ऩाननऩत मद्ध ु ाऩल ू ीच्मा घटना ल उबम वैनमाांची यचना गोराची वैनमयचना कळावाठी ?

:- लास्तवलक मा भद्द् ु माची चचाा जयाळी गैयरागू अळीच लाटे र ऩण भाझ्मा भते मा भद्द् ु मालय अजून, ज्मा प्रभाणात ल ज्माप्रकाये चचाा घडून मेणे अऩेक्षषत शोते तवे झारेरे नाशी. शे वलधान पक्त भाझ्मा ब्रॉगरा रागू नवन ू , वलाचां इनतशावकायाांच्मा, ऩाननऩत वलऴमक रेखनाव उद्देळन ू आशे . ऩाननऩतची छालणी वोडून इतयत्र, म्शणजे मभन ु ा ककांला ददल्री अथला क ांु जऩय ै ी एका दठकाणी जाण्मावाठी क े लऱ गोराची वैनमयचनाचां ु ा मा तीन दठकाणाांऩक उऩमक् ु त शोती का ? भयाठमाांचा ऩयां ऩयागत गननभी काला अळा प्रवांगी लाऩयात आणण्माव एकदभचां ननरुऩमोगी अवा शोता का ? भाझ्मा भते मा प्रशनाांची वला उत्तये दश नकायाथी आशे त. गोराची वैनम यचना ककांला गननभी काला न लाऩयता दे खीर भयाठे , ऩाननऩत वोडून इतयत्र जाऊ ळकत शोते. भग त्माांनी गोराचीच ऩद्धती का ननलडरी ? भयाठी पौजेची काशी भख् ु म उदद्दष्टे शोती. ळत्रळ ांु टाऱामची, मभन ू ी ननणाामक झज ु ेऩमंत जाऊन नतथे नदी ऩाठीळी घेऊन अबेद्म अळी छालणी उबायामची ल ऩरयस्स्थती अनक ु ू र झाल्मालय ळत्रळ ू ी रढा द्मामचा. दश उदद्दष्टे ऩाय ऩाडण्मावाठी त्माांना वख ु रूऩ अवे मभन ु ा ककनायी जामचे शोते. ऩाननऩत ते मभन ु ा शे अांतय ऩाच कोव अवल्माचा उल्रेख बाऊच्मा क ै कपमतीभध्मे आरेरा आशे . शे अांतय जलऱऩाव वोऱा ककरोभीटवा इतक े आशे . ( १ कोव = २ भैर, १ भैर = १.६ ककभी ) ळत्रळ ू ी तात्ऩय ु ती रढाई दे त मभन ु ा नदी गाठणे शे भयाठी पौजाांचे भख् ु म उदद्दष्ट शोते. त्मा दृष्टीने त्माांचा गननभी काला अनतळम उऩमक् ु त अवाच शोता. भयाठमाांकडे घोडदऱाचा बयणा अधधक शोता. मा घोडदऱाच्मा वशाय्माने ळत्रल ू य पवले शल्रे चढलन ू त्मारा मद्ध ु ात गांत ु लन ू ठे लणे त्माांना ळक्म शोते. दयम्मान, भयाठी पौजाांचे एक अव्लर दजााचे ऩथक, फण ु गे - कबफरे घेऊन ननमोस्जत दठकाणी, मभन ु ा ककनायी आयाभात जाऊ ळकत शोते. मभन े मा काठी जाऊन नदी ऩाठीळी घेऊन त्मा ऩथकाने ु च् आऩरे भोचे उबायरे अवते ल वाांमकाऱच्मा वभ ु ायाव फाकीची भयाठी पौज दे खीर त्मा दठकाणी गोऱा झारी अवती. फाजाय - फण ु गे, कबफरे घेऊन नदी गाठामची ल भोचे उबायामचे शे काभ गायदी ऩथकाने क े रे अवते. अळा ऩद्धतीने भयाठे आऩरे ननमोस्जत उदद्दष्ट गाठू ळकरे अवते. ऩण मात एक भख् ु म अडचण अळी शोती कक, ऐन मद्ध ु ाच्मा लेऱी रष्कयाचे वलबाजन शोणाय शोते. त्माशळलाम रष्कयातीर भख् ु म ऩथक मद्ध ु ात वशबागी शोणाय नव्शते. गायदी पौज, मा वांघऴाात वशबागी न कयण्माचे कायण म्शणजे, गायदी ऩथक शे ऩामदऱ शळऩामाांचे अवल्माने, पवले शल्रे

त्माभऱ ु े च. म्शणजे. त्माशळलाम. अथला आणखी एक कायण अवाले ल ते म्शणजे. वभजा एक ू वैनम भख् ु म रष्कयाकडे न मेता ककांला मळस्लीऩणे भाघाय न घेता ऩऱून गेरे तय ? ऩण भाझ्मा भते अखेयची दश ळांका ननयाधाय आशे . आऩण जय गननभी काव्माने रढरो तय अब्दारी काम डालऩेच कये र माचीशी त्माांनी चचाा जरूय क े री अवरी ऩादशजे. माऩल ू ी दे खीर अवे ऩयाबल ऩदयी ऩत्करून वद्ध ु ा भयाठी पौजेची शळस्त बफघडल्माचे उदाशयण. त्मारा घेरून ळयण आणण्माव उऩमक् ु त शोता ऩण ळत्रच ा ् अवभथा अवा शोता.करून लेगाने भाघाय घेण्माच्मा गननभी काव्माच्मा ऩद्धतीत जलऱऩाव ते ननरुऩमोगी अवेच शोते. तो वद्ध ु ा एका अथााने गननभी काव्मानेचां झांज ु दे ईर. भयाठमाांचा गननभी काला शा ळत्रर ू ा कोंडीत ऩकडण्माव. जे काम शोईर ते शोईर.कबफरे घेऊन जाणाऱ्मा ऩथकालय कोवऱे र दश दे खीर बीती त्माभागे अवाली. त्मावाठी रष्कयाच्मा तो फशुतक े तीन ते चाय टोळ्मा कये र. गायदी ऩथकालय बाऊचा जास्त वलशलाव शोता शे आता उघड गव ु ऩत आशे . गननभी काव्माची दश रढाई आऩल्मारा शली तेव्शा वरु ु कयता अथला थाांफलता मेईर अवा वलशलाव फशुतक े बाऊरा लाटरा नवाला. गायदीप्रेभ फाजूरा ठे लन ू गननभी काव्माच्मा भदतीने बाऊने मभन े रा अवता तय तो १००% मळस्ली झाराच अवता अवेशी ु ा नदी गाठामचा प्रमत्न क म्शणता मेत नाशी. गननभी काव्माच्मा मा पवव्मा झांज े दठकाणी ऩयाबल झारा तय. कायण. त्मातशी एक ऩष पवले आक्रभण कयणाया ल दव ु या खऱ्मा अथााने आक्रभण कयणाया अवल्माने माचा ननकार काम रागेर शे वाांगणे तवे अळक्मचां आशे ! त्माभऱ ु े च. गायदी ऩथकाांच्माशळलाम रढाई कयण्माव बाऊ तमाय नवाला. गननभी ू ा वभऱ ू नाळ कयण्माव ककांला त्माचा कणा भोडण्माव ऩण ू त काव्माने भयाठे दशांदस् ु थानबय रढामा भारून वलजमी झारे अवरे तयी ते आऩल्मा क ु ठल्माच ळत्रच ू ा वभऱ ू नाळ करू ळकरे नव्शते ! त्माउरट. ऩयाबत ु ीत. तवेच. ककांला ळत्रच ू ी एखादी तक ु डी / टोऱी आऩल्मा पौजाांना चकलन ू फण ु गे . गायदी वैनम वोफत न घेता रढाई कयण्माव बाऊ दे खीर पायवा उत्वक ु नवाला अवे लाटते. कलामती गायदी ऩथकाांच्मा वशाय्माने ळत्रच् ू मा रष्कयाचा कणा भोडून काढणे शे आता वशजळक्म झारे शोते. ऩण रष्कयाचे वलबाजन कयामरा नको मा वलचायाने फशुतेक बाऊने गननभी काला न स्लीकायता गोराची रढाई स्लीकायरी अवाली. मद्ध ु ातीर अनऩेक्षषतता ! एकदा मद्ध ु वरु ु झाल्मालय त्माचा ळेलट कवा शोईर शे वाांगणे तवे कठीणचां अवते. माचे कायण. शे वला वललेचन ऩाशता. ननदान भाझ्मा तयी भादशतीत आरेरे नाशी. भयाठमाांचा गननभी . अथाात. अब्दारी भयाठी रष्कयालय शल्रे चढलण्माचा जरूय प्रमत्न कये र.

भयाठी वैनमालय छाऩे भारून ऩऱून जात शोत्मा का ? वायाांळ. तेव्शा ते गननभी काव्माची मद्ध ु ऩद्धतीचां लाऩयत शोते. ऩाननऩत भोदशभेलय ककत्मेकाांनी रेखन क े रे ऩण.. ककांला उां फय णखांडीत कायतरफखानाचा क े रेरा ऩयाबल. तो म्शणजे उत्तय दशांदस् ु थान ल त्मातशी. ु ष गननभी काव्मावलऴमी चाांगरे ककांला लाईट दोनशी फाजांन ू ी फोरणाये अनेक आशे त ऩण नेभका गननभी काला म्शणजे काम शे कोणी कधी वाांधगतरे आशे का ? डोंगय . वलळेऴत् अवे भद्द ु े कक ज्माांच्मावलऴमी शरदशताना ककांला चचाा कयताना डोक्मारा जास्त त्राव शोईर अवे भद्द ु े वोडून ददरे. यघन ु ाथयालाने गननभी काव्माच्मा वशाय्मानेच अटक े ऩाय बगला नाचलरा शे भात्र वोमीस्कयरयत्मा वलवयामचे अवते !! ददल्रीच्मा याजकायणात जेव्शा भयाठमाांनी शात घातरा ल ददल्रीच्मा उत्तये व त्माांच्मा स्लाऱ्मा शोऊ रागल्मा.गननभी काला म्शणजे नेभक े काम शे अजून कोणाराशी वाांगता आरे नाशी ! शळलाजीने. ज्माची आऩल्मारा भऱ ु ीच भादशती नाशी अळा मा वलशळष्ट मद्ध ु प्रकायालय भयाठी बाऴेत वलऩर ु रेखन झारे आशे ऩण .. अवे रेखन कयताना ऩाननऩत ऩल ू ीच्मा ल ऩाननऩत नांतयच्मा. स्लऩषीम वैनमाच्मा शारचारीरा अनक ु ू र अवे मद्ध ु षेत्र ननलडून. त्माांना जे भद्द ु े वोमीचे लाटत ते तेलढे स्लीकायरे आणण जे अडचणीचे लाटरे. अपझरखानारा भारून त्माच्मा वैनमारा फडलरे शे गननभी काव्माचे एक उदाशयण आशे . त्मा दठकाणी ळत्रर ू ा मेणे बाग ऩाडणे ककांला ळत्रच् ू मा भागाालयीर. इांग्रजाांनी भयाठमाांचा ननव्लऱ याजकायणाने ऩयाबल क े रा अवे नवन ू त्माांनी भयाठमाांचा गननभी काला आत्भवात क े ल्माने त्माांना मळ शभऱारे शे ककती जणाांना भादशती आशे ? आता इांग्रज पौजा काम.काला प्रस्तुत प्रवांगी अगदीच क ु चकाभी अथला ननरुऩमोगी शोता अवे म्शणता मेणाय नाशी. ऩयां त. . उत्तय दशांदस् ु थानातीर भयाठमाांच्मा भोदशभा मा गननभी काव्माच्मा फऱालयचां ऩाय ऩाडल्मा गेल्मा शोत्मा माकडे अषम्म अवे दर ा क े रे. ु आभच्मा इनतशावकायाांनी. अरीकडे आभच्मा इनतशावकायाांनी एक नलीन ळोध रालरा आशे .दऱ्माांच्मा आवऱ्माने ळत्रल ू य छाऩे भायामचे ल ऩऱून जामचे मारा कोणी गननभी काला म्शणत नाशीत ! ऩण आभच्मा दद ु ै लाने गननभी काला म्शणजे दश छाऩेभायी अळीच आभची वभजत ू आशे . वलळेऴत् ददल्रीच्मा उत्तये कडचा प्रदे ळ शा गननभी काव्माव वलास्ली प्रनतक ू र अवा आशे ! शा ळोध रालत अवताना ककांला अवा प्रचाय कयत अवताना. ऩयां तु त्मातीर वांबाव्म धोक े रषात घेऊन बाऊने गननभी काला न लाऩयण्माचा ननणाम घेतरा अवाला. अथला फाजीयालाने ऩारखेड तवेच बोऩाऱ मेथे क े रेरा ननजाभाचा ऩयाबल दश वला गननभी काव्माचीच उदाशयणे आशे त.

त्माच्मालय शल्रा चढलणे शे लेगऱे !! ऩयां तु शे आभच्मा इनतशावकायाांच्मा आणण रशरत रेखकाांच्मा कधीच रषात आरे नाशी. ळत्रल ू य स्लायी कयताना ककांला शल्रा कयताना रष्कयाच्मा वलवलध तक ु ड्मा ऩाडून. त्माची मद्ध ु ऩद्धती आणण आऩरा गननभी काला शा काशीवा एकचां आशे . कोणत्मा इनतशावकायाने घेतल्माचे भाझ्मा तयी लाचनात आरे नाशी. वला रष्कय एकलटून. जेणेकरून ळत्रर ू ा कोणत्माशी दठकाणी पऱी धयण्माव लाल शभऱू नमे ककांला ळत्रर ू ा वालयण्माव उवांत शभऱू नमे शीच तय गननभी काव्माच्मा मळाची भख् ु म गुरुककल्री शोती. गननभी काला जय बाऊने लाऩयरा अवता तय कदाधचत तो १४ जानेलायी योजी वामांकाऱी ककांला १५ जानेलायी योजी दऩ ु ायऩमंत मभन ु ा ककनायी जाऊ ळकरा अवता. भाझी दे खीर अळीच वभजूत शोती. भात्र एका ददलवात भयाठी पौज. त्मात इब्रादशभखानाने गोराच्मा रढाईची मोजना भाांडरी अवाली. खुद्द. इनतशावकायाांनी वाांगताच. ऩयां त. रढाई दे त. भख् ु म वलऴम जया फाजर ू ा ठे लन ू गननभी काव्माची तऩळीरलाय चचाा कयणे भरा गयजेचे लाटरे. ु आऩल्मा इनतशावकायाांनी गननभी काला म्शणजे काम शे कधी वभजालन ू वाांधगतरेच नाशी. शे त्माांचच े ां नाशी तय भयाठी जनतेचे दद ु ै ल !!! मावाठीच. जलऱऩाव १६ ककरोभीटवाचे अांतय. गोराची मद्ध ु ऩद्धती जय स्लीकायरी तय भयाठी रष्कयाचे वलबाजन टऱणाय शोते. आम्शीशी त्मालय वलशलाव ठे लरा. भशायाष्राच्मा फाशे य ककांला उत्तय दशांदस् ु थानात गननभी काला लाऩयणे ळक्म नव्शते ककांला नतकडचा बौगोशरक ऩरयवय गननभी काव्माव प्रनतक ू र अवाच शोता अवे. गननभी काला लाऩयात आणामचे नाशी शे एकदा ठयलल्मालय दव ु ऱ्मा ऩमाामाची चचाा झारी अवाली.आऩणाव स्जथे ळत्रल ू य शल्रा चढलणे वोमीचे जाईर अळा दठकाणी दोन ते तीन फाजांन ू ी ळत्रू वैनमालय तट ु ू न ऩडणे माराचां गननभी काला म्शणतात ! बौगोशरक ऩरयस्स्थतीचा आधाय घेऊन ळत्रू पौजेरा छाऩे भारून त्रस्त कयणे लेगऱे आणण गननभी काव्माने ळत्रर ू ा घेरून. ऩरयणाभी. एकाच लेऱी ळत्रळ ू ी रढत लाट चारत जाणाय शोते. ऩण माचीशी दखर. ऩण जवजवा मा वलऴमाचा अभ्माव कयत गेरो तवतवे शे वला फायकाले ल भशत्त्लाचे भद्द ु े रषात मेऊ रागरे. मभन ु ा गाठू ळकरी अवती अवा गैयवभज कोणी करून घेऊ नमे. अनेक ददळाांनी ळत्रच् ू मा ददळेने चार कयणे ल एकाच लेऱी दोन ते तीन फाजांन ू ी ळत्रल ू य शल्रे चढलणे. त्माशळलाम मद्ध ु ाचा प्रांवग उद्भलराच तय प्रफऱ अळा तोपखानमाची . अवो. नेऩोशरमन ज्मा मद्ध ु तांत्राने एलढा भोठा वलजमी वेनानी म्शणन ू गौयलरा गेरा. तल् ु मफऱ ळत्रळ ू ी रढत एका ददलवाांत ऩाय कयणे शे तवे अलघड आशे .

इतक े भख ा णाचे वलधान. माची कायणभीभाांवा कयण्माच्मा बयात बायतीम इनतशावकायाांनी भनारा मेतीर ते दोऴ .भदत दे खीर शभऱणाय शोती. वायाांळ.आयोऩ तत्कारीन भयाठी वयदायाांलय क े ल्माचे ददवन ू मेते. अळा ऩरयस्स्थतीत बाऊची आसा. त्माऩैकी एक म्शणजे शोऱकय. गोराच्मा चायी फाजांन ू ा अवरेल्मा वयदायाांलय मा ऩद्धतीचे मळाऩमळ अलरांफन ू शोते. गोराची मद्ध ु ऩद्धती दश वला भयाठी वयदायाांना भानम शोती का ? भाझ्मा भते. ननभट ू ऩणे ऩाऱणे माऩरीकडे काशी कृती कयण्माचे स्लातांत्र्म मा वयदायाांकडे नव्शते. कायण. गामकलाड प्रबत ू ी अनब ु ली भयाठी वयदायाांना गोराची रढाई भांजय ू नव्शती. वलांचय ू कय काम ककांला नाना पडणीव काम. मा वलांनाचां गोराची मद्ध ु ऩद्धती भांजूय नव्शती शे वत्म आशे ऩण माचा आणण ऩाननऩतच्मा ऩयाबलाचा काम वांफांध ? ककांला. भऱ भोदशभेचा वयवेनाऩती शोता. माांना अवे तय म्शणामचे नाशी कक. गोराची मद्ध े री अवाली. वलांचय ू कय. फशुतेक बायतीम इनतशावकायचां करू ू ऩ ळकतात ! शोऱकय. बाऊने गोराची रढाई कयण्माचे ठयलरे म्शणन ू नायाज वयदायाांनी भद्द ु ाभशून ऩऱ काढून ऩाननऩतालय एकप्रकाये ऩयाबल ओढालन ू घेतरा !! लस्तस् ु स्थती रषात न घेता इनतशाव रेखन कवे कयाले शे आभच्मा इनतशावकायाांकडून शळक ु ात. वबोलती तोपखाना ऩेरून याशाणे दश बाऊचीच आसा शोती. वयदायाांना शे अस्जफात ऩटत नव्शते. ु ऩद्धती माांभऱ ु े च बाऊने भानम क आता प्रशन अवा ऩडतो कक. तवेच तो याज्मचारक ऩेळव्माचा चर ु तबाऊ शोता. याज्माचा भख् ु म कायबायी शोता. बाऊ मा ू न घ्माले. ती त्माांना भानम शोती. लैमस्क्तक शे लद े ाले फाजूरा ठे लन ू चां अांनतभ ननणाम घेण्मात आरेरा शोता शे ननस्शचत ! . ऩण दोन . जय शे वयदाय गोराच्मा रढाईव तमाय नवते तय अब्दारीच्मा रष्कयाचे क ां फयडे भोडणे ळक्म शोते का ? ऩाननऩतालय भयाठमाांचा ऩयाबल झारा शे वलाचां भानम कयतात. ऩण त्माचा अथा अवा नाशी कक. वायाांळ. त्मा ऩयाबलाची कायणभीभाांवा कयताना लाटे र ती वलधाने प ेक ू न द्मालीत ककांला लाचकाांच्मा गऱी उतयलालीत ! अळा प्रकायच्मा शरखाणालय जनभानवाची लाढ शोणे शे ककती बमांकय आशे शे वध्मा आऩण ऩाशात आशोतचां. ऩाननऩतच्मा मद्ध ु ात भयाठमाांचा ऩयाबल का झारा. त्माांचा गननभी काव्माने रढण्माचा आग्रश शोता.अडीच भदशने त्माांनी ऩाननऩतालय भक् े राच ना ? मद्ध ु काभ क ु ाच्मा ददलळी दे खीर त्माांनी ळक्म नततक े त्माच्मा आसाांचे ऩारनचां क े ल्माचे ददवन ू मेते. भग ती आलडो अथला न आलडो. ऩाननऩतालय. त्माभऱ ु े अळा प्रवांगी. गोराची रढाई ककांला मद्ध ु ऩद्धती दश वलाानभ ु ते भांजूय कयण्मात आरेरी शोती. तवेच मा वफांध भोदशभेत वयदायाांनी बाऊची आसा भानरी नाशी अळी एकशी घटना ददवन ू मेत नाशी.

गोराची रढाई मळस्ली शोईरचां अवा त्मारा बयलवा ." बाऊने वोऩवलरेरी काभधगयी वलवाजीने ऩाय ऩाडरी नाशी. नव भें ढऩाऱ ककांला नन्ळस्त्र भांडऱीांच्मा शाती आऩल्मा ऩत्नीच्मा यषणाची जफाफदायी वोऩवलण्माइतऩत बाऊ भख ै कपमत वाांगते त्मानव ू ा नव्शता ! क ु ाय बाऊने वलवाजी कृष्णाव अवे वाांधगतरे शोते कक. वलवाजीने जगालेगऱे काशी क ऩालातीफाईच्मा यषणावाठी धनगय भांडऱीांची ननमक् े री अवाली ? गोराची यचना करून ु ती का क बाऊचा उद्देळ मभन ु ा ककनायी जामचा अवरा तयी. वलऩयीत प्रवांग ऩडल्माव भख् ु म यस्ता वोडून लाटा आड लाटाांनी ददल्री गाठणे गयजेचे शोते आणण अळा लेऱी. आणण आम्शी ऩडरो अवे लताभान ऐककल्मालय माांव स्जले भारून तम् ु शी ननघोन जाले. ऩण माफाफतीत त्मारा पायवा दोऴ दे ता मेत नाशी. फयाचवा बयणा भयाठी रोकाांचा अवाला ल पाय अल्ऩ अवे स्थाननक रोक अवालेत.ऩाननऩतची छालणी वोडण्माचा ननणाम घेतल्मालय त्माच ददलळी ककांला भांगऱलायी बाऊने वलवाजी कृष्ण जोगदां ड माव फोरालन ू . त्माभऱ े रे अवे नाशी. अळा स्स्थतीत. त्मालेऱी प्रचशरत अवरेरी वला ळस्त्रे चारलण्मात ते क ु त्मा ु ळर अवे रोक शोते. प्रवांग ऩडल्मालय वलावाधायणऩणे भनष् ु म स्लवांयषणाव प्राधानम दे त अवतो. प्रवांग ऩडल्माव ननणाामक मद्ध ु आत्ताच आऩणाांव कयाले रागेर अळी ळक्मता त्मारा लाटरी अवाली आणण अवा प्रवांग उद्भलल्माव आऩल्माच ऩषाचा वलजम शोईर अवे त्मारा लाटत नव्शते. ळत्रळ ांु दे तचां आऩल्मारा भागा काऩत ऩढ ू ी झज ु े जाले रागेर शे त्मारा भादशती शोते. मा ऩाचळे धनगयाांत. आऩरी ऩत्नी ऩालातीफाई. अब्दारी आऩल्मारा वख ु ावख ु ी नतकडे जाऊ दे णाय नाशी शे तो जाणून शोता. बाऊने ु े . त्मावाठी त्माने ५०० धनगय त्माच्मा वोफत दे ऊन ठे लरे शोते.ऩाननऩतची छालणी वोडण्माची तमायी :. यानातीर लाटा ओऱखन ू ककांला जांगरातन ू भागा काढून ननघन ू जाण्माचे कवफ धनगय भांडऱीांच्मा शळलाम कोणाकडे अवते ? माभऱ े री अवे ददवन ु े च बाऊने ऩालातीफाईच्मा यषणावाठी धनगय भांडऱीांची ननमक् ु ती क ू मेते. बाली ृ ीत धयरा तय ऩढ मद्ध ु ाच्मा ऩरयणाभावलऴमी बाऊ वाळांक शोता. मद्ध ु प्रवांग घडून आल्माव ककांला ऩयाबलाचा यां ग ददवू रागल्मालय ऩालातीफाईरा वख ु रूऩऩणे ददल्रीरा ऩाठलण्माची व्मलस्था कयणे गयजेचे लाटरे. त्माने आऩरा जील लाचलण्मात धनमता भानरी. तेव्शा वांबाव्म वला ळक्मता वलचायात घेऊन. क ै कपमतीभधीर लय ददरेरा वांलाद जय गश ु ीर काशी ळांका ननभााण शोतात. जयी शे रोक धनगय अवरे तयी ते नव ु ते भें ढऩाऱ नव्शते. दशच्मा वांयषणाची जफाफदायी त्माने वलवाजीलय वोऩलरी शोती. " आम्शी जांज ु करून ऩाय शोऊन ननघारो तरय माांव घेऊन ददल्रीचे योखें ननघोन माले.

प्रवांगारा तोंड दे ण्माची ऩल ू त ू कोणी ननयाळालादी ठयत नाशी ! ऩयां त. ऩयां तु नेभक े कोणत्मा ददळेरा जामचे आशे मावलऴमी फशुतक े गुप्तता ऩाऱण्मात आरेरी शोती. गोष्टीांची जाणील ककांला मा ळक्मताांचा वलचाय शा कोणीशी करू ळकतो. त्माशून भशत्त्लाची फाफ म्शणजे. रढाई बफघडल्माचे ददवल्मालय बाऊने ददल्रीकडे जाण्माचे ननस्शचत क े रे अवाले ? भाझ्मा भते. ककांफशुना भयाठी वैनमाचा भख् े अवरेल्मा मभन ु म फेत शा. एक ू ण रष्कयी शारचारीवलऴमी गुप्तता ऩाऱण्मात भयाठे मळस्ली झारे शोते अवे म्शणता मेईर. अनमथा मा ळांका ल शे वललेचन तवे ननयाधाय आणण ननयथाक अवेच आशे . मा दठकाणी ऩालातीफाईरा ददल्रीरा घेऊन जा अवे तो स्ऩष्टऩणे वलवाजीरा वाांगतो ऩण भग तो स्लत् क ू फेतानव ु ाय तो जय मभन ु ेच्मा काठी जाणाय ु ठे जाणाय आशे ते भात्र वाांगत नाशी. रढाई बफघडत चाररी तय ददल्रीकडे वटक े रा अवाला. क ै कपमती भधीर वांलाद शा खया घडरा आशे अवे गश ृ ीत धयरे तयचां अवे अथा ककांला ळांका ननघू ळकतात. कक. नेभक े आऩल्मारा कोणत्मा ददळेरा जामचे आशे मावलऴमी दे खीर त्माचा काशी एक ननधााय अथला ननशचम झारेरा नव्शता ! अथाात. ु प्रत्मष लेऱ ू न जाण्माचा वलचाय बाऊने क आरी तेव्शा त्माने ददल्रीकडे जामचा प्रमत्न क े ल्माचे ददवन े च खये ू मेत नाशी शे दे खीर नततक आशे . भऱ अवेर तय ऩालातीफाईरा ददल्रीरा ऩाठलण्माची व्मलस्था तो का कये र ? ककांला अवा धोका तो का ऩत्कये र ? ककांला माचा अथा अवा तय नाशी ना. ऩण अखेयचा प्रशन शा अनतळम भशत्त्लाचा आशे . ै कपमतीभध्मे लय ददरेल्मा वांलादातीर. ऩयां त. बाऊने वलवाजीरा अवे का वाांधगतरे कक.' आम्शी जांज ु क ु करून ऩाय शोऊन ननघारो तरय माांव घेऊन ददल्रीचे योखें ननघोन माले ' शे लाक्म अनतळम भशत्त्लाचे अवे आशे . त्मातीर आयां बीच्मा ळांका ककांला प्रशन शे थोडेवे गैय ककांला ननयथाक अवेच आशे त. भग अवे अवताना. तवेच रष्कयाची यचना कोणत्मा प्रकाये क े री जाणाय आशे माची दे खीर रष्कयारा कल्ऩना ददरेरी नव्शती. बाऊचा. यवललाय ११ जानेलायी योजी प्रभख ु वयदायाांच्मा झारेल्मा फैठकीत ऩाननऩतची छालणी वोडण्माचा ननणाम घेण्मात आरा ल तळी रष्कयाांत आसा दे खीर कपयलण्मात आरी. गोराची रढाई मळस्ली शोईर न शोईर ककांला मद्ध ु घडल्माव त्माचा ननकार कदाधचत वलऩयीत दे खीर रागेर इ.नव्शता. माचा ऩरयणाभ . क े लऱ वलचाय क े रा ल त्मानव ा मायी क े री म्शणन ु ाय. अथाात. क ै कपमतीभधीर लय वांलाद शा गश ृ ीत धयरा तयचां मा ळांका ननभााण शोतात. आम्शी झज ांु दे ऊन ऩढ ु े ननघन ू गेरो तय ऩालातीफाईरा ददल्रीकडे घेऊन जाणे. लयीर वांलादाचा शाच अथा अवाला. ऩाननऩतच्मा ऩल ू व ु ा नदीच्मा ककनायी जाऊन नतथे तऱ ठोकणे शा शोता.

भयाठी पौज एक . भयाठी वैनमातीर बफनरढाऊ रोकदे खीर ऩोटऩज ू ा करून ल काशी गाठीळी फाांधन ू तमाय झारे. भयाठी रष्कयाने छालणी गांड ु ाऱामच्मा आत छालणी वोडून जाण्मात धनमता भानरी. भयाठे छालणी वोडून जाणाय माची फातभी अब्दारीरा यवललायी ककांला वोभलायीच शभऱारेरी अवणाय. कायण. मात फशुतेक भयाठी रोकाांचा वभालेळ पाय कभी अवाला. काळीयाजच्मा फखयीनव ु ाय. यवललायऩावन ू जयी भयाठी छालणी प ु टामरा एकप्रकाये आयां ब झारा अवरा तयी. ऩण रष्कयातीर ननरुऩमोगी रोक जाताशे त ल वैनमालयीर अनालशमक फोजा कभी शोतोम शे ऩाशून तो स्लस्थ फवरा अवाला. ऩयां त. मा रोकाांचा अवा ग्रश झारा अवाला कक. रष्कयाच्मा ऩाण्माची . भयाठे छालणी वोडून ऩऱून चाररे आशे त. वम ू ोदमाच्मा आधीच. भशत्त्लाकाांषी शोते ल भख् ु मत् ज्माांच्मावोफत क ु टुांफे नव्शती अळी भयाठी भाणवे दे खीर छालणी वोडून गेरीच नवतीर अवे म्शणता मेत नाशी. प्रातवलाधी आटोऩन ू . मेताना त्माांनी फयीच रट ू आणरेरी शोती. चाय घाव खाऊन आणण काशी गाठीळी फाांधन ू वलाजण तमाय झारे. ऩाननऩतची छालणी प ु टामरा रागरी आशे शे बाऊरा भादशती नव्शते अळातरा बाग नव्शता. अब्दारीचे शे यखाते म्शणाले नततक े कामाषभ नव्शते अवेच म्शणाले रागेर. वलळेऴत् गालोगालच्मा भक् ु काभात. भाझ्मा भते. फध ु लायी ऩशाटे . जेलण तमाय करून. मा रोकाांनी भयाठी छालणी वोडण्माचे भख् ु म कायण म्शणजे.म्शणजे. ु भयाठमाांचा योख नेभका क ु ठे आशे माची भादशती काढण्माव त्माच्मा शे याांना अऩमळ आल्माने अब्दारीरा दे खीर पायवे काशी कयता आरे नाशी. जे तरुण शोते. भयाठी वैनमात रष्कयी ऩेळाच्मा ककांला इतय काभाननशभत्त छालणीत गोऱा झारेल्मा रोकाांचा जास्त बयणा अवाला. त्माांनी अब्दारीरा खफय ददरी कक. ऩाननऩत मेथीर भयाठमाांची छालणी वोडून जाणाऱ्मा रोकाांचे प्रभाण यवललायऩावन ू जास्त लाढरे. माचा ऩय ु ाला काळीयाजच्मा फखयीत शभऱतो. मद्ध ु ाच्मा ददलळी ऩशाटे . भयाठी रष्कय जागे झारे.दोन ददलवाांनी तऱ वोडणाय म्शणजे घोड्मालय फवन ू ऩऱून जाणाय आणण आऩरा भात्र प ु कट फऱी ऩडणाय ! त्मा बीतीने मा रोकाांनी. यवललायी भयाठमाांनी छालणी वोडण्माचा ननणाम घेतरा अवरा तयी फध ु लायी ऩशाटे ऩमंत अब्दारीरा त्माची फातभी नवाली माचे आशचमा लाटते. भांगऱलायी यात्रीऩावन ू ऩऱणाऱ्मा रोकाांची वांख्मा जास्त लाढरी. काळीयाजची भादशती ग्राह्म धयरी तय. वम ू ोदमाच्माआधीचां अब्दारीच्मा यात्रीच्मा गस्ती ऩथकाांभधीर काशी ऩथक े तऱालय ऩयत आरी. भयाठी छालणी वोडून जाणाऱ्मा रोकाांभध्मे अभयाठी रोकाांचा. भांगऱलायी वांध्माकाऱ ऩमंत ऩाननऩतची छालणी उठलण्माची जलऱऩाव वला तमायी झारी शोती.

क ु काभ कयामचा आशे शे भादशती नवल्माने ु ठे भक् आलशमक ती वला खफयदायी. ककांला जलऱ जलऱ भध्मयात्रीच त्माांना उठाले रागरे शोते.वोम कयणाये जे शबस्ती शोते त्माांनी. ळत्रच् ू मा नकऱत लाट तुडलामची अवल्माने. ऩढ ु ीर शारचारीांचे आयाखडे यचन ू त्माशळलाम इतय काभे आटोऩन ू झोऩामराच फयीच यात्र झारी अवाली. त्मानांतय बल्मा ऩशाटे . पयाऱ ककांला जेलण करून ल अांगी यणलेळ ऩरयधान करून वम ू ोदमाच्मा आधीच बाऊ . माफाफतीत. ऩण त्मानांतय भात्र कोणी त्माफाफतीत . जे लाशून नेण्माव अडचणीचे ऩण जलऱऩाव ननरुऩमोगी शोते ते. ळत्रर ू ा आऩल्मा शारचारीांची चाशूर न रागाली मावाठी भयाठमाांनी. रष्कयाचे क ू च कयताना जी लाद्मे लाजलरी जात ती लाजलरी गेरी नाशीत . नततक े काऩामचा त्माांचा वलचाय शोता. एक े अांतय काऩता मेईर. त्माभऱ ु े जे अगदीच नादरु ु स्त तोपगाडे. वाधने घेण्मात आरी. तऱालयीर डेयेदाांडे उखडण्मात आरे. आऩल्माजलऱच्मा ऩाण्माच्मा वऩळव्मा / ऩखारी बरून घेतल्मा. ू ा फेवालध ठे लन ू स्जतक ू ण. बाऊ ल त्माच्मा प्रभख ु वयदायाांना ऩय ु े ळी झोऩ शभऱारी शोती कक नाशी शे वभजामरा भागा नाशी. ऩाननऩत वोडून इतयत्र छालणी कयामची अवल्माने ल ळत्रळ ू ी झांज ु दे त लाट चारामची अवल्माने त्मा दृष्टीने आलशमक ती वला वाभग्री वोफत घेणे गयजेचे शोते. ऩाननऩत गालाबोलती जे तोपाांचे भोचे उबायण्मात आरे शोते. रष्कयावोफत जी जनालये शोती त्माांच्मावाठी लैयण .वलशलावयाल वदशत वला वयदाय भांडऱी भक् ु काभी तांफू . कायण. रष्कयाची आखून ददल्माप्रभाणे यचना शोईऩमंत. भयाठी वैनमाच्मा गोराचे स्लरूऩ ल त्माांचा नेभका भागा :.ऩाण्माची वोम कयण्मात आरी. तळी त्माांना आसा ददरी अवाली. छकडे ल इतय भारलाशू गाडे शोते ते ल अवेच आणखी जड वाभान. रष्कयाचे क ू च कयताना आऩरी लाद्म लाजलरी नवालीत. तऱालय वोडून दे ण्मात आरे. वला तमायी शोताच. त्मा भोच्मांलयीर तोपा उतयलन ू गाड्माांलय ठे लण्माचे कामा दे खीर तोऩमंत ऩण ू ा झारे अवाले. भाझ्मा भादशतीप्रभाणे ळेजलरकय माांनीच ळेलटचा आणण फऱ्माऩैकी अवा प्रमत्न क े रा शोता. वूमोदम शोण्माऩल ू ीच भयाठी रष्कय ऩाननऩत गालाचा खांदक ओराांडून ऩल ू ा ददळेरा अवरेल्मा मभन ु ा नदीच्मा योखाने ननघारे. वला आस्नशक े आटोऩन ू .डेऱ्मातन ू फाशे य ऩडरी. ळत्रर ककांला अवेशी म्शणता मेईर कक.भयाठी वैनमाने रष्कयाचा गोर उबायरा ककांला गोराची यचना क े री अवे म्शटरे जाते ऩण त्माचे नेभक े स्लरूऩ कवे शोते मावलऴमी पायळी चचाा क े रेरी आढऱून मेत नाशी. रष्कयाची वला व्मलस्था करून. फध ु लायी ककती अांतय काऩामचे आशे .

ऩाननऩतलयीर भयाठी वैनमाच्मा छालणीची यचना ( ळेजलरकय माांनी आऩल्मा ऩाननऩत वलऴमक ग्रांथात ददरेल्मा भादशतीलरून ल नकाळालरून भी ह्मा ये घोट्मा भायरेल्मा आशे त. भयाठी वयदायाांचे तऱ ऩाननऩतालय कोणत्मा क्रभाने शोते. अब्दारी जय अपगाणणस्तानरा जामचा प्रमत्न कये र तय तो फादळाशी . प्रथभ दश काऱजी घेण्मात आरी कक. रष्कयाच्मा गोराची यचना वभजून घेण्माऩल ू ी एक गोष्ट रषात घेणे गयजेचे आशे ल ती म्शणजे. माभऱ ु े ऩथकाांना नेभल्मा जागी जाऊन उबे याशण्माव कवरीशी अडचण आरी नाशी. प्रत्मष क ु ऱ्मा ऩथकाच्मा ककांला ु चाच्मा लेऱी कोणत्माशी ऩथकारा ककांला वैनमवलबागारा दव वैनमवलबागाच्मा अांगालरून जामची लेऱ मेऊ नमे ककांला ओराांडून जामची गयज ऩडू नमे. अवो. तवेच त्मावाठी अनतरयक्त लेऱ लामा घारलामची दे खीर गयज बावरी नाशी. त्माच क्रभाने तऱ उचरन ू . वाभानमत् गोराची यचना ज्माांनी ज्माांनी स्लीकायरी शोती त्माांच्मा वैनमाचे आकाय दे खीर अवेच फनरे शोते. त्मावाठी बश े रेरी आशे . त्माभऱ ु े भयाठमाांना ती यचना जभरी नाशी अवा कोणी ग्रश करून घेऊ नमे. ) शा नकाळा ऩरयऩण ू ा आशे ककांला प्रभाणणत आशे अवे भी म्शणत नाशी. भयाठी वैनम काशीवे लतऱ ुा ाकाय ल चौकोनाच्मा वांशभश्र आकायात उबे यादशरे शोते.काशी शरदशल्माचे ददवन ू मेत नाशी. भयाठी वैनमाने गोराची यचना क े री माचा अथा अवा शोत नाशी कक ते लतऱ ुा ाकाय ऩद्धतीने उबे यादशरे शोते. पक्त लाचकाांना एक वाभानम कल्ऩना माली कक. वैनमावश भोकळ्मा भैदानात उबे याशामचे. वैनमाची. भग आणखी कळारा डोक े पोड कयामची अवाशी त्माांचा वलचाय अवू ळकतो. ऩाननऩतालय भयाठी वैनमाचे तऱ कोणत्मा क्रभाने शोते त्माची ढोफऱ कल्ऩना माली. भयाठी रष्कयाचा गोर फाांधताना. ऩाननऩतालय भक् ु काभ कयताना ज्मा क्रभाने भयाठी वयदायाांनी तऱ ठोकरे शोते. मावाठी मा दठकाणी काशी ये घोट्मा ल चौकोन आणण लतऱ े रेरे नकाळावायखे काशी तयी मेथे दे त ुा शभऱून क आशे . अल्ऩालधीत यचना कयण्मावाठी अवा ननणाम घेण्मात आरा कक. ऩण काशीवा ऩल ू ेकडून तत्कारीन फादळाशी याजभागा जात शोता. ू भतीवभ आकृत्माांची दश यचना क ऩाननऩत गालाच्मा फयोफय भधन ू म्शणता मेत नाशी. कदाधचत आऩल्मा रेखकाांना दश फाफ भशत्त्लाची लाटरी नवाली ककांला ळेजलरकय माांनी शरदशरे आशे ना.

वयदाय शे गोराच्मा उजव्मा फाजर ू ा याशणाय शे ओघानेच आरे. आदल्मा लऴी झारेल्मा उदगीय भोदशभेत ननजाभाने दे खीर रष्कयाचा गोर क े रा शोता ल भयाठमाांनी चौतपाा त्मारा घेरून. ननदान बाऊच्मा भनी तयी ताजी अवल्माने त्मारा आऩल्मा रष्कयी गोरात. शे प्रशन उऩस्स्थत शोण्माचे भख् ु म कायण म्शणजे. भध्मबागालय ककांला आघाडीलय शोण्माची ळक्मता अधधक शोती. पक्त अव्लर दजााचे वैनम ल वयदाय उजव्मा फाजर ू ा नेभन ू चारणाय नव्शते. म्शणजे ऩस्शचभेरा शल्रा क े ल्माव त्मा शल्ल्माचे ननलायण कवे कयामचे ? गोराच्मा भध्मबागी जय भोठा शल्रा झारा तय तो कोणी अडलामचा ? शे प्रशन दे खीर अनतळम भशत्त्लाचे शोते. ऩण ळत्रू आऩल्मारा वशजावशजी मभन ू आऩण मभन ु क ु ेकडे जाऊ दे णाय नाशी. ऩण.याजभागााचा लाऩय कये र ककांला ऩाननऩत गाल डाव्मा फाजूरा टाक ू न. म्शणजे ऩल ू ेरा ककांला गोराच्मा वऩछाडीलय. लायां लाय शल्रे चढलन ू त्माचा गोर पोडरा शोता. शुजुयातीच्मा उजलीकडे शळद छालणीवाठी रष्कयाचा शा क्रभ एकप्रकाये वशे तुक अवाच शोता. ऩाननऩतालयीर छालणीच्मा ु अवे काशी प लेऱी मळलांतयाल ऩलायाचा तऱ ऩाननऩतच्मा उत्तये व शोता ऩण जेव्शा रष्कयाचा गोर फनवलण्मात आरा तेव्शा त्माची जागा इब्रादशभखानचे गायदी वैनम ल बाऊची शुजय ु ात माांच्माभध्मे शोती. त्माभानाने गोराच्मा डाव्मा. एकप्रकाये फगर दे ऊन जामचा प्रमत्न कये र. ऩाननऩतची छालणी वोडून मभन ु ेकडे जाताना दे खीर रष्कयी गोरात जलऱऩाव शाच वैनमक्रभ कामभ याखण्मात आरा. त्माांच्मा अऩेषेनव ु ाय अब्दारीचा वांबाव्म शल्रा शा गोराच्मा उजव्मा फाजूच्मा वऩछाडीलय. अळा स्स्थतीत अव्लर दजााचे वैनम. शळद ु रष्कयी वलबाग अवल्माने अब्दारी जय चारन ू आरा तय त्मारा योखण्माची जफाफदायी मा चौघाांलयच शोती. ऩाननऩत भोदशभेतीर भयाठी ां े . त्माशळलाम वशे तक े यफदर दे खीर कयण्मात आरे. अब्दारीने गोराच्मा आघाडीलय. ां े आणण ऩाननऩतच्मा एकदभ ऩस्शचभेरा शोऱकयाचा गोट शोता. म्शणजे उत्तये कडीर फाजूलय अवा शल्रा शोण्माची पायळी ळक्मता नव्शती. त्माच्मा जलऱचां उजव्मा फाजर ू ा बाऊची शुजुयात शोती. उदगीय प्रवांगाची आठलण. पायळी कभक ु लत फाजू . रष्कयाचा गोर फनलन े डे जाऊ. तो आऩल्मालय शल्रा कये रचां मावलऴमी बाऊची ल भयाठी वयदायाांची खात्री शोतीच ! ऩण अब्दारीचा शा वांबाव्म शल्रा नेभक्मा कोणत्मा फाजूने मेण्माची ळक्मता अधधक शोती ? मालय दे खीर त्माांनी फयाच वलचाय क े रा शोता. अळा लेऱी त्मारा त्लयीत अटकाल व्शाला म्शणन ू बाऊने इब्रादशभखानाव भख् ु म याजभागा याखण्मावाठी नेभरे शोते. उदा. ननजाभाचा ऩयाबल क े रा शोता. शुजय ु ात. शोऱकय शे च चाय प्रभख वैनमात गायदी.

ळत्रव ै म उधऱरे अवते. भधरी पऱी ल वऩछाडी कोणी वाांबाऱाली मालय फयीच चचाा घडून रष्कयाच्मा आघाडीची जफाफदायी इब्रादशभखान गायदी लय वोऩवलण्मात आरी. इब्रादशभच्मा वैनमारा तेलढा दय भदशनमारा योख ऩगाय शभऱत अवे ल बाऊ भख् ु मत् त्माच्मा वल्ल्माने चारत अवे. माभऱ ु े च. अब्दारीकडून जय त्मा फाजूने जोयाचा शल्रा झारा ककांला भागाात ू क काशी अडथऱा ननभााण झारा तय त्लयीत वलयोध भोडून यस्ता भोकऱा कयण्माचे कामा इब्रादशभचे गायदी स्जतक्मा रलकय करू ळकत शोते नततक्मा रलकय भयाठी स्लायाांकडून शे कामा घडून मेणे अलघड अवेच शोते. त्मादृष्टीने रष्कयाची आघाडी. त्माची याांग वलस्कऱीत झारी अवती ऩण त्माांची पायळी शानी न शोता ू न ऩन ु शा कपरून पऱी धयण्माव ते ऩढ ु े आरे अवते. मा दठकाणी आणखी एका भद्द् ु माची चचाा भरा कयणे गयजेचे लाटते. शे कामा अल्ऩालधीत ऩाय ऩाडणे वशजळक्म नव्शते. अवे काशी शोऊ नमे. भयाठमाांनी जय घोडदऱाचा जोयाचा शल्रा क े रा तय त्मा शल्माने कचरून. माभागे त्माांचा शे तू काम . ळत्रू वैनमाऩावन ू काशी अांतय याखन ू . इब्रादशभची ननलड गोराच्मा आघाडीलय कयण्माभागे काशी प्रभख ु शे तू शोते. इब्रादशभरा भयाठी वैनमाच्मा गोराच्मा यचनेत एकदभ ऩल े डे ढकरण्मात आरे.याशणाय नाशी माची काऱजी घेणे गयजेचे लाटत शोते ल ते स्लाबावलक अवेच शोते. त्माभागीर कायण म्शणजे इतय भयाठी वयदायाांना त्माच्मावलऴमी ू क अवम ू ा लाटत अवे. काशीवे वोऩे अवे शोते. शे ओऱखूनचां बाऊने आघाडीची जफाफदायी इब्रादशभखानालय वोऩलरी शोती. गायदी रष्कयारा. म्शणजे ऩल े डे अवणाय शोता. भयाठी वैनमाच्मा डाव्मा फाजर ू ा का उबे कयण्मात आरे अवाले मावलऴमी ळेजलरकय माांनी शे वलरषण अवे स्ऩष्टीकयण क े रेरे आशे . मावाठीच बाऊने इब्रादशभचे गायदी ऩथक आघाडीलय ठे लरे शोते. भयाठी वैनमाचा योख शा मभन ु ेच्मा ककनाऱ्माकडे. त्माउरट भयाठी घोडदऱ ऩथकाव. इब्रादशभरा रष्कयी गोराच्मा डाव्मा फाजूच्मा कोऩऱ्मात उबे कयण्मात आरे शोते. तोपा फांदक ु ाांच्मा वशाय्माने ळत्रच् ू मा रष्कयाची बमांकय नावाडी कयणे गायदी वैनमाव.