. jeśli sam nie uderzy na Słowian. Takimi obraźliwymi słowami obrzucali się wzajemnie. co zrobił z tymi rozbójnikami. i nie mógłby zaprzeczyć. wtedy pod przysięgą niech powie. Oto teraz gniew boży spadnie na tego z nas. że nazwałeś mnie człowiekiem leniwym i bezużytecznym i określiłeś obraźliwym słowem arga. słowo obelżywe. o którym wspomina Edykt Rotariego (w rozdziale 381): „Jeśli ktoś w złości wypowiedziałby arga. książę. że arga jego nie dotyczyła”. pokonawszy wprzód trudne przejścia. . dlatego też ruszył za nim przez strome. W kilka dni po tym incydencie wtargnęły do księstwa silne oddziały wojska słowiańskiego. który zapytał go. Wtedy oburzony Ferdulf tak powiedział: „Jakże mógłbyś zdobyć się na dzielny czyn. tak mu odpowiedział: „Niech Bóg pozwoli. że uciekli. dotknięty do żywego. Gdy wracał z pościgu.

że wojsko chce ich zaatakować od strony stromych zboczy. dzielnie przygotowali się do obrony i odpierali ich ataki raczej kamieniami i siekierami niż mieczami. Zwycięstwo osiągnęli nie tyle dzięki swym siłom. co dzięki przypadkowi. Książę forojuliański Korwul. Kiedy on spadł z konia.192 zaś podążyli jego żołnierze. oślepiony przez króla. Tylko jeden Longobard postąpił tam dzielnie i mężnie. wyżej II 13. 701 Zob. W taki sposób zginął książę Ferdulf. Miał on na imię Munichis i został później ojcem książąt: Piotra w Forum Iulii i Ursusa w Cenedzie701. który do takiej walki go sprowokował. Ponieważ obraził króla. tam znalazł śmierć i ten. tam zginął książę Ferdulf. że rzeczą haniebną będzie nie pójść za swoim wodzem. Słowianie widząc. a następnie związany rzucił się w dół przez strome zbocza i tak umknął przed wrogiem. którzy w zgodzie i dobrej radzie mogliby powalić tysiące nieprzyjaciół. . gdyż uznali. Poległa tam cała starszyzna forojuliańska. aby pędził żywot w hańbie. który dzierżył władzę tylko przez krótki czas. a jeden spośród Słowian nagle rzucił się na niego i związał mu ręce sznurem. Na skutek nieszczęsnej rywalizacji i braku przezorności straciło tam życie wielu dzielnych mężów. wyłupiono mu oczy. wówczas skrępowanymi rękoma wyrwał z prawicy tegoż Słowianina włócznię i przeszył nią napastnika. 25. aby już nigdy na skutek nieszczęsnej rywalizacji nie wydarzyła się podobna klęska. W ten sposób pozrzucali ich z koni i wybili co do nogi. Jego miejsce zajął Korwol. Opowiedzieliśmy to zdarzenie w tej historii tylko dlatego.

miejsce urodzenia Cycerona. 707 Pontyfikat Jana VI przypadł na lata 701-705. syn Bellona. których urodzenie przyniosło chwałę skromnej matce. Pemmon miał tutaj żonę imieniem Ratperga. Lecz on. wyraz horrea znaczy spichlerz. 706 Dzis. człowiek mądry. Ratchaita i Ahistulfa. W tym czasie703 Gisulf. odpowiednią dla tak wielkiego księcia. 708 Miejscowość trudna do zlokalizowania. mawiał. na południe od Rzymu. a mianowicie Ratchisa. wywołał bunt i przeniósł się później do Forum Iulii. Ponieważ wyglądała ona jak wieśniaczka.193 26. 705 Arpinum. Dotarł aż do miejscowości zwanej Horrea708 i nikt mu 702 703 Około 705 r. których ojcowie zginęli podczas wyżej wspomnianej wojny i wychowywał ich na równi z własnymi dziećmi. jej skromność i budząca szacunek obyczajność niż piękno ciała. Książę benewentyński Gisulf i zajęcie przez niego Sury oraz innych grodów. Z kolei księstwo to przypadło Pemmonowi702. rabował i brał tysiące jeńców. mężów dzielnych. Arce w prowincji Frosinone. 27. Sore w prowincji Frosinone. Książę forojuliański Lemmon i narodziny jego trzech synów. Arpino w prowincji Fronsinone. Palił. zdobył miasto rzymskie Surę704 oraz twierdze Hirpinum705 i Arcis706. dzis. gdzie żył w spokoju. książę Benewentu. często prosiła męża. tak jakby on był ich faktycznym ojcem. aby ją oddalił i pojął inną żonę. Tenże książę zebrał wszystkich szlacheckich synów. łac. iż bardziej mu się podoba jej charakter. . W czasach papieża Jana707 Gisulf wtargnął do Kampanii z całą swoją potęgą. mężowi utalentowanemu i dla ojczyzny bardzo pożytecznemu. Z tą żoną miał Pemmon trzech synów. Jego ojciec Billon. Około 702 r. 704 Dzis.

które niegdyś podlegały jej prawom. czcigodny arcybiskup. Aripert II (701-712) uczynił darowiznę z wyraźnych pobudek politycznych. W tym czasie709 król longobardzki Aripert przywrócił Stolicy Apostolskiej w formie darowizny Alpy Kottyjskie. jak to wynika z Lib. Arcybiskup Mediolanu Benedykt. gdyż z dawien dawna biskupi w Ticinum byli konsekrowani w Kościele rzymskim. tak jak sobie życzyli711. 29. O darowiźnie Ariperta na rzecz Kościoła rzymskiego i o dwóch królach angielskich. Śmierć Transamunda. kiedy królem był Rotami. arcybiskup Mediolanu i wytoczył sprawę Kościołowi w Ticinum. XC. Dopiero papież. 712 Około 711 r. gdzie podaje się także imiona tych królów. był mężem wielkiej świątobliwości i cieszył się nadzwyczaj dobrą opinią w całej Italii. wykupił z jego rąk wszystkich jeńców i sprawił. pontif. 710 W latach 643-644. 28. Constantinus. Wiadomość o tej darowiźnie wypisał złotymi literami i posłał do Rzymu. Jednak przegrał. Benedykt zaś. . że książę wraz z wojskiem wycofał się do swoich posiadłości. posławszy do niego kapłanów z darami. W tych także dniach przybyli do grobów apostolskich w Rzymie dwaj królowie sascy i wkrótce potem zmarli. 711 W rzeczywistości za pontyfikatu Konstantyna (708-715).194 się nie mógł oprzeć. Po śmierci króla Transamunda 709 W czasie pontyfikatu Jana VII (705-707). Wtedy712 również przybył do Rzymu Benedykt. lecz już dawno zostały jej zabrane przez Longobardów710. 30. księcia Spoleto i jego następca syn Faroald.

który wspomagał go na wygnaniu w Poncie. Cesarz Justynian po raz drugi zdobył koronę i wymordował buntowników. upadłszy przed nim na ziemię. Pochwycił także Leona i Tyberiusza. Patriarchę zaś Konstantynopola. Tymczasem Justynian. prosił o wstawiennictwo z powodu swych grzechów oraz odnowił wszelkie przywileje Kościoła rzymskiego. stoczył z nim bitwę w odległości 12 713 Faroald nastał po swym najprawdopodobniej w 703 r. VI 11-12. 716 Całe opowiadanie za Bedą. ale powstrzymać nie zdołał716. po utracie władzy cesarskiej żyjący na wygnaniu w Poncie714. 715 W 705 r. który razem z nim sprawował rządy w królestwie. 32. przyjął go z wszelkimi honorami i zanim odesłał do domu. Tymczasem wysłane przeciw Filippikowi wojsko przeszło na jego stronę i obwołało go cesarzem.195 władzę w Spoleto objął jego syn Faroald713. 31. pozbawił wzroku i odprawił do Rzymu. ojcu Transamundzie I . Filippik ruszył więc na Konstantynopol przeciw Justynianowi. Filippik zgładził Justyniana i osiągnął godność cesarską. Bratem Transamunda był Wachilap. czcigodny papież powstrzymywał go od tego kroku. uzurpatorów zasiadających na jego tronie i kazał poderżnąć im gardła na środku stadionu w obecności całego ludu. odzyskał tron dzięki pomocy króla bułgarskiego Terebella715. Gallicyna. 714 Zob. Kiedy cesarz wysłał wojsko do Pontu. Wreszcie polecił papieżowi Konstantynowi przybyć do siebie. aby pochwycić Filippika. którzy go wypędzili. a na jego miejsce uczynił biskupem opata Cyrusa. którego tam wygnał. Wymordował patrycjuszy.

to ilekroć ocierał ręką mokry od kataru nos. zabił Justyniana i zajął jego tron718.. którego papież i Rada Stolicy Apostolskiej723 nie przyjęli. niemal tylekroć kazał podrzynać gardło któremuś ze swoich przeciwników720. ukazujące dzieje sześciu soborów powszechnych. Wysłał też do papieża Konstantyna list z heretycką nauką. . Lud zaś rzymski postanowił nie umieszczać na monetach ani imienia 717 718 Około 18 km. Tymczasem Filippik. W tych dniach zmarł Piotr721. W 711 r. 723 Apostolicae sedis concilium. 719 Pierwszy raz w latach 685-695. Justyniana zdradziło jego własne wojsko i poniósł śmierć z ręki jednego ze swoich dowódców. Filippik bowiem kazał usunąć tego typu obrazy w cesarskim mieście. pozbawił Cyrusa.196 mil717 od miasta. drugi raz w latach 705-711. a kiedy ten odzyskał władzę. Anastazjusz zwyciężył Filippika. aby tam kierował swoim klasztorem. 722 Zob. Filippik przywracał naukę monoteletów i odrzucał ustalenia VI soboru ekumenicznego. Rządził zaś Justynian z synem Tyberiuszem drugi raz719 przez sześć lat. Był to mąż niezwykłej prostoty i wielkiej gorliwości w służbie Chrystusa. gdy już umocnił się na tronie cesarskim. patriarcha Akwilei. Śmierć patriarchy Piotra i jego następca Serenus. Cesarz Leon polecił obciąć wygnańcowi nos. 34. 721 Około 715 r. władzę zaś w Kościele przejął po nim Serenus. odniósł zwycięstwo. o którym wyżej mówiliśmy722. wyżej VI 31. Z tego też powodu papież kazał wymalować w portyku kościoła św. opowiadanie za Bedą. 720 Justynian II nosi przydomek Rinotmetos. patriarchatu i polecił mu wrócić do Pontu. zwany też Bardanesem. to znaczy „z obciętym nosem”. 33. Piotra obrazy.

powstał przeciw niemu Anastazjusz. że wojsko było na niego oburzone z powodu tej decyzji.197 heretyckiego cesarza. że będzie sprzyjał religii katolickiej i głosił naukę szóstego soboru powszechnego. Ruszył więc z armią na Italię i stoczył bitwę z Aripertem. Stąd też nie ukazywano w kościele jego portretów i nie wymawiano jego imienia podczas uroczystych mszy. 35. Kiedy obciążony złotem usiłował przeprawić się przez Ticinus. . wpadł do wody i 724 W czerwcu 713 r. wysłał list do papieża Konstantyna. księcia Bawarów. Wreszcie w dziesiątym roku udało mu się nakłonić Teutperta. Tenże Anastazjusz za pośrednictwem Scholastyka. panowanie Anspranda i jego syna Liutpranda. W końcu noc położyła kres walce. że Bawarowie uciekli z pola bitwy. było jednak pewne. 725 W 712 r. Postanowił więc szybko uciec do Francji i zabrać ze sobą z pałacu tyle złota. śmierć Ariperta w rzece. podczas której obie strony poniosły wielkie straty w ludziach725. ucieczka jego brata Gumperta. Artemiusz jako cesarz przybrał imię Anastazjusz II (713-716). ile uważał za stosowne. zwany też Artemiuszem. lecz postanowił raczej udać się do Ticinum. a zwycięskie wojsko Ariperta powróciło do obozu. ale nie zabił724. Ansprand z pomocą Teudeperta i Bawarów pokonał Ariperta. Aripert nie chciał pozostać w obozie. zrzucił go z tronu i pozbawił oczu. a wrogowie nabrali odwagi. patrycjusza i egzarchy Italii. ani podobizn. ani jego dekretów. w którym oświadczył. Kiedy minął rok i sześć miesięcy od objęcia przez niego władzy. Już dziewięć lat żył Ansprand na wygnaniu w Bawarii. toteż jego ludzie stracili ducha. Po przybyciu do miasta zorientował się. do wojny.

Kiedy przyjmował posłów obcych narodów. W latach 701-702. chcąc się dowiedzieć. zaglądał tu i tam. Ansprand słysząc to w ostatnich chwilach życia bardzo się uradował. Był zaś mężem pobożnym. z których najstarszy imieniem Ragimpert rządził w naszych czasach miastem Aurelia728. Jego ciało odnaleziono na drugi dzień. Był on zaś mężem pod każdym względem znakomitym i rzadko kto mógł mu dorównać w mądrości. aby nie budzić w nich chęci najazdu na Italię. zmarł 13 VI. kochał sprawiedliwość. co w jakim mieście się o nim mówi i jak poszczególni sędziowie wymierzają sprawiedliwość jego poddanym. Panował zaś już to wspólnie z ojcem Raginpertem. już to samodzielnie przez dwanaście lat727. 729 Marzec – czerwiec 712 r. Po śmierci tegoż Ariperta na tronie longobardzkim zasiadł Ansprand. aby pochować w kościele Zbawiciela. lecz czasy były barbarzyńskie.. Miał on trzech synów.198 zginął w falach. który panował jedynie przez trzy miesiące729. 728 Orlean. Longobardowie na wieść o zbliżającej się jego śmierci posadzili na tronie królewskim jego syna Liutpranda. Król ten w czasie swego panowania wychodził nocą. Pod jego rządami ziemia dawała aż nadto obfite plony. następnie przewieziono. zbudowanym przez starego Ariperta726. rozdzielał jałmużnę. złożono w pałacu. 726 727 Ariperta I panującego w latach 652-662. . przyodziewał się w ubogie szaty i futra. nie częstował ich wspaniałymi winami ani innymi smakołykami. Jego brat Gumpert zbiegł w tym czasie do Francji i pozostał tam aż do dnia swojej śmierci.

król Franków Pepin i jego wojny. W królestwie Franków rządził podówczas Pepin735. . Teodozjusz zaś. Kiedy ów przysiągł mu. Teodozjusz w ciężkiej bitwie pod Niceą pokonał Anastazjusza. wylew Tybru. majordom austrazyjski w latach 687-714. spośród mężczyzn i kobiet. że wstąpi do stanu duchownego. Piotra do Mostu Mulwijskiego. 735 Pepin II z Heristalu. Teodozjusz pokonał Anastazjusza i zagarnął władzę. Z wyspy Rodos. 733 Zob. 37. 732 Teodozjusz III (716-717) był poborcą podatkowym w Opsikion. Lecz załadowane na nią wojsko powzięło inny plan: powróciło mianowicie z połowy drogi731 i przybyło do Konstantynopola. Był to mąż nadzwyczaj odważny. gdzie odnalazłszy prawowiernego Teodozjusza732 obwołało go cesarzem i wbrew jego woli umieściło na cesarskim tronie. W tych dniach rzeka Tyber wezbrała do tego stopnia. który 730 731 Około 714 r. że wystąpiła ze swego koryta i poczyniła wiele szkód w Rzymie. kazał go wyświęcić na kapłana. zdobywszy władzę. sukcesja jego syna Karola. umieścił na nowo w dawnym miejscu ów czcigodny obraz. W tym czasie cesarz730 Anastazjusz wysłał flotę do Aleksandrii przeciwko Saracenom.199 36. na którym wymalowano święte sobory. miejsca koncentracji wojsk bizantyńskich. książąt i ludzi prywatnych. usunięty przez Filippika733. jak i z ludu. 734 Na podstawie HE Bedy. Na ulicy Szerokiej woda sięgała wysokości półtora człowieka oraz rozlewała się na przestrzeni od Bramy św. wyżej VI 34. wiedzionych Bożą miłością zwykło z Brytanii udawać się na pielgrzymkę do Rzymu. W tym czasie wielu Anglów734 zarówno ze szlachty. Plemię Anglów.

zamieszkiwali terytoria zachodniej Germanii między ujściem Wezery a jeziorem Ijsselmeer. Lecz także król dobył z pochwy swego miecza. aby zgładzili króla w czasie uczty. o odwadze tegoż króla. 736 Fryzowie. gdzie przebywał on razem ze swoimi bliskimi. Ratpotem. późniejszy jego następca737. postanowił go zgładzić. Dowiedział się o tym Liutprand i kazał krewniaka zaprosić do królewskiego pałacu. a przede wszystkim z królem Fryzów736. imieniem Subo. Prowadził również liczne zacięte boje z Sasami. Wtedy jeden z królewskiej gwardii. szczep germański. majordom 715-741. Jego zaś czterej nieobecni synowie ponieśli śmierć tam. odskoczył natychmiast do tyłu i wyciągnął miecz. zabijając go na miejscu. Tak na przykład przekroczywszy Ren. 737 Karol Młot. osobiście dotykając go ręką odkrył – zgodnie z tym. Król Liutprand zgładził buntownika Rotarita. z nałożnicy Alpaidy – Karola i Chilperyka. gdzie ich znaleziono. aby nim zabić króla. w którym ukrył silnych i uzbrojonych mężów. 38.200 nagłym atakiem powalał swoich wrogów. że został zdemaskowany. w towarzystwie jednego tylko gwardzisty napadł znienacka na pewnego nieprzyjaciela i zabił go w pokoju. co mu doniesiono – pancerz pod odzieżą. zaszedł Rotariego od tyłu. Na Rotariego ruszyli jednak inni gwardziści. jeden z jego krewnych. Gdy król Liutprand już mocno usadowił się na tronie. Wyprawił mianowicie ucztę w swoim domu w Ticinum. Pepin miał wielu synów. Pepin miał czworo dzieci: z żony Plektrudy – Dragona i Grimualda. spośród których wyróżniał się Karol. . ale otrzymał od niego cios w czoło. Rotari. Kiedy Rotari spostrzegł.

Zob. ojca Benedykta na Monte Cassino. mieszkaniec miasta Breksji742. 740 Romuald II. Petronaks odbudował klasztor św. W Benewencie zmarł książę Gisulf738. Podobnie postępował też z innymi. 744 Klasztor na Monte Cassino został zburzony przez Longobardów między 581 a 589 r. Św. że postanowili go zabić. Oni to czcigodnego ojca Petronaksa obrali swoim przełożonym. zarzucając im. Oni natychmiast padli mu do nóg i przyznali się do wszystkich knowań przeciwko niemu.201 Król Liutprand był człowiekiem wielce odważnym. 224. że zamierzają go zgładzić dwaj jego giermkowie. którzy już wcześniej tam się osiedlili. tym zaś. Benedykta (upłynęło już bez mała sto dziesięć lat744. przebaczał winę. wyżej II 20. Kiedy pewnego razu doniesiono mu. 40. Zob. W tym mniej więcej czasie741 przybył do Rzymu jako pielgrzym Petronaks. Następnie zachęcony przez papieża Grzegorza743 udał się do grodu Kassinum. zamieszkał z kilkoma innymi prostymi ludźmi. sam poszedł z nimi w ostępy leśne. 742 Brescia. 39. 741 Około 717 r. przyp. książę Benewentu w latach 706 -731. . Zachęcił. by uczynili to teraz. którzy natychmiast przyznali się do swej niegodziwości. klasztor św. wyżej IV 17. syn Romuald. Śmierć księcia Benewentu – Gisulfa i jego następca. władzę zaś nad ludnością Samnium739 objął po nim syn Romuald740. W niedługim czasie za sprawą boskiego miłosierdzia i za wstawiennictwem św. Przybywszy do grobu ojca Benedykta. jak miejsce to 738 739 Prawdopodobnie w 706 r. Wincentego. 743 Grzegorz II (715-731). tam wyciągnął z pochwy miecz i skierował przeciwko nim.

Jednak książę Neapolu podczas nocnej wyprawy niektórych Longobardów wziął do niewoli. Wincentego nad Wulturnem został założony w latach 705-707 przez trzech znakomitych mieszkańców Benewentu. został ojcem wielu zakonników wywodzących się ze szlachty i niższych warstw. Klasztor zaś św. Świadczy o tym zapis umieszczony w dziele.202 opustoszało). ponadto z ojcowskiej łaskawości przekazał mu także Regułę. który dostarczył klasztorowi Pismo Święte i inne potrzebne mu księgi. że istniały dwa autografy Reguły. Pozostawał on w ścisłych związkach z klasztorem na Monte Cassino. a drugi pozostał na miejscu i jego dzieje opisał Paweł w Historii Longobardów. a mianowicie Tatona. mąż uczony i opat tego klasztoru747. przyjął jarzmo świętej reguły i zaczął wieść żywot według wskazań św. Jeszcze za życia papieża Grzegorza748 Longobardowie z Benewentu zajęli miasto Kumy749. Temuż czcigodnemu mężowi Petronaksowi w następnym okresie przyszedł z pomocą różnorodną nadzwyczajny kapłan i umiłowany przez Boga papież Zachariasz745. ojciec Benedykt własnoręcznie napisał746. którzy tłumnie przybywali do niego. Benedykta Maurusem powędrował do Francji. Doprowadził on klasztor do takiego stanu. Tasona i Paldona. 748 Około 717 r. Przypuszcza się. powstał wtedy z fundacji trzech znakomitych braci. . starożytne miasto nadmorskie w Kampanii. Odbudowawszy cele. 749 Cumae. 747 Klasztor św. która św. które na ten temat napisał Aupert. Wincentego Męczennika. położony u źródeł rzeki Wulturnus i słynny dziś z licznej rzeszy zakonników. dwóch braci Tatona i Tasona oraz ich kuzyna Paldona. jeden wraz z uczniem św. Benedykta. innych 745 746 Zachariasz był papieżem w latach 741-752. w jakim obecnie się znajduje.

a mianowicie w Andegawum756. założyciel dynastii izauryjskiej. 755 Prawdopodobnie dzis. pontif. 737. Camberiacum) we wschodniej Francji (Sabaudia) w 717 r. pokonał Raginfrida. nieślubny syn Pepina. wyżej VI 28. Rzymianie odzyskali również sam zamek. wyżej VI 37. za który papież750. W tym czasie król Liutprand potwierdził darowiznę. 756 Angers w zachodniej Francji. dokładniej przedstawia to Lib. Kiedy bowiem za Bożym przyzwoleniem wydostał się z więzienia754. żony Pepina. Po nim tron objął Leon752. W tym czasie zmarł cesarz Teodozjusz751. uprzednio dowódca wojsk w Azji Mniejszej. król Franków. 757 Zob. Śmierć cesarza Teodozjusza i objęcie władzy przez Leona. który dzierżył władzę tylko przez jeden rok. Pozwolił mu jednak mieszkać w wielkim mieście. 754 Karol Młot. zapłacił siedemdziesiąt funtów złota. . został uwięziony za sprawą Plektrudy. stoczył z Raginfridem dwie lub trzy mało znaczące bitwy. 41. 752 Leon III Izauryjski (717-741). Karol. W kraju Franków po śmierci Pepina władzę przejął wspomniany wyżej jego syn Karol753. Vincy w pobliżu Chambéry (Rzym. a następnie pokonał go w wielkiej bitwie pod Wincjakum755. jaką uczynił z Alp Kottyjskich757 na rzecz 750 751 Grzegorz II. który w licznych wojnach i bitwach wydarł ją z rąk Raginfrida. zgodnie z pierwotną umową. Teodozjusz III został zmuszony do abdykacji w 717 r. Cały zaś naród frankoński przyjął pod swoją wyłączną władzę. 43. przyp. Król Liutprand potwierdził darowiznę dla Kościoła rzymskiego i otrzymał za żonę córkę Teudeperta.203 wymordował. 42. 753 Zob.

do grobu apostołów. Longobardami w Forum Iulii rządził Pemmon. jak powiedzieliśmy761. przyp. wyżej VI 26. księcia bawarskiego. w okolicy Rawenny. posławszy ojca do stanu duchownego.. książę bawarski. 761 Zob. odnotowuje pod 716 r. W tych dniach przybył do Rzymu Teudon. W tym czasie książę Spoleto. Kiedy już osiągnęły wiek dojrzały. 44. pontif. Wychowywał on razem ze swoimi synami dzieci ze znakomitych rodzin. Wg innych (Waitz) dziś. 759 Liber. część gminy Mortegliano w prowincji Udine lub Laurana na wschodnim wybrzeżu Istrii (Roncaroni). że wielkie gromady Słowian wdarły się na teren zwany Lauriana762. Przeciwko temuż księciu Faroaldowi powstał syn Transamund i przejął władzę. W tym czasie760. książę bawarski przybył do Rzymu. Faroald II stracił władzę na rzecz Transamunda I w 703 r. Musiał jednak na rozkaz króla Liutpranda zwrócić je Rzymianom. Wkrótce potem pojął za żonę Guntrudę. u którego spędzał czas wygnania. mąż wspaniały. Lavariana. nagle otrzymał on wiadomość. aby pomodlić się przy grobach świętych Apostołów759 45. najechał na miasto Klassis758.204 Kościoła rzymskiego. wyżej III 13. Spital w pobliżu Villach. . Miał z nią tylko jedną córkę. 323. Faroald. Po śmierci patriarchy Serena władzę przejął Kalikst. Książę Faroald zajął Klassis. 760 Około 720 r. córkę Teutperta. Wyprawiwszy się za trzecim razem z 758 Zob. 762 Może dzis. archidiakon Kościoła w Tarwisium. a władzę nad Kościołem w Akwilei przejął z pomocą króla Liutpranda Kalikst. Gregorius II. W Forum Iulii opuścił ziemski padł patriarcha Serenus. XCI.

wybiwszy wielu nieprzyjaciół. prowincji galijskiej. aby w dalszej walce nie zginął ktoś z jego bliskich. jak i Longobardowie daremnie go powstrzymywali. Frankowie uderzywszy na Saracenów wycięli spośród nich trzysta siedemdziesiąt pięć tysięcy. podczas gdy sami stracili tam jedynie tysiąc pięciuset wojowników. Ze strony Longobardów nikt nie poległ oprócz Sigualda. człowieka w podeszłym już wieku. 766 Słynna bitwa pod Poitiers w 732 r. wyżej VI 24. jakby mieli zamiar w niej zamieszkać na stałe. Wkroczenie Saracenów do Hiszpanii. Ceuta naprzeciw Gibraltaru. jeśli nadejdzie”. w obawie. a teraz z radością sam przyjmę śmierć. 46. Odtąd Słowianie zaczęli odczuwać coraz większy respekt przed orężem forojuliańskim. Odpowiedział im: „Już dostatecznie pomściłem śmierć moich synów. dzis. Pemmon zaś. 765 Warownia Septem Fratres. Połączyli jednak swe siły i zgodnie walczyli z Saracenami766. który w poprzedniej bitwie pod wodzą Ferdulfa763 stracił dwóch synów. Następnie po dziesięciu latach wyruszyli wraz z żonami i dziećmi do Akwitanii. sforsowali cieśninę i zajęli całą Hiszpanię.205 owymi młodzieńcami na tych Słowian. zadał im wielką klęskę. ale za trzecim razem zarówno książę. Tak się też stało i we wspomnianej bitwie tylko on jeden poległ. Mścił się za to na Słowianach jeden i drugi raz. . tak samo wielu zgładził i wszystko spustoszył. zwycięstwa Karola i Eudona w Galii. Również Eudon ze swoim wojskiem uderzył na ich obóz. tak jak tego pragnął. 763 764 Zob. W tym czasie764 Saraceni z miejscowości zwanej Septem765 w Afryce. władcą Akwitanii. zawarł na tymże miejscu pokój ze Słowianami. Karol żył wtedy w niezgodzie z Eudonem. Około 711 r.

Gregorius II. którzy wykupili je za wielką sumę pieniędzy i przewieźli do Ticinum.206 47. wielu spośród Saracenów zmarło od głodu i zimna. 770 W prowincji Terni na pn.-wsch. W tych dniach Longobardowie zdobyli miasto Narnię770. Stąd wyruszyli do walki przeciw Bułgarom mieszkającym nad Dunajem. Dopiero gdy na skutek modłów. W tym także czasie767 niezmierzone wojsko tegoż samego plemienia Saracenów dotarło do Konstantynopola. W Konstantynopolu podczas zarazy zginęło trzysta tysięcy mieszkańców768. Lecz kiedy od nich również doznali porażki. Augustyna i przewozi je do Ticinum. 48. nieustannie zanoszonych do Boga przez mieszkańców. uciekli na swoje okręty i na nich popłynęli na pełne morze. 769 Około 723 r. Według Liber pontif. że Saraceni złupili Sardynię i zbezcześcili także owo miejsce. Tutaj zostały przez króla pochowane ze czcią należną tak wielkiemu Ojcu769. od Rzymu. od mieczy i zarazy.. gdzie nagła burza rozbiła ich flotę i zatopiła mnóstwo ludzi. wyprawił ludzi. 767 768 Najprawdopodobniej w latach 717-719. Król Liutprand wykupuje od Saracenów kości św. Augustyna i gdzie je ze czcią pochowano. otoczyło miasto i oblegało przez trzy lata. wtedy sprzykrzyło im się oblężenie i odstąpili od miasta. dokąd niegdyś z obawy przed barbarzyńcami przeniesiono kości św. . Saraceni oblegają Konstantynopol i ponoszą klęskę z rąk Bułgarów. Liutprand na wiadomość.

Potępienie edyktu królewskiego przez papieża Grzegorza II i cały Zachód spowodowało zbrojne wystąpienie cesarza przeciw papieżowi i powiększało coraz bardziej rozłam między Kościołem wschodnim. 775 Liutprand korzystał z religijnych niesnasek w Kościele i wystąpił przeciw Bizancjum jako obrońca papieża. zaś Longobardowie z Etrurii – w innych miejscach.. ci ze Spoleto stawili opór na moście Salaryjskim773. a Kościołem zachodnim.207 49. I tak upadł plan Rawenneńczyków. Król Liutprand zajął niektóre miasta rzymskie. Król Liutprand775 zajął warownie Emilii. około 726 r. Gregorius II. 777 Prawdopodobnie dzis. W owym czasie Liutprand obległ Rawennę. W tym czasie cesarz Leon774 kazał w Konstantynopolu zebrać i spalić obrazy świętych. Wtedy patrycjusz Pontu wysłał z Rawenny ludzi. Zniszczono w różnych obiektach tysiące dzieł sztuki malarskiej i rzeźbiarskiej. 776 Może miejscowość Fornovo około 45 km na południe od Modeny. przeciwstawiając się silnemu na Wschodzie monarchizmowi. obraliby sobie nowego cesarza. wszczął systematyczną i gwałtowną walkę z obrazami (obrazoburstwo). Także całe wojsko rawenneńskie i weneckie jednomyślnie sprzeciwiło się temu rozkazowi i gdyby ich papież nie powstrzymał. W obronie papieża stanęli jednak Longobardowie. 773 Most na Tybrze w Rzymie. popierającym cesarza. . 771 772 Na podstawie Liber pontif. Grzegorza II. aby zgładzili papieża772. o niegodnych czynach cesarza Leona. Lecz papież stanowczo odmówił. jeśli chce zachować łaskę cesarską. a mianowicie Ferronianum776. Pragnął zjednoczyć pod swoim berłem całą Italię. To samo polecił też czynić papieżowi w Rzymie. Monteveglio około 26 km na zachód od Bolonii. przyjmującym naukę papieża. zajął i zburzył Klassis771. 774 Leon III Izauryjski ze względów politycznych. Mons Bellius777.

Wziął także sobie po niej drugą żonę imieniem Ranigunda. Bolonię. 783 German. poślubił Gumpergę. Bussego w prowincji Parma. została darowana papieżowi Grzegorzowi II (728 r. a drugich ukarać obcięciem innych części ciała. wyżej VI 2.). 50. co zapoczątkowało świecką potęgę papieży. 782 Warownia Sutri. Wszystkich bowiem mieszkańców Konstantynopola częściowo siłą. która była córką księcia Breksji Gaidualda. zrzekł się godności patriarszej i wycofał się z życia publicznego (730 r. czy Jego Świętej Rodzicielki. Persicetę779. Książę benewentyński Romuald i jego syn Gisulf. książę Benewentu. 784 Zob. Zob. polecił jednym ściąć głowy. Dzis. S. W podobny sposób opanował też wtedy Sutrium.208 Buksetę778. dziś w prowincji Viterbo. ale po kilku dniach zwrócił je Rzymianom782. a częściowo perswazją zmusił do tego. . ale opuszczony przez współpracowników. Następnie kazał je spalić na środku miasta. zajęta przez Astolfa.). mężnie opierał się rozkazom cesarza. 780 W rzeczywistości Pentapolis została w 752 r. W tym też czasie cesarz Leon posunął się do jeszcze gorszych czynów. Giovanni in Persiceto w prowincji Bolonia. 778 779 Dzis. Osimo w prowincji Ankona. a na jego miejscu zasiadł prezbiter Anastazjusz. wobec czego został złożony z urzędu. któremu po ojcu nadał imię Gisulf. Z tym heretyckim czynem nie zgadzał się patriarcha German783 . 39. do których należał Anastazjusz. 781 Dzis. czy wreszcie jakichkolwiek świętych. Pentapolis780 i Auksjum781. córkę siostry króla Liutpranda Aurony. Romuald784. Ponieważ wielu mieszkańców starało się przeszkodzić tak zbrodniczemu czynowi. wyżej II 19. dziewięćdziesięcioletni starzec. aby wyrzucili wszelkie obrazy czy to Zbawiciela. Z Gumpergą miał syna.

przyp. Poprzedni patriarchowie. że w jego diecezji biskup mieszka tam. nie mogąc z powodu najazdów Rzymian mieszkać w Akwilei. Po jego śmierci zasiadł na niej biskup imieniem Amator. podczas gdy on sam pędzi żywot wśród zwyczajnego ludu. mężowi szlachetnie urodzonemu. Gdy dowiedział się o tym król Liutprand. Pocium albo Pontium to – być może dzis. mieli aż do tego czasu swoją stolicę nie w Forum Iulii. . Wrogość Lemmona wobec patriarchy Kaliksta. 788 Castellum Potium. 789 W 738 r. odebrał Pemmonowi książęcą władzę i przekazał ją jego synowi Ratchisowi789. dzis. Duino w prowincji Triest. Nie podobało się to Kalikstowi. 785 786 Około 737 r. że ucieknie do kraju Słowian. 787 Zob. wypędził go z Forum Iulii i w jego pałacu ustanowił własną siedzibę. Castrum Iuliense. Z tej przyczyny przeciw patriarsze interweniował książę Pemmon wraz z licznymi znakomitymi Longobardami.209 51. 788 zaprowadził do warowni Potium . wyżej IV 37. 515. leżącej nad morzem i chciał go stamtąd strącić do morza. później Parnica. pochwycił go. Cóż więc uczynił? Wystąpił przeciwko wspomnianemu biskupowi Amatorowi. gdzie książę i Longobardowie. zapłonął wielkim gniewem. Przyczyna zaś tego sporu przedstawiała się następująco. Uwięził go jednak i karmił chlebem goryczy. ale tego – Bogu dzięki – nie uczynił. Zuglio. ale w Kormonie787. W tym czasie wybuchł wielki spór między księciem Pemmonem a patriarchą Kalikstem785. Już dawno temu z grodu Julia786 przybył biskup Fidencjusz i za zgodą poprzednich książąt zamieszkał w murach warowni Forum Iulii oraz ustanowił tam stolicę swojego biskupstwa. Wtedy Pemmon ze swoimi zaufanymi zdecydował.

gdy tymczasem inni długi czas musieli cierpieć udręki w więzieniu. Michała. pozbawił życia tego. ojczyzny Słowian.210 Jednakże wskutek próśb Ratchisa król przywrócił do łask jego ojca. Uciekł do kościoła św. jak powiedzieliśmy. którzy poszli za Pemmonem i kazał ich uwięzić. kijem. podążył do króla razem ze wszystkimi Longobardami. synowi Karola. . został uwolniony od kary. Następnie głośno i po imieniu wywołał wszystkich. 791 Pepin Mały. który pierwszy stanął mu na drodze. osiedlili się Słowianie zwani Karantanami. gdzie w VI -VII w. Ratchis. jaki miał w ręce. Słowenii. dzięki łaskawości króla. został wreszcie księciem w Forum Iulii. 52. którzy brali udział w owym zajściu. Wojna Ratchisa ze Słowianami. Wtedy król zasiadł w sądzie i ze względu na Ratchisa przebaczył Pemmonowi i jego dwóm synom. a następnie sam jeden. Król Liutprand obciął włosy Pepinowi. Ratchaitowi i Aistulfowi oraz polecił im stanąć za swoim tronem. który. gdyby brat Ratchisa nie powstrzymał jego ręki. Gdy w taki sposób uwięziono wspomnianych Longobardów. gdzie wyciął wielkie ich rzesze i wszystko spustoszył. mimo że wielu nacierało na niego. 53. W tym czasie król Franków Karol. posłał swego syna Pepina791 do Liutpranda. że nie spotka go nic złego. imieniem Herfemar wyciągnął miecz i mężnie się bronił. Aistulf nie mógł znieść doznanej boleści i byłby przeszył króla prawie już dobytym mieczem. jeden z nich. wyprawił się ze swoim wojskiem do Karnioli790. Pemmon otrzymawszy zapewnienie. Kiedy Słowianie nagle go zaatakowali i nie zdążył wziąć od giermka swojej włóczni. by ten ostatni 790 Chodzi o terytorium dzis.

kiedy to wyzwolił ją Pepin Mały. tak jak poprzednio. 529. lecz pospieszył mu na pomoc z całym wojskiem795. składały podarunki. Około 737 r. gdzie zajęli Arelate794 i spustoszyli całą jej okolicę. 796 Dzis. 54. 797 Miejscowość trudna do zlokalizowania.211 zgodnie ze zwyczajem przyciął jego włosy792. Wtedy Karol wyprawił posłów z darami do króla Liutpranda i prosił go o pomoc przeciw Saracenom. wyżej IV 38 i przyp. Karol stoczył z nim bitwę w pobliżu Karbony i. . przebywającemu w wiosce Pilleum797 w okręgu Pentapolis. obdarował go też wspaniałymi darami i odesłał do rodzica. Król ten prowadził wiele wojen z Rzymianami. z których zawsze wychodził zwycięsko. 794 Dzis. wybili lub wzięli do niewoli rzesze ludności. zadawszy im wielkie straty793. a drugi raz napadli. 795 W 739 r. Rimini.. zwyciężył. Wtedy wojsko Saracenów znów wtargnęło do Galii i poczyniło wielkie spustoszenie. Liutprand Aś wraz z całym wojskiem powrócił do Italii. Obciąwszy mu czuprynę. Liutprand pośpieszył Frankom z pomocą. Liutprand nie ociągał się. Saraceni znowu wkroczyli do Galii i ponieśli klęskę z rąk Franków. Podczas kolejnego najazdu Saraceni dotarli do Prowansji. Narbona została zdobyta przez Arabów około 720 r. raz tylko w czasie jego nieobecności Rzymianie pobili jego wojsko pod Ariminum796. Na wiadomość o tym Saraceni w pośpiechu odeszli z tych terenów. 792 793 Zob. i pozostała pod ich panowaniem do 759 r. Arles. ofiary oraz życzenia błogosławieństwa od poszczególnych Kościołów. Liutprand stał się jego ojcem. które królowi.

Tegoż Gisulfa. Jednak mieszkańcy Benewentu. Kiedy zaś zmarł Romuald Młodszy801. król Hilprand. książę Wicencji okupowali Rawennę. objął po nim urząd Gisulf. Przeciw niemu powstali pewni ludzie i usiłowali go zgładzić802. bo Peredeo jeszcze żył. na książęcym tronie posadził on swego wnuka Grzegorza. Perugia. Ułożywszy w ten sposób stosunki w 798 799 Raczej wcześniej. 800 Transamund II. książę Spoleto. Lecz gdy król wraz z wojskiem dotarł do Transamunda. W tych dniach Transamund800 podniósł bunt przeciw królowi. jego nieletni syn. 801 W 731 r. kiedy przybył do Benewentu. gdzie stali wtedy obozem Walcari. Peredeo zaś poniósł śmierć w mężnej walce. który ze względu na chłopięcy wiek nie był zdolny kierować tak wielkim ludem. usunął król Liutprand. któremu dano za żonę niejaką Gizelpergę. Ci zaś uderzyli na Rzymian i zgładzili wielu z nich. 802 Powstał przeciw niemu książę Adelais. . Na jego miejsce postawiono Hilderyka.212 Jeszcze trzeci raz na skutek nagłego napadu Wenecjan. książę Benewentu. a pozostałych zmusili do ucieczki. 55. książę Spoleto i Gisulf. książę Benewentu oraz jego następca Grzegorz. zabili ich i w ten sposób ocalili życie swemu księciu. piastujący władzę przez dwadzieścia sześć lat. Nieco później798 Rzymianie z właściwą sobie butą zebrali się pod wodzą księcia Peruzji799 Agatona i wyruszyli na zdobycie Bolonii. Transamund. wnuk króla i Peredeo. gdy Hildebrand. wtedy został wzięty do niewoli Hildebrand. ten uciekł do Rzymu. Dzis. zawsze wierni swoim książętom. Peredeo i Rotkari.

król powrócił do swej rezydencji.. zgładził Hilderyka i znów odważył się podnieść bunt przeciw królowi805. W tym czasie król zapadł na zdrowiu i zbliżała się ku niemu śmierć. Tymczasem po siedmiu latach rządów w Benewencie odszedł ze świata książę Grzegorz. Liutprand prowadził wojnę w Pentapolis. Gisulfa. zob. Po jego śmierci królestwo otrzymał Godeskalk i przez trzy lata sprawował rządy nad Benewentyńczykami. przyfrunęła kukułka i siadła na jego końcu. w kościele Najświętszej Bożej Rodzicielki. wychowywał z ojcowską troską. Działo się to poza murami miasta. Jednak król Liutprand ze wzburzeniem przyjął wieść o tym wszystkim. Dla ludzi znających się na rzeczy to nadzwyczajne zjawisko oznaczało. który zwie się dziś kościołem Przy Żerdziach804. . dziewczynę pochodzącą ze znakomitego rodu. Jego żoną była Anna. że jego panowanie nie przyniesie nic dobrego. 805 Szerzej opowiadają o tym Gesta pontificis Zachariae. Maszerując na Pentapolis szedł z 803 804 W 735 r. swego wnuka. Po śmierci Grzegorza księciem Benewentu został Godskalk. dał mu za żonę Skaunipergę. Sancta Maria ad Perticas. 56. wyprawił się zbrojnie do Spoleto. Longobardowie mniemając. Kiedy zgodnie ze zwyczajem wręczyli mu miecz.213 Benewencie. a przyszedłszy do zdrowia wziął go jako współregenta. Po upływie kilku lat Transamund. że już rozstaje się z życiem. wyżej V 34. Król Liutprand na wiadomość o tych wydarzeniach w Spoleto i Benewencie. które są dla Pawła źródłem. powrócił do Spoleto. wynieśli na tron jego wnuka Hildebranda803. który uciekł do Rzymu.

Czołgając się na rękach i nogach zniknął biedak w lesie. Gdy zaś jego towarzysze chcieli go dobić. . Fossombrone w Umbrii. 806 Około 740 r. gdy nagle wpadli Benewentyńczycy. Ratchis nagłym uderzeniem zrzucił go z konia. Jednak Ratchis. Na jego miejsce postawił swego wnuka Agipranda. powalili wielu wrogów i wraz ze swoimi wyszli cało. starożytne Forum Sempronii. Tymczasem na pewnym moście dwaj silni Spoletańczycy zaszli Agisulfa od tyłu. pozbawił Transamunda władzy książęcej i nakazał mu wstąpić do stanu duchownego. wywołał po imieniu Ratchisa i ruszył na niego dobrze uzbrojony. miasto w Umbrii nad Adriatykiem. następnie zwrócił się szybko ku drugiemu. że król podąża do Benewentu. Wprowadził już na statek żonę i załadował cały dobytek. Ratchis z wrodzonej sobie dobroci pozwolił mu uciec. i zamordowali go. 57. Tam pewien bardzo mężny Spoletańczyk. już sam miał wsiąść. jego brat i niektórzy szczególnie dzielni mężowie.214 miasta Fanum do Forum Sempronii806. na zachód od niego znajdowało się Forum Simphronii. Liutprand wkroczywszy do Spoleto. dzis. wzięli na siebie cały ciężar bitwy. Zaatakowali ich Spoletańczycy i Rzymianie. Gdy zaś Gotskalk dowiedział się. Król postawił więc na tylnej straży księcia Ratchisa i jego brata z wszystkimi Forojuliańczykami. Wtedy Spoletańczycy w sojuszu z Rzymianami zadali jego wojsku ciężkie straty w lesie znajdującym się w połowie drogi między tymi miejscowościami. mężnie walczyli. starał się na statku uciec do Grecji. imieniem Berto. oprócz – jak powiedziałem – kilku rannych. Fanum. Gotskalk ginie w czasie próby ucieczki.. lecz on mocno jednego z nich przeszył włócznią. raniąc niektórych spośród nich. zabił go i zepchnął w wodę za towarzyszem. zaufani Gisulfa.

Król Liutprand powrócił do swej stolicy. 809 Dzis. 58. miejscowość Berceto w prowincji Parma. Za czasów jego panowania w miejscowości 811 Forum nad rzeką Tanarus żył mąż wielkiej świętości imieniem Baudolin. który zasłynął z licznych cudów czynionych dzięki łasce Chrystusa. Sławny ten król wszędzie tam. gdzie do dzisiaj znajduje się kościół pod wezwaniem św. powrócił do swego pałacu. wyżej V 27. Również w swoim pałacu zbudował Kaplicę Zbawiciela oraz ustanowił.215 Żona zaś jego wraz z całym dobytkiem popłynęła do Konstantynopola. Caelum Aureum. zob. Uczyniwszy to. święci mężowie Baudolin i Teudelapiusz oraz ich cuda. Również na przedmieściu 810 Olonny wystawił wspaniały Dom Boży pod wezwaniem św. aby codziennie dla niego odprawiali Mszę św. Corteolone w prowincji Pawia. Anastazego. Piotra. leżący za murami Ticinum. śmierć króla Liutpranda. dziś. biskup kościoła ticineńskiego Piotr. Anastazego Męczennika oraz wzniósł tam ponadto klasztor. Gisulf ponownie został księciem Benewentu. zwykł wznosić liczne świątynie ku czci Chrystusa. kapłanów i duchownych. Także na szczycie Alp Bardońskich zbudował klasztor. który zwano Bercetum809. gdzie przebywał. 810 Dzis. Ufundował klasztor św. czego nie uczynili dotąd inni królowie. zwany „Złotym Niebem”808. Król Liutprand przybył do Benewentu i znów ustanowił swego wnuka Gisulfa na książęcym stolcu807 . Często 807 808 W 742 r. W podobny sposób w wielu innych miejscach stawiał przybytki Pańskie. 811 Starożytne Forum Fulvii Valentinum lub Valentia. . Walencja w prowincji Alessandria.

Natychmiast też wysłał jednego z jeźdźców. Gdy tam uczęszczał do kościoła św. Gdy wysłannik przekazał królowi słowa sługi Bożego. 814 Aripert II (701-712). mówił tak. Również w Weronie żył mąż podobny do Baudolina imieniem Teudelapiusz. To jest króla Liutpranda. już się niestety spełnić nie może. . Na właściwym miejscu opowiemy 812 813 Zob. jakby o obecnym. co cię tu sprowadza. że zostanie biskupem w Ticinum. przekonał się jednak. rzekł do niego Baudolin: „Wiem. Kiedy więc jeździec przybył na miejsce. zranił krewnego króla. Sabina Męczennika. mianowicie syna jego siostry. zaczął płakać i lamentować nad nieszczęściem. aby popędził do męża Bożego Baudolina i prosił go o modlitwę do Chrystusa o zdrowie dla chłopca. chłopiec zmarł. Kiedy pewnego razu król Liutprand wyruszył na łowy do lasu nazwanego Miastem812. imieniem Aufusus. został przedtem przez króla Ariperta814 zesłany do Spoleto. jeden z jego towarzyszy. W czasie. z jaką tu przybyłeś. o tym. ów czcigodny męczennik przepowiedział mu. Jednak prośba. bardzo kochający chłopca. że prośba jego się nie spełniła. Na ten widok król. co było nieobecne. że mąż Boży Baudolin posiada ducha proroczego. król ubolewał wprawdzie nad tym. ale też obdarzony wieszczym duchem przepowiadał przyszłe wydarzenia. który nie tylko potrafił czynić cuda. Wśród wielu cnót doskonałego życia szczególnie zajaśniał Piotr kwiatem czystości. chcąc strzałą ugodzić jelenia.216 przepowiadał on przyszłość. bo chłopiec zmarł”. Ponieważ był on spokrewniony z rodziną królewską813. wyżej V 37. gdy jeździec był jeszcze w drodze do sługi Bożego. W tym również czasie zasłynął życiem i czynami biskup Kościoła ticyneńskiego Piotr.

bardzo pobożnym. 153 rozdziały) dotyczy zwłaszcza życia prywatnego i pod tym względem wykazuje wiele podobieństw z prawem rzymskim. 818 Prawodawstwo Liutpranda (15 woluminów. dzielnym w boju. Hadriana Męczennika817. . 819 Niektórzy pod terminem orationes rozumieją zabiegi dyplomatyczne. łagodnym wobec błądzących. hojnym w jałmużnach. w Pawii. zawsze jednak większą ufność pokładał w modlitwie819 niż w orężu. Król Liutprand po trzydziestu jeden latach i siedmiu miesiącach panowania już jako starzec dopełnił dni swego życia816. W 744 r. Ciało jego pogrzebano w kościele św. był wychowawcą swego ludu i dawcą nowych praw818. czystym. z największą zawsze troską strzegł pokoju z Frankami i Awarami.217 jeden z jego cudów. Na początku swego panowania zdobył wiele warowni bawarskich. skromnym. gdzie też spoczywa jego rodzic. Liutprand był mężem wielkiej mądrości. 815 816 Nie znamy tego opowiadania Pawła Diakona. 817 Dzisiaj grób Liutpranda znajduje się w pięknej i słynnej bazylice św. lecz dorównującym filozofom. który wydarzył się w późniejszym czasie815. bystrym w radzie. wprawdzie nie obeznanym z naukami. wytrwałym na modlitwie. Piotra w Złotym Niebie. miłującym pokój.

590-604 Sabinian 604-606 Bonifacy III 607 Bonifacy IV 608-615 Adeodat I 615-619 Bonifacy V 619-625 Honoriusz I 625-638 Seweryn 640 Jan IV 640-642 Teodor I 642-649 .218 Tablica chronologiczna KRÓLOWIE LONGOBARDZCY Alboin Klef Interregnum Autari 568-572 572-574 574-584 584-590 CESARZE BIZANTYŃSCY Justyn II 565-578 PAPIEŻE Tyberiusz II 578-582 Maurycy Tyberiusz 582-602 Fokas Herakliusz 602-610 610-641 Jan III Benedykt I Pelagiusz II 561-575 575-579 579-590 Agilulf 590-616 Adaloald Arioald Rotari 616-624 624-636 636-652 Konstantyn Heraklion 641 641 Grzegorz Wlk.

) 695-698 Tyberiusz III 678-705 Justynian II (II panowanie) Filippik Anastazy II Teodozjusz III Leon III Izauryjski Konstantyn V 705-711 711-716 713-716 716-717 717-741 741-775 Hildebrand Ratchis Astolf Ratchis Dezyderiusz 744 744-749 749-756 756-757 757-774 .219 Rodoald Aripert Perktarit Godepert Grimuald Perktarit 652 652-662 662 662 662-671 671-688 Konstans II 641-668 Marcin I Eugeniusz I Witalian Adeodat II Donnus I Agaton Leon II Benedykt II Jan V Konon Sergiusz I Jan VI Jan VII Sisinius Konstantyn I Grzegorz II Grzegorz III Zachariasz Stefan II Paweł I Konstantyn II Stefan III Hadrian I 649-655 655-657 657-672 672-676 676-678 678-681 681-683 684-685 685-686 686-687 687-701 701-705 705-707 707-708 708-715 715-731 731-741 741-752 752-757 757-767 767-768 768-772 772-785 Konstantyn IV 668-685 Justynian II (I panowanie) 685-695 Kunikpert Liutpert Raginpert Aripert II Ansprand Liutprand 688-700 700 700 701-712 712 712-744 Leoncjusz (uzurp.