ALFA UNIVERZITET BEOGRAD

FAKULTET ZA OBRAZOVANJE DIPLOMIRANIH
PRAVNIKA I DIPLOMIRANIH EKONOMISTA
ZA RUKOVODEĆE KADROVE













S O C I O L O G I J A














Prof. dr Mehmed Avdagić

2









































3
SADRŽAJ

1. NAUKA 7
1.1. Prirodne društvene nauke 7
1.2. Teorija i naučni metod 9
1.3. Društvo i nauka 10

2. POJAM, PREDMET, PODJELA I ODNOS SOCIOLOGIJE I
DRUGIH DRUŠTVENIH NAUKA 15
2.1. Podjela sociologije 16
2.2. Odnos sociologije i drugih društvenih nauka 17

3. NASTANAK I RAZVOJ SOCIOLOGIJE 20
3.1. Naučne i društvene pretpostavke nastanka sociologije 21
3.1.1. Antička shvatanja o društvu 21
3.1.1.1. Platon (427 – 347. P.n.e.) 21
3.1.1.2. Aristotel (384 – 332. P.n.e.) 22
3.1.1.3. Sofisti 23
3.1.2. Rimska socijalna misao 23
3.1.3. Srednjovjekovna i renesansna shvatanja o
društvu 24
3.1.3.1. Toma Akvinski (1227 –1274) 25
3.1.3.2. Ibn Haldun (1332 – 1406) 26
3.1.3.3. Tomas Morus (1480 – 1535) 31
3.1.3.4. Tomaso Camapanela (1568 – 1639) 32
3.1.3.5. Niccolo Machiaveli (1469 – 1527) 33
3.1.3.6. Jean Boden (1530 – 1596) –
Teorija suvereniteta 34
3.1.4. Prelaz u novi vijek 34
3.1.5. Novovjekovni razvoj socijalne i političke
misli 35
3.1.5.1. Njemačka klasična filozofija 40
3.1.5.1.1. Imanuel Kant
(1724 – 1804) 40
3.1.5.1.2. Johann Gottlieb Fichte
(1762 – 1814) 44
3.1.5.1.3. Georg Wilhelm Friedrich
Hegel (1770 – 1831) 46
3.1.5.2. Charles Fourier
(1772 – 1837) 49
3.1.6. Pozitivizam 51
4
3.1.6.1. Auguste Comte (1798 – 1857) 51
3.1.6.2. Herbert Spencer (1820- 1903) 57
3.1.7. Marksizam 59
3.1.7.1. Karl Marks (1818 – 1883) 59
3.1.7.2. Fridrich Engels (1820 – 1895) 60
3.1.7.3. Marksistička teorija društva 60
3.1.8. Sociologizam Emila Dirkema - Emil Dirkem
(1858 – 1917) 62
3.1.9. Gabriel de Tarde (1843 – 1904) 68
3.1.10. Max Weber (1864 – 1920) 70

4. TEORIJSKI PRAVCI U SOCIOLOGIJI 81
4.1. Od mehanicizma do strukturalizma 81
4.1.1. Klasifikacija socioloških teorija 81
4.1.2. Pozitivistička sociologija Ogista Konta 82
4.1.3. Naturalističke teorije društva 83
4.1.4. Mehanicističke teorije 85
4.1.5. Formalno-sociološke teorije 86
4.1.6. Psihološke teorije 87
4.1.7. Marksistička teorija društva 91
4.1.8. Kritička teorija društva (Frankfurtska škola) 92
4.1.9. Funkcionalizam 93
4.1.10. Strukturalizam 95

5. DRUŠTVO 97
5.1. Priroda i ljudsko društvo 97
5.2. Čovjek kao društveno biće 98
5.3. Zajednica i društvo 99

6. STRUKTURA DRUŠTVA 103
6.1. Društvena strukturacija i klasna diferencijacija 103
6.1.1. Osnovni pojmovi o klasi 103
6.1.2. Savremeno shvatanje klasa 104
6.1.3. Klasna struktura savremenog društva 107
6.2. Društvene grupe 112
6.2.1. Struktura grupe 113
6.2.2. Podjela društvenih grupa 116
6.2.3. Odnosi u grupi i među grupama 117
6.3. Porodica 120
6.3.1. Tipovi porodice 122
6.4. Narod 126
5
6.4.1. Plemenska ili prvobitna društva –
organizacija 126
6.4.2. Narod, proces nastanka, identifikacija i
organizacija 129
6.5. Nacija 131
6.5.1. Pojam i istorijski razvoj 131
6.5.2. Konstitutivni elementi nacije 134

7. POLITIKA 136
7.1. Država 137
7.2. Vlast u društvu 139
7.2.1. Zakonodavna, izvršna i sudska vlast 139
7.3. Demokratija i ljudska prava 140
7.3.1. Javno mnenje i demokratija 143
7.4. Totalitarizam 145

8. KULTURA I DRUŠTVO 147
8.1. Civilizacija i kultura 148
8.2. Elitna kultura 148
8.3. Masovna kultura 148
8.4. Kultura postindustrijskog društva 149

9. DRUŠTVENA SVIJEST 150
9.1. Religija, pojam i elementi 150
9.1.1. Istorijski razvoj religije 154
9.2. Moral, pojam i elementi morala 156
9.2.1. Nastanak morala 156
9.2.2. Društvene pretpostavke morala 157
9.2.3. Kulturne pretpostavke morala 157
9.2.4. Uticaj ekonomskih procesa na moral 158
9.3. Pravo 159
9.4. Nauka, pojam i karakteristike 165
9.4.1. Podjela nauka 165
9.4.2. Nastanak i razvoj nauke 166
9.4.3. Značaj nauke 166
9.5. Filozofija 167
9.5.1. Nastanak i razvoj filozofije 167
9.5.2. Osnovni filozofski pravci 167
9.6. Umjetnost, pojam 169
9.6.1. Nastanak umjetnosti 169
9.6.2. Funkcije umjetnosti 170
6
9.7. Ideologija, pojam 171
9.7.1. Nastanak ideologije 172

10. PROMJENE I RAZVOJ DRUŠTVA 173
10.1. Revolucija 174
10.2. Pojam, oblici i uzroci društveno - istorijskog kretanja 175
10.3. Društvena pokretljivost 176
10.4. Peoriodizacija istorijskog kretanja 176
10.5. Globalizacija 177

11. SOCIOLOŠKA ISTRAŽIVANJA 179
11.1. Faze naučnog istraživanja 179
11.2. Metode sociološkog istraživanja 181

12. POSEBAN PRILOG: SOCIOLOGIJA SINDIKATA 186
12.1. Sindikat kao predmet nauke 186
12.2. Sindikat kao nužnost i kao slučajnost 187
12.3. Predmet sociologije sindikata 188
12.4. Ime organizacije 191
12.5. Definicija sindikata 191
12.6. Sindikat kao društvena grupa 192
12.7. Moć, položaj i ugled 194
12.8. Sindikat kao interesna grupa 197
12.9. Sindikat i društveni determinizmi (uzroci) 198
12.10. Sindikat i otuđenje 199
12.11. Ideologija i sindikat 201
12.12. Sindikat i filozofija 203
12.13. Sociologija sindikata, društvene nauke i teorije 204
12.13.1. Opšta sociologija i sociologija sindikata 204
12.13.2. Odnos ekonomske nauke i sindikata 205
12.13.3. Odnos pravnih nauka i sociologije
sindikata 205
12.13.4. Odnos sociologije rada i sociologije
sindikata 205
12.13.5. Političke nauke i sociologija sindikata 206
12.13.6. Odnos ideologije i sociologije sindikata 206
12.13.7. Odnos socijalne psihologije i sociologije
sindikata 207
12.13.8. Pedagoške nauke i sociologija sindikata 208
12.13.9. Sindikat i neke društvene teorije 208

7
1. NAUKA

Nauka predstavlja objedinjeno i dokazima podobno znanje o
određenoj pojavi i osnovni je oblik društvene svijesti. Cilj svake nauke je
rješavanje nekih praktičnih ili teorijskih problema. Ona je u osnovi sluga
ljudske prakse, jer je data samo od čovjeka i za čovjeka. Osnovni cilj nauke
je upoznavanje opštih karakteristika određene pojave, nezavisno od
konkretnih uslova prostora i vremena, kada su u pitanju opšte nauke, kao i
konkretnih znanja o pojedinim pojavama, kada su u pitanju posebne i
pojedinačne nauke. Na osnovu znanja o određenoj pojavi moguće je
predviđati njenu budućnost. Samo znanje koje je sklono dokazima i provjeri
može biti kandidovano za naučno znanje.
Karakteristika nauke je u njenoj univerzalnosti, jer ona nema
granica. Zato je nauka važan integrativni faktor u društvu. Kad nauka nema
ovu ulogu, ona je često, kao ideologija, u funkciji parcijalnih interesa
pojedinih grupa, klasa ili društvenih slojeva.
Poznato nam je da nauka nije samo skup postojećih znanja, nego i
djelatnost i nastojanje da se ta saznanja prošire i usavrše.
Opštepoznato je da se razgraničavanje nadležnosti i oblasti
interesovanja između nauka ne može razjasniti bez pogleda unazad, tj. na
historijski tok i karakter razvoja samih nauka, ali i ljudskog društva uopšte.
To nas upućuje na uočavanje razlika, odnosno na same korijene, gdje dolazi
do odvajanja prirodnih i društvenih nauka. U istorijskoj evoluciji nauka su
se postupno osamostaljivale i razvijale ali zajednička je njihova osnova
filozofija koja je prvobitno obuhvatala sve nauke.

1.1. Prirodne društvene nauke

Proces osamostaljivanja prirodnih i društvenih nauka kretao se u dva
pravca. Jedan se bazirao na proučavanju društva i razvoja nauka koji se bavi
tim fenomenom, a drugi prirodnim pojavama i naukama koje se njima bave.
Prirodne nauke teže da izučavaju anorgansku i organsku prirodu. Društvene
nauke su težile da spoznaju prirodu ljudskog društva i mjesto čovjeka i
njegovih tvorevina u postojećim odnosima, odnosno uslovima egzistiranja.
Proučavanjem prirodnih i društvenih pojava spoznalo se da ljudsko društvo
ima izvjesne karakteristike koje ga razlikuju od prirode. Društvene pojave se
javljaju, razvijaju i nastaju na drugačiji način od prirodnih pojava, pa su
potpuno utvrđene i posebne zakonitosti po kojima ove pojave teku.
1
Time je
stvorena osnova za odvajanje prirodnih od društvenih nauka. U prirodne
nauke spadaju sve nauke koje proučavaju prirodu i pojave u njoj. U

1
R. Lukić, Uvod u sociologiju, n. izd., str. 6.
8
društvene nauke ubrajamo grupe nauka koje proučavaju ljudsko društvo i
razne pojave u njemu. Prirodne i društvene nauke u svome istraživanju
upotrebljavaju i različite naučne metode i instrumente istraživanja,
uspostavljaju različite pretpostavke i kriterije vrednovanja.
Naučna dostignuća i otkrića u prirodi u društvu zahtijevala su sve
veću naučnu valorizaciju, odnosno zahtijevala su razvoj pojedninih naučnih
disciplina. Tako su i društvene nauke, bez obzira na specifičnost samog
društva i društvenih fenomena, razvijale svoje naučne poglede i zakonitosti i
usavršavale metode istraživanja. Naučna spoznaje društvenih nauka
omogućile su uočavanje određenih zakonitosti, zatim kretanje određenih
preocesa i odnosa, te mogućile predviđanja toka promjena i društvenog
kretanja. Svaka nauka teži da otkrije uzroke određene pojave, pa tako i
društvene nauke. Zakoni uzročnosti postoje nezavisno od naše volje, ili od
volje istraživača, ili karaktera nauka. Ali postoje značajne razlike u
zakonitosti prirodnih i društvenih pojava. U prirodnim naukama postoje
opšti zakoni koji se odnose na sve pojave iste vrste. To su strogi i neumitni
zakoni prirode, dok se u društvenim naukama većina pojava i procesa odvija
po određenim društvenim uslovima u kojima su moguća i veća odstupanja,
pa i nepredvidivosti. Zato neki sociolozi zaključuju da u društvenim
naukama postoje dvije vrste zakona: opšti i pojedinačni. Dakle, zakoni koji
važe za pojedine pojave i preocese. U tome oni vide i osnovne razlike
između društvenih i prirodnih zakona.
2
Te razlike su relativne prirode i ne
može se povući oštra i čvrsta podjela između prirodnih i društvenih nauka,
kao ni između samih zakona. Nužno ih je posmatrati u globalnom smislu,
kao jedinstven proces koji je uslovljen saradnjom i spoznajama do kojih
dolaze nauke, prirodne i društvene.
Otkrića do kojih su došle prirodne nauke bitno su uticala na samu
strukturu društva, njegov tok, karakter odnosa u njemu i samu poziciju
nauke. Time se društvene pojave sa razvojem društva usložnjavaju, jer sama
ta spoznaja govori u prilog tezi da na društvene pojave djeluje ogroman broj
raznih činilaca sa najraznovrsnijim uticajem. Na društvene pojave djeluje,
prije svega, priroda i procesi u njoj, kao što su: fizički, hemijski, biološki,
geografski i drugi, i ovladavanje nauke i čovjeka i njihovim stavljanjem u
njegovu funkciju. Takođe, društvene pojave uslovljavaju i brojni drugi
činioci u društvu koji se pojavljuju i koji snažno generišu same procese
društva, kao što su: ekonomski, pravni, moralni, ideološki, politički itd.
Na društvo ne djeluje samo sadašnjost, već i prošlost, njegova
historija i njegova uslovljenost. Najzad, na društvo djeluju i individualni,
odnosno ljudski činioci, kao što su : čovjekov rad, njegova znanja, njegove

2
Takvo stanovište zastupaju Radomir Lukić, Ilija Stanojčić, Jože Goričar i dr. u navedenim
radovima (op. S. F. )
9
potrebe, njegova svijest, karakter, interesi, religija, tradicija itd. Svi ovi
mnogobrojni činioci su međusobno uslovljeni i u stalnom su kretanju
međuzavisnosti, utiču i bitno određuju i prirodu i karakter društva, ali i
poziciju čovjeka u njemu.
Izučavanjem pojedinih društvenih porcesa i pojava, nastale su i
potrebe da se razviju i posebne društvene nauke i da zadobiju i svoje
značajno mjesto. Tako su nastale i razvile se: nauka o jeziku, politička
nauka, nauka o državi i upravu, nauka o moralu, istorijske nauke, nauka o
stanovništvu itd.
Neke od ovih nauka nastoje proučavati određene društvene odnose u
njihovom cjelkupnom razvoju, a neke proučavaju određene posebnosti u
određenom vremenu i uslovima u kojima egzistiraju. Za nas se postavlja
pitanje odnosa sociologije i ostalih društvenih nauka.

1.2. Teorija i naučni metod

Pored predmeta istraživanja, metod je druga ključna karika svake
nauke. Tek sa konstituisanim metodom, predmet istraživanja dolazi do
izražaja i nauka dobija svoju neophodnu formu kao nauka. Metod potiče od
grčke reči methodos, što znači put, način. Dakle, to je put, način i sredstvo
kojim se istražuje neka pojava i dolazi do naučnih saznanja. Metod se
naslanja na teorijska shvatanja i dostignuća nauke. On pomaže da nauka
ostvari svoje osnovne zadatke i težnje. Metod ima istraživačku, operativnu,
konstitutivnu i razvojnu funkciju u nauci. On je i faktor razgraničenja
predmeta istraživanja pojedinih nauka. Nauke koje proučavaju isti dio
društva mogu se preciznije razlikovati po svom istraživačkom postupku.
Metod je pokazatelj dinamike i ukupnog stepena razvoja neke nauke. On
mora biti precizan, jasan i objektivan - egzaktan.
Ovdje je potrebno napraviti razliku između metoda i metodologije.
Metodologija je logička disciplina koja se bavi proučavanjem i analizom
metoda, ispituje njegovu sposobnost, preciznost i aktuelnost. Metodologija
razvija osnovna pravila i kriterije, na osnovu kojih će se putem određenog
metoda doći do novih saznanja, kako će se ta saznanja provjeriti i utvrditi
naučni stavovi. Odnosno, kako će se preći taj (često mukotrpan) put od
načne pretpostavke do naučnog saznanja. Treba napomenuti da naučno
saznanje nije jedini oblik ljudskog saznanja, da postoji filozofsko,
umjetničko, religijsko i zdravorazumsko saznanje (poimanje) svijeta i
stvarnosti. U utvrđivanju kriterija i pravila metodologija postupa samostalno
i nezavisno od drugih teorijskih znanja (filozofije, naučne teorije), oslanja se
na logiku i epistemologiju (naučno saznanje). Može se reći da je
metodologija nauka o metodu, njegovoj primjeni i izgradnji teorijskog
10
sklopa jedne cijele nauke. Dakle, metodologija je šira od metoda, ona
uključuje više metoda (statistički, istorijski, uporedni metod). Najopštija
podjela metodologije je podjela na metodologiju društvenih nauka
(sociologija, psihologija, ekonomija, istorija, političke nauke) i
metodologiju prirodnih nauka.
Sociološki metod se naslanja na predmet sociologije, usmjerava
istraživački postupak, određuje analitički okvir. Sociološki metod se dijeli
na opšti, teorijski i konkretni, empirijski dio metoda. Teorijski dio metoda
uključuje osnovne postupke naučnog istraživanja (osnovne metode):
analitički postupak i sintetički postupak saznanja. Analitički postupak
(metod) uključuje: analizu (rastavljanje pojmova, stavova, mišljenja na
sastavne dijelove); apstrakciju (odvajanje, izdvajanje pojedinih "čistih"
dijelova pojma, istraživane pojave, predmeta); specijalizaciju (posebno
označavanje nekog dijela); klasifikaciju (razvrstavanje na grupe pojmova,
kategorija, predmeta) i dedukciju (izvođenje posebnog zaključka iz opšteg
stava). Sintetički postupak (metod) naučnog istraživanja obuhvata: sintezu
(spajanje više posebnih dijelova pojave, pojma predmeta u cjelinu);
generalizaciju (uopštavanje, primjena opšteg pravila na sve slučajeve);
konkretizaciju (prikazati stvarno, opipljivo, formirati konkretan pojam, sud,
predmet); spajanje (povezivanje konkretnih dijelova u cjelinu) i indukciju
(zaključivanje na osnovu pojedinačnih pojmova, jednog broja slučajeva koji
su istiniti, zaključuje se da je to istinito i na nivou cijele klase, odnosno
opšteg stanja).

1.3. Društvo i nauka

Društvo možemo razumjeti kao organizaciju, zajednicu ljudi,
zasnovanu na njihovoj međusobonoj povezanosti i uzajamnoj prozivodnji i
životnoj aktivnosti. Iz ovog određenja proizlazi da postoje namanje dvije
osnove koje su zajedničke svim ljudima i na osnovu kojih egzistira društvo
kao zajednica ljudi, a time i kao društvo u ljudskom smislu. Prva osnova
društva je zapravo sfera zajedničkog korištenja prirodnih dobara, koja se, u
savremenom terminološkom smislu, naziva sfera prozivodnje, odnosno sfera
proizvodnih odnosa. Čovjek je neminovno povezan sa prirodom, a iz te
interakcije javlja se društvo kao nerazdvojna cjelina. Zapravo, jedno bez
drugog ne postoji. Pogotovo ne postoji egzistencija čovjeka bez prirode, a
time ne postoji ni društvo ako ne postoje zajednički interesi, odnosno dobra
koja čovjeku omogućavaju da opstane i da egzistira. Naravno, to znači
egzistenciju sa drugim ljudima i saradnju, što dovodi do specifičnosti
odnosa koji se nazivaju ljudskim odnosom, a u širem smislu društvo. Taj
odnos se mijenjao, nekad je bio snažniji, a nekad labaviji, kao forma
11
uzajamnosti i zajedništva između čovjeka i prirode i između čovjeka i
čovjeka. Ta uslovljenost je izraz, prije svega, razvoja oblika ljudskoga
društva i stepena njegove razvijenosti, odnosno ekonomske osnove na kojoj
društvo egzistira i opstoji. Društvo, kao sistem međuljudskih odnosa javlja
se uvijek u istorijski određenom obliku.
Ono je uslovljeno: materijalnim pretpostavkama, načinom
proizvodnje, podjelom rada, tipom organizacije, formama porodičnog
života, uticajem kulture, religije, tradicije, običaja i vjerovanja.
Drugu osnovu egzistencije društva, kao zajendicu ljudi, bitno
određuju prodične i bračne veze, odnosno krvno srodstvo i zajedničko
porijeklo. Te su veze i odnosi poznati u ljudskom društvu, imaju svoju
istoriju, evoluciju, imaju svoju logiku, a time i svoju snažnu običajnost i
tradiciju. Veza u sistemu srodstva predstavlja vrlo visok stepen i socijalnih
veza, a samim tim i odnosa na kojima se uspostavlja i izgrađuje čitava
društvena struktura. Iz takvih socijalnih veza proizilazie principi
solidarnosti, koji su, prije svega, uslovljeni nužnošću opstanka i
reprodukcije u zajednici.
U razvijenim društvima veze solidarnosti nisu tako čvrste kao u
nerazvijenim, jer razvijena društva putem institucionalnih formi vrše
određene socijalne funkcije, dok je u nerazvijenim društvima solidarnost
čvršća i praktikuje se kao forma zajedništva, pomoći i saradnje, prije svega
u opstanku i prisvajanju prirodnih dobara. Istini za volju, savremeno društvo
ima i savremene oblike solidarnosti koji zadobijaju i organizovanije forme i
imaju zajedničke ciljeve u istoriji, a oni su nekad djelovali pozitivno, nekad
negativno. Tu bismo mogli ubrojati forme solidarnosti koje su se
reflektovale kroz nacionalnu, religioznu, klasnu i druge osnove putem kojih
su težile ostvariti određene ideje, a koje su počivale na uzajamnosti i
solidarnosti.
Društvo je skup ili grupa ljudi najrazličitijih dimenzija koje žive i
sarađuju u određenome vremenu i određenim institucijama, a povezuje ih
zajednički interes, odnosno uslovi života.
Pošto je čovjek društveno biće, prirodno je da se udružuje i stupa u
odnosne sa drugim ljudima. Osnovu ljudskoga udruživanja čine: zajedničko
proijeklo, krvno srodstvo, zajednički interesi i potrebe. Čovjek je upućen na
društveni život, na uzajamnost i saradnju sa drugim ljudima. Otuda i
proizlazi njegova potreba za društvom u ovom ili onom obliku, zavisno od
stepena razvoja i razvijenosti socijalnih potreba.
Koliko god je čovjek bio prinuđen da razvija odnose sa drugim
ljudima kako bi se održao i opstao, društvo je moglo da se razvija jedino
oslanjanjem na zajendici. Nagon za samoodržanjem u čovjeku, za
opstankom, za suprostavljanjem silama u prirodi, prislili su čovjeka da živi
12
u društvu sa drugim. Novorođenče traži pomoć majke. Majčinska sklonost
prema djeci i obratno, briga muževe za žene i potomstvo, dakle veze krvnog
srodstva čine osnovu stalne solidarnosti i udruživanja. Te veze se osnažuju
zajedničkim porijeklom i prostorom, odnosno zajedničkom teritorijom.
Svako kasnije rađanje pojedinca predstvalja, ustvari, već „nešto dato„, nešto
što i njemu pripada i čemu on pripada. To udruživanje i zajedništvo,
odnosno društvenost, proizvodi određenu tradiciju, navike, običaje, kulturu,
vjerovanje itd., kojima se praktično ne samo učvršćuju, već i razvijaju
socijalne veze i odnosi, a time i ukupna društvenost.
To je, ustvari, nova svijest, novi duh, osjećanje pripadnosti i
neophodnosti udruživanja, ali i potčinjavanja, pa i suprotstavljanja.
Iz zajedničkog života i stvorenih navika nastaje potreba za
udruživanjem i na široj osnovi, što naročito dolazi do izražaja sa podjelom
rada i razvojem proizvodne osnovne društva. To je istorijski stepen razvoja
društva i odnosa, razvoja čovjekovih potreba , ali i zajedničkih odnosa,
oblika i formi društvene organizacije.
Danas postoje različite strukture društva poznate u istoriji, nastale na
različite načine. Poznate su i forme i oblici društvenosti, običajnosti i
kulture koje su nestale, kao i društva koja su egzistirala i koja su iza sebe
ostavila bogata naslijeđa, ali su se transformisala, razvijala, ili, pak, nestala.
Otuda i bogatstvo izraza i terminima koji se koriste u društvenim naukama,
a koji označavaju dijelove, stepene, prošla ili sadašnja društva.
Najčešće se u razvoju društva spominju stepeni ili osnove iz kojih su
nastajali i razvijali se, a to su: pleme, gensi, klanovi, prvobitna društva,
primtivna društva, arhaična društva, razvijena društva, industrisjka društva,
klasna društva, religijska društva.
Svi mnogobrojni elementi ljudskog društva povezani su manje-više u
raznovrsne jedinstvene cjeline koje se definišu društvenim pojavama.
Naučna saznanja o pojavama mogu se odnositi na jednu ili više pojava, ili
na sve društvene pojave. Takva saznanja nazivamo posebnim ili opštim.
Tako se nauke o društvu, zavisno od saznanja koje utvrđuju, dijele na dvije
osnovne vrste: na posebne i opšte društvene nauke. Po jednom drugom
mjerilu, društvene, kao i prirodne nauke, dijele se na pojedinačne
(historijske) i uopštavajuće (generalizirajuće sa većim stepenom apstrakcije)
nauke. To rezultira činjenicom da se društvene pojave mogu proučavati kao
takve, pojedinačne, kao konkretne pojave u vremenu i prostoru, kao
događaji, ili se proučavaju kao vrste, sastavljene iz niza, kontinuiteta,
ovakvog broja pojedinačnih događaja.
Pojedinačne, posebne i opšte društvene nauke se ne razlikuju po
stepenu naučne spoznaje, već po stepenu apstrakcije posmatranog predmeta.
Za sve njih važi naučni princip-pod naukom se podrazumijeva objektivno
13
saznanje do koga se došlo ličnim metodama. Podjeli društvenih nauka
prema stepenu naučne apstrakcije odgovara i prethodi odnos pojedinačnog
(konkretnog) posebnog i opšteg. Ekonomika preduzeća, primjera radi, je
pojedinačna naučna disciplina koja se bavi konkretnom ekonomskom
činjenicom. Nasuprot tome, društvenu nauku koja proučava zakonitosti i
bitne karakteristike mnoštva tih ekonomskih činjenica u određenom
vremenu i državnom prostoru zovemo nacionalnom ekonomijom kao
posebnom društvenom naukom. Međutim, nauka koja proučava ekonomske
kategorije uopšte, kao vrstu pojava, izdvaja ono što je zajedničko za sve
njih, utvrđuje uzročnost ekonomskih kategorija i tako utvrđuje naučne
zakone, tj. opšte iskaze koji važe za cijelu vrstu političko-ekonomskih
odnosa, nazivamo političkom ekonomijom kao opštom društvenom naukom.
Politička ekonomija je opšta društvena nauka u odnosu na ekonomiku
preduzeća kao pojedinačne nauke i nacionalne ekonomije kao posebne
nauke, no u odnosu na sociologiju koja posjeduje veći stepen naučne
apstrakcije, politička ekonomija je posebna naučna disciplina. Sve se
posebne društvene nauke mogu podijeliti u dvije velike vrste prema tome da
li obrađuju izvjesne vrste pojava bez obzira na vrijeme, ili obrađuju sve
društvene pojave tokom jednog vremenskog perioda. U nauku prve vrste
spadaju npr. Lingvistika (nauka o jeziku), nauka o državi i pravu. Ove nauke
mogu biti pojedinačne, ili uopštavajuće.
Druga vrsta posebnih društvenih nauka su one koje se odnose na sve
društvene pojave jednog istorijskog perioda. To, između ostalog , znači da
društvo uzeto u značenju cjeline čovječanstva prolazi kroz određene
istorijske stepene razvoja koji predstavljaju zasebne i konkretne cjeline
svojim zakonitostima i karakteristikama, različite od drugih takvih posebnih
cjelina. Ovakve cjeline se definišu istorijskim tipovima društva, kulturnim
tipovima, ili društveno-ekonomskim formacijama društva. Gurvič, primjera
radi, razvija svoj tipološki koncept prema kojem slijedi deset osnovnih
tipova društva: harizmatičke teokracije, patrijarhalna društva, feudalna
društva, liberalno-demokratska društva, društva početka kapitalizma i dr.
Ova tipologija nije konačno određena, jer se može povećati i smanjiti. O
ovakvim pojedinim historijskim tipovima društva postupno se razvijaju
pojedine nauke koje proučavaju sve njihove specifičnosti i zakonitosti.
Nauka koja proučava cijelo ljudsko društvo tokom cjelokupnog
ljudskog razvoja naziva se istorijom. Istorija je u obliku posebnih istorija
pojedinih društava i pojedinih društvenih pojava bila istovremeno i prva
društvena nauka uopšte. Savremenim razvojem, uopštavajući istorijsko
naslijeđe, istorija je sve više postajala opštom istorijom, iako ni do danas to
u potpunosti nije ostvarila. Istorija po svom predmetu izučavanja to nikad ne
može ni ostvariti, jer ona proučava konkretno pojedinačne i tipične
14
događaje. Iz tih tipičnih događaja i njihovog kontinuiteta, istorija definiše
ono opšte što je zajedničko istorijskom procesu. Dakle, istorija je
istovremeno pojedinačna nauka koja proučava pojedinačne tipične događaje
i opšta nauka kad otkriva posljedično-uzročni lanac niza konkretnih
događaja, društvenih pojava. Opšta istorija u svom punom volumenu dolazi
do izražaja u odnosu na proučavanje konkretnih događaja, ili u odnosu na
nacionalnu istoriju, a u odnosu na sociologiju, ona je manjeg stepena
opštosti, pa se često manifestuje kao posebna naučna disciplina. Istorija za
svoj predmet ima hronologiju događaja, dakle prošle događaje, a nasuprot
njoj moguća je i jedna pojedinačna neistorijska nauka koja bi proučavala
sadašnje događaje. Drugim riječima, istorija se kao opšta i pojedinačna
nauka, logički i po svom predmetu istraživanja, povezuje sa jednom opštom
uopštavajućom društvenom naukom koja se naziva sociologijom.




























15
2. POJAM, PREDMET, PODJELA I ODNOS SOCIOLOGIJE I
DRUGIH DRUŠTVENIH NAUKA

Termin sociologija nastao je spajanjem dvije riječi, latinske societas
(društvo) i grčke logos (govor, nauka), da bi se njime označila jedna nova
nauka koja se bavi proučavanjem društva, njegovih pojava, odnosa i
strukture. Pojam sociologija prvi put pominje Ogist Kont 1839. godine u
djelu Kurs pozitivne filozofije, izražavajući tako potrebu da se formira nauka
koja bi proučavala ljudsko društvo kao cjelinu. Sociologija se određuje kao
opšta, teorijska, objektivna i sistematična nauka o društvu. Opštost
podrazumijeva njenu upućenost na proučavanje opštih karakteristika društva
i njegovih dijelova. Teorijska disciplina označava razlikovanje od nekih
empirijskih disciplina i upućuje na stav da sociologija ima svoju teoriju,
izgrađenu i zasnovanu na naučnim zakonima. Objektivna nauka znači da se
svi stavovi, dokazi i objašnjenja koja iznose naučnici mogu provjeriti, te da
ne zavise od subjektivnog stava naučnika i istraživača. Sistematičnost
podrazumijeva da sociologija svoje teorijske stavove iskazuje u vidu
teorijskog i naučnog sistema u kome se nalazi više posebnih i pojedinačnih
mikrosocioloških disciplina.
Sociologija je opšta uopštavajuća nauka. Naravno, ovo određenje
sociologije nije jedino, moguća su i druga. Opštost sociologije sastoji se u
tome što ona obuhvata dva predmeta, mada opšta, ali ne i istovjetna, jer čine
sintezu obje vrste posebnih društvenih nauka.
Prvo, sociologija proučava ono što je opšte zajedničko svim
društvenim pojavama. Pošto su već prethodno društvene nauke definisale iz
pojedinačnih konkretnih događaja ono što je zajedničko pojavama određenih
vrsta, sociologija definiše ono što je zajedničko svim tim vrstama.
Sociologija na taj način vrši sintezu i uopštavanje rezultata posebnih
društvenih nauka. Sociologija definiše pojam ljudskog društva kao cjeline
svih društvenih pojava, zakone međusobne uslovljenosti i povezanosti svih
tih pojava u jednu cjelinu, kao i zakone razvoja društva kao cjeline. Dakle,
sociologija ne samo da utvrđuje ono što je zajedničko svim društvenim
pojavama, nego i ono što je zajedničko, što je zakonitost svih ljudskih
društava kako u pogledu njihove strukture, tako i u pogledu njihovog
razvoja. Ono što sociologija naučno definiše kao svoj predmet je povezanost
svih društvenih pojava u jednu cjelinu i razvoj te cjeline u kretanju,
međusobnu uslovljenost tih pojava jednih na druge i uticaj svake od njih na
cjelinu i cjeline na nju. Isto tako, sociologija proučava i vezu društava sa
ostalim pojavama u prirodi u onoj mjeri koliko je priroda postala
podruštvljena.
16
Sociologija proučava pojam društva i njegovu strukturu, sastavljenu
iz različitih elemenata-društvenih pojava. To je ono što se definiše
društvenom statikom, jer se ovdje društvo proučava u stanju mirovanja, daje
se presjek društva bez obzira na njegovo kretanje. Nasuprot definisanju
društvene strukture, drugi dio sociologije proučava i definiše društvenu
dinamiku (odnose, veze), međusobnu uslovljenost, s jedne strane, društva i
vandruštvenih pojava (priroda, čovjek kao prirodno biće), a, s druge strane,
društvo u cjelini i njegove sastavne elemente i, najzad, međuakciju i
funkcionalnost samih tih elemenata.
Određenjem sociologije kao nauke o društvu izriče se samo jedna
opšta konstatacija koja nije dovoljno operativna i podsticajna za šire, dublje
i potpunije razumijevanje pojma sociologije kao nauke. Kada se kaže da je
to nauka koja istražuje društvene odnose, procese i pojave, onda se iz nivoa
teorijske apstrakcije spuštamo za stepenicu niže i približavamo osnovnom
razumjevanju suštine sociologije. Sociologija je nauka koja izučava i
društvene strukture, tvorevine i institucije, nastale kao rezultat procesa i
pojava koji se kontinuirano odvijaju. Ali, ne može se zadržati samo na tome.
Kako je društvo rezultat čovjekove aktivnosti, onda je razumljivo da
sociologija prati položaj čovjeka u društvenoj grupi, zajednici, državi,
svijetu. Sociologija istražuje društvenu mobilnost (pokretljivost), ukupnu
dinamiku (i statiku) društva, to jest ona istražuje šta utiče na ubrzavanje i
usporavanje društvenih procesa i pojava, kakve to ima posljedice na ljude i
njihove zajednice, ali i to kako stalne promjene (ekonomske, tehničke,
socijalne, političke, kulturne) utiču na čovjeka, njegov položaj u društvenim
grupama i odnos prema tim promjenama.

2.1. Podjela sociologije

Da bi obuhvatila sve pomenute karakteristike i još više od toga,
sociologija mora da se razvija u sistem više međusobno povezanih
disciplina, koje će potpunije i preciznije analizirati, istraživati i objašnjavati
društvo kao konkretnu istorijsku cjelinu. Podjela sociologije počinje od
opšte sociologije, koja proučava opšte karakteristike društva kao cjeline,
zatim se širi na grupu posebnih sociologija koje proučavaju neku posebnu
vrstu pojava ili procesa u društvu (sociologija rada, sociologija kulture,
sociologija politike, sociologija naselja, sociologija porodice). Lepeza
socioloških disciplina širi se dalje na taj način što se svaka posebna
sociologija grana u više pojedinačnih sociologija, socioloških grana ili
mikrosociologija. Tako se, naprimjer, sociologija kulture kao posebna
sociologija razvija u više mikrosocioloških disciplina koje istražuju neku
pojedinačnu kulturnu pojavu ili tvorevinu (sociologija umjetnosti,
17
sociologija književnosti, sociologija jezika, sociologija filma, sociologija
muzike, sociologija roka). Sociologija naselja se dijeli na nekoliko
specijalizovanih sociologija (sociologija sela, sociologija grada, sociologija
okruženja, socijalna ekologija). Sociologija rada obuhvata više
mikrosociloških disciplina (sociologija industrije, sociologija menadžmenta,
sociologija slobodnog vremena, sociologija turizma, sociologija
preduzetništva). Uže sociološke discipline nastaju iz potrebe da se fokusira
na jednu oblast u okviru šireg predmeta istraživanja, ili nastaju
“autonomno”, tokom dužeg istraživanja neke društvene pojave i procesa.
Međutim, podjela sociologije na mnoštvo mikrodisciplina može da šteti
samoj sociologiji, da dovede do atomizacije i pretjerane parcijalizacije.

2.2. Odnos sociologije i drugih društvenih nauka

Sociologija ne može bez posebnih društvenih nauka, jer joj one
pružaju neophodnu građu. Sociologija tu građu analizira i prerađuje, da bi
na kraju sintezirala ono što je opšte, zakonito za sve posebne pojave. Ona
vrši sintezu sveg posebnog u jednu jedinstvenu cjelinu, kako bi utvrdila
zakone statike i dinamike razvoja društva i utvrdila mjesto svake posebne
društvene pojave u toj cjelini. Pretpostavka sociologije jeste postojanje
razvijenih posebnih društvenih nauka koje omogućuju njeno postojanje i
razvoj. Sa druge strane, posebne društvene nauke, bez socioloških rezultata i
dostignuća, ne bi mogle postići punu naučnu zrelost i objektivnost. Polazeći
od rezultata sociologije, posebne nauke određuju tačnu suštinu i značaj
pojava koje proučavaju. Ovo je sasvim logično i proizilazi iz prirode samog
predmeta proučavanja društvene pojave, jer nijedna društvena pojava ne
može se u potpunosti naučno definisati ako se ne dovede u vezu sa svim
ostalim društvenim pojavama i sa društvom kao cjelinom, tj. ako se ne
utvrdi šta je u njoj zajedničko sa svim drugim društvenim pojavama, a šta je
specifikum njenog postojanja, ako se, dakle, ne utvrdi uticaj drugih
društvenih pojava na nju i njen uticaj na njih, kao i uticaj društva kao cjeline
na nju i njen uticaj na društvo.
Ove veze između društvenih pojava koje se manifestuju kroz odnos
sociologije i posebnih društvenih nauka dovode do postavljanja pitanja o
tzv. posebnim sociologijama. Naime, svaka posebna nauka proučava ne
samo specifičan sadržaj pojedinih pojava, nego i vezu između njih i drugih
pojava i društvene cjeline. Primjera radi, pravna nauka proučava poseban
sadržaj prava, koji sistematizuje i objašnjava posebnim metodama, ali, isto
tako, utvrđuje i suštinu prava kao društvene pojave i veze prava i drugih
društvenih pojava kao i društvene cjeline. Ove veze se proučavaju opštim
metodom društvenih nauka koji je identičan sociološkom metodu po tome
18
što sociologija kao nauka o društvenoj cjelini proučava veze raznih
društvenih pojava u skladu sa svojim predmetom, cjelinom društva. Otuda
je došlo da izdvajanja ovakvih izučavanja u tzv. posebne sociologije-u
sociologiju prava, sociologiju morala, sociologiju religije itd. Ove posebne
sociologije su, ustvari, paralelne nauke sa odgovarajućim posebnim
društvenim naukama koje izučavaju sadržaj prava, morala, religije itd.
Odnos sociologije i posebnih, pojedinačnih, društvenih nauka je
dvosmjeran. Sociologija prerađuje građu koju joj daju rezultati ovih nauka
kako bi došla do svojih opštih saznanja. Kroz sistem uopštavanja ove građe,
sociologija, adekvatno promijenjenom istorijskom iskustvu, vremenu,
prostoru, mora uvijek iznova da provjerava svoje opšte zakonitosti na novoj
građi, utvrđujući eventualna odstupanja. Nauke pojedinačnog opisuju
događaje, tj niz ljudskih ponašanja. One ne mogu dokučiti šta su ta
ponašanja, tj. koje pojave one čine, jer za to saznanje je nužno uopštavanje
koje pojedinačne nauke ne čine. Stoga se pojedinačne nauke oslanjaju na
opšte društvene nauke, koje im pružaju potreban materijal da utvrde suštinu
i zakonitost konkretnog događaja koji proučavaju. Dakle, pojedinačne, ili
konkretne nauke, se moraju osloniti, sa jedne strane, na sociologiju i druge
opšte nauke kako bi zadobile polazne pretpostavke o vezi konkretnog
proučavanog predmeta sa drugim društvenim pojavama i društvu u cjelini i,
sa druge strane, kako bi provjerile svoje rezultate, koristeći se opštim
vezama i zakonitostima koje utvrđuju opštu nauku.
Dakle, sociologija ne služi samo pojedinačnim i posebnim naukama
u pružanju opšteg materijala, opštih rezultata kako bi ove nauke lakše
prodrle u suštinu izučavanog predmeta, nego uzima od njih nove sadržaje da
bi potvrdila ili rekonstruirala svoje opšte zakonitosti. Kada govorimo o
odnosu sociologije i psihologije, taj odnos je prirodno nužan, jer društvena
pojava svojim znatnim dijelom sadrži izvjesne psihičke elemente. Naime,
već smo definisali da sociologija proučava povezivanje ljudskih ponašanja,
njihovo uzročno-posljedično djelovanje, uključujući tu i unutrašnje psihičke
elemente ponašanja i djelovanja, a predmet psihologije je psihičko, tj.
unutrašnja dimenzija čovjekova ponašanja, njegovi subjektivni doživljaji.
Psihologija proučava kako individualna svijest reaguje na ponašanje drugog
čovjeka, a sociologija proučava uzročno-posljedičnu vezu međuljudskog
ponašanja i djelovanja, uključujući tu povezivanja unutrašnjih psihičkih
elemenata u društvenom djelovanju. Dakle, psihologija proučava kako
individualna svijest reaguje na ponašanje drugog čovjeka, a sociologija kako
se ove individualne svijesti povezuju preko djelovanja u kvalitativno novu
društvenu sintezu, koja je sasvim nešto novo u odnosu na individualnu
psihičku svijest. Naučna uslovljenost, po prirodi samog predmeta
sociologije i psihologije, rezultirala je stvaranjem jedne nove naučne
19
discipline koja se naziva socijalna psihologija. Ona je samo podvrsta, dio
psihologije. Predmet socijalne psihologije jeste društvena uslovljenost
psihičkih pojava, tj. uticaj društva, društvene sredine na psihu ljudi.
Socijalna psihologija prvenstveno proučava uticaj društvenih faktora na
razvoj psihe, hronološki i aktuelno sadašnji uticaj društva na psihičke
pojave. Tu se proučava kako se i na koji način psihičke pojave mijenjaju,
shodno razlici društava u kojima se zbivaju, kako se društvo odražava,
projicira u psihi ljudi. U uzajamnoj vezi sa sociologijom, jer predmet im se
u ovoj tački podudara, socijalna psihologija proučava psihičke elemente u
društvu, odnosno psihičku uslovljenost društvenih pojava. Obje nauke
proučavaju koji psihički elementi postoje u društvenim pojavama, kako se
individualni psihički istupi sinteziraju u društvene pojave. Kada se ovako
shvati odnos sociologije, sa jedne, i psihologije i socijalne psihologije, sa
druge strane, onda su njihov odnos , predmet i metod jasno određeni, a
njihova plodna saradnja obezbijeđena. Pošto je čovjek kao društveno biće
izraz cjelokupnosti društvenih odnosa, po prirodi stvari, nužna je
uslovljenost i saradnja sociologije i svih drugih društvenih i prirodnih nauka
u izučavanju te prirodne, istorijsko-kulturne“materije“ koju nazivamo
čovjekom. Sociologija, kao savremena opšta nauka, ne teži „čistom“
saznanju, otkriću zakonitosti, a kad je otkrivena zakonitost, otkrivena je i
suština društvene pojave. Sociologija utvrđuje i otkriva istinu, a ne preinaku
prakse. Funkcija je savremene politike, subjekata društvenog djelovanja da
tu istinu funkcionaliziraju u praktičnom radu na mijenjanju postojeće
stvarnosti. Po svojoj suštini, stvarnost se kvalitetno ne može mijenjati i
humanizirati ukoliko se tačno ne spozna. Sociologija je, kao naučna
disciplina, nastala iz potrebe i interesa ljudi da upoznaju društvene
zakonitosti, kako bi mogli uticati na opšti tok, razvoj, smjer i krajnji rezultat
kretanja društva. Čovjek, kao paradigma društvenih odnosa, nije samo
njihov proizvod i rezultat, već on svojim praktičnim djelovanjem, kao
osnovna proizvodna društvena snaga u jednom širem smislu riječi, mijenja i
daje osoben ton tim odnosima, društva kao cjeline.
U krajnjem slučaju, sociologija je nastala iz potrebe ljudi da
upoznaju društvo u svim njegovim segmentima, kako bi mogli uticati na
njega, kako bi društveni razvoj podesili prema svojim potrebama i
ciljevima. Dakle, naučni rezultati do kojih je došla sociologija imaju, sa
praktičnog stajališta, funkcionalno značenje, pa se, uslovno, sociologija da
definisati ne samo kao naučna disciplina koja objašnjava, već i mijenja
društvenu statiku i dinamiku. Ovo znači da društvo nije proizvoljan, spontan
čin društvenih subjekata, već organizovano voljno-racionalna njihova
djelatnost, utemeljena na naučnim rezultatima sociologije, filozofije,
psihologije, antropologije i drugih društvenih nauka.
20
3. NASTANAK I RAZVOJ SOCIOLOGIJE

Ma koliko sociologija bila relativno mlada kao posebna nauka, to još
ne znači da i prije nego što je ona stvorena nije bilo pokušaja objašnjenja
društvenih pojava. Naprotiv, ljudi su oduvijek razmišljali o društvu i
pokušavali da objasne njegovu prirodu, kako bi mogli da efikasno utiču na
njegov razvoj.
Međutim, ova su razmišljanja sve do pojave sociologije bila
nedovoljna kritička i sistematska, a objašnjenja koja su se davala nedovoljno
osnovana i tačna. To je razumljivo, jer se sociologija kao posebna nauka u
društvu mogla razviti tek kada je ljudska društvena praksa dovoljno
napredovala tako da su ljudi mogli u izvjesnoj mjeri zagospodariti tokom
društvenog razvoja i time doći do izvjesnih tačnih saznanja o društvu.
Sociologija i tačno naučno saznanje o društvu moglo se početi razvijati tek
kad su ljudi došli do osnovnog saznanja da je društvo jedna relativno
objektivna oblast zbivanja, nezavisna od ljudske volje i ideala. Tada su oni
osjetili potrebu da rade na otkrivanju tih objektivnih zakonitosti društvenog
života, da saznaju društvo onakvo kakvo ono stvarno jeste. Sve do tada
preovladavalo je mišljenje da su društvene pojave uglavnom subjektivne, te
da ljudi mogu da mijenjaju društvo kako oni sami hoće, i o društvu se
mislilo samo sa ciljem da se otkrije idealno, najbolje moguće društvo, dakle
društvo kakvo treba da bude, a ne sa ciljem da se sazna kakvo društvo jest u
stvarnosti. Otuda se društvena nauka u mnogome svodila na stvaranje
utopija.
No, i pored ovog opšteg obilježja, treba istaći da je u toku razvoja
ljudskog mišljenja o društvu i prije pojave sociologije bilo otkriveno dosta
značajnih istina, koje su predstavljale osnovu kasnijih naučnih dostignuća.
Zbog nedovoljne diferenciranosti nauka, ove istine su rasturene u
filozofskim, etičkim i najčešće političkim i istorijskim djelima. Međutim,
tokom XVIII vijeka razvija se naročito nauka o ekonomskim društvenim
pojavama, politička ekonomija, te se u njenom okviru dolazi do
najznačajnijih otkrića u društvu, koja neposredno služe kao temelj osnivanja
sociologije pri kraju prve polovine XIX vijeka.
U najkraćem ovdje će se najprije iznijeti ono što je ljudsko mišljenje
otkrilo o stvaranju društva prije osnivanja sociologije, a onda kratak razvoj
same sociologije.





21
3.1. Naučne i društvene pretpostavke nastanka sociologije

3.1.1. Antička shvatanja o društvu

U antičkoj Grčkoj, jednoj od prvih kolijevki kulture i civilizacije,
filozofije, nauke i umjetnosti, počeli su prvi impulsi i stvoreni dragocjeni
rezultati spoznaje o društvu i državi. Vrhunske rezultate na planu socijalno-
političke misli dali su Platon, Aristotel i sofisti.

3.1.1.1. Platon (427 – 347. P.n.e.)

Po sadržaju svoje misli, Platon je idealistički utopist. U svojim
temeljnim djelima Država i Zakoni nastojao je da definiše idealno društvo i
državu, «pravednu državu», kako sam kaže, odnosno takvu državu i društvo
kakvi ne postoje u stvarnosti, već kakvi treba da budu kao produkt svjesne
djelatnosti ljudi. Definicija idealnog društva i države koju Platon daje u
Državi manje je realna od utopije koju daje u Zakonima i , samim tim,
manje ostvarljiva kao savršen humanistički ideal, kojem ljudi streme. U
Državi, Platon stvara idealnu sliku društva, čiju strukturu čine tri osnovne
klase: upravljači-filozofi, vojnici-čuvari i proizvođači-robovi, od kojih prve
dvije, više klase, ne mogu posjedovati privatnu svojinu ni imati porodicu.
Sve građane vaspitava država. Država je osnovni regulator cjeline
ispoljavanja života pojedinca i naroda. Ona reguliše proizvodnju, sklapanje
braka, rađanje i odgoj djece. U Zakonima Platon je nešto fleksibilniji. Ne
preporučuje više podjelu društva na tri klase, već samo ravnomjerniju
raspodjelu zemlje među porodicama, jer porodica je osnovna ćelija i temelj
države. Iako je Platon definisao idealnu državu kakva bi trebala da bude, to
ne znači da on nije poznavao stvarne probleme grčkog svijeta. Platon je
uvidio protivuriječnosti antičkog svijeta, te je stoga i koncipirao idealnu
državu kao jednu od istorijskih mogućnosti razrješenja postojećeg stanja. Da
je Platon uočio protivuriječnosti antičkog svijeta, vidi se iz činjenice što je
prvi mislilac koji je otkrio podjelu rada i uočio njen veliki značaj za društvo
i čovjeka. Platon je snagom svog intelektualnog stvaranja utvrdio da, uslijed
podjele rada, čovjek postaje zavisan od društva. On je ujedno otkrio jednu
vrstu klasnih sukoba u antičkom društvu kad kaže: « Svaka država se sastoji
od najmanje dvije države koje međusobno ratuju-države bogatih i države
siromašnih». Platon je uvidio značaj demografskog (broj stanovnika i
njihovo razmnožavanje) i geografskog faktora, značaj vaspitanja, društvene
svijesti, naročito religije za socijalnu statiku i socijalnu dinamiku društva.
Platonov idealizam se ne očituje samo u tvrdnji da je društvo proizvod,
rezultat ideje, nego po koncipiranju idealnih socijalnih tvorevina (države,
22
društva) kakve bi trebale da budu u odnosu na stvarno stanje. Ideal savršene
države, koncipiran u Platonovoj filozofskoj uobrazilji, imaginaciji, savršena
je forma idealizma. Da bi se realizovao taj ideal, potrebna je voljna snaga
ljudi vaspitanih u tom pravcu.

3.1.1.2. Aristotel (384 – 332. P.n.e.)

Platonov učenik Aristotel, iako je stvorio sličnu utopiju (idealnog
društva, države), više je bio okrenut ovozemaljskim pitanjima antičkog
društva. Aristotelov realizam se ogleda u tome što je utvrdio da ne postoji
apsolutno najbolja država, odnosno društvo. Postoji samo relativno najbolja
država u odnosu na postojeće društveno stanje. Idealno društvo je ono u
kojem postoje dvije klase – jedna upravljačka, čija je djelatnost prevashodno
intelektualna i koja upravlja društvom, i druga – manuelnih radnika, tj.
robova. Robovi su to po svojoj prirodi, a ne što ih takvim čini društveni
odnos. Dakle, ljudska priroda u svojoj nepatvorenoj suštini je, prema
Aristotelu, onaj faktor koji reprodukuje ljude kao robove i gospodare. U
ovom Aristotelovom stajalištu sadržana je, u najgrubljoj formi, rasna teorija
društva. On je prvi podrobno razradio teoriju društvenih promjena i lomova
u društvenom kontinuitetu, koju savremenim rječnikom nazivamo
socijalnom revolucijom. Revolucija je proizvod borbe nejednakih
društvenih klasa. Promjena forme političkog režima po Aristotelu je
uslovljena društvenim uzrocima-načinom proizvodnje, klasnim razlikama,
geografskim činiocima i dr. Imanentno tom mišljenju, on je razradio,
uslovno rečeno, koherentnu teoriju o uticaju geografskog činioca,
prvenstveno klime na dinamiku društva, objašnjavajući izvjesne etničke
razlike klimatskim činiocima. Privatna svojina, a naročito porodica, nužne
su institucije u strukturi, statici i dinamici društva. U ekonomskoj sferi prvi
je utvrdio razliku upotrebne i prometne vrijednosti robe. Uočio je razliku
između raznih vrsta razmjene, sve do novčane, i utvrdio tri funkcije novca:
kao sredstva razmjene, kao mjerila vrijednosti i kao sredstva za gomilanje
bogatstva. Aristotel je najpoznatiji po tome što je utvrdio da je čovjek
«zoonpolitikon», društveno-politička životinja, tj. da je čovjek društveno
biće koje ne može živjeti van društva. Izvan društva-ljudske zajednice
egzistiraju samo bogovi i životinje.
Platonova misao, upravljena na pitanje kako bi trebalo urediti državu
da bi ljudi mogli sretno živjeti, imala je pretežno normativan i aksiološki
karakter. Za razliku od Aristotela, koji je opisivao postojeće države (u tu
svrhu je skupio i analizirao 158 ustava grčkih država), njihovo uređenje,
njihove institucije, Platon se bavio idealno-utopijskim problemima uređenja
društva i države. Činjenice možemo u dovoljnoj mjeri saznati samo onda
23
kada ih raščlanimo na njihove sastavne dijelove. Stoga je Aristotel, kao
realist, pribjegao strogom posmatranju činjenica i njihovom objašnjavanju
metodom indukcije i dedukcije.
Aristotel je, osim toga, začetnik evolucionog poimanja i određenja
društva u tzv. organističkom obliku. On upoređuje državu sa živim bićem
koje ima svoju evoluciju, zakonitost postanka-rođenja, rasta i propadanja-
smrti. U periodu stabilizacije antičke demokratije, praćene burnim
političkim događajima, centar i osnovni predmet filozofije postaje društvo u
svojoj raznovrsnosti i cjelini. Prvi koji su filozofski razmišljali o društvu bili
su sofisti.

3.1.1.3. Sofisti

Grčki sofisti su bili prvi spretni učitelji govorništva, zastupnici
stranaka pred vlastima, originalni mislioci. Brižljivo su posmatrali društvene
pojave, upoređivali ih sa drugim pojavama iste vrste, a sve kroz prizmu
kritike. Kritika nije bila ničim omeđena (izuzev društvenih odnosa), već
samo prirodom kritikovanog predmeta. U suštini filozofskog posmatranja
svijeta, sofisti su među prvim definisali teoriju prirodnog prava, društvenog
ugovora, istorijskog porijekla čovjeka. Sofistička teorija društvenog ugovora
je prvenstveno individualističkog karaktera. Ljudi su prvo živjeli u
preddruštvenom, tzv. «prirodnom stanju», u kojem je vladala apsolutna
sloboda među ljudima, koja vremenom dolazi u svoju protivriječnost,
prelazi u anarhiju u kojoj niko nije bio siguran za svoj opstanak i svoje
dobro. Da bi se izbjegla opšta nesigurnost, samovolja individua, ljudi su se
opredijelili da stvore društvo, zajednicu u kojoj će svi biti podvrgnuti
obaveznim pravilima, jednakim za sve. Društveni ugovor, kojim je društvo
stvoreno, sadrži u potpunosti pravila o zajedničkom društvenom životu.

3.1.2. Rimska socijalna misao

U sferi ljudskog duha rimska misao nije donijela ništa originalno,
već je preuzela duhovne tekovine grčke filozofije (naročito stoičke),
prilagodivši ih funkcionalnim potrebama Rimske imperije. Najznačajnija
duhovna tvorevina rimske misli jeste Rimsko privatno pravo, koje je postalo
uzorom i modelom savremenog građanskog privatnog prava, čiju
ekonomsku osnovu čini robno-novčana privreda. Za savremenu sociologiju
značajni su oni rimski pisci koji su na ratnim pohodima upoznali druge
narode, opisali njihov život, društveno uređenje i običaje. Oni su ( Tecit –
Germana, Cezar – Gala) u svojim djelima opisali psihički i politički
mentalitet naroda.
24
U periodu propadanja Rimske robovlasničke imperije, pojavljuje se
hrišćanstvo kao monoteistička religija, sa jednom kvalitativno novom
etikom individualne odgovornosti, jednakosti među ljudima i narodima,
etičkom principu dobra i zla, što je dalo poseban ton humanizaciji istorije u
odnosu na paganstvo (mnogoboštvo).
Svojim moralnim kodeksom, koji je uglavnom preuzet iz kasne
stoičke filozofije, idejom o mesiji-spasitelju, koja je došla u prvobitno
hrišćanstvo sa Bliskog istoka, hrišćanstvo je kod svojih sljedbenika izazvalo
duboke promjene u srcu i misli. Promjene u srcu su se odnosile na
prevladavanje paganskog načina života, a promjene u misli bile su
koncentrisane na pitanje o mjestu čovjeka u kosmosu, društvu, državi, itd.
Najznačajniji mislilac prvobitnog hrišćanstva jeste Avgustin.
Aurelije Avgustin ( Augustinus Aurelius) bio je biskup iz Hipona.
Njegovo je osnovno djelo O božjoj državi ( De civitate Dei). Ono je postalo
paradigmom razvoja hrišćanske socijalno-političke misli. U djelu je
Avgustin objasnio osvajanje Rima 410. god. To je bio događaj koji je
gromoglasno zaprepastio ondašnji svijet, jer Rim je bio « vječnim gradom».
Avgustin ovaj događaj objašnjava Božjom kaznom. On cijelu istoriju dijeli
na šest etapa, počinjući sa stvaranjem čovjeka, izganjanjem iz raja itd.
Cjelina istorije nije ništa drugo nego vječita borba između Božje države,
koju čine pravednici i anđeli i zemaljske, đavolje države, koju čine grešnici i
đavoli. Rim je đavolja država, pa je zato morao propasti. Ono što je naročito
značajno, jeste Avgustinov pokušaj da objasni istoriju čovječanstva na
dinamičan način. Zdravorazumsko Avgustinovo djelo predstavlja pokušaj
da se istorija čovječanstva izloži i objasni kao razvojni proces. Zato se on
smatra jednim od preteča naknadno utemeljene filozofije istorije.

3.1.3. Srednjovjekovna i renesansna shvatanja o društvu

Srednjovjekovno shvatanje društva i države proizlazi iz dvije
osnovne hrišćanske dogme. Prva je dogma o « praroditeljskom grijehu», a
druga je o « vječnom ispaštanju». Na ove dogme nadovezuje se jedna bitna
karakteristika. Naime, izgrađena je politička doktrina o razlici dviju država:
svjetovne države, koja je od zla-proizvod Sotone, i Božja država sa
funkcionalnim značenjem, koja hrišćane treba da ujedini u vječnu zajednicu
blaženstva. Najsvestraniji mislilac razvijenog feudalizma bio je Toma
Akvinski.




25
3.1.3.1. Toma Akvinski (1227 –1274)

Skolastički filozof teolog, jedan je od najvećih mislilaca srednjeg
vijeka. U njegovoj socijalno-političkoj doktrini društvo je samo sredstvo
pomoću kojeg čovjek treba da postigne konačni cilj-spasenje. U svojoj
političkoj opciji, iako je zastupao načelno stajalište da je zakon volja većine,
odnosno vladara koji predstavlja većinu, on je u aktuelnoj borbi između
rimskog pape i svjetovnih vladara stajao na pozicijama teokratskog
apsolutizma, tj. prevlasti rimskih papa nad svjetovnim vladarima. Kategorija
nepravde i nejednakosti među ljudima u ropstvu i kmetstvu su posljedica
prvobitnog grijeha, te su od koristi i robu i kmetu i njihovim gospodarima.
Ideja o istorijskom razvoju društva, koju je zastupao Avgustin iz Hipona, u
djelu Tome Akvinskog bila je nadomještena socijalnom statikom, stalnošću
i nepromjenjivošću društvenog sistema. Po tome što Božja država treba da
ujedinjuje vjernike u vječnu zajednicu blaženstva, Toma Akvinski je sasvim
blizu jedne organske teorije društva. Ova, u pitanju stvarnog svijeta i života
, krajnje pesimistička hrišćanska ideologija, potpuno je preorijentisala misao
i čin srednjovjekovnog čovjeka u mističnu zatvorenost u , «onaj svijet»
odakle se očekuje spasenje.
Dualizam božanske i svjetovne države kod Tome Akvinskog ispoljio
se u krutoj antitezi. Sa Tomom Akvinskim se manifestuje sfera duha koja
nam pokazuje da su razvijenom srednjem vijeku nedostajali istorijski
pogledi koji bi bili sposobni da koriguju ovu naučnost. Socijalno-političko
mišljenje je bilo oduzeto jednostranom teologijom, a etički i socijalni
problemi ostali su još udaljeniji nego prirodni fenomeni od vidokruga
filozofa. Istorijska zbilja i nauka tek su se naknadno odredili na pravi način
prema ovim stajalištima. Toma Akvinski svjetsku državu posmatra nužnim
članom svijetskog života. Čovjek je po svojoj prirodi određen za život u
državi, kao što nam to dokazuje jezik, potreba za međusobnom pomoći
pojedinaca i društveni nagon. Kako uči Aristotel, koji je ishodište učenja
Akvinskog, svrha države je stvaranje vrlina. Iz ove svrhe (u filozofskom i
prirodnom pravu ) treba razviti sva njena pojedinačna određenja. Ali, svrha
države ne iscrpljuje se samo u stvaranju vrline pojedinaca. U ovom
paradigmatičnom hrišćanskom stavu sadržana je nova misao države i
socijalno-političke zajednice. Sa realizacijom vrline u državi, čovjek se
ispunjava samo kao zemaljsko biće. Njegovo je više određenje spas, koju
mu pruža milost u crkvenoj zajednici.
Državna zajednica je, ustvari, samo priprema za višu zajednicu,
zajednicu Božje države. Tako se država podređuje crkvi kao sredstvo svrsi,
onaj koji priprema naspram onog koji ispunjava. Zajednica zemaljskog
života, po Akvinskom, škola je za nebeski život. Nauka o državi Tome
26
Akvinskog podređuje jednu drugoj u pojmovnim sklopovima i izvršava time
najdublju i najširu povezanost antičkog i hrišćanskog shvatanja svijeta.
3
Tim
prelazom iz prirodne zajednice u zajednicu milosti, metafizičkoj zgradi
tomizma stavlja se završni kamen. Čovjek ispunjava svoj zadatak, no on ga
ne ispunjava kao individua, nego samo u rodu. Antička misao ponovo je
oživjela u hrišćanstvu. Ona nije više samo svrha, ona je najbolje sredstvo za
ispunjavanje božanskog svjetskog plana. No, i ova najviša sinteza nije dugo
trajala. Kako u političkoj zbilji, tako i u teoriji, oblikovao se nepomirljiv
odnos crkve i države. Na jednoj strani, pod uticajem grčke filozofije,
naročito Platonove «Države», pojavile su se misaone konstrukcije društva i
države kakva bi trebala da bude. Tipični predstavnici takvog utopijsko-
idealnog modela su Tomas Mor i Tomas Kampanela.

3.1.3.2. Ibn Haldun (1332 – 1406)

Živio je u Tunisu. Nakon uspješno završenih studija matematike,
filozofije, logike, prava, retorike, gramatike, i dr., s nepunih dvadeset godina
uključuje se u aktivan socijalno-politički i naučni život, da bi na kraju
završio kao vrhovni sudija u Egiptu, a u Kairu rukovodi Univerzitetom i
nizom drugih kulturno-naučnih institucija. Njegovo osnovno djelo
Muqaddima (Mukadima), što u prevodu znači Uvod, Prolegomena,
Predgovor... po snazi intelektualnog stvaranja donijelo mu je svijetsku
slavu. Ono predstavlja teoretsku cjelinu čija je namjera bila da omogući
lakše razumijevanje istorije.

Poimanje društva

Sadržaj Muqaddime je podijeljen u šest poglavlja:

1. O ljudskom društvu uopšte, njegovim vrstama i razmještanju na
zemlji;
2. O nomadskom društvu. Plemena i barbarski narodi;
3. O dinastijama, halifatu i državi, državnim funkcijama i vlasti;
4. O sjedilačkom, odnosno civiliziranom društvu;
5. Zanati, reprodukcija života, dohodak i način sticanja dohotka i
6. O naukama i sticanju znanja.

Ibn Haldun je prvi naučnik koji je definisao oblast sociologije,
diferencirao je od drugih nauka. Njegova analiza odnosa istorije i društva,
odnosno sociologije, kao da je proizvod XX, a ne XIV vijeka.

3
W. Windelband, Povijest filozofije, Naprijed, Zagreb, 1987. god. str. 376.
27
Diferencijaciju nauke o društvu od socijalnih najbolje vidimo na Ibn
Haldunovoj analizi odnosa istorije i nauke o društvu. Prema Haldunu,
istorija ima dva bitna obilježja - sa jedne strane, to je obuhvatanje onoga što
je prošlo, a, sa druge strane, ona je „egzaktno posmatranje, istraživanje i
analiziranje bića i njihovih počela“.
4

Ovo je upravo ona osnovna tačka u kojoj se ukrštaju odnos istorije i
nauke o društvu. Odgovarajući istorijski zadatak je da proučava društvo kao
cjelinu i njegove pojavne oblike- barbarstvo, civilizaciju, forme društvenosti
izražene kroz različite oblike vladavine, zanata, umjetnosti, kulture uopšte,
kao svih ostalih stanja ispoljavanja društvenog života. Ibn Haldun je istoriji
znatno proširio područje ove nauke, pa, širenjem predmeta istorije, ona
postaje sociologijom. Tako je po rezultatima svoga istraživanja Ibn Haldun
došao do istinskog osnivanje jedne nove nauke o društvu. Haldun za nauku
koja proučava društvo u cjelini i u svojim sastavnim dijelovima kaže: „Ova
nauka je potpuno samostalna. Ona ima svoj vlastiti predmet, a to je ljudsko
društvo“.
5

Po rezultatima svojih istraživanja društva u cjelini, Ibn Haldun nije
preteča sociologije, nego je njen osnivač. To saznanje da je Ibn Haldun
osnivač sociologije bilo je svjesno skriveno pod isforsiranom
intelektualnom hegemonijom zapadnog Evropo-centrizma.
Ibn Haldun je prvi naučnik u istoriji socijalne i političke misli čiji je
predmet proučavanja ljudsko društvo u cjelini i svi oblici ispoljavanja
njegove društvenosti. On društvo obuhvata i shvata univerzalno,
neredukujući ga na istorijske oblike državnosti, niti na arapsko društvo.
Aristotelovo ishodište - čovjek je društveno biće, odnosno politička
životinja, Haldun prihvata kao metodološko uporište u izučavanju socijalnih
fenomena.
Iz prvog dijela Mukadime, O ljudskom društvu uopšte..., mogu se
izvesti slijedeći zaključci:
1.Koncepcija društva se izvodi na osnovu objektivnog kriterija same
društvenosti po sebi;
2.Uvažavajući kriterij objektivne društvenosti, Ibn Haldunova
spoznaja društva se razlikuje od Grčke i Arapske koncepcije;
3.Tu se prvi put društvo i društvenost uzimaju kao predmet
proučavanja, a da se njegovi oblici-država, pleme, narod, i dr. razumijevaju
kao konkretne forme društvenosti. Ovdje je u uočljivom obliku izražen i
odnos opšteg, posebnog i pojedinačnog;

4
Ibn Haldun Muqaddima, Sarajevo, 1992.god., str.2. i izbor tekstova, prevod i pogovor
Hasan Sušić
5
Ibid., str.22.
28
4.Istorija je nauka o stvarnim procesima kretanja društvenosti-kroz
prostor i vrijeme;
5.Po svom opštem rezultatu, Ibn Haldun je došao do potpuno nove i
savremene koncepcije nauke o društvu i istoriji.
U spoznaji društva kao istorijsko-kulturne i socijalno-političke
činjenice, Ibn Haldun polazi od ekonomske strukture društva, pod kojom
podrazumijeva radnu teoriju vrijednosti, zakon ponude i potražnje i
sociološki aspekt društvene podjele rada. Metodološki pristup međusobne
uslovljenosti svih društvenih pojava, kao i način elaboracije ekonomskog
sadržaja globalne društvenosti, nam govore o savremenosti njegove misli.
Snaga Haldunovog intelektualnog stvaranja očituje se u tome što je ne samo
jasno uočio ekonomske tendencije svog vremena, već što mu je bilo sasvim
jasno da bi njegova društvena doktrina bila manjkava bez oslanjanja na
analizu ekonomskih fenomena. Osnovna dva tipa društva koja analizira
Haldun su nomadi i sjedioci. Nomadi i sjedioci oblikuju sliku dinamike i
strukturu istorijskog toka u cjelini. Kriterijum razlikovanja ova dva tipa
Haldun vidi u načinu proizvodnje, što njegovoj teoriji društva daje naučni
dignitet. Haldun kaže:“ Znaj da razlika u obliku života ljudi zavisi od načina
dobijanja sredstava za život“. Dakle, način produkcije života ljudi određuje i
osnovne oblike društvenosti i ispoljavanja njihovog života.

Nomadi i sjedioci

Po svojoj društvenoj poziciji nomadi su prije sjedilaca i oni su
osnova iz koje niču civilizacije, krvno srodstvo, bilo ono stvarno ili fiktivno,
itd. Glavni cilj nomadske zajednice je da obezbijedi količinu dobara za
egzistencijalni opstanak života, jer način proizvodnje i razvijenost
proizvodnih sredstava ne daju im ništa preko najnužnijih potreba. Kada se
ostvari višak proizvoda iznad životnog minimuma, onda se nomadske
zajednice transformišu u sjedilačke grupe sa novim potrebama u
proizvodnom procesu, izgradnji naselja, gradova, komunikacija, svega onog
što predstavlja viši stepen civilizacije. Početak civilizacije znači raslojavanje
krvno-plemenskih veza. Ulazak nomada u civilizaciju je uslovljen viškom
proizvoda, da bi kasnije taj ulazak bio posredovan mačem i osvajanjem.
Civilizacija se može stvarati, smatra Haldun, samo u izobilju i miru, na
određenom stepenu koncentracije materijalnog bogatstva, razvijene podjele
rada i kooperacije velikog broja ljudi na zajedničkom poslu. Tako nešto
moguće je postići kroz konstituciju posebne političke organizacije društva,
oblika društvenosti koji se naziva državom. Osnovna društvena pojava koja
definiše nomade i čini okosnicu njihovog života jeste « asabiyya» (asabija),
a to je oblik društvene veze sa naročito ispoljenom solidarnošću i
29
privlačnošću zajednice. Samo plemena koja su organizovana i integrisana na
principu asabije mogu opstati u surovim uslovima egzistencije nomadskog
načina života. Pojam asabije je istorijski princip. On je, prema Haldunu, i
spona koja sjedinjuje sve Arape u jednu zajednicu-narodnu grupu. Ibn
Haldunovi rezultati istraživanja nomadskog načina života imaju univerzalni
značaj za poimanje i određenje procesa proizvodnje za društvo uopšte.
Univerzalnost njegove teorijske spoznaje ogleda se, prvo, u tome što
su najbitnije osobine koje je on uočio zajedničke većini nomada u svim
regijama svijeta. Drugo, živeći konkretno među nomadima, Haldun nam je
ostavio istorijsko svjedočanstvo o jednom vremenu i prostoru. Pored
valorizovanih opštih osobina nomada, on nam je definisao i neke njihove
specifičnosti: Berbera, Arapa i dr. o kojima danas imamo istorijsku građu.
Fundamentalni rezultat Ibn Haldunovih istraživanja je u tome što je
specificirao jedan osnovni pojam «asabije», tj. svoje nauke o društvu. Riječ
je o pojmu-kategorijalnom naučnom aparatu koji izražava, ukazuje na niz
vrlo složenih uzročno-posljedičnih odnosa. «Asabija» ne objašnjava samo
veze unutar plemenskih zajednica, već i jedan temeljni proces nastanka
naroda i država kroz transformaciju rodovskih odnosa u viši stepen
društvene zajednice posredovane državom, društvenom podjelom rada,
razmjenom itd.
Definišući «Asabiju», Haldun je faktički definisao suštinu pojave, a
kad definišemo suštinu pojave, otkrili smo sam društveni zakon kretanja bez
kojeg nema ni nauke o društvu. On nije nastojao da spozna kako se društvo
kreće, već i zašto se kreće, ko je istorijski subjekt kretanja, otkrivajući
faktički one nevidljive pokretačke snage istorijskog razvoja društva i države.
Njegova teorija o cikličnom kretanju društva, po kojoj svaki politički režim
traje po tri generacije, rezultat je specifikacija opšteg zakona koji važi u
prirodi i društvu, a to je zakon evolucije po kojem se sve pojave razvijaju od
nižih ka višim oblicima. Pored zakona evolucije, metodom opšteg (društva),
posebnog (država) i pojedinačnog (pleme ili određene forme proizvodnog
procesa), Haldun je ingenioznom snagom intelektualnog stvaraoca dokazao
sveopštuu međusobnu povezanost i uslovljenost društvenih pojava. U
otkrivanju opštih zakona društva riječ je o socijalnom determinizmu naučno
utvrđenom u XIV vijeku od strane Halduna do kojih je socijalna misao
Evropskog zapada došla tek početkom XIX vijeka. Haldunov koncept
cikličnog kretanja države i dinastije nije negacija evolucije i progresa, već
njihovo sagledavanje u svoj socijalnoj složenosti, jer svaki ciklus donosi
nešto više i kvalitativno novo. Otkrivanje zakonitosti istorije, statike i
dinamike društva, za Halduna nije samo čisto saznajnog karaktera, nego ima
svrhu i mogućnost predviđanja. Rezultanta multipliciranih socijalno-
30
ekonomskih i istorijsko-kulturnih procesa transformacije nomada u sjedioce
jeste država.

Država

Država je proizvod i rezultat procesa proizvodnje zasnovanog kroz
kooperaciju proizvođača i njihov višak proizvoda. Sa viškom proizvoda
iznad životnog minimuma javlja se civilizacija sjedilačkog života, javljaju
se gradovi, novi odnosi proizvodnje i komunikacije među ljudima i
narodima. Civilizacija i država tako stoje u neraskidivoj sprezi. Državna
vlast je nužna, a ona je vezana za iskvarenost ljudske prirode. Bog je u duše
ljudi nejednako usadio dobro i zlo, a da bi se zlo odstranilo i spriječilo
uništenje ljudskog roda, nužne su institucije vlasti. Duše su zatrovane zlom i
zato postoji ljudska pohlepa za imovinom drugih. Vlast, kao sfera nužnosti,
posreduje u zaštiti imovine i izbjegavanju sukoba. Uzrok ljudskog zla ne
leži samo u Božijoj odredbi, već i u socijalnoj sferi društva, ograničenosti
količine i nejednake raspodjele materijalnog bogatstva. Svojom
koncepcijom države i vlasti Haldun nadilazi Islamsku koncepciju države,
upućujući njene zagovornike da pogledaju iznad horizonta Arapsko-
Islamskog svijeta, gdje se ocrtavaju politički sistemi i države koje nisu
zasnovane na religijskom zakonu, niti su halife nosioci suvereniteta.
Prvi put u istoriji socijalne i političke misli kod Ibn Halduna država
se javlja kao tvorevina koja nije identična sa društvom, već samo jedna od
formi društvenosti. Pri stvaranju države, «asabija» ima odlučujuće značenje.
Pleme koje je povezano čvrstim sponama «asabije» uspijeva da pokori, ili
ujedini, niz drugih plemena. Vođstvo tog plemena u svoj privatni posjed
uzima sve prerogative vlasti, zadržavajući za sebe najbolji dio plijena,
zemlje i drugih dobara. Uz konstituisanje vlasti ide paralelan proces
raslojavanja plemenskih zajednica, vođstvo pobjedničkog plemena postaje
nukleusom državne vlasti, a poglavica (šejh) postaje državnim suverenom.
Kada se država učvrsti, funkcija asabije kontinuirano odumire, biva
nadomještena drugim faktorima, na prvom mjestu religijom kao činiocem
učvršćenja dinastije i državnog aparata. Kontrolna funkcija države ima
dominirajuće značenje u suzbijanju separatizma i partikularizma provincija
u odnosu na metropolu Arapskih feudalnih država. Od oblika vlasti, broja
sljedbenika vladajuće dinastije i obima-veličine geopolitičkog prostora
zavisi i vijek trajanja države. Razvoj države podređen je strogoj zakonitosti.
Ibn Haldun je formulisao tzv. zakon o tri generacije i četiri faze. Po ovom
zakonu, dinastija može da vlada tokom tri generacije, što je u ono vrijeme
značilo ukupno 120. god. Po isteku tog roka, ona nužno propada. On ovaj
31
zakon nije kruto shvatio uvažavajući istorijsko-političke činjenice trajanja i
funkcionisanja postojećih vlasti svog vremena.
Prva generacija utemeljivača države zadržava vitalnost, krepost,
odvažnost, umjerenost, smionost, sve kvalitete «asabije» u kompaktnosti i
participaciji, slavi i veličini dinastije.
Druga generacija, pod uticajem lagodnog života, prelaza iz
oskudice u obilje, prelazi iz stanja u kome svi učestvuju u slavi dinastije i
stanje gdje samo jedan čovjek polaže pravo na apsolutnu vlast i slavu. Ova
etapa postepeno ima silaznu putanju, iako sadrži još neke kvalitete
pripadnika nomada-osvajača, utemeljivača države.
Treća generacija u promijenjenom stanju u potpunosti je izgubila
vitalitet nomadskog načina života. Odbrambena snaga svih sadržana u
konstituciji države, vremenom se reducira na formiranje posebne milicije i
administrativnog aparata, tako da vladajuća dinastija dolazi u stanje
senilnosti.
Četvrta generacija je izgubila sve kvalitete prestiža i napredovanja i
samo je pitanje dana kada će propasti.
Ibn Haldun, što je u suprotnosti sa tradicionalnom Islamskom
tipologijom vlasti, razlikuje tri oblika vladavine: tradicionalni, harizmatski i
legalni. Tradicionalna vlast počiva na uvjerenju o nasljednom pravu
konkretne individue kao nosioca konkretne vlasti. Ibn Haldun najviše cijeni
harizmatski oblik vladavine. Njegovo vrijeme je prošlo, jer su subjekti tog
oblika profeti (proroci, vrači, vidovnjaci). Harizmatsku suštinu vlasti
definiše stav da su nosioci te vlasti od Boga unaprijed određeni ljudi, uvijek
počašćeni otkrivenjem. Njima je proviđenjem obznanjena istina kao Zakon i
kao Knjiga, a uz to posjeduju i kvalitete nedostižne običnim smrtnicima.
Legalni oblik vlasti je racionalan, ili iracionalan. Racionalan je onaj oblik
vladavine koji je proizvod najboljih umova dinastije, zasnovan na opštem
interesu. Ovaj oblik, tvrdi Ibn Haldun, sadrži nešto filozofsko u sebi, jer se
zasniva na moralnim i filozofskim načelima. Iracionalni oblik legalne vlasti
počiva na volji i sili vladara, a ne na opštevažećim moralnim i filozofskim
principima.
Iz svega rečenog može se zaključiti da Ibn Haldun nije preteča nauke
o društvu, već zaista njen osnivač. Tako sociologija više nije samo korelat
građanskog društva, već je proizvod potrebe samospoznaje društva,
spoznaje epohe o samoj sebi.

3.1.3.3. Tomas Morus (1480 – 1535)

Tomas Mor bio je Engleski državnik, utopist i humanist. U istoriji
socijalne i političke misli ostao je poznat po svome djelu Utopija (grč.-
32
uthopos, mjesto, ostrvo kojeg nema). U ovom djelu, Mor oštro kritikuje
postojeće društvene odnose u Engleskoj i zamišlja viziju idealne države na
nekom usamljenom, nepostojećem otoku. Država bi, prema ovome djelu,
trebala biti proizvod ljudskog uma i razuma, ljudske razboritosti, pravde i
poštenja. U njoj moraju biti dokinuta sva društvena protivuriječja i vladati
potpuna jednakost i sloboda pojedinaca, ukinuti siromaštvo, zločin i kazna.
Sve je u njoj zajedničko. Nema klasne podjele društva, privatnog vlasništva,
nejednakosti. Društveno vlasništvo i društvena organizacija proizvodnje
zahtijevaju od svakog pripadnika zajednice i šestočasovni svakodnevni rad
na raznim poslovima, a takva koncepcija vlasništva (svojine) i rada
omogućuje i jednakost svih u društvenom sistemu raspodjele. Takav
društveni sistem otklanja unaprijed sve mogućnosti siromaštva, bijede,
nejednakosti, anarhije u društvu, a obezbijeđuje poštivanje svake ljudske
ličnosti, njenih prava i sloboda.

3.1.3.4. Tomaso Camapanela (1568 – 1639)

Tomaso Kampanela talijanski je renesansni filozof i društveni
teoretičar, čije glavno djelo, značajno za istoriju socijalne i političke misli,
nosi naziv, Sunčana država ( Ci-vitas-salis). I Kampanela, kao i Mor, tipični
je predstavnik začetka socijalno-utopijske orijentacije u istorijskom razvoju
socijalne i političke misli.
U Kampanelinoj Sunčanoj državi sve je, do u detalje, također,
pedantno uređeno: od nacrta buduće socijalističke države, u kojoj nema
nasilja zajednice nad pojedincem, plana grada-države u kome je sve
matematički, odnosno geometrijski, raspoređeno, podjele vremena na sate
dnevnog rada i časove odmora (uživanje-dokolice), astrološki istraženog i
utvrđenog vremena (dana-sati), porođaja, raznih aktivnosti itd. Sve se
događa i odvija shodno državnoj regulativi, a za opšte dobro, dobrobit
društva i zajednice kao kolektiva. Društveni sistem osniva se hijerarhijski
prema kriterijumu znanja-onaj ko više zna zauzima i veće mjesto na ljestvici
društvene hijerarhije i priznanja. Kampanelina je Sunčana država
akcentirala teoretsko mišljenje o državi kao umno-razumnoj tvorevini, koja
treba da ukloni sva postojeća zla u društvu i obezbijedi dobrobit svih
pripadnika zajednice. Ovaj teorijski izraz umne refleksije o prirodnom redu
socijalnih odnosa , životno-praktičnoj ravni apostrofira i određene konkretne
mjere: dnevni četvorosatni rad svih odraslih pripadnika zajednice, koji može
osigurati zadovoljenje potreba svih članova zajednice, zajedništvo
materijalnih dobara (vlasništva), pa i žena i djece, kuća, spavaonica,
itd.…pri čemu je očigledan teorijski uticaj Platona na Kampanelino učenje,
33
kao i na teorijska shvatanja nekih drugih renesansnih, kao i postrenesansnih
mislilaca i teoretičara.
Nasuprot ovim, tipično socijalno-utopijskim, pogledima na uređenje
društva i države, tokom renesanse javljaju se u socijalnoj i političkoj misli
prva real-politička, praktična shvatanja društva i države. Njihovi su prvi
predstavnici Nikola Makijeveli i Žan Boden.

3.1.3.5. Niccolo Machiaveli (1469 – 1527)

Nikolo Makijeveli bio je italijanski političar, teoretičar države i
prava i književnik. Glavna su mu djela: Vladalac (1532 ), Rasprava o prvoj
dekadi Tita Livija ( 1502 ), Istorija Firence, književna komedija
Mandragola i dr. Filozofija prava renesanse filozofija je dostojanstva i
uspravnog hoda čovjeka. Nasuprot ovog, primarnog moralno-etičkog
postulata, javljaju se, u sve većoj mjeri, interesi i potrebe robno-novčane
privrede, dokidanja feudalnih društvenih odnosa, manufakturnog načina
proizvodnje, sa jedne, te prvi impulsi stvaranja modernih nacionalnih
država, sa druge strane. U takvoj društvenoj situaciji i okruženju u kome je
ovaj mislilac živio, Makijavelijeva je teorijska misao analitičko-kritička
prema svome vremenu i prostoru i istovremeno praktička, jer nudi određena,
sasvim konkretna, riješenja u pogledu uređenja društva i države, održavanja
države i očuvanja vlasti itd.
Iz njegovog divljenja Rimskom dobu provejava neposredno
nacionalni osjećaj, a iz studija istorije starog vijeka on je koncipirao teoriju
moderne države, i to, prije svega, sa aspekta tehnike vladanja i održanja
vlasti. Kroz njegovu kritiku papinsko-cezarističke vlasti, nazire se zahtjev za
nezavisnošću države od crkve i težnja ka stvaranju moderne nacionalne
države. Država se, od strane Makijavelija, ne definiše više teološki. Ona se
određuje naturalistički, kao rezultat potreba i interesa njenih građana –
državljana, u prvom redu potreba i interesa vlasti i vladajuće elite. Odatle
proizilazi i specifična teorijska bezobzirnost kojom Makijeveli brani
kneževsku moć i vlast, a politiku definiše kao borbu interesa, gdje su
dozvoljena sva sredstva u cilju ostvarenja i dostizanja postavljenog cilja. A
cilj je osvajanje i održavanje vlasti. Otud i danas u političkoj konverzaciji i
komunikaciji izreka «cilj opravdava sredstva»,, «vladar mora biti jak kao lav
i lukav kao lisica» i dr. koje se prepoznaju kao izvorno Makijavelističko, a
Makijeveli se prepoznaje kao jedan od prvih rodonačelnika shvatanja
politike kao tehnike vladanja. Makijavelizam, kao sinonim za tehniku
vladanja u kojoj cilj opravdava sva sredstva za njegovo ostvarenje, postao
je, i održao se do današnjeg dana, simbolom politike shvaćene kao tehnike
vladanja ljudima i narodima. Zato je on postao i predmet brojnih moralno-
34
etičkih kritičkih opservacija, počev od Imanuela Kanta i nadalje, sve do
kraja dvadesetog vijeka i drugog milenijima nove ere.

3.1.3.6. Jean Boden (1530 – 1596) - Teorija suvereniteta

Žan Boden je Francuski politički mislilac, filozof i ekonomist. Sa
stajališta sociologije prava, njegovo je najpoznatije djelo Republika,
napisano u šest tomova. Kao realistički renesansni mislilac, Boden je u
socijalno-političkoj i pravnoj misli ostao poznat kao jedan od prvih tvoraca i
osnivača teorije suvereniteta. Suverenitet, suverenost (prvi, najviši, onaj koji
nad svima vlada), za Bodena je određujući pojam za državu i državni ustav.
Ius maiestatis (najviše pravo suvereniteta) za Bodena znači apsolutnost,
jedinstvo i neprenosivost vlasti. Um i autoritet čine najautoritativnije
principe državnog života, a vlast i vladari odgovorni su za dobrobit ljudi i
naroda, ne samo pred pozitivnim, ustavno-pravnim, već i pred prirodno-
pravnim zakonom. Zalagao se za princip tolerancije između narodnih i
religijskih grupa, a po vlastitom vjerskom uvjerenju bio je deist, odnosno
pristalica deizma (lat. Deus., grč. Theos; Bog). Boden je svojim teorijskim
djelom među prvima koncipirao i jednu specifičnu filozofiju istorije.
Bodenov pojam suvereniteta izvire iz jedne vrste ugovorne teorije o
društvu, odnosno ugovora između naroda i vladara (tzv. društvenog,
vladalačkog ugovora). Ovdje je Žan Boden vrlo blizak teorijskom shvatanju
Tomasa Hobsa (Thomas Hobbes, 1588 – 1679) engleskog socijalno-
političkog mislilaca i filozofa, ali i teorijski kritikovanog od strane Imanuela
Kanta i drugih filozofa i socijalno-političkih mislilaca.

3.1.4. Prelaz u novi vijek

Odnos između crkve i države u XVI i XVII vijeku probudio je
naučni interes zato što je imao dominirajuće značenje u borbama i
izmjenama konfesionalnih suprotnosti. Pri tome je došlo do zamjene
postojećih oficijelnih shvatanja. Protestantsko mišljenje o svijetu, koje je po
prvom principu dokinulo srednjovjekovno odvajanje duhovnog i
svjetovnog, svjetskog, počelo se ostvarivati u konkretnoj formi nacije-
države. Time je reformatorska filozofija prava (reformacija) ograničila
pravo države više po pravilu nevidljive crkve, nego po zahtjevima vidljivih
crkvenih institucija. Protestantska je državna crkva u početku pružila
vrijednu podršku božanskoj misiji vlasti. Ako protestantima država vrijedi
kao neposredni božanski red, to država kao forma ljudskog uređenja za
katolike treba sankciju crkve. Gdje sankcija crkve nedostaje država više ne
vrijedi, a treba da se održi samo ako se stavlja u funkciju crkve. Kampanela
35
je učio da Španska svijetska imperija i vladavina (monarhija) ima zadaću da
stavi crkvi na raspolaganje bogatstva. Ali, kad se država počela posmatrati
sa aspekta ovozemaljskog reda stvari, promijenio se i odnos čovjeka prema
Bogu i došlo je do sekularizacije (odvajanja) države od religije i obratno.
Država postaje sve više javna, a religija sve više privatna stvar. Odnos
čovjeka prema religiji prestaje kao državna obaveza i započinje kao
individualna (privatna) stvar.
Filozofija renesanse bila je prvi istorijski subjekt i pobornik
tolerancije. Država se nije trebala više brinuti za religiozno uvjerenje
pojedinca, a politička prava građana postajala su nezavisna od njihove
konfesionalne pripadnosti. Ovo je mišljenje bilo proizvod mnogih
konfesionalnih sporova u XVI i XVII vijeku. U tome su našli zajedničko
riješenje bezvjerna ravnodušnost i pozitivno uvjerenje, koji su se trebali
suprotstaviti inovjernoj državnoj moći. U tome smislu, Makijaveli piše
protiv samovlasti Rimske crkve. Tomas Mor je u svom djelu Utopija prvi
proklamovao princip tolerancije. Stanovnici sretnog otoka Utopije su
pripadnici različitih konfesija, te jedni pored drugih, nezavisno od
konfesionalne pripadnosti, zajednički žive. Različitosti konfesija u
koncipiranju Utopije nije se pridavalo nikakvo političko značenje.
Stanovnici «sretnog otoka» su se čak složili o zajedničkom kultu kojeg
svaka strana tumači u smislu i dopunjuje posebnim oblicima. Žan Boden je
dopustio da visoko obrazovani, tipično karakterizirani zastupnik ne samo
hrišćanske konfesije, već i židovstva, islama, paganstva, itd., ima svoje
mjesto u javnom i državnom životu, zadržavajući svoj način vjere u Boga.
Ova su teorijska shvatanja de facto utemeljila začetke istorijske prakse
autonomije i slobode čovjeka.
Duh renesanse je bio nadahnut svijetskim interesom, podržan
naučnim otkrićima. On je sebi postavio zadatak da cjelokupno stanje
ljudskog društva, usmjereno na prirodno životne uslove, preoblikuje novim
spoznajama. Taj duh sa svojim idealom ugodnosti života zasnivat će se na
savladavanju prirode koju je omogućila nauka. Kroz primjenu nauke, sve će
socijalne nevolje i nepravde koje pritišću čovjeka biti izliječene i otklonjene.

3.1.5. Novovjekovni razvoj socijalne i političke misli

Sve do kraja XVIII vijeka misao o državi i društvu razvijala se u
okviru filozofije. Znameniti filozofi, po čijoj snazi intelektualnog stvaranja
su stvoreni i filozofski sistemi, Galileo Galilej, Rene Dekart, Tomas Hobs,
Džon Lok, Baruh de Spinoza, Gotfrid Lajbnic, Francuski prosvjetitelji i u
okviru filozofije dali su osnovna, viša saznanja o društvu i čovjeku.
Saznanjima o pravu i državi u okviru filozofije prava (prirodnog prava) dali
36
su poseban doprinos : Hugo Grocius ,Johan Altuzije, Samuel Pufendorf, i
dr. Iako ne pripada prirodno-pravnoj školi, Šarl Luj Monteskje, u svom
djelu Duh zakona dao je jednu koherentnu, u uslovnom smislu riječi,
sociologiju prava. Još će Dekart, iako matematičar, u prelazu iz srednjeg
vijeka u novu epohu, spoznati da su neka naučna otkrića (kompas,
štamparija, barut) dovoljna da ljudskom životu daju novi pokret, šire
dimenzije, snažniji razvoj. Pred kakvim mi pokretima tek stojimo, kaže
Engleski filozof Frensis Bekon, kad bude pronađeno svrhovito izvježbano
umijeće?! Tako se problemi prirodnih nauka prebacuju na socijalni teren
kvaliteta materijalnog života društva. U Novoj Atlantidi Bekon opisuje mali
otočki narod, koji spretnim mjerama u svojoj skrovitosti saznaje o
kulturnom napretku svih ostalih naroda i pritom se, sa sistematskim porivom
istraživanja, podiže do najvećeg stepena ovladavanja prirodom za praktične
svrhe ljudskog života. Hugo Grocius je u strogim razlikama u kojima je
izložio filozofske principe pravne nauke, potpuno odijelio božansko i
ljudsko pravo- božansko zasnovano na objavi, a ljudsko na umu. Pri tome je
istovremeno, zahtijevao strogu diferencijaciju njihove primjene.
Jedna knjiga, koja je inicirala pokret tolerancije, bila je Spinozin
Teološko-politički trakt , gdje je u korijenu obuhvatio mnoštvo različitih
interpretiranih pogleda. Oslanjajući se na židovsku duhovnu baštinu, ovo
djelo je dokazivalo da religija nema ni zadatak ni svrhu da uoči teorijske
istine, te se religijska bit ne sastoji u priznanju pojedinih dogmi, već u
uvjerenju, određenom htijenju i djelanju. Iz ovoga određenja religijske biti
proizilazi da država ima još manje prava i razloga da se brine oko pristupa
svojih građana različitim vjerskim uvjerenjima. Štaviše, država snagom
svoje realne moći valja da uputi u svoje granice svaki pokušaj prisilne
svijesti koji bi proizilazio od strane oficijelne crkve. Spinoza je pridavao
važnost principu da se religijske knjige po svom religijskom sadržaju
moraju, kao i sve druge duhovne tvorevine literature, istorijski objasniti, tj.
naučno shvatiti iz intelektualne pozicije njenih autora. Ova istorijska kritika
religioznih shvatanja oduzima onim oficijelnim teorijskim načinima
interpretacije religije obavezno i normativno značenje za kasnija pokoljenja.
U svom filozofskom opusu Hugo Grocius, umjesto «opšte» prirode,
uzima u razmatranje ljudsku prirodu. U potrebi druželjubivosti Grocius je
našao osnovni princip prirodnog prava, a u logičkoj dedukciji metodu
njegovog razvoja. Ono što um spoznaje kao suglasno sa društvenom
prirodom čovjeka i saglasno sa onim što iz toga slijedi, predstavlja bit
prirodnog prava, kao apsolutnog prava koje se ne mijenja nikakvom
istorijskom promjenom. Suština takvog prirodnog prava, kao apsolutnog
prava, koje nije podložno nikakvim mjerama, koje samo po svom
zasnivanju u umu postoji nezavisno od državne moći, bila je blizu Grociusu
37
po analogiji sa narodnim pravom koje je on zastupao. Sa druge strane, preko
ovog principa prirodnog prava, privatno pravo je postalo mjerodavnom
pretpostavkom i za državno pravo. U formalnom i metodološkom pogledu,
ovaj sistem filozofije prava je po svemu bio konstruktivan. On je samo
povukao logičke konzekvence principa druželjubljivosti. Isto vrijedi i za
Hobsa, Corpus politicum (Politički korpus) kao mašina koja je razumskom
apstrakcijom izvedena iz njene svrhe. Time je prirodno pravo postalo
potrebom za primjenu geometrijske metode. Ovim je filozofskim sistemom
( filozofija prava ) zadnji razlog javnog života i strukture društvenog sklopa,
premješten u interese individuuma. Mehanika državnog našla je u određenju
nagona pojedinačnog čovjeka onaj sasvim razumljiv i jednostavan momenat
iz kojeg se, po Galijevom principu, mogu objasnit složene strukture pravnog
života. Kod Galileja je nauka o državi svedena na teoriju društvenog
atomizma, a ugovor je postao sintetičkim principom, po kojem treba da
uredi i stvaranje države. Sve do Žan Žaka Rusoa, Imanuela Kanta i Johana
Gotliba Fihtea, prevladavale su u filozofskom državnom pravu mišljenja o
vladalačkom i društvenom ugovoru. Najodlučnije ih je izrazio Hobs,
stapajući istovremeno oba ugovora. Na društveni ugovor, po kojem se
individue iz straha i potrebe za mirom ujedinjuju u interesnu zajednicu,
nadovezuje se ugovor vladara-vladalački ugovor potčinjavanja, u kojem su
pojedinci prenijeli svoje pravo i svoju moć na vladajući vrh. Za razliku od
Grocijusa i Spinoze, koji smatraju da će najbolje biti zaštićeni interesi
čovjeka aristokratsko- republikanskim uređenjem, Hobs iz iste pretpostavke,
metodom dedukcije, teoriju čistog svjetskog apsolutizma svodi na državnu
silu nepovredivo ujedinjenju u jednoj ličnosti, a opštu volju u pojedinačnu
volju vladara.
U svojoj osnovi filozofija prava bila je obojena crkveno-političkim
obzirima po kojima je bezgranična vlast vladara smatrana opasnom.
Najradikalnije mišljenje realne politike zbog svog religijskog indiferentizma
imao je Hobsov stav: religija je privatno uvjerenje i javno važenje ima samo
ona religija koju propisuje država. Hobs propovijeda slobodu misli protiv
svake prisile. Za njega je religija samo spoznaja i uvjerenje. Za javno
manifestovanje religioziteta, u interesu reda i mira, vrijede samo odredbe
oficijelne vlasti. U tome se Hobsu priključuje i Spinoza, koji se svom
snagom borio protiv političkog prestiža konfesionalnog vlastoljublja. U
svom pozitivnom određenju na isti način se oglasila i protestantska pravna
filozofija, proklamujući princip kraljevstva Božje milosti. U samoj
protestantskoj filozofiji postojale su socijalno-političke tendencije
propovijedanja suvereniteta naroda (Altuzije). Isti motiv djeluje i kod
jezuita, koji propovijedaju nasilno uklanjanje vlasti i oprostivost ubistva
kneževa. Hobsova teorija društvenog ugovora proizvod je i rezultat opštijih
38
motiva. Ako društveni i državni život proizilaze iz «ljudske prirode», to
Engleski filozof nalazi za određujuću, osnovnu dimenziju, u nagonu za
samoodržanjem, ili, što je drugi izraz – u egoizmu, jednostavnom po sebi
razumljivom principu tumačenja cjeline socijalnog života. Nagon za
samoodržanjem je usmjeren samo na održanje i napredak osjetilne
egzistencije individua. Svi sadržaji volje vrijede samo kao sredstvo
pribavljanja one najviše zajedničke svrhe. Shodno ovom principu, za ljude
kao prirodna bića nema drugog principa prosuđivanja, osim napretka, ili
regresije, iskorištavanja, ili štete. Razlika između dobra i zla, pravednog i
nepravednog, nije moguća sa individualnog, nego samo sa socijalnog,
opšteg aspekta. Mjesto pojedinačnog, individualnog, osnovno je mjesto i
ima opšti interes. Tako je kod Hobsa egoizam postao principom cjelokupne
praktične filozofije. Ako nagon za samoodržanjem individue treba da bude
ograničen i reduciran zapoviješću države, onda je država najsavršenija
forma od svih uređenja koju je proizveo egoizam da bi ispunio svoje
zadovoljenje.
Prirodno stanje u kojem obitava egoizam svakog protiv svih drugih
je borba svih protiv sviju. Da bi se borba svih protiv sviju izbjegla,
formirana je država iz potrebe za mirom, kao ugovor za međusobnu
garanciju samoodržanja. Dakle, potreba za druželjubivosti nije izvorno
prirodno stanje, ona se manifestuje samo kao nužda, kao najsigurnije
sredstvo za zadovoljenje egoizma. Kod Hobsa je egoizam-nagon za
samoodržanjem usmjeren isto tako na čovjekovu svjesnu djelatnost. On
nagon svog individualnog, voljnog života tumači identitetom znanja i moći.
Ovu Hobsovu filozofiju preuzeo je Spinoza, po kojem pravo dopire duboko
proporcionalno njegovoj moći. Spinoza će Hobsovom egoizmu dodati svoj
pojmovni splet mističko-religiozne nauke o vrlini. Kako je kod njega pravo
svake konačne stvari božanstvo, to se mora jedino savršeno zadovoljenje
nagona za samoodržanjem sastojati u «ljubavi prema Bogu». U koncepciji
prirodnog prava-filozofije prava, sadržani su ne samo počeci moderne
socijalno-političke misli, nego mnogo više metodičko osvješćenje, iz kojeg
su, dakako, s vremenom proizašla i nova stvarna stanovišta za obradu i
analizu teorijskih i praktičnih problema društva, razvoj sociološkog metoda
i sociologije kao nauke. U prirodnom pravu neposrednije su prisutni
problemi socijalnog života individua, naroda, oblika njihove vladavine,
strukture i dinamike društva. Sva će ta pitanja u svom razvijenom obliku
postati predmetom sociologije.
Tipičan predstavnik filozofije istorije koja postaje pretečom
sociologije je Italijan Đan Batista Viko (Giambattista Vico 1668 – 1744.),
koji je u svom djelu Principi nove nauke o opštoj prirodi naroda, razvio
misao o opštoj zakonitosti istorije društva i prirode. Viko je nastojao da
39
iznađe objektivne kriterije za utvrđivanje istorijske nužnosti. On je izrazio
načelo zakonitosti istorije. Odbacujući fatalističko stajalište, Viko je,
definišući različite faze u razvoju ljudske istorije, imao mišljenje opšte
uslovljenosti društvenih pojava. U određenom socijalnom vremenu i
socijalnom prostoru istorijske pojave su uslovljene i nužne, a ispoljavaju se
kroz ciklično kretanje društva. Istorija čovječanstva se odvija u cikličnom
kretanju kojeg čine buržoasko, herojsko i ljudsko razdoblje. Ovo zadnje kao
proizvod spiralnog kretanja je najviše, najrazvijenije istorijsko stanje. U
svojoj «novoj nauci», Viko je sistematski, indukcijom i dedukcijom,
analizirao istorijski materijal antike i feudalizma. Tu je ne samo otkrio opšte
zakonitosti, nego je naučno objasnio nastanak mitologije, ličnog vlasništva,
društvenog života ljudi. Iz njegove analize se decidirano vidi da je
individualni život čovjeka u suštini društveni život. Sa idejom o društvenom
razvoju koju je postulirao Viko, u nauci se počela učvršćivati misao o
napretku i progresu u društvu. Razlikovanju društva i države doprinijelo je
to što je država u periodu građanskog liberalizma imala svoju praktičnu
funkciju-zaštitnika opštih proizvodnih uslova, a sama privreda je
funkcionisala kao samostalni faktor civilnog društva. Po svom formalnom
karakteru, država je istupala kao predstavnik cijelog društva, a po svom
sadržaju-kao zastupnik dominirajućih ekonomskih interesa. To su osnovni
razlozi što se misao od renesanse pa do kraja XVIII vijeka nije zadržavala
samo na državi, već prvenstveno na društvu kao cjelini koje u potpunosti
nije sadržano u državi. Tako se kroz složene istorijsko –kulturne procese
diferencirala sociološka misao sa predmetom svog izučavanja – društvom,
od države nezavisnoj pojavi.
Proces diferenciranja sociologije od filozofije ima svoje ishodište i u
rezultatima političke ekonomije koja se formalno konstituisala kao
samostalna naučna disciplina 1625. godine sa djelom Rasprava o političkoj
ekonomiji, autora Ade Mokretjea (1575 – 1621). Politička ekonomija
zadobiva svoj puni naučni sadržaj sa fiziokratima i klasičnom Engleskom
političkom ekonomijom. Najznačajniji predstavnik fiziokrata Kenej zastupa
mišljenje da u sferi privrede djeluju prirodni zakoni koje treba otkriti i
spoznati. Osnivač Engleske klasične političke ekonomske nauke, Adam
Smit (1723 – 1790), smatrao je da su sve privredne pojave rezultat
spontanih težnji čovjekove prirode koja određuje mehanizme privrednog
života. Značaj rezultata političke ekonomske misli fiziokrata i Adama Smita
za sociologiju leži u tome što su u sferi privrede, društvenog karaktera rada
vidjeli temelj odnosa i veza između društvenih pojava i društva kao cjeline.



40
3.1.5.1. Njemačka klasična filozofija

3.1.5.1.1. Imanuel Kant (1724 – 1804)

Kant je rođen u Keninsgbergu u Njemačkoj u veoma pobožnoj
porodici. Na sveučilište se upisao 1740. na studij filozofije, matematike i
fizike. Nakon studija postaje privatnim učiteljem. Godine 1755. stiče
doktorat i postaje privatnim docentom. Zapošljava se 1766. godine u
biblioteci kraljevskog dvora u Keninsgbergu, 1770. postaje redovni
profesor logike i metafizike. Od 1781. do 1790. objavio je tri crkvene
«kritike» koje su osnova čitave njegove filozofije: Kritika čistog uma,
Kritika praktičkog uma i Kritika moći suđenja. Uslijed lošeg zdravstvenog
stanja, 1801. je dao ostavku na položaj u akademskom senatu.
Svojim moralnim rigorizmom, posebno prema svijetu politike, Kant
je ne samo demistificirao, nego je oštro osudio makijavelistička načela i
principe vladanja. Svojim kategoričnim moralnim imperativima („gledaj u
drugome čovjeku uvijek cilj, a nikada sredstvo za ostvarenje vlastite
svrhe“), on je osnovao etiku odgovornosti koja treba da bude osnovna i
prava politika. „Svaka politika“, kaže Kant, „ treba da se pokloni pred
moralom i samo tako se može nadati da će dostići, makar i polako, onaj
stepen kad će moći blistati pravim sjajem“.
6
Da bi tradicionalno ponašanje
ustupilo mjesto razumskom, potrebno je da se identifikuje sa
transcendentalnom formulom javnog prava, kako je naziva Kant: „Svi
postupci koji se tiču prava drugih ljudi nepravedni su ako njihova maksima
nije podobna za publicitet.“
7
To je presudna formula koja iz svakog
ponašanja izbacuje lukavstvo, prevare, laž, svaku tajnu..Taj princip
publiciteta u ponašanju Kant ističe kao nešto neoborivo, jer isključuje
mogućnosti u kojima bi laž bila dopustiva. Princip javnog prava je etički
princip i pripada učenju o vrlini. Moral ne propisuje posebne pravne norme,
pravno ponašanje je propisano opštim moralnim normama. Po Kantu,
protivpravno ponašanje je uvijek nemoralno. Iz ovog se može zaključiti da
Kant društveni život shvata kao sferu koja se zasniva na pravilima, a ne na
nasilju i samovolji.
Sposobnost da se slobodno djeluje kroz istančavanje vlastitih
mogućnosti, jest ono što Kant definiše kulturom. Sfera prava u poređenju sa
slobodom je uslov, jer prisiljava ljude da međusobno poštuju svoje slobode.
U tome Kant vidi cjelokupni razvoj ljudske istorije i civilizacije od
Antičkog vremena do Francuske buržoaske revolucije i doba

6
Imanuel Kant, K vječnom miru, Politički spisi o filozofiji istorije i prava. Svi citati u ovoj
glavi su prema: Francesko Valentini, Moderna politička misao, Zagreb, 1982. str.21.
7
Kant, Ibid., str. 330., citirano, Ibid., citira., str.20.
41
prosvjetiteljstva. Prosvjetiteljstvo i Francuska revolucija su u središtu
Kantovog istorijskog, naučnog i političkog promišljanja. Prosvjetiteljstvo se
definiše kao sticanje svijesti o pravoj biti čovjeka, tj. o samostalnosti
njegovog uma i sposobnosti da se njime služi kao vodičem, oslobođen
spoljnih autoritarnih sila. Sa prosvjetiteljstvom se ostvaruje punoljetstvo
čovjeka, prevazilazi stanje „maloljetnosti“ koje on sam sebi mora upisati u
grijeh. Punoljetstvo i usmjerenje čovjeka prema zakonima uma je napredak
prema slobodi. A slobode nema izvan države i prava. Francuska revolucija
predstavlja u tom smislu manifestaciju istorijske težnje prema izgradnji
racionalnog pravnog uređenja.
Država koja nema druge svrhe osim da garantuje pravni život i koja
je podređena pravnim normama je za Kanta racionalna država. Kant,
ustvari, koncipira idealnu državu koja treba da bude norma stvarnim
postojećim državama. U takvoj idealnoj i racionalnoj državi Kant razlikuje
tri vrste vlasti: vrhovnu vlast, izvršnu vlast i sudsku vlast. Vrhovna vlast je
ona koja stvara zakone, a „pripada kolektivnoj volji naroda“. Tako je svako
pokoran zakonima što ih je sam želio. Po Kantu, čovjek ima tri oblasti:
„sloboda, jednakost i nezavisnost“. Sloboda jest sloboda od vanjskih prisila,
a nezavisnost jest ekonomska nezavisnost, koja je svojstvena onom koji
prodaje proizvod svog rada, a da pri tome ne prodaje sebe kao radnika.
Izvršna vlast jest vlada, koju može vršiti „moralna ili fizička osoba“, kojoj
je dužnost da podučava činovnike i da činovnicima, ili narodu, izdaje
„zapovijedi“ u formi dekreta ili naredbi, a ne u formi zakona, jer se naredbe
i dekreti odnose na posebne, a zakon na opšte slučajeve. Za razliku od
zakona, dekreti se mogu opozvati. Vlada upravlja direktno ili indirektno
preko činovnika. Izvršna vlast se razlikuje od zakonodavne, odnosno
vrhovne vlasti, ali joj je podređena. Ona je prisiljena poštovati zakone koji
su djelo zakonodavne vlasti. Ni vrhovna ni izvršna vlast nemaju funkciju
sudovanja. Narodni predstavnici-sudije imaju zadatak da utvrde spornu
činjenicu, da primjene zakon, izrađujući presudu.
Kant insistira na principu diobe vlasti. On kaže da je vlast despotska
ako vrhovno-zakonodavna i izvršna vlast nisu odvojene, tj. ako je vlada
ujedno i zakonodavac. Racionalnu vladavinu, zasnovanu na podjeli vlasti,
Kant naziva patriotskom. Za njega je patriotizam ekvivalent za
republikanski ustav, predstavničku vladu, predstavnički sistem itd. Dakle,
kada je riječ o patriotizmu, kod Kanta nije riječ o patriotizmu očinskog
upravljanja države nad pojedincem. On tvrdi da je traganje za srećom stvar
pojedinca i da vlada nema prava da se u to miješa.
Ta idealno-racionalna Kantova država je, ustvari, liberalno-
demokratska republika. Ona je ograničena na to da garantuje slobodu
građana štiteći pravo, a zasnovana je na narodnom suverenitetu i na
42
političkoj kontroli vlade koju provodi narod. Ovdje Kant koristi bez sumnje
teorijsko učenje Rusoa. Demokratski karakter države ima svoju granicu u
ekonomskom karakteru. Samo nezavisni građani, tj. ekonomski samostalni
ljudi, imaju pravo glasa. Njih Kant naziva „aktivni građani“. Prema Kantu,
građansko društvo je racionalno društvo, politički uređeno kao zajednica
članova međusobno sjedinjenih u položaju usklađivanja, a ne podređivanja.
Stoga je građanska zajednica, zajednica jednakih, jednako podređenih
zakonu, bez podjele na vladare i podanike.
Stanje usklađivanja i podređivanja Kant identifikuje kao prirodno
stanje. Prelaz iz prirodnog stanja u građansko stanje odvija se putem tzv.
prvobitnog ugovora, tj. izražavanjem jedinstva posebnih volja u jednu
zajedničku opštu volju. U odnosu na vlast, Kant razlikuje tri vrste
društvenog uređenja. Tamo gdje suverenitet pripada jednoj ličnosti je
autokratija, nekolicini ličnosti – aristokratija, a svim osobama je
demokratija. Autokratija je najjednostavnija forma vlasti, jer se zasniva na
odnosu vladar-podanici. Kant joj daje izvjesnu prednost nad drugim
političkim formama, jer u njoj vidi maksimalnu racionalizaciju vlasti, koja,
ustvari, predstavlja prosvijećeni despotizam. Narod se nema pravo pitati za
porijeklo vlasti. On treba da poštuje vlast, jer svaka vlast dolazi od Boga.
Vladar može dijeliti službe i „časti“ na bazi zasluga. On ima pravo
kažnjavanja i vrlo ograničeno pravo pomilovanja. Kant kritikuje nasljednu
vlast plemstva zbog njenog feudalnog karaktera. Ova vlast, tj. podjela na
vladare, plemstvo i narod, treba da ustupi mjesto podjeli na vladara i narod,
koja je jedina prirodna podjela.
8
Država ima pravo da nadgleda svoj
unutrašnji život kako se ne bi remetila građanska sloga. Crkva se pred
državom javlja kao neko privatno udruženje. Građanin je pred vladarom
politički ništa. Međutim, građanin ima pravo da izrazi svoje mišljenje o
vladarevim odredbama, ima slobodu štampe. Sloboda štampe ima dvojaku
važnost: dragocjena je za građanina, ali i za vladara, koji je tako obaviješten
o željama naroda, pa može tako predstavljati njegovu opštu volju i interes.
Sloboda štampe kod Kanta se oblikuje kao sloboda klase filozofa čija je
funkcija da prosvjećuju vladara. Tamo gdje je filozofija zasnovana u državi,
riječ je o prosvijećenom despotizmu. Kad govori o prosvijećenom
despotizmu, Kant razmišlja posebno o njegova dva aspekta: o državnoj
intervenciji, koja bi se protezala sve do pojedinosti u život građana, i o
državnom intervencionizmu u ostvarivanju reformi. Prvi aspekt odbacuje,
jer je protivan nezavisnosti, slobodi štampe i punoljetstvu čovjeka. Ove
kategorije u institucijama označavaju postepeno ostvarivanje racionalne
države, pa zato i demokratije.

8
Imanuel Kant, Opšta bilješka o pravnim učincima koji proističu iz prirode građanskog
jedinastva, str.162., citirano prema, Ibid., str. 27.
43
Ovdje se ostvaruje veza između istorijskog i idejno racionalnog
plana Kantovske reforme. Intervencionizam države za ostvarivanje reformi
se sastoji u postepenom prelazu vlasti od istorijskog vladara ka racionalnom,
od istorijski ostvarenih političkih reformi na formu zasnovanu na
suverenitetu naroda, na razlikovanju zakonodavne i izvršne vlasti. Osnovni
subjekt te reformske politike ne može bit narod – u tome je Kant
kategoričan – nego mora biti vladar koji postepeno prepušta vlast narodu.
Sloboda misli i govora, kojoj je nasuprot stroga dužnost poslušnost vladaru,
ima svoju punu političku efikasnost, jer utiče na narodne osjećaje i načela,
što nadahnjuju vladu, tako da narod postaje sve slobodniji, efikasan i
autonoman subjekt, a vlada počinje shvatati da je sa čovjekom korisno i
moguće postupati adekvatno njegovom dostojanstvu i punoljetstvu. U cjelini
ovo znači reformisati, demokratizirati se, potpomoći stvaranje racionalnog
političkog uređenja.
Odnosi između država po Kantu su analogni odnosima između
pojedinaca koji su u situaciji potencijalnog rata, tj. „prirodnom stanju“ u
kojem pravo nije prisilno. Poput pojedinca i države, moraju izaći iz ovog
„prirodnog“ stanja i preći u stanje uređeno pravom. Stanje uređeno pravom
je stanje „vječnog mira“ , koji bi uključivao savez država nad kojima bi
morala postojati jedna nad-država-„država naroda“. Kant je zalaganjem za
organizaciju odnosa između država postao preteča osnivanju Lige naroda,
odnosno Ujedinjenih nacija. Ali ta bi država naroda, po Kantu, bila
prevelika i ne bi uspjela štititi svoje članove, koji bi ponovo bili u ratnom
stanju. U tom je pravcu ideal vječnog mira neostvariv. Ako je neostvariv, to
ne znači da vječnom miru ne treba težiti, to je posljednji cilj prava naroda.
Približavati se tom cilju znači djelovati prema principima koji teže toj svrsi.
Ti su principi, u suštini, principi tradicionalnog pacifizma i tzv. pravednog
rata. Nepravedni je rat onaj koji proizilazi iz načela povećavanja i moći,
služeći se svim sredstvima. Kant raspravlja u svom djelu K vječnom miru.
Ovdje on kaže da se mirovni ugovori ne čine uz prešutnu rezervu izgovora
za budući rat. Države ne mogu bit predmet nasljeđivanja, kupovanja i
darivanja. Nijedna država ne treba da se upliće u poslove druge države.
Naročito je ovdje važan princip kao prepreka ratu to da država treba da bude
republikanskog karaktera. Naime, u republikanskom (ili racionalnom)
poretku vlada se mora savjetovati sa građanima preko njihovih zastupnika, a
to je garancija za mir, jer će građani dugo razmišljati prije nego što počnu
tako opasnu igru kakav je rat. Na toj liniji Kant oštro kritikuje i odbacuje
sve vrste makijavelizma u politici. Demokratija je, po Kantu, u svojoj
prirodi pacifistička, jer je građanin kao osnovni subjekt politike
prevashodno zainteresovan za mir.

44
3.1.5.1.2. Johann Gottlieb Fichte (1762 – 1814)

Johan Gotlib Fihte je još jedan od istaknutih predstavnika Njemačke
klasične idealističke filozofije. Rođen je u Ramenovu, a umro u Berlinu.
Studirao je teologiju. Bio je privatni učitelj, a zatim predavač na
sveučilištima u Jeni, Erlangenu i Berlinu. U Berlinu osvojenom od
Francuza, Fihte je u zimu 1807-1808., održao svoje poznate Govore
Njemačkoj naciji, koji predstavljaju jedno od njegovih osnovnih djela.
Analogno Kantu, i kod Fihtea, u njegovoj političkoj filozofiji,
politika je strogo podređena moralu. Svrha političkog života je ostvarivanje
moralnog svijeta projiciranog Božjeg grada, gdje nestaje svaki faktor prisile
i manipulacije, a slobodni pojedinci, daleko od toga da dođu u sukob sa
svojim razvojem, međusobno se prožimaju i dopunjuju. Moral se ne sastoji
u završnom socijalnom stanju realizacije tog ideala, nego u težnji, putu ka
tom idealu koji, po samoj svojoj prirodi, ne može ostati takav. Državna i
politička forma samo su sredstvo za razvoj moralnog života, te se zato
Fihteova država naziva etičkom, ali u drugačijem određenju od hegelijanske
koncepcije države. Hegelijanska država je ono mjesto gdje se razvija
etičnost građanina koji živi prema zakonima i običajima države, dakle,
ovdje je riječ o etičnosti u državi za razliku od Fihteovske države koja
djeluje moralno, tj. primjenjuje oficijelnu prisilu, učeći pojedinca moralnom
životu. Tako Fihte oživljava stav o moralnosti. Tamo gdje je moralna
sklonost zadobivena, država nije potrebna. Prema tome, svrha države je da
samu sebe učini suvišnom i da samu sebe ukine. „Život države“, kaže Fihte,
nije među apsolutnim ciljevima čovjeka, bez obzira na to što u vezi sa tim
tvrdi čak i jedan vrlo veliki čovjek (očito Aristotel), već je sredstvo prisutno
samo u određenim uslovima za osnivanje savršenog društva. Država, kao i
sve ljudske ustanove koje su jednostavna sredstva, teži svojem uništenju:
svrha je svake vlade učiniti samu vladu suvišnom.
9
Razlika između onog
koji se predaje činjenicama i onog koji se trudi da promijeni prilike,
podređujući ih racionalnim zahtjevima, prvenstveno je razlika ostvarivanja
etičnosti u državi i moralnog djelovanja države.
Fihte razlikuje tri vrste slobode: transcendentalna sloboda, koja je
ista u svih razumnih duhova, odnosno sposobnost da bude prvi i nezavisni
uzorak; kozmološka sloboda, odnosno stanje da se realno ne zavisi ni o
čemu izvan sebe, ne posjeduje je nijedan duh, osim neograničenog duha, ali
je ona posljednja svrha kulture svih ograničenih duhova; politička sloboda,
odnosno pravo da se ne prizna ni jedan zakon koji ne bi bio onaj što ga
svako sam sebi zadaje. Ova sloboda treba da bude prisutna u svakoj

9
Die Bestimmung des Glehrten, 1974., Ibid., str. 35.
45
državi.
10
Politička sloboda, pravo da se ne prizna ni jedan zakon ako ga
čovjek sam sebi ne izdaje- na ovome Fihte razvija dvije političke teme, temu
demokratije i temu države. Tema demokratije sadrži osnovne klasične
motive (Rusoa) o ugovoru i učešću građana u političkom životu, tema
države oslonjena na Kanta sadrži državnu intervenciju u političko-
ekonomskom životu, riječ je o intervenciji moralno-pedagoškog nadahnuća.
Država osnovana na povlasticama i na potčinjavanju ne samo da
reprodukuje rat, već je i u suprotnosti sa racionalnom državom čija je svrha
kultura. Njegova koncepcija kulture nije ništa drugo nego progresivno
oslobađanje čovjeka koji ne poznaje privilegije, prosvjetiteljsko-buržoaski
motiv zasluge kao jedinog faktora društvenog ugleda, i kao svoju posljedicu
jedinog kriterija za primanje u javne službe.
U raspravi Temelji prirodnog prava politički život je sredstvo,
prethodi moralnom životu i priprema progresivno oslobađanje čovjeka. „Biti
čovjek“, kaže Fihte, „ odvaja se od biti građanin, da bi se u apsolutnoj
slobodi uzdiglo do moralnosti, ali to je moguće samo onda ako čovjek
prolazi kroz državu“.
11
Dakle, politički život prethodi moralnom životu isto
kao što je građansko društvo pretpostavka, sredstvo za novu supstancu
moralnog djelovanja individua. Ujedinjeni narod nije samo nosilac državnog
suvereniteta, nego je uporište i izvor političke mudrosti, jer „narod je de
facto i de jure najviša vlast iznad koje nema drugih vlasti i izvor je svih
drugih vlasti i odgovoran je samo pred Bogom“.
12
Sve velike odluke donose
se glasanjem, primjenom većinskog principa, ili principa jednoglasnosti.
Fihte je više demokratičan nego liberalan, te ne brine za manjinu u
glasačkoj proceduri. U njegovoj teoriji nije dopuštena valjanost glasova
većine, nego samo jednoglasnost, gdje zahtijeva da oni koji se ne žele
podrediti jednoj prilično jasnoj većini- prestaju time biti članovi države.
Fihte ne uviđa da političko mišljenje jednoglasnosti sadrži autoritativnu
tiraniju većine, suprotnu svrsi kulture, odnosno njegovom progresivnom
oslobađanju čovjeka. Međutim, brana tiraniji većine leži u umnoj zbilji
države. Učeni umni ljudi moraju ne samo podučavati druge, nego i
upravljati državom u skladu sa svojim idejama. Umnost učenjaka će se
ogledati ne samo kroz političko upravljanje državom, nego i kroz odgajanje
naroda kojim se upravlja.
U djelu Govori Njemačkom narodu, Fihte se kroz slavu Njemačkog
kulturnog identiteta pokazuje izvrsnim protagonistom oslobođenja.
Napokon je na Njemačkoj, na Nijemcima da preuzmu sveopštu misiju, da
daju ličan doprinos, da postanu sfingom kraljevstva slobode. Njemački

10
Ibid., str. 71., citirano prema, Ibid., str. 36.
11
Temelji prirodnog prava , str. 206., citirano prema, Ibid., str. 39.
12
Ibid., str. 182., citirano prema, Ibid., str. 42.
46
narod u svom izvornom određenju istorijski je sposoban za tako nešto.
Čistoću tog naroda Fihte definiše jezikom, dakle kulturno-istorijskom
činjenicom, a ne rasom. U djelu se govori o tridesetogodišnjem ratu između
Njemačkih državica kao nečem iracionalnom, akcentira se istorijska zadaća
ujedinjenja Njemačkih država.

3.1.5.1.3. Georg Wilhelm Friedrich Hegel (1770 – 1831)

Hegel je jedna od najvećih ličnosti u istoriji filozofije uopšte i glavni
predstavnik Njemačke klasične filozofije-objektivnog idealizma. Rođen je u
Štutgartu, a umro u Berlinu. Nakon završetka gimnazije, studira filozofiju i
teologiju u Tibingenu, gdje se sprijateljio sa Šelingom i Holderlinom. Bio je
vatreni pobornik Francuske revolucije. Karijeru je započeo kao privatni
učitelj, zatim profesor filozofije na Sveučilištu u Jeni, novinar, zatim
upravnik gimnazije u Nirnbergu. Godine 1816. Hegel je prešao u
Hajdelberg kao redovni univerzitetski profesor, a 1818. u Berlinu preuzima
katedru, gdje je ostao sve do smrti. Napisao je veliki broj djela od kojih
među najvažnija spadaju: Fenomenologija duha, Filozofija istorije, Istorija
filozofije, Osnovne crte filozofije prava, Logika,..itd.
Hegel smisao istorijskog razvoja vidi u postepenom oslobađanju
čovječanstva : samo je jedan slobodan u istočnom svijetu (istočnjački
despotizam), nekolicina su slobodni u Grka, Rimljana i svi su slobodni u
hrišćansko-germanskom svijetu. To postepeno razvijanje slobode jeste
napredovanje svijesti: istočnjaci su bili svjesni da je samo jedan slobodan, i
to se pretvaralo u despotizam. Grci i Rimljani su znali da je nekolicina
slobodna, odatle distinkcija između Grka i Varvara, Rimljana i nerimljana
kroz opravdanje ropstva kao prirodne pojave. Sa hrišćanstvom, posebno
protestantskim, nastaje svijest da je čovjek, kao takav, slobodan. Samo su
institucije koje su rezultat prosvjetiteljstva i Francuske revolucije u skladu
sa hrišćanskim shvatanjem slobode čovjeka. Revoluciji i prosvjetiteljstvu
Hegel suprotstavlja reformaciju, katoličkim zemljama protestantske, u
kojima je upravo zbog reformacije ostvaren najpoželjniji politički poredak,
tj. najsavršeniji organski poredak koji ne sadrži nedostatke koje imaju
katoličke zemlje u kojima nije riješen sukob između principa autoriteta sa
katoličkim porijeklom i principa slobode volje.
Smisao istorijskog razvoja nalazi se u razvoju duha. Taj duh, kao
efikasna manifestacija (ne kao subjektivna potreba, nego kao konkretna
institucija) ljudske slobode, jeste savremeno hrišćansko-germanska
činjenica. Sa protestantizmom i sa Francuskom revolucijom duh postaje
svjetovan. Nastaje razlika između svetog i svjetovnog, onostranog i
ovostranog svijeta, religijskih i etičkih vrlina, naroda i sveštenstva. Moderna
47
država o kojoj govori Hegel je ostvarenje između svetog i svjetovnog
jedinstva, prirodno mjesto realizacije slobode i slobodnog razvoja
pojedinca. Hegelovo poštovanje prema činjenicama jeste poštovanje prema
onim činjenicama kroz koje se realizuju napredovanje svijesti (protestantska
država u kojoj se manifestuje realnost). Racionalnost u Hegelovoj
interpretaciji nije ništa drugo nego napredak slobode. Hegelijanska
racionalnost uvijek ima organsko, zbirno obilježje, a postoji u istorijski
autentičnom obliku, u životu jednog naroda, u onoj harmoničnoj sredini
koja predstavlja život jednog naroda. Hegel je zastupnik organske teorije
društva.
Država kao takva je nužan oblik racionalnog, jer predstavlja princip
organizacije nasuprot nasilnim, divljačkim, partikularističkim težnjama
pojedinaca ili grupa. Kad Hegel kaže da je država ulazak Boga u svijet, time
on želi potvrditi da je država racionalni princip, te da individualni život u
njoj nalazi svoju autentičnu ekspanziju. Hegelova država je etička država s
obzirom na to da se etički život odvija u njoj, hraneći se tradicijom,
običajima i zakonima. Iznad države postoji istorijski tok, koji je posljednji,
ali ne i isključivi izvor racionalnosti. Države su protagonisti istorijskog toka
u svojim recipročnim odnosima, koji se, u krajnjem slučaju, regulišu ratom.
Hegelova država se ne može nazvati liberalnom državom, pošto u njoj
nedostaje pretežna briga o zaštiti pojedinca, a još manje se njegova država
može nazvati demokratskom.
Hegelova država je jedna ideja o stvarnosti, koja izražava maksimum
političke racionalnosti Hegelovog vremena. Država je uporišna tačka za
političara koji djeluje u situaciji čiji je izraz ta država, naravno u situaciji
koja nije u dovoljnoj mjeri racionalizovana i sve dok se ne izađe iz njenog
okvira. Građansko društvo, kao svijet potreba i rada, je sačinjeno od tri
klase: „bitna“klasa je klasa zemljoposjednika, „industrijska“ klasa (obrtnici,
poslovođe manufaktura, trgovci) , i treća je „opšta“ klasa, klasa birokrata,
činovnika. Prema Hegelu, iz ove podjele proističu tri momenta pojma:
opšte, posebno i pojedinačno. Da bi opravdao monarhistički oblik države
koju zastupa, Hegel prihvata jedan tradicionalni dokaz: sam suverenitet je
nešto jedinstveno, i prema tome, njegovo najbolje utjelovljenje jeste upravo
monarh. Hegel u Filozofiji istorije naročito podsjeća na političko djelo
Njemačkog monarha Fridriha II, kojeg hvali i slavi. Fridrih je realizovao
protestantski princip, tj. sekularizirao je „duh“, jer je proveo u djelo
napredovanje svijesti kao „univerzalnosti misli“. Ovo djelo Fridriha II za
Hegela je značilo potvrdu autoriteta i snage države pred posebnostima
(privilegijama, korporacijama, tradicionalnim pravilima). Nacionalni
zakonik za Hegela je besmrtno Fridrihovo djelo. Savremena racionalna
država jest, za Hegela, antifeudalna država, i u određenom smislu država
48
koja izjednačuje građane sa sviješću da je čovjek kao takav slobodan.
Njemački je model, posebno pruski, onaj koji najbolje ostvaruje tu
racionalnu državu u savremenom svijetu. Hegel o tome u Istoriji filozofije
kaže: „Njemačka se rascijepila na suverene države. Feudalne obaveze su
ukinute, načela lične slobode i slobode imovine su uzdignuta na nivo
osnovnih načela. Svaki građanin ima pristup državnim službama: ali
sposobnost i ponašanje su nužni uslovi za to. Upravljanje počiva na
birokratiji, a lična odluka monarha stoji iznad svega: posljednja je odluka,
kao što je već rečeno, apsolutno potrebna. Ali, kad su zakoni čvrsto utvrđeni
i kad je organizacija države dobro određena, ono što je ostavljeno ličnoj
odluci monarha, malo je važno pred suštinom stvari. To što je jednom
narodu sudbinom dat plemeniti monarh, treba smatrati sigurno velikom
srećom. Ali, u velikoj državi ni to nema velike važnosti: njena je snaga u
snazi njenog razuma. Egzistenciju i spokoj malih država garantuju, manje-
više drugi, one, prema tome, nisu zaista nezavisne države i ne moraju
iskusiti ratni oganj. U upravljanju može učestvovati, kao što je rečeno,
svako ko ima znanje, iskustvo i moralnu volju. Moraju vladati oni koji
znaju, a ne neznanje i taština učenih. Najposlije, što se tiče ličnog
uvjeravanja, već je rečeno da je sa protestantskom crkvom došlo do
pomirenja religija sa pravom. Nema svete savjesti, nema religiozne savjesti
koja bi bila odvojena od svjetovnog prava, ili naprosto suprotna njemu“.
13

Efektivna vlast u Hegelijanskoj državi jeste vlast koju imaju
funkcioneri. Oni čine opštu klasu. Sudska i policijska vlast ulaze u tu opštu
klasu. Zakonodavnu vlast čine dva doma: gornji dom, u kojem su
predstavnici klase zemljoposjednika, i donji dom, gdje su predstavnici
drugih dviju klasa. Donji dom je, naprotiv, izborni. Riječ je o izborima koje
ne obavljaju mnogi kao pojedinci, nego mnogi kao organizovani članovi
„udruženja, zajednica i korporacija“. Mandat je povjerilački, a ne
imperativan, jer bi imperativan mandat istakao interes zajednice nasuprot
opštem interesu. Dužnost zakonodavne vlasti je da pravi zakone, dakle
zakonodavna funkcija u užem smislu i politička kontrola. Zakonodavna
vlast prema Hegelu, je „dio ustava“, a ustav je rezultat dugog istorijskog
procesa koji zavisi o „samosvijesti“ jednog naroda, odnosno on je ukupnost
zakona i običaja koji su se vremenom učvrstili. Prema Hegelu, osim države
ne smije postojati nikakav drugi autoritet, čak ni neki nad-državni autoritet.
Tek tako je država suverena, a iznad nje nema ničeg osim „svjetskog duha“-
istorije, tj. postepenog razvijanja slobode kroz napredovanje svijesti.
Neovisno od te racionalne činjenice, države se mogu međusobno sukobiti i
zaratiti.

13
Hegel, Predavanja o filozofiji istoriji, tal. izda. IV, Firenca, 1963., str. 218., citirano
prema, Ibid., str. 55.
49
Iz ove Hegelove političke koncepcije daju se izvući različiti teoretski
stavovi i objašnjenja, kao što su: da je Hegel kritičan prema naprednjačkim
ideologijama svog vremena, da je osporavatelj demokratije i liberalizma,
kojima suprotstavlja takvu političku konstrukciju u kojoj dominirajuću
snagu ima ne samo nasljedna monarhija i majorat, nego u kojoj država jasno
prevladava nad građaninom, te potrebe unitarističke kohezije nad potrebama
samostalnosti dijelova. Nezavisno od ovih kritika, istorijsko iskustvo nas uči
da bez racionalne i umne države, kako je postulira Hegel, zasigurno nema ni
slobode čovjeka.

3.1.5.2. Charles Fourier (1772 – 1837)

Šarl Furije rođen je u Besankonu, a umro u Parizu u Francuskoj.
Naslijedio je ogromno bogatstvo od oca. Godine 1793. doživljava
ekonomski bankrot, da bi se zatim okrenuo socijalnim pitanjima.

Teorija socijalne političke harmonije

Slobodno tržište u Furijerovoj doktrini ne samo da proizvodi
blagostanje za sve, već vodi u moralno-psihološku dekadenciju i pretvara se
u svoju suprotnost, tj. rezultira u monopolima koji su prpreka ekonomske
slobode i stvaraju tlo siromaštvu većine, uprkos obilju proizvoda. Prethodno
duhovno naslijeđe, naročito filozofi, nisu primjetili da civilizacija nije
vrhunac savršenosti, nego samo jedna faza istorijskog toka, koju će drugi
slijediti. Anarhija proizvodnje rezultira smanjenjem plata radnika,
uzrokovanih time da se proizvodi po sve manjim cijenama, što dovodi do
ropskog položaja siromašne radne klase društva.
Druga karakteristika anarhije modernog tržišta jeste „lažnost“ cijena
roba koja se ostvaruje berzom, lihvarstvom i drugim špekulacijama. To je
najgora mana kapitalizma, početak njegovog propadanja, njegov finansijski
izraz, djelovanje isključivo pomoću novca. U političkoj sferi vlast služi
poslovnim ljudima, a na štetu slobodne konkurencije, koja je u teoriji
garantovana. Kroz centralizaciju i učvršćenje vlasti, posredna tijela nestaju,
a politički moral propada. Furijeva kritika te simbioze finansijskog kapitala i
političke vlasti postat će vrlo raširena i zadobit će svoje mnoge sljedbenike.
Toj ekonomsko-socijalnoj neprirodnosti kapitalističkog pokreta
odgovara određena moralno - psihološka neprirodnost. Kroz prizmu
socijalne antropologije, Furije je došao do zaključka da je čovjek
građanskog društva „ jednodimenzionalni“, čovjek je razdrobljen i
podijeljen uslijed diobe rada, koja ga ekonomskom nužnošću goni da razvija
samo jednu sposobnost i tako redukuje, potiskuje svoje instinkte i strasti.
50
Aktivistički dio Furijevoe misli proizilazi iz odbijanja ove „neprirodnosti“ i
mogao bi se definisati u stajalištu „ povratka prirodi“. Stoga razum treba,
kaže on, da „istražuje društveni , božanski kodeks, a ne da on sam pravi
kodeks“. Analogno Rusou i Didrou, Furijeva priroda je, „dobra“ priroda na
moralno-psihološkom planu, ona se iskazuje u osjećaju i u strastima koje
treba osloboditi, a u ekonomskoj ravni izražava dominaciju poljoprivredne
proizvodnje nad proizvodnjom uopšte. Ovome treba dodati određeni
„istoricizam“ po kojem se čovječanstvo razvija kao individualni organizam
kojem idemo u susret, zbog toga što svaka stvar ima svoje vrijeme. Ako se
omogući da se u svim vrlinama čovjeka razvije dobra priroda, imat ćemo
prilično drugačiji svijet od današnjeg, harmoničan svijet-harmoniju, kako to
zove Furije, misleći na sklad čovjeka i na ličnu sreću čovjeka.
Nezavisno od bilo koje mašte i intelektualne imaginacije, priroda,
smatra Furije, ako se ne radi protiv nje, može omogućiti mnoštvo
usavršavanja, može, primjera radi, proizvesti znatan broj ljudi intelektualne
snage, jednog Njutna, ili Homera. U tom sklopu važno je proizvesti
harmoniju svijeta bez razmrvljenosti rada, razdvajanja pojedinaca, podjele
materijalnog i duhovnog rada, grada i sela. Čovjek harmonije, ili novi
Furijeov čovjek, u potpunosti će razviti svoja čula, smisao za ukus, obnovit
će erotsko-seksualni nagon u skladu sa prirodom. U novoj harmoniji
nezakonito je umjetno ponašanje, tj. ona djelatnost koja izvještačuje prirodu
i instinkte čovjeka.
Psihološkom skladu odgovara socijalni sklad koji Furije konstruiše
kao proizvodne jedinice i naziva falange koje se sastoje od oko 1.800 osoba.
Svako će u falangi biti odgajan tako da se naslijeđeni odnosi
jednodimenzionalnog čovjeka prevazilaze svestranošću njegovih zanimanja
u provjerenom radu na više područja. Ta su područja nizovi sklonosti koje
odgovaraju svakom čovjeku. Štab ove nove organizacije društva-falange
jeste falanster-neka vrsta zajedničke organizacije života, gdje se jede, spava
se, održavaju sastanci,...itd. Oko falanstera grade se nove građevine za
poljoprivredne - industrijske djelatnosti i dr. djelatnosti. Rad je raznovrstan i
uvijek se radi sa strašću. Rezultat je obilan, jer udruženje učetvorostručuje
proizvod, a ljudi su zadovoljni, jer su pomireni sa prirodom, sami sa sobom
i sa drugima. Ta sreća ljudi ne može biti dovedena u pitanje ni činjenicom
da furijevsko društvo nije egalitarno društvo, nego je podijeljeno na tri
klase: siromašnu, srednju i bogatu. Svaka je suvlasnik te nove socijalne
zajednice preko posjedovanja akcija. Siromašni mogu brzo postati akcionari,
jer su za radnike puštene u promet akcije sa vrlo visokim kamatama. Tim se
učešćem ne samo unapređuje vlasnički duh, nego i saglasnost, jedinstvo,
harmonija siromašne klase sa bogatom i uopšteno smisao za kooperativnost,
uzdržavanje od egoizma, red i rad. Furije u svom novom društvu - harmoniji
51
odobrava individualno domaćinstvo, koje gubi svako slugansko obilježje.
Tu se ne služi jednoj osobi, nego zajednici koja je nešto nadindividualna,
neka vrsta „djelotvornog bora“. Upravo kroz to nadvladavanje
individualističkog horizonta nazire se socijalistički karakter Furijevo
socijalne doktrine.
Gledano kroz političku prizmu, Furijeova socijalna organizacija
društva je decentralizovana. Svaka karika u lancu je sposobna da donosi
odluke. Postoji vrhovno vijeće industrije, ali samo savjetodavnog karaktera.
U suštini, politika je prevladana novom socijalnom organizacijom rada, a
državu je društvo apsorbovalo u svoje strukture. Ovdje nije riječ o
lomovima, političkim prevratima, nego o sukcesivnom organskom procesu
promjene političke sfere, države u društvo. Dakle, prelaz na novi svijet, po
Furijeu, analogno socijalizmu kod Marksa, ne postiže se političkim
sredstvima, nego, privlačnošću primjera budućeg racionalnog poretka. Od
civilizacije do tog svijeta harmonije ne prelazi se direktno, nego preko jedne
posredne etape, u kojoj će biti dokinuto svo zlo postojećeg svijeta, etape
koju Furije naziva garantizmom.

3.1.6. Pozitivizam

3.1.6.1. Auguste Comte (1798 – 1857)

Francuski filozof, sociolog, matematičar, uopšte sociologije kao
moderne, pozitivne nauke o društvu, Ogist Kont rođen je Monpeljeu, a umro
u Parizu. Jedan je od najvećih sociologa u istoriji ove nauke. Nakon
završene gimnazije i politehničke škole, 1817. god. upoznaje se sa Sen-
Simonom i postaje njegov lični sekretar i saradnik sve do 1824. god.
Pozitivističku doktrinu Kont je izložio u svome djelu Tečaj pozitivne
filozofije u šest tomova ( 1830 – 1842 ). Druga njegova važna djela su:
Tečaj pozitivne politike, Program naučnog rada potrebnog za
reorganizaciju društva itd.

Pozitivistička teorija društva

O pozitivističkoj teoriji može se uopšte reći da ona izražava-
odražava svijet industrijskog društva i tehnike, etnos građanskog društva sa
njegovom računicom i njegovom «suhoparnošću». Upravo ova konstatacija
odgovara izvornom značenju riječi pozitivizam (lat.-učenje koje se
zadovoljava utvrđivanjem činjenica, datosti, koncentrišući se na svijet
činjenica). Pozitivistički um Ogista Konta jeste um prožet «naučnim
duhom», zasnovan na činjenicama, a društvo koje htio osnovati istovremeno
52
je primjereno tome umu i osnova je tog racionalnog uma. Za razliku od
pozitivizma koji taj pojam nosi u svom izvornom određenju, Kontov
pozitivizam se završava na prihvatanju činjenica, ali i na njihovom
provjeravanju, na hipotezi i na predviđanju.
Naučne pretenzije Konta su prvenstveno zasnovane na zahtjevu da se
utemelji novo intelektualno, po svemu praktično ponašanje, kao ponašanje
naučnika prema objektu koji proučava. Kada se kaže naučnik, onda se misli
na metodološke pouke pozitivizma, na osnovu kojih je istraživanje
usmjereno isključivo prema određivanju zakona koji upravljaju pojavama.
Karakteristika naučne metode određena je pragmatičkim karakterom
istraživanja, jer znanje nije samo sebi svrha. Pozitivne nauke moraju imati i
društvenu svrhu. Kont misli na praktično iskorištavanje društvenih rezultata,
a, sa druge strane, nastoji verifikovati beskorisnost, saznajnu neispravnost
svakog traženja biti kod društvenih pojava. Pozitivna metoda proizvodi
odgovarajuće sadržaje, međutim oni nisu jednoznačni. Politički pozitivizam
nudi dva suprotna modela: jedan je model organicistički, uslovno
«socijalistički», a drugi je liberalni. Rodonačelnik organicističkog je Kont,
a liberalnog Spenser. Oba modela imaju pretenziju da budu naučna, oba su
svedena na opštije zakonitosti, za koje se smatra da su potpuno važeći.

Zakon triju stadija

Kont formuliše čuveni zakon triju stadija, koji vrlo dobro sažima
njegov pozitivistički stav. Zakon triju stadija sastoji se u ovome: «Svako do
naših glavnih shvatanja, svaka grana naših spoznaja, prolazi uzastopno kroz
tri različita stadija: teološki, ili fiktivni stadij, metafizički, ili apstraktni
stadij i naučni, ili pozitivni stadij»
14
. Istorijski i antropološki razvoj
podliježe istom zakonu triju stadija. Klasifikaciju nauka koju je izvršio
Kont: matematika, fizika, hemija, biologija, sociologija, sačinjena je prema
nekoj opadajućoj uopštenosti i nekoj složenosti fenomena koji su predmet
proučavanja, ali i prema redu, slijedu, od kojih je svaka od njih ušla u
pozitivnu fazu. U istraživačkom postupku um mora vjerno odražavati
vanjski svijet i ustanoviti vezu bez koje impresije koje od njega dobiva ne bi
bile suvišne. Ako je um isforsirano aktivan prema vanjskom svijetu, nastaje
ludilo, ako je previše pasivan, nastaje maloumnost. Sociološko-istorijski
proces analogno saznajnom procesu podređen je istim kriterijima
vrednovanja, tj. odmjerava se prema zakonu triju stadija. Tako Kontov
istoricizam postaje vidnim oblikom, tj. ocrtava se ona korelativa
«razboritost» činjenica, ono što prati istorijski tok. Zato postoje ličnosti koje
su «ubrzale evoluciju» i one su dostojne hvale, i druge ličnosti koje

14
Cours de philosophie positive, 5 edition, Paris, 1892 –1894., I tom, str. 2
53
zaslužuju prijekor, tj. one koje su djelovale suprotno. Tako se zakon triju
stadija kod Konta javlja kao doktrina napretka, gdje se naučni, ili pozitivni
stadij, javlja kao sinteza organske cjeline društva, što djeluje prema
shemama kružnog, a ne pravolinijskog tipa mišljenja. Stoga je Kont sklon
da progresivno kretanje smatra prije kao postepeno i sakupljačko nego kao
ostvarivanje jedne racionalne sile protiv prepreka jedne oprečne sile.
Filozofija istorije nije ništa drugo nego primjena zakona triju stadija.
Trima stadijima odgovaraju tri načina praktične aktivnosti:
1) osvajanje (teološkom stadiju),
2) odbrana (metafizičkom stadiju),
3) rad (pozitivnom stadiju).
Tri stadija inteligencije (fikcija, apstrakcija, dokaz), tri doba
čovječanstva, djetinjstva divljina, obožavanje-srednji vijek, zrelost-
pozitivno doba. Primjenjeno na istorijski svijet, tri stadija postaju nešto
fleksibilnija i gube od svoje krutosti. Teološki stadij se račva na tri grane:
fetišizam (vjerovanje da biljke i životinje imaju dušu), politeizam
(vjerovanje u više bogova) i monoteizam (vjerovanje u jednog Boga).
Metafizičkom stadiju je svojstvena podjela na dvije faze, zavisno od toga da
li je njegova akcija postepena promjena, ili težnja vlasti.
Iz Kontove pozitivističke doktrine, stepenovanja istorije fetišizma,
srednjeg vijeka i pozitivnog stadija mogu se definisati sastavni faktori
njegove politike. U njegovoj analizi fetišističke i pozitivne faze između
djetinjstva i zrelosti postoji duboka srodnost. U pozitivnoj fazi riječ je o
ponovno stečenoj spontanosti, koja je karakterisala fetišizam (djetinjstvo),
samo što ta spontanost sada sadrži kritički i refleksivni rad. Umjesto
apsolutnog religijskog subjekta, dolazi relativno naučni subjekt na mjesto
težnje prema uzrocima, stavlja se težnja prema zakonima, društveni
individuum umjesto pojedinačnog čovjeka. To što karakteriše progres nije
autonomija njegovih raznovrsnih faza, već približavanje pozitivnom stadiju.
Od fetišizma se prelazi na politeizam, što je prvi, puni teološki stadij, jer u
njemu dominaciju ima imaginacija. Politeizmu korespondira u istorijskoj
sferi grad-država teokratsko-vojnički režim osvajačkog rata. Prelaz od
politeizma na monoteizam je prelaz sa mnogih uzroka (mnogih bogova) na
jedan jedini uzrok, jednog jedinog Boga, što ima svoj intelektualni karakter,
djelo je «intelektualca», tj. teoretičara koji sjedinjuje mnoge uzroke u jedan.
Zbog svoje isključive intelektualne geneze, kaže Kont, « monoteizam se
uvijek rađa iz jedne metafizičke teologije koja stapa fikciju s
razmišljanjem». Prelaz iz monoteizama u metafizički stadij znači da je Bog,
kao prvi uzrok, više personificiran-apstrakcija, nego antropomorfno
božanstvo. Glavni metafizički period jeste srednji vijek u kojem je ostvarena
ravnoteža između teologije i metafizike, dinamička ravnoteža koja uključuje
54
postepenu koroziju teološkog mita. Pored fetišističkog, i srednjovjekovni
period sadrži pozitivni stadij kojim preoblikuje uređenje, ili, kako to Kant
kaže, sociokratiju. Sociokratija je pojam koji znači pobjedu organskog, tj.
posjedovanja, što je karakteristika društva analogna karakteristikama
biološkog organizma sa njegovim jedinstvom dijelova i cjeline. Srednji
vijek je upravo organsko razdoblje. Njegovo društvo je živuća cjelina.
Učestvovanje pojedinca u životu zajednice je spontano, a ne prisilan čin, jer
je izazvan priznavanjem jednog religioznog autoriteta. Jednom riječju,
uobičajeni romantični srednji vijek je proces nadvladavanja egoizma kroz
solidarnost, zajedništvo, itd.
Kont akcentira dva karaktera srednjovjekovne civilizacije, ili, kako
je on još drugačije definiše, katoličko – feudalnog uređenja: prvo
razdvajanje dviju vlasti vjerske i civilne, i, drugo, odbrambenu prirodu
vojničke aktivnosti. Razdvajanje dviju vlasti sadrži «osnovnu dogmu»,
pozitivne društvenosti-podređivanje politike moralu. Iz toga proizilaze i
druge tipično moralne i anticipirajuće karakteristike: osjećaj individualnog
dostojanstva, udružen sa osjećajem opšteg bratstva, osjećaj poštovanja
čovjeka zbog njegovih intelektualnih i moralnih zasluga, nezavisno od
njegovih dužnosti. Sa XIV vijekom-srednjim vijekom, započinje razdoblje
prelaza iz starinsko-vojničkog u moderno-industrijski svijet. Industrijski
razvoj sadrži i pospješuje sve naučne i tehničke potencijale. Ideologija tog
naprednog potencijala ne zadovoljava Konta; on govori o otuđenju u
psihijatrijskom određenju Zapadnog svijeta u posljednjih pet vijekova. Ta je
ideologija, zapravo, metafizička, tj. samo je negativna i kritična, nesposobna
da gradi pod pojmom metafizika (grč.-meta; iza, pored, prema; iznad i fizika
– priroda) podrazumijeva se idealistička filozofija o prapočecima
bivstvovanja, o biti svijeta, o predmetima nepristupačnim osjetilnom
iskustvu. Metafizika ne posmatra pojave u njihovom razvoju i uzajamnoj
vezi, nego izolovano, pojedinačno, u stanju mira i nepromjenjivosti.
Predstava o savršenoj ljudskoj prirodi, o pojmu slobode, vlasti
suprotstavljenoj društvu, pojam narodnog suvereniteta, individualnog prava,
političke ekonomije za Ogista Konta su metafizičke ideje suprotne stvarnim
pozitivnim činjenicama. Egalitarizam i komunizam u istom smislu su
metafizičke ideje. Komunizam bi htio prigušiti individualnost, nema osjećaj
za ljudski kontinuitet i govori o ukidanju nasljedstva, ne vrednuje prijeku
potrebu klase industrijalaca, ni efikasnost moralnih i vaspitnih sredstava. On
se ograničava na nasilnička politička rješenja, te je stoga kontraproduktivan,
smatra Kont. Najviše domete ljudskog uma: pojam slobode, makijavelistički
karakter vlasti, pojam narodnog suvereniteta, pravde i jednakosti smatrati
metafizičkom špekulacijom-kontraproduktivan je čin samog Ogista Konta.

55
Novi svijet pozitivizma

Onaj novi pozitivni svijet što ga je Kont ocrtao nije liberalni,
demokratski, ni komunistički svijet. Ovo su metafizičke jednostranosti, jer
novi pozitivni poredak je « bez Boga i kralja», a zasniva se na društvenom
osjećaju, pozitivnom umu (tj. na pozitivističkoj filozofiji) i na realnoj
aktivnosti (tj. na organizovanoj industrijskoj proizvodnji). Konačno
uređenje neće obuhvatiti zapadne zemlje onako kako su se formirale, već će
se konstituisati u manje cjeline, u republike sa populacijom od jednog do tri
miliona stanovnika (veličina Belgije, Toskane, ili Holandije). Zapadna
republika će imati ekspanzivnu silu, tj. jednu vrstu odgojne i civilizacijske
misije prema drugim narodima, koji su još na teološkom i fetišističkom
stadiju. Ovdje vidimo da u cjelokupnoj zapadnoevropskoj socijalno-
političkoj misli, pa i kod Konta, je prisutno mišljenje europocentrizma. U
pozitivističkom stadiju pravo vlasništva ostaje netaknuto. Porodica se
učvršćuje (Kont je protivan razvodu), a razlikovanje klasa i dalje traje. Ali
sve je to moralizirano pomoću pozitivističkog vaspitanja i pomoću
razumnog vladanja, što je nova misija čovječanstva. Tri su osnovna oblika
društvene vlasti: prvo, materijalna koja pripada velikim i bogatim; drugo,
intelektualna što pripada-sveštenicima, filozofima i treća; moralna vlast koja
pripada ženama. One odgovaraju snazi, razumu i osjećaju. Upravljačka je
vlast najvažnija. To je duhovna, ili teorijska, vlast, analogna nervnom
sistemu biološkog organizma. Pripadaju joj najistaknutiji ljudi, subjekti
opštih ideja (prava teorija je uvijek opšta), čiji je zadatak upravljanje
društvom, pridajući svakom članu dužnost koja mu najviše pristaje u službi
čovječanstva. Na vrhu piramide ove intelektualno-svešteničke klase jeste
veliki sveštenik čovječanstva. Novo sveštenstvo ima etičku funkciju.
Svjesno je krajnjih ciljeva društva. Ta je vlast moralno-duhovnog karaktera,
a oblikovana je po uzoru srednjovjekovnog papinstva, od kojeg Kont, po
vlastitom priznanju, dobiva inspiracije. Kontova je pozitivistička filozofija
preparirani izraz hrišćansko-katoličke socijalne doktrine, prilagođene
pozitivističkoj konstrukciji. Ispod duhovne vlasti je vremensko-politička
vlast, sa svojim osnovnim subjektom, industrijalcima, bankarima,
trgovcima, poljoprivrednicima. Taj subjekt je probavni sistem biološkog
organizma. Kont kaže, vladat će bankari koji će činiti trijumf za svaku
pozitivnu republiku. Ovdje se očito daje prednost finansijskom kapitalu,
daje se premoć bankarima nad industrijalcima. Iznad bankara stoji samo
filozof-sveštenik sa svojom moralnom vlašću.
Treću, osjećajno-moralnu vlast, predstavljaju žene. Kroz ulogu žene
u pozitivističkom svijetu vraća se motiv uma, koji je slab ako na njega ne
utiču osjećaji, a ta stimulacijska uloga pripada ženi koja kod muškarca
56
izaziva altruističke i društvene osjećaje. U tom određenju žene imaju
prvenstvo nad muškarcima i najistinskije su predstavnice čovječanstva.
Njihovo je djelovanje posredovano, jer se dolazi do društva preko porodice,
djelovanja žene kao supruge i odgajateljice. Žena je zato prirodna
supstancija pozitivističke filozofije, jer ona proživljava onaj altruizam koji
filozof-sveštenik samo teoretiše. Osim žena, postoji još jedna kategorija
društva, čije je osjećanje slično pozitivističkoj doktrini, a to je proletarijat.
Proletarijat ne učestvuje u teološko-filozofskom i metafizičkom duhu, a
nedostaje mu i egoizam imanentan srednjim klasama. Naprotiv, proletarijat
posjeduje porodični osjećaj, altruizam, društvenost, odanost prema bilo
čemu višem. Zbog svog prirodnog pozitivizma, proletarijat zadobiva
funkciju kontrole u novom pozitivnom društvu, koja će se slagati sa
teorijskom funkcijom filozofa-sveštenika i biće njena istinska dopuna.
Postojeći antagonizam industrijske proleterske klase samo je dio patologije
sistema, neprirodne reakcije izvana, svojstvene razdobljima što prethode
pozitivnoj dobi. Za razliku od toga, pozitivno razdoblje, tj. prvo
intelektualno, zatim moralno i napokon političko potvrđivanje naučnog uma
i zato potvrđivanje altruizma organskog svijeta, postavlja dvije klase u
harmonično stanje više nego u konkurenciju. Kontova je osnovna maksima
pozitivne dobi red i napredak, industrijalci su nosioci reda, proleteri
napretka. Filozofi su samo interpretatori postojećih pojmova.
Proletarijat ima i jednu drugu važnu funkciju u Kontovoj
pozitivističkoj doktrini, tj. da stvori vladu prelaznog razdoblja-naprednu
diktaturu, koja treba da olakša prelaz ka pozitivnoj dobi. U tome naprednoj
diktaturi vrhovni organ proleterski trijumvirat u pozitivnoj dobi treba da
ustupi vlast pozitivističkom trijumviratu. Dakle, novi pozitivan Kontov
svijet jeste moralni svijet, koji se oblikuje kao neka vrsta opšte vjerske
milicije u službi čovječanstva, kao novi Bog. Kontov altruizam po njegovoj
pozitivnoj ideji će se razvijati u sve širim oblicima, u neprestanom
udruživanju, koje će doprijeti i do životinjskih vrsta koje će biti uzdignute i
približene čovjeku. Za razliku od toga što je dosad industrijski razvoj sve
više funkcionisao na iskorištavanju organske prirode, u koju spada i čovjek,
u pozitivnom dobu snaga industrije će se bazirati na stepenu iskorištenja
anorganske prirode. Krajnji ishod i zaključak Kontove pozitivne filozofije
jeste etičko-religiozan. Sa pozitivnom dobi klasifikacija nauke je
modificirana time što joj je dodat moral. Po svom krajnjem rezultatu,
Kontova se pozitivna filozofija postavlja na stajalište dovršenog procesa, iza
kojega se ne vidi nikakav naknadni razvoj. U tom socijalnom stanju
dostignutog mira i opšteg izmirenja, lako mu je projicirati široku sferu
procvata spontanosti i osjećaja. Odatle, kod Konta i proizilazi neka vrsta
vraćanja fetišizmu, tj. ljubavi prema svim bićima, sa razvojem umjetnosti i
57
religije koju reprodukuje sfera osjećajnosti. No, što se tiče religije, ona se
oblikuje kao osjećaj potpunog povjerenja i apsolutne otvorenosti prema
drugima i prema stvarima.

3.1.6.2. Herbert Spencer (1820 - 1903)

Herbert Spenser, Engleski filozof i sociolog, rođen je u Dorbiju, a
umro u Brajtonu, drugi je značajni predstavnik pozitivističke struje
sociologije. U svom određenju društva imao je organicioni stav. Spenser je
utvrdio dva tipa društva: vojničko i industrijsko društvo. Naravno, riječ je o
apstraktnim tipovima, koji se nalaze u čistom stanju u stvarnosti u kojoj
postoje samo pretežno vojnička, ili pretežno industrijska država. Vojnička
društva karakterišu odbrambeno-napadačke strukture, povezane sličnim
ciljevima. Industrijska društva određena su strukturama usmjerenim na
održavanje-opstanak. U vojničkom društvu pojedinac je u službi društva, tu
vlada prisilna saradnja, sila centralizma. S pravom se može reći da ovdje
dominira sila-država sa svojim autoritetom. U industrijskim društvima je
obrnut slučaj-društvo je u službi pojedinca sa društvenom vladavinom
proizvodne i trgovačke djelatnosti, razmjene roba i po sebi razumljivih
individualnih sloboda utemeljenih u trgovačkim ugovorima. Dakle, suprotno
vojničkom i industrijskom društvu, država se apsorbira u društvo. Politika je
tu decentralizovana kao dio strukture industrijskih društava. Krajnja
politička težnja je pacifikacija i udruživanje ka sve širim organizmima.
Očito da industrijsko društvo potiče iz vojničkog društva i ovdje je riječ o
savremenom društvu koje se još u potpunosti nije potvrdilo. Krajnji domet
Spenserovske revolucije nije industrijsko društvo, već je riječ o trećoj vrsti
društva, koje označava pomirenje pojedinca sa samim sobom i sa drugim
kroz prevladavanje animalnih, neposrednih potreba. Sa procvatom
intelektualne i estetske kulture u definisanju industrijskog društva, kod
Spensera nailazimo na snažna anti-etatistički nadzor i jedan oblik
liberalizma koji se zasniva na ekstremnom tumačenju načela, ,,laissez faire,
laissez passer,, što doslovno znači: ,,Pustite neka svako čini što hoće i neka
sve ide svojim tokom,,. Ovo je bila deviza ekonomskog liberalizma koja
izražava interese industrijskog buržoaskog društva. Spenserov stav
neuplitanja države pretpostavlja puno povjerenje u unutrašnju vrijednost
društvenih procesa, a rezultate borbi između klasa, jednom riječju, znači-
tok stvari treba pustiti da se odvija bez intervencija sa strane.
Spenserevo povjerenje u unutrašnju vrijednost društvenih procesa
naziva se historicističkim optimizmom. Osnova njegovog optimizma jeste
evolucionistička doktrina: evolucija se odvija po univerzalno valjanim
zakonima kako u prirodi, tako i u društvu i u istoriji. Istorija je također
58
prirodna, i, kao što u biološkom organizmu rast i razvoj ne mogu biti
umjetno poboljšani, nego mogu biti poremećeni, tako i u društvenom
organizmu procesi ne smiju biti promijenjeni. Drugim riječima, priroda zna
o tome više od nas i treba se prepustiti njoj samoj. Tu Spenser pravi
analogiju, nisu opravdane nikakve nestrpljivosti. Kad pomislimo da je
stvaranje ušća jedne rijeke rezultat rada milenija, ili kad pomislimo koliko je
generacija prošlo prije nego što se sa ručnog pisanja tekstova, njihovog
prepisivanja, prešlo na mašinsko štampanje tekstova, onda ne treba biti
nestrpljiv, nego se prepustiti prirodnom i istorijskom toku svoga razvoja.
Dakle, Spenserov liberalizam je proizvod evolucionizma ,,prirodnog
karaktera,, istorijsko-društvenog zbivanja. Njegov liberalizam savremenog
industrijskog društva je antietatistički usmjeren. Riječ je o jednoj vrsti
antipolitike, koja se okreće protiv nove vlasti-protiv demokratije. ''Božansko
pravo kraljeva'', piše Spenser, bilo je veliko političko praznovjerje prošlosti:
praznovjerje sadašnjosti je Božansko pravo parlamenta.
15

Nadležnosti parlamenta i većine nisu ograničene, jer političko
udruživanje nema apsolutnu, nego relativnu vrijednost. Ono obavezuje
udružene samo na one posebne ciljeve zbog kojih su odlučili da se udruže.
Primjera radi, ako članovi jednog kluba čitalaca odluče većinom glasova da
klub preurede u streljački klub, i ako u tu svrhu upotrijebe već skupljeni
finansijski fond, osjećaju li se, možda, ostali članovi u manjini vezani tom
odlukom? Ne, naravno, jer su prethodno ciljevi udruživanja bili drugačiji.
Tako Englezi ne bi prihvatili da većina odredi religiozna vjerovanja i
obavezne forme obreda za sve. Spenser, navodeći ove primjere, govori o
prirodnim pravima, tj. o predpolitičkim i preddržavnim normama, kao što je
kažnjavanje ubistva, krađa, preljuba, za koje komparativna sociologija
konstatuje da su prisutni u svim primitivnim društvima. '' Društveni
napredak'' treba da vodi ne samo širem priznavanju onih prava koje mi
nazivamo prirodnim pravima, nego treba da ih vlada prati boljim
garancijama. Vlada sve više postaje upravljač svih stvari koje su potrebne za
zajedničku dobrobit.
16
Spenser osporava tendencije svog vremena-sve šire
intervencije države u društveni život. On tu tendenciju smatra nazadnom, jer
i oblike vladavine vraća na načine svojstvene vojničkom društvu. U vezi s
tim, on se izražava darvinističkim pojmovima: darvinistička je konkurencija
borba za opstanak i preživljavanje najsposobnijih. Ako se čovjekoljubivim
intervencijama države pomažu forsirano manje sposobni, tada nastaje zla
kob po vrstu i njenu evoluciju. Prividno bolan put koji prolazi evolucija
kompenzira se unutrašnjom vrijednošću procesa i njegovim dometima
izmirenja i harmonije društvenih sukoba. U svom najstrožem značenju,

15 L' individuo e lo stato, tal. prevod, S. Fortini-Santarelli, Citta di Castelo, 1885., str. 113.
16
Ibid., str. 135
59
Spenser je kritičar, osporavatelj intervencionističkog liberalizma i
demokratije, a naročito socijalizma: '' svaka vrsta socijalizma znači ropstvo'',
kaže on, jer u socijalizmu vidi povratak na centralizam-regulisanu
ekonomiju, jedan oblik vojničkog društva i postrojavanja individua u kojem
čovjek nije sam svoj gospodar. Nije slučajno da je socijalizam produkt
Njemačke i Francuske države sa jakom vojničkom tradicijom.
Istorijska zbilja i savremene tendencije Engleskog društva, u kojem
je djelovao i stvarao Spenser, bile su protivne njegovoj socijalnoj doktrini.
Njegova doktrina se, stoga, manifestovala kao jedna konzervativna
ideologija postojeće pozicije. Na maksimu ''laissez faire'' uvijek će se
pozivati sljedbenici konzervacije naspram reformskim zahtjevima. Nasuprot
tome, Spenserova doktrina je znatno uticala na prilike u SAD, u vrijeme
kapitalizma ''baruna'' i veće industrijske ekspanzije. Jedan Rokfeler uspješno
predstavlja političko-društveni ideal koji promoviše Spenser. Iz doktrine
Ogista Konta i Spensera proističu ona tri teorijska pravca u sociologiji-
mehanicizam, biologizam i psihologizam. Nasuprot njima, javljaju se
kvalitativno drugačiji stavovi u interpretaciji društva, istorije i čovjeka, a to
je marksizam.

3.1.7. Marksizam

Marksizam, kao jedna cjelovita, sveobuhvatna, teorija o društvu i
državi predstavlja sintezu mnogih socijalno-ekonomskih i političkih učenja i
njihovu specifičnu redukciju sa aspekta potreba i interesa čovjeka i društva
XIX i XX vijeka.
Tvorci ovoga teorijskog pravca su Karl Marks i Fridrih Engels.
Njihov najdoslijedniji teorijski sljedbenik je Vladimir Iljić Lenjin, a po
velikom mnoštvu teorija ovog pravca mišljenja u filozofiji, sociologiji,
političkoj ekonomiji, itd., ova je misaona struja i zadobila ime ''marksizam''
po svom osnivaču Karlu Marksu.

3.1.7.1. Karl Marks (1818 – 1883)

Karl Marks rođen je u bogatoj jevrejskoj advokatskoj porodici u
Triru u Njemačkoj, a umro je u Londonu u Engleskoj. Studirao je pravne
nauke u Bonu i Berlinu, a zatim se opredijelio za studij-filozofije, nakon
čijeg je uspješnog okončanja, doktorirao iz iste nauke na temu '' Razlika
između prirodno-filozofskih shvatanja Demokrita i Epikura''. U Parizu se
upoznao sa Fridrihom Engelsom, sa kojim uspostavlja dugogodišnje iskreno
prijateljstvo. Godine 1844. obojica, kao istomišljenici, postaju članovi
Njemačkog udruženja radnika pod nazivom, '' Savez pravednih'', koji će, na
60
njihovu zajedničku inicijativu, prerasti kasnije u Savez komunista. Vodeću
parolu, '' Svi su ljudi braća'' Saveza pravednih, Marks i Engels će pretvoriti
u parolu, ''Proleteri svih zemalja ujedinite se'', koja će postati geslom
komunista ispisanim na programskom dokumentu Manifest Komunističke
partije čiji su autori Marks i Engels.
Zbog svojih komunističkih uvjerenja, Marks je bio stalno proganjan,
da bi se 1849. god. skrasio u Londonu, gdje započinje ozbiljna ekonomska,
socijalno-politička i filozofska istraživanja. Ona su, najvećim dijelom,
predstavljena u djelima: Kapital (tri toma, prvi tom objavljen za njegova
života, ostala dva posthumno u redakciji, F. Engelsa), Temelji slobode,
Ekonomsko-filozofski manuskript itd. Prije toga, u tzv. ranom (mladom)
razdoblju, Marks je objavio Prilog jevrejskom pitanju, Prilog Hegelovoj
filozofiji prava, Teze o Fojerbahu itd. Marks je jedan od osnivača
Međunarodnog udruženja radnika (Prve intrenacionale 1864. godine) u
kojem je, po nekoliko svojih čuvenih ''adresa'' (uputa), imao zapaženu ulogu
teoretičara i praktičara u začecima radničkog pokreta.

3.1.7.2. Fridrich Engels (1820 – 1895)

Jedan je od najznačajnijih teoretičara socijalizma, Marksov lični
prijatelj i saborac, teorijski istomišljenik. Rođen je u porodici imućnog
poslovnog čovjeka (fabrikanta) u Barmenu (Njemačka), a umro je također u
Londonu (Engleska). Do kraja života, jedan od najoduševljenijih Marksovih
pristalica i duhovnih sljedbenika. Jedno je vrijeme, čak i materijalno
pomagao Marksa, a nakon njegove smrti pomagao je njegovu porodicu i
obezbijedio posthumno objavljivanje nekih Marksovih djela. Među glavna
Engelsova djela ubrajaju se: Porijeklo porodice, privatne svojine i države,
Dijalektika prirode, Antidiring i dr. Glavna zajednička djela Marksa i
Engelsa predstavljaju : Manifest Komunističke partije, Njemačka ideologija
itd.

3.1.7.3. Marksistička teorija društva

Trajna pažnja Marksa prema ekonomskoj uslovljenosti istorijskih
fenomena odredila je bit marksizma.
Osnovna ideja Marksa da je ekonomska proizvodnja osnova
političkoj intelektualnoj istoriji (istorija kao istorija klasnih borbi), gdje je
oslobođenje proletarijata čovječanstva opisano 1848. god. u Komunističkom
manifestu, sa metodološkog aspekta je razrađena u Kapitalu. Marksistička
nauka u Kapitalu, obilježena je, osim strogim kvantitativnim postupcima i
61
posebnim metodološkim načinom, davanjem prvenstva ekonomskim
činiocima u istorijskom i dijalektičnom istraživanju.
Marks i Engels objavljuju svoje prve radove kad i Kont. Uporedo sa
nastankom sociologije, javlja se i marksizam sa drugačijim shvatanjem
čoveka, društva i društvenog razvoja. Marksizam se nastavlja na njemačku
klasičnu filozofiju, klasičnu englesku političku ekonomiju i francuski
utopijski socijalizam. Marksistička teorija društva ne može se svesti na
sociološku teoriju, jer obuhvata filozofska, antropološka i ekonomska
područja. Marks i Engels nisu stvorili cjelovit sociološki sistem poput
Kontovog, već se elementi društvene teorije nalaze u njihovim
istraživanjima čovjeka, društva i istorije. To se najbolje vidi u Prilogu kritici
Hegelove filozofije državnog prava, Ekonomsko-filozofskim rukopisima i
Tezama o Fojerbahu.
Marks je u istraživanju društvenih pojava, u otkrivanju suštine i
zakona pojave, koristio dijalektički metod. Dijalektika (grč.-dialego;
razgovaram, raspravljam, vještina iznalaženja istine kroz proces i borbu
suprotnosti), u marksističkoj doktrini se definiše kao dijalektički
materijalizam-filozofija marksizma, što znači znanje o opštim zakonima
razvoja prirode, društva i ljudskog mišljenja. Dijalektičkom metodom
Marks će doći do opšteg rezultata poimanja društva kojeg će izraziti u
Predgovoru djela Prilog kritici političke ekonomije, gdje kaže: „ne određuje
svijest ljudi njihovo biće, već, obrnuto, njihovo društveno biće određuje
njihovu svijest''.
17

Iako je motiv ''prvenstva'' ekonomske strukture u odnosu na
nadgradnju društva (politika država, pravo, religija, moral, itd.) bio
predmetom mnogih rasprava, nezavisno od toga što je Marks bio sasvim
jasan, Engels je više puta bio u situaciji da naglasi stav da to prvenstvo ne
može biti definisano kao vanjski odnos uzrok-posljedica (ekonomska
struktura kao uzrok nadgradnje), već je riječ o recipročnom djelovanju, pa,
prema tome, i uticaju nadgradnje na ekonomsku strukturu, naprimjer uticaju
pravnih i političkih propisa na ekonomski život. Marks je u prvoj knjizi
''Kapitala'' akcentirao da je jedini naučni način da se shvati suština
istorijskih fenomena da se oni stave u precizan odnos sa postojećom
ekonomskom osnovom.
Čovjek nije apstraktno biće, već čovjekov svijet, država, društvo.
Marks polazi od toga da je čovjek rodno biće, čije je osnovno unutrašnje
svojstvo stvaralaštvo, djelovanje. Posebnost ljudske prirode ne treba tražiti u
samoj prirodi kao takvoj, već u proizvodnoj djelatnosti u najširem smislu.

17
K. Marks, Pregovor Prilogu kritike političke ekonomije, K. Marks-F. Engels, Izabrana
djela u dva toma, I tom, Kultura, Zagreb, 1949., str. 319.
62
Po Marsku, čovjek je i subjekt, tvorac sopstvene istorije, a ne samo
njeno oruđe. Ljudi prave sopstvenu istoriju, ali “ne po svojoj volji, ne pod
okolnostima koje su sami izabrali, nego pod okolnostima koje su
neposredno zatekli, koje su date i naslijeđene”.
Osnovni zakon društvenog razvoja Marks otkriva u
protivriječnostima do kojih dolazi između razvoja proizvodnih snaga i
postojećih odnosa u proizvodnji koji sputavaju dalji razvoj tih snaga. Ta
protivriječnost se razriješava socijalnom revolucijom.
Marks je u podjeli rada viđo jedan od osnovnih zakona formiranja i
razvoja dosadašnjih oblika društvenog života. Veća podjela rada uslovila je
nastanak privatne svojine i na njoj zasnovanu podjelu društva na klase.
Čitava istorija društva prikazana je kao istorija klasnih borbi. Društvena
podjela rada i privatna svojina nad sredstvima za proizvodnju uslovili su i
pojavu otuđenja čovjeka. S obzirom na to da je Marksova teorija, za razliku
od Kontove, bila kritička u odnosu na građansko društvo i da je u njenoj
osnovi bilo ne samo oktriće zakonitosti društvenog razvoja, već i “teorija
naučnog socijalizma”, ne iznenađuje da je ona često ideologizirana i
tumačena na uprosćen način.

3.1.8. Sociologizam Emila Dirkema - Emil Dirkem
(1858 – 1917)

Emil Dirkem je čuveni francuski sociolog u univerzitetu Sorobona,
osnivač čuvenog časopisa Sociološki godišnjak (1896 – 1913) oko kojega se
okupio veliki krug najboljih sociologa, pravnika, ekonomista, etnologa,
istoričara itd. u Francuskoj. Među prvima je organizovao planska, ekipna
sociološka istraživanja. Glavna su mu djela: O podjeli društvenog rada i
Elementarne forme religijskog života.

Dirkemov sociološki metod

Sociologizmom Emila Dirkema se naziva sinteza pozitivističke
metodologije i posebne zbirke suštinskih teorija ( Ogist Kont i Sen-Simon).
Dakle, pod sociologizmom se podrazumijeva opšta sociološka doktrina,
koja se drži stvarnosti kao sue generis kauzalnog prioriteta društvenih grupa
u odnosu na pojedince. Prema Dirkemovom sopstvenom ubjeđenju, njegov
osnovni metodološki postulat je ''tretirati sociološke činjenice kao stvari''.
Da bi se obezbijedila naučna objektivnost, sociolog ne smije da počne sa
koncepcijama, već sa opipljivim činjenicama. Činjenice će mu dati elemente
za definicije. Sociolog mora da pronađe neki ''objektivni'' skup činjenica.
63
Postoje takva tri reda činjenica, koje su više kolektivne nego individualne, a
to su: pravni kodeksi, društvene statistike i vjerske dogme.
Ako Dirkem kaže da društvene činjenice moramo tretirati kao
''stvari'', pojam ''stvar'' je klasificirao u četiri značenja:
1. kao entitet sa određenim karakteristikama, nezavisnim od ljudskog
ponašanja,
2. kao entitet, koji se jedino može saznati aposteriori,
3. kao entitet, čije je postojanje nezavisno od ljudske volje, i
4. kao entitet, koji se može saznati samo ''spoljnom'' opservacijom

U prvom značenju ove riječi, ovo pravilo znači da sociolog ima
jednu pravnu subjektivnu materiju; u drugom određenju da se činjenice
mogu saznati samo preko nekog tipa iskustva; u trećem i četvrtom slučaju
ovo pravilo-tretiranja sociološke činjenice kao stvari postaje kontraverzno.
Dirkemova osnovna pravila sociološkog značenja su: prvo, da
društvenu činjenicu treba uvijek posmatrati kao mehanički determinisanu;
drugo, treba je objašnjavati terminima druge društvene činjenice, a nekad
činjenicom nižeg reda (npr. biološkim ili psihološkim uzrokom). Običan
postupak objašnjavanja jedne društvene činjenice terminima njene
korisnosti i zadovoljenja koje ona pruža pojedincu je potpuno pogrešan, jer
naše potrebe, same po sebi, ne stvaraju uslove koji će zadovoljiti te potrebe i
samo objašnjenje u terminima pokretački uzrok je naučno prihvatljivo. Na
bazi ove pozitivističke metode interpretacije činjenica kao stvari, Dirkem
utvrđuje objektivni kriterij za određivanje društvenog zdravlja i društvene
patologije. Kad jednom pronađe taj kriterij, sociologija može primijeniti
svoje zakone za očuvanje zdravlja društva, baš kao što medicina primjenjuje
fiziološke zakone da bi se očuvalo zdravlje pojedinca.
Dirkem brzo napušta kriterij korisnosti, kao nešto što izražava
subjektivno stanje pojedinca. Umjesto toga, zdravlje društva definiše sa
kriterijem normalnosti i usvaja kategoriju opštosti, što odgovara naučnoj
objektivnosti. U primjeni ovog kriterija, Dirkem dolazi do paradoksalnog
rezultata. Pošto preovlađuje u najvećem broju društava, zločin se mora
smatrati normalnim i jednim od elemenata društvenog zdravlja. Nasuprot
tome, samoubistvo je klasificirao u patologiju društva. Ovakav kriterij
normalnosti vodi ultrakonzervativnom moralu čistog društvenog
konformizma, jer je svaka devijacija svrstana u patologiju.
Dirkem dolazi do zaključka da društvena činjenica mora imati dvije
važne karakteristike jedne stvari: prvo, mora biti eksteriorna ( nije identična
u odnosu na ideju naučnika) i, drugo, mora nametnuti izmjenu - prinudu
naučniku u smislu da činjenica posjeduje karakteristike nezavisno od volje
naučnika. Tako Dirkem prenosi centar referense sa naučnika koji proučava
64
društvene činjenice na aktivnog pojedinca koji živi u društvenoj sredini-
sredini činjenica. U objašnjenju društva i svih njegovih segmenata, Dirkemu
je stalo da dokaže kako iskustvo-društvene činjenice podupiru teorijsku
doktrinu.

Društvo

Važan aspekt promjene od primitivnih do civilizovanih oblika
postojanja društva treba tražiti u porastu podjele rada, ili specijalizaciji.
Osnovna razlika, za Dirkema, između primitivnih i civilizovanih društava je
u tipu morala, ili društvene solidarnosti, što se recipročno izražava u tipu
pravnog kodeksa.
U primitivnom društvu, gdje je podjela rada u začetku, pojedinci su
relativno homogeni, povezani mehaničkom solidarnošću koju karakteriše
slijepo povinovanje svim diktatima javnog mnijenja i tradicije. U takvom
društvu, moralna i zakonska odgovornost je kolektivnog karaktera, sa
tendencijom nasljednog određenja socijalnog statusa, a relativno mali dio
društvenog života reguliše se društvenim ugovorima. U civilizovanom
društvu, uslijed razvijenije društvene podjele rada, pojedinci imaju različite
uloge, funkcije i oni su povezani ''organskom'' solidarnošću, čiji korijeni
leže u njihovim potrebama da se uzajamno pomažu. U društvu sa
organskom solidarnošću individualizam je u vrlo specifičnom smislu
dominantno moralno načelo. Čisto egoistički i hedonistički (grč. hedone;
zadovoljstvo, naslada-filozofski pravac koji smatra uživanje u nasladama
najvećim dobrom i idealom) individualizam, smatra Dirkem, nikada ne
može proizvesti društvenu solidarnost, poslužiti kao osnova za društvenu
koheziju. Sreća je u kauzalnom odnosu sa zdravljem društva kojeg
ugrožavaju sve vrste neumjerenosti, uključujući i obilje materijalnih raskoši.
Na kraju, nije potvrđeno da materijalni progres i civilizacija uopšte čine
ljude sretnim. To Dirkem potkrepljuje primjerima. Očigledno zadovoljstvo
u primitivnom mehaničkom društvu, s relativno malim brojem samoubistava
i neuroza, kazuju nam da u tom društvu postoji mnogo veći stepen prosječne
sreće, nego u savremenim civilizacijama. Dakle, civilizaciju nije stvorila
žudnja za srećom.
Godina 1898. može se nazvati idealističkom fazom sociologizma (u
religiji, moralu, znanju) u odnosu na unutrašnjost društvene grupe.
Društvenoj grupi Dirkem sukcesivno pridaje karakteristike spiritualnosti,
personalnosti, kreativnosti i transcendentnosti (transcendentalan, lat.,
transcendere - prestupiti, prijeći, prekoračiti, koji prelazi granice iskustva
iznad granica prirodnog i čovjekovog svijeta, tj., koji nadilazi ljudska
shvatanja, fantastičan, onostran).
65
Postoje kolektivna mentalna stanja, koja se mogu svesti na mentalna
stanja pojedinca u onoj mjeri kao što se mentalna stanja pojedinca mogu
svesti na fiziološka stanja nezavisnih ćelija mozga. Nema sumnje da su na
formiranje ''kolektivnih predstava '' uticali faktori materijalnog supstrata, ali
jednom stvorene one su autonomne realnosti koje se kombinuju prema
prirodnim afinitetima i koje nisu blisko determinisane karakterom sredine u
kojoj su nastale. U tom kontekstu, moralna činjenica kao kolektivna
predstava predstavlja poseban dualitet. Moralno pravilo nas ispunjava
uvažavanjem i osjećanjem obaveze koje je potpuno nezavisno od toga da li
je ovo pravilo zadovoljeno, ali, sa druge strane, moramo prihvatiti da je ovo
zadovoljenje dobro i poželjno, čak pod uslovom i pretpostavkom da u tom
trenutku ne odgovara našim ličnim željama. Sam Bog je društvo
''preobraženo i shvaćeno simbolično''. Tako, ako moralan život ima ikakav
značaj, mora se prihvatiti da je društvo po sebi prava moralna ličnost, koja
je rezultat sinteze pojedinca i po osobinama se razlikuje od svih ovih
pojedinaca. Moralna činjenica je obavezna zato što je imperativ društva, a
društvo tako u svom kontinuitetu prevazilazi pojedinaca kako materijalno,
tako i moralno, gdje su imperativi društva sa dovoljno snage i autoriteta da
nametnu bezuslovnu poslušnost. Bez društva, jezik kao oblik društvenosti
ne bi postojao, a bez jezika viši mentalni procesi-kolektivne predstave bi bili
nemogući. Bez nauke, koja je proizvod društva, čovjek bi postao sredstvom
slijepih sila prirode. I tako čovjek prevashodno društvu duguje svoju realnu
slobodu.. '' Ne možemo željeti'', kaže Dirkem, da napustimo društvo, a da ne
poželimo da prestanemo biti ljudi. Moralna su pravila proizvod specijalnih
društvenih faktora, a svaki moralni sistem zavisi od socijalne strukture
društva u kojem egzistira. Ne postoji apsolutni moral, dakle ni jedan moralni
sistem koji bi bio moralan za svako društvo, a različitost morala za ovo ili
ono društvo ne može se objašnjavati neznanjem, ili izopačenošću. Dirkemov
idealizam je 1911. god. dostigao svoju kulminacionu tačku sa teorijom
vrijednosti, u kojoj je društvena grupa prikazana kao transcendentalni
kreator svih, a ne samo moralnih vrijednosti. Tvrdnje, primjera radi, da
Betovenova muzika ima estetsku vrijednost, časno ponašanje, moralnu
vrijednost, nisu samo proizvod ličnih težnji, već karakteriše i spoljnu
realnost. Kada se pojedinci udruže i kad imaju intenzivne umne interakcije,
kaže Dirkem, ''iz njihovih sinteza pojavljuje se jedan psihički život moralne
vrste''. U periodima uzavrelosti i kolektivnog entuzijazma (demonstracije,
reforme, ratovi, revolucije) pojedinci žive višim životom, gotovo potpuno
lišeni egoističkih i vulgarnih razmišljanja. ''Kad jedan kritični trenutak
mine'', veli Dirkem, ''socijalna mreža se relaksira, intelektualno saobraćanje
jenjava, a pojedinac se spušta na svoj uobičajeni nivo''. Kolektivne ideje,
predstave su jako prožete osjećanjem i posjeduju važne prirodne i idealne
66
pokretačke elemente, da bi došlo do rezultata koji je bogatiji, kompleksniji i
snažniji nego te snage. Ovdje Dirkem dolazi do jedne potpuno ambivalentne
koncepcije društva: s jedne strane, to je transcendentalna realnost, koja se
može prihvatiti izvorom svih transcendentalnih elemenata u ljudskom
iskustvu, a, s druge strane, to je još uvijek prirodni fenomen.

Sociologija religije

U svom djelu Elementarne forme religijskog života, Dirkem je
religiju definisao kao potpuno ''društvenu stvar''. Ova definicija sažima dvije
različite teze: prvo, da religijske prakse i ideje ukazuju na društvenu grupu,
ili je simboliziraju, i, drugo, da je udruživanje izvor religioznog iskustva. Po
običaju, Dirkem počinje brižljivim uokvirivanjem jedne ad hoc definicije
predmeta religije na utvrđivanje totemizma kod Australijskog plemena-
društvo Aruntasa. Prema Dirkemovoj analizi, najfundamentalnije vjerovanje
u totemizam Aruntasa je vjerovanje u tajanstvenu i svetu silu, ili načelo koje
animira totem, određuje fizičke kazne za povredu tabua totema i uliva
moralnu odgovornost. Snažna osjećanja strahopoštovanja i dubokog
poštovanja ne proističu od fizičkih svojstava samog totema, jer je ovaj neka
bezazlena životinja, ili biljka.
Stoga je totem shvaćen kao simbol. On simbolizira sveto totemsko
načelo, ili Boga, ili sam klan sa kojim je totem blizu ili u potpunosti
identifikovan. Totemsko božanstvo i klan su identični ili rečeno još opštije:
Bog je samo simbolični izraz društva.
Porijeklo religioznog iskustva Dirkem objašnjava kroz život
Aruntasa, koji su podijeljeni u dvije faze: prva je, sekularna, kada je klan
rasut po malim grupama pojedinaca sa izraženim privatnim, ekonomskim,
''jednoobraznim, čamotnim i tupim'' ciljevima, a druga faza su okupljanja
klana koja reprodukuju kolektivnu euforiju, što dovodi pojedinca u stanje
egzaltacije, (egzaltacija lat. exaltare-izdići, veliko uzbuđenje, zanos,
duševna napetost, bolesna živahnost, prenapetost, pretjeranost, zagrijanost
za nešto, prevelika gorljivost, uzdignuće u viši položaj). U ovom periodu
intenzivne koncentracije klana i žestoke interakcije rađaju se religiozna
osjećanja, a oštar kontrast religijske, u odnosu na sekularnu fazu, Dirkem
objašnjava odnosom svetog i profanog. Dirkem smatra da religijska faza
australijanskog plemena Aruntasa ima sličnost sa našim stavovima o društvu
i Bogu. Društvo je u potpunosti u stanju da inspiriše osjećanja Božanskog u
umskoj sferi svojih članova zato što ono vlada njima. Individualno osjećanje
vječite zavisnosti podjednako je u svakom slučaju. Društvo, isto kao Bog,
posjeduje moralni autoritet i može da artikuliše nesebičnu odanost i
samožrtvovanje. Društvo je kao objektivna činjenica, kao stvar, u stanju da
67
obdari pojedinca izuzetnom snagom i izvor je svega što je najbolje i
najuzvišenije u individui. Stoga, religijski čovjek, koji osjeća zavisnost od
izvjesne Božanske moralne sile, nije žrtva neke nepromišljene halucinacije.
Takva sila je društvo. Religijske snage emaniraju iz nekog specijalnog
objekta (kao da je totem), što je greška u „bukvalnom smislu tog simbola'',
kaže Dirkem. Iza ovog simbola postoji realnost koja, ustvari, posjeduje
propisana svojstva od samog Dirkema.

Politička orijentacija

Dirkem intelektualno sazrijeva u periodu kad Francuska ulaže
značajne napore u konsolidaciju nakon Francusko-Pruskog rata. Duhovna
klima tog vremena bila je usmjerena ka ujedinjenju i reintegraciji Francuske
nacije. Intenzivno osjećanje nacionalizma stvorilo je emocionalnu pozadinu
Dirkemovoj vjeri u transcendentalnu realnost društvene grupe, koju on često
identifikuje sa nacijom. Intelektualna opcija reintegracije Francuske nacije
dijelila se u dva smjera u pogledu osnove procesa reintegracije: prvi su
zagovarali povratak katoličanstvu, monarhiji i tradicionalizmu, drugi su
integraciju nacionalnog bića vidjeli u sekularnoj osnovi, koja je rezultirala u
difuziji naučnih saznanja. Prirodno, kao naučni racionalist, Dirkem je na
strani sekularne političke doktrine, suprotstavljajući se tradicionalističko-
monarhističkom mističarskom mišljenju. Iz Dirkemovog stava da je
pojedinac svijet što u sebi nosi onu kulturu koju je stvorila grupa, on
individualizam i liberalizam posmatra kroz stavove svog sociologizma. Po
njemu, idealima individualizma i liberalizma nisu potrebna nikakva
metafizička opravdanja, njihovu ispravnost garantuje nam činjenica da su
oni indirektni u cijeloj našoj organizaciji društva, baziranoj na društvenoj
podjeli rada i specijalizaciji. Politička vrijednost i adekvatnost ove
pozitivističko - evolucionističke koncepcije Dirkemovog individualizma
pod velikim je znakom pitanja, jer je on individualizam posmatrao samo
kroz činjenicu kulture koju je stvorila grupa - država, nacija, religija, moral,
tj. kolektivne predstave. Dirkemova politička koncepcija se stoga ne zasniva
na ocjeni suštinske vrijednosti i kreativnih mogućnosti pojedinca, već na
neizbježnosti individualizma na datom stepenu u utvrđenoj evolutivnoj šemi
društva.
Njegova sociologija se prvenstveno bavi problemima društvene
kontrole i negativno je raspoložena prema kategoriji društvenog konflikta,
klasnoj borbi, socijalnim promjenama, kao i odstupanju pojedinca od
oficijelnih društvenih normi. I realnost i vrijednost invencije, stvaralačkog
čina pojedinca, sistematski se poriču. To je sociologija stvari kao društvenih
činjenica statističko-monoteističkog tipa, u kojoj nema adekvatnog
68
objašnjenja društvene promjene, dinamike društva. Mnogostruka
samoubistva, nervni poremećaji, kao i drugi patološki simptomi, prema
Dirkemu, posljedica su činjenice da ponašanje pojedinca u dovoljnoj mjeri
ne determiniše društvena grupa. Uviđajući da nije ostala ni jedna društvena
grupa koja bi uspješno mogla nametnuti cjelokupnu moralnu disciplinu
pojedincu, Dirkem je 1902. god. predložio da se stvori jedan tip korporacije
koja će snabdijevati trejdunione i profesionalna udruženja dovoljnim
autoritetom, kako bi ova udruženja postala funkcionalna u regulaciji i
usmjeravanju ličnog života svojih članova. U istoriji socijalno-političke
misli Dirkemov pozitivističko-evolutivni sociologizam se u etici manifestuje
kao anti-individualizam, a u političkoj sferi-kao tradicionalistički
konzervativizam.
Iz Dirkemove sociološke doktrine proizašla je čitava sociološka
škola njegovih sljedbenika, što nam očito govori o primječivosti i
intelektualnoj snazi Dirkemovog djela.

3.1.9. Gabriel de Tarde (1843 – 1904)

Francuski mislilac Gabrijel Tard smatra se jednim od rodonačelnika
psihologističke sociologije. On je u potpunosti razradio psihološku i
sociološku važnost imitacije koja je osnova njegove socijalne doktrine. Kao
direktora kriminalističke statistike u Ministarstvu pravde Francuske,
Tardova funkcija i profesija je bila pogodna da podstakne um na
razmišljanje o načinu ponavljanja sličnih okolnosti i fenomena. Tard je
smatrao da se društveni procesi sastoje u intermentalnoj (međučin, veza,
višestruk odnos između psihičkih i mentalnih procesa) aktivnosti jedne
grupe udruženih pojedinaca. Ova intermentalna aktivnost se razvijala kroz
tri fundamentalna procesa, imitaciju, opoziciju i adaptaciju. Drugim
riječima, ubjeđenje i želje su sirove psihološke materije socijalizacije.
Intermentalna aktivnost je opšti proces kojim se postiže socijalizacija, a
imitacija, opozicija i adaptacija su specijalni procesi kojima intermentalna
aktivnost upotpunjava svoje djelanje. Očigledno je da je u ovoj trijadi-
imitacija, opozicija i adaptacija prisutan hegelijanski koncept dijalektike
teze, antiteze i sinteze. Tard je pretpostavljao transformaciju (promjenu)
evolucije , što se najbolje vidi iz naslova njegovih knjiga: Transformacija
moći (Pariz, 1899.) i Transformacija prava. Nasuprot imitaciji je haos
socijalizirajućih snaga, kojim se stvaraju uopštavajuće jednoobraznosti
kulture. Tard je u svoj psihološko-socijalni koncept unio kategoriju
invencije (invencija lat. invenire-naći, otkriti, izmisliti, domišljatost,
izumiteljski dar, mašta, stvaralačka fantazija, sposobnost iznalaženja,
pronalazak, izum, otkriće) kao izvora svakog progresa. Imitacija, opozicija i
69
adaptacija su uglavnom značajni u širenju već postojećih i stvaranju novih
invencija kroz oprečne talase imitacije. Tard smatra da su ova tri principa:
imitacija, opozicija i adaptacija osnova jedne kozmetičke filozofije, kao i
zasnivanja jednog sociološkog sistema. Ovi principi su tri glavna faktora u
razvoju svih nauka i svih fenomena. U svojoj knjizi Zakon imitacije, Tard je
izložio imitacionu strukturu i njenu funkciju kao socijalizirajuće snage koja
stvara one jednoobraznosti kulture i proizvodi novu invenciju. Dok su
prethodni sociolozi u mitološkim borbama dobra i zla, zatim u borbama rasa
i nacija, tražili fenomen opozicije, Tard smatra da stvarnu fundamentalnu
socijalnu opoziciju treba tražiti u njedrima samog društvenog pojedinca kad
god on oklijeva da usvoji, ili odbaci, jednu novu predloženu šemu, bilo u
vidu frazeologije, rituala, koncesije, umjetničkog kanona, ili ponašanja. Tri
glavna tipa socijalne opozicije jesu: rat, konkurencija i rasprava, nabrojani
po redu njihove istorijske predominantnosti.
Okosnica Tardove socijalno - političke misli kondenziranja je u
stavu da politički autoritet počiva na ubjeđenjima i željama društva. Želja
naroda je da se njim upravlja, uz uvjerenje da su pojedini lideri po
sposobnosti, ili Bogom dani, najbolji da ih vode. Ove želje i ubjeđenja
porijeklom su iz životinjske zajednice, a disciplinom su se razvili i u
ljudskom društvu. Porodična zajednica je uslov i pretpostavka da se u
čovječanstvu stvore i razviju mnoge ekstenzivnije forme društvene
organizacije. Imitacija daje koherentnu i logičku formu naporima
odražavanja i funkcionisanja vlasti. Uzrok promjena u autoritetu vlasti leži u
promjeni ubjeđenja i želja, dakle u mentalno-psihološkoj strukturi ličnosti i
društva. Tako ljudi žele da budu vođeni na jedan drugi način i vjeruju u
odnosu na tradiciju da je ova garnitura ljudi kvalifikovana da ispuni ovu
zadaću. Ubjeđenja i želje svakog određenog perioda, između ostalog,
produkt su opštih uslova socijalnog života, naročito tipa naučne misli,
religije, industrije, koji vladaju tim vremenom. Pokretačka sila koja
transformiše ubjeđenja i želje, pa, analogno tome, stvara zavisan sistem
političkog autoriteta, jeste invencija koja se širi putem imitacije. U početku
invencija podstiče stvaranje plemstva koje monopolizira moć i postaje
fokusna točka iz koje zrače imitacije. Vremenom plemstvo smanjuju urbani
gradovi, naročito glavni gradovi, koji postaju osnovnim subjektima
invencije i tačka zračenja imitacije. Gradovi, opet, vremenom ustupaju
mjesto nacijama u cjelini, mada su invencije, nezavisno od plemstva,
gradova, nacija, uvijek individualni produkt. Dakle, transformacija
političkog autoriteta je samo jedna funkcija opšte socijalne transformacije
psihičkih faktora-ubjeđenja, želja, a naročito promjena u religijskoj i
industrijskoj sferi. Iz ove opšte socijalno-psihološke koncepcije proizilazi i
određenje slobode individua, slobode koju ne možemo smatrati proizvodom
70
borbe sila u državi. To je prije rezultat nezavisnog ubjeđenja i želje u svijesti
pojedinca, što spriječava da želja dominira nad ubjeđenjem. Osjećanje
bratstva među ljudima zamijenit će sve eksterne prinude u ljudskim
odnosima.
U knjizi Mišljenje i gomila (Pariz, 1901.), Tard teži da izdiferencira
gomilu od javnosti i da tako odredi ulogu mišljenja i ubjeđenja javnosti u
njenom ponašanju. Uspjeh demokratije u velikoj mjeri zavisi od
intenzivnijeg razmišljanja- invencije koja omogućuje stvaranje ''javnosti'' i
racionalnog javnog mnijenja. Ukoliko štampa (tada nisu postojali, radio,
televizija, film), teži da reducira element razmišljanja- invenciju i da javnost
svede na gomilu, to postaje opasno za demokratiju i predstavničku vlast u
budućnosti. U svojim najvažnijim djelima iz kriminologije: Uporedni
kriminal (1886), Filozofija kazne (1891) i Studije o kaznenim i društvenim
pitanjima (1892), Tard je odbacio biologističko mišljenje u kriminologiji i
društvu u cjelini, elaborirajući naučno mišljenje da su nedvosmisleno
najvažniji socijalni uzroci kriminala društvenog porijekla, mada nije govorio
o individualnoj odgovornosti u sudskom postupku.

3.1.10. Max Weber (1864 – 1920)

Nijemac Max Weber, po snazi i originalnosti intelektualnog
stvaranja je najznačajniji socijalni mislilac XX vijeka. Njegova djela, u
cjelini su u ovom vijeku najviše podstakla razvoj sociologije i izvršila
najveći uticaj na razvoj društvene misli. Gotovo i nema pravca teorijskog
mišljenja koji nije u određenoj naučnoj relaciji prema Veberovom djelu.
Veberova djela „Protestantska etika i duh kapitalizma“, „Privreda i
društvo“, zatim posebno određenje naučnog metoda u proučavanju
društvenih pojava, označava prekretnicu u razvoju sociologije kao nauke.
Veberov sociološki metod

Ono po čemu je Weber poznat u sferi nauke i ono što mu je donijelo
slavu svijetskog naučnika jeste njegova koncepcija naučnog metoda.
Ishodišna tačka koncipiranja naučnog metoda je Weberovo isticanje potrebe
'' poštivanja vrijednosti teorijske spoznaje…a isto tako zahtijeva stvaranja
strogih pojmova i strogog razlikovanja empirijskog znanja od vrijednosnih
sudova''.
18
Dakle, upotreba jasnih i preciznih pojmova pretpostavka je
valjane naučne analize društvenih i kulturnih pojava i postizanja konkretnog
naučnog cilja, tj. istine koja nam može dati samo iskustvena saznanja.
Naučno saznanje, kome Weber teži, može osigurati samo empirijska nauka.

18
Max Weber, Metodologija društvenih nauka, Globus, Zagreb, 1986., str. 146. i 195
71
Veberova metodologija stoga nije filozofija, ili neka teorijska doktrina
pozitivizma ili funkcionalizma, već je iskustvena nauka.
Naučna saznanja su vrhunska vrijednost kojom se Weber rukovodi i
pri tome polazi od stava ''da nikada ne može biti zadatak jedne empirijske
discipline da pronalazi obavezne norme i ideale, kako bi otuda mogla izvesti
recepte i za praksu''. Prema tome, empirijska nauka ne može nikoga
podučavati ''šta treba'', nego samo ''šta može'', i pod određenim
okolnostima''šta hoće činiti''. ''Šta treba činiti'' pitanje je izbora prema
vlastitom pogledu na svijet, pitanje vlastite svijesti, pitanje vrijednosnog
suda. Te najskrovitije elemente ''ličnosti'', te najviše vrijednosne sudove što
pokreću čovjeka, koji određuju naše djelovanje i daju smisao i značenje
našem životu, Weber smatra značajnim vrijednostima.
Jer ''dostojanstvo ličnosti zasnovano je na činjenici da za nju postoje
vrijednosti prema kojima usmjerava svoj život'',
19
a te skrivene vrijednosti
što pokreću čovjeka po svom predmetu istraživanja spadaju u oblasti
psihologije, što, prema Veberu, uslovno možemo definisati zastupanjem
psihologijskog stajališta u sociologiji.
To što postoje skrivene pokretačke sile, kao sistem vrijednosti,
savjest ideologija u pokretanju čovjeka i društva, Weber je shvatio kao
objektivnu realnost. Naučna analiza stoga mora da stvara empirijska
saznanja od vrijednosnih stavova, jer je time tek omogućeno određenje
nauke prema raznim vjerovanjima, špekulacijama teorijskim fantazijama.
Weber svoj naučni metod zasniva prvenstveno na istraživačkoj praksi, na
predmetu istraživanja (u konkretnom slučaju odnosi privrede i društva i
protestantskoj etici i duhu kapitalizma). Stvarno egzaktno predviđanje
nekog pojedinačnog događaja iz određenih uslova, jednako kao i na
području '' mrtve'' prirode, pretpostavlja njegovu ''proračunljivost'', odnosno
kvantitativnu mjerljivost. Ako je ljudsko ponašanje dostupno racionalnom
razrješenju, tada je moguće utvrditi njegovu pravilnost.
U situaciji mnoštva uzroka nekog događaja, njegovo uzročno
razrješenje ne podrazumijeva da se on mora potpuno reprodukovati i
uzročno razjasniti u cjelini svojih pojedinačnih kvaliteta. To ne samo da je
nemoguće, nego je i besmisleno. Da bi se došlo do uzročnog razjašnjenja
konkretnog događaja, riječ je o misaonom procesu koji uključuje niz
apstrakcija, izdvajanjem jedne ili više komponenti događaja-zbilje, odnosno
njihove promjene, ili uklanjanja, pri čemu se pitamo da li bi se tako u
izmijenjenim uslovima toka događaja mogla očekivati ista, ili druga,
posljedica, kako bismo došli do suda o mogućnosti, oslanjajući se
konstantno na iskustvena pravila. Tako dolazimo do misaonih ''
konstrukcija'', koje omogućavaju da se odredi uzrok onih ''komponenata'' i

19
Ibid., …str. 8.
72
''aspekata'' događaja koji sa određenog stajališta imaju ''bitno značenje'', pa
su, stoga, istorijski zanimljivi, a zbog čije bi otsutnosti tok događaja mogao
poprimiti pravac koji je u odlučujućim tačkama našeg interesa drugačije
oblikovan, ili dovesti do toga da događaj o kome je riječ izostane. Cilj
uzročne analize uvijek je doći do ''odgovarajućih prouzročenosti'' u
naznačenom smislu riječi. Time se postojeća zbilja, određeni događaji,
preobraćaju u misaonu konstrukciju. U izdvajanju tih veza konkretnog
događaja prema našem interesu, mi se oslanjamo na iskustveno znanje
izvedeno iz prakse i našeg poznavanja ''ponašanja drugih bića'' (ljudi), na
opšta iskustvena pravila, ali i na vlastitu mjeru i intuiciju.
Veberova se kategorija razumijevanja, međutim, ne može ograničiti i
svesti na puku intuiciju. Razumijevanje je osnovna kategorija Veberovog
shvatanja sociologije, koja hoće društveno djelovanje, kao i objašnjenje
njegovog toka i učinaka. Metodom razumijevanja dopire se samo do
naučnih hipoteza. Empirijskim provjeravanjem i eventualnom korekcijom
hipoteza, na taj metod se nadovezuje uzročno razjašnjavanje koje ostaje
glavnim sredstvom dostizanja naučnog saznanja u sociologiji. U tom smislu
metoda razumijevanja pridružuje se postupcima kojima je cilj
identifikovanje i izdvajanje odlučujućeg faktora uzročnog razjašnjenja
određenog događaja – društvene pojave. Kroz podrobniju analizu kategorija
''razumijevanja'' i ''uzročnog razjašnjenja'', vidljiv je Veberov napor ka
prevazilaženju idealističke i pozitivističke tradicije. Tumačenje njegove
šeme uzročnog razjašnjenja ne samo da govori o najznačajnijem dostignuću
Veberovog metoda – povezivanja kulturno - vrijednosnih ideja sa naučnim
pristupom stvarnosti, nego i o njegovom stavu da nauka ''nije puka
deskripcija (opis, opisivanje) zatečene stvarnosti, ili jednostavna
reprodukcija činjenica''.
20
Misaone konstrukcije zbilje, uključujući i
konstrukciju šeme uzročnog razjašnjenja, kao heuristička sredstva,
omogućuju tek valjanu spoznaju te zbilje. Misaone konstrukcije su ''pokušaji
da se na osnovu aktuelnog stanja našeg znanja i pojmovnih tvorbi koje nam
stoje na raspolaganju, unese red u haos onih činjenica koje smo uvukli u
krug naših interesa''.
21

Najvažnija takva misaona konstrukcija u naučnom metodu je tzv.
''idealni tip'', sinonim Veberovog imena u nauci, osnovna pretpostavka i
uporište istraživanja kojima je obezbijedio velike mogućnosti u spoznaji
društvene zbilje. Weber je smatrao da su idealno tipske konstrukcije
imanentne mnogim značajnim naučnim istraživanjima u oblasti društvenih
nauka. Važniji pojmovi, kao društveno-ekonomske formacije, baza,
nadgradnja, proizvodne snage, proizvodni odnosi, pojmovi kojima se služio

20
Ibid., str. 88.
21
Ibid., str. 67.
73
Karl Marks, smatra Weber, idealno-tipskog su karaktera. Maks Veber
definiše ''idealni tip'' riječima: ''On se dobiva jednostranim isticanjem
jednog, ili pojedinih, mišljenja i ujedinjenjem čitavog niza difuznih,
diskretnih, ovdje više, tamo manje prisutnih, mjestimično odsutnih,
pojedinačnih pojava, koji se, prema tim jednostrano istaknutim stavovima,
sklapaju u pojmovnu sliku koja je u sebi jedinstvena. U svojoj pojmovnoj
čistoći ta se pojmovna slika nigdje ne može naći u stvarnosti: ona je utopija,
a istorijskom istraživanju postaje zadatak da u svakom pojedinom slučaju
utvrdi koliko je stvarnost blizu, ili daleko, od tih idealnih slika. Ako se
pažljivo koristi, taj pojam čini posebnu uslugu cilju istraživanja i
predočavanja''.
22


Sociologija religije kao instrument društvene metodologije

Veber je u svom fundamentalnom djelu '' Protestantska etika i duh
kapitalizma'', kroz komparativnu analizu svjetskih religija, primijenio svoj
naučni metod na kulturno-historijske činjenice. ''Protestantska etika i duh
kapitalizma'' je uporedna studija odnosa između religijske etike i društveno-
ekonomske organizacije svih svijetskih monoteističkih religija. U ovoj
studiji problem se nije sastojao u razjašnjavanju posebnih historijskih
fakata, već u potpunom izdvajanju najznačajnijih promjenljivih elemenata i
pokazivanja njihovog uzročnog značaja proučavanjem djelovanja tih
elemenata pod različitim uslovima. Da bi se postigli određeni rezultati,
imanentno Veberovom metodu, bitno je koncentrisati pažnju na mali broj
faktora. Religijska etika je varijabilni faktor, a opšti zaključak do kojeg je
Veber došao je da se kritički značaj može pripisati varijacijama ovog faktora
u procesu diferencijacije institucionalnih struktura među većim
civilizacijama.
Analizirajući religijsku etiku kao varijabilni faktor, Veber je izričito
odbacio pomisao na to da on striktno daje monoteističko religijsko
tumačenje bilo koje velike pojave u istoriji. Naprotiv, uvijek je insistirao i
tvrdio da su bili potrebni mnogi međusobno nezavisni uslovi-faktori da bi
došlo do razvoja modernog kapitalizma. ''Jer moderan čovjek'', kaže Veber,
''i pored najbolje volje, nije u stanju da sebi predstavi od kolikog su značaja
bili religiozni sadržaji svijesti na način života, kulturu i karakter naroda.
Ipak, ne može biti naša namjera da na mjesto jednog jednostranog
materijalističkog tumačenja postavimo jedno, isto tako, jednostrano
spiritualističko uzročno tumačenje kulture i historije. Oba su podjednako

22
Ibid., str. 49.
74
moguća, ali i jedno i drugo podjednako služe istorijskoj istini, ako polažu
pravo da budu završetak istraživanja, a ne njegova priprema''.
23

Veber je dakle tvrdio da je protestantska etika bila samo jedan od
potrebnih uslova i da bi bez nje razvoj kapitalizma, u osnovi, imao drugačije
tokove.
Za razliku od prethodnih historičara ekonomije, Veber se nije
prvenstveno interesovao u svojoj analizi za razvoj odgovarajućih
mehanizama za sticanje (kreditne i bankarske ustanove, tržište i dr.), ni za
djelatnost sticanja, već, prije svega, za pojavu posebne grupe
institucionalnih obrazaca i to samo ukoliko su njima bile regulisane same
djelatnosti biznisa na tržištu. Dakle, ne samo sankcionisanje profita kao
cilja, što je već po sebi važno, već podvrgavanje takve djelatnosti nekoj vrsti
discipline i njeno obavljanje u skladu sa specifičnim obrascima
institucionalne uloge i društvene organizacije. Tako je poslovna djelatnost
shvaćena kao poziv, kao rad, u kome pojedinci, vršeći puku specijalističku i
bezličnu funkciju, dokazuju svoju sposobnost i svoje primarne karakterne
osobine. Veber je smatrao da je izuzetno važno to što su takve uloge
profesije kao poziva organizovane u kompleksnu birokratsku strukturu-
neformalnu etičku disciplinu institucionalnih obrazaca kroz strogi sistem
organizovane hijerarhijske vlasti.
Na samom početku analize Protestantske etike... Veber je pretjerano
naglašavao aktivnost sticanja, kao što je pretjerano naglašavao i značaj
široke birokratske organizacije. On je prihvatio Marksov stav da su
aktivnosti svakog poslovnog čovjeka usmjerene na sticanje, što je na
odgovarajući način motivisano položajem u kojem se pojedinac nalazi.
Veber uviđa da se ovo tumačenje ne može primijeniti na sam proces razvoja
sistema bez primjene obrazaca usmjeravanja, koji će ovu aktivnost učiniti
razumljivom u smislu neposredne vrijednosti same akcije. Takvu jednu
usmjerenost Veber je našao u osnovnim etičkim stavovima koji se ne mogu
odvojiti od ''asketskog'' duha protestantizma. (Protestantizam-protest-opšti je
naziv za hrišćanska vjerska učenja koja su se odijelila od katoličanstva u
doba reformacije u 16. vijeku, a ovaj naziv je nastao zbog toga što su tada
Luterove pristalice protestovale protiv odluka katoličke crkve). Veber je bio
spreman da prizna da su protestantizam i njegove sekte bile daleko od toga
da sankcionišu materijalizam i gramzivost, već da su oni propovijedali život
na onom svijetu, a upravo je ovo asketsko i onozemaljsko dalo bitan značaj
posebnom obrascu djelatnosti u jednom pozivu. Taj asketski '' onozemaljski
'' duh protestantske etike je u ''ovozemaljskom'' životu motivisao čovjeka da
svoj život posveti jednom specijalizovanom zadatku i da na taj način žrtvuje

23
Maks Veber, Protestantska etika i duh kapitalizma, Mihajlo Đurić, Sociologija Maxa
Webera, Matica Hrvatska, Zagreb, 1964. god., str. 302.
75
mnoge opravdane interese, te da raskine sa svetinjama i vrijednostima u
tradicionalnom načinu života. Pošto je djelatnost sticanja bila samo jedna od
prihvatljivih djelatnosti, odnosno poziva, ona nije centralna osnova
Veberovog stava, već samo jedna manifestacija duha kapitalizma. On
posebno analizira uslove koji su doprinijeli racionalizmu kapitalizma,
nasuprot tradicionalizmu. To je prvenstveno stvaranje specifičnih
funkcionalnih uloga poziva koji reprodukuje ne samo usku specijalizovanu
racionalnost, već i elemente univerzalizma ne samo u ličnoj etici, već i u
institucionalizovanim definicijama situacija. Veber je nastojao da odredi da
li je opšte obilježje društvene strukture još prije pojave nekog religijskog
pokreta, dakle nezavisno od religije, bilo u većoj, ili manjoj, mjeri povoljno
za razvoj institucionalnih obrazaca karakterističnih za savremeni zapadni
svijet.
Vjerski pokreti, kao što su konfučijanstvo u Kini, hinduizam u Indiji
i protestantizam u Zapadnoj Evropi, u osnovi su se razlikovali jedan od
drugog. Nije toliko važno da li na ovom kulturno-civilizacijskim područjima
(Kina, Indija, Evropa), postoji tržišna privreda, već su važni obrasci na
kojima je ona zasnovana, ne samo trgovina, već i druge forme ispoljavanja
života, državna uprava, profesija i dr. Ti obrasci su u većini slučajeva
proizvod konfučijanstva, hinduizma i protestantizma. Slučaj Indije je
najočigledniji, jer je razlika između indijskog i protestantskog stava
najoštrija. Hinduizam je suvremena forma brahmanizma u današnjoj Indiji
(Brahma- vrhovno Indijsko Božanstvo). Nisu samo ciljevi Hinduske vjere
prelazili granice iskustvenog svijeta čovjeka, već je i situacija bila tako
definisana da su se ovi ciljevi mogli realizovati pod uslovom zaborava
svakodnevnih društvenih interesa, odgovornosti kroz uranjanje u mističnu
kontemplaciju i vanzemaljski asketizam. Ovaj cilj i ovakav način ponašanja
bio je dostupan samo manjini i bio je u suprotnosti sa Indijskom tradicijom.
Za ogromnu većinu hinduizam je predstavljao potvrdu tradicionalnog
poretka i institucionalnog načina ponašanja kroz kastinski sistem. U
kastinskom sistemu identično ispravnom ponašanju je način izvršavanja
tradicionalnih obaveza rituala i zadržavanja društvene kastinske organizacije
i reda, uz striktno pridržavanje kastinskog porijekla. Samo poštivanjem
tradicije, čovjek može da se nada poboljšanju svog fundamentalnog
religioznog statusa.
Kinezi su što se tiče konučijanske tradicije poznati po svojoj
izraženo mudroj praktičnoj svjetovnosti. Konfučijanizam je odbacivao
metafiziku, misticizam, njegovi sljedbenici su voljeli dobre i vrijedne stvari,
a naročito novac koji je zauzimao važno mjesto. Pa u čemu je onda razlika
između konfučijanizma i protestantizma ? Veber smatra : dok je
protestantizam bio doktrina racionalnog ovladavanja svijetom,
76
konfučijanizam je bio doktrina racionalnog prilagođavanja svijetu. Najzad,
nema nikakvog univerzalizma u konfučijanskoj etici. Privrženost svojim
rođacima, ličnim prijateljima, ili ortacima, je kategorički imperativ
konfučijanizma, što je primarnije od svih opštih obaveza, kao što su pravda,
jednakost, poštenje, istina i dr. Kroz komparaciju protestantizma sa
religijama Kine i Indije, kod Vebera se istovremeno javljaju promjene u
stavovima o samom protestantizmu, naročito kontrast između ''asketskog''
protestantizma i katoličanstva.
Kroz ovu prizmu komparacije sa religijom Kine i Indije,
katoličanstvo znatno ublažava strogost protestantskog učenja, gdje se vidi
da sve grane hrišćanskog učenja imaju mnogo zajedničkog u sebi. Veber je,
međutim, otišao znatno dalje u analizi strukture vjerske tradicije i
objašnjenju dubljih pobuda koje su u osnovi posebnih stavova bitnih za
religijsku etiku protestantizma, konfučijanstva i hinduizma. Temeljna odlika
ove analize je teorija o odnosu ideja i vjerskih interesa. Djelatnost motivišu
vjerski interesi, a ne ideje. U religijskoj sferi zainteresovanost, interes
vjerskih sljedbenika za spasenje je jedna zajednička konstanta religije
Zapadnog svijeta i Indije. Međutim, ostvarenje ideje spasenja zahtijeva
akciju. Šta bi valjalo raditi zavisit će od saznajnog tumačenja, smisla
spasenja i mogućih puteva za njegovo ostvarenje. U religiji Indije to se
može postići ako se potpuno odvoji od svega ovozemaljskog i uroni u
komuniciranje sa aspolutom, što, kako kaže Veber, uopšte ne motiviše za
neku pozitivnu zainteresovanost za svjetovne ciljeve.
S druge strane, u hrišćanstvu je spasenje od samog početka bilo akt
milosti božanstva, a kod nekih hrišćanskih sekti su dobra djela , tj.
izvršavanje pozitivnih etičkih normi u svjetovnoj djelatnosti – put ka
spasenju. Nije bilo nikakve sumnje u istoriji hrišćanstva da je Božja volja da
čovjek izgrađuje hrišćansko društvo kako na ovom, tako i na onom svijetu.
Pobožnog protestanta Veber ne objašnjava samo pomoću spoljnih sankcija,
tj. ako njegov interes za vjersko spasenje predstavlja istinski moćnu
emocionalnu snagu, onda spoljne sankcije postaju nepotrebne. Dodavanje
spoljnih sankcija nije prvenstveno rezultat činjenice što su interesi, kao što
misli Marks, više određeni sticanjem nego religijom, već što su definicije
situacija i djelatnosti postale institucionalizovane. Uporedno proučavanje,
kojem je Veber dao značajno mjesto, nedvosmisleno je pokazalo da posebni
ciljevi, kada se institucionalizuju, postaju vezani za široko mnoštvo raznih
interesa, tj. za dublje elemente motivacije. Zaista, skoro svaki cilj, pod
uslovom da je osmišljen u definiciju jedne situacije i pretvoren u instituciju,
može postati kamenom temeljcem ne samo ekonomskog interesa, već i
širokog spektra raznih drugih interesa. Opšti i najvažniji rezultat do kojeg je
došao Maks Veber jeste: da ono što definišemo ''ekonomskim'' interesom
77
nije krajnja kategorija motivacije, već da je u mnogo većoj mjeri posljedica
institucionalizacije onih obrazaca koji su dominantni u postojećem
socijalnom sistemu.

Veberova teorija društva

U svom djelu Privreda i društvo, Veber je sačinio sistematsku
teorijsku konstrukciju društva. On je otpočeo time što je razlikovao četiri
osnovna tipa društvene aktivnosti:
1. Tradicionalna aktivnost, koja se sastoji u odsustvu računanja u
smislu efikasnosti i bezrezervnom prihvatanju ustanovljenih društvenih
šablona;
2. Svrhovita racionalnost je aktivnost racionalno usmjerena u pravcu
najvećeg dostignuća jednoga mnoštva ciljeva koji se procjenjuju jedan
prema drugom, pri čemu se u izboru sredstava ne razmatra samo tehnička
efikasnost, već i cijena;
3. Vrijednosna racionalnost je jasno formulisana vrijednost
najefektivnijim raspoloživim sredstvima, bez obzira na cijenu i odnos prema
drugim vrijednostima;
4. Četvrti tip djelatnosti je uspješna akcija bilo koje orijentacije, koja
nije ni racionalna ni tradicionalna, već je motivisana osjećanjima,
emocijama i dr.
Kroz permutacije i kombinacije ova četiri tipa aktivnosti, Veber je
razvio šemu uopštene strukture sistema društvenog djelovanja, gdje je
polazna tačka racionalna analiza odnosa sredstva-cilj. Kroz tu racionalnu
analizu uopštene strukture sistema društvenog djelovanja najvažnija je
razlika između tehnoloških i ekonomskih aspekata, sa jedne, i ekonomske
alokacije i korištenja vlasti i prinude, sa druge strane. Prema Veberu,
djelovanje nije usmjereno samo ka određenim ciljevima, već je u
društvenom sistemu orijentisano prema jednom poretku koji u opštim
granicama utvrđuje uslove pod kojima se ciljevi mogu ostvariti. Veber je
utvrdio da sistem poretka, koji je od najvećeg značaja u društvenom životu,
karakteriše jedna bitna i konstantna crta-postojeći poredak se smatra
''legitimnim''. Mada se pridržavanje postojećeg sistema iznuđuje
mehanizmima nagrade i kazne, postojeći sistem podržava i opšta moralna
osjećanja, tako da se ''legitimnost''poretka smatra moralnom obavezom, kao
moralno ozakonjeno pravo koje zahtijevaju oni koji su na vlasti. Elemente
legitimnosti na kojima počivaju oblici poretka Veber je povezao sa
osnovnim vrijednostima koje sačinjavaju sistem sredstva-ciljevi. Etničke
orijentacije legitimiteta poretka uvijek su povezane sa onim vidovima
saznajne i emotivne orijentacije, koju uopšteno definišemo ''religioznom''.
78
Poštivanje moralnog autoriteta i moralne obaveze, kao obilježja
legitimnosti, usko je povezano s onim što je ''sveto'', ili, kako to Veber kaže,
što je ''harizmatsko'', bilo da je riječ o stvarima, ili licima. Legitimnost je
kod Vebera povezana s obrascima ''harizmatskog'' prestiža i autoriteta. Kroz
pojmovno određenje: sredstva-ciljevi, vrijednosti, legitimitet, harizma i
sistemi religijskih ideja, izražava se sistematski oblik uopštene strukture
sistema društvenog djelovanja. Iz ovih pojmova Veber je izveo strukturalne
odnose konkretnijih idealnih tipova. Pored komparativne studije sociologije
religije, Veber je sačinio analizu uporednih institucionalnih struktura,
prvenstveno na polju ekonomije i političke organizacije. Veber se, posebno
u svom djelu Privreda i društvo, bavio statusom i institucionalnim
karakteristikama racionalizovanih obrazaca, što se posebno odnosilo na tri
glavne oblasti:
1) Sistem tržišne razmjene i novca;
2) Racionalni formalno-pravni postupak i administraciju i
3) Strukturu birokratske administrativne organizacije sa pravnom
kontrolom.
U svim ovim oblastima Veber je posebnu pažnju posvećivao
obrascima ''formalne racionalnosti'', po čemu ga možemo definisati
zastupnikom formalne sociologije, jer je prethodno rečeno da je njegov
psihologizam u sociologiji više uslovnog značenja, jer i sama podjela
sociologije na različite teorijske orijentacije uslovnog je karaktera.
U slučaju novca i kapitala, formalno savršenstvo u privrednom
sistemu slobodne razmjene po svojoj snazi odstupa od pravične raspodjele.
U sferi prava racionalni postupak dolazi u sukob sa moralnim sistemom
osnovne pravičnosti. U sferi vršenja vlasti, u administrativnom postupku,
striktno pridržavanje formalnih birokratskih obrazaca rezultira zategnutim
odnosima u sferi dominirajućih interesa i osjećanja. Veber je smatrao da su
ova tri tipa formalne racionalnosti tipične institucionalne karakteristike
zapadnog društva. On je obrazac slobodne tržišne privrede, sa maksimalnim
korištenjem novca, ili tzv. idealni tip, suprotstavio ekonomskim stanjima,
situacijama privrednih djelatnosti oslonjenih na jednu drugu vrstu
kalkulacije-količinskih poređenja raznovrsnih roba i usluga, što je suprotno
duhu kapitalizma. Tako je utvrdio nepouzdanost savremenog tržišnog
sistema, te činjenicu da odstupanje od sistema formalne racionalnosti vodi
tradicionalnoj stabilizaciji ekonomskih kategorija kroz njihovo uplitanje u
vanekonomske strukture, primjera radi-nadređenosti i podređenosti u jednoj
političkoj, vjerskoj ili drugoj zajednici. U analizi statusa i institucionalne
posebnosti racionalizovanih obrazaca je i polje analize svojinskih odnosa.
Ovdje je Veber pokazao da savremena tržišna privreda počiva na posebnoj
kombinaciji strukture svojinskih prava. Postoje protivriječne tendencije u
79
svojinskim odnosima. Sa jedne strane, ograničavanje potpunih svojinskih
prava vlasnika proizvodnih faktora, i, s druge strane, ograničavanje slobode
ljudskog faktora u proizvodnji. Alternativu ovom procesu slobodne svojine i
slobodnog rada kapitalizma Veber vidi u nekoj vrsti ekonomske
organizacije života, u kome bi se sloboda radnika trampila za kombinaciju
sigurnosti i zavisnosti, ali to podrobnije ne objašnjava. Generalno rečeno,
alternativa formalnoj racionalnosti u privrednom životu kapitalizma, po
Veberu, je tradicionalizam kao jedna stabilna rutinska ekonomija. Ovo
Veberovo mišljenje u Privredi i društvu je u suprotnosti sa brilijantnim
analizama Protestantske etike i duha kapitalizma, gdje on dokazuje da su
duh kapitalizma, a s njim i protestantska etika, ustvari, istorijsko-kulturne
negacije tradicionalizma.
U oblasti institucionalizacije vlasti Veber razlikuje tri osnovna tipa:
racionalno-pravni, tradicionalni i harizmatski.
Kod racionalno-pravnog tipa vlasti, vlast funkcioniše na osnovu
zvanične dužnosti i u pravnom kodeksu. Izvor legitimnosti nije u ličnom
prestižu pojedinca, već u autoritetu pravnog kodeksa, na osnovu kojeg se
obavlja politička dužnost. Dakle, obim vršenja vlasti ograničen je onim na
što je po pravilima ovlašten. Postoji striktna odvojenost zvanične
nadležnosti pojedinca i njegove privatne sfere. Takva vlast, u jednom
kompleksnom sistemu, teži uspostavi hijerarhijsko-političke strukture nižih i
viših vlasti, pri čemu je svaka od njih ograničena svojom oficijelnom
nadležnošću. Racionalno-pravni tip vlasti je duboko integrisan u sistem
privatne svojine i novčane privrede, u kojem je oštro odvojeno upravljanje
vlasništvom od posjedovanja vlasništva, što Veber naziva ''sredstvima
administracije, ličnog prihoda i lične svojine pojedinca“.
Tradicionalni tip vlasti je određen funkcionisanjem vlasti na osnovu
položaja, čiji je status utvrđen tradicijom. Ovaj status je definisan u formi
tradicionalnog poretka koji je ozakonio preuzimanje vlasti, a na određen
način definiše i njen djelokrug. Bitna konstanta tradicionalne vlasti jeste da
postoji sfera samovolje pojedinca izražena u kategoriji prestiža i statusa.
Nema jasne podvojenosti između zvaničnog i ličnog djelokruga, što
odgovara i neizdiferenciranoj podjeli između ''sredstava administracije'' i
lične svojine pojedinca. To, u krajnjem slučaju, pretpostavlja predavanje
pojedincu svojinskih prava nad izvorima prihoda same političke
organizacije. Kao što je racionalno-pravna vlast u međusobnoj uslovljenosti
sa formalnom racionalnošću privrednog života, tako je po svojoj suštini
tradicionalni tip vlasti neophodan za formalnu racionalnost privrednog
života, te je stoga povezan sa tradicionalističkim načinom privređivanja, u
kojem postoje ne samo ograničenja pune privatne svojine, nego i
ograničenje lične slobode pojedinca.
80
Treću kategoriju čini harizmatska vlast, koju Veber ne uzima kao
postojeću rutinsku instituciju, već kao obrazac uzet u kretanju promjena kao
takvih. Harizmatski vođa traži zakonitost zahtjeva koje je postavio drugim
ljudima na bazi svog ličnog autoriteta, koji je u jednoj vrsti specifičnog
sukoba sa uspostavljenim poretkom. Ovdje nije u pitanju ni zvanični položaj
ni tradicijom ozakonjeni status, jer harizmatski vođa zahtijeva od svojih
podanika poslušnost kao stvar lične odgovornosti njemu i njegovoj stvari.
Ni ovdje ne postoji jasna podjela između javne i privatne sfere, između
državne imovine i privatnih sredstava. Za razliku od dva prethodna tipa
vlasti, harizmatska vlast nije vezana za određeni tip ekonomske organizacije
društva. Posljedica harizmatske vladavine je obaranje rutinskih ekonomskih
uslova bez obzira kojih. Kao i svaka politička sfera, i harizmatska je vezana
za odgovarajuće ekonomske uslove, što je jedan od objektivnih razloga da je
harizmatska vlast po svojoj prirodi privremena. Dva su tipična oblika
harizmatskog načina dobijanja sredstava: poklon i plijen. U suštini to su
sredstva dobivena prinudnim putem, silom, ili bez nje. U zavisnosti od
prilika, harizmatska struktura vlasti može se promijeniti u tradicionalni, ili
racionalno-pravni tip vlasti. U analizi svih društvenih fenomena, Veber je
uvijek naglašavao jedinstvenost i relativnu nestabilnost najvažnijih
institucionalnih oblika društva. Ovu su dijagnozu potvrdili događaji poslije
Veberove smrti-racionalno-pravni tip vlasti na zapadu se pretvorio u
fašizam, a na istoku u harizmatsku vlast oličenu u Staljinu-staljinizmu, kao
drugoj strani, ili obliku, fašizma.


















81
4. TEORIJSKI PRAVCI U SOCIOLOGIJI

Kao što smo opisali u prethodnom poglavlju, sociološke teorije
nastaju nakon konstituisanja sociologije kao nauke, za šta su, pored ogista
Konta zaslužni i Herbert Spenser, Karl Marks, Maks Veber i Emil Dirkem,
u čijim delima su zasnovani različiti teorijski pristupi.
Za nastanak sociologije kao nauke, pored društveno-istorijskih
uslova, bilo je značajno i postojanje bogatog fonda dotadašnjih teorisjkih
promišljanja o društvu iz kojih je neposredno uslijedila potreba o zasnivanju
samostalne nauke o društvu. Ogist Kont (prva polovina XIX vijeka) je
sistematizovao brojna shvatanja prethodnika i formalno ostao zaslužan za
konstituisanje samostalne nauke o društvu, kojoj je dao ime sociologija.
Ovu riječ je prvi put upotrijebio u svom djelu Kurs pozitivne filozofije, a
formirao je od latinske riječi – societas - društvo, i grčke riječi – logos –
učenost.
Sociologija je dakle nastala kao odgovor na zahtjev vremena i
društvenih protivriječnosti u pokušaju da se prouče društveni problemi u
okviru jedne opšte nauke o društvu. Sa različitih pozicija svoje klasne uloge,
dvije osnovne društvene klase, vladajuća i proletarijat bile su zainteresovane
da naučnim proučavanjem dobiju odgovore za probleme koji su proisticali
iz njihovog klasno-socijalnog položaja. Na toj osnovi su proistekle dvije
različite teorijske orjentacije, građanska i marksistička, koje će od nastanka
sociologije, pa sve do savremenog doba, označavati različit sociološki
pristup, baziran na klasno-ideološkoj osnovi.
Složenost društvene stvarnosti i usmjerenost ka određenim pitanjima
i faktorima, ideološka orjentacija autora, teorijska angažovanost da se
društvo usmjerava na održanje postojećeg sistema, ili da se mjenja, sve su to
razlozi zbog kojih je nastao veći broj socioloških teorija.

4.1. Od mehanicizma do strukturalizma

4.1.1. Klasifikacija socioloških teorija

S obzirom na brojnost socioloških teorija u klasifikacijama, podjele
se prave prema državi u kojoj su nastale (njemačke, francuske, američke),
prema vremenu nastajanja (teorije XIX i XX vijeka), ideološkom faktoru
(građanske i marksističke), naučnom konceptu i sadržaju (biologističke,
psihologističke, formalistička i dr.). Najčešća je podjela na klasične i
savremene teorije, ali se npr. Marksizam kod nekih autora ubraja u klasične,
a kod drugih u savremene teorije. Ima i drugih primjera. U svakom slučaju,
neusaglašenost postoji i kod klasifikacije socioloških teorija u savremenoj
82
sociologiji u kojima autori koriste kombinaciju više kriterijuma i nivoa
podjele.
Prve sociološke teorije imale su karakteristike tzv. velikih teorija
koje su nastojale da pruže odgovore o društvu kao cjelini analizom strukture
društva i činilaca koji učvršćuju njegovu stabilnost, ili, pak, dovode do
promjena. Takve teorije su pozitivistička, marksistička, razumjevajuća
sociologija, funkcionalizam. Zatim imamao teorije srednjeg obima, koje se
bave određenim aspektima socijlanih pojava i po obimu problematike
odnose se na uža područja društvene stvarnosti.
Pošto je podjela problemtična, prikazaćemo značajnije teorije - od
klasičnih do savremenih.

4.1.2. Pozitivistička sociologija Ogista Konta

Stvaralački opus Ogista Konta je reakcija na aktuelne društvene
događaje i mogućnost angažovanja teorijske misli u društvenom
preobražaju. Naime, nakon francuske buržoaske revolucije, dva velika
mislioca, Kont i Marks traže najbolji način da se društvo reformiše u cilju
stvaranja humanijeg društva. Bitno se razlikuju u stavu na koji način je to
moguće postići.
Kont smatra da treba učvrstiti društveni red i poredak na postojećoj
klasnoj i ekonomskoj osnovi. Kako revolucionarni duh ne može donijeti
stabilnost, potrebna je duhovna reorganizacija društva, koju najbolje može
provesti nauka.Ta nauka je sociologija, koja ima teorijski izvor u pozitivnoj
filozofiji, a praktični u potrebama društva. On je znači sociologiji namjenio i
saznajnu ulogu u teorijskom promišljanju i analizi društva i praktičnu ulogu,
tj. u vezi sa politikom u učvršćivanju poretka.
Pozitivizam je teorijski i metodološki pravac prema kome se duštvo
proučava kakvo jeste na osnovu stvarnih – pozitivnih činjenica u društvu.
Kont je u duhu svojih pozitivističkih stavova za nauku o društvu najprije
koristio termin socijalna fizika, nastojeći da je približi stepenu razvoja
prirodnih nauka, a da ta nauka na naučnim osnovama ostvari reorganizaciju
društva.
Kont je precizirao da izučavanja u sociologiji moraju obuhvatiti dva
elementa: društvenu statiku i društvenu dinamiku. To je ujedno i sam
predmet sociologije i Kontova je zasluga što je uvidjeo ravnopravan značaj
istraživanja i društvene strukture i društvenog razvoja. Pitanje društvene
dinamike je po Kontu i moglo da se postavi tek kada se javila ideja progresa
u novom vijeku i zato je kod antičkih mislilaca i nema. Progres je postepeni
razvitak reda, a red se ostvaruje u progresu i tu nema suprotnosti, jer je
socijalni progres razvoj ljudske inteligencije. Razvitak sagledava putem
83
društvene evolucije, kao postepeni tok civilizacije, i razvoj ljudskog
saznanja obilježen je napretkom ljudskog duha preko tri osnovne faze:
teološka, metafizička i pozitivno-naučna.
Teološki period obilježen je najnižim stepenom intelektualnog života
i objašnjenja se vezuju za djelovanje nadprirodnih sila i kasnije religije.
Metafizičku fazu karakteriše tumačenje pojava apstraktnim, filozofskim
principima, kada se postavljaju pitanja o uzroku i suštini svijeta i
uspostavljaju etičke i pravne norme. To je period od renesanse do
franscuske buržoaske revolucije, obilježen brojnim ratovima. Pozitivno-
naučna faza je najviši stepen razvoja ljudskog duha, jer se on okreće
pozitivnim, stvarnim činjenicama i nauka ima najznačajniju ulogu, jer se
napuštaju apstraktna mišljenja o apsolutnoj istini.
Društvena statika se bavi istraživanjima elemenata koji čine
strukturu društva. Ti elementi treba da ostvare ključni princip – solidarnost i
saglasnost između dijelova sistema. Osnovni elemenat društva nije
pojedinac, već porodica, u kojoj postoje odnosi koji su temelj svih ostalih
odnosa, jer se u njoj čovjek ostvaruje kao cjelovito biće. Iz porodice se
razvijaju složenije grupe, klase i države. Kont odvaja pojedinca od društva,
svodeći društvo na kolektivni organizam i porodica ima ulogu posrednika
izmedju pojedinca i društva. Društvo se sastoji od širih grupacija ili klasa
koje povezuje državna vlast, a razlikuju se na osnovu podjele rada i položaja
koji zauzimaju u društvu. On razlikuje 4 klase: naučnici, praktična klasa
(bankari, trgovci, industrijalci) poljoprivrednici i radnici. Podjela na klase
po njemu je nešto prirodno i samim tim jedino moguće.
Stabilizacija postojećeg poretka je cilj koji Kont preko nauke želi da
ostvari i istovremeno zaštita od revolucionarnih ideja. Sociolozi treba da
nađu riješenja koja će voditi harmoničnosti društva, jer je i sam razvoj samo
usavršavanje postojećeg poretka.
I pored kritika njegovih stavova, nedvosmislena je njegova zasluga
za osnivanje pozitivizma, davanja imena nauci o društvu, određivanja
predmeta sociologije kroz izučavanje strukture i dinamike društva, zalaganje
za angažovanost nauke, shvatanje države kao društvene tvorevine i drugo.

4.1.3. Naturalističke teorije društva

Snažan razvoj društvenih nauka djelovao je inspirativno da se po
ugledu na njih i u društvenim naukama nađu odgovarajuća objašnjenja za
društvene pojave. S obzirom na faktor kome je davana prednost, u okviru
ovog teorijskog pravca, razlikujemo veći broj teorijskih prilaza, a
najznačajniji su biologistički i mehanicistički.

84
Biologističke teorije

Po ovom pristupu, društvo se posmatra kao poseban oblik
organizma. Najzačajniji je Herbert Spenser (druga polovina XIX vijeka). U
biološkom tumačenju društvenih pojava traže sličnosti i razlike između
individualnog organizma - organskog svijeta i društva. Pored organicizma,
Spenser je razvio i kategoriju evolucionizam. On je prije Darvina formulisao
teoriju evolucije. Zakon evolucije po njemu podjednako se može primjeniti
u prirodi i društvu, tj. evolucija je univerzalni razvojni proces koji
predstavlja usložnjavanje, prelaz od prostih ka složenim oblicima sa
organicističkim elementima. Naglašen je kontinuitet promjene i
prilagođavanja sa karakteristikama predodređenosti, jer nakon jedne faze
neumitno slijedi druga. Društvo shvata kao superorganizam, a među
grupama i klasama se održava ravnoteža kao i među ostalim elementima u
prirodi. Razmatrajući vezu društva i države, on ističe ulogu države, jer ona
štiti društvo od unutrašnjih konflikata.
Po Spenseru evolucija znači prelaz iz nepovezane homogenosti u
određenu i povezanu. Na primjeru društva, to je razvoj od plemenskog,
preko militarističkog do industrijskog oblika društva. Prethodne dvije faze
su bile obilježene borbom za opstanak i preživjela su najefikasnije
organizovana društva. U novom tipu društva preovlađuju individualnsot
rada i demokratske slobode i društvo će moći da preživi ukoliko se u njemu
pojedinci adaptiraju na postojeće uslove. Tako Spenser i njegovi sljedbenici
postavljaju društvo kao cjelinu koja je iznad pojedinca. Integrativne
mehanizme u društvu tumače naturalistički kao izraz prirodnih zakona koji
prethode svjesnoj društvenoj akciji.
Spenser je u sociologiju uveo pojmove, kao što su: struktura,
funkcija, integracija i druge. Za sociologiju je značajan, jer je ideju evolucije
pretočio u evolucionizam. Na osnovama organicističke koncepcije nastala je
i savremena škola funkcionalizma.

Socijaldarvinizam

Poslije Spensera, biološka teorija društva razvila se u posebnoj,
socijaldarvinističkoj varijanti. Ovo shvatanje društva polazilo je od
Darvinovog zakona borbe za opstanak, po kome preživljavaju najsposobniji
jer se prilagođavaju uslovima. Darvinova organska evolucija nekritički je
prenijeta na društveni plan i podrazumijevala je da i u opstanku društva i
njegovog razvoja ključnu ulogu imaju borbe društvenih grupa, od kojih neke
uspijevaju, jer pobjeđuju slabije. Najekstremniju varijantu zastupao je
Gumplovič svojim stavom o borbi viših i nižih rasa.
85
Po Gumploviču, borba za opstanak se razriješava ratovima u kojima
uvek pobjeđuje duhovno nadmoćna, razvijenija rasa. Na toj osnovi nastala
je i država, u kojoj je unutrašnji život neprestana borba rasa i koja se u
suštini zasniva na borbi interesa. Kada se vremenom rase stope u naciju ,
nastaje nacionalna država i time se ostvaruje njen istorijski zadatak . Kada u
okviru države prestanu rasne borbe, to može da znači stagnaciju. Rasna
teorija Gumploviča poslužila je za fašističku rasnu koncepciju.
Neprihvatljivost ove teorije leži u postavci da je u društvu osnovni
odnos etničkih i rasnih sukoba i da je to pokretačka snaga društva. Koncept
o sukobima u društvu postavljen je dogmatski kao izraz razvoja kapitalizma
u to vrijeme, ali je kao generalni stav o značaju društvenih sukoba za
sociološka istraživanja poslužio u daljoj razradi, kao i stav da se razlog
osnivanja država nalazi u ostvarivanju interesa određene grupe.

4.1.4. Mehanicističke teorije

Mehanicističke teorije analogiju za objašnjenje društva i
metodološke postupke traže u neorganskoj prirodi. U sociologiji primjenjuju
metode koji se koriste u fizici – mehnici i hemiji, jer smatraju da se sve
pojave nalaze u međusobniom jedinstvu, te da nema kvalitativne razlike
između prirode i društva. Mehanicističko objašnjenje čovjeka i društva bilo
je reakcija na dotadašnja teološka tumačenja.
Zastupnici ove teorije dijele se s obzirom na to sa kog metodološkog
aspekta objašnjavaju društvena zbivanja: sa aspekta fizike, tj. mehanike,
energetike ili matematike. Najizrazitiji predstavnik je Henri Keri (XIX
vijek), koji je izložio stav o čovjeku kao molekulu društva, u kome je
udruživanje ljudi uslovljeno zakonima molekularne gravitacije. U
zastupnike mehaničkog tumačenja društva svrstava se i italijanski
ekonomista i sociolog Pareto (kraj XIX i početak XX vijeka), koji
ekonomsku ravnotežu pretpostavlja socijalnoj ravnoteži. Po njemu socijalne
pojave treba da se izučavaju mehanicističkim metodama. Ljudska bića
posmatra kao proste hedonističke molekule, kao što se u mehanici čvrsta
tijela posmatraju kao proste materijalne tačke. On daje prednost posmatranju
i eksperimentisanju, što je po njemu i cilj naučne sociologije, a ne
spekulacije ili moralisanja. On se smatra i za predstavnika ciklične teorije i
razvio je teoriju društvene ravnoteže u kojoj je pokazao kako se ona
održava.
Mehanicističke teorije su jednostrane sa primjenom prirodnih zakona
na sve pojave i malo su doprinijele naučnom razumijevanju socijalnih
pojava.

86
4.1.5. Formalno-sociološke teorije

Formalizam u sociologiji nastao je kao suprotna tendencija do tada
afirmisanim teorijskim pravcima, koji su pažnju usmjeravali ka sadržaju
društvenih pojava. Druge društvene nauke treba da se bave sadržinom, a
sociologija kao nauka treba da se bavi formom, oblicima društvenih pojava,
tj. njihovim opisom. Smatrajući odvojenim oblik ispoljavanja i sadržaj, oni
su smatrali da je zadatak sociologije da utvrdi nepromjenljive oblike
ljudskih odnosa, ne upuštajući se u sadržaj tih odnosa. Sociologiju
prvenstveno interesuje ono što je društveno, a ne sama sadržina društva.
Formalizam se najviše razvio u Nemačkoj i Americi. Osnivačem
formalizma smatra se F. Tenis (kraj XIX i početak XX vijeka) koji je
značajan i po shvatanju o razlici između zajednice i društva kao glavnih
oblika udruživanja ljudi. Zajednica je nastala spontano, dugim razvojem,
prirodnim putem i u njenoj osnovi je krvno srodstvo. Društva se
uspostavljaju ugovorom i u njihovoj osnovi su poslovne veze.
Najviši domet formalizam je ostvario u djelima Zimla i Vitea.
Smatra se da naziv formalne sociologije potiče od Zimla (kraj XIX i početak
XX vijeka), koji je u svom djelu „Sociologija“ obrazložio potrebu
izdvajanja forme od suštine društvenih pojava. Naime, sociologija treba
prvenstveno da proučava oblike društvenog života, oblike udruživanja, jer
su oni trajni elemenat društvenog života. Isti društveni oblik može da ima
različite sadržaje (u religiji, ekonomiji, politici) kao što razne materije mogu
da imaju iste geometrijske oblike, tako da je sociologija po njemu vrsta
socijalne geometrije. Ipak, baveći se mikrosociologijom Ziml je uvidjeo da,
ukoliko se detaljnije istražuju društveni oblici, oni neminovno prelaze u
istraživanje sadržaja. Kako on sam kaže: u svakoj društvenoj pojavi sadržaj i
društvena forma obrazuju jedan jedinstveni realitet. I pored toga što ovakav
stav dovodi u pitanje čitav kocept, on ostaje zaslužan za jedan novi pristup
sociološkoj misli.
Leopold fon Vize (prva polovina XX vijeka) razvio je sveobuhvatan
sociološki sistem. On sam nije smatrao da njegov sistem može da se uvrsti u
formalnu sociologiju, već u nauku o ljudskim odnosima. Pojam društvenog
kod njega je shvaćen kao proces među ljudima. Zadatak sociologije je da
utvrdi koja vrsta procesa postoji, kako ponašanja utiču jedna na druga, da bi
se neposredno ustanovio sam društveni život. On iz pojma društvenih
procesa izvodi i pojam društvene tvorevine koju procesi stvaraju. Društvene
tvorevinu su npr. masa, grupa, ili društvena tijela, kao što su: država, klasa,
staleži, narod i dr. S obzirom na pokušaj da ostvari cjelovit sociološki
sistem, pri čemu je ukazao na podrobnu analizu društvenih pojava, kao
87
predmetnog izdvajanja sociologije od drugih nauka, Vize je ostvario
najznačajniji doprinos formalnoj sociologiji.
Američka formalna sociologija s početka XX vijeka razvijala se pod
uticajem evropske sociološke misli i najistaknutiji predstavnik je Edvard
Ros. Osnovna crta njegovog djela je empirizam i ostavio je obimnu građu u
kojoj su opisivane društvene pojave. U određivanju predmeta sociologije
pošao je naravno od pojma društvenih procesa, što je bio i stav Sociološke
čikaške škole. Empirijska istraživanja, vršena u okviru ove škole, dala su
dragocijene podatke o američkom društvu koje se u tom periodu naglo
uvećavalo doseljavanjem iz svih krajeva svijeta.
Mada kritikovan, formalizam je dao doprinos razvoju sociološke
misli skretanjem pažnje na proučavanje formi društvenih pojava i obiljem
empirijskog materijala koji je na mikro nivou izuzetno značajan za
sociologiju.

4.1.6. Psihološke teorije

Osnovna karakteristika psiholoških teorija je da društvo i društvene
pojave tumače psihičkim činiocima. One su nakon naturalizma, skrenule
pažnju na ulogu svijesti pojedinaca ili grupa, kao onu posebnost koja
pokreće ljudske aktivnosti i na osnovu koje može da se objasni društveni
život. Psihološki pristup je bio glavno obilježje brojnih teorija nastalih
krajem XIX vijeka i ostvario je veliki uticaj i na mnoge kasnije nastale
teorije, tako da je psihologizam dominantna tendencija sadržana u više
teorijskih pravaca u savremenoj sociologiji. U zavisnosti od toga koji se
elemenat uzima kao primarni, razlikujemo posebne grane psiholoških
teorija: individualno-psihološke (individualna svijest odlučujuća),
kolektivno-psihološke (kolektivna psiha) i socijalno-psihološke
(povezivanje psihičkih i društvenih pojava).

Individualno-psihološke teorije

Ove teorije su najranije nastale i njihovu osnovu čini shvatanje da se
induvidualnom sviješću pojedinaca mogu objasniti društvene pojave. Ovdje
je prepznatljiv uticaj Spenserovog naturalističkog tumačenja društva preko
individua. Osnovna nit koja spaja ova dva različita shvatanja je da
zakonitosti koje važe za pojedinca važe i za društvo, pošto je društvo
sastavljeno od pojedinaca. Među zastupnicima ovih teorija postoje razlike s
obzirom na stav kojim psihički činioci određuju društveno ponašanje.
Gabrijel Tard (druga polovina XIX vijeka) je razradio koncepciju o
društvenim odnosima u čijoj osnovi je imitacija. Naime, on je lične odnose
88
projektovao kao društvene i međusobni psihološki odnos sadrži tri procesa:
repeticiju (imitaciju), opoziciju (suprotstavljanje) i adaptaciju. Osnovni
proces je imitacija i na tom pricipu počiva i politička vlast. Izvor društvenog
kretanja su nove originalnosti pojedinaca – invencije, koje drugi
podražavaju i kada se ti procesi socijalizuju (npr. ugledanje na plemstvo).
Ova teorija nije dalje ostvarila značajniji uticaj, ali su neke njegove sugestije
o ulozi masovnih sredstava komunikacije na formiranje javnog mnenja bile
inspirativne i kasnije korištene.
Druga grupa shvatanja bazira na stavu da su društvene pojave
određene urođenim predispozicijama čovjeka. Mek Dugal (kraj XIX i
početak XX vijeka) je razvio teoriju po kojoj instinkti pojedinaca utiču na
društvene aktivnosti. Naime, instinkt, ili urođena psihofiziološka sklonost,
navodi čovjeka da reaguje na spoljne nadražaje. Međutim, on je i začetnik
socijalne psihologije, jer stav o individualnoj svijesti pojedinaca dovodi u
vezu sa uticajem društva na njeno formiranje i obrnuto.
Inače, najpoznatiji predstavnik ovog pravca je bečki psihoanalitičar,
Sigmund Frojd (1856-1939), čija teorija ima više značaja za psihologiju. Po
Frojdu, urođeni instinkti su pokretačke snage djelovanja čovjeka, a objekti
na koje su upravljeni su ciljevi ljudske djelatnosti. On razlikuje dvije grupe
instikata: eros, kao instinkt života ili ljubavi i tanatos, destruktivni instinkt
ili instinkt smrti. U prvoj grupi, najznačajniji je libido, tj seksualni instinkt,
jer je u njemu sadržana energija za njegovo zadovoljenje. Odnos
individualno-psihičkog i društvenog dolazi do izražaja u suprotnim
tendencijama. Ličnost teži da zadovolji instinkte, a društvo ih ograničava i
preusmjerava u energiju koja se realizuje u kulturi, nauci, umjetnosti i dr.
Ovom teorijom su tumačeni i društveni odnosi, te su sukobi objašnjavani
kao izraz potisnutih, agresivnih instikata i sl. U tom smislu, Frojd je
prenaglašavao ulogu naslijeđa, a zanemarivao ulogu društvene sredine, tj.
socijalnih faktora. Ovo shvatanje objašnjenja društvenih pojava nije
prihvatljivo, jer se cjelokupna ljudska aktivnost ne može tumačiti samo
instinktima, a posebno ne jednog kako je to Frojd smatrao. Ipak, njegov
uticaj je bio značajan na američku sociologiju na planu metodoloških
istraživanja.
U okviru psihologizma je i sociometrijska teorija, nastala u Evropi.
Njeni predstavnici su Vize, Ziml, Gurvič, Moren i za sociološku misao
najznačajniji Veber (kraj XIX i početak XX vijeka). Sociologija po Veberu
nastoji da razumije društveno djelanje koje predstavlja društveni odnos
među osobama i ima različit sadržaj (ljubav, prijateljstvo, mržnja i dr.)
Tumačenje tih odnosa može da se usmjeri ili prema pojedinačnim
slučajevima, ili preko konstrukcije “idealnih tipova” koje nauka odredi.
Idealno tipske konstrukcije treba da pokažu kakav bi bio tok nekog ljudskog
89
djelanja kada bi ono bilo orjentisano strogo ciljano racionalno, neometano
zabludom i afektima, i kada bi bilo orijentisano nadvosmisleno samo prema
jednom cilju. Zadatak sociologije je da utvrdi odstupanja od idealnog tipa
ponašanja. Model idealnih tipova koje je Veber konstruisao je pod uticajem
religije, preciznije protestantizma, što je imalo uticaj na uspon ranog
kapitalizma.

Kolektivno-psihologističke teorije

Predstavnici ovih teorija smatraju da kolektivna svijest, različita od
individualne, ima svoje posebne zakonitosti koje su odlučujuće za karakter
društva i njegov razvoj. Osnivačem ovih teorija smatra se Vilhelm Vunt
(druga pol. XIX i poč. XX vijeka), koji je zaključio da se pojedina psihička
svojstva čovjeka ne mogu posmatrati nezavisno od duštvene cjeline kojoj taj
čovjek pripada. U sociologiji, najznačajniji predstavnik je Emil Dirkem, koji
se od brojnih autora ubraja i u osnovače sociologije. On je prvi u Evropi
sociologiju uključio u sistem univerzitetskih disciplina, skoro pola vijeka
prije nego što je nova nauka dobila svoj naziv u djelu Ogista Konta. On se
zalagao da sociologija ostane nezavisna od filozofije.
Osnovna ideja koja preokupira Dirkema je društvo kao cjelina koja
posjeduje “kolektivnu svijest”, specifičnu u odnosu na individualnu, i više
nego prost zbir individualnih svijesti, jer se ni ne može svesti na njih.
Kolektivna svijest ima svoje zakonitosti, jer grupa misli, osjeća i djela
drugačije nego što bi činili njeni članovi kada bi bili izdvojeni. Vaspitanje,
po Dirkemu, ima bitnu ulogu, jer njime može da se postigne da pojedinac
usvoji važeće norme kao sopstvene. Tako se ostvaruje unutrašnja
solidarnost društva u kome je individualna svijest poistovjećena sa
kolektivnom. Na taj način se kolektivna svijest ne doživljava kao
nametnuta. Dirkem želi da vidi samo jedno dobrovoljno integrisano društvo,
jer će ono tako moći najbolje da funkcioniše i da je u svemu tome primarna
uloga društvene svijesti. Pri tome, gubi iz vida mnogostrukost elemenata
koji imaju uticaja u društvu (interesi, prinuda i dr.)
Dirkem je smatrao da jedna mlada nauka , sociologija, treba da
utemelji svoju naučnost na činjenicama i zato je Kontu odavao priznanje i
nastavio njegovu pozitivističku orijentaciju. Međutim, smatrao je da Kont
nije uspio da izgradi naučnu podlogu sociologije, i čuven je njegov
metodološki stav da pojave treba proučavati kao stvari, a ne kao unaprijed
iskonstruisane pojmove. Isticao je objektivnu prirodu društvenih pojava,
koje treba da se proučavaju kao i događaji u prirodi. Pitanje društvenog
razvoja vezao je za razvitak podjele rada.
90
I pored zamjerki određenim Dirkemovim stavovima, on ostaje jedan
od klasičnih osnivača sociologije i začetnik funkcionalizma kao posebne
sociološke teorije.

Socijalno-psihološke teorije

Socijalno-psihološke teorije su premostile jednostranost čistih
psiholoških teorija jer su istraživanje usmjerile na povezanost ljudske psihe-
svijesti i društva kao cjeline, tj. povezanost psihičkih i društvenih pojava.
Predstavnici ove torije su Gurvič i Sorokin, XX vijek..
Gurvič je smatrao da društvenu stvarnost, koja je višedimenzionalna
i sastavljena od više dubinskih slojeva, treba posmatrati kao totalni socijalni
fenomen. U metodološkom pogledu, izučavanje totalnog socijalnog
fenomena ne odnosi se samo na globalno društvo, već i na svaku grupu i
svaku manifestaciju društvenosti. Totalne društvene pojave sastoje se od tri
nivoa, a za globalna društva razlikuje 10 glavnih tipova. Dao je vrlo složenu
klasifikaciju društvanih pojava, ali nedovoljno određenu.
Jedinstvo pojedinačne i društvene svijesti postoji kao totalni psihički
fenomen, koji se sastoji od tri stepena: individualnog, interpersonalnog i
kolektivnog, koji se međusobno prožimaju. Njegov doprinos sociologiji je
što je za predmet sociologije odredio strukturu društva, uz isticanje
složenosti i promjenljivosti društvenih pojava.
Sorokin, istaknuti američki sociolog, razvio je teoriju društva po
kojoj su duhovni elementi primarni elementi društvenih pojava. On ih
izjednačava sa kulturnim sistemima, te suštinu društva po njemu čini
kultura. Psihologistički elemenat dolazi do izražaja u tumačenju društvenih
pojava kao međusobnih dejstava ljudi, tj. njihove interakcije. Kultura se
odvija po sopstvenim zakonima, a društva se razlikuju po svojoj kulturi.
Stoga je razvoj kulture i razvoj društva. Istorijski razvoj Sorokin postavlja
unutar supersistema, koji nastaju ujedinjavanjem kulturnih sistema.

Bihejviorizam

Socijalno-psihološke teorije posebno su se razvile u Americi u
okviru teorijskog pravca bihejviorizma. Bihejvioristička teorija se dijeli na
tri grupe: pluralistički bihejviorizam, simbolički interakcionizam i teorije
socijalne akcije. U globalu, u osnovi ove teorije je pokušaj objašnjenja
društva preko pojedinaca i njohovog ponašanja. Razlikuje se od prethodnih
psiholoških pravaca, jer ne analizira samo subjektivna psihička stanja, već i
to kako se ona manifestuju kao tjelesna ponašanja. Pošto je ponašanje
moguće posmatrati objektivnim metodama, oni empirijskim putem nastoje
91
da utvrde reakcije pojedinaca na društvene uslove, društvenu sredinu i na
ponašanje drugih lica.

4.1.7. Marksistička teorija društva

Osnove marksističke teorije društva postavili su klasici marksizma
Karl Marks i Fridrih Engels. S obzirom na širinu pitanja kojima su se bavili,
oni nisu razvili cjelovit sociološki sistem, ali njihova shvatanja o čovjeku,
društvu i istorijskom razvoju omogućavaju uvid u zaokruženu cjelinu koja
čini teoriju društva. Osnovna karakteristika njihove teroije je kritički pristup
analizi društva, i to kako stvarnosti, tako i teorijske misli sadržane u
filozofiji, ekonomiji, pravu, politici i drugim oblastima, sa ciljem da se
realizuje i praktična primjena njihovih ideja. Time je ova teorija težila
preobražaju društva.
Marksistička teorija društva obuhvata elemente radikalne izmjene
društvene stvarnosti putem revolucionarnog preobražaja izmjene društvenih
odnosa. Revolucija je pokretačka snaga istorije, a revolucionarni preobražaj
se odvija kada protivuriječnosti u društvu dođu do punog izražaja. One se
prije svega odnose na razvoj proizvodnih snaga koje grade kontinuitet u
ljudskoj istoriji i onog momenta kada proizvodne snage dođu u
protivuriječnost sa odnosima proizvodnje, tj. odnosima svojine koji ih
određuju. Proizvodni odnosi postaju kočnica razvoju proizvodnih snaga i
tada se uspostavlja se novi oblik društvenih odnosa. Kako se
protivuriječnost između proizvodnih snaga i proizvodnih odnosa javlja i kao
suprotnost dviju osnovnih klasa u klasnim društvima, to je i klasna borba
posljedica klasnih odnosa i društveno-ekonomskih protivuriječnosti u
klasnim društvima. Rezultat klasne borbe je neposredna pokretačka snaga
istorije koja dovodi do novog, besklasnog društva. Međutim, revolucionarni
preobražaj se ne može realizovati samo promjenom u ekonomskoj sferi,
mora istovremeno biti i politički i preobražaj u svim drugim sferama uticaja
i stvaralaštva.
Učenje o društvu u djelima klasika marksizma označava se kao
istorijski materijalizam, jer je odlučujuća pokretačka snaga istorijskih
događaja ekonomski razvoj i podjela društva na klase i klasna borba.
Društvo posmatraju kroz istorijski razvoj i svaka slijedeća etapa tog razvoja
uslovljena je prethodnim istorijskim procesom. Tako se sagledava
povezanost cjeline ljudskog stvaranja kako u materijalnoj proizvodnji, tako i
u intelektualnoj sferi.
Marksistička teorija polazi od čovjeka kao stvarne individue, čijom
se stvaralačkom praksom mjenjaju priroda i svijet, kao i on sam. U centru
Marksove misli je čovjek, kao mjerilo svih stvari i njegova stvaralačka
92
djelatnost. Druga karakteristika marksističke misli je ekonomska
primarnost, tj. da odlučujući značaj u istorijskom razvoju imaju ekonomski
činioci, način proizvodnje. I Marks i Engels su isticali da materijalna
proizvodnja nije izolovan segment u životu ljudi, već je čovjek društveno
biće koje se može razumjeti kroz društveni karakter proizvodne djelatnosti,
ali u sveukupnosti društvenih odnosa. Društvo je ukupnost odnosa među
ljudima, ali ekonomsko stanje čini osnovicu, jer i sila, tj. državna vlast je
takođe ekonomska snaga.
Marksistička sociologija je šira od istorijskog materijalizma, jer
obuhvata i stavove sadržane u drugim misaonim kompleksima marksizma.
Marksistička teorija je obilježila čitav XX vijek, a realizovana je i u praksi
mnogih zemalja. Kritike upućene ovoj teoriji odnose se na nesistematičnost
izloženih stavova u okviru teorijskog koncepta i na ideološku usmjerenost.
Savremena sociološka misao koja se razvila na osnovama marksizma
može se podjeliti na neomarksizam i postmarksizam. Neomarksisti vrše
reafirmaciju nekih osnovnih principa Marksove teorije i njene primjene na
nove fenomene stvarnosti, a Postmarksisti vrše pokušaj stvaralačke
nadogradnje ove teorije. Jedan od najuticajnijih pravaca, nastao na izvorima
marksističke teorije, je kritička teorija društva ili Frankfurtska škola.

4.1.8. Kritička teorija društva (Frankfurtska škola)

Ova teorija, nastala na izvorima djela Marksa i Frojda, određuje se
ne samo kao sociološki pravac, već i kao sociološka filozofija i donekle
psihološka torija. Nastala je u okviru Instituta za socijalno istraživanje u
Frankfurtu i njeno praktično djelovanje počinje 1930. godine dolaskom
Maksa Horkhajmera na čelo Instituta. Oko Časopisa za socijalno
istraživanje koji je on pokrenuo okupio se širok krug evropskih naprednih i
uglednih intelektualaca: Adorno, Markuze, From.
Kritička teorija je za svoje geslo uzela kritiku prepoznatljivu iz
marksizma, ali su ih društvena zbivanja u vrijeme njihovog djelovanja
udaljavala od marksizma. Sagledali su poraznost fašizma u Njemačkoj i
totalitarizam staljinizma, a u kapitalističkim zemljama socijalistička
revolucija nije bila ni na vidiku. Sa druge strane, razvijeno industrijsko
društvo je pokazalo oblik dominacije nad pojedincima, pretvarajući ih u
puke proizvođače i potrošače sa prividom slobode, jer su oni, ustvari,
objekti svjesne manipulacije. Tako moderna tehnička civilizacija postaje
predmet kritike, jer postaje prijetnja za čovjekov duhovni život. U
savremenom kapitalističkom društvu, klasne podjele više nisu odlučujuće,
već dominacija društva nad pojedincem, i da je glavni uzrok tome u upotrebi
nauke za održanje postojećeg poretka. Kriza društva uslovljava i krizu
93
nauke, a ona sama je postala proizvodna snaga i umnost je usmjerena na
funkcionalnu racionalnost. Kritička teorija se zalaže za buduću zajednicu
slobodnih ljudi, ali društvo može da se promjeni samo na načelima uma,
koji treba sagledati u cjelini društvenih procesa koji ga određuju. Ova teorija
nije pronašla realne snage koje mogu da ostvare ovaj preobražaj u društvu.
Frankfurtovci uvažavaju ekonomske parametre, ali ne u mjeri da se
samo njima može objasniti racionalnost savremenog društva. Oni su
razotkrili tendencije razvijenog industrijskog društva i kroz kritiku nastojali
da ukažu na tehnički progres i druge instrumente dominacije u savremenom
društvu. Smatraju da težnja ka promjeni mora biti usmjerena ka
emancipaciji čovjeka i civilizacijskom preobražaju ka humanijem društvu.

4.1.9. Funkcionalizam

Između 40-tih i 60-tih godina XX vijeka funkcionalizam je bio
dominantan sociološki pravac. Nastao je u Americi, a za osnivača se smatra
Pasons (korjeni od Hobsa, preko Konta i Marksa do Vebera i Dirkhema).

Teorijski izvori funkcionalizma

Začetke funkcionalizma pratimo od Kontovog pozitivizma i značaja
koji je pridavao izučavanju socijalne statike, društvu stabilnosti i reda.
Zatim imamo Dirkhemovo shvatanje kolektivne svijesti nezavisne od
pojedinca, koja ustanovljava društvenu solidarnost i Vebera sa
konstrukcijom idelnih tipova i pojmom društvenog djelovanja. Ovo su
izvorne osnove koje su doprinijele Paronsovim postavkama koje
savremenog čovjeka sagledavaju kao aktera sa više različitih uloga u
društvu i koje ga vezuju sa društvom.
Funkcionalizam kao teorija razlikuje se od funkcionalne analize kao
metodološkog pristupa. Metod funkcionalne analize koristili su klasici
sociologije u analizi društva, a utemeljio je Dirkhem, po kome, u cilju
potpunog naučnog saznanja, nije dovoljno da se samo istražuju uzroci
društvenih pojava (uzročna naliza), već i funkcije koje te pojave imaju u
društvu (ove dvije analize se dopunjuju). Funkcionalistički metod sadrži
određene teorijske pretpostavke da bi uspješno mogao biti pimjenjen u
praksi. Polazni stav je da je društvo složena, ali stabilna cjelina, kao i
njegovi podsistemi, što podrazumijeva i da su svi dijelovi društvenog
sistema harmonični (da ne stvaraju trajne sukobe koji narušavaju stabilnost).
Zatim postulat univerzalnog funkcionalizma kojim se tvrdi da
standardizovane društvene forme imaju pozitivnu funkciju, tj. da svaki
elemenat ima neku vitalnu funkciju i postulat nužnosti, tj. da su određene
94
funkcije nužne, jer bez njih društvo ne može da opstane. Zato je osnovna
kritika funkcionalističke analize ista kao i funkcionalizma kao teorijskog
pravca, a to je da ne uključuje promjene, već odslikava samo statičko stanje.

Klasični stavovi funkcionalizma

Funkcionalisti posmatraju i analiziraju društvo kao stabilan socijalni
sistem u okviru koga su dijelovi skladno povezani i integrisani. Svaki dio
sistema, svaki pojedinac, vrši određenu funkciju kao određenu vrstu
djelatnosti pomoću koje se održava i razvija sistem. Na pitanje koji su to
mehanizmi pomoću kojih se održava i učvršćuuje sistem, funkcionalisti, a
prije svih Parsons, smatraju da je to saglasnost o kulturnom sistemu
vrijednosti u društvu, koje svaki dio sistema, tj. svaki pojedinac, usvaja i na
osnovu toga se uspostavljaju povezanost i međusobni odnosi. Način da se
uspostavi vrijednosni konsenzus (saglasnost) je u procesu socijalizacije, u
kome se određene vrijednosti prihvataju i prenose na slijedeće generacije.
Vaspitanje počinje u porodici, a nastavlja se preko sistema obrazovanja i
političkog sistema. Kako ipak ne može da se prepusti slobodnoj volji da se
utvrđene vrijednosti uvažavaju, ili ne, u društvu se uspostavlja mehanizam
kontrole kao vid održanja sistema, koji osigurava red i obeshrabruje
devijantno ponašanje.
Pojam funkcije u funkcionalizmu označava doprinos održanju
društvenog sistema kao cjeline. U središtu teorijskog stanovišta Parsonsa je
socijalna akcija (društveno djelovanje) i društveni sistem u kome se ona
odvija. Socijalna akcija se sastoji od aktera-pojedinca, cilja koji želi da
postigne, situacije koja ga okružuje i normativne orijentacije kao skupa
vrijednosti i normi. Svi ovi elementi su u uzajamnim vezama. Teorija akcije
je centralna tačka Parsonsove sociološke teorije. Ona predstavlja analitički
okvir za izgradnju i objašnjenje društvenog sistema u kome se nalaze i
uzajamno ukrštaju četiri sistema akcije: ličnost, organizam, društvo i
kultura. Društveni sistemi su, po njemu, sačinjeni od stanja i procesa
društvene interakcije među djelatnim jedinicama.U socijalnoj interakciji
očekivanja su izvedena iz kulturnih sistema vrijednosti koji su u društvu
institucionalno uređeni. U društvu se preko određenih normi, zakona,
pravila i moralnih vrijednosti ustanovljava zajednički sistem vrijednosti. Ali
to ne znači da se kulturni sistemi mogu izjednačavati sa društvenim.
Parsonsovo djelo izvršilo je snažan uticaj i na njegovim teorijskim
izvorima, dopunjenim empirijskim istraživanjima, formirala se plejada
savremenih sociologa. Iz osnovnog polazišta o funkcionalnom jedinstvu
društva, proistekao je stav o harmoničnom društvu bez konflikata.
Objašnjenje je da je čovek tokom socijalizacije usvojio stavove društva i da
95
je pomoću normi i socijalne kontrole upućen da djeluje u skladu sa
društvom. Tako je pojedinac sveden na objekat koga sistem usmjerava i
kontroliše i vještački je nametnuta slika o primarnosti sistema nad
pojedincem i čak opravdanosti takvog stanovišta.
Temelj na kome počiva društvena stabilnost kao vrijednosni
konsenzus takođe je dikutabilan. Pretpostavka da su svi članovi društva
usvojili iste vrijednosne stavove je nedokazana.
Funkcionalizam ne govori o klasnim i drugim sukobima u društvu.
Merton je pokušao da ispravi ovu manjkavost tako što je koncepciji funkcije
dodao pojam disfunkcije, koji je trebao da ukaže na negativno dejstvo
društvenih pojava (nezaposlenost, siromaštvo).
Kritike obuhvataju i nedostatak istorijske dimenzije,
neidentifikovanje pokretačkih snaga promjena, izostavljanje problema
promjena.

4.1.10. Strukturalizam

Kao sociološka teorija nastao je šezdesetih godina XX vijeka u
Francuskoj. Glavni podsticaj za njegov razvoj došao je neposredno iz
lingvistike. Struktura je osnovni pojam oko koga su svoja teorijska mišljenja
izgradili predstavnici strukturalizma: Stros, Fuko, Alister. Termin struktura
je preuzet iz prirodnih nauka, posebno biologije, i najšire struktura označava
sastav neke pojave, elemente cjeline organizovane prema određenom
principu, bilo da je riječ o društvu ili jeziku, ili nekoj organizacionoj cjelini.
Strukturalisti smatraju da se društvene pojave mogu objasniti
ukoliko se pođe od toga da je društvo jedna stabilna struktura elemenata,
između kojih postoji uzajamni odnos. Osnovni zadatak je da se otkriju
strukturni elementi društva, jer oni određuju ponašanje ljudi i čitav društveni
život. Tako je čovjek uslovljen strukturom i nema mjesta njgovom
individualizmu. Isticanjem strukture u prvi plan, zanemarena je istorijska
dimenzija i više istaknut formalistički pristup, jer su važniji oblici preko
kojih struktura postoji kao cjelina nego njihov sadržaj.
Isticanjem strukture, a zanemarivanjem pojedinca kao aktivne
ličnosti, strukturalizam je rakcija na Sartrov egzistencijalizam sa prioritetom
otkrivanja smisla kao motiva čovjekovog ponašanja i Marksovo shvatanje
čovjeka kao subjekta istorije.
Razvoju strukturalizma kao sociološke teorije prethodio je
strukturalistički metod korišten u lingvistici i socijalnoj antropologiji. Kao
što iza riječi koje koristimo u govoru postoji struktura jezika, gramatička
pravila kojih i ne moramo biti svijesni, tako i u društvu postoje strukture
koje postoje nezavisno od svijesti o njima i koje treba otkriti. Odgovor na
96
očigledno pitanje šta je ispod površine društvenih struktura, ispod vidljivog,
strukturalisti nalaze u podsvjesnim oblicima mišljenja, nepromjenljivom
ljudskom duhu koji je isti u svim društvima. Univerzalnost ljudskog duha je
stalna, a pojavni oblici (različiti jezici ili tipovi društva) su njegove površne
manifestacije. Zbog toga treba otkriti podsvjesne strukture mišljenja kojima
se mogu objasniti društveni odnosi.
Proučavanje strukture društva se ne može dovoditi u pitanje, ali je
sporno što se u ovom pristupu čovjek svodi na proizvod sistema i što se
funkcionisanje društva objašnjava strukturama i procesima koje proizvode
strukture.































97
5. DRUŠTVO

Ako se gleda na društvo, ono što se zapaža nije samo društvo
neposredno, nego u najboljem slučaju pojedini elementi iz kojih se ono
sastoji.
Koji su to elementi koje se vide na prvi pogled? Najprije se vide
ljudi, pojedinci, a zatim izvjesni materijalni predmeti. Ovi predmeti, dijelovi
fizičkog svijeta, razlikuju se od prirodnih predmeta i spadaju u društvene
predmete po tome što ih je čovjek u potpunosti izradio ili preradio (iako je,
ustvari, svaka izrada samo takođe prerada predmeta uzetih iz prirode)
uzimajući ih iz prirode. Tako se, naprimjer, vide zgrade, domaće životinje,
biljke, putevi, parkovi, njive, knjige itd. Zgrade, knjige, mostovi su izrađeni,
a biljke, životinje itd. prerađeni prirodni predmeti.
Ovo nas navodi da zapazimo i jedan treći element u društvu – to su
ljudske radnje, postupci, ponašanje. Ove radnje su ili fizičke (tjelesni
pokreti, odnosno držanje) ili psihičke, odnosno umne, no najčešće su one
povezane. Zapažajući ljudske radnje, zapazićemo i da su one često, više ili
manje, među sobom povezane. Tako, da bi se moglo proizvoditi u nekoj
fabrici, naprimjer, mora postojati veza između ljudskih radnji. To isto važi
za nastavu u školi itd.
Najzad, zapaziće se da se ovim radnjama ne stvaraju samo društveni
materijalni predmeti, oduzeti od prirode i prerađeni za ljudsku upotrebu, već
da postoji i niz drugih ljudskih tvorevina koje nisu materijalne, već duhovne
prirode. Tako, naprimjer, utvrdićemo da postoji jezik, muzika, nauka itd.,
kao što ćemo vidjeti i da postoje izvjesni propisi o ponašanju i izvjesne
organizacije više ljudi itd.
To su najprostiji elementi, dakle, koji se zapažaju kad se posmatra
društvo. Međutim, njihovo opažanje još nije dovoljno da nam pruži neku
cjelovitu sliku o društvu, a naročito o njegovoj specifičnosti. A upravo je to
ono što sociologija treba u prvom redu da utvrdi.

5.1. Priroda i ljudsko društvo

Velike su razlike koje dijele životinjsko od ljudskog društva, a koje
se svode na svijest i svjesne tvorevine čovjekove, koje se na slijedeća
pokoljenja prenose vaspitanjem. Svjestan rad je, ustvari, stvorio čovjeka i
ljudsko društvo, a njega u životinji nema. Ukoliko i postoje njegovi začeci,
oni se ne razvijaju, već ostaju uvijek isti.
Međutim, kao što je već rečeno, iako je odvojeno od prirode, ljudsko
društvo je ipak i vezano sa njom. Prije svega, ono je, kao i čovjek, samo dio
prirode u širem smislu riječi. I čovjek i njegovo društvo su samo prerađena
98
priroda. Čovjek je radom, suprotstavljajući se prirodi, ovu preradio i
dotjerao je za svoju upotrebu, a time je i sebe preradio. Ali, prerađujući
prirodu, on je morao da joj se pokorava. Njegova sloboda u odnosu na
prirodu je samo pokoravanje prirodi, a njegovo stvaralaštvo nije ništa drugo
do kombinovanje prirodnih zakona tako da posluže ostvarenju njegovih
ciljeva. Iskorištavajući tako prirodne sile putem suprotstvljanja jednih
drugima, čovjek je stvorio društvo – vještačku sredinu u kojoj mu je jedino
mogućan život. On se, dakle, odvojio od prirode vezujući se za nju na nov
način. Radom se on odvaja od prirode, oslobađa se, potčinjava je
prerađujući je, ali, isto tako, radom se vezuje za prirodu, rad je ona
neprekidna veza kojom prirodu prerađuje da bi je mogao upotrijebiti, da bi
mogao u njoj živjeti. Radom je čovjek kao pupčanom vrpcom vezan za
prirodu.
I kod životinja ima začetaka rada (ptice prerađuju prirodu stvarajući
gnjezda), te i u tom pogledu čovjek ne predstavlja neku apsolutnu novost u
prirodi. Novost je njegova u tome što je u njega rad toliko svjestan i tako
razvijen da je postao glavna njegova osobina, glavni izvor njegovog života;
u životinje, naprotiv, rad je nebitan činilac, pošto osnovnu podlogu njenog
života čini korištenje neprerađene „prirodne“ prirode. Može se, dakle,
slobodno reći da je u čovjeka „kvantitet“ prešao u kvalitet ukoliko se tiče
rada, tj. povećanje udjela rada u obezbjeđenju čovjekovog opstanka u
prirodi stvorilo je od njega novo biće, kvalitativno različito od životinje.

5.2. Čovjek kao društveno biće

Čovjek je, prema tome, dvostruko biće. On je najprije prirodno biće,
i to biće djelimično podložno zakonima neorganske prirode, fizičkim i
hemijskim, a djelimično onima organske prirode, biološkim zakonima.
Tako, kao i svaka fizička stvar, čovjek podliježe zakonu teže, a kao svako
organsko biće rađa se i umire, hrani se itd. Međutim, čovjek nije samo
prirodno, biološko, organsko biće - on je još i društveno biće. Kao društveno
biće, on je razvio niz novih osobina, kojih nema u organskom svijetu, kod
životinja, naprimjer. U tome upravo i jest njegova specifičnost, njegovo
pravo svojstvo, njegova suština, pa i njegova uzvišenost, ali takođe i
tragedija. Pored toga, on je izmjenio cijeli niz svojih postojećih bioloških
osobina. Tako, iako je čovjek kao biološko biće podložan zakonu umiranja –
kao društveno biće, čovjek se plodi, ali je on kao društveno biće promjenio
dejstvo ovog prirodnog zakona plođenja i ne plodi se više onako, tj. onom
brzinom i načinom, kako bi se plodio kad bi bio samo biološko prirodno
biće. To važi i za ishranu i za niz drugih bioloških pojava koje se na čovjeku
dešavaju shodno biološkim zakonima.
99
Čovjek kao društveno biće, dakle, utiče i na svoju sopstvenu
biološku prirodu, mjenjajući je. Ali njegova biološka priroda utiče na njega
možda još uvijek snažnije nego on na nju. Čovjek je kao biološko biće u
osnovi i najprije tijelo, dakle, nešto materijalno, nešto što zahtjeva, da bi se
održalo, odgovarajuću vezu sa prirodom – razmjenu materije sa njom.
Nužnost ove veze ima ogroman značaj za čovjeka. U krajnjoj liniji ona je od
odlučujućeg značaja. Ma koliko se čovjek uzdigao, ona će ostati nužna i
neraskidiva. Njena nužnost zato određuje cijeli tok čovjekovog života i u
krajnjoj liniji cijeli tok njegovog društvenog života. Cijeli društveni život
nije, ustvari, nastao ni iz kog drugog razloga nego da održi čovjeka u životu,
tj. da obezbijedi njegovu razmjenu materije sa prirodom. Otud je
proizvodnja materijalnih dobara (tj. prerada prirode na takav način da bi
mogla biti uzeta u čovjekovo tijelo i tako upotrijebljena za njegovo
održavanje) osnov društva i sve, u krajnjoj liniji, služi njoj.
Kao i svakim biološkim bićem, i čovjekom vlada nagon za životom.
Ovaj nagon utiče na čovjeka i određuje niz njegovih djelatnosti, pa time i
niz društvenih pojava. Pored toga, djeluju i drugi nagoni. No, najvažnije je
za čovjeka da bez razvijene svijesti on ne bi mogao razviti materijalnu
proizvodnju, koja je, vidjeli smo, najvažniji uslov njegovog opstanka.
Ustvari, ova proizvodnja razvija čovjekovu svijest, kao što je ona, opet,
uslov materijalne proizvodnje. I tako čovjekova svijest izniče na samom
izvoru njegove materijalne veze sa prirodom, tj. iz suštine njegovog
prirodnog bića, postavljajući ujedno time i prvu stepenicu kojom se on
odvaja od prirode, postaje drukčiji od nje.
Nužnost materijalne proizvodnje i nužnost svijesti, koje neposredno
ističu iz jegove biološke prirode, ujedno su osnov čovjekove društvenosti,
jer je materijalna proizvodnja nužno društvena, a stvaranje svijesti kao
posljedica ove proizvodnje nužno je takođe društvena. Tako se, dakle,
pokazuje da je čovjekovo prirodno biće, ustvari, korjen i uzrok njegovog
društvenog bića, da su priroda i društvo nerazdvojno povezani. Čovjek
prirodu očovječuje pomoću društva, društvo omogućuje postojanje čovjeka
kao prirodnog bića. Društvo je prirodna stepenica i veza između prirode i
čovjeka, tj. između životinje i misaonog čovjeka.

5.3. Zajednica i društvo

Pojam zajednica i etimološki je zanimljiv. Tako se naprimjer u
Websterovom riječniku može pronaći definicija zajednice koja govori da nju
čini “jedinstveno tijelo pojedinaca, ljudi sa zajedničkim interesima koji žive
na određenom prostoru ili pak populacija sastavljena od različitih tipova
pojedinaca koji se nalaze na zajedničkom lokalitetu i u međusobnoj su
100
interakciji, ili nadalje grupu ljudi sa zajedničkim obilježjima ili interesima
koji žive zajedno u većem društvu; grupu povezanu zajedničkom politikom,
ili, pak, skup osoba ili nacija koje imaju zajedničku istoriju ili zajedničke
socijalne, ekonomske i političke interese.”
24

Navest ćemo neka obilježja zajednice kao osnovu razumijevanja
prirode zajednice.
U poimanju fenomena zajednice vrijednim se čini koristiti obilježja
koje im u svojem radu pridaje Barnes (1997), i to:
 Zajednica postoji kao nešto što je različito od države. Ona može biti
razmatrana kao jedan element civilnog društva, ili u nekim
formulacijama virtualno nerazlučiva od njega. Zajednica upućuje na
privatni život ljudi koji se odvija kroz interakcije sa porodicama,
prijateljima i drugim sa kojima se oni druže putem dobrovoljnih
udruživanja. Bez obzira na to, u provođenju politike brige u zajednici,
država naginje tome da određenim zajednicama upravlja kao resursima u
provođenju javne politike. Time interakcija između zajednice i države,
te između pojedinih članova tih zajednica i pojedinih radnika, služi za
konstrukciju javne politike i za definisanje njenog značenja u praksi.
 Zajednica implicira neka povezujuća obilježja između onih ljudi koji su
članovi zajednice. Povezujući faktor može biti prostor, etnički identitet,
profesija ili spolni identitet. Implikacija toga jest da zajednička obilježja,
interesi ili okolnosti, rezultiraju međusobnim razumijevanjem. No, dok
otuđeni stranac u individualističkoj kulturi može žaliti za komforom
zajednice, članstvo u zajednici također implicira isključenost. Oni koji
trebaju brigu zajednice su oni koji su isključeni iz zajednice bilo uslijed
socijalne politike koja ih je odvojila unutar različitih institucija, bilo
uslijed diskriminatornih stavova i prakse unutar same zajednice. Takve
osobe posjeduju zajednička obilježja koja mogu pružiti osnovu za
uspostavu novih zajednica identiteta.
 Zajednica se obično odnosi na grupe koje ne zauzimaju pozicije visokog
statusa u društvu. Ova činjenica možda potiče iz ranog korištenja
termina koji je upućivao na tzv. “obične ljude” (common people).
Sociološke studije identifikovale su put kojim obespravljenost i bijeda
mogu služiti kao socijalno ljepilo koje povezuje zajednice. Služeći se
tim argumentom, neko može reći da ljudi trebaju zajednicu samo kad
njihovi individualni resursi nisu dovoljni za zadovoljenje njihovih
potreba.
 Zajednica se odnosi na male socijalne organizacije, koje obično
podrazumijevaju odnose licem u lice. U tom kontekstu zajednica ima

24
http://www.m-w.com/cgi-bin/dictionary
101
spolni karakter. To je npr. žena koju se često vidi kao nosioca zajednice
i koja može biti jednako tako ugrožavana putem zajednice kao i ona koja
definiše zajednicu. To je prostor u kojem se međusobno susreću lično i
političko i u kojem žena može označavati svoju sferu uticaja ili biti
subjekt od kojeg se nešto očekuje od strane kreatora politike.
 Zajednica je pretežno, ali ne i isključivo, shvaćena kao pozitivni
koncept.
Saglasno svim iznesenim obilježjima, pojam zajednice može se
vezati za njene tri osnovne dimenzije.
Prvo, pod zajednicom se podrazumijeva određeni i ograničeni
teritorij, odnosno geografski prostor. S tim u vezi, pojam zajednice dodatno
se određuje prefiksom “lokalna” i kao takav bitno je označen nadležnošću
lokalne uprave kao najnižeg nosioca političke vlasti. Za teritorijalno
obilježavanje zajednice bitno je odrediti njene granice koje će jasno
ukazivati na to gdje počinje, a gdje prestaje lokalna zajednica. U domaćim
uslovima granice teritorijalno određene lokalne zajednice mogu se postaviti
bilo kao upravno-politički definisana područja u nadležnosti mjesnih ureda,
bilo kao teritorij koji lokalno stanovništvo doživljava kao mjesto koje
neposredno utiče na kvalitet života. U prvom slučaju lokalna zajednica
određena je čisto formalno-administrativnom podjelom teritorija, dok se u
drugom slučaju teritorijalno određenje lokalne zajednice odnosi na gradske
četvrti koje se ne moraju poklapati s administrativnom podjelom teritorija,
već na socijalnom i psihološkom nivou doprinose održavanju osjećaja
zajednice i zajedništva među stanovništvom. Zbog toga se različite gradske
četvrti mogu smatrati zajednicama koje su geografski, ali ne uvijek i
administrativno, određene. Čini se ispravnim sintagmu lokalna zajednica
koristiti za geografski određeni prostor za kojeg se može pretpostaviti ili
utvrditi da predstavlja takav prostor na kojem aktuelni, ili potencijalni, sklop
interakcija među ljudima utiče bitno i neposredno na život pojedinca,
porodica i zajednice u cjelini.
Drugo, pod pojmom zajednica se mogu podrazumijevati svi oni
pojedinci i grupe koje povezuje određena pripadnost zajedničkim
funkcijama koje obavljaju tokom svog života i koje bitno utiču na njihov
svakodnevni život. Obzirom na ovo određenje, pod zajednicom se može
smatrati npr. školska zajednica, privredna zajednica, religijska zajednica,
politička zajednica itd. Funkcionalno određenje zajednice omogućava tačno
lociranje pojedinaca i grupa obzirom na njihove funkcije koje obavljaju kao
pripadnici takve zajednice, a onima koji računaju sa uključivanjem
pripadnika takve zajednice u moguće projekte socijalne akcije daje osnovu
za selekciju potencijalno zainteresovanih učesnika. Funkcionalna dimenzija
zajednice po svojoj prirodi šira je od teritorijalne, jer pripadnici različitih
102
funkcionalnih zajednica mogu boraviti na sasvim različitim, pa i geografski
udaljenim područjima, no, međutim, svojim članstvom u zajednici
neposredno utiču na njen život i rad, a jednako su tako i lično pod snažnim
uticajem svega što se u njihovoj zajednici dešava.
Treće, pod zajednicom se mogu smatrati sve one kategorije
stanovništva koje povezuju obilježja, kao što su to: pol, dob, invaliditet, ili
neko slično obilježje. Prema tome, zajednicu mogu činiti žene okupljene u
borbi za svoja prava, djeca koja se nastoje na lokalnom nivou izboriti za
osnivanje dječijeg parlamenta, oboljeli od cerebralne paralize, pripadnici
“treće životne dobi” itd. Kategorijalno poimanje zajednice, slično
funkcionalnom, ne mora biti vezano uz pripadnost određenom geografskom
području, već dijelovi takve zajednice mogu egzistirati nezavisno o njemu.
Kategorijalne zajednice obično nastaju na osnovu interesa za afirmacijom
određenih prava, a pripadnici takvih zajednica nerijetko su okupljeni u
različite organizacije i udruženja. Jedno od obilježja kategorijalnih zajednica
koje se može identifikovati u većoj mjeri nego je to slučaj sa teritorijalnim i
funkcionalnim zajednicama jeste stepen emocionalne angažovanosti i
privrženost članova prema zajednici. Na osnovu toga, pripadnike
kategorijalno određene zajednice često je lakše moguće “pokrenuti” i
uključiti u različite socijalne projekte.





















103
6. STRUKTURA DRUŠTVA

Društvena struktura predstavlja cjelinu koju čini društvo, odnosno
skup svih veza, pozicija, odnosa, upućenosti i uslovljenosti među
elementima pojava, među pojavama u okviru društvenog procesa, među
elementima društvenih tvorevina koji obezbjeđuju život u društvu.
Društvena struktura je i cjelina svih ustanova, društvenih grupa i
organizacija. Tako govorimo o ukupnoj društvenoj strukturi, ili opštoj
strukturi društva, koja uključuje odnose između ekonomije, socijalnog
stanja, politike i kulture u društvu. Zatim govorimo o strukturi pojedinih
dijelova, segmenata društva (socijalna, ekonomska, demografska,
obrazovna, polna ili neka druga struktura). Održanje društvene strukture
dovodeno je u pitanje onda kada postoji antagonizam među društvenim
subjektima, koji proizilazi iz odnosa između raznih uloga, položaja,
ambicija, interesa i potreba, sa jedne strane, i cjeline sistema, sa druge
strane.

6.1. Društvena strukturacija i klasna diferencijacija

6.1.1. Osnovni pojmovi o klasi

Klase su društvene grupe koje svojim postojanjem ukazuju na
društvene nejednakosti, na postojanje različitih socijalnih uslova, šansi, kao
i polaznih pozicija u kojim se čovjek nalazi. O nejednakosti u društvu se
stalno raspravlja. To je jedna od najčešćih tema za teorijske rasprave, ali i
jedan od čestih uzroka za formiranje i djelovanje različitih socijalnih i
društvenih pokreta. Klase spadaju među najstarije društvene grupe. Pojavile
su se sa podjelom rada i prvim prisvajanjem viška proizvoda od strane jedne
grupe i proširenjem njene dominacije u okruženju. Smatra se da je istorijski
prvo jasno izdvojeno klasno društvo bilo robovlasništvo. Kroz istoriju
ljudskog društva odvijala su se dvije paralelne klasne tendencije: težnja
vlasničkih i dominantnih klasa da zadrže svoj položaj i prošire svoj uticaj u
društvu i težnja potlačenih i siromašnih klasa da poboljšaju svoj položaj i
ukinu nejednakosti u društvu. Ova druga težnja se često pretvarala u
egalitarizam, neumjerenu i neracionalnu težnju za apsolutnom ekonomskom
i socijalnom jednakosti, bez obzira na vlastite potencijale, rad i doprinos
ukupnom razvoju društva.
104
Klase
25
se mogu odrediti kao društvene grupe čiju osnovu čine isti i
sličan položaj u društvenoj podjeli rada, stepen ekonomskog bogatstva,
određeni socijalni status, vrsta i nivo obrazovanja, blizina centrima
političke moći, kulturni tokovi, sistem vrijednosti, stil i način života, te,
prema tome, i određena svijest o svojoj socijalnoj grupi, određeni nivo
klasne svijesti. Teoretičari obično uzimaju bogatstvo, moć i ugled kao tri
ključne kategorije koje su nezaobilazne za razvrstavanje pojedinaca,
njihovih porodica i drugih bliskih grupa u klase.
Klase su složene društvene grupe, koje su podložne stalnim
promjenama i pomjeranjima, što zahtjeva pažljivo praćenje prilikom
njihovog istraživanja i opisivanja. Do tih promjena dolazi usljed stalne
transformacije vlasništva i promjene veličine i snage ekonomskih subjekata
(korporacije, akcionarstvo, megakompanije), promjene oblika i načina
upravljanja, promjene karaktera i obima rada, povećanja značaja i uloge
obrazovanja, promjene ukupnih socijalnih, političkih i kulturnih odnosa u
društvu.
U sociologiji su se izdvojila dva modela shvatanja i proučavanja
klasa. Prvi je klasni model (najizrazitije primjenjen u marksističkoj teoriji)
koji polazi od stava da je društvo podjeljeno na dvije osnovne klase
(buržoazija i radnička klasa) koje su međusobno potpuno udaljene i
suprotstavljene, čiji kontakt se odvija kroz klasnu borbu. Između njih
postoje određeni prelazni slojevi. Drugi model je stratifikacijski model
proučavanja klasa koji govori da je društvo podjeljeno na mnoštvo
socijalnih stratuma (slojeva), koji se međusobno prožimaju i gdje postoji
socijalna dinamika. Za predstavnike stratifikacijske teorije ne postoje klase
kao jasni homogeni i odvojeni socijalni subjekti. Danas je moguće
primjeniti i treći model koji bi bio kombinacija prethodna dva, uz izvjesne
specifičnosti. Po tom modelu postoje klase kao široko obuhvatne kategorije
u kojima se nalazi mnoštvo socijalnih slojeva i segmenata. Klase nisu
odvojene međusobno, već se međusobno isprepliću i pomjeraju. Upravo
ovaj treći model će biti primjenjen u nastavku ovog izlaganja.

6.1.2. Savremeno shvatanje klasa

Iz savremenog teorijskog okvira iščezla je stara slika (posebno
marksistička) klasnog društva. Ta slika je prikazivala strukturu društva
podjeljenu na dvije klase, unutar sebe homogene, a međusobno krajnje
suprotstavljene – buržoaziju i radničku klasu. Bogato socijalno iskustvo

25
Logičkim i metodološkim principom analize, klasa kao opšti pojam određuje se kao
grupa “morfoloških ili funkcionalnih svojstava i obilježja” koja karakterišu pojedini
predmet ili pojavu, u ovom slučaju položaj i ulogu pojedinca i grupe u društvu.
105
savremenih društava i stavovi teoretičara govore o veoma složenoj klasnoj i
socijalnoj strukturi u kojoj sve više prostora, uticaja i značaja ima srednja
klasa. Posljednjih decenija XX vijeka dolazi do ubrzane transformacije klasa
i klasnih odnosa i promjena u smjeru i intenzitetu klasne mobilizacije.
Dolazi do, kako primjećuje Turen (1980), “rastakanja klasa kao socijalnih
bića, kao društvenih sredina i kulturnih realnosti, i širenja klasnih odnosa
kao principa analize društvenih sukoba”. Ono što je posebno uticalo na
klasnu strukturu savremenog društva jeste izmjena u strukturi vlasništva.
Razvojem transnacionalnih kompanija i širenjem akcionarskih preduzeća,
dolazi do odvajanja privatnog vlasništva od realnog, odnosno ekonomskog,
kao i do odvajanja procesa upravljanja od vlasništva. Takođe, dolazi do
stalne transformacije u procesu upravljanja. Smanjuje se broj izvršilaca i
vrijeme potrebno za pripremu pojedinih odluka, a jača značaj tehničke
organizacije i izvršavanja odluka, kao i neposredne kontrole u procesu
proizvodnje i rada uopšte. Dakle, sve više dolazi do disperzije i rastakanja
privatne svojine i svojinskih odnosa, kao i opštih funkcija proizvodnog
procesa, a sve veći značaj dobija “bezlična” korporacijska svojina.
Razvoj industrijskog društva stvorio je veliku koncentraciju
proizvodnih sredstava i kapitala u razvijenim zemljama, naročito pedesetih i
šezdesetih godina XX vijeka. Napredak kapitalističkog načina proizvodnje
doveo je do ekspanzije krupnog kapitala (industrijskog i finansijskog) na
nacionalnom i internacionalnom nivou i uticao na formiranje odgovarajuće
klasne strukture. Sedamdesetih i osamdesetih godina XX vijeka dolazi do
ubrzane transformacije klasične industrijske strukture, prije svega do
promjene proizvodnog procesa, a time i ekonomskih i društvenih struktura.
Ovo je posljedica brzih promjena u nauci i tehnologiji. Razvoj novih
tehnologija (elektronika, informatika, telekomunikacije, biotehnologije)
stvara potrebu za drugačijom raspodjelom i preraspodjelom kapitala i radne
snage. Uvođenje mikroelektronike, kompjutera, robota i lasera u proizvodni
proces izazvalo je ubrzanu transformaciju u kvalifikacionoj strukturi radne
snage i dovelo do njenog ukupnog smanjenja. Osamdesetih godina XX
vijeka došlo je do prevlasti novih tokova naučno tehnološkog napretka nad
tradicionalnim industrijskim strukturama. Kriza koja se tih godina ispoljila
u ekonomskoj sferi dobrim dijelom je bila posljedica te prevlasti novih
tehnologija. Ta kriza je otkrila i nove prostore u kojima se nalaze
eksploatisani i potčinjeni socijalni slojevi i otklonila iluziju o širokoj i
masovnoj dostupnosti tvorevina “blagostanja” i iznjedrila specifičan
fenomen siromašnih i ekstraeksploatisanih – nezaposlene. Napredak nove
tehnologije postavio je na dnevni red i pitanje društvenog konteksta u kome
se taj napredak odvija, raspodjelu društvene moći, političku dominaciju,
internacionalizaciju ekonomsko-finansijskog sektora, kontrolu društvenih
106
sukoba (često proizvodnjom novih), neutralizaciju klasičnih i novih
antimonopolističkih i emancipatorskih pokreta.
Značajno je napomenuti da dolazi do promjene u samom odnosu
kapital – rad. Novi vidovi centralizacije, integracije i internacionalizacije
kapitala (posebno finansijskog) dovode do međunarodne podjele rada i
internacionalizacije procesa eksploatacije u okviru koga se pojavljuje
stepenasta podjela i hijerarhijski odnos najamnih i eksploatisanih klasa i
slojeva. Izmjene u odnosu proizvodni-neproizvodni rad takođe utiču na
transformaciju klasnih i socijalnih odnosa u savremenom društvu.
Proizvodni rad (shvaćen kao neposredan fizički utrošak radne energije) više
nije osnovni kriterijum klasne podjele. U savremenim razvijenim
ekonomijama naglo se povećava komponenta intelektualnog, a smanjuje
udio fizičkog rada. Ekspanzija tercijarnog sektora u razvoju savremenog
kapitalizma dovodi do izmjena u strukturi, obimu i karakteru najamnog
odnosa. Najamni odnos se neprekidno širi i obuhvata pored klasičnog
industrijskog radništva i neke dijelove zaposlenih u oblasti informacija i
komunikacija, uslužnom i transportnom sektoru, javnoj upravi, pa čak i u
nauci i kulturi.
Klasno društvo se značajno izmjenilo tokom druge polovine XX
vijeka. To se može pratiti prema mnoštvu elemenata: dohodak, mobilnost,
obrazovanje, vrijeme rada, slobodno vrijeme, ulazak žena u šire prostore
savremenog poslovanja. Povećao se ukupan materijalni standard svih
slojeva, posebno u “zapadnim” društvima. To je “efekat socijalnog lifta”,
kako kaže Ulrih Bek (2001), koji podrazumjeva da se cjelokupno klasno
društvo “popelo” jedan sprat više. On napominje da je nastupilo vrijeme
kraja tradicionalnog društva velikih grupa (klasa, sindikata) i da se prešlo
na masovnu individualizaciju i ulogu “ličnih biografija” i pojedinačnih
sudbina (“niko više ne nudi kolektivnu zaštitu”).
Svi pomenuti uslovi dovode do stalnih promjena u klasnoj strukturi,
klasnim odnosima i socijalnoj mobilizaciji u savremenom društvu. Zbog
toga je potrebno “izoštriti” pojmovno kategorijalni aparat i metodološki
pristup proučavanju savremenih klasa. Klasa se ovdje shvata kao analitička i
induktivna kategorija u razvrstavanju i raščlanjivanju ukupne društvene
strukture. Klasa je, prije svega, teorijski okvir u kome se vrši razvrstavanje
mjesta i uloge pojedinaca i grupa (socijalnih položaja i uloga), a potom i
mogućnost empirijskog raspoznavanja. Pored klase, postoji i pojam sloj
kojim se označava uža i homogenija društvena grupa ili skupina socio-
ekonomskih karakteristika i položaja, nego što je to klasa. Pojam segment
podrazumijeva još užu socijalnu i društvenu grupu, nego što je to sloj.
Pojam segment je pogodniji od pojma frakcija (tu se više misli na političke
karakteristike određene grupe).
107
6.1.3. Klasna struktura savremenog društva

Na osnovu izloženog, moguće je napraviti osnovnu skicu klasne
strukture savremenog društva. Moguće je razlikovati četiri velike klase
(četiri teorijska okvira razvrstavanja): višu klasu (buržoaziju), srednju klasu,
poljoprivrednu klasu (seljaštvo) i radničku klasu.
Pod terminom viša ili buržoaska klasa (staro obilježje)
podrazumjevaju se oni socijalni slojevi i segmenti nosilaca kapitala koji
imaju dominantan, neposredan uticaj na glavne ekonomske i naučno-
tehnološke tokove razvijenih industrijskih i postindustrijskih zemalja, a
preko toga posredno i značajan uticaj na ostale oblasti društvenog života na
nacionalnom i međunarodnom nivou. Dakle, primaran kriterijum određenja
buržoaske klase jeste preovlađujući uticaj u ekonomskoj sferi društva. Viša
klasa je heterogena društvena grupa, sastavljena od različitih, često
djelimično suprotstavljenih slojeva i segmenata. Ti različiti interesi
integrisani su na višem nivou u zajednički interes: tada su oni nosioci
pojedinih funkcija kapitala. Jezgro više, odnosno buržoaske klase, čine
nosioci krupnog kapitala (finansijskog, industrijskog i trgovačkog). Zatim
se, u vidu koncentričnih krugova, šire nosioci srednjeg kapitala (uglavnom
na nacionalnom i regionalnom nivou). Kao nosioce kapitala identifikujemo
široki spektar vlasnika, upravljača, naučno-tehničkih i tehnoloških grupa,
menadžera. Posebno velike promjene doživljava kategorija vlasništva.
Svojina se raspršuje, obezličava (posebno u slučaju velikog broja
akcionara). Veliki uspon bilježe kategorije upravljača. Formira se sloj
vrhunskih menadžera, rukovodilaca i direktora kompanija. Moguće je
napraviti osnovnu podjelu nosilaca kapitala po vertikalnoj liniji (krupni,
srednji, sitni) i horizontalnoj liniji (finansijski, industrijski, trgovački, nove
tehnologije, osiguravajuća društva). Među svim ovim slojevima savremene
buržoazije postoji konkurencija i borba interesa, ali i procesi koordinacije,
kooperacije i integracije (danas veoma prisutne). Tako se danas ističe sloj
finansijske buržoazije, koji je unutar sebe podjeljen na segmente (niže i više
“spratove”). To su nosioci krupnog korporacijskog bankarskog kapitala
(investicije u nove tehnologije), bankari, međunarodni kreditori, regionalni i
lokalni finansijeri. Među svim ovim segmentima postoji konkurencija i
suprotstavljanje interesa na nacionalnom i međunarodnom nivou, ali i
podjela interesnih sfera i strateško partnerstvo u očuvanju i povećanju
profita.
Svijetski instituti i časopisi, koji prate privredna kretanja, kao
primjer finansijske moći ističu 100 najvećih kompanija i partnerstava koje
kontroliše i njima upravlja nešto više od hiljadu ljudi. Može se reći da se
nasuprot ovog monopolskog finansijskog jezgra nalaze svi ostali dijelovi
108
više klase (buržoazije), manje ili više suprotstavljeni, koji istovremeno teže
(vidljivo ili prikriveno) da mu se što više približe i uspostave odnos
partnerstva na nivou viših interesa kapitala. Konkurencija i sukob interesa
odvija se i na polju ulaganja u nove tehnologije, u povlačenju kapitala i
prebacivanju u profitabilne grane, te u vidu berzanskih “igara” i špekulacija.
Glavni slojevi više klase su vlasnici, akcionari i menadžeri. Tu treba dodati i
grupe koje se bave organizacijom, istraživanjem i marketingom vezanim za
savremene tehnologije i medije, birokratiju, vojne i političke krugove.
Uspon “novih bogataša” moguć je na osnovu znanja, informacija,
fleksibilne tehnologije i organizacije i bez velikih početnih finansijskih
ulaganja.
Klasa poljoprivrednika (seljaštvo) obuhvata neposredne
poljoprivrednike (sitni vlasnici zemlje koju sami obrađuju), krupne i srednje
vlasnike zemljišta (zapošljavaju drugu radnu snagu),. stručnjake u
poljoprivredi (menadžeri, agroinženjeri, veterinari) i radnike koji su stalno
zaposleni u poljoprivredi. Ova klasa se prema statističkim pokazateljima
nalazi u stalnom opadanju. U pojedinim zemljama (SAD, Engleska)
seljaštvo bilježi svega oko 2% od ukupnog stanovništva.
26
U nerazvijenim
zemljama seljaštvo zauzima još uvijek veliki procenat stanovništva. Ipak po
svim obilježjima klase i kriterijima klasne diferencijacije seljaštvo čini
jednu posebnu klasu. Tu treba uzeti u obzir i samu razliku između urbanog i
ruralnog načina života i načina rada. Postoje i poljoprivrednici koji su slični
nezavisnim urbanim preduzetnicima. U nekim zemljama se oni svrstavaju u
kategoriju “sitne buržoazije”, a negdje kao slojevi srednje klase. I sami
poljoprivrednici ponekad će sebe svrstati u srednju klasu (ili sloj), po
principu “self-image”. Ni teorijski ni empirijski nije opravdano jednostavno
razvrstati seljaštvo prema unutrašnjoj hijerarhiji (veličina posjeda i prihoda
sa zemljišta) i zatim pojedine dijelove svrstati u višu klasu, a druge u
srednju, zanemarujući da, iako heterogeni po ekonomskom bogatstvu i
statusu (krupni vlasnik – radnik na farmi), ti slojevi seljaštva ostvaruju neke
važne uslove egzistencije kao klase. To su, prije svega, specifičan oblik
rada, zaokružena ekonomska cjelina, upućenost i prisnija veza u procesu
rada i organizacije, zajednički nastupaju prema grupama iz drugih sektora,
imaju specifičan sistem vrijednosti, društveni milje i slično.
Možda najveće promjene u sadašnjoj fazi razvoja društva na svim
meridijanima doživljava radnička klasa. U razvijenim zemljama dolazi do

26
Ako se pogledaju podaci za Evropsku Uniju (2001. god.) vidimo da udio poljoprivrede u
ekonomiji tog regiona nije veliki. U prosjeku EU 4,5% radne snage je zaposleno u
poljoprivredi, a poljoprivreda učestvuje sa 1,8% u BNP. Grčka zapošljava 17% radne snage
u poljoprivredi i učestvuje sa 7,1% u BNP Grčke. Luksemburg zapošljava 1,7% radne
snage, poljoprivreda učestvuje sa 0,7% u BNP.
109
stalnog opadanja klasične radničke klase (industrija, rudarstvo). Nova
tehnologija zahtjeva obrazovanje, stručne kvalifikacije i sve manji broj
radnika u proizvodnom procesu. Uporedo sa tim, raste broj zaposlenih
radnika u uslužnim djelatnostima. Druga karakteristika savremene radničke
klase jeste njena unutrašnja podjela na slojeve i segmente sa bitno različitim
položajem u procesu proizvodnje, sa materijalnim, socio-psihološkim,
političkim i kulturnim interesima i nivoima najamne egzistencije. Različiti
su uslovi tih dioba: akumulativna sposobnost pojedinih privrednih grana i
sektora proizvodnje; privlačna snaga novih tehnologija; kvalifikaciona
struktura; porijeklo (imigrantsko i domaće), rasne, nacionalne i kulturne
razlike. Dalje se nastavljaju podjele između industrijskog radništva i onog u
uslužnom sektoru (trgovina, banke, osiguravajuća društva, agencije, servisi,
transport, mediji). Svakako treba dodati i “međunarodnu podjelu” radničke
klase (bolje stojeći radnici u razvijenim zemljama od radnika u nerazvijenim
i zemljama tranzicije) i svrstavanje na ukupnoj ljestvici međunarodnih
eksploatisanih snaga. Poseban fenomen u savremenoj radničkoj klasi jeste
njena “feminizacija” (sve veće prisustvo žena u uslužnom sektoru).
U savremenim uslovima se smanjuje klasična radnička klasa, ali se
širi broj socijalnih slojeva koji su u najamnom i eksploatisanom položaju.
Smanjenje broja polukvalifikovanih i kvalifikovanih radnika i povećanje
broja obrazovanog radništva obuhvata posebno tercijarni sektor. U zavisan,
kontrolisan i subordinisan, u klasičnom teorijskom diskursu rečeno –
najamni položaj, dospijeva sve veći broj socijalnih slojeva i segmenata:
industrijski radnik, tehničar, kompjuterski programer, medicinska sestra,
službenik u lokalnoj upravi, prodavačica u robnoj kući. Naravno, sve ove
socijalne kategorije posmatrane u prostoru podsaharske Afrike, Bangladeša
ili Bolivije djelovale bi kao pripadnici srednje klase, što nam govori o
značaju ukupnog razvoja društva za preciznije određenje klasnog položaja.
Promjene u strukturi i položaju radničke klase podstakle su brojne
teorijske rasprave tokom sedamdesetih godina dvadesetog vijeka o tome da
li je riječ o prelasku radničke klase u srednju klasu ili padu nekih slojeva
srednje klase na položaj radništva. Bilo je i onih teoretičara koji su tvrdili da
se formira “nova radnička klasa” (Serž Male), da se može govoriti o “širenju
radničke klase” (Andre Gorc), ili da je riječ o formiranju “narodne klase”
(Alen Turen). Kada se pomenutim kategorijama radništva i slojevima sa
nižim dohotkom, nekreativnim i neautonomnim poslom dodaju i kategorije
nezaposlenih, imigranti i izbjeglice i kada se sve to posmatra na nivou
globalnog društva, onda se može zaključiti da se broj nižih socijalnih
slojeva stalno širi. Umjesto klasičnog termina radnička klasa moguće je
uvesti pojam niža klasa ili klasa subordinisanog (potčinjenog, zavisnog)
rada i položaja.
110
Srednja klasa je takođe rezultat klasnih odnosa, klasnih promjena i
raslojavanja u savremenom društvu, koji su posljedica ukupnog razvoja i
napretka civilizacije. Pod srednjom klasom se podrazumijevaju urbani
socijalni slojevi koji uključuju vlasnike u proizvodnim i tercijarnim
djelatnostima, kao i specifične nevlasničke kategorije zanimanja i
djelatnosti koji imaju visok stepen slobode i samostalnosti u radu (najčešće
sami odlučuju o njegovom obimu, intenzitetu i svrsi). Njihova djelatnost se
odlikuje kreativnošću i specifičnošću u zahtjevima mjerenim posebnošću,
vještinom, obrazovanjem, stručnošću, informacijama i idejama. To im
omogućuje razvijeniji oblik i viši nivo kulturnih i duhovnih potreba i
zahtjeva. Srednja klasa je veoma heterogena društvena grupa, ali postoje
elementi njenog egzistiranja kao klase. Srednja klasa se može shvatiti kao
klasa podjeljena u četiri velika sloja koji su međusobno povezani, manje na
ekonomskom planu, a više na nivou kulture i društvenog života uopšte.
Prvi sloj u okviru ovako postavljene srednje klase čine vlasnici u
proizvodnom sektoru, bilo da su samostalni ili da su njihovi proizvodni
pogoni vezani za srednje ili krupne kompanije. Najčešće su to mali
proizvodni pogoni, radionice i čitav spektar malih proizvođača sa jednom
mašinom, uređajem, ili onih koji samo sklapaju neku cjelinu od već
proizvedenih dijelova. Ovdje je potrebno dosta opreza kod posmatranja
“granice” između preduzetnika koji zapošljavaju mali broj radnika i prema
ukupnom potencijalu preduzeća pripadaju srednjoj klasi i onog preduzeća
koje pripada srednjem, ili čak krupnom kapitalu.
Drugi sloj srednje klase predstavljaju vlasnici u tercijarnom sektoru,
uslužnim djelatnostima. Tu se mogu ubrojati vlasnici trgovačkih i
ugostiteljskih objekata (izuzimajući vlasnike lanaca velikih hotela i lanaca
robnih kuća), servisa, zanatskih radnji (koje nisu proizvodne), benzinskih
pumpi, različitih agencija, modnih, terapeutskih, medicinskih i rekreativnih
salona. Ovaj i prethodni sloj u teoriji se često označavaju kao “stara srednja
klasa”, jer uključuju samostalne djelatnosti klasičnog tipa, poput zanatstva i
trgovine. Međutim, ovdje nije riječ o “ostacima” “stare” klase, već o
potpunoj transformaciji djelatnosti i poslova u skladu sa napredovanjem i
širenjem čovjekovih potreba. To potvrđuje da su pogrešne one teze koje
govore o prolaznosti “sitnih vlasnika”, prije bi se moglo reći da sadašnji
stepen razvoja društva pruža mogućnosti za permanentan uspon ove
socijalne kategorije.
Treći sloj savremene srednje klase čine samostalne djelatnosti i
zanimanja u oblasti kulture i sporta. Ovaj sloj je posljednjih decenija XX
vijeka u velikom usponu. On je najvećim dijelom proizvod “masovne”
kulture, potrebe za zabavom i spektaklom, kao i razvijenih potreba i
komunikacija na planu ukupne kulture. Tu spadaju zanimanja i djelatnosti
111
koja nisu vezana za vlasništvo, već su isključivo proizvod specifičnih
znanja, vještina i sposobnosti. Samostalnost je značajna karakteristika
njihove djelatnosti. Ovaj sloj uključuje zanimanja, kao što su: pjevači,
zanimanja iz “šou-biznisa”, profesionalni sportisti, treneri, slobodni agenti,
samostalni menadžeri u sportu i “šou-biznisu”, dizajneri, fotomodeli,
manekeni, novinari, naučnici, umjetnici, pisci, glumci, režiseri, kao i
tradicionalne “slobodne profesije” (ljekari, advokati, profesori). Prema
ekonomskom bogatstvu, oni su veoma heterogen sloj (veliki raspon zarada
između jednog profesora i ljekara na jednoj strani i jednog profesionalnog
sportiste i pjevača, na drugoj strani) ali su prema ukupnom statusu, ugledu,
stilu i načinu života međusobno sličniji nego sa ostalim slojevima unutar
srednje klase i sa drugim klasama. Ovaj sloj je predstavnik “prave” srednje
klase savremenog društva i njegovih kulturnih i duhovnih karakteristika.
Oni u sebi akumuliraju, nose i izražavaju duhovni potencijal jedne
generacije sa svim njegovim prednostima i slabostima.
Najzad četvrti sloj srednje klase čine službenici i stručnjaci vezani za
velike korporacije i javne poslove. Ovo je kategorija najmanje “nezavisnih”
među pomenutim slojevima srednje klase. Slikovito rečeno, on predstavlja
četvrti koncentrični krug u okviru rasprostiranja srednje klase u društvu. To
su, prije svega, istraživači, komercijalisti, stručnjaci za marketing,
propagandu i reklamu u kompanijama i medijima, zatim specijalni savjetnici
za pojedina pitanja iz oblasti prava, finansija, međunarodnih odnosa i
komunikacija, stručnjaci za međuljudske odnose, oficiri, profesionalni
političari, menadžeri srednjeg i nižeg nivoa, službenici u javnoj upravi. Oni
takođe ne spadaju u vlasničku kategoriju srednje klase (iako mogu da
kupuju i posjeduju akcije nekih kompanija). Njih karakterišu relativno
visoke plate koje su rezultat specijalnih znanja, informacija i sposobnosti.
Značajna komponenta njihovog ukupnog stanja jeste ugled koji uživaju,
iako ne u razmjerama “opštenarodne” popularnosti, kao što se to može reći
za mnoga zanimanja iz prethodnog sloja.
Srednja klasa ima svoju veliku ulogu u savremenom društvu. Sa
ekonomskog stanovišta to je veoma dinamična i progresivna snaga koja
cijeni i praktikuje rad, kreativnost, stvaralaštvo, ličnu preduzimljivost i
inicijativu. U socijalnom smislu predstavlja okosnicu socijalne dinamike i
klasne pokretljivosti. Obrazovanje sve više čini odlučujuću komponentu
srednje klase. Ona takođe utiče na obrazovanje, te na političke i kulturne
tokove društva. Zbog toga se mnoga razvijena društva sama predstavljaju
kao “društva srednje klase” i nju smatraju “energijom” razvoja društva i
elementom njegove stabilnosti.


112
6.2. Društvene grupe

Ako je čovjek prvi gradivni elemenat društva, onda su društvene
grupe prva cjelina ili kolektivni elemenat u “zgradi” zvanoj društvo. Sve
počinje od društvenih grupa. One su početak i uslov nastanka svake šire
cjeline (zajednice, države, društva). Društvene grupe se mogu odrediti kao
skup manjeg ili većeg broja ljudi povezanih određenim potrebama i
interesima, koje vrše određene funkcije i uspostavljaju određene odnose.
Postoje različiti uzroci i uslovi nastanka društvenih grupa. To zavisi
od potreba i interesa oko kojih se grupa okuplja. Sociološki posmatrano,
postoje dva osnovna načina formiranja grupa. Prvo su grupe nastale od
nekog spoljašnjeg interesa. To su “grupe po sebi”, čiji članovi nemaju
zajedničke potrebe i interese, odnosno oni ih ne osjećaju kao takve, nisu ih
svjesni. Takva grupa je grupa TV-gledalaca. Nju je “formirala” određena
TV-stanica radi istraživanja gledanosti svog programa. Članovi grupe su
potpuno nezavisni jedni od drugih, nemaju iste potrebe, interese i
vrijednosti. Oni nisu grupa “za sebe”, nastala zbog artikulacije svojih
unutrašnjih potreba i interesa. Slično se može reći i za grupu potrošača
električne energije, oni su grupa za određenu kompaniju koja vrši prenos i
prodaju električne energije. Isto tako, grupa može nastati djelovanjem nekog
društvenog subjekta, koji daje pravila i propise za formiranje određene
grupe. Tu se članovima grupe određuju (nameću), za kraće ili duže vrijeme,
potrebe, interesi i ciljevi, pa čak i određeni sistem vrijednosti. Takve grupe
formira država u oblasti odbrane i zaštite ljudi i poretka (policija, vojska,
zatvori, sudovi), u oblasti finansija (razne komisije i savjeti), zatim u dijelu
rada u javnom sektoru i slično
Drugi način formiranja društvene grupe jeste nastanak “grupe za
sebe”. Zbog ostvarenja nekih zajedničkih potreba i interesa, ljudi se
udružuju u grupu, svjesni svojih uloga, obaveza i odgovornosti. Veoma je
širok spektar uzroka i uslova nastanka takvih grupa. One se nekada
formiraju na bazi nekog spoljašnjeg faktora, događaja koji ih privlači
(publika na nekoj sportskoj ili kulturnoj priredbi). Članovi takve grupe su
veoma raznorodnog interesovanja i potreba, starosne, polne i socijalne
strukture. Njihov interes traje dok traje događaj oko koga su se okupili.
Dalje praćenje uzroka i oblika formiranja društvenih grupa pokazuje da se
interesi sve više sužavaju, produbljuju i postaju bliži (od perifernih,
sekundarnih do primarnih). Tako se lepeza društvenih grupa sužava od
pokreta (pokret potrošača), grupa vršnjaka, školske generacije, drugova iz
kraja, preko proizvodne grupe, profesionalne grupe, etničke, vjerske,
političke, do rodbine i porodice kao najbliže (primarne) društvene grupe.
113
Savremeno društvo je društvo mnoštva grupa. Što je društvo
razvijenije, bogatije i privlačnije, to je i broj društvenih grupa veći. Grupe
uspostavljaju različite međusobne odnose, mijenjaju oblike i sadržaje,
pojačavaju ili gube svoj uticaj, moć, značaj i ulogu u društvu. Grupe
ponekad mijenjaju svoj naziv, a zadržavaju sve ostale karakteristične
elemente. Isto tako, grupe mijenjaju principe i kriterije funkcionisanja, a
zadržavaju raniji naziv. Dakle, grupe nastoje da se prilagode spoljašnjim
uslovima i zahtjevima, ali i nekim unutrašnjim odnosima i stanju u grupi.
Društvene grupe čine osnovu dinamike i socijalne mobilnosti u društvu.
Ovdje je potrebno naglasiti odnos i razliku između društvene grupe i
društvene zajednice. Često se ta dva pojma i termina upotrebljavaju u
sinonimnom značenju, iako to teorijski i empirijski nije uvjek opravdano.
Termin zajednica više ima vrijednosno značenje: upućuje na prisnije i
neposrednije veze, na potrebu da se uvjek bude zajedno i djeluje skladno
(bračna zajednica, radna zajednica, mjesna zajednica). Dok termin društvena
grupa ima "neutralno" značenje: bilo koji skup ljudi povezan određenim
potrebama, interesima, zahtjevima i ulogama. Nekada se, zaista, termin
zajednica i termin grupa poklapaju, odnose na isto i mogu se upotrijebiti u
sinonimnom značenju. Takav je slučaj sa već pomenutim zajednicama,
odnosno društvenim grupama, kao što su porodica, brak, radna grupa i
slično.
Na drugoj strani, termin zajednica može da uključuje više društvenih
grupa, kao što je to slučaj sa nekom regionalnom zajednicom, koja uključuje
više sela i gradova kao teritorijalnih grupa. Zajednica može da
podrazumjeva i mnoštvo različitih društvenih grupa. Takav primjer
nalazimo kod zajednice država, kao što je Evropska unija (Ona je u početku
imala naziv Evropska ekonomska zajednica). Dakle, za društvenu (ljudsku)
zajednicu bi moglo da se kaže da je to specifičan oblik društvene grupe,
odnosno poseban kvalitet i struktura veza i odnosa među ljudima koji
stvaraju osjećaj kolektiviteta i zajedništva u prostoru i životu. Te da se za
svaku društvenu grupu ne može upotrijebiti termin zajednica u sinonimnom
značenju. Njemački sociolog Ferdinand Tenis (1855-1936) tvrdio je da se
zajednica (Gemeinschaft) zasniva na organskoj solidarnosti i vezama, dok se
društvo (Gesellschaft) zasniva na mehaničkim vezama. Danas se može reći
da i pojam i termin zajednica podrazumijeva mehaničke veze, koje su
uslovljene određenim, manje ili više trajnim, potrebama i interesima.

6.2.1. Struktura grupe

Društvena grupa ima svoju određenu strukturu. Ona je specifična i
svojstvena svakoj grupi zasebno. Ipak, postoji nekoliko osnovnih elemenata
114
koji su karakteristični za sve grupe i na osnovu kojih se može posmatrati,
istraživati neka grupa i donositi stavovi o njenoj veličini, značaju i ulozi u
društvu. Prvi elemenat u strukturi grupe predstavljaju ljudi, ličnosti sa
svojim ambicijama, sklonostima i težnjama. Ljudi stupaju u određene,
nužne ili dobrovoljne, međusobne odnose i na taj način započinju formiranje
grupe kao forme koja oblikuje i zadržava te odnose. Veličina, struktura,
karakter i trajnost grupe zavise od potreba, interesa, želja i ambicija ljudi
koji je sačinjavaju. Čovjek ne može da ostvari svoj potencijal, niti svoje
želje i potrebe kao usamljeno, izolovano biće. On to može jedino preko
jedne ili više grupa u koje se uključuje. Dakle, grupa je nužan i primaran
uslov ostvarenja čovjeka kao društvenog bića.
Grupa ima određene potrebe na osnovu kojih razvija aktivnosti,
djelatnosti i pribavlja sredstva za njihovu realizaciju. Potrebe su osnovni
uzrok nastanka i razvoja neke grupe. One su istovremeno i kriterij
odvajanja, razlikovanja i uspostavljanja odnosa među grupama. Društvena
grupa uključuje mnoštvo pojedinačnih, istih ili sličnih, potreba. To nije
mehanički zbir potreba, već je to dugotrajni proces usklađivanja i
artikulacije pojedinačnih potreba, da bi se formirale zajedničke, više i
složenije potrebe. Tako nastaju potrebe grupe, koje su autonomne,
nezavisne, često se nadređuju individualnim i ličnim potrebama. Potrebe su
pokretačka snaga svake grupe. Što su razvijenije i savremenije, to je grupa
snažnija i ima više mogućnosti da uspostavlja svestranije odnose i veze sa
drugim grupama u društvu. Grupa mora stalno da pronalazi nove načine i
oblike usklađivanja individualnih i grupnih potreba da ne bi došlo do
narušavanja odnosa u grupi, odnosno njene stagnacije ili raspada.
U grupi se uspostavljaju određeni odnosi (saradnje, pomoći,
podrške) koji predstavljaju početak artikulacije potreba i njihovo pretvaranje
u interese. Ako su potrebe osnovni uslov formiranja neke grupe, onda su
interesi bitan činilac njenog funkcionisanja i razvoja. Ljudi stupaju u grupu
da bi ostvarili neke svoje interese (primarne ili sekundarne). Od toga kako
će se uskladiti interesi među članovima grupe, zavisi način funkcionisanja i
budućnost same grupe. Ako preovlađuju odnosi saradnje i uzajamne pomoći
i podrške među članovima, onda će grupa dobijati sve više značaja i uticaja
u društvu. U suprotnom, ako počinju da vladaju odnosi surevnjivosti, ako se
teži za nametanjem ličnih interesa, onda grupa dolazi u krizu, počinju
sukobi i prijeti opasnost da se raspadne.
Svaka grupa mora da uspostavi određene norme i pravila da bi mogla
funkcionisati i obavljati svoju osnovnu ulogu, odnosno da bi mogla
zadovoljiti potrebe i interese svojih članova, kao i uže i šire sredine. Da bi se
uspostavili skladni odnosi u grupi, neophodno je da postoje pravila i norme
na osnovu kojih se grupa organizuje, odnosno kako se u njoj djeluje, te koji
115
su zadaci i obaveze njenih članova. Za neke grupe postoje pravila i norme
koje država propisuje, a koje grupa mora uključiti da bi dobila odobrenje za
svoje djelovanje. To su grupe koje imaju obavezu da se registruju kod
državnih institucija da bi zadovoljile određene standarde koji su im
neophodni radi formiranja i djelovanja (političke partije, sportski kolektivi,
obrazovne grupe). Većina društvenih grupa same donose određena pravila
na osnovu kojih se osnivaju i funkcionišu. Nekada grupa ima određena
pravila i norme koje dugo traju, naslijeđuju se i prenose sa jedne generacije
na drugu (vjerske, etničke grupe). Postoje slučajevi gdje grupe često
mjenjaju norme i pravila rada i ponašanja da bi se prilagodile promjeni
uslova u okruženju (radne i profesionalne grupe). Pravila rada, ponašanja i
odnosa u jednoj grupi povezani su sa određenim sistemom vrijednosti. Zato,
često kršenje normi i pravila u nekoj grupi može da bude pokazatelj
narušenog sistema vrijednosti te grupe. Isto tako, dugo zadržavanje pravila i
normi koje je vrijeme "pregazilo", ukazuje na nedostatke i slabosti grupe i
može biti uzrok njene stagnacije i propadanja.
Bitan elemenat u strukturi grupe jeste njena unutrašnja organizacija,
odnosno podjela zadataka i uloga među članovima grupe. Tu se govori o
uspostavljanju neophodne hijerarhije uloga, odnosa i obaveza. Samo dobro
organizovane grupe imaju mogućnost da ostvare potrebe, interese i ciljeve
zbog kojih su nastale. Grupa ima rukovodioca ili rukovodstvo koje se stara o
izvršenju svih zadataka i obaveza. Zatim grupa ima kreatore ideja, planova i
projekata koji će učiniti grupu značajnom, čvrstom, neophodnom i dovesti
je na što bolje pozicije u društvu. Zbog toga je važna podjela uloga među
članovima grupe prema sposobnosti, znanju i kompetentnosti. Prema
principima i karakteru organizacije, može se zaključiti da li je grupa
demokratski i liberalno usmjerena, ili je više sklona militarizmu i diktaturi,
odnosno da li je grupa labave i nestabilne strukture, koja često "sklizne" u
anarhiju. Organizacija često može postati predmet sukoba unutrašnjih snaga
koje zastupaju svoje parcijalne i kratkoročne interese.
Svaka društvena grupa mora postići, ostvariti i imati određeni
rezultat svog djelovanja. To je elemenat na osnovu koga procjenjujemo
snagu i značaj grupe. Rezultat je ono zbog čega je ona nastala. To može biti
neki proizvod, usluga, program, projekat, akcija, ili bilo koji postignuti
uspjeh. Naravno, rezultat djelovanja neke grupe može biti i izostanak svih
ovih elemenata. U tom slučaju grupa ne ostvaruje svoje osnovne ciljeve, ne
zadovoljava potrebe i interese svojih članova, nije produktivna i korisna u
užem i širem okruženju. Takva grupa se, često, održava stvarajući konflikte
u odnosima među grupama i u okruženju, kao i manipulacijama interesima i
potrebama u odnosima unutar grupe i među grupama.
116
Na kraju dolazi veličina grupe i njen sastav (polni, starosni,
obrazovni), kao rezultat postojanja i funkcionisanja svih prethodno
pomenutih elemenata. Ako su zastupljeni svi pomenuti elementi u strukturi
grupe, te ako oni djeluju na efikasan način, onda će veličina i sastav grupe
biti zadovoljavajući i odgovarajući za njeno uspješno djelovanje. Veličina
grupe će se povećavati, ostajati ista ili smanjivati u zavisnosti od skladnog
funkcionisanja njenih strukturalnih elemenata. Grupa će biti privlačnija za
nove članove ukoliko ima dobru strukturu. Svi pomenuti elementi čine
jednu integralnu cjelinu od koje zavisi funkcionisanje grupe, njena uloga i
dužina trajanja. Ako neki od elemenata ne funkcioniše, grupa dolazi u krizu,
postaje nefunkcionalna, neproduktivna, neuspješna i članovi je napuštaju.

6.2.2. Podjela društvenih grupa

Na osnovu izloženog, uočavamo da postoje uzroci i razlozi
formiranja mnoštva grupa u društvu. Postoje različiti principi podjele i
klasifikovanja društvenih grupa prema velikom broju kriterija.
27
Ovdje će
biti riječi o podjeli društvenih grupa prema četiri opšta kriterija.
Prema kriteriju bliskosti, grupe se dijele na primarne (porodica,
rodbina, vršnjaci, radna grupa) i sekundarne (klase, partije, sindikati,
udruženja). Primarne grupe su blisko vezane za čovjeka, njegova
egzistencija i način života direktno zavise od pripadnosti tim grupama. Za
neke od njih čovjek nema izbora (porodica, rodbina, vršnjaci). Sekundarne
grupe čovjek najčešće bira. On može da napusti neku od tih grupa, da pređe
u drugu, ili da uopšte ne pripada nekoj od tih grupa.
Prema unutrašnjoj strukturi, postoje strukturisane (formalne,
uređene) grupe (porodica, politička partija, sindikat) i nestrukturisane
(neformalne) grupe (publika, masa, gomila). Strukturisane grupe imaju
određenu formu, svoju čvrstu strukturu u kojoj su utvrđeni odnosi, položaj i
uloga njenih članova. Nestrukturisane grupe nastaju zbog nekog
kratkoročnog interesa i cilja, nemaju unutrašnju strukturu i precizne odnose
i uloge. One traju samo dok traje pojava ili događaj zbog koga su se okupile.
Prema veličini, grupe se klasifikuju na velike (klase, nacije, vjerske
grupe, tv-gledaoci, publika) i male grupe (porodica, vršnjaci, trijade).

27
Žorž Gurvič je utvrdio čitav spektar kriterija na osnovu kojih se može izvršiti
klasifikacija društvenih grupa. Ti kriteriji su: sadržaj, obim, trajanje, ritam, rasutost, osnov
formiranja, stepen ispoljenosti, funkcije, orijentacija, način prožetosti grupe globalnim
društvom, stepen spojivosti između grupacija, način prinude, način upravljanja, te stepen
jedinstva u grupi. Na osnovu tih kriterija, Gurvič je konstatovao da postoji 49 različitih
vrsta društvenih grupa.
117
Prema vremenu trajanja, grupe se mogu podjeliti na ad hoc
(privremene, trenutne) grupe (publika, masa, gomila) i na trajne (trajnije)
društvene grupe (porodica, etnička grupa, vjerska grupa, sindikat,
profesionalno udruženje).

6.2.3. Odnosi u grupi i među grupama

Potrebno je nešto više analizirati odnose koji se uspostavljaju i
razvijaju unutar društvene grupe, kao i odnose koji se uspostavljaju između
grupa. To je najvažnija strukturalna karakteristika svake društvene grupe.
Grupa nastaje kao prostor u kome pojedinci nastoje da zadovolje svoje
potrebe i interese i ostvare postavljene ciljeve. Svaki čovjek mora pripadati
određenom broju grupa, jer je to uslov njegove egzistencije i ostvarenja
njegovih potencijala. Usamljen i izolovan pojedinac nije u mogućnosti da
ispolji i realizuje svoj talenat, znanje, ambicije i želje. To je jedino moguće
u društvu, jer je čovjek društveno biće. A društvo je sastavljeno od
raznovrsnih društvenih grupa i njihovih odnosa.
Od rođenja pojedinac započinje svoj hod kroz primarne i sekundarne
grupe u namjeri da razvije svoje potencijale, zadovolji potrebe i interese i
ostvari postavljene ciljeve. Porodica je prva, osnovna i neizbježna grupa
kojoj pojedinac pripada. Već tu on počinje da stiče određena znanja,
informacije, potrebe i navike. Tu pojedinac uči da bude koristan član grupe,
da radi, da se razvija i da na različite načine doprinosi dobrom stanju u
porodici i dobrom položaju porodice u okruženju. Prvi oblici socijalizacije
ličnosti ostvaruju se u porodici kao primarnoj grupi. Za dalji razvoj
pojedinca važno je znati da li se pomenuta socijalizacija odvijala kroz
proces solidarnosti, saradnje, podrške i ljubavi, ili kroz sukobe i teškoće.
Zbog toga je veoma bitno sa kakvim će navikama i ambicijama pojedinac
"krenuti" iz porodice kroz mrežu društvenih grupa, u potrazi za sredstvima,
uslovima i načinima svoje afirmacije u društvu.
Odnosi u grupi su veoma složeni i zavise od velikog broja faktora.
Najprije od sastava grupe, zatim od njenih interesa i ciljeva, pa od mjesta i
položaja grupe u društvu, kao i od stepena razvijenosti i ukupnog stanja
društva, odnosno uslova i stanja u svijetu. Odnosi u grupi mogu biti dobri
(zasnovani na racionalnim, solidarnim i tolerantnim principima), ali i loši
(počivaju na zavisti, manipulaciji, sukobima). Grupa je neka vrsta
omeđenog prostora (polja) u kome se odvija takmičenje između pojedinaca,
između pojedinaca i kolektiva, kao i između samih kolektiva. Takmičenje
često prerasta u borbu pojedinačnih ili kolektivnih interesa u grupi. Javlja se
težnja za nametanjem pojedinačnih i posebnih interesa, za potiskivanjem i
potčinjavanjem drugih ljudi.
118
Kada se razmatraju odnosi u društvenoj grupi, posebnu pažnju treba
obratiti na mjesto i ulogu pojedinca, na uslove i mogućnosti njegovog
razvoja i djelovanja. Djelovanje i uspjeh grupe često zavisi od sposobnosti,
moralnih i voljnih karakteristika nekoliko pojedinaca. Obično su to kreatori,
inspiratori i pokretači najvažnijih aktivnosti koje grupa preduzima. Postoji
jedan dio grupe koji preuzima i operacionalizuje ideje, zamisli i postavke
sposobnih i dobronamjernih pojedinaca – kreatora i inspiratora rada grupe.
Najveći dio grupe koristi rezultate ovih prethodno pomenutih tako što se
djelimično uključuje u sam proces sticanja materijalnih dobara i drugih
vrijednosti, ili se javlja samo kao njihov pasivni potrošač. Ako grupa stvara
više prostora i povoljnije uslove za djelovanje "kreatora" i "operativaca",
onda će se ona brže razvijati i postići bolje rezultate. Takva grupa počiva na
trajnim i pravim vrijednostima i pojedinci joj se rado priključuju, a rijetko i
teže je napuštaju. Tamo gdje grupa, svojim normama i pravilima, sužava
prostor za slobodno i kreativno djelovanje pojedinaca, javljaju se konflikti i
negativne pojave. Takva grupa ne može brzo da se razvija, u njoj su prisutne
patološke pojave, a sposobni i ambiciozni pojedinci nastoje da je napuste.
Svaka grupa mora da razvija svoje norme i pravila koji regulišu i
usmjeravaju cjelokupan život i djelovanje u grupi. Što su ta pravila jasnija,
operativnija i objektivnija, to je veća pretpostavka da će biti poštovana od
strane pojedinaca i kolektiva, te da će biti manje potrebe za njihovim
nametanjem od strane rukovodstva grupe. Ponašanje, položaj i uloga
pojedinca u grupi zavisi od njegovih naslijeđenih, kao i od stečenih osobina
i činilaca. Neophodno je da postoji određena srazmjera i sklad između ova
dva činioca da bi pojedinac uspješnije djelovao i zauzeo bolje mjesto u
grupi. To zavisi kako od svakog pojedinca, koji nastoji da uskladi (ili
zanemaruje) ova dva činioca, tako i od grupe koja može da daje primat
jednom ili drugom činiocu. Ako pojedinac ili grupa nastoje da duže
zadržavaju, te da se čvršće vežu za naslijeđene i tradicionalne činioce, onda
su oni skloni tradicionalizmu, sporije prihvataju promjene i inovacije, što
može dovesti do sporog razvoja grupe i stvaranja konfliktnih odnosa između
"tradicionalista" i "modernista". Ukoliko se primat daje samo onim
osobinama i faktorima koji su stečeni u grupi, onda može doći do razvoja
dinamičkih i "agresivnih" postupaka i situacija koje jedan dio grupe nije u
stanju da prati. U savremenim uslovima ovo je karakteristično za neke
pojave i procese u ekonomiji, tehnologiji i kulturi.
U svakoj grupi postoje pojedinci koji odbacuju uobičajena pravila i
norme, koji neće radom i zalaganjem da stiču materijalna i ostala dobra, već
to čine raznim nedozvoljenim sredstvima (krađom, kriminalom, prevarom,
manipulacijom). Broj ovakvih ljudi se povećava, ili smanjuje, zavisno od
stanja i odnosa u grupi. Naravno, oni uvijek i u svim grupama postoje, ali se
119
njihov broj povećava u vrijeme teškoća, kriza i drugih poremećaja u grupi.
Vrijednost, moć i uticaj jedne grupe često direktno zavisi od broja njenih
članova sa pomenutim karakteristikama. Ovdje treba pomenuti da postoje
grupe čija je osnovna i jedina karakteristika destruktivno delovanje u
društvu (kriminalne, terorističke, razbojničke i slične grupe).
Da bi grupa imala veću ulogu, značaj, uticaj i moć u društvu, samim
tim bila korisna za svoje članove i privlačna za pojedince iz drugih grupa,
ona mora da usklađuje odnos između individualizma i kolektivizma kao
dvije dominantne osobine i sklonosti u ponašanju i djelovanju savremenog
čovjeka. Individualizam je neophodna osobina kada je usmjeren na
kreativnu, slobodnu i korisnu djelatnost. Međutim, ako individualizam
proizvodi egoizam, zatvorenost i isključivost, onda je on štetan po odnose u
grupi. Takav princip podstiče ljude koji pojedince i grupu koriste za
ostvarenje samo svojih ličnih interesa i ciljeva, za sticanje materijalnih i
drugih dobara na štetu grupe i društva u cjelini. Čovjek je ipak društveno
biće ("biće grupe") i on mora da radi, djeluje i ponaša se tako da stiče korist
za sebe, ali i za grupu kojoj pripada. Međutim, sve više uočavamo probleme
koje savremeni čovjek ima sa ostvarenjem svoje društvenosti. Društvenost,
kao opšti kolektivni identitet, postaje težina i tjeskoba za čovjeka. Isto tako,
grupa mora da motiviše pojedince da se zalažu, rade i stvaraju u svoju korist
i u korist grupe. Ne može biti uspjeha i tolerancije u grupi ako se nameću
isključivo kolektivni interesi i ciljevi. Nametanje pitanja ko je važniji, grupa
ili pojedinac, uvijek donosi teškoće i probleme i pojedincu i grupi.
Odnose u grupi i položaj pojedinca u njoj čini još složenijim
činjenica da je svaki pojedinac pripadnik istovremeno više grupa (porodica,
vršnjaci, radna grupa, profesija, zabava, etnička grupa). Svaka grupa ima
svoja specifična obilježja, svoj "svijet", svoje interese, koji se prelamaju u
svakom pojedincu, stvarajući kod njega teškoće prepoznavanja prioriteta
interesa i potrebu njihovog usklađivanja. Neke grupe daju više slobode,
kreativnog i stvaralačkog prostora pojedincu, dok druge imaju stroga pravila
djelovanja, te često ograničavaju, sputavaju i zarobljavaju pojedinca.
Pojedincima nisu podjednako dostupni svi resursi grupe. U takvoj situaciji
često dolazi do sukoba interesa u samom pojedincu, kao i u odnosima sa
drugim ljudima, pa i sa cijelom grupom. Osnovna vrijednost i kvalitet
svakog pojedinca i svake grupe jeste sposobnost da drugog prihvate
racionalno i tolerantno, bez predrasuda i da u svakoj komunikaciji čuvaju
kako svoj integritet, tako i integritet onog drugog (drugih).
Odnosi među grupama imaju direktan i indirektan uticaj na položaj i
ulogu pojedinca u grupi i društvu. Pojedinci koji su članovi više grupa
istovremeno, imaju u jednoj grupi veći položaj, značaj i uticaj, dok u drugoj
imaju manji. Taj svoj uticaj oni pokušavaju da "prenesu" i na druge grupe i
120
tako nastaje sukob interesa i opasnost da dođe do konflikta među grupama.
Uzroci sukoba među grupama su brojni: predrasude, ideološke
manipulacije, položaj grupe u društvu, konkurencija u oblasti u kojoj grupa
djeluje, uže i šire okruženje, tradicionalno i kulturno naslijeđe i slično. Kao
što se vodi borba između pojedinaca za bolje mjesto u grupi, tako se vodi i
borba između grupa za bolje pozicije i bolje mjesto na hijerarhijskoj ljestvici
u društvu.To je društveni konflikt. Ako se konflikt odvija u normalnim i
pravilima uokvirenim društvenim prostorima, onda on doprinosi društvenoj
dinamici i napretku društva. Ali ako konflikt izađe iz utvrđenih i
uobičajenih društvenih pravila, ako je otvorenog karaktera i nepomirljiv
(ako pređe u sukob), onda on razara društveno tkivo, odnosno šteti i
grupama i društvu. Takva borba (konflikt-sukob) često dovodi do raspada
pojedinih grupa, pa i do propasti cijelog društva.

6.3. Porodica

Porodica je univerzalna društvena institucija i nerazdvojni pratilac
ljudskog društva i čovjekovog postojanja. Spada u red osnovnih, najstarijih i
najtrajnijih društvenih grupa. Zasniva se na braku i odnosima srodstva, čiji
članovi, po pravilu, žive u zajednici. Porodica je ljudska tvorevina i ima
svoju veoma složenu istoriju. Dakle, to je društvena grupa vezana krvnim
srodstvom i vezama koje su različite prirode, od običajno-vjerskih do
pravno-ekonomskih. Ona je i funkcionalna zajednica, sa ciljem
zadovoljavanja bioloških, socijalno-ekonomskih i kulurnih veza i odnosa.
Biološka funkcija porodice ogleda se u zadovoljavanju polonoga nagona i
indivdue, zadovoljavanju emotivnih potreba, repordukcije, tj. u rađanju i
odgoju nove generacije, odnosno produžavanju ljudske vrste.
Uslovi egzistencije i privređivanja su se u istoriji ljudskog društva
mijenjali i time se mijenjala i funkcija porodice, od porodične proizvodnje
do industrijskog tipa u kome njeni članovi participiraju, a prodica gubi svoj
značaj za organizaciju i način proizvodnje u globalnom smislu. Socijalna
funkcija porodice se ogledala u odgoju i brizi za potomstvo, od zaštite od
napada i ugrožavanja slobode pojedinaca.
Danas su se funkcije porodice veoma promjenile, ali i dalje ona je
ostala važna društvena institucija koja ima veliku ulogu u životu svakog
pojedinca i u svakom društvenom sistemu. Sva društva se zasnivaju na dvije
vrste reprodukcije, i to na materijalnoj reprodukciji i reprodukciji
sopstvenog života, dakle produžavanja vrste.
28
I jedna i druga istorijska

28
Na osnovu analize 250 društava, Murdock tvrdi kako porodica obavlja četri osnovne
funkcije u svim društvima. Te funkcije su: seksualne, reproduktivna, ekonomska i odgojna.
121
misija prodice je ljudski proizvod, izraz potreba čovjekovih. Zato je
porodica univerzalna društvena grupa sa prirodno-biološkom, ekonomsko-
socijalnom i običajno-kulturnom tradicijom i funkcijama. Ona je osnova
ljudskog udruživanja i rađanja. Obezbjeđuje egzistenciju i razvija
proizvodnju kao proizvod ljudskog rada i znanja, vodi brigu o egzistenciji i
potrebama djece, odraslih, staraca, ali je i osnovno mjesto za usvajanje
vrijednosnih normi, tradicije, kulture, vjere i ponašanja. Te funkcije, koje ni
jedna druga društvena grupa ne može obaviti, vrši porodica i zbog toga je
ona nezamjenjiva osnova egzistencije i čovjeka društvenoga sistema.
Na razvoj i samu fizionomiju porodice uticalo je mnogo faktora.
Među najznačajnijim su, svakako, društvene prilike, ekonomsko-socijalni
uslovi i vjerska, običajna i kulturna tradicija.
Društveni uslovi, odnosno okruženje u kome ona nastaje i razvija se,
određuje, prije svega, dio karaktera porodice. Zato danas susrećemo različite
običaje naroda, različite tipove bračnih veza, različita gledišta na brak i
porodicu, različite tipove porodice, njihovu krvno srodničku povezanost,
nasljednost, pravo na posjedovanje i imovinu.
Kao zajednička osnova svih društava, bila je težnja i nastojanje da se
porodici, a prije svega braku kao njenoj osnovi, da veliki društveni značaj.
Tu važnost braka zadobija običajima, religijskim ili pravnim normama.
Tako se, u izvjesnom smislu, obezbjeđuje sigurnost prodice i pravo na
bračni život supružnika i njihovih potomaka.
Od najranijih oblika organizovanja države do danas, susrećemo
njenu intervenciju, odnosno funkciju kod sklapanja braka. Država najčešće
na osnovama običajnog prava uspostavlja pravila za dopuštenost braka,
postavlja uslove za sklapanje i rastavu braka, određuje ljudima u braku
prava i dužnosti, pruža djeci zaštitu i utvrđuje obaveze i prava roditelja
prema djeci i obratno, Dakle, porodica i brak su objekt državne intervencije
i otuda se razgranalo kao veoma razvijenio i stalno pravo, koje se najčešće
naziva porodično ili nasljedno pravo.
Uslovi egzistencije, odnosno privredna aktivnost, kao i razvoj
društava, takođe bitno utiču na sam karakter porodice, njenu organizaciju i
funkciju. U periodima kada je porodica bila osnov egzistenciji i
privređivanju, njena funkcija je bila veoma značajna, što je bitno
opredjeljivalo i sam tip porodice i način raspolaganja imovinom. U
patrijarhalnim seoskim porodicama, koje su imale proizvodni karakter,
organizacija, pa i podjela rada u porodici, bila je prilagođena tim uslovima,
a brakovi su imali cilj očuvanje i širenje posjeda. Ta razlika se i danas

Vidjeti: George Peter Murdocjm Univerzalne funkcije obitelji – u: M. Haralambos, Uvod u
sociologiju, n. Izd.,str. 319-320.
122
zadržala i zato se često govori o seoskoj i gradskoj porodici, o razlikama u
staleškom i imovnskom statusu.
Danas se mnogi autori bave, ustvari, analizom i pozicijom
industrijskog tipa porodice. Svi su složni u ocjeni da je porodica imala
mnogo veću ulogu u društvenoj i privrednoj organizaciji nižeg stepena
privrednoga razvoja, nego u razvijenom industrijskom društvu. Iz toga jasno
proizlazi spoznaja da u osnovi transformacije porodice stoji trasnformacija
društva, čime nisu dovedene u pitanje autonomija i osnovne funkcije koje
porodica ima i u modernom društvu.
Vjerska, običajna i kulturna tradicija su trajni pratilac porodice i
braka. Na njihovim osnovama i stavovima uspostavljene su moralne norme,
običaji, kao i zakonodavstvo. Religija na sebi svojstven način uspostavlja
kriterij dopuštenosti braka, stavove o vjernosti, preljubi, rastavi braka,
odonosima prema djeci, djece prema roditeljima, pravu nasljedstva imovine
itd. Na osnovu religijskih gledišta najčešće se uspostavljaju pravne norme
koje postaju dio običajnosti, tradicije, ali i zakonskih rješenja većina država.
Brak tako, pored pravne, najčešće zadobija i vjersku sankciju, odnosno
obaveznost, što je izraz već duge tradicije i običajnosti nekih naroda i
država.

6.3.1. Tipovi porodice

Danas ne postoji jedinstvena tipologija porodice, ali isto tako ne
postoji saglasnost o njenom samom karakteru, istorijskim fazama razvoja i
funkcijama koje je ona imala u prošosti, ali i u sadašnjosti. Najpribližnija
tipologija koju većina sociologa daje, a koju i mi možemo prihvatiti, sastoji
se u slijedećem: totemski klan, velika porodica, patriarhalna i indvidualna,
odnosno industrijska porodica. Pritom smo svjesni svih ograničenja koja
svaka tipologija ima, pogotovo njeno razvrstavanje na veće istorijske
cjeline. Da bismo razumjeli porodicu, njenu genezu, ali i razvojne faze,
nužno je prvenstveno vidjeti, odnosno naznačiti, osnove karakteristike i
specifičnosti pojednih tipova porodice.
Totemski klan je najstariji oblik porodičnog života. Taj tip porodice i
danas postoji u nekim australijskim plemenima. U njoj postoji zajedničko
genetičko ime svih pripadnika roda. Pripadnici plemena nemaju pojednična
imena. Ona se izražavaju posebnim znakovima ili grbovima. Kod njih je
pristuno uvjerenje o zajedničkom porjeklu svih i o posjedovanju najboljih
osobina njihovih predaka, odnosno totema. Potomstvo se određuje po
materinskoj liniji. Takav način određivanja potomstva poznat je i u drugim
tipovima porodice i naziva se materinsko pravo. Pripadnici iste generacije se
udružuju i stavraju bračne odnose, ali iz različitih porodičnih zajednica. I
123
kod njih je uspostavljena zabrana polnih odnosa između braće i sestara, pa i
bližih srodnika po majčinoj liniji.
Velika porodica je najrasprostranjenija kod indoevropskih naroda i
danas je u izumiranju i nestanku. Postoje razne forme velike porodice i razni
nazivi. Najčešće se ona još označava i kao velika familija ili kućna
zajednica. U nekim dijelovima svijeta ona je bila matrijarhalnog karaktera, a
u nekim dijelovima i sredinama patrijarhalnog. Glavna karakteristika velike
porodice matrijarhalnog karaktera se ogledala u tome što je najstarija žena
imala veliki značaj. Ona je bila stariješina porodice i uživala ugled ostalih
članova.
Potomstvo se računalo po ženskoj liniji. Nakon smrti žene, starješine
porodice, zamjenjivali su je muški srodnici, i to najčešće brat koji je
preuzimao ulogu oca njene djece. U zajedničkom kućanstvu su stanovali
samo srodnici po ženskoj liniji. Antropolozi tvrde da takav tip porodice još i
danas postoji na Tibetu i nekim dijelovima Indije.Veliku porodicu više
karakterišu patrijarhalni odnosi i srodstvo po muškoj liniji, a kasnije i po
ženskoj. U većini zemalja u kojima je egzistirala velika porodica, potomstvo
se računalo po muškoj liniji. U njima je starješina porodice najstariji
muškarac.U ovom tipu porodice veći broj bračnih parova živi sa svojom
djecom u zajedničkom domaćinstvu, zajednički obrađuju imanje i obavljaju
druge poslove neohodne za život i repodukciju porodice. Istina za volju, u
njima je izvršena podjela rada i to po ulogama koje ima žena, a koje
muškarac, odnosno po poslovima koji se smatraju muškim i ženskim. U
kasnijoj fazi društvenog razvoja krvno srodstvo se u velikim porodicama
računalo i po muškoj, ali i po ženskoj liniji. Taj krvno-srodnički princip se
ustalio i razvio u običajno pravo, postao je važeći princip i u savremenom
društvu. Srodničke veze u istoriji ljudskog društva nisu bile iste, ali nije isto
bilo ni pravo nasljedstva koje je usko sa tim vezano. Različita su pravila kod
prava nasljeđivanja imovine. Negdje ona pripada samo muškim potomcima,
negdje svima, ili, pak, samo jednom, najčešće najmlađem ili najstarijem
sinu. Pravo nasljedstva je usko vezano sa običajima, pa i religijskim
normama, odnosno tradicionalnim stavovima. I danas je to pravo različito i
porodično zakonodavstvo ga je prihvatilo kao dio tradicije porodičnih
odnosa.
Patrijarhalna porodica je najrasprostanjeniji oblik porodične
organizacije u istoriji. Njene elemente nalazimo i u velikoj porodici. Mnogi
autori ističu njene zajedničke karakteristike koje se ogledaju u svojinskom
karakteru, tj. posjedovanju privatne svojine. Istina, svojinski oblici porodice
su se mijenjali kroz istoriju i bili su posljedica ili promjena samoga sistema,
ili poretka vlasti ili, pak, tehničko-tehnološkog napretka društva.
Patrijarhalnu porodicu poznaju mnogi narodi u svom istorijskom razvoju.
124
Spomenut ćemo samo neke: Slaveni, Germani, Rimljani i drugi. Drugo
obilježje je vezano za osnovu egzistencije porodice. Egzistencija je najuže
vezana sa ekonomskom osnovu porodice, tj. da li se radi o seoskoj ili
gradskoj porodici. Seoska porodica je ostala dugo patrijarhalna porodica,
dok se gradska porodica brže transformisala, shodno uslovima privređivanja
i ekonomskim nužnostima koje su vladale na tržištu. U seoskoj porodici
samo je jedan, po pravilu suprug, bio vlasnik imovine i time je zadobijao
prevlast u društvu. Otuda su u njoj sporije transformisana prodična pravila i
funkcije. Sa razvojem društva, razvijala se i imovina. Više nije imovina
samo u zemljištu, već i u zgradama, novcu, postrojenjima za rad,
preduzećima i drugim sredstvima. Ti uslovi i okolnosti su doprinijeli bržem
prilagođavanju, pa i promjenama samoga tipa i funkcija porodice. Treće
obilježje patrijarhalne porodice je i u tome da ona počiva na supermaciji
muškarca nad ženom i na njegovoj vlasti u porodici. Takav odnos je
proisticao iz vlasništva, a ono je pripadalo mužu, dok je žena i ekonomski i
pravno nezaštićena. „Žena nije rado gledana ni u kući svoga oca, ni u kući
svoga muža. Iz prve je morala izaći, jer nije bila ni nasljednik ni produživač
porodice, u drugu nikad nije mogla sasvim da uđe, bar u najvećem periodu
razvoja patrijarhalne porodice. Uopšte kao pol, žena je smatrana za biće
nižeg reda, o kome treba uvijek neko da se brine: otac, muž, brat i ostali
srodnici.“
29
Taj odnos prema ženi se zadržao u različtim modalitetima i
danas, i to ne samo u tradiciji, već i u zakonodavnim normama. Bez obzira
na tu negativnu tradiciju, može se reći da je danas smanjena zavisnost žene
u odnosu na druge srodnike, najčešće je potpuno isključena. Naime, ona
danas zavisi samo od muža i njemu je potčinjena, odgovorna. Patrijarhalna
porodica koja je udruživala više bračnih parova danas se raspala i svela na
izdvojene parove, uz isključivanje pobočnih srodnika, često i predaka i
daljnih potomaka. Četvrto obilježje velike porodice se ogleda u statusu
djece. Djeca su potčinjena očinskoj vlasti, odnosno paterfamilijasu. To
potčinjavanje u istoriji je bilo različito, od apsolutnog u antičko doba, do
„očinske vlasti „ u modernom porodičnom zakonodavstvu. Peto obilježje se
ogleda u odnosima muža i žene. Taj odnos se zasniva na monogamiji koja je
najčešće bila formalna, jer se vjernost zahtijevala samo od žena, a rjeđe i od
muškarca. Na ovakvo gledište i običajnosti najviše su uticala religijska
shvatanja i gledišta. To dovoljno ilustruje stav islamskog vjerskog učenja,
po kojem je monogamija pravilo, a samo oni koji mogu i imaju mogućnost
da izdržavaju više žena, u načelu mogu živjeti u poligamiji, odnosno imati
više žena. To je, ustvari, i privilegija kojom se ne mogu koristiti svi ljudi. U
istorijskoj tradiciji nije samo pravo muža na više žena, već i pravo da po
svojoj volji otjera ženu u svako doba i bez obrazloženja (Talak). U

29
M. Mladenović, o. c ., str. 159.
125
dvadesetom vijeku učinjen je veliki napor u islamskim zemljama da se
raskine sa poligamijom, odnosno tom tradicijom. Turska je 1918. godine
zabranila brak sa više žena, a to su kasnije učinili Tunis, Indonezija, Maroko
i veliki broj drugih zemalja. Time je prekinuta stara, mada po antropološkim
istraživanjima rijetka praksa i običajnost i danas je ona zaista rijetkost.
Vrlo je zanimljiva klasifikacija, tj. tiplogija porodice Michaela
Jounga i Petera Willmotta, koji su se preko dvadeset godina bavili
proučavanjem porodičnog života u Londonu. U svojoj studiji objavili su i
iznijeli stanovište da je porodica prošla kroz četri glavne faze u svom
istorijskom razvoju. Prva faza je bila predindustrijska porodica. U njoj je
porodica bila osnovna proizvodna jedinica i muž, žena i djeca su radili
zajedno, najčešće u poljoprivredi. Druga faza započinje sa industrijskom
revolucijom i razvijala se tokom čitavog devetnaestog vijeka, da bi svoj
vrhunac dostigla početkom dvadesetog. U toj fazi porodica je prestala biti
osnovna proizvodna i egzistencijalna jedinica, jer su pojedini članovi počeli
raditi izvan vlastitog posjeda za nadnicu. Porodica druge faze razvoja počela
je propadati u prvim godinama dvadesetog vijeka, ali se ona i dalje može
naći u mnogim tradicionalnim radničkim sredinama. Treću fazu razvoja
karakteriše konačno oblikovanje inkosne, ili industrijske porodice. Tu
porodicu u pravilu čine muž, žena i njihova djeca. Četvrta faza se ogleda u
velikoj ekonomskoj samostalnosti članova porodice i njihovoj egzistenciji
izvan kruga porodice. Karakteriše je mišljenje koje se koncentriše u izreci
„moj je posao moj život„. Dakle, to je faza u kojoj se konstituiše indusrijski
tip porodice i u kojoj porodica ostvaruje reproduktivne i emotive funkcije,
dok sve druge preuzima društvo.
30

Ono zajedničko svim tipovima porodice ogleda se u tome da je ona
specifična ljudska zajednica, nezamjenjiva u ljudskom nastanku i razvoju,
da je postojala u svim društvima i epohama ljudske civilizacije, te je
nezamjenjiv činilac čovjekove svijesti, načina mišljenja i ponašanja, njegove
kulture i tradicije, njegovih normi i vrijednosti. Porodica se u svojoj osnovi
temeljila na bračnoj vezi jednog muškarca i jedne žene bez obzira na
specifičnosti pojednih faza njenog razvoja. Porodica je bila i ostala osnov
krvnog srodstva, temeljenog obilježja raspoznavanja individua i njihovog
mjesta u društvenoj grupi. U skoro svim fazama razvoja i postojanja
muškarac je dominirao porodicom, dok je žena imala podređenu i zavisnu
ulogu. Temelj porodice je činila ustanova privatnog vlasništva, dakle pravo
posjedovanja imovine, a cilj joj je vlastita egzistencija i ljudska
reprodukcija, odnosno rađanje djece sa neosporivim očinstvom i sa pravom
nasljeđivanja imovine i posjeda. Sa društvenim i tehničko-tehnološkim

30
Up.: Michael Young i Peter Willmott, Četri faze obiteljskog života – u: M. Haralambos,
Uvod u sociologiju, n. Izd., 336-340.
126
napretkom, ali i demokratskim i humaniziranim odnosima u društvu,
porodica sve više gubi nekad dominantne prerogative, ali neke njene
funkcije zadobijaju nova svojstva i sadržaje i tako porodicu ponovo uzdižu u
temeljne ljudske potrebe i osnovu egzistiranja društva.

6.4. Narod

6.4.1. Plemenska ili prvobitna društva - organizacija

Pleme kao prvobitnu zajednicu ljudi, svrstavamo u red globalnih
društvenih grupa. Naravno, pritom ne mislimo ulaziti u terminološke
sporove oko samog termina pleme koji vode u sociološkoj i antropološkoj
literaturi, kao i njegovoj genezi i evoluciji. Naša namjera je da u
sociološkom smislu ukažemo na osnovne karakteristike koje je pleme, kao
osnovna ljudska zajednica, razvilo kao pretpostavku i uslov za
konstituisanje naroda, nacije, države, njenih normi i vrijednosnog sistema
koje je plemenska zajednica razvila, a kasnije kroz istoriju u organizovanoj i
institucionalnoj formi uspostavlja državu.
O nastanku plemenske zajednice i njenim evolutivnim fazama
razvoja ne postoji naučno validna građa. O fizionomiji, pretpostavkama
nastanaka i razvoja plemena najviše saznanja imamo iz arheološke i
antropološke literature. Po do sada najvalidnijim predpostavkama,
plemenske zajednice su nastale na dva načina: porastom jedne ljudske grupe
do nivoa koji se može smatrati plemenom, ili, pak, udrživanjem više grupa u
jednu, što je činilo plemensku zajednicu. Zato i susrećemo različita
određenja plemena.
Po najraširenijim shvatanju, pleme je grupa pojednica koji skupa
stanuju i koji imaju zajedničku teroriju, jezik, način života i krvosrodničke
veze. U pravnoj literaturi susrećemo čak i mišljenje po kome je pleme
primitivni oblik državne tvorevine. Pleme se konstituiše i održava, prije
svega, na krvnosrodničkim vezama, rodbinskim svojstvima, a u njegovoj
konstituciji najvažniju ulogu ima porodica, kao osnovni oblik ljudske
egzistencije i društvene organizacije, od najranije istorije do danas.
Srodnička osnova ljudske zajednice bila je različita u raznim
krajevima svijeta, ali u većini njih postojala je kao osnova prepoznavanja i
vrednovanja međusobih veza, princip obaveznosti i poštovanja. U većini
zajednica, i to od najranijih dana, postojala je neka vrsta obaveznosti i
uzajamnosti, naročito zabrana braka među srodnicima, neki oblici
zajedničke svojine ili teritorije, sopstveni princip organizacije i funkcija koje
su obavljali pojedini članovi, određeni običaji i tradicija, zajednička kultna
mjesta i radnje, što je činilo pleme homogenom ljudskom zajednicom sa
127
zajedničkim interesima, potrebama i sviješću o jedinstvu, zajedništvu i
krvnoj srodnosti njegovih pripadnika.
31
Između srodnih plemena na
određenoj teritoriji, a radi zadovoljavanja zajedničih potreba, bilo da se radi
o lovu, ili o napadanju, ili odbrani od drugih plemena, dolazilo je do
uspostave plemenskih saveza, prvo privremenih, a kasnije i čvršćih,
odnosno trajnih. Naročito je to bilo izraženo u vremenima napada na druga
plemena i za vrijeme osvajanja drugih. Udruživanjem više plemena, stvarani
su plemenski savezi, koji su kasnije zadobijali elemente društva.
Tako su plemenski savezi predstavljali osnovni oblik plemenske
organizacije.
32
Organizaciju zajedničkog života ljudi i u najranijim fazama
njegove egzistencije uslovljavala su i određena pravila ponašanja njenih
članova. Pavila su postala izraz potrebe ljudi za zajedničkim životom u
međusobnnim odnosima i uspostavljala su običaje, koji su se razvili i
doprinijeli samom opstanku plemena i ljudske zajednice. Pravila su
zasnovana na kolektivnoj osnovi i solidarnosti njenih članova u njihovoj
primjeni. Danas su nam poznate mnogobrojne običajno-pravne institucije i
pravila, kao što su: krvna osveta, običaj oko regulisanja sporova u
nasljeđivanju imovine i procesnim radnjama u porodičnim odnosima, ali i u
prinudnoj kompezaciji i odšteti drugih članova zajednice itd. Sve te norme i
običajnosti su kasnije bile neka osnova za legislativno uređivanje odnosa u
modernom društvu.
Nisu samo pravila i običaji bili ti koji su predstavljali zajedničke
osnove plemenske zajednice. Oni su, istina, bili potrebni obrasci ponašanja
pripadnika zajednice i mjerilo vrijednosti, odnosno dopuštenosti postupaka
ili odstupanja od njih. O realizaciji pravila i običaja starao se starješina
zajednice. U nekim se zajednicama on nazivao i plemenski poglavica.
Njihove funkcije su bile obično nasljedne, prelazile su najčešče na
najstarijeg potomka koji se odlikovao iskustvom i vrlinama. On je bio vođa
u ratu, upravljač i organizator ratnih pohoda, dok je za vrijeme mira
obavljao poslove staranja o realizaciji pravila i običaja zajednice, ili je, pak,
vršio funkciju sudije, koji je, zajedno sa drugim starješinama, odlučivao o
principima pravednosti i obaveznosti članova zajednice da se pokoravaju i

31
Up. : Sociološki leksikon, Savremena administracija, Beograd, 1982, str. 510-512.
32
Riječ „pleme“ obično se primjenjuje na razmjerno male grupe ljudi, na prilično niskom
kulturnom nivou. Takva su bila i plemena koja su Rimljani zatekli u Galiji i Germaniji,
(nije postojao galski ili germanski narod), ili grupa predvođena različitim vođama, koje su
govorile raznim baltičkim ili slavenskim, ili truskim jezicima, i sukobljavali se sa Rimskim,
Vizantijskim i Abasidskim carstvom. Druge promjene možemo naći među raznim
osvajačima Indije i Kine. Škotski Klanovi i septi, na koje su se dijelili, mogu se takođe
smatrati plemenima, a nešto se slično moglo naći i u Irskoj. Navedeno prema: Hough
Seton-Watson, Nacije i države, Globus, Zagreb, 1980, str 28.
128
pridržavaju zajedničkih normi, običaja, tradicije i ponašanja.
33
Međutim,
vremenom se ta pozicija starješina mijenjala i različito se ispoljavala u
istoriji evolucije plemenske zajednice.
U periodu egzistiranja plemenskih zajednica čovjek je koristio
pretežno gotove proizvode prirode, uz vrlo slabo razvijen stepen
proizvodnje. Proizvodne snage razvijale su se uporedo sa razvojem
sredstava za proizvodnju, odnosno alatima i sredstvima rada, uz postizanje
zajedničkog proizvodnog cilja. Uz razvoj proizvodnih snaga i prisvajanja
plodova prirode, pojavili su se i prvi oblici svojine. Oni su se u najranijoj
fazi ogledali kao vlasništvo nad predmetima rada, alatima, oruđima i
oružjima. Neka od tih sredstava su bila u zajedničkoj uoptrebi većeg broja
ljudi, pa su predstavljala neku vrstu kolektivne svojine. U kolektivnoj
svojini bila je i zemlja kao prostor za stanovanje, kretanje, lov, sakupljanje
plodova i zajedničko korištenje. Svojina se u plemenskoj zajednici
ispoljavala u raznim oblicima. Kao dominantni oblik svojine, bila su zemlja
i druga sredstva za proizvodnju u kolektivnom vlasništvu, kao zajedničko
dobro svih članova zajednice. To je pretpostavljalo pravo korištenja
zajedničke imovine na osnovu pripadnosti određenoj grupi ili zajednici,
dakle plemenu. Njihovo zajedničko korištenje bilo je regulisano običajima i
tradicijom. Međutim, u istoriji nije uvijek vladala harmonija interesa kako
unutar grupe i plemenske zajednice, tako i izvan njih. Osvajanje tuđih
teritorija i želje za širenjem posjeda bili su osnova i motiv za dugotrajne i
teške sukobe i ratove koje su plemenske zajednice vodile u odbrani svojih ili
u osvajanju tuđih teritorija.
Ujedinjavanje većeg broja plemena, u prvom redu radi odbrane ili
napada, te njihova identifikacija sa većom grupom i teritorijom doprinijelo
je nastajanju naroda. Udruživanje plemena i širenje, odnosno
transformisanje u narod, dovelo je do stvaranja zajedničkog jezika, teritorije,
navika, običaja, normi i time do zajedničkog života. Sve je to zahtijevalo i
izgradnju novog normativnog poretka na širem nivou i iznalaženju
mehanizama za njihovo ostvarivanje, kao i uspostavljanje zajedničkih
običaja, tradicije i vrijednosti koje su postajale pravilo ponašanja i
prihvatanja svih članova zajednice.
Proces udruživanja se odvijao sa procesom naseljavanja određenih
teritorija. Međutim, naseljavanje i osvajanje tuđih teritorija nije išlo lako i

33
Organizovanjem plemenskog ustava susrećemo se kod grčkih plemena u doba trojanskog
rata: Agamenom je „pastir i narod„ i „kralj kraljeva“, koji kao narodni kralj stoji na čelu
cijelom mnoštvu poglavica, on je najviši plemenski poglavica. Isto je tako Herman kod
Keruska izabrani plemenski poglavica, koji u težnji da ratom postignutu moć trajno zadrži,
biva ubijen od knezova, koji su zabrinuti za svoju samostalnost. Navedeno prema: Rudolf
Eisler, sociologija, St. Kugli, Zagreb, 1919, str. 224.
129
bez ratova i pokoravanja tuđih plemena i njihovog potčinjavanja. Taj proces
je bio dugotrajan, uz velike sukobe i promjenjive uspjehe. U njemu su
nametane određene norme, ali i prihvatana različita kultura i tradicija,
različita uređenja i sistemi vrijednosti, različiti oblici saradnje i zajedništva,
različiti sistemi i oblici vlasti. Dakle, plemenske zajednice su organizovani
oblici zajedništva ljudskog života u određenim fazama društvenog razvoja
sa svojim osobnim funkcijama i ciljevima koje su imale, a sa ciljem
zajedničkog stanovanja, odbrane teritorije, razvoja jezika, običaja, tradicije i
zajedničke egzistencije. Plemenske zajednice su prethodnica i osnova na
kojoj se uzdiže i konstituiše narod sa svojim karakteristikama i društvenim
obilježjima na određenoj teritoriji.

6.4.2. Narod, proces nastanka, identifikacija i organizacija

Iako je vrlo razumljivo određenje, u stvarnosti postoje mnogi
nesporazumi i poistovjećivanja naroda sa drugim društvenim grupama, kao
što je nacija ili, pak, plemenska zajednica. Postoje i dugotrajni sporovi o
tome kada i u kojim fazama društvenog razvoja nastaje narod i kada
plemenska zajednica zadobija funkcije, odnosno prerasta u narod i koji je
narod prije nastao i konstituisao se na određenome prostoru u zajedničku
grupu sa društvenim obilježjima, kulturom, jezikom i normama. Svi ti
sporovi su, ustvari, istorijske tvorevine, nastale na određenom stepenu
društvenog razvoja.
Narod se pojavljuje istorijski u periodu raspada plemenske zajednice
i njihovog okupljanja u veće društvene grupe. Raspadanje plemenskih ili
rodovskih zajednica i njihovo udruživanje uslovljeno je društvenim
razvojem, širenjem teritorija i sredstava rada, širenjem kulturnih i
civilizacijskih tradicija. Tom procesu doprinijela je i sve veća podjela rada i
snažnije čovjekovo ovladavanje prirodnim bogatstvima i raznim tehničkim
pronalascima koji su omogućili čovjeku da stvara i živi od svoga rada i
sposobnosti. Mnogi čovjekovi pronalasci, podjela rada i razvoj nekih oblika
privrednog života tražili su širu razmjenu među drugim plemenima ili
narodima, čime se uspostavljaju međusobne veze na drugim osnovama, ne,
dakle, samo krvnosrodničkim, već i proizvodnim vezama, čime su se
razvijale i razmjenjivale kulturna običajnost i druge vrijednosti. Time su
uspostavljani i razvijani i novi društveni odnosi. Sve to je imalo uticaja na
samu prirodu i funkcije plemenskih zajednica, kao i njihovu unutrašnjost
organizacije i principe funkcionisanja. To je, istovremeno, zahtijevalo i veću
solidarnost i uzajamnost u zaštiti interesa koji su ispoljavani u novim
privrednim odnosima. Plemenske zajednice su u uslovima slabo razvijene
proizvodnje, niske podjele rada i razmjene, bile same sebi dovoljne. Razvoj
130
proizvodnje i zahtjev za podjelu rada, nova oruđa i sredstva rada, stvaranje
viška proizvoda tražili su šire prostore u kojima se mogu razvijati i odvijati
procesi proizvodnje i razmjene. Dugo vremena razvoj proizvodnje bio je na
niskom stepenu, što je za posljedicu imalo da glavno sredstvo rada bude
čovjek kako u robovlasničkom, tako i ranom feudalnom društvu. Dakle,
proizvodna aktivnost u dugom istorijskom periodu nije bila dovoljno činilac
ujedinjavanja i čvršćeg povezivanja plemenskih zajednica u šire oblike
ljudskog uduživanja. Taj je faktor u krajnjem uslovio onu poznatu
razdrobljenost rada i u robovlasništvu i u epohi feudalizma. Grčki narod nije
uspio stvoriti jedinstvenu zajednicu, već se podijelio na mnogobrojne polise
koji su bili država-grad. Umjesto jednog jedinstvenog naroda, stvoreni su
pojedini narodi,
34
u čemu se govori još u Homerovim epovima.
Stanovništvo pojedinih polisa asimiliralo se potpuno u poseban narod, pa se
govori o Atinjanima kao narodu, o Spartancima, o Tebancima itd. Iako je u
tim polisima dominiralo neko grčko pleme, ipak to više nije bilo plemensko
uređenje, niti je to bio savez plemena, već je stvorena nova društvena gupa
naroda.
U feudalnom sistemu, zbog nerazvijenih proizvodnih snaga, slabe
podjele rada, slabe međusobne razmjene, nije se uspjela prevazići
rascjepkanost na mnogobrojne lokalne grupe i sitnije proizvođačke skupine
(feudalni posjed na selu i cehovska organizacija u gradu). To je učinjeno tek
sa procesom raspadanja feudalizma i nastajanja industrijskog društva.
Feudalizam je razorio stare plemenske zajednice, rodovsko-krvne veze i
povezao ih u narodne zajednice. Narod kao društvena grupa je zajednica
ljudi vezana teritorijalno, po pravilu zajedničkim jezikom, porijeklom,
tradicijom, normama, običajima i kulturom. Osnovna karakteristika naroda
kao zajednica se ogleda u tome, što, za razliku od plemenskih zajednica nije
povezano po krvnom srdostvu, već teritorijalnom i običajno-kulturnom
tradicijom i nužnošću zajedničke egzistencije. U povezivanju više plemena
u jednu zajednicu gubi se krvnosrodnička veza, a sve do izražaja dolaze
interesne potrebe, kao što su: zaštita zajedničke teritorije, običaji,
vjerovanja, kultura, ista proizvodnja itd. Na određenom prostoru narod
govori najčešće jednim jezikom koji je zajednički za sve grupe, odnosno
stanovnike. To je izraz zajedničkog porijekla, načina raspoznavanja i
međusobne komunikacije, koja postaje bitan činilac egzistiranja jednog
naroda i njegovog opstanka. Mnogobrojnost i različita teritorijalna
rasprostranjenost narodnih zajednica u prošlosti uslovili su nastanak mnogih
nariječja ili dijalekata, za koje se ponekad ima utisak da su veoma različiti
jezici. Ono što se susreće kod istog naroda, za razliku od plemenskih

34
Vidjeti šire: F. Engels, Porijeklo porodice, privatnog vlasništva i države, Kultura,
Beograd, 1964, str. 91.
131
zajednica, je da narod ima određeni zajednički sistem vrijednosti koji se
najsnažnij oblikuje karakterom vlasti i načinom proizvodnje. Naime, tip
vlasti određuje norme i pravila i realizuje ih preko uspostavljneih institucija
u praksi. A one su, opet, nerazdvojne od načina proizvodnje, tj. stepena
razvoja društva i materijalnog stanja stanovništva. U kasnijoj fazi
društvenog razvoja zajedničku osnovu naroda čine sistem vjerovanja, sistem
religije koja predstavlja značajan faktor veza među članovima zajednice, ne
samo u duhovnom smislu, već i u teritorijalnoj pripadnosti i identifikaciji
pojednica sa narodom, teritorijom, kuluturom i navikama. Zajedničke
osonove vjerovanja snažno uspostavljaju jedinstvene obrasce ponašanja,
tradicije i kulturne vrijednosti naroda, ali i njihove različitosti i
suprostavljenosti. Izuzetno značajnu ulogu u uspostavljanju i konstituisanju
naroda imala je vlast i njen vrijednosno-normativni poredak. Njeni korijeni
se nalaze u tradiciji i principima vjerovanja, dakle u zajedničkim, već
prihvaćenim noramama, a koje uspostavom sistema vlasti postaju
obavezujući i opštevažeći principi ponašanja svih njenih pripadnika.
Iz izloženog se može zaključiti da je narod posebna društvena grupa,
nastala na određenom stepenu društvenog razvoja, koja najčešće ima
zajedničko porijeklo, teritoriju, jezik, kulturu, običaje i tradiciju. Narodi su u
istoriji imali različite oblike nastanaka i razvoja, različite mogućnosti
organizacije i egzistencije, bogatu tradiciju, istoriju, mitove i legende;
bogatstvo oblika i tipova vlasti, ali i ratova i epidemija, sukoba i tragedija.

6.5. Nacija

6.5.1. Pojam i istorijski razvoj

Uobičajeno određenje nacije polazi od toga da je to društvena grupa
nastala na određenom istorijskom stepenu razvoja proizvodnje i podjele rada
(robnonovčane privrede), kao zajednica koja u sebi integriše kulturne,
političke i ekonomske uslove života i zauzima određenu teritoriju. Nacija je
nastala u periodu prelaska iz feudalizma u kapitalizam. Posebno su je
pokrenule buržoaske revolucije u Evropi. Smatra se da je devetnaesti vijek
bio odlučujući za konačno formiranje i oblikovanje nacija u Evropi, zato se
on naziva “vijekom nacija”. Dvadeseti vijek takođe donosi mnoštvo novih
nacija, nacionalnih pokreta i nacionalnih država.
Buržoaske revolucije samom svojom prirodom, zahtjevima i
aktivnostima pokreću nacionalno pitanje. Potreba za širenjem ekonomskog
prostora, odnosno šire tržište i brojna radna snaga postaju prioritet, prvo u
Engleskoj, Francuskoj i Španiji, kasnije u Italiji (Savojska dinastija kao
pokretač ujedinjenja), zatim u Njemačkoj (poznato Bizmarkovo ujedinjenje
132
nacije “odozgo”) i Skandinavskim zemljama. Početkom dvadesetog vijeka
dolazi do raspada tri velike imperije (Turska, Austrougarska, Rusija) i
formiranja više nacija i nacionalnih država. U drugoj polovini dvadesetog
vijeka započinje proces oslobađanja od kolonijalizma u Africi i nastanak
novih nacionalnih država. Svi ovi procesi odvijaju se kroz izbijanje sukoba,
revolucija i ratova koje vode oslobodilački pokreti. To ima dobre i loše
strane. Dobra strana je raspadanje starih, uglavnom feudalnih struktura
(Turska, Rusija) i konzervativnih, tradicionalnih društava (Austrougarska),
zatim oslobađanje od kolonijalnog ropstva i sticanje samostalnosti i
nezavisnosti (Afrika). Loša strana je to što suprotnosti među novim
nacijama i njihova težnja za formiranjem nacionalnih država dovode do
širenja sukoba. Nacije koje su nastale raspadom tri pomenute imperije, ulaze
u novo stanje, bez identiteta, one nisu oblikovale svoj etnički sadržaj i
zaokružile prostor, osjećaju se nezaštićene i izložene različitim uticajima i
teritorijalnim aspiracijama iz okruženja.
Na mjesto ranijih imperija dolaze nove federacije (SFRJ,
Čehoslovačka, SSSR) koje uključuju novonastale i još nedovoljno formirane
nacije i tako ih zaustavljaju “na pola puta” od njihovog konačnog
oblikovanja i formiranja nacionalnih država. Novonastale federacije grade
socijalizam, zasnovan na komunističkoj ideologiji o socijalnoj jednakosti.
Tako se nacionalno pitanje potpuno potiskuje u ime klasnog pitanja,
bratstva, jednakosti i budućnosti. Takvo stanje, međutim, nije trajalo ni
jedan vijek. Krajem XX vijeka dolazi do raspada ovih federacija. To se
dešava, često, kroz sukobe, žrtve i materijalna razaranja. Sve to dovodi do
nastajanja novih nacija i nacionalnih država.
Tokom dvadesetog vijeka dominiraju dvije teorijske koncepcije o
nastanku, razvoju, ulozi i sudbini nacije. Marksistička teorija ističe da
nacionalno pitanje treba da ustupi mjesto klasnim problemima i klasnom
pitanju. Nacija je samo prostor u kome treba da dođe do oslobađanja rada.
Proletarijat kao klasa je subjekt razvoja društva i emancipacije čovjeka, a ne
nacija. Nacionalni interesi su uski i jednostrani. Proletarijat ima
opštečovječanske interese i univerzalne ciljeve – oslobađanje čovjeka od
svih eksploatatorskih i porobljivačkih sila. Nacije treba da rade na
proširenju prostora i stvaranju uslova za radničku klasu i klasnu borbu, kao
pokretače nastanka novog, humanog, ljudskog društva. Marksistička teorija
zagovara tezu o proleterskom internacionalizmu (radnik nema nacije ni
domovine), kao jedinoj formi integracije. Riješenjem klasnog pitanja
riješeno je i nacionalno pitanje. Nacionalno se potiskuje u korist klasnog.
Liberalna teorija polazi od stava da nacije imaju istorijsko opravdanje i
značaj samo ako prelaze postojeći prag etničkih granica i postaju
integrativnije od prethodnih etničkih grupa u pogledu teritorije i
133
stanovništva. Nacije trebaju da se ukrupnjavaju, da šire prostore za slobodno
tržište i ekonomski, tehnološki i društveni razvoj. Nacije imaju smisla i
“igraju” pozitivnu ulogu samo ako su integrativne i podstiču ukupan razvoj
društva. Razmišljajući o integrativnosti nacija, italijanski teoretičar R.
Macini (1805-1872) iznosi tezu da u budućnosti Evrope ima mjesta samo za
desetak nacija.
Zašto se teze i predviđanja marksističkih i liberalnih teoretičara nisu
ostvarile sve do naših dana, zašto se proces odvijao čak u suprotnom
smjeru? Ovo se najbolje može objasniti na primjeru Balkana. To je područje
dugo bilo pod turskom imperijom. Pošto je bilo etnički veoma heterogeno,
nije moglo da postigne nikakvu značajniju unutrašnju homogenizaciju, a
istovremeno je postojala izvjesna bliskost između mnogih grupa (jezička,
tradicionalna, sličan istorijski razvoj) pogotovo u odnosu na porobljivača,
zajedničkog neprijatelja. Zato su ove etničke grupe težile da se oslobode
tuđinske vlasti i formiraju svoje države, po ugledu na okruženje. U tim
svojim težnjama, one su povremeno sarađivale i oslanjale se jedna na drugu
u pružanju otpora turskom osvajaču (kasnije i austrougarskom). Međutim,
kada je došlo do konačnog oslobođenja, te etničke grupe su počele da
pronalaze sve veće međusobne razlike i da se pozivaju na tradiciju svojih
dinastija i prostora koje su one zauzimale prije pada pod tursku vlast.
Njihovom etničkom udaljavanju doprinijela je i različita religija i djelovanje
crkve. U početku nije bilo ni zajedničkog ekonomskog interesa, pošto je
glavno bogatstvo u gradovima pripadalo tuđinskim slojevima i bogatim
pojedincima (Turcima, Cincarima, Njemcima). Uticaj okruženja, velikih sila
i susjednih država, takođe je doprinio udaljavanju ovih etničkih zajednica i
njihovom nastojanju da se zaokruže u svoje nacionalne države. Neke nacije
(bugarska i grčka) su uspjele da se zaokruže u svoju nacionalnu i
teritorijalnu formu, dok su druge (hrvatska, srpska, makedonska,
slovenačka), u strahu od ponovnog pada pod uticaj snažnih država u
okruženju, formirale zajedničku državu, kao privremeno utočište,
zadržavajući svoje ambicije i želje da u pogodnom trenutku formiraju svoje
posebne nacionalne države. Drugi svjetski rat je pojačao tu težnju, ali ju je
socijalizam ponovo potisnuo i odložio. Raspad socijalizma pojačao je stare
nacionalne želje i ambicije među južnoslovenskim etničkim grupama i one
su počele “konačno” (sa zakašnjenjem većim od jednog vijeka) da formiraju
i zaokružuju svoje nacionalne države. Ovim primjerom se potvrđuje da
nacionalna i kulturna frustriranost (“etnička neiživljenost”) postaju jači
dezintegracioni faktor, nego što je potreba za ekonomskim razvojem,
socijalnim napretkom i emancipacijom kao integrativnim elementima u
modernim zajednicama.

134
6.5.2. Konstitutivni elementi nacije

Sa sociološkog stanovišta može se postaviti pitanje šta ustvari hoće
nacija, kada ima toliku težnju za odvajanjem i samostalnošću, za
zaokruživanjem svog prostora i formiranjem snažne nacionalne države.
Nacija hoće da ostvari dominaciju nad čovjekom, da homogenizuje sve
svoje pripadnike, da dominira nad materijalnim i duhovnim uslovima
njihove egzistencije, da im nametne nacionalni identitet kao odlučujući,
jedini, dominirajući. Nacija pokazuje isključivost i “ljubomoru” prema
drugim oblicima građanskog društva i institucijama koje uključuju građane
(pokreti, građanska udruženja, partije, crkva, vlast, država). Ona želi da
čovjeka drži na distanci prema svim drugim oblicima udruživanja i
zajedništva, da mu “ureže” u svijest i osjećanja misao o prioritetu
nacionalnih interesa nad ličnim i svim drugim interesima. Suprotno navodno
prirodnoj logici i mišljenju nekih teoretičara da je nacija “ekonomski”
projekat, može se tvrditi da je nacija “politička” tvorevina.
Drugo važno pitanje odnosi se na način i uslove nastanka nacije.
Nacija je nastala kao izraz zajedničke svijesti o istoj istorijskoj sudbini
(mitovi, legende, junaci), o kolektivnim crtama karaktera i mentaliteta,
zajedničkim i sličnim običajima, porodičnoj tradiciji. Sve to se uobličavalo
kroz određena idejna stremljenja, kroz želje za proširenjem u etničkom i
teritorijalnom smislu, kroz politički život i političku kulturu, pa i religiju.
Jezička i kulturna bliskost etničkih grupa bili su važan momenat za
uspješnije širenje tržišta i snažniji nastup industrijskog i kapitalističkog
načina proizvodnje. Ekonomski razvoj i širenje tržišta podudaraju se sa
težnjom za etničkim širenjem i homogenizacijom stanovništva. Jezik je bio
jedan od instrumenata ostvarenja te obostrane težnje. U Evropi latinski i
francuski jezik više nisu bili upotrebljivi za masovnu komunikaciju. Većina
stanovništva nikada nije naučila latinski i francuski. Mase su komunicirale
na svojim lokalnim jezicima. Masovna proizvodnja i tržište zahtjevaju brže i
lakše sporazumijevanje. Nacionalne težnje na tome takođe insistiraju, čak i
zasnivaju svoje projekte etničkog ujedinjenja. Zbog toga su lokalni jezici
došli do izražaja. Jezičke grupe sa istim korjenom se ujedinjuju i postaju
glavni instrument komunikacije u proizvodnji, na tržištu i u etničko-
političkim projektima. Svi ovi elementi povezani u jednu cjelinu
predstavljaju pogodne i potrebne uslove za formiranje nacije. To je dug
istorijski proces i nije uvijek bio u potrebnom kontinuitetu, on je zavisio od
ukupnih istorijskih okolnosti i posebno od stanja u neposrednom okruženju.
Može se postaviti pitanje, koja je prava uloga nacije? Nacija kao
“proširena” kategorija roda, plemena, naroda (etnosa) treba da doprinese
socijalizaciji ličnosti, njenom povezivanju sa prošlošću, tradicijom,
135
kulturnom baštinom. Nacija treba da ostvari napredak i razvoj (posebno
ekonomski), da djeluje kao integrativni faktor (unutra i spolja), da povezuje
pojedince i društvene grupe, da podstiče otvorenost prema idejama,
duhovnim i materijalnim tvorevinama, da razvija toleranciju i saradnju.
Instrumenti ostvarivanja takve uloge su škole, mediji, istorijski instituti,
kulturne ustanove, naučna, stručna i umjetnička udruženja, akademije
nauka, značajni pojedinci (posebno oni koji su se istakli u naučnom i
kulturnom stvaralaštvu). Sve ovo je moguće postići ako se radi o naciji kao
manjoj etničkoj grupi koja je u stanju da “drži” na okupu svoje članove,
odnosno ako oni imaju bliži kontakt. Tada nije potreban nikakav politički
projekat ostvarenja i očuvanja nacionalnih interesa, već nacija funkcioniše
kao razvojna istorijska kategorija.
Problem u nacionalnoj komunikaciji počinje kada nacija dostigne
milione pripadnika, kada se izgubi neposrednost i blizak kontakt, podrška i
upućenost na nacionalni kolektivitet, kao siguran izvor zaštite i ohrabrenja.
Industrijsko i postindustrijsko društvo nameću principe individualnog i
ličnog potencijala, uspjeha i značaja. Pojedinac dobija prioritet nad
zajednicom. Nacija (njene vođe i “čuvari”) ne može da se “pomiri” sa
takvim stanjem i počinje da osporava pravo pojedincu na samostalnost ili
čvršću upućenost na druge identitete i pripadnost drugim kolektivima.
Nacija traga za instrumentima, putevima i načinima kako da zadrži na okupu
svoje članove koji sve više odlaze na sve strane globalnog društva, kako
fizički (imigracija), tako i duhovno (prihvatanje novih vrijednosti, saznanja,
stila i načina života). Nacija počinje sve manje da se osjeća, doživljava,
“živi”, “praktikuje”, a sve više počinje da se zamišlja, da se pravi predstava
o naciji kao neophodnoj, jedinoj i pouzdanoj zajednici.
Dakle, u savremenim uslovima nacija sve više postaje imaginarna
kategorija35, za njom se traga, ona se zahtjeva, o njoj se sanja, drugi se
uvjeravaju u njeno postojanje, snagu, čvrstinu i potrebu. Imaginarnost tako
postaje jedan od najvažnijih konstitutivnih elemenata moderne nacije.






35 Benedikt Anderson vidi imaginarnost nacije na slijedeći način: to je zamišljena politička
zajednica, i to zamišljena kao istovremeno ograničena i suverena. Zamišljena je zato što
pripadnici čak i najmanje nacije nikada neće upoznati većinu drugih pripadnika svoje
nacije, pa čak ni čuti o njima, no ipak u mislima svakog od njih živi slika njihovog
zajedništva. Nacija je zamišljena kao ograničena jer čak i najveće nacije koje broje
milijardu ljudi, imaju određene, iako rastezljive granice sa one strane kojih se nalaze druge
nacije.
136
7. POLITIKA

Svako, pa i najprimitivnije društvo ne razvija se isključivo stihijski,
već pokušava da svoj razvoj, svoj svakodnevan život usmjerava u nekom
pravcu koji smatra povoljnim. Razumije se, ukoliko je društvo nerazvijenije,
u toliko je ova intervencija društvene cjeline manja, ali ona uvijek postoji.
To znači da uvijke postoje izvjesne odluke koje se tiču života društva kao
cjeline i koje više ili manje poštuju svi članovi društva. Da bi se ovo
poštovanje obezbijedilo po pravilu se upotrebljavaju razne sankcije. Ove
odluke donose neki društveni organi.
Ukoliko je društvo nerazvijenije i manje po broju članova, utoliko
više takve odluke donose svi odrasli članovi društva, tj. u društvu vlada
demokratija.
Ovaj društveni proces koji se sastoji u izvjesnom usmjeravanju
društvenog života putem donošenja i izvršavanja izvjesnih odluka koje važe
za cijelinu, naziva se politikom, odnosno političkim procesom. Zadatak
politike je usklađivanje mnogobrojinh društvenih procesa i interesa,
predupređivanjem i pomirenjem sukoba, predupređivanje, regulisanje i
ugušivanje borbi u društvu, usmjeravanje ponašanja članova društva u
pravcu koji se želi.
Politika kao društvena pojava sastoji se iz tri elementa. Prvi je
politička ideologija, koja je sastavni dio odgovarajuće klasne ideologije i
sastoji iz sistema ideja kako društvo i država treba da budu udređeni. Drugi
element čine političke organizacije koji su subjekti politike. Najzad, treći
element je politička djeltanost organizacija i pojedinaca ili neorganizovanih
masa.
Ova djelatnosti je vođena određenom politčkom ideologijom, više ili
manje razrađenom i sistematizovanom.
Kako će politiku voditi određeno društvo, odnosno određene
političke snage u njemu, određeno je, dakle, samo djelimično objektivno
postojećih okolnostima, a djelimično subjektivno postavljenim ciljevima,
vrijednostima, idealima koje društvo stvara na osnovu datih objektivni
uslova.
U klasnom društvu politku, u krajnoj liniji, određuje društvene klase,
koje političkom djelatnošću pokušavaju da zaštite svoje osnovne klasne
interese.
U početku politku vode svi, ali se sa razvojem društva postupno
izdvajaju posebni ljudi koji se sepecijalizuju za upravljanjem društvom, za
politiku, kao što se stvaraju i posebne političke organizacije sa zadatkom da
ostvare jednu ili drugu politku.
137
Sa klasnim se društvom stvara država, kao najvažnija politička
organziacija društva, sa zadatkom da reguliše klasnu borbu i održi na vlasti
vladajuću klasu putem monopolizacije fizičke prinude.
Politika je, dakle, pojava vezana sa pojavom vlasti, a politčka vlast
se uvijek oslanja na monopolizaciju fizičke prinude, tj. na takvu
organizaciju fizičke prinude kada društvo kao cjelina raspolaže, u načelu,
cjelokupnom fizičkom silom svojih članova.

7.1. Država

Država je istorijska kategorija, što znači da je nastala na određenom
stepenu razvoja ljudskog društva. U prvobitnoj zajednici nije postojala još
nikakva organizovana vlast, odnosno država. Razvojem materijalnih
proizvodnih snaga, podjelom rada, proširenjem razmjene i formiranjem
tržišta, pojavom privatnog vlasništva i cijepanjem plemenskih organizacija
na vlasnike (bogate) i nevlasnike (siromašne), odnosno na ruševinama starih
plemenskih zajednica izrasta nova društvena organizacija.
Dakle, država ja izraz nužnosti opstanka ljudi, ali i izraz prisilnoga
udruživanja i potčinjavanja plemena i naroda određenoj društvenoj
organizaciji i njenim pravilima. U svojim najranijim oblicima egzistencije
država ja oblik uspostavljanja i posredovanja u ostvarivanju zajedničkih
interesa svih članova zajednice, u interesu zajedničkog opstanka.
Nastankom države prestaju biti dominantne rodbinske veze, kao osnova
udruživanja i zajedničke egzistencije na određenom prostoru plemena ili
naroda. Tu funkciju, uz vrijednosno-normativni osnov, kao izraz i oblik
zajedništva i osnovu povezivanja plemena i naroda preuzima država. Dakle,
država uspostavlja pravila i norme kao zajedničke koji su obavezni za sve
članove zajednice, a svi članovi zajednice su dužni da ih se pridržavaju i da
im se pokoravaju. Za provedbu zajedničkog normativno-vrijednosnog
poretka u najranijim fazama organizacije države starale su se plemenske
starješine, a kasnije vladari sa svojim aparatom prinude. Država ja tako
postala nužan oblik organizacije zajedničkog života, interesa, običaja i
obaveza, kako prema vlastitim pripadnicima, tako i prema drugim
plemenima, narodima i državama. Država ja nastala na osnovama
rodbinskih i patrijarhalnih veza, a kasnije se razvila i proširila pomoću
zajedničkih normi i aparata sile.
U istoriji su države nastajale na različite načine. Neke su nastale
ujedinjavanjem naroda.Veliki dio plemena činio ja to iz potrebe za
opstankom tako što ja napuštao svoj nomadski život, zaposijedao ili
nastanjivao određene krajeve i teritorije i na njima se razvio do naroda i
uspostavio državu. Kada jednom država nastane, ona se dalje razvija na
138
razne načine, a najčešće pripajanjem novih područja i naroda pod svoje
okrilje.
Druge su, pak, nastale ujedinjavanjem naroda u strahu ili otporu od
najezde trećeg. To je dovelo do toga da se više naroda ili plemena, ili
država, ujedine u novo jedinstvo, odnosno državu i da obrazuju zajedničku
vlast. To je u prošlosti bio čest slučaj u stvaranju saveza radi odbrane ili
napada. Ti su savezi, ustvari, dovodili do obrazovanja država na većim,
odnosno širim teritorijama, u početku sa labavijom formom unutrašnjeg
jedinstva, a u kasnijim fazama sa vrlo čvrstim oblicima državne organizacije
i vlasti.
Treće su, pak, države obrazovane i nastajale putem naseljavanja
stanovništva.Naime, vladari su često koristili prava dodjele zemljišta svojim
podanicima, ratnicima ili zaštitnicima. To je naročito bila rasprostranjena
praksa u srednjem vijeku. Osvajanje određenih teritorija od susjednih država
i njihovo naseljavanje vlastitim stanovništvom, ili potčinjavanjem
postojećeg, dovodili su do nastanka i razvoja posebnih država. Dakle,
države su nastajale na osnovu sile i podvrgnuća, na osnovu osvajanja i
potčinjavanja, ali i na osnovu ugovora i dobrovoljnog udruživanja pod
zajedničku vlast na određenoj teritoriji.
Dakle,država ja voljni, ali i istorijski produkt. Izraz je zajedničke
potrebe i interesa, jer bez podređivanja pojedinačnih interesa zajedničkom
nije moguće konstituisati državu kao cilj, putem kojeg se uspostavljaju i
ostvaruju ti interesi, kao izraz zajedničke volje, ali i vlasti za sve. Tu vlast
vrše, obično, jake ličnosti ili aparat sa svim vrijednosnim potrebama i
karakteristikama koje su se konastituisale već u ranijem periodu.
Fenomen države predmet je interesovanja, ne samo sociologije, već i
ostalih društvenih nauka, prije svega filozofije, istorije, prava i ekonomije.
Veliki broj teorija u istoriji polazio je od jedne funkcije ili cilja države, i na
tim osnovama su uspostavljale određene teorijske koncepte. Neke od njih su
uzimale za osnov njen pravni, odnosno zakonski okvir, neke metafizičko-
idealističke principe, neke princip vlasti, a neke način vladanja. Naročito je
to uočljivo kod religijsko-mističkih teorija koje su dugo u istoriji bile
dominantne kao teorije, a koje su bile i vladajuće više vijekova. One
smatraju da je država proizvod ili neposredno djelo Božije, a vladaru je dato
dostojanstvo Božijom milošću. Neke teorije vide nastanak države iz „prava
jačeg“, iz potčinjavanja pomoću sile, a „ugovorne teorije“ smatraju da
država nastaje na osnovu ugovora između vladara i naroda, tj. dobrovoljnim
potčinjavanjem pojedinaca zajedničkoj volji, ili volji vladara. Teorije
naturalističkoga pravca smatraju da države postoje od samoga početka
ljudskoga društva, a neke smatraju da je država organizam, živo biće,
ličnost, pa sve do Hegela, po kome ja država „ćudoredni duh“, koji se razvio
139
do organske zbiljnosti, te Marxa, po kome je država izraz klasnih
suprotnosti nastalih na određenom stepenu društvenoga razvoja.

7.2. Vlast u društvu

Vlast je institucionalna moć, a zasnovana je na normativnim
pretpostavkama koje imaju za sobom autoritet koji proizilazi iz volje
građana ili društvene organizacije. Normativni poredak je osnova
konstituisanja vlasti. Bez organizacije nema vlasti. Vlast je legitimni oblik
moći. Gdje je vlast tu su uspostavljeni odnosi između prava i dužnosti
njenih nosilaca, ali i onih koji su joj potčinjeni. Vlast je takav odnos u kome
nema mjesta samovolji, niti slijepoj poslušnosti, nego su odnosi međusobno
jasno uspostavljeni. Moć je difuzno rasprostranjena, a vlast se kreće u
određenim granicama. Ona nikada ne znači potpunu kontrolu. Vlast izdaje
određeno upozorenje i zabrane, što zavisi od prirode društva i vlasti. Ona
štiti uspostavljenu društvenu organizaciju i služi toj svrsi. Da bi to postigla,
mora biti sankcionisana, a da bi sankcionisala mora imati instrumente -
koristiti prinudu (bez obzira na moralnu saglasnost i volju građana). Postoje
razni oblici vlasti i državnog uređenja.
Prema obliku vladavine
U ovom obliku vlasti ogledaju se osobine koje imaju nosioci vlasti,
načinu dolaska na vlast, te prema odnosu vlasti i vladara prema građanima.
U ovu podjelu spada: monarhija, diktatura, republika i hilafet;
Prema državnom uređenju
Ovdje se radi o karakteru unutrašnje strukture države i o tome da li
su unutrašnji mehanizmi jednostavni ili složeni. Razlikujemo jednostavne
države i složene države;
Prema stepenu centralizacije
Ova podjela se bavi odnosom centralnih i lokalnih organa. U
centralističkim državama lokalni organi imaju malu samostalnost (u
unitarnim državama koje nisu sastavljene od saveznih država- glavni grad
posjeduje sve institucije). U decentralizovanim državama lokalni organi
imaju samostalnost. Danas ne postoji isključivo jedna ili druga varijanta,
već u državama susrećemo i jedne i druge elemente.

7.2.1. Zakonodavna, izvršna i sudska vlast

Zakonodavna vlast ili legislativa je naziv za nivo vlasti čija je
funkcija donošenje zakona.
U modernim demokratskim državama ovaj dio vlasti nalazi se u
rukama predstavničkog tijela, tj. parlamenta, mada pod određenim uslovima
140
zakonodavne ovlasti mogu preuzeti i predstavnici izvršne vlasti i sudske
vlasti.
Zakonodavno tijelo je u liberalno-demokratskim državama opšte
predstavničko tijelo, tj. sastoji se od demokratski izabranih predstavnika
građana. Predstavnici se u parlament biraju na neposrednim izborima, a
parlament predstavlja oličenje volje naroda koja se izražava kroz donošenje
zakona. Zakoni su, po pravilu, opšti, odnose se na buduće situacije, ne smiju
imati povratno (retrogradno) djelovanje, a sve to u cilju ostvarivanja pravne
sigurnosti građana. U nekim zemljama zakonodavmo tijelo sastoji se iz dva
doma: donjeg doma tj. predstavničkog doma i gornjeg doma. Ako se radi o
federaciji, gornji dom predstavlja dražave članice, a može biti i da je gornji
dom zadržan iz tradicionalnih razloga, ili neke vrste kontrole donjeg doma,
kako bi se izbjeglo donošenje pogrešnih odluka. Zakonodavna vlast donosi
zakone koji obavezuju svakoga, pa i samu vlast, čime se osigurava
vladavina prava.
Izvršna vlast (egzekutiva) predstavlja vrh vlasti u političkom sistemu
na kojem se kreira politika i kroz koji se ta politika provodi. Osnovna
funkcija ove vlasti jeste izvršavanje zakona.
U modernim državama, unutar izvršne vlasti postoji dva tijela -
državni poglavar (predsjednik republike ili monarh) i vlada. Ustavno-pravni
odnos između državnog poglavara i vlade određuje o kojoj se vrsti sistema
radi.
Sudska vlast je treći nivo vlasti. Posao sudske vlasti jeste da
interpretira i primjenjuje zakone koje je donijela zakonodavna vlast. U
liberalnim demokratijama sudska vlast treba da je apsolutno nezavisna od
ostalih nivoa vlasti. U SAD-u sudska vlast je odvojena od ostale dvije i
postoji u obliku Vrhovnog Suda (The Supreme Court).

7.3. Demokratija i ljudska prava

Pojam demokratija označava oblik vlasti u kojem sve odluke neke
države donosi direktno ili indirektno većina njenih građana kroz poštene
izbore. Kad su ti uslovi ispunjeni, vlast se može opisati kao demokratska. To
vrijedi za razne sisteme upravljanja, jer se ti pojmovi mogu kombinovati i sa
drugim vrstama vlasti.
Pojam „demokratija“ potiče iz stare Atine u 5. vijeku p.n.e..
Demokratija – grčki demos – narod i kratia – vladati. Drevni Grci su
koristili riječ demokratija za vlast mnogih u odnosu na vlast nekoliko osoba.
Atinska se država uopšte smatra prvim primjerom sistema koji odgovara
nekim današnjim predstavama o demokratskoj vlasti. Ipak, mnogi ne
smatraju staru Atinu demokratijom, s obzirom da je samo mali dio
141
građanstva smio glasati, dok žene, robovi i stranci nisu imali to pravo. Samo
je oko 16% ukupnog stanovništva imalo pravo glasa. Glasanjem su se u
staroj Atini donosile odluke direktno, umjesto da se biraju predstavnici kao
u današnjoj demokratiji. Mnogi uobičavaju reći da je u staroj Grčkoj vladao
oligarhijski sistem. Sa vremenom se značenje „demokratije“ promijenilo, a
savremena se definicija mijenjala od 18. vijeka, otkad su se uvodili razni
"demokratski" sistemi u mnogim državama.
Modernu demokratiju mogli bismo definisati kao sistem vlasti u
kojem konačna politička moć, ili suverenitet, pripada narodu, bilo direktno
ili putem izabranih predstavnika.
Francuski filozof Montesquieu (1689-1755) je veoma uticao na
promovisanje ideja o demokratskoj vlasti u periodu Francuske buržoaske
revolucije i stvaranja SAD. Montesquieu je vjerovao da je najbolji način da
se osigura da vlast služi opštoj dobrobiti ako se učine slijedeći koraci:
Razdijeliti vlast na različite ogranke i dijelove, tako da nijedan ogranak
nema svu vlast; Izbalansirati autoritet između ovih ogranaka tako da ni
jedan ne može kontrolisati ostale ogranke; Omogućiti svakom ogranku da
provjerava načine na koje se drugi ogranci koriste vlašću. Montesquieu je,
kao i mnogi drugi, vjerovao da, ukoliko je vlast podijeljena, izbalansirana i
provjeravana, nijedan od ogranaka ne može kontrolisati cijelu vlast. U tom
slučaju nijedan ogranak ne može koristiti vlast za svoje lične i sebične
interese. Rezultat takve situacije bi bio da vlast djeluje u cilju unapređivanja
zajedničke dobrobiti. Zajednička dobrobit znači da je nešto za dobro
zajednice kao cjeline.
Postoje dvije vrste demokratija: direktna demokratija i
reprezentativna demokratija. Direktna demokratija je bila u staroj Atini,
kada su svi slobodni ljudi izlazili na gradski trg i odlučivali o raznim
stvarima. Pošto je tako nešto nemoguće postići danas, nastala je
reprezentativna (predstavnička) demokratija. Tu ljudi na izborima biraju
svoje predstavnike u parlamentu i daju im autoritet da donose odluke u
njihovo ime.
Ljudska prava se koriste u zajednici i čovjek ih ne može sebično,
neograničeno i neodgovorno koristiti. Prirodna prava počivaju na
aksiomatskim osnovama. Ona su apsolutna, nepromjenjiva i zasnovana na
pravdi.
Ideja ljudskih prava potiče od shvatanja o urođenom čovjekovom
dostojanstvu iz koga proističu neka osnovna i neotuđiva prava i slobode
koje nikakva vlast ne daruje niti može da uzme.
Zato je načelo nediskriminacije toliko važno za uvažavanje ljudskih
prava. Ono se svodi na to da čovjeku ne mogu biti uskraćena njegova prava
samo zato što posjeduje neko urođeno svojstvo, kao što su npr.: rasa, boja
142
kože, spol i drugo, ili zato što objektivno spada u neku društvenu grupu bez
velike mogućnosti izbora, kao što su npr.: nacionalnost ili religija, ili što je
to njegovo svojstvo plod slobodnog opredjeljenja, kao što je npr. filozofsko
ili političko uvjerenje.
Ljudska prava se koriste u zajednici i čovjek ih ne može sebično,
neograničeno i neodgovorno koristiti. Prirodna prava počivaju na
aksiomatskim osnovama. Ona su apsolutna, nepromjenjiva i zasnovana na
pravdi (Buergenthal, 1998;3). Sva ona skupa, i pojedina od njih, moraju biti
podvgrnuta nekim ograničenjima koja odražavaju i štite interese drugih ljudi
i cijele zajednice, ali je od velikog značaja spriječiti zloupotrebu ove
mogućnosti od strane nedemokratskih režima koji vole da se poistovjete sa
interesima cijele zajednice i da u njeno ime ukidaju i ograničavaju sva ona
prava koja im ne odgovaraju.
Moderni dokumenti o ljudskim pravima se vraćaju kriteriju
demokratije tako što dopuštaju samo ona ograničenja koja su proglašena
zakonom/ustavom i koja za cilj imaju prava drugih ljudi, zaštitu morala,
javnog poretka i opšteg blagostanja u demokratskom društvu.
Ljudska prava i demokratija su tako međusobno uslovljeni i
ograničeni. Na taj način klasičan katalog prava čovjeka i državljanina
postaje sastavnim dijelom većine ustava u kojima je tako uvedena druga
generacija prava, prije svega socijalnih i ekonomskih, npr. pravo na
zaposlenje ili pravo na obrazovanje.
Razum je osnovna inspiracija i sadržaj prirodnog prava kao prava
svakog čovjeka. Ako je to tako, onda je tu i sadržaj i univerzalizam
prirodnog prava kao prava svakog čovjeka bez obzira na kojem dijelu
planete živi.
Kako je prirodno pravo, prema Grotisu, bilo oslobođeno
srednjovjekovnih teoloških elemenata, ono još uvijek nije bilo podobno za
demokratsku revoluciju.
36
Ta zaštita ljudskih prava ugrožena je nizom
faktora a to se, prije svega, odnosi na problem izgradnje međuetničkog
povjerenja, procesa tranzicije i ugradnje evropskih standarda i principa.
Nastanak ljudskih prava redovno koincidira sa nastankom moderne
pravne države. Uz ljudska prava mora stajati demokratska i pravna država,
jer „narod je po svom biću izvor suvereniteta“, a ljudi se rađaju i ostaju
slobodni i jednaki u pravima.
Moderna ustavnopravna i politička teorija ističe da je za određivanje
jednog ustavnog, odnosno političkog sistema, najvažnije kakav položaj u
tom sistemu ima čovjek, odnosno kako je u tom sistemu određen odnos:
vlast-čovjek (građanin).


36
Ernest; Prirodno pravo i ljudsko dostojanstvo; str. 51
143
7.3.1. Javno mnenje i demokratija

Iako je javno mnenje veoma često u upotrebi, njegovo shvatanje je
dosta neprecizno, neodređeno, fluidno. Postoje brojne definicije javnog
mnenja. Ono što je zajedničko svim shvatanjima javnog mnenja, to je
činjenica da ga svi tretiraju kao oformljeno, usaglašeno mišljenje pripadnika
određene globalne društvene zajednice o nekim bitnim društvenim
pitanjima, koja obično podrazumijevaju iniciranje ili pokretanje određene
društvene aktivnosti.
Javno mnenje je oblik kolektivne misaone reakcije članova određene
društvene zajednice, koji se izražava u odobravanju i podršci ili u osudi i
suprotstavljanju, pojedinim postupcima, mjerama i odlukama od značaja za
čitavo društvo.
Javno mnenje ima dva osnovna elementa – javnost i mišljenje.
Javnost znači da je mišljenje izašlo iz unutrašnjosti individue u javnost, da
je izgovoreno, da je saopšteno nekome, odnosno, da je konfrotirano sa
nekim i da je procesom konfrontacije postalo zajedničko mišljenje određene
sredine, grupe, zajednice.
Za formiranje istinskog, kvalitetnog, sadržajnog javnog mnenja
neophodno je da postoji sloboda iznošenja misli, sloboda dijaloga i
ravnopravnost učesnika u njemu. Proces formiranja javnog mnenja ostvaruje
se postupno, etapno,kroz nekoliko faza.
Prva faza je uočavanje određenog problema. Pojedinac, ili nekoliko
njih istovremeno, uočavaju da postoje određeni problemi.
Druga faza je razmišljanje o problemu. Razmišljajući o problemu,
ljudi nastoje da sagledaju njegove dimenzije, da shvate njegov karakter,
suštinu, uzroke i posljedice. U osmišljavanju problema ljudi koriste mnogo
racionalnog, ali i iracionalnog. Poslije određenog perioda, oni osećaju
potrebu da to svoje mišljenje nekome saopšte, kažu, da o tome
porazgovaraju sa nekim.
Treća faza je razmjena mišljenja. Pojedinci iznose svoje stavove,
saznanja, razmišljanja o nekom problemu i to saopštavaju ostalim
članovima zajednice. Oni se različito odnose prema saopštenom.
Četvrta faza je opredjeljivanje za odredjeni stav, mišljenje. To je
formiranje javnog mnenja u užem smislu. Pojedinci i grupe se sve više
opredjeljuju za jednu od alternativa koja je iznesena o određenom problemu.
Vrši se kristalizacija stavova.
Nekada za konačno formiranje javnog mnenja presudnu ulogu imaju
istupanja kompetentnih stručnih ljudi. U tim slučajevima govorimo o
kvalifikovanom i nekvalifikovanom javnom mnenju. U vezi sa tim, u praksi
ima dosta zloupotreba i manipulacija, od kojih imamo i dvije osnovne, a to
144
su: prvo, što u praksi ima ljudi koji priznaju samo opšte, ali ne i
kvalifikovano javno mnenje, a to najčešće čine tzv. političari opšte prakse;
drugo, što kod kvalifikovanog javnog mnenja postoji osporavanje i negacija
javnog mnjenja od strane jednog broja stručanjaka, navodno zbog
„zdravorazumskog“, a ne argumentovanog i kompetentnog zaključivanja.
To se čini naročito kada im ne odgovara određeno formirano javno mnenje.
Najčešće se kao javno mnenje prikazuju zvanični stavovi i mišeljenja
koja postoje u društvu. Javno mnenje se formira pod njihovim snažnim
uticajem, ali to ne znači da mora da bude istovjetno sa njima. To je zbog
toga što se javno mnenje formira i spontano, neorganizovano, djelovanjem
pojedinaca i određenih društvenih grupa, ali se ono formira i organizovano
djelovanjem više ili manje organizovanih društvenih snaga preko sredstava
masovnih komunikacija. Za formiranje javnog mnenja zainteresovana je i
utiče na to prije svega zvanična vlast, pojedine političke partije, crkva, razne
interesne grupe.
Jednom formirano javno mnenje se mijenja. Promjene pojedinačnih i
grupnih mnenja su osnovni uslov za nastanak zdravog i argumentovanog
javnog mnenja. Postoje određene zakonitosti promjene javnog mnenja.
Prvo, lakše se mijenjaju mnenja o marginalnim, nego o ključnim društvenim
pitanjima. Drugo, dobro informisani ljudi teže mijenjaju svoja mišljenja od
neinformisanih, odnosno slabo informisanih. Konačno, za promjenu javnog
mnenja potrebne su i neke dodatne aktivnosti, kao što je propaganda.
Procesom propagande, postojećim informacijama se dodaju nove, te se tako
na bazi veće količine i kvaliteta novih informacija traži promjena postojećeg
mnenja i formiranje novog, kakvo je zamišljeno da se oblikuje procesom
propagande.
Istorijski posmatrano, javnosti i javno mnenje sreću se još kod polisa
– gradova – državica, kao bitna komponenta njihovog shvatanja
demokratije. U starom Rimu su postojali „vox populi“ i „fama popularis“,
koji su na neki način sinonimi za današnje javno mnenje. U srednjem
vijeku, koji po sebi predstavlja vijek mračnjaštva, usljed dominacije crkve,
dolazi do zaustavljanja progresivnog razvoja društva. Uslovi za
progresivniji razvoj društva, demokratije, pa i javnog mnenja, stvaraju se
nastankom kapitalizma u XVII i XVIII vijeku. Niz okolnosti je uticalo na to:
pojava brojnih ekonomskih koncepcija, uspon nove građanske klase,
politička demokratizacija društva itd.
Javno mnenje postaje neotuđiva tekovina društvenog života, bitan
element demokratije. Ono daje sudove o svemu što ima javni, društveni
karakter. Zbog toga, svako ko želi afirmaciju pravih vrijednosti, brz i stalan
razvoj društva, mora da se bori za stvaranje pravog, zdravog, demokratskog
javnog mnenja, oslobodjenog svih barijera i monopola. Prvi i jedan od
145
navažnijih uslova za to je slobodan razvoj sredstava masovnog
komuniciranja u društvu.

7.4. Totalitarizam

Totalitarizam je "način vladanja, u kojem država uzima pod svoju
kontrolu sve pojave javnog i kulturnog života i strogim mjerama sprečava
svaku privatnu inicijativu".
Fašizam i komunizam bili su oblici totalitarizma 20. vijeka. Sa
nastupom 21. vijeka ni fašizam ni komunizam (u smislu "komunističkih"
režima kakvi su bili, a još su tu i tamo na izdisaju - Kuba, Sjeverna Koreja,
ili su se već donekle transformirali u "kapitalistički komunizam" - Kina)
nisu više aktuelni. I fažizam i komunizam su težili da postanu svijetski
poretci, ali nisu i postali.
Sve totalitarne diktature imaju slijedeća obilježja:
1. Razrađenu službenu ideologiju, koja se sastoji od službenog
sistema doktrine koji obuhvata sve bitne oblike ljudskog postojanja i u
odnosu na kojeg se svi koji žive u tom sistemu moraju držati u najmanju
ruku pasivno; karakteristično je da je ova ideologija usmjerena i projicirana
na idealno konačno stanje čovječanstva, tj. ona sadrži hilijastički zahtjev da
se radikalno otkloni postojeće i svijet pokori za novo društvo;
2. Jedna jedina masovna stranka koju redovno vodi jedan čovjek,
'diktator', a koja se sastoji od relativno malog postotka ukupnog
stanovništva (do deset posto), a u kojoj postoji jezgro koje se strasno i bez
zadrške drži ideologije, te je spremno na svaki način podržavati njenu
pobjedu. Ta je stranka organizovana hijerarhijski i oligarhijski, te je
karakteristično da je državnoj birokratiji ili nadređena, ili je s njom potpuno
stopljena;
3. Sistem terora na fizičkoj ili psihičkoj osnovi, koji se ostvaruje
partijskim nadzorom i kontrolom tajne policije, ali koji istovremeno nadzire
partiju za potrebe vođe, te je karakteristično usmjeren ne samo protiv
dokazanih 'neprijatelja' režima, nego i protiv manje ili više ovlaš odabranih
slojeva stanovništva; teror kojim se pritišće stanovništvo - bez obzira na to
vrši li ga tajna policija ili partija - sistemski se koristi modernom naukom,
posebno dostignućima psihologije;
4. Tehnološki uslovljen, skoro potpuni partijski i državni monopol
nadzora svih sredstava efikasnog masovnog komuniciranja, poput novina,
radija, TV i filma;
5. Podjednako tehnološki uslovljen, skoro potpuni monopol nad
efikasnom upotrebom oružja;
146
6. Centralni nadzor i upravljanje ukupnom privredom birokratskim
usklađivanjem ranije nezavisnih pravnih lica podvrgnutih uticaju drugih
pravnih lica i koncerna.
Nabrajanje ovih šest karakteristika ili grupa karakteristika ne smije
stvoriti predstavu da ne postoje i druga, nedovoljno saznata obilježja.
Upozorava se prije svega na to da je administrativni nadzor prava i sudova
mogao biti sastavnim obilježjem, ali evolucija totalitarizma posljednjih
godina pokazuje da takvo administrativno upravljanje pravosuđem može biti
podvrgnuto znatnim ograničenjima. Spomenut ćemo i problem
ekspanzionističke politike, koja se smatra posebnom karakteristikom
totalitarizma.
U velikoj većini zemalja ustavi garantuju punu političku
demokratiju, ali stvarna politička demokratija danas postoji u samo
dvadesetak zemalja, a u drugima ona je tek kulisa, ako ne i farsa. U tim
zemljama umjesto demokratije postoje demokrature, kao, naprimjer u svim
današnjim tzv. tranzicijskim zemljama.
Svojevremeno, negdje početkom i u prvim decenijama 20. vijeka,
svijet je bio u znaku kolonijalnog imperijalizma. Antiimperijalistički pokret
je tada bio ona snaga koja ga je osporavala i rušila, pa je taj klasični
imperijalizam najzad i srušen u antikolonijalnim i socijalističkim
revolucijama 20. vijeka. Pa je onda fašizam iznikao iz imperijalističkih
apetita kapitalističkih zemalja, koje su zakasnile u svom razvoju i
zaposjedanju kolonija - Njemačke, Italije, Japana. Htio je zavladati
svijetom, no porazio ga je antifašistički pokret uoči i u toku Drugog
svjetskog rata, a u kojem su se zajedno našle druge najjače i najrazvijenije
zemlje, i tad jedina, a danas iščezla socijalistička zemlja koja se uspjela
domoći uloge jedne od dvije velesile. Nakon pobjede nad fašizmom,
antifašistički se pokret rascijepio na dva nepomirljiva pola i rezultat je bio
bipolarni svijet, sa kapitalističkom i socijalističkom alternativom.
Kapitalistička se alternativa pokazala nadmoćnom, ekonomski, tehnološki,
pa i civilizacijski, no cijena njene pobjede bila je neoliberalna solucija, koja
je evo već dovela do neoliberalnog totalitarizma. Nasuprot neoliberalnom
totalitarizmu rađa se, međutim, danas antiglobalistički pokret. Hoće
globalizaciju, ali ne na načelima i sa praktičnim posljedicama neoliberalnog
totalitarizma, čiji je jedini motiv zgrtanje profita u korist centara svjetskog
kapitala i multinacionalnih kompanija.
On će ipak kad-tad srušiti neoliberalni totalitarizam, kao što je anti-
imperijalistički pokret srušio klasični imperijalizam.



147
8. KULTURA I DRUŠTVO

Kultura i društvo su isprepleteni i tijesno povezani. Uređenost
društvenog života i usklađenost djelovanja pojedinaca u jednom društvu nije
moguća bez povezivanja zajedničke kulture.Riječ kultura dolazi od latinske
riječi "cultus", što znači gajenje, njegovanje, oplemenjivanje. Kulturu
karakterišu: smboli, zajedništvo. Kultura je integrisana cjelina sastavljena
od više obrazaca -ponašanje, vjerovanje, tehnika itd. Kultura se neprestano
mijenja (npr. različite inovacije u različitim oblicima ispoljavanja kulture).
Pojam kultura, označava ukupnost materijalnih i duhovnih
vrijednosti koje je stvorio čovjek u svojoj društveno-istorijskoj praksi, u
svrhu savladavanja prirodnih sila razvoja proizvodnje i riješavanja
društvenih zadataka uopšte37. Kultura nastaje u toku vremena kao
specifični model mišljenja neke grupe ljudi. Ona im omogućava orijentaciju
i informacije značajne za njihovo ponašanje i doprinosi unutrašnjoj
stabilnosti i stvaranju karakterističnih obilježja određene grupe. Kulturu
određuju brojni faktori nekog društva, od istorije i religije, do geografskih
uslova življenja, zatim jezik, običaji, način mišljenja, vjerovanja. Kultura je
istovremeno način življenja neke grupe, ali i duhovna dobra koja je ta grupa
stvorila tokom zajedničkog života. Dakle, kultura je ukupnost duhovnih i
umjetničkih formi nekog naroda. Analizirajući preko 150 definicija kulture,
Kleber/Klukhon identifikovali su slijedeće sastavne dijelove:
- kultura se stvara i uči,
- izvodi se iz ljudske prošlosti,
- sadrži sastavne elemente,
- kultura je dinamičan i varijabilan proces,
- pokazuje pravilnosti koje se mogu naučno istraživati,
- služi za prilagođavanje pojedinca okruženju i
- predstavlja potencijalno sredstvo kreativnosti.38
Nastala je na simboličkoj komunikaciji: simboli su osnovna
komponenta kulture. Skup simbola izražen je u govornoj komunikaciji. To
je jezik. Jezik i kultura su u međusobnoj zavisnosti. Ne može se razumjeti
kultura da se ne spozna njen jezik. Medutim, svaka kultura ima svoje
propise, svoja pravila i norme. Društvena pravila, društvene norme, prisutna
su u svakoj kulturi. Ona određuju ponašanje u određenim situacijama. U
sociologiji je dominantno pitanje pitanje civilizacije.



37
Enciklopedija leksikografskog zavoda, JLZ, Zagreb, 1967, 3.tom, str. 693.
38
Kroeber A.L./Kluckhohn C.: A Critical Review of Concepts and Definitions, Vintage
Books, New York, 1952.
148
8.1. Civilizacija i kultura

Riječ civilizacija je latinskog porijekla. Potiče od riječi "civilitas",
što znači uljudnost, uglađenost, oplemenjenost. Civilizacija se različito
shvata u različitim teorijskim objašnjenjima. Tako npr. jedni je tumače kao
dio materijalne i tehničke kulture, drugi je, opet, sagledavaju kao razvojnu
fazu kulture koja je doživjela svoj uspon. "Civilizacija je skup svih oblika
materijalne kulture ljudskog društva, ili jednog naroda na određenom
stepenu društvenog razvoja."
39
Neki sociolozi civilizaciju razumijevaju kao
istorijsku fazu u razvoju kulture, iako je ona viša etapa u razvoju
čovječanstva. Ovo mišljenje danas je prihvaćeno, a ono je i najprisutnije u
literaturi. U sociološkoj komunikaciji danas sc često kao fenomen
upotrebljava pojam "sukob civilizacija". Pitanje je koliko je taj "sukob"
uopće moguć. Naime, danas svijetska politika ulazi u novu fazu razvoja. Šta
ta faza donosi: kraj istorije, pokret globalizma ili nešto treće, sasvim je
neizvjesno.

8.2. Elitna kultura

Elitna kultura pretpostavlja fenomen koji znači visoku, suptilnu
kulturu, sa specifičnim obilježjima. Umjetnička djela u književnosti,
slikarstvu, kiparstvu, filmu, muzici, filozofske rasprave, socijalne i političke
teorije, historijske analize sa vrijednosnim kvalitetom predstavljaju elitnu
kulturu. Naravno, ova forma kulture ima i svoju odabranu publiku.

8.3. Masovna kultura

Savremeno društvo je stvorilo masovnu kulturu koja se prenosi
masama putem masovnih komunikacija (štampa, televizija, radio, film,
kompjuteri). U vrijeme nastajanja masovne kulture šezdesetih godina XX
vijeka sociolozi su bili uvjereni da će ona biti moćno sredstvo ujedinjavanja.
Međutim, tokom njenog razvoja pokazalo se da masovna kultura ima samo
jedan cilj, a to je komercijalizacija, uspjeh na tržištu. Zahtjevi za uspjehom
na tržištu, komercijalizacija, donijeli su formiranje jednog modela masovne
kulture poznatog pod imenom kič. Ovaj proizvod masovne kulture ima
negativan efekat, posjeduje odsustvo pravih kulturnih vrijednosti.





39
Mala enciklopedija, Prosveta, Bgd. 1972. str. 887.
149
8.4. Kultura postindustrijskog društva

Bitna karakteristika savremene društvene teorije jeste akcenat na
nauku i obrazovanje kao primarne pokretače promjena u razvoju društva.
Geneza ovog pristupa može se pratiti od Sen Simona, Ogista Konta, Karla
Marksa, Maksa Vebera, pa do savremenih sociologa, kakvi su npr. Talkot
Parsons, Danijel Bel i Jirgen Habermas. Sociolog Danijel Bel npr. smatra da
se centar novog društva kreće prema naučnom etnosu kao rezultatu
nastajanja klase inženjera, naučnika, odnosno tu strukturu sada čine
univerziteti, istraživački instituti u kojima je "teorijsko znanje kodifikovano
i sistematizovano". Funkcija univerziteta je, po njegovom mišljenju, da
uspostavi odnos izmedu različitih oblika svjesnog ispitivanja: 1. istorijske
svijesti "koja je uključena u tradiciju testiranu nasuprot sadašnjosti", 2.
metodologiju "koja čini eksplicitnim ispitivanja i odgovarajuće
pretpostavke", i 3. individualnu samosvijest. Po njegovom mišljenju,
savremena razvijena društva zasnivaju se na inovacijama i društvenoj
kontroli promjena. U postindustrijskom društvu, pored obrazovanja i
ekspanzija masovnih komunikacija jedan je od određenja novih društvenih
odnosa. Tako je primjetno da se u obrazovanju sve više koriste
najsavremenija sredstva masovnih komunikacija, sa jedne strane, dok se, sa
druge strane, obrazovanjem stvaraju uslovi za dalje usavršavanje tih
sredstava kroz nove pronalaske i unapređenja. Novi društveni oblik, osim
"društva znanja", koristi se i nazivom "informatičko društvo". Po ovoj
koncepciji proizvodnja i promet informacija shvataju se kao osnovna
društvena djelatnost, kao što je to ranije u industrijskom društvu bila
proizvodnja i promet robe. U okviru nagle ekspanzije masovnih
komunikacija, sociolozi ukazuju na fenomen progresivne vizuelizacije
kulture, odnosno na ubrzanu zamjenu oblika literature elektronsko-
vizuelnim sredstvima. Savremena kultura postaje vizuelna, vizuelna
komunikacija potiskuje pisanu komunikaciju.
U svakodnevnoj komunikaciji susrećemo se pojmom multikultura.
Ovaj fenomen može označavati egzistenciju više kultura na jednom
prostoru, odnosno zajedničku egzistenciju više kultura u jednoj zajednici.
Interkulturalizam znači ravnopravno uzajamno povezivanje među različitim
kulturama jednog društva. To je suodnos, međusobno povezivanje između
dviju ili više kultura, uključujući i poštivanje različitosti svake od zasebnih
kultura.




150
9. DRUŠTVENA SVIJEST

Pošto ljudi ne žive kao izolovani pojedinci, već u društvu, njihova
svijest je oblikovana i ima društveno značenje. Mnogi mislioci upozoravaju
da društvena svijest nije zbir uzetih mišljenja i osjećanja svih pojedinačno.
Otuda su i nastale mnogobrojne teorije koje razlikuju kolektivnu i
individualnu svijest. Neke od njih veličaju kolektivnu svijest i daju joj
nadmoć kao nekom obliku kolektivnog ili narodnog duha. Međutim, danas
je bar jasno da ne postoji društvena svijest nezavisno od svijesti pojedinaca i
njihove pozicije. Sa sociološkog aspekta pitanjem svijesti posebno se bavio
Dirkem. On je smatrao da društvene pojave treba posmatrati kao stvari, a ne
kao proste individualne psihičke događaje. Za njega je kolektivna svijest
posebna supstitucija koja ne proizilazi iz pojedinačnih svijesti i postoji
nezavisno od njih. Povezivanje ljudi u društvu vrši se na osnovu posebnih
psiholoških, socijalnih i interesnih motiva, ali oni ne egzistiraju posebno,
oni se ostvaruju u pojedincima i ne postoje nezavisno od njih. Zato odnos
između kolektivne i individualne svijesti utiče na stvaranje i mijenjanje
kolektivne. To ne znači da se svijest objašnjava sama sobom, već, kako je to
Marx rekao, „Ne određuje svijest ljudi njihovo biće, već obrnuto, njihovo
društveno biće određuje njihovu svijest“. Društvena svijest se manifestuje
na različite načine i u nediferenciranim oblicima koji se često označavaju
različitim terminima. Najrasprostranjenije i najsnažnije manifestacije
društvene svijesti reflektuju se kroz religiju, moral, pravo, nauku, umjetnost,
filozofiju i ideologiju.

9.1. Religija, pojam i elementi

Religija spada u pitanja koja se sa naučnog aspekta teško mogu
odrediti ili definisati. Za religiju se ne bi moglo reži da je samo društvena
pojava, kao što se teško može prihvatiti mišljenje da je to natprirodna
tvorevina, ili samo psihološka i emocionalna kategorija. Od postanka
čovjeka postoji princip vjerovanja. Vjerovanje je usko vezano sa nadanjem,
ali i sa mogućnošću spoznaje pirode i uslova njenog egzistiranja, ali i samog
čovjekovog postojanja, njegovog nastanka i nestanka. Vjerovati znači
spoznavati, a spoznavati znači osjećati iskustvo, ali i emotivno. Otuda bismo
mogli kazati da je religija čovjekova aktivnost i pripada mu kao individui, a
ne kolektivitetu, ili, pak, društveno-institucionalnoj tvorevini. Dakle, religiju
bismo u polazištu mogli shvatiti kao ljudsku aktivnost u najjopštijem smislu.
To je stvar čovjekovog uvjerenja i njegovo prihvatanje natprirodnog kao
stvarnog.
151
Sociologija kao nauka o društvu religiju posmatra kao društveno
uslovljenu tvorevinu, odnosno uticaj društva na religiju i religije na društvo,
dakle, njenu društvenu dimenziju. Mora se priznati, to nije jednostavan
zadatak, s obzirom na činjenicu da je religija najvećim svojim dijelom sfera
subjektivnosti i osjećajnosti. Zato se postavlja pitanje u samom polazištu:
Kako sociološkim metodama i kategorijama razumjeti ono što je
subjektivno? Bez obzira na subjektivnost religije, ona je ujedno i iskustvena
činjenica koju svaka osoba uključuje i unosi sa sobom u neku religiju, tj. u
neke kolektivne religijske institucije. Religija se uklapa u globalnu
društvenu stvarnost i iz istorije nam je poznato da ona predstavlja jedan od
dijelova i dimenzija društvenoga razvoja. Međutim, religija je takođe
uslovljena i društvenom stvarnošću, ne samo spoljašnošću, već i u svojim
strukturalnim i kulutnim elementima.
Analiza fenomena religije ima svoju osnovu u oblasti filozofije i zato
su prvi mislioci, ustvari, bili filozofi koji su se bavili društvenim i duhovnim
pojavama i ljudskim vjerovanjem. Misao o religiji doživljela je kroz istoriju
svoju evoluciju, naročoto u prošlom vijeku. Tako je proistekla ideja o
zakonitom razvoju religije, od animizma, preko politeizma do monoteizma.
Mnogi sociolozi su se bavili pitanjiem religije, a ovdje želimo uktrako samo
istaći neke od njih. Marx i Engels su se podrobnije bavili antropološkom i
socijlanom prirodom religije. Posebno su ukazali na to da je religija ljudska
tvorevina i da kao takva potpada pod opšte zakone čovjekovog stvaranja. Za
njih je religija izraz samootuđenja čovjeka, u koju on bježi od industrijske
stvarnosti i svoga mjesta u društvu. Doprinosi sociološkom razmatranju
religije posebno su dali E. Durkheim i M. Weber. Durkheim upozorava da
se religija može razumjeti isključivo kao društvena pojava i da je ona
povezana sa cjelinom društva. Suština religije je u obožavannju samog
društva. Religija ima različite društveno-integrativne funkcije. Dakle, za
Durkheima je religija proizvod društva, kao vrsta uzvišene projekcije
svjetove zajednice.
Weber u religiji gleda jednu formu pokretačke snage koja motiviše
pojednice na određene vrste ponašanja i djelovanja, pri čemu naglašava
posebnost kršćanstva. Weber se u svojim djelima široko bavi istorijskom
dimenzijom nastanka religije i proučavanjem njenog značaja. Kao termin,
uvodi u razumjevanje sociologije religije pojam harizme i ističe posebnost
religijskih specijaliteta, tj. ukazuje na različite tipove religijske organizacije
i na njihove različite društvene korijene i značenja.
U novije vrijeme, pored mišljenja, rekli bismo klasika socilogije, sve
više se fenomenom religije bave i funkcionalisti. Oni nastoje odrediti
religiju ne po onome što ona jeste, dakle po njenom sadržaju, već po njenim
funkcijama u društvu, posebno ulogom religije u obezbjeđivanju integracije
152
društva. Za njih je religija institucija koja obezbjeđuje najvišu legitimnost
društvenih odnosa, vrijednosti i motiva ponašanja čovjeka i kao oblik
socijalne kontrole nad pojedincima. Posebno je zastupljeno mišljenje koje se
odnosi na čovjekov biološki karakter i na njegovu intergraciju, socilalizaciju
i stvaranje identiteta. Istina za volju, ona ne uspijeva utvrditi društveni obim
i sadržaj religije i zato je često identifikuju sa ideologijom, moralom i
odgojem.
Većina istraživača, bilo da se bave istorijskom ili savremenom
dimenzijom religija, slažu se u mišljenju da je religija univerzalna pojava u
svim društvenim sistemima. Ona je stvarnost života i doživljaja. Spada u red
duhovnih kulturnih tvorevina koje se mogu razmjeti, a ne u potpunosti i
objasniti. Zato u sociologiji danas imamo dosta visok stepen teorijske
elaboracije pitanja religije. Njenom se društvenom dimenzijom danas bave
kako sociolozi, tako i sami teološki predstavnici.
Kada je riječ o funkcijama religije, onda je nužno istaći da se većina
mislilaca slaže o tome da su one manje-više društveno uslovljene i
određene, te da imaju svoju istoriju i da se može pratiti njihov kontinuitet,
njihov uticaj na društvo, kao i društvo na fizionomiju religijske organizacije.
Funkcija religije u sociloškoj analizi najčešće se posmatra dvojako, kao
unutrašnja i kao vanjska priroda i karakter. Unutrašnje funkcije religije su u
okviru samih religijskih organizacija, instituti vjerovanja, su ono što
pripadnike određene religije povezuje i proizilazi iz činjenice da joj
pripadaju. Vanjska dimenzija, odnosno funkcija, religije je sve ono što
religija znači za cijelo društvo u kome egzistira. Obje te funkcije su, ustvari,
jedno jedinstvo i ispoljavaju se u interakciji sa drugim fnkcijama društva
koje povratno djeluje na religiju i koje bitno usmjeravaju.
Religija, kad je riječ o pogledu na društvena pitanja, uspostavlja i
svoje doktrine: posebno o odogoju i obrazovanju, zatim braku, bračnim
odnosima, bračnim vezama, odnosno mogućnostima razvoda i rastave, o
dužnostima stvaranja potomstva itd. Nerijetko su značajna religijska
mišljenja i norme kada je u pitanju nasljedstvo, prava i obaveze roditelja i
djece u tome i sl. istoričari religije nas upućuju na zaključak da religije
svojim tradicijama i običajima gotovo uvijek opravdavaju postojeći
društveni poredak i tradicionalne odnose.
Funkcija religije u društvu i političkom životu pomno je uvijek
praćena od strane države i predmet je njenog interesovanja. Uticaj religije na
poslušnost podanika u svim društvima bio je velik, nerijetko su religije
podržavale njihovu pobunu, ili im davale podršku, ili se suprostavljale
pojedinim strankama, ili politikama koje nisu imale uporišta u ljudskoj i
svjetovnoj moralnosti i koje su bile usmjerene protiv čovjekove ličnosti.
153
Zato durštvene strukture, nerijetko i njihova moć, zavisno od uticaja
pojednih religijskih institucija.
Postoje vrlo različite teorije i mišljenja o tome koji su elementi u
religijskoj osnovi dominantniji. Neki autori smatraju da je to kombinacija
više faktora i uslova, među kojima se najviše ističu: psihološki elementi,
čovjekove potrebe o nužnoj pripadnosti nekom svijetu i izvoru, nekim
snagama izvan ili iznad njega, kombinacija biološko-psiholoških elemenata,
po kojima je priroda i karakter čovjekovog nastanka i egzistencije specifična
i nespoznajna za čovjeka i njegov svijet, dakle iz straha ljudi prema
nepoznatim silama prirode, filozofska gledišta i učenje o raznim pojavama
života i smrti, moći i granicama ljudskog uma, nepoznavanje prirodnih
pojava i nemoć čovjeka pred njima, njihovoj nadmoći i uslovljenosti izvan
čovjekove spoznaje i dometa. Svi ti elementi, bez sumnje, uslovljavaju
stvaranje religisjke predstave i čovjekove potrebe za vjerovanjem.
Ustvari, svi ovi elmenti, ali i mnogi drugi, zajedno čine osnovu
egzistencije i potrebe čovjekovog vjerovanja u nadmoć prirode i izvan
ljudske snage i procesa, koji se iskazuju u obliku religije kao čovjekovog
odnosa i njegove potrebe za spoznajom prirode i svijeta, u načinu ponašanja,
u odnosu prema drugim i samom sebi.
Natprirodna dimenzija religije ogleda se u prihvatanju nečeg
izvanjskog i nedostižnog, kao stvarnog. Za čovjekovo vjerovanje nije
dovoljno da natprirodno egzistira, već da ga sam shvati kao realnost i da ono
ima uticaj na njegovo socijalno ponašanje. Putem obreda i običaja i načina
vjerovanja, vjernik utiče na ono što je izvan i iznad njega i u čije postojanje
ne sumnja. Dakle, religija je put za prihvatanje određenih vrijednosti i
modela ponašanja. One vrijednosti koje ga povezuju sa nadprirodnim ili
svetim jesu religijske vrijednosti. Poredak na zemlji je nižeg reda u
religijskoj svijesti i sve je potčinjeno jedinstvenom božanstvu. Otuda za
čovjeka vjerski autoritet ima mističnost i natprirodnu zadaću, suprotnu onoj
koju nameće svakodnevni život. Religija predstave traži izvan postojećeg, i
to je njena osnova karakteristika. U svojoj mističnosti uspostavlja
hijerarhijsku piramidu vjerovanja, kako bi lancem vjerovanja posrednika
povezala sa nadprirodnim silama. Za to su najpogdnija forma-obredi koji su
oblik posredništva vjernika sa skrivenim silama.
Dakle, religija je izraz čovjekovoga vjerovanja i u silu izvan njega, a
koje, po njegovom ubjeđenju, utiču na ljudsku sudbinu. Religija nije samo
lični doživljaj i individualno vjerovanje, već uspostavljanjem normativnog
postaje i kolektivni čin vjerovanja, odnosno izvjesni ritual koji zadobija i
društvenu dimenziju. Religije su postojale u svakom društvu i one su, mogli
bismo slobodno konstatovati, nosioci kontinuiteta društvene transformacije i
preobražaja, mada sa velikim tradicijskim i eshatološkim stajalištima.
154
Eshatološka praksa usmjerava čovjeka na vjerovanje u sudbinu, pravdu, mir
i sreću.
Psihološka karakteristika religije se ogleda u nastojanjima da se
uspostavi kontrola nad svim čovjekovim akcijama, djelovanjima i
shvatanjima. Omogućava čovjeku da proširi pojmove o samom sebi, da
nađe svoj mir i da ispuni svoje praznine, da pobjegne od tegoba
svakodnevnog života i društvenog okruženja. Vjerovanje pruža čovjeku,
ustvari, posve drugi smisao pogleda na moć i na riješenja koja mu daju nadu
u natprirodno i nevidljivo biće, dakle ono što je sveto. Recimo, raj i pakao
su određena stanja nade i očekivanja čovjeka, mjerilo vrijednosti čovjekovih
osobina i postupaka, njegovog odnosa prema pitanju i smislu života i
vrijednostima realnog svijeta

9.1.1. Istorijski razvoj religije

Karakteristično za sve religije je shvatanje da postoje određene sile
koje upravljaju svijetom i pojavama u njemu, kao i vjerovanje da uporedo sa
objektivno postojećim svijetom, postoji i drugi, zagrobni svijet. Takođe,
zajedničko svim oblicima religije je da one predstavljaju nestvarni, mistični
odražaj objektivno postojećeg svijeta i odnosa u njemu, a specifičnost je u
načinu na koji su to činile.
Sve religije možemo podjeliti na prirodne i objavljenje. U prirodne
religije spadaju animizam, totemizam i kult prirode, a u objavljene – teizam,
koji se djeli na politeizam i monoteizam.
Animizam je prva faza u razvoju religije. To je prvi oblik
razmišljanja o svijetu i najprimitivniji način tumačenja pojava i promjena
koje se u njemu dešavaju. Naziv je dobio po vjerovanju da je čitava priroda
(živa i neživa) ispunjena tajnim silama, duhovima, odnosno, da svaki
predmet, svaka pojava ima svoju dušu (od latinske riječi „anima“ – duša).
Animizam je imao niži i viši stepen razvoja. Na nižem stepenu se
vjerovalo da svaki predmet ima neku tajanstvenu silu u obliku duše koja ga
pokreće. Na višem stepenu u ljudskoj mašti ti duhovi postepeno dobijaju
ljudske osobine.
Već na ovom stepenu razvoja religije javlja se magija kao sastavni
element animizma i ona je jedini aktivni element religije. Oblici magije su
brojni i raznovrsni. Prema karakteru svrhe koja se želi postići magija se
dijeli na „bijelu“ (vrač nastoji da postigne neke pozitivne, korisne efekte) i
„crnu“ (zadatak joj je da stvori neko zlo, da proizvede štetne efekte). Prema
vrsti ljudske djelatnosti magija može biti medicinska, ljubavna, ratnička i
privredna.
Na osnovu zamisli postoje slijedeći metodi i vrste magije:
155
- Imitativna ili homeopatska magija ili magija oponašanjem, čija je
suština u vjerovanju ljudi da se određene pojave imitiranjem mogu izazvati
da se dese;
- Repetitivna magija, ili magija sa ponavljanjem, se zasniva na
vjerovanju da između dvije pojave postoji određena povezanost;
- Kontagiozna magija ili magija po dodiru počiva na vjerovanju da
stvari koje su bile spojene ostaju u trajnoj tajanstvenoj tajnoj vezi, čak i
onda kad se fizički razdvoje.
Totemizam je druga prirodna religija. Pojavljuje se na višem nivou
divljaštva, kada lov i ribolov postaju osnovna ljudska djelatnost. Suština
totemizma je u vjerovanju primitivnih ljudi da potiču od nekog pretka
(totema) koji ih štiti i pomaže im u borbi sa prirodnim stihijama. Totemi su
najčešće životinje, a nekada i biljke ili predmeti, koje su primitivni ljudi
obožavali. U kasnijim fazama razvoja, prelaskom na stočarstvo i
zemljoradnju, životinje se više ne uzimaju za toteme, već to postaju razne
prirodne pojave i tako totemizam prerasta u kult prirode.
Kult prirode predstavlja takav oblik vjerovanja gdje se odaje
izuzetno poštovanje, do obožavanja, onim prirodnim pojavama od kojih
zavisi obavljanje djelatnosti od kojih ljudi žive. Pojedini rodovi, u zavisnosti
od djelatnosti kojom su se bavili počinju da stvaraju određenu hijerarhiju u
poštovanju tih pojava i tako se stvara osnova na prelazak na slijedeće
religiozne forme, koje su poznate pod zajedničkim nazivom – teizam ili
vjerovanje u bogove (grčki „teos“ – bog).
Teizam nastaje na višem stepenu razvoja ljudske svijesti, kada ljudi
stiču sposobnost uopštavanja. Tada oni uočavaju da postoji grupa srodnih
pojava i vjeruju da njima upravljaju nadprorodna bića, koja više ne žive u
pojedinim predmetima, već žive na pojedinim nepristupačnim mjestima, a
kasnije ih dižu čak i na nebo. Ovako zamišljeni duhovi dobijaju naziv
bogovi. Dvije su osnovne faze u razvoju teizma, a to su politeizam i
monoteizam.
Politeizam je vera u više bogova, od kojih su jedni dobri, a drugi zli.
U nižoj fazi politeizma bogovi su personifikacija prirodnih sila, dok u višoj
fazi oduhovljavaju se i u društvene sile, pojave, procese i odnose. Tako
dolazi do podjele bogova: onih koji upravljaju društvom i prirodom.
Klasični primjer politeističke religije je grčki politeizam.
Monoteizam je faza u razvoju religije i vjerovanja u jednog Boga.
Tako se ostvaruje imaginarna personifikacija svih prirodnih i društvenih
sila,koje čovek nije uspio da savlada,u jednom božanskom liku. Ova faza
razvoja religije nastaje sa nastankom države i velikih despotskih država,
kada je vladar svemoćan. Vladar je predstavnik Boga na zemlji, a svaka
vlast je od Boga i zbog te veze vladari se razlikuju od običnih ljudi.
156
Od monoteističkih religija najznačajnije su hrišćanstvo, islam i
budizam i one su tzv. velike religije. Nastale su u različitim vremenima i na
različitim prostorima.

9.2. Moral, pojam i elementi morala

Moral predstavlja sistem spontano nastalih i dobrovoljno prihvaćenih
principa i normi ponašanja ljudi u društvu, i to, kako pojedinaca
međusobno, tako i pojedinaca prema društvu, kao i društvene zajednice
prema pojedincima. Osnovni elementi morala su moralne norme, moralno
ponašanje, moralni sud i moralne sankcije.
Moralne norme su nepisana pravila kojima se regulišu odnosi
pojedinaca i grupa u okviru određene zajednice.
Moralno ponašanje predstavlja postupanje pojedinaca i društvenih
grupa u određenim situacijama, odnosno uslovima.
Moralni sud predstavlja stav društva, klase, sloja ili grupe prema
određenom moralnom ponašanju, koje može biti pozitivno i negativno.
Moralne sankcije su mjere koje peduzima društvo, sredina, grupa
ljudi za određeno moralno ponašanje.

9.2.1. Nastanak morala

Prema religioznom shvatanju, moral je stvorila viša sila, te se on zato
i shvata kao poruka ili zapovjest nekog višeg bića.
Prema vulgarno – materijalističkom shvatanju, nastanak morala se
vezuje za čovjeka i ima svoje dvije varijante. Prva varijanta se vezuje za
religiozno shvatanje. Po tom shvatanju moral proizlazi iz čovekove suštine,
a čovjekovu suštinu je odredio Bog. Po ovom shvatanju, moralne norme su
vječne i ne zavise od vremena i prostora. Predstavnik ovakvog shvatanja je
Emanuel Kant. Druga varijanta nastanka morala vezuje se za unutrašnju
suštinu čovjeka, za njegov urođeni moralni instikt, te se moral tretira kao
biološka kategorija.
Po marksističkom shvatanju, moral je društveno – istorijska
kategorija. Nastaje u društvu kao rezultat određenog stepena razvoja ljudske
svijesti i shvatanja nužne upućenosti i međuzavisnosti ljudi jednih od
drugih, u određenoj ljudskoj zajednici.





157
9.2.2. Društvene pretpostavke morala

Moral je društvena kategorija. Iako individualni čin i postupak, način
mišljenja i djelovanja društveno je uslovljeno šta se smatra moralnim,
poželjnim, vrijednim, a šta je nedopušteno u odnosu prema sebi, drugome,
ali i samim članovima društvene zajednice. Istorijska konstitucija svijesti i
razvoj društvenih odnosa odredili su u različitim fazama ljudskog razvoja i
različite moralne vrijednosti. Čovjek je složenost odnosa, procesa i uslova u
kojima se razvija i egzistira.
«Pošto je moral autonomna norma koju čovjek naređuje sam sebi, jer
je usvaja i sankcioniše je snažnom unutrašnjom sankcijom, on je, po pravilu,
najčešće i poštuje, bez potrebe da mu je drugi nameće ili kontroliše njenu
primjenu». Moral je zato i najpouzdanije sredstvo putem koga se usmjerava
ponašanje ljudi i njihovih aktivnosti u odnosima sa drugim ljudima i
članovima društva, bez čega se ne bi mogli obavljati određeni društveni
procesi, odnosno društvo ne bi moglo funkcionisati. Moral je tako mnogo
pouzdaniji od prava, mada je ono preciznije i ima snažne oblike prinude u
svojoj konstituciji.

9.2.3. Kulturne pretpostavke morala

I čovjek i njegova kultura su povezani i uslovljeni. Čovjek usvaja
kulturu, ona ga oblikuje, prihvata njene vrijednosti koje su istorijski
provjerene i koje mu daju uputstva za život u zajednici. Kultura oblikuje
čovjeka, a čovjek praktikuje i prenosi vlastitu kulturu na dolazeće
generacije. Čovjek i kultura su strogo povezani i nerazdvojni. Čovjek se
oblikuje i socijalizira putem prihvatanja kulturnih obrazaca.
Unutrašnji obrasci su vrijednosti mišljenja, postupanja, vrednovanja,
ponašanja, dok u vanjske ubrajamo opšteprihvaćene vrijednosti koje su
zajedničke za sve članove društva, ili pojedine njegove dijelove. Društvena
funkcija morala predpostavlja da je svaki čovjek moralno biće. Čovjekova
moralnost podrazumijeva da je on slobodan u izboru načina života i svoje
kulture. Sistem ga može natjerati da se ponaša u skladu sa očekivanjima, ali
i mišljenje i izbor morala je krajnje pitanje čovjekove slobode. Otuda čovjek
i osjeća grižu savjesti, osjeća svoj identitet i mjeri ga prema drugima u
vlastitoj sredini ili kulturi. Naravno, nisu ovo sve dimenzije morala, neke od
njih su određene nužnošću opstanka, ali su neke određene i idealima koje
čovjek teži da ostvari. U svim ovim dimenzijama veoma važna funkcija je
društva i položaj čovjeka u njemu, mada pojedinac može više ili manje
odstupati od društvenog moralnog ideala. I upravo ta opšta funkcija morala
određuje osnovne čovjekove vrijednosti. Objašnjenje čovjekovog ponašanja,
158
njegove ličnosti i društvenih odnosa teško da se može pojmovno iskazati i
obuhvatiti samo onim što se zove kultura. U društvu postoji niz nauka koje
pokušavaju spoznati čovjeka i njegovu prirodu. No, čini nam se da do sada
kultura najobuhvatnije izražava ono što podrazumijevamo pod pojmom
čovjeka, njegovom prirodom i društvenim odnosima koje stvara svojim
postojanjem i egzistencijom.
Pošto nema instinkta, čovjek se upravlja pomoću naučenih obrazaca
ponašanja. Da bi društvo opstajalo i razvijalo se, pravila na kojima počiva
moraju biti zajednička za sve njegove učesnike. Bez zajedničke kulture
članovi društva ne bi bili kadri sporazumijevati se, razumijevati,
komunicirati i sarađivati. Zato poznavaoci kulture tvrde da bez kulture nema
ljudskog društva, kao što nema društva bez nauke.
Kultura određuje vrijednosni sistem, uspostavlja norme i oblikuje
čovjekovu svijest i ponašanje. Ona usmjerava njihove postupke i definiše
njihov pogled na svijet. Čovjek obično shvata kulturu kao nešto što je samo
po sebi razumljivo, kao vlastitu datost, a ne kao društveno uslovljenu i
izgrađenu formu odnosa kroz generacije prethodnika. Ona postaje u tolikoj
mjeri dio njega da često nije svjestan njenih karakteristika. S pravom bismo
mogli kazati da kultura predstavlja prihvaćen način ponašanja čovjeka.
Određenje kulture i njen sadržaj može biti različito od društva do društva.
Međutim, svaka zajednica ima mnogo zajedničkih karakteristika i pitanja
koja su podudarna, pa se razlike teško mogu uočiti, ili se bar ne ispoljavaju
kao dominantne na određenom stepenu razvoja.
Oblici ljudskog ponašanja razlikuju se od jedne do druge kulture.
Sam pojam kulture je veoma širok i zato bismo u analizi mogli govoriti i o
subkulturama kao specifičnim oblicima kulturnih normi i obrazaca
pojedinih zajednica. Da bismo razumjeli kulturu, moramo je sagledati u
njenom specifičnom značenju, vrijednostima i podneblju u kome ona
egzistira. Svjedoci smo da postoje znatne kulturne i običajne razlike koje
imaju različite vrijednosti. S razvojem ljudskog društva i tehničko-
tehnološkog napretka, te razlike i specifičnosti postaju sve manje i
zadobijaju elemente univerzalnosti.

9.2.4. Uticaj ekonomskih procesa na moral

Posredno ili neposredno, ekonomski procesi djeluju i utiču na
moralni poredak jednog društva. Činjenica je da je moralni život čovjeka
direktno vezan za materijalne uslove u kojima živi i stvara.
Uticaj privrede na moral ne ispoljava se u svim društvima i svim
ekonomskim sistemima na isti način. Naime, u nerazvijenim društvima, u
društvima u kojima su ljudi relativno među sobom izjednačeni, može
159
postojati minimalistički moral u kome su solidarnost i uzajamna pomoć
osnovne moralne norme. Ali, zato u razvijenim društvima moral gubi svoju
nužnost, privredni proces se može osuditi kao nemoralan, solidarnost se
može zamijeniti zakonima opstanka na tržištu, moralne norme se mogu
kršiti, pa ekonomski proces iz tih razloga može biti i ugrožen. Prema tome,
velika ekonomska bijeda, ali i veliko ekonomsko bogatstvo, mogu ograničiti
moralne vrijednosti, mogu poništiti moralne norme.
Uzajamni uticaji ekonomskih procesa i morala su veoma složeni,
posebno zato što moralni problemi mogu značajno uticati na odnos ljudi
prema radnoj aktivnosti.
Polazeći od određenja ljudskog rada sa ekonomskog stanovišta, po
kome rad predstavlja suštinsko određenje čovjeka, djelatnost kojom čovjek
ne obezbeđuje samo uslove materijalne egzistencije, već se iskazuje i kao
stvaralačko biće, proizilazi da meterijalni interesi nisu jedini i dominantni,
jer je sve više onih koji rade i kada ne moraju. A na moralnom planu odnos
prema radu obuhvata čovjekove predstave o cilju i smislu rada, kao i o
značaju rada za društvo u cjelini i čovjekov život uopšte.
U osnovi, stav čovjeka prema radu i prema svojoj radnoj djelatnosti,
pa u skladu sa tim i prema odgovarajućem društveno-ekonomskom sistemu,
zavisi od njegovih vrhovnih životnih vrijednosti. Jer vrhovne vrijednosti, u
velikoj mjeri određuju i odgovarajući moral koji ljudi usvajaju. A ako moral
kao vrhovnu vrijednost ističe i propovijeda rad i privređivanje, onda će ljudi
biti skloni onom ekonomskom sistemu koji te vrijednosti najbolje ostvaruje.

9.3. Pravo

Uobičajene definicije, karakteristične za XIX i XX vijek, nastanak
prava
40
i pravo vezuju za državu, njen nastanak, ulogu i funkciju, za moć i
silu. Tako većina građanskih teoretičara pravo shvataju, kako „Pravna
enciklopedija“ tvrdi, kao „sistem društvenih normi koje sankcioniše država i
koje predstavljaju volju vladajuće klase, a imaju za cilj da održe dati
društveni poredak, odnosno, u krajnjoj liniji, dati način proizvodnje, koji je
u interesu vladajuće klase.“
41
Ova definicija poznaje spoljašnje i unutrašnje
elemente prava. Oko spoljašnjeg elementa (države) većina teoretičara je
saglasna, ali su primjetna neslaganja u shvatanju i određivanju unutrašnjeg
elementa. Tako jedni smatraju da pravo reguliše samo spoljne, tjelesne
radnje u ponašanju ljudi. Drugi smatraju da reguliše „slobodu čovjekovog
postupanja u slučaju kada bi ta sloboda mogla doći u sukob sa slobodom

40
Muhić Fuad, Teorija države i prava, Editio iuristica, IV izdanje, Sarajevo, 1999, str. 209,
217-218.
41
Pravna enciklopedija, Savremena adminstracija, 1979, str. 1054-1055.
160
drugog čovjeka.“ Ovo gledište je, sa stanovišta potreba našeg razmatranja,
veoma značajno, jer ukazuje na funkcije prava u društvu. Treći smatraju da
je pravo oruđe za zaštitu opštedruštvenih interesa. Sva pomenuta stanovišta i
njihove varijante, prema posmatranoj definiciji, saglasni su u tome da pravo
reguliše društvene odnose u okviru jedne društvene jedinice u kojoj je
moguće da dođe do povrede zajedničkog interesa, pa je potrebna prinuda
kojom će oni biti zaštićeni. Ni oko shvatanja zajedničkih interesa ne postoji
puna saglasnost, jer kao taj interes jedni ističu mir, drugi pravdu, itd.
Akcenat je, prema shvatanju izloženom u ovoj definiciji, na regulisanju
ekonomskih i političkih odnosa, jer u njima dolazi do najoštrijih sukoba oko
vlasti – najšire shvaćenoj.
Izložena shvatanja nameću mnoga pitanja. Jedno od primarnih,
početnih pitanja: da li su ljudi prije nastanka države kao „monopola“ vlasti,
odnosno nosioca najveće – najjače prinude, živjeli u nekim zajednicama i da
li zajednica može postojati bez bilo kakvog poretka? Šta je to običajno
pravo i kakav je odnos običajnog prava i „državnog prava“? Ako je običajno
pravo postojalo kao autohtono, spontano nastalo, pravo u jednoj sredini, nije
li ono prethodilo „državnom“ pravu, nije li u njegovoj osnovi i sada u
određenom odnosu prema njemu?
Neosporivo je da je ljudsko društvo
42
od postanka prvobitne
zajednice karakteristično po tokovima društvenog raslojavanja. Iako se
ljudsko društvo, pa prema tome i ljudske grupe
43
i ljudske zajednice, veoma
razlikuju od prirodnih zajednica, čovjek i ljudsko društvo značajno su
povezani sa prirodom, čak bi se moglo reći da su njome determinisani.
Stoga je u početnim fazama raslojavanje bilo zasnovano na prirodnim
odlikama, prirodnim obdarenostima, kao što su fizička snaga, spretnost,
intelekt – lukavost, uzrast, pol, itd. u prirodno datim okolnostima i
prirodnom okruženju. To su bile osobine koje su dovele do prednosti u
nalaženju hrane i zadovoljavanju drugih potreba, kao i prednosti u borbi.
Tokom vremena konstituisali su se društveni kriterijumi na osnovu
kojih je započelo društveno raslojavanje. Izgleda opravdanim da slijedeće
kriterijume smatramo početnim izvornim kriterijumima:
a) lična sposobnost da se doprinese dobrobiti zajednici neposrednim
angažovanjem;
b) organizaciona sposobnost; i
c) sposobnost da se sopstvena vjerovanja i uvjerenja, sopstveni
sistem orijentacionih vrijednosti, nametnu drugima.

42
Flere Sergej, „Društvo“, u: prir. Matić Milan – Podunavac Milan, Enciklopedija političke
kulture, Savremena administracija, Beograd, 1993, str. 260-266.
43
Battagey Raymond, Čovijek u grupi, Zagreb, 1969.
Kuvačić Ivan, Sociologija, Zagreb, 1979.
161
Od najranijih vremena, dakle u vrijeme koje se smatra „besklasnim“,
izdvajaju se i nameću vođe (akcione i idejne), izdvajaju se grupe zaštitnika i
štićenih, da bi se kasnije došlo do stvaranja države i s njom prava. Dakle,
svakom pravu (državnom pravu) prethodi običaj i običajno pravo.
„Sociološki leksikon“ ovako opisuje običaj: „Običaj (je) dugotrajan
način ponašanja ljudi u određenim prilikama koji se smatra obaveznim. Pod
prijetnjom neorganizovanih društvenih sankcija, obaveza nastaje
dugotrajnim ponavljanjem istog ponašanja. Po osjećanju obaveznosti,
razlikuje se običaj od navike gdje tog ponašanja nema. Običaj je glavna
vrsta društvenih normi u nerazvijenom društvu, sve do industrijske epohe.
...Običaj se vrlo sporo stvara i još sporije mijenja, čak i kad ne odgovara
više društvenim uslovima i potrebama koji su ga izazvali i kad i sami
subjekti koji ga vrše smatraju da je rđav i da ga se ne treba držati... Otuda,
naročito u savremenom društvu, igra uglavnom konzervativnu, pa i
reakcionarnu ulogu, suprotstavljajući se drugim vrstama društvenih
normi...“.
44

Međutim svi običaji se ne mogu ni kvalifikovati kao štetni. Drugo,
između običaja i navika postoje mnogo dublje razlike nego što su samo
„osjećanje obaveza“.
Prvu bitnu razliku između običaja i navike mi vidimo u tome što
običaj nužno ima svojstva kolektivnosti. Postoje običaji društvenih
zajednica, ili grupa, pa tek, unutar njih, pojedinaca koji su te običaje
prihvatili – svjesno ili dobrovoljno, ili pod pritiskom sredine, ili i pod
njenom prinudom. Običaji, razumljivo, mogu biti dobri – trajno ili
privremeno samo u nekom određenom periodu, kao i veoma široko
rasprostranjeni, ili veoma ograničenog obuhvata. Oni mogu biti i rđavi,
štetni. Njihov izvor je u kolektivnom osjećanju i razumijevanju potreba i
načina njihovog zadovoljavanja.
Nasuprot tome, navike
45
su, prije svega, individualne, ili su vezane
za uže grupe. I navike mogu biti korisne i štetne. One u mnogome više
zavise od psihofizičkih svojstava i konstitucije ličnosti i okruženja, nego od
vaspitanja i obrazovanja, a ličnost ih može i svojom voljom mijenjati. Ovo
ne znači da isključujemo uticaj životne i društvene sredine. Naprotiv!
Upravo taj uticaj društvene sredine i sklonost ka ugledanju i imitiranju
povezuje navike i običaje.

44
Sociološki leksikon, Savremena administracija, 1982, str. 414.
Vidjeti više: Marjanović Miloš, „Običaj“, u: prir. Matić Milan – Podunavac Milan,
Enciklopedija političke kulture, Savremena administracija, Beograd, 1993, str. 745-751.
45
Sociološki leksikon, Savremena administracija, 1982, str. 401, „Navika – individualna
sklonost da se postupa na uobičajen ili automatski način obično na osnovu vježbe ili
iskustva. Počevši od Dekarta (Decartes) u istoriji psihologije se ističe značaj navike za
objašnjenje ponašanja.
162
Druga, bitna razlika je u posljedicama koje izazivaju određene
navike. Tako, posljedice navika (pozitivne ili negativne) prvenstveno se
odnose na ličnost koja upražnjava određene navike, pa tek, potom, na užu
sredinu, dok običaji izazivaju posljedice po najširu društvenu sredinu, pa u
okviru nje i po pojedince. U nekim slučajevima neki običaji, koji se mogu
uvrstiti u ritualne obrede, mogu imati tragične posljedice po pojedince. U
nekim takvim obredima pojedincima se čak unaprijed određuje uloga žrtve,
ili se normama o opštem interesu, vjernosti, odanosti, privrženosti, itd.
zahtijeva, ili samo očekuje, odricanje, požrtvovanje, pa i samožrtvovanje.
Za običaje su, kao i za pravo, vezana tzv. normalna i pozitivna
(„uzorna“, „primjerna“, i sl.) ponašanja. Devijantna ponašanja su
prvenstveno vezana za određene navike – bilo za njihovu izgrađenost, bilo
za njihovo odsustvo. Nedostatak vrlina otvara prostor manama i porocima, a
obim, usmjerenost i intenzitet mana i poroka razne stepene devijacija.
46

Navike, kvalifikovane kao vrline i običaji nastali kao rezultati
pojedinčanih potreba i osnovnih zajednica, razvile su se kroz složene
procese zadovoljavanja potreba i odnose međuzavisnosti u običajno pravo.
Ovo pravo „Sociološki leksion“ ovako definiše: To je „skup običaja sa
karakterom prava. Etnologija (antropologija) i istorija prava pokazuju da je
običajno pravo nastalo prije pojave klasnog društva, države i državnog
prava. Nastanak i razvitak običajnog prava je spontan i dugotrajan proces
društvenih zajednica. Stvaranje običajnog prava u krajnoj liniji je uslovljeno
ekonomskim i društvenim potrebama određene društvene zajednice.“
47

Običajno pravo predmet je kontraverzi i danas i u vezi s njim postoje
teorijske nesaglasnosti. Tako, neke teorije smatraju da je običajno pravo
„ravno zakonskom pravu i za primjenu nije mu potrebno priznanje od strane
zakonskog prava“.
48
U uslovima postojanja državnog prava, ova je tvrdnja
samo djelimično tačna. Naime, prvobitna polazna osnova državnog prava
bilo je vjerovatno običajno pravo.
49
Uz državno pravo, koje nije moglo da

46
Milosavljević Milosav, Devijacije i društvo, Izdavačka kuća Draganić, Beograd, 2003,
str. 157-250; U karakteristične tipove društvenih devijacija autor ubraja: alkoholizam,
zavisnost od droga, prostituciju, prosjačenje, kockanje, agresije i autoagresije (samoubistva
i pokušaje samoubistva).
47
Sociološki leksikon, Savremena administracija, 1982, str. 414-415.
48
Navedeno djelo, str. 414-415.
Vidjeti više: Vidanović Ivan, Rečnik socijalnog rada, Beograd, 2006, str. 277: „Običajno
pravo – (common law) - kodeks običaja koji ima karakter neformalnog prava. ...prema
istraživanjima i životnoj praksi snaga običajnog prava izvire iz tradicije i spremnosti
zajednice da sankcioniše svako ponašanje koje odstupa od običajnih normi, kao i da podrži
ona koja su sa njima u skladu.“
49
Avramov Smilja, Kreća Milenko, Međunarodno javno pravo, Savremena administracija,
Beograd, 1999, str. 55-59; Str. 55: „Međunarodna običajna pravila predstavljaju nastariji
izvor međunarodnog prava. Prva pravna pravila u međunarodnom pravu stvorena su putem
163
reguliše sve oblike i praksu ljudskog života, opstajalo je i običajno pravo. Sa
kulturnim i civilizacijskim razvojem, a naročito sa razvojem nauke, tehnike,
društvene pokretljivosti i društvenog opštenja, u oblastima novih tvorevina
društva javljaju se i novi sadržaji i oblici običajnih normi koje „pokrivaju“
neregulisane sfere života državnim pravom. Specifični su odnosi između
državno-pravnih normi i njihove primjene. Primjena prava podrazumijeva:
a) tumačenje duha prava i materijalno-pravnih i proceduralnih
odredaba i
b) utvrđivanje konkretnih mjera za realizaciju odgovarajućih normi
državnog prava.
Unošenjem principa pravičnosti, unosi se i veza između normi
državnog prava i običajnog prava, jer shvatanje pravičnosti u jednoj
zajednici ne može opstati bez uticaja na shvatanje pravičnosti u primjeni
normi državnog prava. U vezi s tim, konstituišu se neki standardi, dakle neki
običaji, što je u suštini konstituisanje nekakvog specifičnog, prelaznog
oblika običajnog prava.
Državno pravo može biti u punom sukobu sa običajnim pravom i
primjenjivati veoma oštre mjere u cilju njegovog poništavanja.
Običajno pravo i običajne norme nisu pasivne u odnosu prema
državnom pravu, već ga nerijetko osporavaju, blokiraju, pa dovode i do
njegove promjene. Veoma snažna uporišta običajno pravo nalazi u
kanonskom pravu, tradiciji
50
i radno-profesionalnom ponašanju. Naime,

običaja. Pa i danas, iako međunarodni ugovori igraju sve značajniju ulogu u životu
međunarodne zajednice, još uvek jedno veliko područje odnosa regulisano je običajnim
pravom. Pre no što je u međunarodnom poretku izgrađena tehnika višestranih ugovora,
posebno ugovora zakona, običajna pravila bila su jedini metod stvaranja opšteg
međunarodnog prava.
Rađanje običajnih pravnih pravila je veoma složen proces. Čl. 38. st. b) Statuta
Međunarodnog suda pravde definiše međunarodni običaj kao „dokaz opšte prakse koja je
prihvaćena kao pravo“. Iako ova definicija nije potpuna, ipak ukazuje na dva bitna elementa
običajnih pravila: 1. materijalni ili objektivni i 2. psihički ili subjektivni. Materijalni
element se manifestuje kroz opštu praksu, a psihički kroz svest o obaveznosti pravila. Ta
dva elementa su nerazdvojna, jer sama praksa nije dovoljna za nastanak običajnih pravila.
...Što se tiče dužine roka, u pogledu procesa nastanka, ne postoji neko utvrđeno pravilo. ...U
prošlosti bilo je potrebno, ponekad, vijek-dva, za formiranje običajnih pravila; npr. sloboda
otvorenog mora ili diplomatski imunitet i povlastice. Međutim, dinamizam savremenog
života bacio je u drugi plan dužinu roka, odnosno uticao na skraćenje roka. Pojedina
pravila, univerzalno prihvaćena i primjenjena u novijoj istoriji, nastala su za manje od
jedne decenije, kao, npr. epikontinentalni sloj ili stalne misije pri Ujedinjenim nacijama.
...Sudski imunitet diplomatskih predstavnika je običajno-pravno pravilo, ali niz ličnih
privilegija, kao naprimjer pravo lova u određenim regionima, pravilo je kurtoazije. Moguće
je, međutim, da prosta pravila i pravila kurtoazcije prerastu u pravna pravila.“
50
Ilić Vojin, „Tradicija“, u: prir. Matić Milan – Podunavac Milan, Enciklopedija političke
kulture, Savremena administracija, Beograd, 1993, str. 1204-1210.
164
iskustvena osnova i iskustvena potvrda valjanosti određenih običaja i normi
običajnog prava daju im potrebnu snagu za održanje u praksi.
Sa stanovišta odnosa pravnih normi državnog i drugih prava, na
većini prostora savremenih država dominantno je svjetovno državno pravo.
Međutim, paralelno sa njim, postoje i druga prava koja smo nazvali
običajnim, ali koja su, ustvari, organizovani specifični pravni sistemi, u
pisanom obliku izraženi, sa definisanim sankcijama i aparatom za izvršenje
sankcija, relativno autonomni od državnog prava. U prvom redu to su
konfesionalna prava (religijska prava)
51
i, u veoma ograničenoj mjeri, prava
raznih organizacija i ustanova. Za naša razmatranja od posebnog su značaja
konfesionalna (religijska) prava, koja su najautonomnija i koja su najviše
usmjerena na regulisanje duhovnog života i morala, te na ustanovljavanje
određenih obaveza i zabrana.
Svjetovno, državno pravo reguliše mnoštvo bitnih oblasti života i
kroz razne pravne akte, pa klasifikacija tog prava može biti po raznim
kriterijumima. Izgleda da se kao najvažniji kriterijum može uzeti
klasifikacija po predmetu koji se reguliše. Opravdano je razlikovati
međunarodno pravo
52
i unutrašnje državno pravo, a unutrašnje pravo
(dijelom i spoljašnje) kao:
1) Privredno,
2) Krivično i prekršajno,
3) Građansko,
4) Upravno,
5) Obrazovno-vaspitno,
6) Naučno-tehnološko,
7) Porodično,
8) Kulturno.
Razumljivo je da unutar svakog od njih postoji više zakona i drugih
pravnih akata (uredbi, naredbi, itd.).



51
Ristić Irena, Religija kao faktor političke kulture i ekonomskog razvoja, Institut
društvenih nauka–Filozofija i društvo, XXVIII, Beograd, 2005, inter.,
www.idn.org.yu/index206_sr.html
52
Avramov Smilja, Kreća Milenko, Međunarodno javno pravo, Savremena administracija,
Beograd, 1999, str. 3-11; Str. 7: „Međunarodno pravo, u odnosu na unutrašnje, ima svojih
specifičnosti čije uzroke treba tražiti u posebnim društveno istorijskim uslovima nastanka i
razvoja ovih dveju grana prava, a) Unutrašnje pravo postavljeno je vertikalno i počiva na
hijerarhijskoj vlasti. Pojedinac je dužan da se povinuje pravu, a u njegovom stvaranju
učestvuje preko institucije ili političkih partija kojima pripada. Međunarodni poredak
postavljen je horizontalno i u njegovom stvaranju učestvuje danas više od 170 država i
brojne međunarodne organizacije.“
165
9.4. Nauka, pojam i karakteristike

Nauka predstavlja istiniti sistem saznanja o objektivnoj stvarnosti,
koji se izražava u činjenicama, dokazima i naučnim zakonima. Ona otkriva i
objašnjava pojave, procese i odnose u prirodi i društvu. Osnovni kriterijum
naučne istine je praksa. Nauka predstavlja najznačajniji oblik društvene
svijesti.
Društvena funkcija nauke se ogleda u potrebi ljudi da ovladaju
prirodnim i društvenim silama i da ljudi mogu da ih koriste u određene
svrhe. Naučno saznanje često polazi od običnog, svakodnevnog saznanja.
Međutim, dok obično saznanje otkriva spoljašnje i slučajne odnose među
pojavama, procesima i odnosima, naučno saznanje nastoji da otkrije
unutrašnje, suštinske, nužne veze u njima. Na taj način se otkriva određena
pravilnost, zakonitost koja postoji u prirodi i društvu. To su spoznati naučni
zakoni ili zakonitosti. Njihove zajedničke karakteristike su opštost,
kauzalnost, postojanost i predvidivost.
Nauka nije samo istinit, provjeren, već i koherentan, povezan,
intrigalan, osmišljen sistem saznanja, ona predstavlja sistem saznanja o
objektivnoj stvarnosti koji nije nikada konačan i potpun.
Nauka predstavlja otvoren sistem saznanja, koji se, u susretu sa
praksom, iskustvom i činjenicama, stalno provjerava, dokazuje, proširuje i
obogaćuje ili koriguje i ispravlja.

9.4.1. Podjela nauka

Najčešće se kao osnova za podjelu nauka uzima predmet, metod i
svrha nauke.
Prirodne nauke (fizika, hemija, biologija) za predmet istraživanja
imaju prirodu, odnosno pojave, procese i odnose u njoj.
Društvene nauke (istorija, sociologija) proučavaju društvo u
raznovrsnim oblicima manifestacije, i to kako društvo u cjelini, tako i
pojedine sfere, pojave i zakonitosti društvenog života.
Humanističke nauke (psihologija, etika) proučavaju čovjeka u onim
aspektima u kojima se on ispoljava kao specifično kulturno i duhovno biće u
prirodi i društvu.
Ova podjela krajnje je uslovna, jer su u osnovi sve nauke
humanističke – služe čovjekovim potrebama i njegovom savladavanju
prirodnih i društvenih sila.
Pod deskriptivnom naukom (geografija, anatomija) podrazumijevaju
se one nauke koje opisuju pojave, dok eksplikativne nauke (sociologija,
fizika) objašnjavaju pojave.
166
Ako se kao kriterijum za podjelu nauka uzme svrha, odnosno
praktična primjenljivost, one se mogu podjeliti na teorijske ili
fundamentalne - prirodne, društvene i humanističke) i na primjenjene
(tehnika, medicina).

9.4.2. Nastanak i razvoj nauke

Proces nastanka nauke išao je od neznanja ka znanju, od manjeg
znanja ka većem znanju. Proces izdvajanja pojedinih nauka iz filozofije
počeo je u ranoj antici, snažnije se odvijao u helenističkom periodu grčke
istorije da bi se dovršio krajem XVIII i u toku XIX vijeka. Na to su uticala
naročito neka krupna otkrića u prirodnim naukama, kao štoje Kant –
Laplasova teorija, Darvinova teorija evolucije i sl. Nastanak pojedinih nauka
kroz njihovo izdvajanje iz filozofije bio je uslovljen potrebom riješavanja
određenih praktičnih problema. Najprije su se izdvojile prirodne i
primjenjene nauke, a mnogo kasnije društvene i humanističke nauke.
Uporedo sa diferencijacijom, ostvaruje se i proces integracije nauka.
Već danas taj proces je dobio značajne razmjere, dok će se u budućnosti
širiti još više.

9.4.3. Značaj nauke

Savremenu epohu mnogi nazivaju „naučnom civilizacijom“, jer su
samo za posljednjih stotinjak godina ostvareni značajniji rezultati nego za
čitav prethodni period ljudske istorije, i to naročito u prirodnim i tehničkim
naukama.
Ovakvi rezultati ostvaruju se u formi naučno – tehničke revolucije.
Njene osnovne karakteristike:
- Postignuti su krupni i sve veći rezultati u nauci;
- Povećavaju se sve više sredstva i kadrovi koji se bave
istraživanjima;
- Nivo istraživanja traži sve više sredstava;
- Skraćuje se period između naučnih pronalazaka i njihove primjene
u praksi.
U narednom periodu očekuje se još dinamičniji razvoj nauke.
Naučno – tehnički progres se očekuje, prije svega, u elektronici, nuklearnoj i
supersoničnoj tehnologiji, bioinženjeringu itd. Čovjekova uloga će biti
svedena na ostvarenje programa, što će svakako zahtjevati nova znanja i
znatno višu tehničku kulturu ljudi.
U budućnosti će manji problem biti stvoriti nešto novo, a veći kako
upravljati time. Zbog toga tehnološka pitanja ne traže samo tehnološke
167
odgovore. To su i politička pitanja, koja će više zaokupljati društvo, nego
bilo koja druga.

9.5. Filozofija

Filozofija kao poseban oblik društvene svijesti predstavlja sistem
saznanja o najopštijim, najsveobuhvatnijim i najapstraktnijim zakonitostima
razvoja prirode, ljudskog društva i mišljenja. Predmet filozofije je
objektivna stvarnost u cjelini.

9.5.1. Nastanak i razvoj filozofije

Nastanak filozofije se vezuje za nastanak klasnog društva. Osnovne
pretpostavke za njeno diferenciranje bile su određen stepen razvoja
proizvodnih snaga, nastanak viška proizvoda i podjele rada na umni i
fizički. Na osnovu toga su određene individue i određene društvene grupe
mogle da egzistiraju bez obaveze rada u materijalnoj proizvodnji.
Filozofija najprije nastaje u Kini, nekoliko hiljada godina prije nove
ere, a zatim u državama današnjeg Srednjeg Istoka, dok od evropskih država
najprije nastaje u Grčkoj.
Antička grčka filozofija je u svom razvoju prošla kroz tri faze:
kosmološku, antropološku i sistematsku.
U kosmološkoj fazi se istražuje priroda u njenom totalitetu. Tu fazu
je obilježio Heraklit sa svojim misaonim sistemom. Prvi je formulisao
princip kretanja i promjene, kao univerzalni zakon.
U antropološkoj fazi grčka filozofija se bavi problemom čoveka kao
subjekta saznanja i praktičnog djelovanja.
Sistematski period je obilježen pojavom tri najveća mislioca toga
doba: Demokrita, Platona i Aristotela. Oni su razvili tri cjelovita i
jedinstvena misaona sistema. Već se tada stvaraju dva poptuno suprotna
pravca u filozofiji: materijalistički – Demokritov i idealistički – Platonov, i
ta podjela će ostati do današnjih dana.

9.5.2. Osnovni filozofski pravci

Od samog nastanka, pa sve do danas, u okviru filozofije su se
preplitali najrazličitiji sistemi mišljenja, ali su, ipak, dva najvažnija i
najtrajnija – materijalizam i idealizam. Dva su osnovna kriterijuma za
njihovo međusobno diferenciranje – ontološki i gnoseološki. Prvi se odnosi
na primarnost, a drugi na istovjetnost bića i mišljenja.
168
Oni filozofi koji tvrde da je materija primarna, te da ona postoji
nezavisno od mišljenja, kao i da samo mišljenje predstavlja proizvod
materije, pripadaju materijalističkom pravcu, i oni zastupaju materijalistički
pogled na svijet, dok oni filozofi koji tvrde da duh ima primat, kao i da je
sam materijalni svijet proizvod duha, pripadaju idealističkom pravcu, i oni
prihvataju idealističko tumačenje svijeta.
Dogmatizam vjeruje u mogućnost potpune spoznaje svijeta i vjeruje
u sistem „konačnih istina“, odnosno, u sistem nepromjenljivosti već saznatih
istina. Po tom shvatanju, jednom već saznate istine su konačne i zauvijek
date.
Skepticizam sumnja u mogućnost, ili u istinitost, ljudskog saznanja.
Ovo shvatanje ne negira u potpunosti mogućnosti saznanja objektivno
postojećeg svijeta, ali to prihvata sa puno rezerve, sumnje, pesimizma.
Dijalektički materijalizam smatra da postoji mogućnost spoznaje
svijeta, ali da proces spoznaje nije automatski, jednostavan i pravolinijski.
Smatra da saznanje predstavlja jedan beskonačan proces koji se kreće od
neznanja ka znanju.
Stav o primarnosti svijesti i sekundarnosti materije predstavlja
osnovu, korjen idealizma. U svom razvoju on se i dalje razvija i diferencira.
Tako su nastale razne vrste idealizma: objektivni idealizam, subjektivni
idealizam i dijalektički idealizam. Pored tih osnovnih, postoji još i
metafizički idealizam, racionalni i iracionalni idealizam, senzualistički
idealizam i dr.
Predstavnici objektivnog idealizma (Sokrat, Platon, Hegel) tvrde da
svijet objektivno postoji, ali da je duhovne prirode i osnovu svega čine duh i
ideja.
Subjektivni idealizam u prvi plan stavlja subjektivni doživljaj
(Protagora, Šopenhauer) i polazi od stava da je subjekt sa svojom sviješću
jedina prava realnost, dok je sve ostalo privid i nestvarno.
Najznačajniji predstavnici dijalektičkog idealizma su Kant i Šeling i
ovaj pravac je veoma blizak dijalektičkom materijalizmu.
U svome razvoju i materijalizam je prošao kroz različite faze i
oblike.
Naivni materijalizam postoji kod grčkih filozofa u antičkom periodu
(Tales, Heraklit) i oni objašnjavaju svijet preko pojedinih elemenata – voda,
vazduh, vatra.
Mehanicistički materijalizam nastaje kao rezultat saznanja u oblasti
mehanike, posebno saznanja do kojih su došli Galilej i Njutn. Njegova
suština je u svođenju svih oblika na jedan osnovni oblik kretanja –
mehaničko kretanje.
169
Vulgarni materijalizam priznaje materiju samo u onim formama koje
su dostupne čulima. Na taj način se duhovne pojave poistovjećuju sa
materijalnim.
Metafizički materijalizam polazi od stava da su prirodni zakoni
statički, nepromjenljivi i ovaj pravac tako gleda i na ostale pojave i procese.
Umjesto da ih objašnjava i da traži uzročno – posljedičnu vezu u njima, on
se zadovoljava posmatračkim odnosom prema njima.
Prema antropološkom materijalizmu, čovjek se shvata isključivo kao
prirodno biće, a zapostavlja se njegova društvena suština, te se zbog toga
ovaj pravac približava idealizmu.
Dijalektički materijalizam predstavlja Marks- Engelsov pogled na
svijet. Suštinu toga shvatanja predstavlja stav da je svijet materijalne
prirode, da je kretanje neodvojivo od materije, tj. da je kretanje oblik
postojanja materije.

9.6. Umjetnost, pojam

Umjetnost je jedan od najnemirnijih, najmobilnijih, najsamostalnijih
oblika društvene svijesti. Kao i ostali oblici društvene svijesti, ona proističe
iz ekonomske osnove društva, ali vrši i povratni uticaj na nju.
Postoje brojna shvatanja umjetnosti kao posebnog oblika društvene
svijesti. Dugo vremena je važilo jedno opšteprihvaćeno shvatanje umjetnosti
kao subjektivnog odraza objektivne stvarnosti.
Umjetnost je obilk društvene svesti koja na specifičan način, pomoću
različitih simbola – predmeta, pokreta, ritmova, boja, riječi itd., izražava
određenu stvarnost, tj. ponašanje, želje i osećanja pojedinaca i grupa u
određenim prirodnim i društvenim uslovima.

9.6.1. Nastanak umjetnosti

Najstarija sačuvana umjetnička djela, koja datiraju još iz najstarijih
perioda prvobitne zajednice, pripadaju slikarstvu i vajarstvu. Međutim,
postoje realne pretpostavke da su određeni oblici umjetničkog izražavanja
postojali i ranije. Naime, smatra se da su i prije mlađeg paleolita postojale
pjesme i igre vezane za lov i magiju, ali nisu sačuvane pošto nisu
materijalizovane.
Od svog nastanka do danas, sa razvojem i promjenama u društvenom
biću, razvijala se i mjenjala sama umjetnost – kako po formi, tako i po
sadržini. Svako vrijeme, svaka epoha, ima svoju umjetnost koja ih izražava.
Ta veza je toliko jaka da se po samoj umjetnosti može suditi o vremenu u
kome je nastajala i koje izražava.
170
9.6.2. Funkcije umjetnosti

Ne postoje uskladjena mišljenja o osnovnim funkcijama umjetnosti,
ali se većina slaže da je osnovna funcija estetsko – emotivna. Zapravo,
zadatak umjetnosti je da u ljudima izaziva osjećanja lijepog, prijatnog,
uživanja, da ih zabavi, razonodi, relaksira.
Umjetnost je specifičan oblik društvene svijesti i zbog toga što na
specifičan način prikazuje stvarnost. Dok se drugi oblici društvene svijesti
prikazuju sasvim apstraktno (filozofija), u vidu najopštijih zakonitosti ili
konkretno (nauka), preko odredjenih činjenica, dokaza, naučnih zakona,
umjetnost to čini preko posebnih estetskih zakona. Ti estetski zakoni
predstavljaju posebnu vrstu zakona koji po sebi i u sebi objedinjuju mnoge
posebne zakone – kako zakone samih predmeta (fizičkih, hemijskih i
drugih), tako i zakone po kojima nastaju sama osjećanja, predstave i ideje
(fiziološki, psihološki, logički).
Iz ovoga se vidi da umjetnost, kao i filozofija i nauka, ima i saznajnu
funkciju. I ona, kao i ostali oblici društvene svijesti, ima zadatak da prati, da
proučava, da saznaje određenu stvarnost. Razlika je samo u načinu
saopštavanja saznanja.
Iz ove funkcije proističe i moralno – vaspitna funkcija. Zadatak i cilj
umjetnosti nije samo da prati, proučava i saopštava određenu istinu o
svijetu, već i da usmjerava, da osmisli određena ljudska ponašanja.
Umjetnošću se oplemenjuju osjećanja i karakter ljudi, stvara se model
njihovog ponašanja, čovjek se vaspitava da prihvata, podržava i poštuje
određene norme.
Umjetnost, kao specifičan odraz i izraz stvarnosti, vezana je i
sadržajem i formom za stvarnost koju izražava, iz koje proizlazi. Ta
povezanost je dvostruka: objektivna – jer umjetnost proizlazi i izražava
određenu stvarnost, određenu vremensku epohu, kako po sadržini, tako i po
formi i subjektivna – jer je svaka umjetnost specifično, subjektivno,
individualno, umjetnikovo doživljavanje i oblikovanje određene stvarnosti.
Umjetnost je i društveno uslovljena, jer se oblikuje pod uticajem
društva koje na nju djeluje. Ali, i ona djeluje na društvo. Umjetnost djeluje i
na samog čovjeka, i to kako na formiranje njegovog pogleda na svijet, na
svjesnu, racionalnu, tako i na emotivnu, iracionalnu stranu njegovog života.
Ona je sredstvo i način čovjekove socijalizacije, put i mogućnost
prevladavanja čovjekovog individualiteta, razvijanja društvenosti, osjećaja
kolektivizma i solidarnosti.
Kad nauka dostigne vrhunac u svom razvoju, ona se približava
umjetnosti, postaje i sama umjetnost, i obrnuto. U tome se ogleda izvjesno
171
jedinstvo i sklad između nauke i umjetnosti, kao najviših najsavršenijih
oblika manifestacije ljudskog stvaralačkog genija.

9.7. Ideologija, pojam

Pojam ideologije se danas različito shvata, pa se pod tim terminom i
podrazumijevaju različiti sadržaji. Termin ideologija (kovanica od grčke
riječi „idea“ – misao i „logos“ – nauka) kao „nauka o idejama“, prvi put je
upotrebljen krajem XVIII vijeka. Tvorci tog termina su francuski filozofi i
socijalni mislioci na čelu sa Desti de Trasijem. Oni su svoj filozofski sistem
mišljenja nazvali ideologijom, a cilj im je bio da ukažu na razliku između
nauke o duhovnim pojavama u odnosu na nauku o materijalnim pojavama i
procesima. Taj izraz kasnije preuzima Napoleon I i upotrebljava ga u sasvim
drugom, negativnom smislu. Pravi razlog za taj njegov stav bio je u
činjenici da je ta grupa filozofa kritikovala njegov apsolutistički sistem
vladavine.
Klasici marksizma su tom pojmu dali novo značenje, ali je ono i kod
njih ostalo nejedinstveno. Kod njih se, uglavnom, sreću dva značajna pojma
ideologije. Prema Marks – Engelsovom sistemu ideologija se ponekad
shvata kao društvena svijest klasičnog društva, otuđenje u sferi društvene
svijesti koje nastaje zbog njegove klasne podjele i postojanja različitih
klasnih interesa. U negativnom smislu ideologija se shvata kao iskrivljena,
deformisana, lažna, fetišizirana svijest i saznanje ljudi.
Kod klasika marksizma srećemo, mnogo češće i šire, pozitivno
značenje ideologije kao društvene svijesti uopšte, kao idejne društvene
nadgradnje u cjelini.
U sociologiji se često citira definicija ideologije koju daje Karl
Manhajm – ideologija je oblik društvene svijesti koji obuhvata shvatanje
određenih partija, klasa ili širih sklopova društva, a u širem smislu shvaćena
ideologija uključuje u sebe sve oblike društvene svijesti.
S obzirom na sva navedena shvatanja, možemo da kažemo da
ideologija predstavlja više ili manje koherentan,zainteresovani sistem
mišljenja, u čiju se istinitost vjeruje bez rezerve, a koja izražava interese i
stremljenja odredjenih partija,klasa ili većeg dijela društva.
Za sve velike ideologije je bitno da nastoje da obuhvate prošlost,
sadašnjost i budućnost, ali, naravno, težište je uvijek na budućnosti.
Unutar određenih ideologija obično se stvara, odnosno izdvaja,
određeni sistem nepovredivih principa. To su nesporne dogme, koje se po
svaku cjenu štite kako spolja, tako i iznutra. Za zaštitu tih principa obično se
formiraju, nekada organizovano, a nekada i spontano, čvrsto jezgro
172
partijskih aktivista, koji oštro i brzo reaguju na svaku traženu sumnju u
pomenute principe.
Osnovne socijalne funkcije ideologije su: najprije – integrativna, čije
je suština u objedinjavanju,povezivanju, zbližavanju pripadnika određene
klase; mobilizatorska – njena je suština u podsticanju, pokretanju,
mobilisanju pripadnika određene klase; usmjeravajuća – čiji je zadatak
pripadnike određene klase usmjeriti ka određenim socijalnim ciljevima, ali i
da ih odvrati od nekih ciljeva.
Zadatak svake ideologije je dvostruk. Sa jedne strane, da
formiranjem određene klasne svijesti oformi biće klase – da ih objedini,
mobiliše i usmjeri ka postizanju određenih socijalnih vrijednosti, a, sa druge
strane, da kod pripadnika suprotne klase ostvari suprotne efekte – da ih
dezintegriše, demobiliše i dezorijentiše. To se postiže sistemom
indoktrinacije, propagande, širenjem različitih glasina, poluistina, pa i
cijelih laži.
S obzirom na sve iznijeto, možemo reći da zvaničnu ideologiju u
društvu stvaraju teoretičari, ideolozi vladajuće klase, nastojeći da kroz nju
izraze interese te klase. Ali, ideologiju stvaraju i teoretičari eksploatisane
klase, izražavajući kroz nju njen položaj u društvu, njene interese, ideje,
stremljenja, njenu psihologiju i klasnu svijest.

9.7.1. Nastanak ideologije

Nastanak ideologije je uslovljen određenim društveno – ekonomskim
preduslovima, prije svega, određenim stepenom razvoja proizvodnih snaga i
nastankom viška vrijednosti rada, odnosno, viška proizvoda.
Ne postoji ideologija društva uopšte, već samo ideologija pojedinih
klasa, partija ili šireg dijela (ali ne i cjeline) društva. Kada u društvu ne
postoje suprotni klasni interesi, onda nema potrebe za zainteresovanim,
pristrasnim, iskrivljenim tumačenjem svijeta. Istovjetnost osnovnih interesa
učiniće nepotrebnim i besmislenim iskrivljeno prikazivanje stvarnosti.
Ti raznovrsni ciljevi pokazuju osnovnu razliku između nauke, kao
istinitog, i ideologije, kao pristrasnog pogleda na svijet. U praksi je bilo
pokušaja, ne samo političke funkcionalizacije ideologije, već i nauke, pa čak
i njene zloupotrebe. Od toga je koristi imala samo klasa, odnosno, grupa
koja je imala monopol političke moći.
Ideologija ne utiče samo na nauku, već i na ostale oblike društvene
svijesti i trpi njihov uticaj. To dejstvo ideologije na druge oblike društvene
svijesti, u principu, može biti pozitivno i negativno, mada je u dosadašnjoj
praksi to dejstvo više bilo negativno.

173
10. PROMJENE I RAZVOJ DRUŠTVA

Promjene se odvijaju svuda oko nas, prate nas, mi u njima
saučestvujemo, ili ih podstičemo. U globalnom smislu, široko se odvijaju
promjene u strukturi stanovništva, tj. u njegovom porastu, u strukturi
proizvodnje, tehničko-tehnološkom napretku i proizvodnom razvoju, u
migraciji stanovništva selo-grad, nerazvijena-razvijena područja i
industrijski centri, promjene društvenih sistema, tipova vlasti, političkih
snaga i pokreta, na kraju, promjena i nas samih u strukturi zanimanja,
obrazovanja, porodičnog satutsa itd.
Dvadeseti vijek je obilježen burnim društvenim promjenama, u
njemu su se zbila dva velika svjetska rata. Oktobarska revolucija, fašizam
kao poredak, socijalizam kao ideologija i predak vlasti, te njegov buran
nestanak. Vijek iza nas je karakterističan i po neprekidnim suprotnostima na
globalnom nivou: između socijalizma i kapitaliza, između demokratskih i
totalitarnih režima, između razvijnih i nerazvijenih zemalja, između težnji
ka ravnopravnosti i potčinjenosti. Te suprotnosti su dovele do velikih
podjela, na dva društvena sistema (socijalizam i kapitalizam), dva tipa vlasti
(demokratski i centralističko-jednopartijski), dva vojna i politička bloka
(Nato i Varšavski pakt).
Dakle, promjene su strateškog značenja i odvijaju se uporedo u
sisitemu i samog sistemu. Najveći broj teoretičara promjene pokušava pratiti
kroz oblik društva. Oni se bave razvojem kapitalizma, socijalizma, oblicima
klasnih borbi, vladajućim ideologijama, tipovima i karakteristikama vlasti,
situacijama u kulturnom stvaralaštvu, opštim kumulativnim i brzim
porastom tehnike i materijalnog položaja stanovništva. Danas smo svijesni
da ne postoji tako validna teorija ili objašnjenje koje bismo mogli prihvatiti
kao univerzalno za objašnjenje fenomena kakvi su: propast Rimskog
carstva, Francuska ili Oktobarska revolucija, uspon nacizma itd.Sve nam to
govori o složenosti fenomena društvenih promjena..
U terminološkom određenju susrećemo se sa različitim dimenzijama
i značenjem promjena. Nerijetko čujemo u društvenim naukama za
revolucije, evolucije, progres, diferencijacije i kontinuitet, tradiciju i
diskontinuitet. To su, zapravo, sinonimi za društvene pojave različitoga
intenziteta i dimenzija, a koje se moraju spoznati u analizi društvenog
kretanja. Od intenziteta, stabilnosti i širine same pojave zavisi dinamika i
struktura promjene.
Širina i dimenzija promjena ja različita, zavisno od stepena
društvenog razvoja i intenziteta snaga koje procese iniciraju.Nerijetko
čujemo da se određene promjene označavaju kao dinamične. Dinamične
promjene su intenzivne i obimne. One rezultiraju u dva domena, prvi se
174
ogleda u intenzivnom kolektivnom ponašanju učesnika, a drugi rezultira
dalekosežnim naročito kvantitativnim promjenama stanja u društvu, ili
samog društva. Takve promjene najčešće vidimo u strukturi stanovništva,
njegovoj pokretljivosti, društvenom i ekonomskom razvoju pojedinih regija
ili zemalja, industrijskom razvoju, stambenoj izgradnji itd. Stabilnost
poretka i stepen njegovog preobražaja, dakle, promjena, zavisi od
kombinacije tih faktora promjena, ali i drugih koji su uslovljeni stanjem
društvenog bogatstva, ekonomskog stanja stanovništva, razvijenosti
industrije i industrijske demokratije, kao i ukupne demokratizacije i sloboda
u jednom društvu.
Ako želimo označiti promjene u društvu ili samih društava, onda
kažemo da se radi o njihovoj transformaciji. Transformacija je proces
promjena koji se odvija u različitom vremenskom trajanju i značenju. Neki
procesi započeti već ranije imaju svoje tokove i refleksije koje se odvijaju u
dužem vremenskom i generacijskom periodu, ili se neki ponavljaju. Oni
imaju različito značenje, zavisno od društvene pojave koja ja predmet,
odnosno sadržaj procesa koji doprinosi promjeni određenog stanja ili
odnosa.

10.1. Revolucija

Ako se radi o promjenama sistema, i to masovnim učešćem ljudi u
tom procesu, i uz pomoć sredstava nasilja, onda kažemo da se radi o
revolucijama. Pojam revolucije ja teško definisati i ima u istoriji, ali i u
društvenoj teoriji, različito određenje.To nas saznanje ne iznenađuje, s
obzirom na činjenicu da su devetnaesti i dvadeseti vijek obilježeni
značajnim revolucionarnim zbivanjima i događanjima. Revolucija je, u
najopštijem određenju, masovni socijalni pokret. Revolucija dovodi do
velikih socijalnih promjena koje vrši određena društvena grupa ili pokret. U
svojoj aktivnosti upotrebljavaju ili se služe kombinacijom sile i političkog
pritiska, kako bi jedan poredak ili sistem vlasti i vladu zamijenili drugim. U
preciznijem smislu definisanja, revolucija je, kako kaže Gidens,
preuzimanje političke vlasti, često uz upotrebu nasilja, od strane vođa
jednog masovnog pokreta, sa tim da se ta vlast kasnije koristi za
otpočinjanje procesa velikih reformi društva. Promjene se ne dešavaju
slučajno i same od sebe, njih generiraju različite snage i društvene pojave.
Postoji usmjeravanje društvenih promjena, dakle, postoje željene promjene i
podsticajne, ali postoje i one promjene koje se ne daju kontrolisati i
usmjeravati. Obično one vode dubljim i radikalnijim promjenama stanja
društva i odnosa u njemu. Podsticajne promjene nastaju kao široko
rasprostranjena tradicija i nastojanje da se prevaziđe određeno stanje putem
175
razumnih zakonskih projekata, koje formulišu različito uspostavljene
društvene grupe, sa ciljem razumijevanja i mijenjanja znatno šireg područja
društva.

10.2. Pojam, oblici i uzroci društveno - istorijskog kretanja

U sociologiji ima više teorija o karakteru, oblicima i uzrocima
društveno-istorijskog kretanja. Najpoznatije su: evolucionisticka, ceklična i
difuzionisticka.
Evolucionisticka teorija se temelji na ideji da se društvo i pojave u
njemu stalno mjenjaju i da se promjene nužno odvijaju od nižih ka višim
oblicima organizacije društvenog života. Društveno-istorijsko kretanje ima
karakter kontinuiranog progresa, ono se može prikazati u obliku prave ili
isprekidane linije, ali sa stalnom uzlaznom putanjom.
Ciklična teorija polazi od pretpostavke da društveno-istorijsko
kretanje ima karakter zatvorenog kruga istorijskih zbivanja u kome se
društva stalno vraćaju na početni oblik razvoja. Sorokin i ostali predstavnici
ciklične teorije se suprotstavljaju evolucionizmu.
Difuzionističke teorije polaze od ideje da sve značajnije promjene
nastaju u jednom svijetskom središtu kao odlučujućem za istorijski razvoj
čovječanstva. U osnovi ovih teorija je postojanje centra u kojima se usljed
sticaja povoljnih istorijskih okolnosti javljaju novi kulturni sadržaji koji se u
obliku krugova šire u najbližoj i daljoj okolini.
Evolucionistička teorija primjenjuje se za objašnjavanja promjena
sredstava za proizvodnju, dok se ciklična može koristiti za objašnjenja
promjena u oblicima političke vladavine, a difuzionističke teorije podesne
su za objašnjenje promjena u oblasti kulture.
Dok jedni pod društvenim kretanjem podrazumijevaju kretanje čiji
su nosioci društvene grupe, klase i slojevi, ili globalno društvo, drugi pod
tim pojmom podrazumijevaju i kretanje čiji su nosioci pojedinci. U okviru
društveno-istorijskog kretanja, značajna je sociološka razlika između
perioda društvene promjene i perioda relativne društvene stagnacije. Postoje
progres i regres. Najvažniji progresi: tehničko-tehnološki, ekonomski,
politički i kulturni.
Društveni progres se odvija uglavnom u dva oblika, kao evolucija i
revolucija. One se razlikuju po korjenitosti društvenih promjena, sredstvima
kojima se ljudi služe radi njihovog izvođenja i brzini promjene.




176
10.3. Društvena pokretljivost

U sociologiji se obično razlikuju tri vida ili dimenzije društvene
pokretljivosti: horizontalna, vertikalna i prostorna.
Pod horizontalnom pokretljivošću podrazumijeva se svaki prelazak
pojedinca iz jedne grane društvene djelatnosti u drugu, što je praćeno
promjenom zanimanja, odnosno tipa društvene uloge. Pri tome nova
zanimanja ostaju na istom socijalnom nivou kao prethodna s obzirom na
društvene položaje koji im odgovaraju u vertikalnoj dimenziji društvene
strukture.
Pod vertikalnom pokretljivošću podrazumijeva se pomjeranje
pojedinaca i društvenih grupa u njihovom društvenom položaju. Obično se
pri tome pravi razlika između ulaznog i silaznog vida vertikalne
pokretljivosti.
Pod prostornom pokretljivošću podrazumijeva se individualno ili
kolektivno pomjeranje u geografskom prostoru, svaka trajnija promjena
mjesta boravka pojedinaca ili društvenih grupa.
U savremenom društvu najvažnija sredstva za vertikalnu
pokretljivost su sticanje školskih kvalifikacija, bavljenje politikom i
sklapanje braka. Školski sistem, odnosno obrazovanje predstavlja
nesumljivo najvažniji i najmasovniji kanal društvene pokretljivosti.
Najteži oblik društvenog sukoba koji nalazimo u cjelokupnoj
dosadašnjoj istoriji je rat. Priroda, posljedice rata kao oblika društvenog
sukoba koji su vođeni u istoriji dovoljno jasno prikazuju da je mir
najpovoljniji uslov napretka ljudskog društva, a takođe i sredstvo riješavanja
protivriječnosti današnjeg svijeta.

10.4. Peoriodizacija istorijskog kretanja

Marks u cjelokupnoj istoriji razlikuje pet društveno-ekonomskih
formacija: prvobitnu zajednicu, robovlasnicko drustvo, feudalizam,
kapitalizam i komunizam.
Prisutna je periodizacija istorijskih kretanja po kojoj se razvoj odvija
kroz tri osnovne etape: predindustrijsku, industrijsku i postindustrijsku.
Predindustrijsko društvo označava fazu u kojoj preovlađuje primarni
sektor djelatnosti-poljoprivreda. Selo je osnovni tip naselja. Pored seljaštva
kao značajne društvene grupe izdvajaju se gradski stalež zanatlija i sloj
trgovaca. Predindustrijsko društvo na evropskom kontinentu obuhvata
period do kraja XVII vijeka i prvih decenija XVIII vijeka, poistovjećuje se
sa civilizacijom srednjeg vijeka.
177
Industrijsko društvo je ono gdje preovlađuje mašinski način
proizvodnje, mehanizacija i automatizacija i sve veća specijalizacija
proizvodnje. Ekonomski i tehnički napredak industrijskog društva zasniva
se na dvijema industrijskim revolucijama: 1. Primjenom parne mašine kao
osnovnog i tada jedinog izvora pogonske energije 2. Novi izvori energije:
električna, atomska, nuklearna, tečna goriva sl. Industrijsko društvo je tip
društva koji se zasniva na industrijskoj, mašinskoj proizvodnji, u kome je
kapital glavni oslonac i činilac razvoja, gdje se čovjekov fizički rad
zamjenjuje radom i energijom mašine.
Postindustrijskim društvom naziva se faza najrazvijenijih društava.
Karakteristika postindustrijskog društva je zaposlenost radne snage u
uslugama koje se određuju kao trgovina, finansije, saobraćaj, zdravstvo,
istraživački rad, obrazovanje, upravljanje i rekreacija. Postindustrijsko
društvo je “društvo znanja”. Mnoštvo je činilaca koji su doveli do
međusobnog povezivanja različitih društvenih sistema i naroda uprkos
različitim stepenima istorijskog razvoja. Tu spadaju: razvoj tehnike i
tehnologije, svijetsko tržište, saobraćajne veze, stvaranje međunarodnih
organizacija i sve češće upoznavanje i približavanje različitih naroda i
nacija.

10.5. Globalizacija

Savremeni svijet karakteriše izuzetna brzina društvenih promjena.
Ono što savremenoj promjeni daje snagu i aktuelnosti svakako je
ekonomska, politička i kulturna promjena, to je promjena izražena ili
objedinjena globalnim procesom ujedinjavanja čovječanstva.
Globalizacija, kao nužni i neminovan društveni proces
objedinjavanja čovječanstva u jedinstveno svijetsko društvo, međusobno
uslovljeno i međusobno povezano u globalno ekonomsko, političko i
kulturno prostranstvo, predstavlja jedan od najznačajnijih procesa
savremenog civilizacijskog razvoja.
U procesu globalnog ujedinjavanja čovječanstva postoje dvije
protivriječne tendencije koje bitno određuje sve međunarodne odnose: 1.
Prva se manifestuje u povezivanju svijeta u jedinstvenu ekonomsku cjelinu i
rezultat je razvoja moderne tehnike i tehnologije. 2. Druga se manifestuje u
borbi za oslobođenje od svih oblika ekonomske i političke zavisnosti, kao i
za ostvarivanjem prava za slobodnim nacionalnim i kulturnim razvojem.
Termin “globalizacija” se posebno koristi u političkoj komunikaciji,
pojavljuje se u publicistici, novinarstvu i u kolokvijalnoj upotrebi. Pored
termina globalizacija, mogu se nači i drugi termini, kao “globalnost” ili
“globalizam”. Po Urlihu Beku globalizam u svojoj osnovi podrazumijeva
178
ideološko shvatanje koje globalizaciju svodi na ekonomsku dimenziju, jer
polazi od osnovnog stava da je ideologija izražena u vladavini svijetskog
tržišta. Pod terminom globalizacije podrazumijeva skup procesa kojim se
umanjuje uloga i značaj nacionalnih država. Riječ globalan se najčešće
primjenjuje za objašnjavanje skupova različitih dimenzija i struktura, kao
što su nacija, grupa nacija ili čitav svijet.
Termin globalizacija ulazi u upotrebu ’70-ih i ’80-ih godina XX
vijeka da bi označio proces ujedinjavanja čovječanstva.
Mondijalizacija ili multipolarna globalizacija pretpostavlja
ravnopravnost između različitih naroda, država i kultura. Njeni osnovni
akteri su nauka i znanje, slobodni i ravnopravni narodi.
Neoimperijalna globalizacija je prisilna i porobljivačka, ona je
antagonistička i unipolarna. U funkciji je megakapitala i imperijalne
hegemonije bogate manjine zemalja svijetskih centara.
Pod globalizacijom se podrazumjeva stvaranje jedinstvenog
ekonomskog i političkog prostranstva, kretanje naroda unutar i između
kontinenata, trgovina među različitim državama koje se nalaze na velikim
udaljenostima, odnosi se na velike svijetske religije nastale tokom seoba
naroda, na širenje tehnologije, označava povećanje međunarodnog udjela u
trgovini robe, rast transnacionalnih kompanija, porast direktnih inostranih
investicija, porast brzine i obima finansijskih transakcija.
Globalizacija se određuje kao stalno rastući i razvijajući proces
međusobnog povezivanja različitih faktora međunarodnog značaja, pri čemu
se misli na tijesne ekonomske i političke veze, na kulturne i informacione
promjene u društvenoj djelatnosti raznih država. Jedan od najznačajnijih
faktora globalizacije je ekonomski faktor.
U definisanju dominira stav da je globalizacija proces sve većeg
prožimanja i povezivanja različitih država, njihovih ekonomija, kultura,
pravnih sistema, medija, ali i brojnih sfera društvenog života. Globalizacija
se može odrediti kao proces jedinstvenog ekonomskog, političkog i
kulturnog prostranstva.
Saradnja između nacija odvija se preko ekonomskog tržišta, koje je
primoravalo nacije da stupaju u međusubne odnose.
Borba interesa odvija se u uslovima neravnomjernog ekonomskog i
tehnološkog razvoja pojedinih zemalja i još uvijek prisutne podjele svijeta
na razvijene i nerazvijene.





179
11. SOCIOLOŠKA ISTRAŽIVANJA

11.1. Faze naučnog istraživanja

1. Teorijsko, logičko odabiranje teme za istraživanje i analizu
podrazumjeva dugotrajno iščitavanje ranijih istraživanja i teorijskih stavova
iz oblasti na koju se usmjerava pažnja naučnika. Prilikom čitanja i
analiziranja otkrivaju se "prazna" mjesta i prostori u kojima se može dati
novi naučni doprinos.
53

2. Određenje predmeta istraživanja i istraživačkog problema, je
postupak kada se iz ogromnog dijela pročitane i istražene oblasti naučnik
usmjerava na konkretno pitanje ili postupak koji želi da analizira, istražuje.
On iz mase pojmova, teorijskih stavova i empirijskih problema izdvaja
jedan problem, ili manju grupu pojmova, ili problema, koje operativno
"obrađuje" i definiše konačan stav o tome šta je uzeo za predmet svog
istraživanja, na šta se fokusirao, usmjerio svoju pažnju i naučno znanje.
3. Postavljanje hipotetičkog okvira za istraživanje. Na osnovu
prethodna dva postupka, istraživač polazi od nekih saznanja i pretpostavki o
pojavi, odnosno predmetu koji istražuje. On iznosi svoja očekivanja o
karakteristikama, strukturi, razvoju i posljedicama koje će predmet njegovog
istraživanja imati u okviru teorijskog kruga u kome se kreće od početka
interesovanja za dati pojam, pojavu, postupak. Hipoteze treba da
usmjeravaju istraživača prema predmetu istraživanja i da budu orijentir
tokom istraživačko-analitičkog postupka. Hipoteze čine osnovu naučnog
istraživanja i naučnog objašnjenja, one su putokaz u traganju za
riješavanjem naučnog problema. Pojam hipoteze može se posmatrati u širem
i užem smislu. Šire određenje hipoteze podrazumijeva misaoni proces čiji je
rezultat iskaz koji upućuje na saznanja o predmetu istraživanja, ili na
potencijalna riješenja nekog problema koja treba provjeriti u narednoj fazi
istraživanja. To znači da hipoteza u širem smislu podrazumijeva
pretpostavke, tvrdnje, generalizacije i druge teorijske elemente za koje se
pretpostavlja da su istiniti, a čiju istinitost tek treba dokazati. U užem
smislu, hipoteza podrazumijeva zamisao projekta istraživanja kojim se
usmjerava istraživanje ka riješenju problema kroz uspostavljanje veze
između apastraktno postavljenog predmeta i realno očekivanog cilja
istraživanja, te mogućeg popunjavanja praznina uočenih u ranijim
istraživanjima. "Hipoteze predstavljaju misaono - teorijske dopune izvjesnih
praznina u poznavanju određene pojave, ili čitave oblasti pojava, čije
izvjesne momente, dijelove ili aspekte već poznajemo." Hipotezom se
iskazuje da je nešto istinito, lažno ili vjerovatno, ali tek kada se postupak

53
Šešić, B. Osnove metodologije društvenih nauka, Naučna knjiga, Beograd, 1978. str. 208.
180
dokazivanja završi. Hipoteza ne može biti sud sve dok se ne verifikuje, tek
kada se verifikuje hipoteza prelazi u viši teorijski oblik (stav, teoremu,
tvrdnju ili teoriju). Hipoteze mogu biti teorijskog i empirijskog karaktera, ali
se obje postavljaju kroz teorijske stavove. Hipoteze se ne postavljaju u
obliku pitanja, niti u obliku odgovora na pitanje, one su tvrdnje koje tek
treba dokazati. Hipotezama se uslovljavaju metode, tehnike i instrumenti
istraživanja. Hipoteze se otkrivaju na osnovu prethodnih znanja, uočavanja,
mašte, intuicije, analogije i istraživačevog iskustva. Hipoteze su potebne
kako u naučnom radu, tako i u svakodnevnom životu i djelovanju. Hipoteze
su neposredno vezane sa predmetom, ciljem i načinom istraživanja, dok su
posredno vezane sa problemima istraživanja i opravdanosti istraživanja.
Hipoteze imaju nekoliko funkcija: usmjeravajuću funkciju; funkciju
integracije (predmeta i cilja sa izvorima podataka); funkciju pomaganja u
objašnjenju, predviđanju i otkriću; funkciju lociranja problema i određivanja
tehnika istraživanja. Prema nivou opštosti, hipoteze se klasifikuju na opšte,
posebne i pojedinačne, kao i na zasnivajuće i razrađujuće. Prema saznajnoj
ulozi, hipoteze se klasifikuju na: ad hoc hipoteze (one koje prve padnu na
pamet); radne hipoteze (koriste se u početku istraživanja dok se ne dođe do
naučnih hipoteza); pomoćne hipoteze (koriste se za dopunjavanje i
popravljanje glavnih hipoteza); apstraktne hipoteze (o kosmosu, daljoj
budućnosti) i naučne hipoteze (dovoljan broj zasnovanih podataka i razloga
za tvrdnju). Prema sadržaju (ovdje su vezane za naučne ciljeve), hipoteze se
dijele na: hipoteze deskriptivnog sadržaja (odnose se na spoljne
manifestacije pojave); hipoteze svrstavajućeg sadržaja (upućuju istraživanje
na tipologiju i klasifikaciju); hipoteze eksplikativnog sadržaja (govore o
postojanju više veza i uzročno-posljedičnih zavisnosti) i hipoteze
prognostičkog sadržaja (govore o budućim događajima, ako.... onda će....).
4. Prikupljanje naučne građe i podataka na bazi predmeta
istraživanja i postavljenog hipotetičkog okvira je postupak koji
podrazumijeva prikupljanje kako teorijske građe koja će biti šire analizirana,
tako i empirijske građe ako se radi o istraživanju koje uključuje praćenje
neke pojave u toku njenog odvijanja. Od vrijednosti prikupljene građe zavisi
dalji naučni postupak, kao i kvalitet postavljenih hipoteza i pravilna
usmjerenost predmeta istraživanja. Ako nije prikupljena odgovarajuća i
dovoljna građa, onda će zaključci i teorijska saznanja biti nepotpuni.
5. Naučni opis pojave koja se istražuje. Ovdje se vrši klasifikacija
prikupljene građe prema odabranim naučnim kriterijima i očekivanjima
iznijetim u predmetu istraživanja i hipotetičkom okviru. Opisuje se detaljno
teorijsko i empirijsko stanje koje je naučnik zatekao poslije dugotrajnog
upoređivanja dotadašnjih istraživanja i stavova i prikupljene empirijske
građe koja će poslužiti za potvrđivanje, korigovanje, ili odbacivanje
181
postavljenih hipoteza (pretpostavki). Ova faza je neka vrsta transmisije
između ranijih stavova o istraživanoj pojavi i vlastitog autorovog stava
kojeg će kasnije iznijeti.
6. Naučno objašnjenje istraživane pojave. Ovo je najvažniji dio
naučnog postupka kojim se od početne pretpostavke dolazi do naučnog
stava o predmetu istraživanja. Ovdje se primjenjuje analitički i sintetički
postupak na osnovu koga se razvrstana i opisana naučna građa pretvara u
teorijske postupke koji dovode do konačnog naučnog saznanja o istraživanoj
pojavi, procesu, tvorevini. Stavovi do kojih je naučnik došao moraju biti
potpuni, jasni, precizni i naučno operativni. Naučnik će primjeniti i
postupak provjere kako bi bio siguran da li su njegove polazne pretpostavke
potvrđene. Ovdje je najvažnija objektivnost u zaključivanju. Stavovi moraju
ostati otvoreni i pristupačni za dalja istraživanja onih koji su zainteresovani
za datu temu i oblast.
7. Uključivanje dobijenih naučnih rezultata u naučnu teoriju i sistem
nauke. Ovo je završna faza jednog istraživanja i potvrda da je ono
predstavljalo kariku u ukupnom naučnom postupku određene nauke, u ovom
slučaju sociologije.

11.2. Metode sociološkog istraživanja

1. Posmatranje je postupak prikupljanja podataka o pojavama na
osnovu njihovog čulnog doživljaja. To je neposredan dodir sa istraživanom
pojavom. Posmatranje se odnosi na pojave koje su u toku. Posmatraju se
spoljašnje manifestacije određenih društvenih događaja, procesa, odnosa.
Postupak može biti spor ako se pojava prati u dužem vremenskom periodu.
Teškoće i ograničenja posmatranja vezane su za vremensko trajanje, kao i
postupke koji mogu biti namjerno skrivani. Mogućnost izvođenja ovog
postupka vezana je za manje društvene grupe. Posmatranje se može podjeliti
na dvije grupe: posmatranje sa učestvovanjem (posmatrač učestvuje u
događajima ili procesu koji posmatra) i posmatranje bez učestvovanja
(posmatrač ne učestvuje u pojavi koju posmatra).
Posmatranje sa učestvovanjem može da se odvija u četiri različita
oblika. Prvo, posmatrač kao potpuni učesnik. To je situacija kada istraživač
živi u sredini koju posmatra, a sredina ne zna da je njegova uloga da
posmatra ponašanje i postupke sredine. Drugo, učesnik kao posmatrač.
Kada neko iz određene sredine ili grupe, pored svakodnevnih uloga,
preuzme i ulogu da prati događaje i ponašanja radi prikupljanja podataka,
tada sredina zna za taj njegov istraživački zadatak. Treće, posmatrač se
može pojaviti u situaciji u kojoj je posmatrač i učesnik, što znači da ne mora
da obavlja neku određenu stalnu funkciju u sredini ili grupi, već mu je
182
posmatranje glavni zadatak, a grupa zna za tu njegovu ulogu. On može da
mijenja različite poslove i pozicije u grupi. Četvrto, potpuni posmatrač je
situacija u kojoj posmatrač nema nikakve druge uloge u grupi ili sredini.
Njegov dodir sa grupom je vrlo površan. On samo posmatra javno odvijanje
i tok neke pojave, procesa ili stanja.
2. Razgovor i upitnik. Ovo je tehnika prikupljanja podataka gdje se
koristi verbalna ili neverbalna komunikacija sa ljudima od kojih se želi
saznati mišljenje i stavovi o nekoj pojavi ili događaju. Ovim postupkom se
prikupljaju podaci koji nisu dostupni posmatraču, kao što su: vrijednosti,
osjećanja, želje. Ovim se istražuje nešto što se može saznati samo na osnovu
iskaza ispitanika, što se zbiva u zatvorenom krugu (porodici, sekti, tajnoj
grupi). Ispitanik može da svjedoči o događajima koji su se završili i nisu
dostupni posmatraču. Postoje tri bitne pretpostavke za uspješno istraživanje
na osnovu upitnika i intervjua: prvo, da ispitanik želi da pruži određene
podatke; drugo, da je kompetentan da to učini, da poznaje situaciju; treće, da
istraživač (ispitivač) i ispitanik uspostave dobru komunikaciju. Razgovor ili
intervju može biti standardizovani, gdje se unaprijed pripreme pitanja i
ispitivač ne može da mjenja formulacije tokom razgovora i
nestandardizovani intervju, kod koga je unaprijed predviđena samo tema za
razgovor i osnovna pitanja. Tokom razgovora se mijenja redoslijed pitanja,
ubacuju druga pitanja, preformulišu postojeća. Razgovor može biti "licem u
lice", ili telefonskim putem. Upitnik (anketa) je oblik prikupljanja podataka
na osnovu napisanih pitanja koja se dostavljaju ispitaniku. Izrada upitnika
odvija se u više faza: definisanje problema i određivanje ciljeva, određivanje
sadržaja pitanja, prilagođavanje ankete životnim uslovima ispitanika (dužina
pitanja, razumljiv jezik), broj pitanja i njihov redoslijed po važnosti i
očekivanju.
3. Klasifikacija i mjerenje (skaliranje). Da bi prikupljena građa bila
efikasnije korištena i upotrebljiva, potrebno je izvršiti njenu klasifikaciju, da
se uspostavi red i odnos medu uočenim pojavama, njihovim djelovima i
tendencijama. Klasifikacijom se vrši dioba na pojmove roda, vrste, klase,
potklase. Pri tome je potrebno biti pažljiv, jer se ista pojava može
klasifikovati na različite načine, kao što je slučaj sa pojmovima zanimanje,
obrazovanje, rad, socijalni status i slično. Osobine pojava kao kriterij
klasifikacije moraju se uzeti polazeći od predmeta istraživanja i hipotetičkog
okvira. Klasifikacija se sastoji iz elementarne klasifikacije (osnovno
razvrstavanje na bazi logičkog, apstraktno-analitičkog poimanja) i
kompleksne tipologije (gdje se ukrštaju različite osobine i stvaraju određeni
tipovi osobina i karakteristika). Mjerenje je "označavanje iskustvenih pojava
(kompleksnih pojava, pojedinih njihovih osobina, odnosa i procesa) pomoću
brojčanih simbola koji se mjerenim pojavama pridaju na osnovu precizno
183
utvrđenih pravila".
54
Mjerenje podrazumjeva tri funkcije: a) opisnu
(precizan opis pojave i njenih odnosa, karaktera, važnosti); b) pojmovnu
(logičko-semantička analiza i jezička preciznost): c) analitičko-sintetičku
funkciju (upotreba preciznih postupaka uz dodatak matematičko-statističkih
sredstava). Osnovni mjerni instrument je skala koja podrazumjeva način da
se predmet mjerenja izrazi serijom numeričkih veličina (brojeva ili drugih
simbola). Postoje nominalne skale, ordinalne skale ili skale rangova
(rangiranje po nekim kriterijumskim svojstvima - veći, jači, uspješniji, teži),
intervalna skala (određivanje distance između posmatranih objekata na
osnovu stepena izraženosti mjernog svojstva - osnovna jedinica,
ekvidistantnost), racio skala (posjeduje osnovnu skalnu jedinicu, čijim se
množenjem ili djeljenjem dobijaju sve ostale skalne jedinice).
4. Statistička analiza (metod) mjeri učestalost i rasprostranjenost
određene pojave ili dijelova pojave, odnosno određenih osobina. U
sociološkim istraživanjima se upotrebljavaju srednje vrijednosti, mjerne
disperzije, mjerne asimetrije, statistička grafika, statističko testiranje
hipoteza, ukrštanje podataka, Hi-kvadrat test, regresijska analiza, faktorska
analiza, klaster analiza i analiza vrijednosnih serija. Statistička analiza je
veoma važna za otkrivanje karakteristika i zakonitosti među pojavama,
korelacionih i uzročno-posljedičnih veza.
5. Eksperiment. Za eksperiment kao istraživački instrument vlada
mišljenje da je on primjenjiv samo u prirodnim i tehničkim naukama, jer je
to oblik istraživanja određenih uzočno-posljedičnih veza u uslovima i
situacijama koji se za tu svrhu namjerno stvaraju, izazivaju. Zbog toga
postoji sumnjičavost među naučnicima o njegovoj upotrebi u ispitivanju
društvenih pojava. Prije svega, to se odnosi na etičku dimenziju stvaranja
uslova u kojima se ljudi ili grupe mogu podvrgnuti neprirodnim (drugačijim
od uobičajene) situacijama. Ipak u sociologiji se mogu izvoditi neke vrste
"blažih" eksperimenata, kako bi se potpunije došlo do saznanja o ponašanju
i djelovanju malih grupa, položaju čovjeka u njima i njihov odnos prema
okolnostima u koje su dovedeni djelovanjem nekog spoljašnjeg subjekta.
Postoje tri grupe eksperimenata koje se koriste za sociološka istraživanja.
Prvo, laboratorijski eksperiment se izvodi u manjim grupama, da bi se
ispitali odnosi i ponašanje grupe u određenim uslovima. Naprimjer, kako će
se grupa ponašati ako se nađe zatvorena u prostoru na nekoliko dana
(nedjelja), ili kako će grupa reagovati ako je sastavljena od nepoznatih
članova, ili ako joj se ograniče sredstva, a daju ambiciozni zadaci i slično.
Danas je to praćenje moguće u vrlo različitim, namjerno stvorenim,
uslovima pomoću razvijene elektronske opreme. Ovaj eksperiment
podrazumijeva dobrovoljni pristanak učesnika i ograničeno vrijeme trajanja.

54
V. Milić, 1987, str. 609
184
Drugo, eksperiment u prirodnim uslovima podrazumijeva da
eksperimentator polazi od uslova u kojim se grupa nalazi i dodaje im
izvjesne nove uslove, odnosno stvara postepenu promjenu situacije i
okruženja. Ovo je pogodno za eksperimente u oblasti organizacije rada,
praćenja promjena u obrazovanju, saobraćaju, trgovini, marketingu. Treće,
prirodni eksperiment jeste praćenje neke pojave ili procesa u njegovom
prirodnom toku, ali na onim mjestima i u vremenu kada se dešavaju neki
prelomni događaji u životu i djelovanju grupe (trenutak povećane migracije
izazvane djelovanjem prirodnih ili društvenih sila, preseljenje nekog naselja
zbog izgradnje vještačkog jezera, formiranje novog gradskog naselja i
slično). Prilikom pripremanja i izvođenja eksperimenta u sociološke svrhe
potrebno obratiti pažnju na četiri osnovna zadatka: izbor problema,
uspostavljanje ili pronalaženje najadekvatnije eksperimentalne situacije,
stvaranje plana posmatranja cijelog toka eksperimenta i, četvrto, analiza i
teorijsko tumačenje rezultata eksperimenta.
6. Uporedna analiza je postupak u kome se pojedine vrste društvenih
pojava posmatraju, analiziraju i proučavaju u što različitijim oblicima i
uslovima ispoljavanja, na različitim mjestima i u različitim vremenskim
periodima, u različitim društveno-istorijskim uslovima, poredeći te osobine i
izvlačeći neke karakteristične stavove i zakonitosti razvoja pojave, procesa,
tvorevine. Tako se mogu ispitivati karakteristike i osobine porodice kao
društvene grupe u različitim istorijskim periodima i različitim prirodnim i
društvenim okolnostima. Ova analiza se često naziva i komparativno-
istorijska analiza (metoda). Postoje tri nivoa uporednih istraživanja. a)
poređenje u okviru istog društva (porodica u ruralnim i urbanim uslovima);
b) uporedna istraživanja u raznim društvima, istog istorijskog perioda i
nivoa razvijenosti (porodica u skandinavskom i italijanskom društvu
početkom XXI vijeka); c) uporedna analiza koja se odnosi na društva
različitih istorijskih epoha i nivoa društvenog razvoja (porodica u Evropi i
Indiji od početka XVII vijeka do Drugog svijetskog rata).
7. Analiza sadržaja je postupak prikupljanja podataka koji se odnosi
na analizu nekih dokumenata i poruka. Ona se ponegdje u literaturi
označava i kao analiza sadržaja dokumenata. Dokument je svaka
informacija koja je registrovana i dostupna određenom krugu
zainteresovanih ljudi ili grupa, sa željom da prenese neku poruku, stav ili
mišljenje. Za istraživača je važno ko šalje poruku, kome je namjenjena
poruka i kakav je sadržaj poruke. Pošto se nalazimo u "društvu informacija",
onda je ova tehnika prikupljanja podataka veoma važna i logična. Ona je
dosta prisutna u savremenim naučnim istraživanjima i analizama. Kada se
pristupi prikupljanju podataka ovom tehnikom, onda treba voditi računa
koju vrstu komunikacije, koja dokumenta i koji vremenski period uzeti kao
185
predmet analize. Zatim treba definisati koji sadržaj nas interesuje (stavovi,
ideje, ciljevi, akcije) i kako ih pratiti, bilježiti i razvrstavati. Analiza sadržaja
može biti kvantitativna (pokazuje učestalost i širinu komunikacije i poruka)
i kvalitativna (pokazuje sadržaj i vrijednosti stavova koje poruka nosi).
Analiza sadržaja je pogodna prilikom istraživanja političkih partija,
političkih stavova, raznih društvenih grupa i pokreta (sekte, udruženja
građana, ad hoc grupe, ekološki pokreti, mirovne grupe, militaristički i
nacionalistički pokreti).
8. Studija slučaja je specifičan postupak prikupljanja podataka u
istraživanju neke pojave, procesa i odnosa. Ovim postupkom se analizira
jedna cjelina društvene stvarnosti, nešto što je izdvojeno i zaokruženo u
vremenu i prostoru (događaj, institucija, kompanija, nastajanje,
funkcionisanje i transformacija nečega). Studija slučaja podrazumijeva
povezivanje posmatrane pojave sa prošlim stanjem, kao i sa očekivanom
manifestacijom u budućnosti. Ona podrazumjeva i čvršću povezanost sa
okruženjem i njihov međusobni uticaj. Sam naziv studija slučaja, upućuje na
to da se radi o nekom izdvojenom slučaju, nekom primjeru manifestacije
koji je pogodan za preduzeti istraživački postupak i analizu. Takav primjer,
odnosno slučaj, ima najreprezentativnije manifestacije pojave, odnosa,
događaja, stanja, aktivnosti, ponašanja koji istražujemo. Studija slučaja je
pogodna u istraživanju "osnivanja, razvoja i funkcionisanja" institucija,
organa, preduzeća, za ispitivanje stavova i ponašanja pojedinaca i grupa, za
ispitivanje konstituisanja i funkcionisanja grupa i udruženja (partije,
privredna udruženja), za istraživanje trenutnih događaja (izbori, uvođenje
poreza, protest građana, štrajkovi) i slično. Prednost studije slučaja je u
tome što može na jednom konkretnom primjeru da primjeni i provjeri
raznovrsne izvore i podatke, kao i ispravnost nekih opštih stavova i
hipoteza. Ovim postupkom se mogu istraživati pojave na "mikro i makro
slučaju". Makro plan uključuje veće grupe, privredne cjeline, države,
društva, a mikro plan se odnosi na pojedince i manje, kolektivne i grupne
slučajeve. Studija slučaja može se koristiti za istraživanje "prošlih, tekućih i
budućih slučajeva", s tim što najbolje rezultate postižemo istražujući tekuće,
"žive" slučajeve. Za studiju slučaja je najvažnije da "slučaj" bude dovoljno
reprezentativan za pojavu koju istražujemo i da pruži dovoljno korisnih
podataka za sam predmet istraživanja.
Sve pomenute metode i tehnike imaju specifičnu vrijednost, ulogu i
značaj u naučnom istraživanju. Međutim, da bi istraživanja i analize imale
veći naučni značaj i postigla postavljene ciljeve i zadatke, uvijek je bolje
koristiti nekoliko metoda i tehnika istovremeno. Tako se dobijaju potpuniji
podaci i raznovrsnija naučna građa, pogodna za analizu i izvođenje
sigurnijih naučnih stavova i dokaza.
186
12. POSEBAN PRILOG: SOCIOLOGIJA SINDIKATA

12.1. Sindikat kao predmet nauke

Ako se uzme u obzir da je nauka skup istinskih znanja o određenoj
pojavi, opšteg ili posebnog karaktera, a posebno o nužnosti ili zakonitosti
nastanka, razvoja i funkcionisanja određenih pojava, onda se s pravom može
reći da i sindikat može biti predmet naučnog ispitivanja i tretmana. Suština
nauke je u suštini ili biti pojave koju ispituje ili obrazlaže. Ona treba da
sagleda determinizme među pojavama, a to znači odnose sindikata sa
društvom u cjelini.
Odmah na početku treba skrenuti pažnju da nauku o radu i sindikatu
treba odvojiti od ideologije rada i sindikata, jer ideologija predstavlja «krivu
svijest» kojoj se žele opravdati određeni oblici rada i sindikata. Ideologije su
bile uvijek u funkciji određene klase ili sloja kojim su se zamagljivali
stvarni društveni odnosi koji su u istoriji značili eksploataciju i nepravdu.
To je činila kako ideologija kapitala, tako i ideologija socijalizma.
Ideologija neće ili ne može da uđe u suštinu određenih odnosa.
Možemo reći da je sindikat društvena pojava, pa je kao takav
predmet tretmana društvenih nauka. On može biti predmet usputnih
interesovanja pojedinih naučnih disciplina, a može biti predmet opšte
sociologije i to onog dijela koji se odnosi na društvene grupe ili grupacije.
Međutim, sindikat u izravnom smislu može biti predmet posebne nauke u
društvu, naročito sociologije, ali to ne znači da sindikat i ne treba da ima
opšta obilježja i funkcionisanje društvenih grupa kao jedna od njih. Da li je
nedostatak posebne nauke o sindikatu rezultat marginalnosti ove društvene
pojave, ili nerazvijenosti same društvene nauke?55
Sindikat kao društveni fenomen ima sve uslove da bude naučno
tretiran posmatrano sa stanovišta strukture naučnog interesovanja. A to
znači:
- sociološke društvene nauke proučavaju društvene pojave, a sindikat
je društvena pojava par ekselans, dakle imaju svoj predmet proučavanja;
- sociološko društvene nauke proučavaju sastav ili strukturu društva,
a sindikat ima svoj sastav, svoju strukturu i organizaciju – član, sindikalna
organizacija, granski sindikati, opštine, okruzi i sl.;
- sociološke društvene nauke proučavaju funkciju određenih pojava,
a sindikat ima polazno polje djelovanja i funkciju u društvu koju treba da
vrši;

55
Parafrazirajući prof Lj. Tadića (nauka o politici, str. 169) možemo istaći da učenje o
sindikatu predstavlja «prazninu u znanju moderne društvene nauke» iako pitanja sindikata
imaju već dužu istoriju.
187
- nauka ispituje određene procese među društvenim pojavama, a u
sindikatu se dešavaju procesi i rezultati koji su osnov formiranja i djelovanja
(procesi saradnje, solidarnost, borba i sl.);
- društvene nauke pridaju veliki značaj pravilima ponašanja i
djelovanja, a sindikat ima svoja pravila ponašanja i djelovanja koja sam
utvrđuje i provodi;
- društvene nauke proučavaju horizontalnu i vertikalnu slojevitost
društva, a sindikat u svojoj organizaciji ima i jedno i drugo;
- društvene nauke proučavaju kretanje ili dinamiku u razvoju pojave,
a sindikat ima svoj razvoj, dinamiku i kretanje;
- društvene nauke se bave i predviđanjem društvenih pojava, što je i
za sindikat veoma značajno;
- društvene nauke imaju svoj metod istraživanja, bilo posebne
metode ili, pak, neke iz drugih nauka istovremeno, kao što su posmatranje,
eksperimenti, sociometrija, statistički metodi, ankete, testovi, «metoda
vlastite kože», mjerenje i dr.
Nauka o sindikatu mogla bi da sarađuje radi svoje koristi sa
tehnološkim naukama, s obzorom na uticaj tehnologije na radne uslove,
opštom sociologijom jer poznavanje opštih problema društva doprinosi
razumijevanju posebnih. Posebna saradnja trebala bi biti sa sociologijom i
psihologijom rada, bez čega sindikat ne može razumjeti industrijske odnose,
a time i bitna pitanja kojima se inače sindikat bavi. Razumijevanje
konvencija MOR-a sigurno je nemoguće bez poznavanja pravnih nauka, a
posebno međunarodnog prava, pa čak i etnologije, radi toga što društvo ima
svoju tradiciju i običaje koji snažno utiču na savremene odnose, pa i
sindikat. Bez saradnji sa ekonomskim naukama i ekonomskog znanja teško
se može voditi razumna sindikalna politika i borba, kao i sa demografijom
sa stanovišta gustine i naseljenosti stanovništva.
Bez poznavanja pedagoških problema, teško se može govoriti o
osposobljavanju u sindikalnom pokretu koji bi imao širi smisao od obične
edukacije sindikalaca. Bez poznavanja elementarnih stvari iz socijalne
psihologije teško se mogu razumjeti međuljudski odnosi i interakcija u
ljudskom djelovanju.

12.2. Sindikat kao nužnost i kao slučajnost

Ništa ne nastaje ni iz čega – staro je dijalektičko pravilo. Tako je i sa
sindikatom koji pripada socijalnom determinizmu i slobodi.56 Možemo reći

56
Determinizam je stroga određenost neke pojave drugom pojavom kao uzrokom. Pored
socijalnog postoje još i teološki, prirodni, ekonomski, mehanički, psihološki i drugi
determinizmi.
188
da je postojanje jedne organizacije koja bi štitila interese radnika bila
nužnost, odnosno da je ona nužan produkt razvoja kapitalističkog društva i
uopšte pozicije rada u ljudskom društvu. Mogli bismo reći da je sindikat
nastao kao zakonita pojava u razvoju ljudskog društva, ali u smislu tvrdnje
francuskog sociologa Ž. Gurvića koji ističe da je srednji vijek mogao ići u
pravcu kapitalizma, ali i u pravcu teokratije federacije slobodnih gradova ili
pak u pravcu teritorijalne monarhije. Isto tako, po ovom autoru, kapitalizam
je mogao ići i u drugom pravcu nego što je socijalizam. U tom smislu mogla
je nastati i druga organizacija radnika koja će štititi njihova prava i interese,
a nije morala nužno biti sindikat. Mogla se uzeti neka druga riječ da označi
ovu radničku organizaciju. Slučajnost u svemu ovome mogao je biti naziv
«sindikat», a ne i organizacija radnika.
Ova organizacija rada ima etimološko porijeklo od grčke riječi
sindikos, što znači zaštitnik, advokat, branilac nekoga. Mogla se uzeti i
latinska riječi advocatus, što znači i sindikat – advokat, zaštitnik, branilac
nekoga.
Koristeći, dakle, Gurvića ističemo da je organizacija radnika bila
nužna i zakonita pojava, a sam naziv te organizacije je bio izraz slobodnog
opredjeljenja u radničkom pokretu.57

12.3. Predmet sociologije sindikata

Predmet svake nauke predstavlja određeno područje prirodne ili
društvene stvarnosti koje je ona izabrala za predmet svog istraživanja. U
ovom slučaju predmet sociologije sindikata bio bi sindikat i njegov pokret u
svim svojim oblicima manifestovanja i djelovanja. Ona polazi od činjenice
da nijedna društvena nauka nije dovoljno proučila niti «zauzela» područje
sindikata, što omogućava zasnivanje jedne posebne sociologije sindikata, ili,
kako predlaže Ž. Fridman, u Sociologiji rada, sociologije sindikalnog
pokreta.
Sociologija sindikata značila bi dalju podjelu rada u sferi nauke, da
se ovom fenomenu posveti posebna pažnja, ne samo zbog značaja sindikata
kao organizacije, već i zbog toga što ovo područje nije dovoljno ispitano,
niti, pak, kondenzovano na jednom mjestu u okviru jedne posebne nauke.
Suština nauke o sindikatu bi bila ispitivanje ciljeva sindikata kao
organizacije, koji se utvrđuju u programima ove organizacije. Posebna briga
sociologije sindikata bila bi ispitivanje odnosa sindikata i njegovih
institucija i drugih institucija i organizacija u društvu, u kom smislu su
nalazi drugih nauka od izuzetnog značaja.

57
Ovim alternativama u društvenom kretanju Ž. Gurvić je pisao u studijama Društveni
determinizam i sloboda čovjeka i Raspravi o sociologiji.
189
Drugi bitan momenat bio bi korist od sindikata ili šta donosi sindikat
kao organizacija svom članstvu, ali i ukupnom društvenom razvoju. Ovaj
utilitarni aspekt sindikata dopunjuje se sa smislom sindikalne akcije,
odnosno ispitivanjem teleologije sindikalnog djelovanja. To sagledavanje
mora biti objektivno, izvan mitova i česte parcijalne samosvijesti sindikata o
samom sebi, koji može imati elemente nerealne apologije uloge i smisla
sindikata danas. Taj svojevrsni romantizam sindikata o sebi samom može
biti propraćen sasvim drugim ocjenama o sindikatu od strane drugih
subjekata u društvu, pa i samog članstva sindikata. Nauka o sindikatu treba
da doprinese stvarnom razumijevanju sindikata kao društvene pojave,
upravo onako kako je to tvrdio M. Berber tezom o sociologiji «kao nauci o
razumijevanju». Po njemu nauka treba da objasni društvene pojave i njihov
tok i posljedice, a to znači u ovom slučaju razumjeti stvarni smisao i ulogu
sindikata izvan svake ideologije i mita. Drugim riječima, nauka mora da
posmatra sindikat «objektivno kao stvar» (Dirkem).
Nauka o sindikatu treba da proučava uzroke nastanka sindikata kao
društvene pojave, kako je ona nastala, zašto, koje su njegove osnovne
perspektive. Mogli bismo se poslužiti onom Kantovom skicom: «šta
možemo saznati» o uzrocima, toku i posljedicama nastanka sindikata kao
društvene pojave «par ekselans» šta treba da čini sindikat, odnosno koje
funkcije treba da vrši u društvu da bi opravdao svoje postojanje, čemu se
možemo nadati ili kakvu korist možemo očekivati od sindikalne akcije,
odnosno od samog sindikata.
Jedan od ključnih problema svake nauke jeste prilaženje predmetu
proučavanja. To je polazno pitanje svake nauke, pa i one koja bi se mogla
odnositi na sindikat kao pojavu par ekselans. U taj problem spada i
definicija same nauke o sindikatu i njen odnos prema drugim naukama. U
prethodno pitanje zasnivanja neke nauke spada i sagledavanje rejtinga
određene pojave u naučnom i političkom smislu kako u istoriji, tako i u
aktuelnom smislu, odnosno «broj prihvaćenih teorija i utvrđenih opštih
istina u toj oblasti». Takođe je od bitnog značaja mogućnost zasnivanja
metodologije istraživanja određene društvene pojave, u ovom slučaju
sindikata. Početni stav mogao bi da bude da je predmet sociologije sindikat
kao društvena pojava, tako da bi nauka o sindikatu spadala u red društvenih
nauka u užem smislu, a najbliže sociologiji, sociologiji rada i politologiji.
Predmet nauke o sindikatu mogao bi da bude isti kao i kod drugih
društvenih nauka opšteg ili posebnog karaktera, a to su:
- Istorija rada i sindikata, s obzirom da je sindikat kao društveni
fenomen vezan za problem ljudskog rada polazeći od principa istorijskog
determinizma i jedne i druge pojave i ovih pojava međusobno. U tom smislu
se govori o istoriji rada radničkog i sindikalnog pokreta;
190
- Funkcije određene pojave, u ovom slučaju sindikata, radi čega je i
nastala u društvu;
- Pitanje strukture sindikata kao društvene pojave, bez koje se on ne
može razumijeti, kao uostalom ni bilo koja druga društvena pojava;
- Svaku društvenu grupu karakterišu određeni oblici organizacije
koju ima i sindikat. U tom smislu se govori o organizovanju sindikata i
problemima na tom planu;
- Svaka društvena grupa ima odnose sa drugim društvenim grupama
i institucijama, u kom smislu se govori o sindikatu u društvenom kontekstu;
- Svaka nauka se bavi pitanjima perspektive i budućnosti određene
pojave, pa time i nauka o sindikatu.
Naprijed navedeni elementi, u globalu, predstavljaju predmet nauke
o sindikatu koje još nema, ali koja je moguća.
Fridman i Navile u «Sociologiji rada» govore o sociologiji
sindikalnog pokreta, dakle o sindikalnoj dinamici, a ne i o sociologiji ili
nauci o sindikatu, jer bi to izgleda bilo pretenciozno u šezdesetim godinama
20. vijeka. Da li je početak 21. vijeka vrijeme sociologije sindikata, pored
već sociologije sela, grada, rada, industrije, porodice, morala, religije,
nauke, slobodnog vremena, informatike i sl., ili joj je mjesto u jednoj od tih
posebnih sociologija, kao što je sociologija rada, industrije i sl., kao što su
Fridman i Navile pokušali da zasnuju sociologiju sindikalnog pokreta u
okviru sociologije rada. Ovdje se pledira na zasnivanju posebne nauke o
sindikatu u okviru opšte nauke o društvu – sociologije. Polazimo od toga da
sindikat predstavlja ozbiljan društveni fenomen i pojavu da zaslužuje rang
koji ga vodi u svijet posebne društvene nauke. Ne radi se o bjegstvu
sindikata od drugih nauka, već o potrebi njegovog elaboriranja u svijetu
posebne nauke.
Za razliku od mnogih nauka, koje imaju svoju istoriju, koje govore o
istoriji svog predmeta proučavanja, nauka o sindikatu nema svoju istoriju,
već istoriju svog predmeta proučavanja, a to je rad i sindikat kao problemi
koji su tijesno povezani. Ali istoriju imaju druge nauke i društvene pojave,
što se može «prenijeti» i na proučavanje sindikata kao međuljudskih odnosa
u kojima postoji saradnja, odbijanje, suprotstavljanje, potčinjavanje, secesija
i sl., što sve važi i za odnos u sindikatu.
Druge nauke proučavaju oblike organizovanja društvenih grupa,
odnosno «geometrijskih društvenih oblika» (G.Zimel), koju ima i sindikat.
Sindikat ne važi za određeno mjesto ni vrijeme. Zato je mogućnost
proučavanja sindikata kao društvene pojave u skladu sa logičnim zahtjevima
koje mora da ispuni svaka, pa i nauka o sindikatu. Zato drugi društveni
fenomeni, koji su već dobili posebnu nauku, nisu više važni od sindikata.

191
12.4. Ime organizacije

Kao i u svim drugim slučajevima, tretiranje određenog problema
počinje sa obrazloženjem imena predmeta kojim se određena nauka bavi.
Svi se slažu da riječ sindikat potiče od grčke riječi sindik koji znači osoba
koja nekome pomaže u pravu, koja je opunomoćenik nekoga, ili, pak,
advokat, a oraganizacija koja se bavi tim pitanjem naziva se Sindikos. Ovo
nije jedino značenje riječi sindikat obzirom da se u Francuskoj sa imenom
sindik označava stečajnog upravnika, što u ovom slučaju za nas nije bitno.
Slično grčkom sindikosu, u Francuskoj se ova organizacija naziva Sundicat,
u Italiji, Španiji Sindicato, dok na engleskom jeziku se zove Trade Union,
njemačkom Gewerkschaft. Kod nas je prihvaćen naziv sindikat i kao takav
podrazumijeva organizaciju koja štiti prava i interese radnika.

12.5. Definicija sindikata

Među prve definicije spada Marksova, koja tretira sindikat kao
organizaciju i polugu oslobođenja radnika, što je zapisano u Statutu Prve
internacionale. Često se spominje i definicija sindikata koju je dao V. Web u
istoriji sindikata još 1894. godine, koji kaže: «Sindikat je organizacija
najamnih radnika čiji je cilj održavanje i poboljšavanje njihovih uslova
rada». Radi se o klasičnoj definiciji sindikata koja u mnogome i danas važi,
jer su bili i ostali osnovni ciljevi sindikata borba za povećanje plata i zarada,
duži godišnji odmori, skraćivanje radnog vremena, poboljšavanje uslova
rada radnika, kao i opšteg životnog standarda. Profesor Jovan Đorđević
ističe da je sindikat «društveno - ekonomska organizacija u tom smislu što
se bori za ostvarivanje, a nekad i odbranu, društveno - ekonomskih interesa
radnika» («Teorija i praksa sindikata»).
Profesor Pribićević definiše sindikat kao prvu, najmasovniju,
najuniverzalniju i najneposredniju organizaciju radnika, čija je prevashodna
svrha zaštita i unapređenje neposrednih, prije svega, ekonomskih interesa
svojih članova, a time i radnika, jer prava iz radnog odnosa koja ostvari
sindikat veže za sve radnike, a ne samo za članove sindikata. U velikoj
Larusovoj enciklopediji nalazimo određenje sindikata kao udruženja koje je
osnovano radi zaštite zajedničkih, profesionalnih interesa radnika.
Mogli bismo reći da od svih ovih definicija možemo uzeti ponešto da
bismo došli do integralne definicije sindikata kao organizacije radnika.
Polazeći od naprijed navedenog, možemo reći da je sindikat prva,
najmasovnija, najuniverzalnija i najneposrednija organizacija radnika i da
kao takva predstavlja snagu organizovanog rada, sa prvenstvenom
funkcijom u zaštiti društveno-ekonomskih interesa radnika.
192
Možemo time dodati i Webba, po kojem je sindikat organizacija
radnika, čiji je cilj održavanje, ali i poboljšavanje uslova rada radnika koje
treba shvatiti u širem, a ne samo u tehničko ekološkom smislu.
Od naprijed navedenog polazi i radno zakonodavstvo po kojem
radnici imaju pravo da organizuju sindikat radi zaštite svojih prava i interesa
utvrđenih zakonom i kolektivnim ugovorom, što predstavlja polazno
snaženje funkcija sindikata, koje u današnje vrijeme poprimaju mnoge
funkcije koje nekada nisu imali u oblasti ekonomije, politike, planiranja,
unapređenja tehničkog i tehnološkog razvoja, zaključivanja kolektivnih
ugovora, participacije u mnogim tijelima vlade i poslodavaca, zalaganja za
demokratski sistem i sl.

12.6. Sindikat kao društvena grupa

Po tvrdnjama sociologa, ljudi obavljaju djelatnosti i stupaju u
odnose, prije svega, u određenim manjim ili većim grupama. Grupni život je
toliko fundamentalan za čovjeka da neki sociolozi definišu sociologiju kao
nauku od društvenim grupama.58
Iz tog određenja jasno se može zaključiti da je sindikat društvena
grupa u koju dobrovoljno, ali iz interesa, ulaze radnici radi zaštite svojih
interesa. To se još bolje vidi iz najčešće definicije društvene grupe kao
manjeg ili većeg broja ljudi koji su «međusobno povezani trajnim ili
privremenim vezama».59
Još se od Aristotela smatralo da je pripadnost čovjeka nekoj grupi
prirodna potreba, kao što su porodica, rod, pleme, vjerska organizacija,
političke stranke, nacija, a danas i sindikatima. Sindikat, kao i svaka
društvena grupa, ima slijedeće karakteristike:
- relativna trajnost,
- određen nivo organizacije (podjela funkcija, vlasti i uticaja),
- norme djelovanja (statuti i druga pravila),
- idejna osnova djelovanja,
- pluralizam interesa u grupi i među sindikatima.
Društvena grupa, u ovom slučaju sindikat, ima svoje ciljeve
grupisanja, recimo udruživanje, a iza svega stoje neke potrebe, a mi znamo
koje potrebe «uvlače» radnike u sindikat – veće plate, zaposlenost, zaštita
prava i interesa, bolji uslovi rada i sl. Prema Ž. Gurviču, grupa je parcijalna
kolektivna cjelina «zasnovana na trajnim i aktivnim kolektivnim stavovima

58
M. Popović, Problemi društvene strukture, str. 149.
59
M. Popović, Problemi društvene strukture, str. 302.
193
koja ima da obavi zajedničku akciju u korist grupe, teži ka relativnoj
koheziji oblika društvenosti».60
Ž. Gurvić potencira trajnost veza, stavova, akcija i postupaka kao
bitne karakteristike društvenih grupa. Te karakteristike društvenih grupa
možemo aplicirati i na sindikat, jer je i on parcijalna, a ne globalna
društvena grupa u jednom društvu, on je grupa sa vremenskim trajanjem i
on ima svoju funkciju i zadatke koje treba da obavi u podjeli rada. I sindikat
teži svojoj koheziji društvenosti, odnosno svojih odnosa, kaže se «relativnoj
koheziji» s obzirom da se ta kohezija i dalje ne može ostvariti u potpunosti,
što važi i za sindikat. Otuda više «grupa u jednoj grupi» sindikatu, odnosno
više sindikalnih centrala u jednom društvu. Takođe se kaže da su društvene
grupe manji ili veći broj ljudi radi vršenja zajedničke aktivnosti i
zadovoljavanja određenih društvenih i ličnih potreba, što je takođe značajno.
Treba istaći da društvene grupe nisu izolovane i da se međusobno
priznavaju, neposredno ili putem članstva. Tako pojedinci istovremeno
pripadaju sindikatu, političkim partijama, preduzeću u kojem rade, naselju u
kojem žive, pripadaju određenoj etničkoj ili vjerskoj zajednici i sl., što je
slučaj i sa bilo kojim sindikatom.
Sindikat kao društvena pojava ima sve karakteristike društvene
grupe:
Društvena grupa ima svoj osnov formiranja i postojanja, što ima i
sindikat, kao što su borba protiv eksploatacije, bolji uslovi rada, veće plate,
zaštita prava i interesa zaposlenih i sl.
Grupe su, uglavnom, organizovan skup pojedinaca, kao i radne
grupe, političke partije i druga udruženja.
Grupe se razlikuju po veličini, što u slučaju sindikata zavisi od
veličine radnih grupa ili broja zaposlenih.
Dužina trajanja kao karakteristika društvenih grupa, u ovom slučaju
sindikata, zavisi od ukupnih odnosa, ali, posmatrano u svijetskim i
nacionalnim razmjerama, sindikat se može ubrojiti u trajne društvene grupe.
Pored ovog, značajno bi bilo spomenuti i funkcionalnost društvenih
grupa kao obilježja sindikata. Ž. Gurvić dijeli sve društvene grupe na
jednofunkcionalne (sportski klub), višefunkcionalne (lokalne zajednice), u
šta možemo ubrojiti i sindikat, i polifunkcionalne, kao što su klase, nacije i
sl. Grupe takođe karakterišu još neka bitna sociološka obilježja, kao što su:
stepen organizovanosti i način rukovođenja, stepen otvorenosti i
povezanosti sa drugim grupama i društvom u cjelini. Mogli bismo reći da
sindikat ima određeni stepen organizovanosti putem svojih pravila i
discipline koja je u njima utvrđena. U svakom slučaju, sankcije u sindikatu
nisu takve prirode da bi uticale na koheziju ove društvene grupe. Pozitivni

60
Ž.Gurvić, Suvremeni poziv socioligije, str. 302.
194
motivi i interesi su osnov kohezije i udruživanja, što naravno stvara uslove
za fluktuaciju članstva, a ne kazne koje imaju manje disciplinsko dejstvo.
Pored interesa, na organizovanost i odnose utiče i moral, običaji i tradicija u
zemlji i sindikalnom pokretu.
Sa stanovišta otvorenosti, koja se u sociologiji tretira uglavnom kao
otvorenost za prijem novih članova i u odnosu sa drugim grupama, mogli
bismo reći da je sindikat izuzetno otvorena organizacija, odnosno društvena
grupa. Po pravilima sindikata, samo izuzetci ne mogu biti članovi sindikata.
Otvorenost se takođe ogleda i sa stanovišta mogućnosti da se napusti
organizacija bez ikakvih posljedica. Što se tiče odnosa sa drugim
društvenim grupama, sindikat je takođe otvorena i demokratska društvena
grupa, bar bi tako trebalo biti, jer znamo i za takozvane zatvorene sindikate
samo za članove određene konfesije, ideološkog ubjeđenja, političke
pripadnosti i sl.
Nezavisnost na koju pledira sindikat nije izolacija. U tom smislu
sindikat sarađuje sa političkim partijama, udruženjima, vjerskim
zajednicama i sl. I u unutrašnjim odnosima sindikat je otvorena društvena
grupa, jer u njemu nema unaprijed izabranih sindikalaca, u njemu se status
lako dobija i gubi putem izbora, što su karakteristike otvorenih i
demokratskih društvenih grupa.
Napredovanje člana do najviših funkcija nije ničim unaprijed
određeno. Sve zavisi od sposobnosti i aktivnosti. Sindikat nema ni
kriterijume koje bi pojedinci trebali da zadovolje da bi mogli obavljati
određene funkcije, koje inače imaju neke druge organizovane društvene
grupe.

12.7. Moć, položaj i ugled

Veoma značajne kategorije koje važe i za sindikat su društvena moć,
društveni položaj i društveni ugled.
U sferi rada se susreću tri sfere moći: Moć države, poslodavaca i
moć sindikata, čiji se «spoj najizrazitije vidi u težnji da zagospodare tim
procesom, odnosno da sam rad stave pod svoju kontrolu», što im nikako ne
polazi za rukom, odnosno da uspostave stalnu prevagu.
Moć radnika je sadržana u njihovom umijeću, vještinama i znanju
koje im daje mogućnost da sadržaj procesa rada drže pod svojom
kontrolom. Struktura moći predstavlja glavnu karakteristiku jednog
socijalnog sistema, a T. Hobs kaže da je» najveća ljudska moć, moć države
ili ujedinjena moć najvećeg broja ljudi.61 Ispravna je teza Š. Monteskjea da
se jedna moć može ograničiti samo pomoću ravnoteže druge moći. U našem

61
T. Hobs, Levijatan, str.72.
195
slučaju moć poslodavca i vlade može se ograničiti samo pomoću moći,
kojom raspolažu radnici i sindikat.
U borbi između poslodavca i sindikata održava se ravnoteža rada i
kapitala, borbe i mira, plime i osjeke u toj borbi. U pozadini te borbe su
interesi poslodavca i radnika kao eksploatisane grupacije društva. Radnici
imaju stalnu privilegiju da koriste svoju moć kada im to zatreba u borbi sa
kapitalom. Politička akcija radnika u vidu sindikata, ili neposredne akcije
radnika, daje «stvarnu moć formalno potčinjenim akterima u strukturi
društva». Te moći radnika svjesni su i organizatori rada koji preduzimaju
mjere da se antogonizmi u radu svedu na najmanju mjeru. Umjesto
antagonizama, oni nude partnerske odnose i saradnju, koje pretpostavljaju
stalnoj i latentnoj moći radnika i njihovoj organizaciji – sindikatu, pod
uslovom da su istinski zastupnici interesa radnika, a ne birokratizovane
organizacije.
I u sindikatu, kao i drugim društvenim grupama, imamo različitu
nadležnost pojedinih nivoa organizovanja, odnosno različitu moć uticaja.
Položaji u društvu se i razlikuju po različitoj moći uticaja na određene
tokove organizacije i života njenih članova. M.Veber kaže da je moć
sposobnost «da se nametne svoja volja u jednom društvenom odnosu,
uprkos otporu». Neki takođe ističu da je moć sposobnost da se «utiče» na
cilj drugih lica u interesu postizanja svog pozitivnog cilja, «ali i da se
drugome nametne volja pomoću negativne sankcije». Moć sindikata bi
značila da se njihova volja nametne poslodavcima i vladi radi postizanja
cilja sindikata. Ona ne zavisi samo od sposobnosti ove organizacije, nego i
od uslova u kojima sindikat djeluje.
Sindikat može da se reguliše, «stavlja u okvire i ograničava, ukida
političkom vlašću, može da se učini podložnim formalnom postupku i
reviziji od strane sudova». 62 Mogli bi se složiti sa ovim autorom kada tvrdi
da svaka organizacija, pa time i sindikat, treba da ima onoliko moći koliko
je potrebno da ispuni svoju funkciju. Prava i dužnosti sindikata treba da
imaju adekvatan ekvivalent u moći za izvršavanje svoje zadaće u vidu
sredstava sindikalne borbe. Moć iznad ovoga moglo bi se shvatiti da je
nepotrebna i da bi mogla da znači uzurpaciju moći drugim organizacijama i
institucijama.
Sindikat kao moć najbliži je političkoj moći i institucionalno i
neformalno, jer je on ovlašten da utiče na rad parlamenata, vlada i
poslodavaca. LJ. Tadić ističe da su sindikati organizovana moć radnika, koja
najprije istupa na tržištu radne snage. Sindikat je partner vladi i
poslodavcima, bez čije saradnje ne može da ostvari svoju ulogu, što se
pokazalo u nebrojenom broju primjera. Borbeni sindikati su možda kod

62
P. Draker, postkapitalističko društvo, str. 107.
196
radnika atraktivniji, a pregovarači efikasniji, mada su često manje popularni
kod radnika u javnosti. I sindikat bi u svom radu trebao da sve više prelazi
sa organizacije zasnovane na moći, na organizaciju zasnovanu na politici
usmjeravanja i odgovornosti, što je opšti trend u svijetu. Sa jedne strane,
moć pojedinaca može biti lična i ona zavisi od sposobnosti, inteligencije,
fizičke snage ili ljepote i sl. i institucionalna, koja proizilazi iz ovlaštenja
koja se daju u određenim prilikama (ustavom, statutom, i sl.).63 Kao što se
vidi, moć u sindikatu proizilazi iz oba oblika – osobina sindikalaca i od
nadležnosti koje proizilaze iz statuta. Ona može biti individualna i
kolektivna, odnosno moć izabranih sindikalnih predstavnika ili izabranih
organa – sindikalnih odbora, vijeća.
U sindikatu je to primjenjeno na kolektivnoj, a ne individualnoj
volji, odnosno pojedincu, što je prednost, ali ponekad i izvor neefikasnosti,
sporosti i tromosti organizacije. To je pitanje interne moći u sindikatu, ali je
isto tako važno pitanje društvene moći sindikata prema drugim društvenim
grupama i organizacijama unutar društva u cjelini. Sve to zavisi i od
legalizacije položaja i uticaja sindikata u društvenom sistemu, ali i od
njegove «lične» moći da svojom organizacijom više utiče na druge procese
u interesu radnika. U tom smislu treba naglasiti da sindikalna moć nije
jedina - moć je dakle, pluralistička. Snaga i moć sindikata nije, dakle, samo
u vršenju legalnih ovlaštenja, nego i drugih koja predstavljaju interese, a ne
samo borbu za prava. Kada bi se borio samo za legalizovana prava, onda bi
sindikat bio uokviren u sistem pozitivnog prava, bez mogućnosti da ga
mijenja. Sindikat se mora boriti protiv tzv. kontra moći protiv sindikata, da
na sindikat utiču tajnim kanalima oni koji nisu formalni nosioci moći
sindikata (razni lobiji u sindikatu).
Za sindikat je važnije tzv. međugrupna, nego interna moć, jer ona i
nije moć u klasičnom smislu, niti se tako može realizovati. Međugrupna
moć znači sposobnost sindikata da utiče na procese i odnose oko sebe, što je
od bitnog uticaja za mijenjanje materijalnog položaja zaposlenih i ostalih
grupacija, a posebno društvena moć sindikata prema poslodavcima i vladi,
prema parlamentu i parlamentarnim strankama, medijima i sl. U odnosu na
sve segmente društva, sindikat je posebno zainteresovan za oblast raspodjele
i potrošnje, odnosno za podjelu viška rada i viška vrijednosti u korist
zaposlenih. Kao i u slučaju društvene moći, sindikat možemo posmatrati i sa
stanovišta položaja sindikata u društvu i unutar sindikata, odnosno položaja
zavisnosti ili nezavisnosti, autonomije ili neautonomije, uvažavanja ili

63
U sindikatu ne može da zaživi klasični menadžment koji je za P. Drakera «generička
funkcija u vezi sa svim organizacijama podjednako», što znači da bi po ovom autoru i u
sindikatu trebalo da prodre sistem rukovođenja putem menadžmenta, koji ne znači
autokratsko rukovođenje, već disciplinu i usmjeravanje procesa organizacije.
197
neuvažavanja i sl. Taj položaj zavisi od već iznesene društvene moći i
uticaja, kao i od ugleda kojeg sindikat ima u društvu.
Taj ugled zavisi kako od tradicionalnog odnosa prema sindikatu
uopšte, tako i od aktivnosti konkretne organizacije sindikata i njenih
predstavnika, bilo da se radi o ličnim karakteristikama sindikalaca, ili, pak,
položaju sindikalaca u sindikalnoj hijerarhiji.
Društvena nauka je otkrila da iste društvene grupe karakterišu
zajednički interes za čije ostvarenje se zalažu, što utvrđuju u svojim
ciljevima osnivanja i djelovanja. Sindikat se i zasniva na zajedničkim
ciljevima i interesima. Kažemo zajedničkim, jer u svakoj grupi, pa i
sindikatu, imaju i pojedinačni i specifični interesi – člana sindikata u
privredi, zdravstvu, policiji i sl.
Iz izloženog proizilazi da pojam sindikata određuju slijedeći
elementi:
- Sindikat je oblik organizovanja nastao polovinom 19.vijeka, nešto
ranije od političkih partija;
- Sindikat je najmasovniji oblik organizovanja radnika, što znači da u
globalu nijedna druga organizacija ne može imati radnika u svom sastavu
više od sindikata. Taj broj danas se kreće od 8% u Francuskoj do 90% u
Švedskoj;
- Sindikat je najopštiji oblik organizovanja radnika i javlja se u
najvećem broju zemalja u svijetu u raznim oblicima političkog i drugog
organizovanja. Danas je sindikat organizovan, kako u Japanu, tako i u
Americi, kako u Čileu, Argentini, tako i u Australiji, Evropi i sl.;
- Sindikat je najneposredniji oblik organizovanja radnika, jer se on u
određenom obliku javlja tamo gdje radnik radi i živi – u svom preduzeću,
mjesnoj lokalnoj zajednici.
U proučavanju sindikata prisutno je više pristupa, kao što su:
istorijski, strukturalni, funkcionalni i sl., kao i pitanje perspektive i
budućnosti ove društvene pojave.

12.8. Sindikat kao interesna grupa

U savremenom društvu sindikati predstavljaju najznačajnije
interesne grupe. Borba za veću nadnicu, bolje uslove rada i kraće radno
vrijeme bila su glavne intencije radničkog pokreta. Sindikati organizuju
borbu i otpor u današnje vrijeme u slučaju nevolje, koju su «koristili i
egipatski robovi i spartanski heloti, srednjovjekovne kalfe i šegrti, najzad
politički slobodni proleteri».64

64
Lj. Tadić, Nauka o politici, str. 475.
198
Otkako su stvorili pravo na organizovanje i udruživanje, sindikati su
postali mjesto okupljanja svih zaposlenih, a ne samo industrijskih radnika.
Interes je formirao sindikat, održao ga i daje budućnost ovom pokretu. A.
Samol smatra da ima šest osnovnih interesa, kao što su: zdravlje, bogatstvo,
društvena sreća, znanje, ljepota i pravednost, a Bentam i Mil su odredili
interes kao korist nečega. Interesne grupe često zamjenjuju tradicionalne
grupe kao što su rod, pleme i nacija i sa emocija prenose veze na racionalnu
i računsku osnovu. Interesne grupe, kao društvene grupe u globalnom
društvu, imaju materijalnu ili moralnu osnovu za njihovo formiranje. U
širem smislu sve su grupe interesnog karaktera, uključujući i političke
stranke, dok se u užem smislu interesne grupe formiraju, prije svega, u vezi
ekonomskog života i interesa profesije, preduzeća, grana i slično. Često se
razlikuju opšti i uži interesi. U opšti interes spada onaj koji odgovara većem
broju ljudi u okviru klase i nacije, dok je posebni, ili uži interes, vezan za
određenu grupu čiji interes ponekad može biti suprotan interesima drugih
grupa u okviru jedne klase ili sloja. Ti se interesi ponekad sukobljavaju. To
često zaboravljaju sindikati koji se orjentišu na interes svog preduzeća,
svoje grane, lokalne zajednice i sl.

12.9. Sindikat i društveni determinizmi (uzroci)

Društvene nauke su došle do zajedničkog stava da su društvene
pojave multideterminisane (multi – mnogo), što znači određene od strane
više faktora. Položaj radnika i sindikata uspostavljen je sa više faktora, kao
što su: geografski, ekonomski, politički, demografski, historijski, kulturni i
sl.
Nepodijeljeno je mišljenje o tome da su današnje pojave istorijski
determinisane, pa samim tim i sindikat. Mi vjerujemo u istorijski napredak,
a time i istorijski determinizam, koji govori o tome da su današnje ustanove
i odnosi proizvod istorijskog razvoja i kontinuiteta i da sadašnji trenutak
istorije utiče na budućnost društvenih pojava i samog sindikata. Pojava
radničkog i sindikalnog pokreta, kao što smo vidjeli, ima svoju istorijsku
determiniranost i tvrdimo da današnji odnosi utiču na budućnost radničkog i
sindikalnog pokreta. U svemu tome značajnu ulogu igra kako istorija, tako i
tradicija, koju moraju poštovati i sindikalci u svom radu.
Geografski determinizam nas uči da su mnoge društvene
organizacije i razvoj društva određeni geografskim faktorom. I sindikat
mora da uvažava taj geografski faktor i podneblje u kojem razvija svoju
organizaciju i djelovanje. Ako bismo to zanemarili, mogli bismo stvarati
nespojive sindikalne sisteme u datoj sredini sa sistemima u okruženju sa
kojima uspostavlja mnogostruke veze.
199
Taj uticaj ispoljava se kako sa aspekta očuvanja dobre organizacije
sindikata sa organizovanjem u okruženju i realnim geografskim uslovima i
faktorima, tako i sa veličinom određene organizacije i sistemom.
Ekonomski determinizam nas uči o tome da položaj radnika u
jednom društvu ne zavisi samo od borbe radnika i sindikata, već i od
ekonomskog razvoja datog društva koji može da zadovolji određene potrebe
radnika. To znači da se mora uvažavati činjenica «realnih faktora» kako
radnici i sindikat ne bi vodili borbu poput Sizifa. Tako će se u ekonomsko
bogatijem društvu sindikat moći založiti za znatno veća materijalna i druga
prava u odnosu na nerazvijena društva koja ulažu dodatne napore za
ubrzaniji razvoj.
Tehnički determinizam polazi od shvatanja da oslobađanje rada i
čovjeka sve više zavisi od napretka nauke i tehnike, a manje od subjektivnih
faktora. Radnike ne oslobađa sindikat od mukotrpnog fizičkog rada, već
tehnika koja sve više prerasta u depersonalizovan subjekt proizvodnog
procesa.
Politički determinizam prenaglašava ulogu političkog faktora u
društvenom životu i razvoju društva pod uticajem države i političkih
stranaka. On je značajan faktor posebno u nerazvijenim društvima, koji
treba da pomogne ekonomskom razvoju putem obezbjeđenja stimulativnih
mjera za brži razvoj. U negativnom smislu taj determinizam znači vladavinu
politike nad ekonomijom, umjesto da ekonomija bude određujući faktor u
odnosu na politiku.
Neki su sociolozi isticali i ulogu kulturnog determinizma, posebno u
razvoju kapitalističkog društva, ali i kulturne revolucije u Kini i drugim
zemljama. Oni smatraju da je protenstanska etika uticala na duh kapitalizma
(M.Veber) svojom idejom štednje i bogaćenja. Umjesto jednostavnog
određenja društvenih pojava, pa i samog sindikata, sindikalci trebaju znati
da su sve pojave, pa i sindikat, višestruko određeni, zbog čega u svom
djelovanju moraju uvažavati ove činjenice kako ne bi padali u jednostranosti
koje su uveliko prisutne u našim sindikatima.

12.10. Sindikat i otuđenje

Otuđenje radnika je neposredan izvor nastanka sindikata, kao što je i
rad praizvor svake dijalektike pa time i sindikalne (V. Rus). Sindikat kao
pokret i organizacija usmjeren je na ukidanje otuđenja kao izvora i
posljedica eksploatacije radnika. Sa druge strane, sindikat kao organizacija
treba da se bori protiv svih vidova otuđenja i u svojoj sredini. U tom smislu
ćemo dati ovdje paralele između opšteg pitanja otuđenja i mogućeg otuđenja
200
u sindikatu. Iz mnogobrojne literature možemo izvući neke karakteristike
otuđenja, koje može da zahvati i sindikat.
Najčešće se ističe da je otuđenje posljedica ekonomskog otuđenja,
koje bismo mogli shvatiti u smislu da radnik u svom poslu ne vidi smisao
svoga rada, već osjećanje da radi za nekog, kapitalistu, vlasnika, državu, ili
nekog drugog. Zbog toga, radnik se u procesu rada «ne osjeća sretnim nego
nesretnim». U tom smislu je «traganje za smislom» ljudskog rada jedan od
vidova borbe protiv otuđenja rada. Taj besmisao rada može doživjeti i
sindikat i sindikalci, ako ne uviđaju da njihova uloga ima društvenu korist,
nekakav smisao da zadovoljava određene potrebe radnika.
Druga karakteristika otuđenja jeste nemoć. To proizilazi iz posebnog
stava klasika marksizma koji tvrde da o svemu odlučuje kapitalista. Nemoć
pojedinci doživljavaju i u drugim sferama života, pa i u sindikatu. Ona može
biti posljedica stvarne nemoći da se utiče na određene društvene tokove, ali i
subjektivno osjećanje da se možda ne utiče na zbivanja. Tu nemoć osjećaju
sindikati i sindikalci, zbog čega i njih zahvata sindrom otuđenja koji treba
da prevladaju.
Treću karakteristiku možemo označiti izolacijom, kao što je izolacija
radnika u odnosu na proizvodnju i njene odnose, u odnosu na sindikat, u
odnosu na društvo i sl. Naravno, najteža je ekonomska izolacija koja utiče
na životni standard radnika. Tu izolaciju doživljavaju mnogi sindikalci, pa i
grupe sindikalaca, koju često riješavaju stvaranjem novih sindikata. Ta
socijalna izolacija predstavlja isključenost pojedinca iz određene društvene
strukture, kao osjećanje usamljenosti i potisnutosti od drugih.
Četvrtu karakteristiku mogli bismo opisati kao stanje anomije,
odnosno nesposobnosti društva ili organizacije da vrši svoje funkcije s
obzirom da je u organizaciji i normama došlo do sloma i nemogućnosti da
funkcioniše. Tu anomičnost pokazuju i mnogi sindikati danas koji ne
poštuju svoje statute, posebno podjelu rada svoje nadležnosti, jednom riječju
to je stanje disfunkcionalnosti organizacije. U tom smislu je prevladavanje
anomije65 bitan put za prevladavanje otuđenja u društvu i u samom
sindikatu.
Peto, na personalnom planu otuđenje se ispoljava kao samootuđenje
koje znači raskorak između ambicija i ostvarenja, postojećeg života i želja
za boljim životom, raskoraka između esencije i egzistencije. Tu otuđenost
danas malo ko ne doživljava, zbog čega postoje mnogi mehanizmi za bijeg
iz te situacije kroz politički angažman, sindikalno organizovanje i
djelovanje. Sindikat treba dati svoj doprinos prevladavanju ovog stanja sve
većim uključivanjem u aktivan život.

65
Dirkemov i Fromov izraz
201
Prilazeći analitički, svi ovi vidovi otuđenja ne moraju biti zastupljeni
u svakoj društvenoj grupi i kod pojedinaca. Tako, neko može da ima moć u
preduzeću, a da nema u društvu, da ima u sindikatu, ali ne i u politici i sl.
Isto tako, možemo u nečem imati osjećaj besmislenog rada, kao i u politici,
ali recimo osjećati smisao angažovanja u sindikatu. U nekom društvu
anomija može da vlada u jednoj, a dobra organizacija u drugim. U tom
smislu, otuđenja u društvu možemo razlikovati ne samo po vrsti, već i po
intenzivnosti.
Otuđenje radnika u sferi rada i društvu centralni je izvor nastanka
sindikata. To otuđenje i danas traje, jer nije vezano samo za eksploataciju,
već za opštu poziciju radnika u procesu rada i društva. Ono se danas sve
više seli iz sfere proizvodnje u sferu potrošnje, slobodno vrijeme, mjesto
stanovanja. U tome sindikat nalazi svoju inspiraciju i svoj razlog postojanja.
Mijenjaju se izvori i forme otuđenja, ali otuđenje kao vječita pojava ostat će
u budućem društvu.
Neka istraživanja i kod nas pokazala su da je članstvo u sindikatu
povezano sa otuđenjem. Tvrdi da su osobe sa nižim statusom i osjećanjem
nemoći najčešći članovi sindikata u kome traže svoju izgubljenu snagu. Sa
druge strane, lica na višem društvenom položaju, pa i ona sa većim
primanjima, su manje sklona sindikalnom organizovanju66. Takođe, mnoga
istraživanja pokazuju da se radnici koji su uključeni u mnoge aktivnosti
osjećaju manje otuđeni od onih koji nisu u organizacijama i koji ne
učestvuju u sindikalnim aktivnostima. Istraživanja takođe govore da je
«među radnicima aktivnim članovima sindikata najviše onih koji imaju
osjećaj političke nemoći. Aktivni članovi sindikata doživljavaju najmanje
nemoći u radnoj organizaciji. Zanimljivo je da su najnemoćniji neaktivni
članovi sindikata. Možda je to razlog njihove neaktivnosti».67 Statistički
podaci govore da su aktivni članovi sindikata najmanje otuđeni od rada, što
znači da rad nije samo rad u užem smislu, nego participacija,
samoupravljanje i uticaj na ukupno stanje u preduzećima i društvu s
obzirom da sindikalni angažman stimuliše društvenu pokretljivost i uticaj
članova sindikata u društvu i sredini u kojoj živi.

12.11. Ideologija i sindikat

Ideološko stanovište polazi od shvatanja o značaju ideologije kao
pokretača društvenih procesa. Kako se kaže, ideologija može «postati
materijalna sila kad zahvati mase». Moglo bi se reći da su svi dosadašnji
pokreti uglavnom počivali na revolucionarnim ideologijama, a nekad

66
Vidjeti «Rad kao sudbina i kao sloboda», str.366. od V.Rusa.
67
V.Rus, «Rad kao sudbina i kao sloboda», str. 412.
202
anarhističkim, odnosno organizovanom ili spontanom radničkom pokretu.
Ideologije bunta egzistiraju i u periodima mira i reformizma u radničkom
pokretu. One su stalni fitilj koji može da se upali (Ž.Fridman).
Stanje ideologije zavisi od razvijenosti društva i ekonomskog
položaja radnika. U pravilu, razvijenim društvima pripada ideologija
radničkog pokreta reformističkog tipa.68 Taj dualizam revolucionarnosti i
reformizma u radničkom pokretu varira u svakom pokretu i u vrijeme krize i
u vrijeme prosperiteta, u svakoj centrali i u sindikalnoj organizaciji.
Revolucija završava u reformama, a reforme u radikalnim promjenama (Ž.
Fridman).
Ideološke napetosti slabe srazmjerno napretku u materijalnom
položaju radnika, stepenu priznavanja sindikalnih sloboda, spremnosti na
dijalog sa sindikatom. To su ne samo napetosti na praktičnom, već i na
ideološkom polju. Te napetosti se manifestuju sukobima radnika i vlasti,
progonima sindikalaca, ubijanjem i sl.
Sindikalni pokret nije samo naknadni rezultat društvenog razvoja,
već i njegov aktivni agens. Bez izuzetaka se sindikalnom pokretu daje
pokretački karakter kao faktoru «socijalne dinamike». Ta uloga je svakako
različita od sredine do sredine kako po intenzitetu, tako i po sadržaju svoje
aktivnosti.
Iako čvrsto integrisan u sistem, u nekim zemljama (SAD), u cilju
ostvarivanja i unapređenja kolektivnog i miroljubljivog rada, oni su
istovremeno snažne organizacije društvenog pritiska.
Sindikati integrisani u sistem istovremeno vrše integrativnu ulogu u
društvu. Dok u SAD tu ulogu sindikati vrše bez partija, u nekim drugim
zemljama sjeverne Evrope i Engleskoj čine to putem političkih partija, koje
vrše pritisak na sindikate, što znači da ti sindikati imaju i teritorijalnu, a ne
samo proizvodnu organizaciju. Zato u tim sindikatima veću ulogu igra
ideologija i država nego direktna radnička akcija. To je dovelo sindikalni
pokret u poziciju sa jakim elementima političkog posredovanja. I u nekim
latinsko - američkim zemljama, Italiji, Španiji, Francuskoj i sl. imamo, kao
u prethodnom slučaju, veliki uticaj političkih partija na sindikalni pokret
kojeg poslodavci i menadžeri nisu uopšte prihvatili, jer u mnogim
segmentima ostaje aristokratski mentalitet, pa i u ovoj oblasti. Zbog toga,
sindikalna borba ostaje glavno sredstvo sindikalne akcije.
U nerazvijenim zemljama dolazi do naglog razvoja sindikalnog
pokreta. U tim zemljama radnici su manjina u odnosu na veliku seljačku
masu. Sindikalni pokret prednjači u borbi za nezavisnost. Radnici pripadaju

68
U širem smislu možemo reći da je reformizam najtješnje povezan sa liberalizmom kao
ideologijom slobode koja je bliska sindikatima u čemu može biti inspiracija, dok se u
mnogo čemu razlikuje od ideologije sindikata.
203
srednjem, pa i privilegovanim slojevima, pa zato često nisu subjekti
socijalnih promjena.
U socijalizmu sindikati ne samo da su imali integrativnu ulogu, već
su bili integrisani u sistem kao dio vladajućeg aparata za kontrolu radnika,
sa ulogom transmisije između vlasti i radnika.

12.12. Sindikat i filozofija

Bez poznavanja filozofije ne može se shvatiti suština ljudskog rada
za koji je vezan sindikat, problem otuđenja, suština udruživanja, konflikt u
radu, metafizika organizovanja i djelovanja i sl.
Željeli bismo ukazati na jednu relaciju sindikata i filozofije u liku
velikog grčkog filozofa Aristotela, a koji na prvi pogled predstavlja apsurd.
Ali, kako kaže jedan filozof, «tek treba vjerovati u istinitost onog što izgleda
kao apsurd». U kontekstu nekih Aristotelovih tvrdnji, smatramo da je bitno
Aristotelovo određenje da je «čovjek od prirode političko biće», što je
značajno i za sindikat, jer na tim osnovama zasnivaju se sve društvene
zajednice i grupe, pa time i sindikat kao društvena grupa sui generis. Bez te
prirodne težnje za nekom zajednicom ne bi mogla da se formira ni jedna
zajednica, pa time ni sindikalna. Druga tvrdnja Aristotela o nužnosti zakona
bez kojeg nema pravde vezana je i za poziciju radnika i sindikata.
I danas bez zakona ne možemo garantovati osnovna prava radnika i
sindikalne slobode. Iz ove tvrdnje se može izvući zaključak da statuti i
druga pravila sindikata predstavljaju bitan uslov za pravedan rad i
djelovanje sindikata. Treća postavka odnosi se na potrebu ujedinjavanja, jer
na taj način ljudi, u ovom slučaju radnici, postaju jači nego pojedinac. Iz
ovog se izvlači zaključak da ujedinjeni radnici mogu da budu jači od
pojedinaca i da samo «kao cjelina» mogu ostvariti svoja prava. Takođe,
sindikat može podržati Aristotelovu tvrdnju da je «najbolja državna
zajednica ona koju sačinjavaju građani srednjeg stanja u kojima je srednja
klasa mnogobrojna».69 Upravo danas sindikate najviše sačinjavaju srednji
slojevi društva radi zaštite svojih interesa i kako bi napredovali ka višim
slojevima, a ne nazadovali. Kao što bi na čelu države trebali da budu
najbolji građani, tako i na čelu sindikata treba da budu najbolji članovi
sindikata i najbolji radnici. Kao što država ima više dijelova, tako i sindikat
ima svoje dijelove u preduzećima, teritoriji, granama i djelatnostima i sl. U
državi radnici treba da se razlikuju prije svega po vrlini, sposobnostima,
osim razlika koje se javljaju po osnovu rođenja, koje i danas utiču na razlike
među građanima.

69
Aristotel, Politika, str.5.
204
Možemo reći da i danas važi Aristotelova ocjena da «pobuna uvijek
nastaje zbog nejednakosti… jedne podstiče na pobunu želje za jednakošću,
druge podstiče na pobunu želje za nejednakošću, jer smatraju da, iako stoje
iznad ovih prvih, nemaju veća prava od njih, nego samo jednaka ili čak
manja».70
Nažalost, u današnje vrijeme razlozi za pobune radnika u vidu
štrajkova, protesta, mitinga, peticija i sl., ne javljaju se samo zbog želje za
jednakošću, već i zbog neobezbjeđenosti minimuma životnog standarda. I u
današnjim štrajkovima čujemo povike radnika i lidera koji ustaju protiv
nejednakosti, ali istovremeno javljaju se i zahtjevi za većim životnim
standardom, većim platama i drugim primanjima. Za Aristotela važnija je
država nego pojedinac. Sindikat ne postavlja takvu alternativu organizacija
ili pojedinac, već ističe da su i organizacija sindikata i pojedinac ciljevi
sindikata kao organizacije i pokreta, jer bez organizacije pojedinac ne može
ostvariti svoje interese, a bez pojedinca organizacija sindikata bi ostala
prazna, bez svog osnovnog sastavnog elementa.

12.13. Sociologija sindikata, društvene nauke i teorije

Uspostavljanje odnosa jedne nauke u odnosu na drugu predstavlja
međusobno priznanje nauka u naučnika. To priznanje jedne nauke od strane
drugih nauka daje toj nauci veliki legitimitet. Posmatrano sa tog stanovišta,
sociologija sindikata ne bi imala još uvijek neki poseban legitimitet, ali joj
to daje predmet proučavanja – sam sindikat kojeg tretiraju mnoge naučne
discipline. Sociologija sindikata može biti u posebnoj relaciji sa opštom
sociologijom, sociologijom rada, ekonomijom, pravnim naukama,
političkim naukama, socijalnom psihologijom i sl.

12.13.1. Opšta sociologija i sociologija sindikata

Najbliža veza i najveći značaj za sociologiju sindikata ima opšta
sociologija koja predstavlja fundament svake posebne društvene nauke. Bez
poznavanja opšte strukture i razvoja društva, odnosa među ljudima uopšte,
ne mogu se razumijeti bilo koje društvene grupe i organizacije, pa time ni
sindikat. Relacija ovog odnosa je odnos opšteg i posebnog, kao što je i
odnos opšte sociologije i sociologije sindikata. Kada opšta sociologija
proučava društvene sukobe, ona daje «svjetlo» da se lakše razumiju
industrijski konflikti, štrajkovi, protesti. Poznavanjem opštih karakteristika
društvenih grupa mi lakše razumijemo sindikat kao društvenu grupu.

70
Isto
205
S druge strane, posebne društvene nauke upotpunjuju «sklop znanja»
opšte nauke u društvu. Znači, odnosi između ovih nauka su uzajamni i
komplementarni.

12.13.2. Odnos ekonomske nauke i sindikata

Odnos prema opštoj ekonomskoj nauci predstavlja odnos prema
fundamentalnoj nauci u ekonomskoj sferi, koja, takođe, ima više posebnih
ekonomskih disciplina.
Sindikat može vršiti svoju ulogu tek onda kada poznaje osnovne
ekonomske odnose i kategorije, kao što su: proizvodnja, raspodjela, profit,
razmjena i potrošnja, problem robe i novca, uloge tržišta, cijene radne
snage, i sl. Sve ove kategorije se nalaze i u vokabularu sindikata. One se
spominju u programima sindikata, štrajkovima, pregovorima, kolektivnim
ugovorima.
Sa druge strane, ekonomisti moraju poznavati sindikat, odnose u
njemu, taktiku i strategiju sindikalne borbe. U tom smislu je saradnja
ekonomista i sindikalaca od ogromnog značaja kako u prodoru ekonomije u
sindikat, tako i sindikata u ekonomiju.

12.13.3. Odnos pravnih nauka i sociologije sindikata

Nauka o sindikatu bi mogla biti povezana sa pravnim naukama jer
sindikat treba da razumije kako aktuelno pravo, tako i pravo u istoriji, da bi
se moglo objasniti određene sindikalne odnose i procese. I sam sindikat ima
pravnu osnovu djelovanja, kao što su: zakoni, kolektivni ugovori, statut kao
pravni akt. Dok su pravne nauke orijentisane na formu i sadržaj pravnih
normi, društvene nauke proučavaju odnos pravnih normi i društva, odnosno
društvenih grupa. Sa tog aspekta, odnosi vezani za radni-pravnu oblast su od
bitnog značaja za pitanja o kojima je ovdje riječ.
Sa jedne strane, pravnici treba da poznaju mnoga pitanja vezana za
položaj radnika i sindikata kako bi mogli da utvrđuju pravce pravnih
promjena, a sindikat da prati i utiče na te trendove u korist radnika. U tom
smislu su pravna nauka i sindikat međusobno povezani.

12.13.4. Odnos sociologije rada i sociologije sindikata

Sociologija rada je najbliža sociologiji sindikata i međusobno se
dopunjuju. Dok se sociologija rada bavi aspektima rada, prvenstveno
društvenim odnosima u procesu rada, dotle se nauka o sindikatu bavi
problemom sindikalnog organizovanja i djelovanja radnika u zaštiti prava i
206
interesa. Radni odnosi su u tom smislu širi od sindikalnih, koji predstavljaju
dio ukupnih odnosa radnika u radu. Tri su velika imena u 20. vijeku
označila i obilježila područje rada: Elton Majo u vezi psiholoških problema
radnika u dvadesetim godinama, Žorž Fridman, u vezi društvenih aspekata
rada i transformacije rada pedesetih i Hari Braverman u vezi transformacije
rada i strukture moći u preduzećima sedamdesetih godina.

12.13.5. Političke nauke i sociologija sindikata

Političke nauke proučavaju istoriju politike i političkih teorija,
političke ustanove, partije, grupe, javno mnenje i sl. Društvena moć i vlast
su takođe bitan sadržaj političkih nauka. U tom smislu političke nauke bi
mogle biti širi pojam od nauke o sindikatu, koja se bazira na odnosima i
procesima u zaštiti prava i interesa radnika. Rezultati političkih nauka su
dragocjeni i za sindikat. Nauka o politici pomaže da se bolje razumiju
odnosi sa političkim partijama, shvate društveni konflikti, problem
demokratije i elitizma, uloga etničkih zajednica, političkih institucija, kao
što su država, vlada i uprava, razumijevanje interesnih i političkih grupa,
ideologija i sl., što je značajno i za sindikat.

12.13.6. Odnos ideologije i sociologije sindikata

Poseban je odnos nauke o sindikatu i ideologije. Bitna karakteristika
sindikata jeste da se zalaže za demokratsko društvo, koje predstavlja «dobro
društvo u dejstvu» - Lipset. Po Lipsetu, demokratija podrazumijeva
«institucije koje podržavaju sukobe i neslaganja, kao i one koje potpomažu
legitimnosti i konsenzus» (politički čovjek). Sindikat je organizacija koja
treba da bude uznemirena na nepravdu, ali u saglasnosti sa sistemom kada je
to opravdano.
Ideološki stav može biti i onda kada tvrdimo da su kolektivni
ugovori uslov slobode rada, ili, pak, da predstavljaju kapitulaciju pred
poslodavcem. Takođe, ideološki stav može biti onaj koji tvrdi da je socijalni
mir uslov društvenog progresa, ali isto tako da predstavlja odustajanje od
sindikalne borbe i zadatih ciljeva. Da li sindikati mogu bez ideologije i
utopije? Da li oni mogu bez sna i vjere u svoju progresivnu misiju? Da li
vjeruju u misiju koju drugi često ne vide? Sve to govori da na iste stvari
ljudi nerijetko i ideološki različito gledaju. Ovdje ne mislimo na «velike
ideologije» koje se odnose na globalne probleme društva, već na poglede na
elemente «svakodnevnog života»: o običnoj jednakosti i nejednakosti, o
demokratiji i nedemokratiji, o potlačenim i nepotlačenim slojevima i sl.
Ovdje tvrdimo da ovakve «ideologije» postoje, jer su potrebne svim
207
sindikatima koji uostalom imaju svoje poglede na sva goruća pitanja za
život i interes radnika. Danas je prisutan opšti pravac dezideologizacije
društva, pa time i sindikata. Tvrdi se da ideologija ustupa svoje mjesto nauci
i tehnici. Tako, prema Lipsetu, «ideologija» ide prema sociologiji, politička
ideologija prema političkoj sociologiji, filozofija prema tehnici (Gajdeger), a
sindikalna ideologija trebala bi ići prema sociologiji sindikata.
Ako se može reći da savremeni svijet i sindikati sve više napuštaju
ideologiju i idu ka njenom kraju, može se reći i da ona itekako egzistira u
nerazvijenom svijetu, kolonijama, mnogim sindikatima, potlačenim
slojevima i sl., u kojoj vide nadu i pravac emancipacije. Često, bez
ideologije, ljudi bi se osjećali strancem u vlastitoj zemlji.
Sociologija sindikata u našoj verziji ima značajne elemente
ideologije samim tim što polazi od pozitivnih postulata o ulozi radnika i
sindikata u oslobođenju rada i društva u cjelini. Ali, mi ovdje izlažemo i
kritiku stanja u ovoj organizaciji, dajemo i kritičku teoriju o sindikatu, čime
se učenje o sindikatu približava naučnim stavovima.
Nastankom globalnih ideologija na relaciji kapitalizam –
socijalizam, demokratsko i «tegobno društvo» i sl. ne znači da nestaju i
njeni podsistemi koji se odnose na pojedine vrijednosti društvenog sistema.
Naprotiv, ideologija u navedenom smislu i dalje je prisutna u svim
podsistemima, uključujući i sindikate. Razni vidovi racionalizacije,
demokratizacije i participacije u savremenom društvu «pokazuju kako
batinu autoriteta vlasnika i menadžera može uspješno da zamijeni ideologija
rada», kaže Lj. Tadić.71

12.13.7. Odnos socijalne psihologije i sociologije sindikata

Socijalna psihologija se bavi proučavanjem ponašanja ljudi, i to onih
koji su bitni za društvene odnose. Ona želi da utvrdi uslovljenost određenih
oblika ponašanja ljudi u datim okolnostima, kao što su položaj, uloga,
socijalna i druga pripadnost ljudi. Tu su u pitanju stavovi, motivacije,
percepcije, emocije koje predstavlja uži pojam od «društvenog prostora»
kao sveukupnosti društvenih odnosa kojeg proučava sociologija kao opšta
nauka o društvu. «Socijalni prostor» kao sindikalni proučavala bi
sociologija sindikata koja ne može razumjeti mnoge sindikalne pojave bez
poznavanja socijalne psihologije. Znanja ovih nauka imaju bar dva osnovna
smisla – «znanje radi znanja» i «znanje radi djelovanja», kako je to tvrdio
Aristotel, odnosno da imaju «akcionu ulogu» u borbi za emancipaciju
radnika.


71
Nauka o politici, str.157.
208
12.13.8. Pedagoške nauke i sociologija sindikata

Jedna od bitnih funkcija sindikata predstavlja edukacija sindikalnih
kadrova i članstva da bi mogli vršiti svoju funkciju, jer sindikat predstavlja
«posebno umijeće» za koje se ljudi ne osposobljavaju u toku školovanja.
Otuda mnogo voluntarizma i intuitivnosti u radu sindikata. U mnogo čemu
se oponaša rad i djelovanje u drugim organizacijama, posebno u političkim
partijama. Zbog toga danas sindikati posvećuju značajnu pažnju edukaciji
kadrova i za to izdvajaju značajna sredstva.
Danas sindikati ne mogu raditi bez pedagoga, posebno andragoga i
psihologa. Mnogi sindikati formiraju sindikalne škole. A kada se čuje riječ
škola, onda se upravo misli i na nešto što predstavlja značaj pedagogije i
psihologije. Poznavanje principa planiranja rada, pedagoških principa za
izvođenje obuke, metoda edukacije, sredstava edukacije i sl., je nešto čemu
sindikat mora posvetiti pažnju. Zato je saradnja nauke o sindikatu sa
pedagoškim naukama od velikog značaja. Sa druge strane, u tom procesu se
moraju uvažavati i posebne osobine, pa i crte ličnosti, zbog čega je potrebna
saradnja i sa psiholozima, od čega zavisi edukacija sindikalnih kadrova.
Pedagoška paradigma, dakle, mora biti i sindikalna u onoj mjeri koliko je
pedagogija značajna za ostvarivanje uloge modernog sindikata.

12.13.9. Sindikat i neke društvene teorije

Na sindikat i na njegove odnose i procese utiču određene pojave. Sa
druge strane, odnosi i procesi u sindikatima se često povezuju sa određenim
odnosima koji važe i za druge društvene pojave. Tako se može reći da se
određena liderska ponašanja u sindikatima tumače makijavelistički, kao
borba za vlast i moć, u čemu «cilj opravdava sredstvo». Isto tako, određene
sindikalne akcije se tumače u smislu prava sindikata na sve akcije
uključujući štrajkove, proteste i bojkote da bi se došlo do određenog cilja.
S druge strane, pozicija sindikata se želi i može protumačiti sa
sociologističkog stanovišta koje polazi od toga da društvo kao cjelina
određuje sve, pa i sindikat, koji treba da mirno preuzme svoju ulogu i da
radi na realizaciji onih funkcija koje mu pripadaju. Toga načela su se
pridržavale i neke zemlje koje su čak u ustavu utvrdile funkcije koje može
da ima sindikat, što je vodilo njegovoj zavisnosti od društvenog okvira.
Poznavanje psiholoških teorija može da nam pomogne u shvatanju
uloge psihičkih faktora na sindikalne odnose i procese. Volja za moć,
karakterne i psihološke osobine ljudi, posebno vođa, zaista utiču na
djelovanje organizacije, naročito ako u društvu i sindikatima nema
demokratije. Uticaj psihološkog faktora može se razumjeti sa stanovišta
209
povezanosti ovog faktora sa drugim činiocima u društvu, kao što su:
ekonomski, politički, kulturni i sl.
Organske teorije hoće da izjednače društvo sa biološkom jedinkom,
ističući da i društvo, u ovom slučaju i sindikat, djeluju kao jedan organizam
međusobno povezanih dijelova. Kao što se dijelovi u tijelu trebaju
pokoravati cjelini organizma, tako i društvene grupe treba da se podređuju
društvu kao superorganizmu. Ovim teorijama slične su biološke koje
posebnu ulogu u društvenim procesima daju nagonima i urođenim
osobinama, kao i podsvjesnim motivima kojih socijalni faktori nisu često
svjesni. Ti faktori, svakako, utiču i na djelatnost sindikalaca i sindikata kao
organizacije.
Teorija sile polazi od toga da svaka društvena organizacija treba da
ima određenu moć i snagu, odnosno silu da utiče na određene odnose i
procese. U tom smislu i sindikat ima svoju kolektivnu moć koja se realizuje
u vidu kolektivnih akcija, kao što su: štrajkovi, protesti, bojkoti i drugi
vidovi sindikalne borbe. Uticaj sindikata srazmjeran je sili kojom raspolaže
– geslo je ove teorije.
Teorija elite dijeli svaku organizaciju na članstvo i rukovodstvo, na
elitu i masu, ističući da članstvo uglavnom služi da bi se elita izabrala na
vlast. R.Mihels ističe da u svakoj organizaciji vlada «gvozdeni zakon
oligarhije», što znači otuđenje izabranog rukovodstva u posebnu strukturu i
interes. Te činjenice moraju biti svjesni i sindikalci da se ne bi otuđili od
članstva i da ne bi svoj odnos prema eliti manifestovali masovnim izlaskom,
pisanjem peticija i javnim protestima protiv svoje organizacije.
Solidarističke teorije polaze od činjenice da u društvu postoje
različiti slojevi i klase po svom društvenom položaju. Ova teorija polazi od
moralnih načela potrebe za saradnjom u zaštiti zajedničkih interesa koji su u
interesu većine stanovništva u odnosu na privilegovanu manjinu. Ova teorija
je izraz želje masovnog društva da od bogatih slojeva uzme dio bogatstva
radi podjele siromašnima. S obzirom da sindikat zastupa interese mase koja
je ekonomski siromašnija i koja je najčešće pod udarom zakidanja određenih
prava, princip solidarnosti treba da bude jedan od vodećih principa sindikata
kao organizacije. U tom smislu su principe solidarističke teorije većina
sindikata ugradila u svoje programe.
Iz teorije društvenog ugovora (Ruso, Lok) proizašli su mnogi
ugovori između socijalnih grupacija, uključujući i kolektivne ugovore koje
zaključuju sindikati sa predstavnicima kompanija i vlasti. Ovi ugovori
počivaju na principima dobrovoljnosti i ekvivalentnosti prava i dužnosti
učesnika kolektivnog pregovaranja. Kao i u opštem ugovoru, socijalni
kolektivni ugovori daju pravo na borbu i otpor u slučaju njegovog
210
nepridržavanja, kao što i narod ima prava na pobunu i smjenu vlasti ako se
ne poštuje društveni ugovor, ustav i zakon.
Pravne teorije polaze od shvatanja da su društveni odnosi realni tek
onda kada dobiju određenu pravnu formu. Van pravnih normi, svi odnosi su
neodređeni i kao takvi ne pripadaju savremenom društvu. To bi značilo da
sindikat nema pravo na djelovanje izvan zakonom propisanih prava i
dužnosti, čime se faktički suspenduje njegovo pravo na sindikalnu borbu i
otpor. Naprotiv, sindikalna borba se koristi ne samo za ostvarivanje legalnih
prava, već i za legalizaciju novih, čime se dovodi u sukob sa pozitivnim
pravom. Ove i druge teorije svakako mogu da doprinesu boljem
razumijevanju društvenih odnosa koji su značajni za sindikalno
organizovanje i djelovanje.
Pored ovih teorija poznate su i teorije funkcionalizma (Merton,
Parsons) koje određenu pojavu posmatraju isključivo sa stanovništva
funkcije koju imaju u društvu, zatim strukturalizam (K.Levi Stros, L. Altise)
koji određenu pojavu posmatra najčešće sa stanovišta sastava ili strukture
koja čini određenu društvenu pojavu, dok teorija društvenih sukoba
posmatra društvene odnose isključivo kao odnose proturiječnosti i sukoba
koji imaju prvenstveno pozitivnu funkciju, jer pospješuju rješavanje
društvenih napetosti (R. Derendof ). Kritička teorija društva posmatra
društvo sa vrijednosnog stanovništa uočavajući njegove slabosti i predlaže
rješavanje određenih problema i slabosti (Markuze, From, Harkhajmer).