Primena tehničkih normi pri izradi studija opravdanosti vodosnabdevanja

Matija Stipić1 Srđan Kolaković2 Slobodan Tašin3 Rihard Šranc4
APSTRAKT: Tehničke norme DVGW W 410: 2008 daju preporuke za utvrđivanje potrošnje vode i koeficijente dnevne i časovne neravnomernosti potrošnje kao osnovu za dimenzionisanje glavnih objekata u sistemima vodosnabdevanja. Višedecenijska istraživanja ukazuju na trend smanjenja potrošnje vode po stanovniku i smanjenje koeficijenata neravnomernosti za sve tipove naselja. Na osnovu merenja u nemačkim gradovima i naseljima, date su formule za proračun koeficijenta neravnomernosti u funkciji broja stanovnika. Nemačka KfW banka na osnovu studija izvodljivosti baziranih na ovim kriterijumima, obezbeđuje donacije i povoljne kredite za poboljšanje vodosnabdevanja gradova u Srbiji. U radu su prikazana iskustva autora u primeni ovih normi kao i poređenja sa domaćim preporukama iz oblasti dimenzionisanja sistema vodosnabdevanja Ključne reči: norma potrošnje, koeficijenti dnevne i časovne neravnomernosti

Application of Technical Rules to the Feasibility Studies on Water Supply Systems
ABSTRACT: Technical rule DVGW W 410: 2008 provide recommendations for assessment of water consumption and daily and hourly peak factors as the basis for dimensioning of main components in water supply systems. Decades of research have indicated the tendency of reducing water consumption per capita as well as the decrease in peak factors for all types of settlements. Formulas for calculation of daily and hourly peak factors as a function of the population are given based on measurements performed in German towns and communities. German KfW Bank provides funds through donations and favorable credits to improve water supply in towns in Serbia based on such criteria. In the paper, the authors present their experience in the application of the given rules as well as the relations to domestic recommendations for the dimensioning of the water supply system. Key words: water consumption, daily and hourly peak factors.

1 2

Dr Matija Stipić, Vojvodinaprojekt A.D., Novi Sad Dr Srđan Kolaković, redovni profesor, Fakultet tehničkih nauka, Novi Sad 3 Mr Slobodan Tašin, asistent, Fakultet tehničkih nauka, Novi Sad 4 Rihard Šranc, dipl. inž. građ., Vojvodinaprojekt A.D., Novi Sad

1

što se pripisuje sezonskim faktorima (promena temperature. bolnice. predimenzionirani cevovodi. Naime. Ovako definisana. nerealno procenjen potreban kapacitet direktno ugrožava funkcionisanje sistema u realnim uslovima. škole. Tipičan primer su propisi koji regulišu potrebe za protivpožarnom vodom (domaći Pravilnik o tehničkim normativina za hidrantsku mrežu za gašenje požara). Potreban kapacitet određen je maksimalnom očekivanom potrošnjom konzumnog područja za koje se sistem vodosnabdevanja projektuje. što je u praksi najčešće slučaj. Normativi potrošnje utvrđuju (u smislu preporuka) prosečne potrošnje različitih kategorija potrošača i očekivane neravnomernosti potrošnje tokom dana i godine. tehničkim normama mogu biti date i preporuke koje se odnose na neke druge – bitne radne parametre sistema vodosnabdevanja. kao što su na primer preporuke koje se tiču radnog pritiska u sistemu ili brzine strujanja u cevima (održanje kvaliteta isporučene vode). normativa potrošnje koji se obično daju u formi tehničkih normi. delova sistema kao i pojedinačnih objekata sistema (izvorišta. sanitarni. Norma potrošnje je prosečna dnevna potrošnja vode određenog područja svedena na jednog stanovnika. postaju ozbiljan izvor pogoršanja sanitarne ispravnosti vode. magistralni i cevovodi većeg prečnika i sl. U tom smislu normative potrošnje čine [3]: • norme potrošnje i • koeficijenti neravnomernosti potrošnje. pa čak i drugačijim tumačenjem i primenom istih normi. 2 . sigurnosni i drugi zahtevi koje sistem vodosnabdevanja mora da zadovolji. Nasuprot tome.). promena količine padavina i sl. Ovo pre svega ima za posledicu drastične razlike u investicionoj vrednosti i procenjenim troškovima eksploatacije i održavanja objekta.) jeste potreban kapacitet koji taj sistem ili postrojenje treba da ostvari. korišćenjem različitih normi potrošnje i koeficijenata neravnomernosti.. industrije. norma potrošnje obuhvata potrebe za vodom stanovništva. Potrebe za vodom praktično svih kategorija potrošača menjaju se tokom dana kao posledica različitih aktivnosti koje se u toku dana obavljaju. očekivana potrošnja utvrđuje se na osnovu tzv. što u krajnjem slučaju može dovesti do odustajanja investitora da uloži svoj novac u takav projekt. Sa druge strane. Konačno. javnih ustanova (administracija.1. mogu se. sistemi projektovani za manji kapacitet nego što su realne potrebe potrošača neminovno se suočavaju sa restrikcijama pritiska i potrošnje i u krajnjoj liniji – sa velikim nezadovoljstvom korisnika.). postrojenja za preradu vode. ali i tokom godine. 5 Misli se pre svega na sisteme snabdevanja vodom za piće – vodovode. Neravnomernost potrošnje u toku dana iskazuje se koeficijentom satne neravnomernosti Kh a u toku godine – koeficijentom dnevne neravnomernosti Kd. I iz domaće i iz inostrane prakse je poznato da je definisanje potrebnog kapaciteta sistema ili objekta vodosnabdevanja veoma „fluidno“ pitanje. znatan uticaj na potreban kapacitet sistema mogu imati važeći standardi ili pravilnici kojima se regulišu različiti tehnološki. UVOD Polazni podatak za planiranje i projektovanje sistema vodosnabdevanja5. Sem normativa potrošnje. hoteli i sl. rezervoari. Ukoliko ne postoje podaci o realnim potrebama za vodom na posmatranom području. poljoprivrednih gazdinstava i gubitke vode iz sistema distribucije. za jedan te isti objekat – sračunati veoma različiti potrebni kapaciteti. pumpne stanice. Tako na primer. zbog sporog tečenja (odnosno predugog zadržavanja vode u njima).

U ovom radu. dva naselja sa istim brojem stanovnika). godine koja bi mogla da se shvati kao osnovna podloga za definisanje normativa potrošnje vode iz sistema za snabdevanje vodom za piće. ukupna potrošnja vode u SAD ide i do 600 L/st/dan dok u Alžiru iznosi svega 46 L/st/dan. pravilna primena tehničkih normi zahteva ne samo opsežne pripreme koje podrazumevaju prikupljanje što većeg broja podataka o konkretnom korisniku nego i određen inženjerski „osećaj“ i iskustvo projektanta. sistematski rad na praćenju i snimanju potreba za vodom najrazličitijih kategorija potrošača. Iz tih razloga. u srpskoj praksi vlada veliko šarenilo i nedostatak jasno definisanih i opšte prihvaćenih normativa. cena vode. • javne ustanove – 90 L/st/d i • procenjeni gubici – 110 L/st/d (nešto više od 18 %). Vodoprivrednom osnovom utvrđuje se norma potrošnje vode na 600 L/st/d u urbanim područjima pri čemu se potrebe pojedinih kategorija potrošača procenjuju na sledeći način: • potrošnja stanovništva – 230 L/st/d. kao i sopstvena iskustva u njihovoj primeni. obezbeđuje neophodnu osnovu za proračun sistema vodosnabdevanja i što je isto toliko važno – pruža investitorima osećaj sigurnosti da je tehnička i planska dokumentacija na osnovu koje je potrebno doneti odluku o investiranju izrađena u skladu sa važećim normativima. Norme su korišćene pri izradi studija opravdanosti u okviru projekta „Program vodosnabdevanja i odvođenja otpadnih voda u opštinama srednje veličine u Srbiji“. postojanje primenljivih i od najšire stručne javnosti prihvaćenih tehničkih normi. Ne postoje univerzalni normativi potrošnje koji bi važili za sve države i regione6 već se pojedine zemlje trude da donesu preporuke koje na najbolji način odslikavaju stvarno stanje i potrebe kod njih. veoma važne oblasti. 3 . Ipak. mogu iskazati sasvim različite potrebe za pijaćom vodom: lokalitet (ravničarska i brdsko-planinska naselja) sa čime su povezani i klimatski faktori. autori su dali osvrt na postojeće stanje u ovoj oblasti u Srbiji a zatim kratak pregled preporuka sadržanih u tehničkim normama DVGW W 410. navike i životni standard stanovništva. 6 Primera radi. POSTOJEĆI NORMATIVI POTROŠNJE U SRBIJI U pogledu normi potrošnje vode i načina definisanja očekivane potrošnje i neravnomernosti potrošnje. Prvi dokument je važeća Vodoprivredna osnova Srbije iz 2002. • potrebe industrije (koje se pokrivaju iz javnih vodovoda) – 170 l/st/d. potrošnja se kreće oko 290 L/st/dan a u drugim i do 540 L/st/dan [1]. Ovde se navode dva dokumenta koja po mišljenju autora mogu poslužiti kao solidna osnova za potpunije regulisanje ove. koji se finansira od strane nemačke vlade preko investicione banke KfW. Cilj programa je obezbeđivanje održivog snabdevanja pijaćom vodom stanovništva u osam gradova srednje veličine u Srbiji pri socijalno prihvatljivoj ceni. To nije nimalo lak zadatak i zahteva dugogodišnji. način obračuna utrošene vode (individualna ili kolektivna merila) itd. naoko sličnog tipa (npr. 2.Primena tehničkih normi za određivanje očekivane potrošnje ne garantuje da će sračunate vrednosti odgovarati stvarnim potrebama konzuma. U nekim regionima Kanade. pa i višedecenijski. Tehničke norme „DVGW W 410: Potrebe za vodom“ izdalo je Nemačko udruženje za gas i vodu 2008. Mnogo je razloga koji mogu uticati da dva potrošača.

pre svega veš mašina i mašina za pranje posuđa.000 od 2.000 do 5. Norme potrošnje i koeficijenti neravnomernosti procenjuju se u funkciji broja stanovnika (vidi tabelu 1) Tabela 1: Norme potrošnje u domaćinstvima i koeficijenti neravnomernosti Broj stanovnika naselja do 2. pre svega stanovništva u Nemačkoj. trendovima potrošnje u evropskim zemljama u tranziciji.000 do 10.2 0. kao i smanjenje koeficijenata neravnomernosti.000 od 5.7 1.9 1.6 Kh (min) 0. a koji mnogo detaljnije definiše normative potrošnje jeste Strategija vodosnabdevanja i zaštite voda u AP Vojvodini (2007). Definišu se pojedine kategorije potrošača i daju osnove za utvrđivanje normi potrošnje i koeficijenata neravnomernosti.000 do 20. normativima potrošnje koji se primenjuju u zemljama Evropske zajednice i na specifičnostima Vojvodine. Drugi dokument koji se ovde navodi.000 od 10.8 1. TEHNIČKE NORME DVGW W410 Tehničke norme DVGW W 410 definišu normative potrošnje i koeficijente neravnomernosti karakterističnih kategorija potrošača vode za piće u Nemačkoj.35 (max) 2.0 1. • postojeći vodovodi sistemi – od 10 % do 20 % od prosečne dnevne potrošnje. Kao glavni uzroci opadanja specifične potrošnje stanovništva navode se ekonomski razlozi (cena vode) i sve masovnija upotreba savremenijih kućnih aparata – potrošača vode.5 2.6 1.000 Jedinična potrošnja [L/st/d] 110 120 130 140 150 Kd 2. Važeće norme izdate su krajem 2008.0 1.Za ruralna područja utvrđena je norma potrošnje na 400 L/st/d od čega su: • potrebe stanovništva – 215 L/st/d. Potrošnja vode u domaćinstvima definiše se kao lična potrošnja pojedinca za fiziološke i higijensko-sanitarne potrebe. Preporuke sadržane u ovom planskom dokumentu zasnovane su na domaćim i evropskim iskustvima. do čega je došlo u poslednje dve decenije.5 %) Vodoprivredna osnova ne definiše koeficijente neravnomernosti što je i razumljivo imajući u vidu stvarnu namenu ovog dokumenta koja se najbolje očituje iz završne konstatacije: „Procenjene norme potrošnje nisu i ne mogu biti preporuke za projektovanje konkretnih vodovodnih sistema. i razlikuju se od prethodnih izdanja po tome što uzimaju u obzir znatno smanjenje norme potrošnje.8 1. One služe da se na nivou Vodoprivredne osnove rezervišu vodni resursi i utvrde smernice za buduće kompleksno korišćenje voda“.3 0.5 Procena gubitaka vode u vodovodnoj mreži predlaže se na sledeći način: • novi vodovodi (u fazi planiranja) – do 10 % od prosečne dnevne potrošnje. koji za svoj radni ciklus zahtevaju znatno manje količine vode od sličnih uređaja prethodnih generacija 4 .25 0. 3.2 0. • potrebe domaćih životinja i javna potrošnja – 115 L/st/d i • gubici – 70 L/st/d (17. Rezultat su višedecenijskog sistematskog praćenja navika i potrošnje velikog broja različitih korisnika javnih vodovoda.000 preko 20.

Na slici 2 prikazani su trendovi promene koeficijenata dnevne (fd) i časovne (fh) neravnomernosti potrošnje za jedno naseljeno mesto tokom istog posmatranog perioda. Trend smanjenja koeficijenata neravnomernosti potrošnje za jedno naseljeno mesto u Nemačkoj 3. Trend opadanje specifične potrošnje u Nemačkoj Slika 2.U smislu ilustracije ovog trenda. specifična potrošnja stanovništva kreće u granicama od 5 . u ekstremnim slučajevima. U prilog ovome navodi se da se. čime se jasno stavlja do znanja da se ovaj osnovni podatak mora odrediti uzimanjem u obzir specifičnosti konkretnog konzumnog područja. Slika 1.1 Potrošnja stanovništva Tehničke norme DVGW W410 ne navode striktne preporuke za procenu norme potrošnje stanovništva. do 2005 god. na slici 1 dat je dijagram promene specifične potrošnje stanovništva u Nemačkoj u periodu od 1990.

.. U nedostaku pouzdanih podataka o stvarnim potrebama stanovništva.. pranje automobila. smatra se da je norma potrošnje od 120 L/st/d dobra polazna procena... Ako je umesto broja stanovnika poznat broj stambenih jedinica (stanova)..... u najvećem broju slučajeva... stambene zgrade i manja naselja....1099×log2(E) – 0. kupanje.. smatra se da je prosečan broj stanara u jednoj stambenoj jedinici oko 2 (od 1.. % 36 27 12 6 6 4 9 100 L/st/dan 43 32 15 7 7 5 11 120 Tuširanje..1624 ... log (Qmax) = 0. zalivanje bašta Kuvanje i piće Ostale male potrošnje Ukupno Interesantno je da norme W 410 daju i preporuke za procenu maksimalne očekivane potrošnje za manje stambene jedinice (do 1000 stanovnika) kao što su kuće... (1) gde je E – broj stanovnika 6 ... Prosečna struktura raspodele potrošnje vode po stanovniku u Nemačkoj... ovaj interval je znatno uži i kreće se od 90 L/st/d pa do oko 140 L/st/d...... U tabeli 2 daje se prosečna struktura potreba za vodom stanovništva.2). Slika 3... Zavisnost maksimalne očekivane potrošnje po stanovniku u funkciji broja stanovnika (za stambene jedinice do 1000 stanovnika) Odgovarajuća fukcionalna zavisnost data je jednačinom (1).. Na slici 3 prikazan je dijagram zavisnosti maksimalne očekivane potrošnje od broja stanovnika..... lična higijena Ispiranje toaleta Pranje veša Pranje sudova Čišćenje prostora......9729×log(E) – 0..60 L/st/d do čitavih 500 L/st/d! Ipak..8 do 2.. Tabela 2...

.......max)×100 = (fh/fd)×(100/24) ........................... (6) stmax =19................ (4) U nedostatku pouzdanijih...................0752 ..........3×E-0.... pre svega izmerenih pokazatelja neravnomernosti potrošnje stanovništva.......... maksimalne vrednosti navedenih koeficijenata mogu se proceniti se uz pomoć empirijskih obrazaca u funkciji broja stanovnika „E“ konkretnog naselja: fh = 18. koeficijent časovne neravnomernosti potrošnje definisan je odnosom maksimalne i srednje časovne potrošnje stanovništva: fh = Qh............................Maksimalne dnevne i satne neravnomernosti potrošnje procenjuju se na osnovu koeficijenta dnevne i časovne neravnomernosti fd i fh... Slika 4...........................1×E-01682 .max/(Qa/365)........ a zavisnost procentualnog koeficijenta časovne neravnomernosti (7) na slici 5.............. (3) Konačno...................................... (7) Zavisnosti (5) i (6) prikazane su na dijagramu na slici 4......................... pri čemu se ovi koeficijenti definišu na nešto drugačiji način nego što je to uobičajeno u praksi u Srbiji...................... tehnički normativ W 410 definiše i procentualni koeficijent časovne neravnomernosti: stmax = (Qh..................................max/Qhm = Qh............093 ................. zarad praćenja dnevnih kolebanja potrošnje.max/[Qa/(365×24)]............max/Qdm = Qd.................................................................................. Koeficijent dnevne neravnomernosti definisan je kao odnos maksimalne i srednje dnevne potrošnje stanovništva: fd = Qd...... Zavisnost koeficijenata dnevne i časovne neravnomernosti potrošnje stanovništva u funkciji broja stanovnika naselja 7 .............................................. (5) fd = 3.........................................9×E-0............. Slično tome..... (2) gde je Qa ukupna procenjena godišnja potrošnja stanovništva u m3/god............................max/Qd.................

............................................................................................................... (8) Qh................Slika 5............... 8 ................................................................................ (12) odnosno Kh = stmax×24/100 .................max/100 ................2 Norme potrošnje vode prema kategorijama potrošača Tehničke norme DVGW W 410 daju detaljne preporuke za procenu potrošnje u javnim ustanovama.. (10) Analizom izraza (2).............................. Maksimalni koeficijenti dnevne i časovne neravnomernosti potrošnje daju se u tabeli 4......max = fd×Qdm= fd×(Qa/365) ......................... (11) Kh = fh/fd .................................................................. (9) odnosno Qh.................................... procenjene maksimalne dnevne i časovne potrošnje stanovništva sračunavaju se na osnovu sledećih obrazaca: Qd..... (13) 3............. (3) i (4) lako se nalazi veza između koeficijenata neravnomernosti fd...... Zavisnost koeficijenta procentualne časovne neravnomernosti potrošnje (stmax) stanovništva u funkciji broja stanovnika naselja Kada su koeficijenti neravnomernosti određeni..max = fh×Qhm= fd×[Qa/(365×24)] ... fh i stmax i koeficijenata Kd i Kh koji se uobičajeno koriste u domaćoj praksi: Kd = fd ............................................................................................ ugostiteljskim objektima i poljoprivrednim gazdinstvima..........................max = stmax×Qd............................................ Pregled normi potrošnje dat je u tabeli 3.............

5 fh 3.2 7. norma potrošnje procenjuje se prema broju ekvivalentnih grla krupne stoke koji se sračunava na osnovu stvarnog broja i vrste životinja (i broja zaposlenih) i korekcionih faktora za pojedine vrste domaćih životinja datih u tabeli 5. Norme potrošnje za različite kategorije potrošača Kategorija potrošača Bolnice Škole Administrativni objekti i biroi Hoteli Razni poslovni objekti Poljoprivredna gazdinstva Jedinica potrošnje Pacijenti i osoblje (PP) Broj kreveta (BZ) Učenici i profesori (SL) Zaposleni (B) Hotelski gosti (G) Hotelsko sobe (HZ) Površina (ha) Radno mesto (AP) Grlo krupne stoke (GVGW) Norma potrošnje 340 L/PP/d 500 L/BZ/d 6 L/SL/d 25 L/B/d 290 L/G/d 390 L/HZ/d 2000 L/ha/d 50 L/AP/d 52 L/GVGW/d Opseg potrošnje 120 – 830 L/PP/d 130 – 1200 L/BZ/d 13 – 111 L/B/d 100 – 1400 L/G/d 70 – 1400 L/HZ/d 1500 –1400 L/ha/d 25 –125 L/AP/d Tabela 4.7 1.3 1. Koeficijenti neravnomernosti potrošnje za različite kategorije potrošača Maksimalni koeficijenti neravnomernosti potrošnje fd Bolnice Škole Administrativni objekti i biroi Hoteli Razni poslovni objekti Poljoprivredna gazdinstva 1.6 4.7 1.4 1.Tabela 3.0 0.3 0.2 1. Korekcioni faktori za proračun norme potrošnje raznih vrsta domaćih životinja Vrsta životinje Krava Konj Tele – goveda do 1 godine June – goveda od 1 do 2 godine Goveda preko 2 godine Ždrebe Korekcioni faktor 1.6 Kategorija potrošača Kad je reč o potrošačima iz kategorije poljoprivrednih gazdinstava.8 1.0 0.5 5.8 1.6 7.4 5.3 9 . Tabela 5.

23 0. postojanja neregistrovanih priključaka itd. Korekcioni faktori za proračun norme potrošnje raznih vrsta domaćih životinja Vrsta životinje June do cca.4 Dijagrami dnevne neravnomernosti potrošnje U smislu ilustracije međusobnog uticaja potrošnje stanovništva i potrošnje vezane za privredne aktivnosti. Tehničke norme DVGW W 410 ne propisuju poseban postupak za procenu gubitaka vode. 10 .1 0. Za potrebe preliminarnih analiza.1 0. navodi se da se po ovom pitanju moraju sprovesti detaljne analize stvarnog stanja i to prema postupcima opisanim u tehničkim normama DVGW W 392 i DVGW 491-1.5 0.9 0.5 0.1 0.04 0.3 0. može se takođe smatrati da se gubici u apsolutnom iznosu ne menjaju tokom dana niti usled sezonskih uticaja.Tabela 5 (nastavak). tehničke norme DVGW W 410 informativno daju dijagrame dnevne neravnomernosti potrošnje za tipičan grad sa jakom privredom (vidi sliku 6) i za grad sa slabijom privrednom aktivnošću (slika 7). tehničke norme DVGW W 410 daju neophodne preporuke za analizu potreba za vodom i za druge – specifične kategorije potrošača. U nedostatku relevantnih parametara.04 0. sajamske i kongresne hale.04 Sem kategorija potrošača navedenih u tabelama 3 i 4.3 0. Veličina gubitaka zavisi od stanja i starosti distributivne mreže. kvaliteta održavanja. bazeni stadioni i hipodromi. tržni centri i sl.15 0.3 Gubici Gubici vode iz vodovodne mreže mogu da dostignu značajan procenat od ukupne količine vode koja se u mrežu potiskuje. Umesto toga.13 0. 4 nedelje Tovno june do 100 kg žive vage Tovno june do 180 kg žive vage Tovni bik do 350 kg žive vage Tovni bik od 350 kg žive vage Domaće svinje Domaće krmače Domaće krmače sa prasićima Tovne svinje od 110 do 200 kg žive vage Ovce Koze Kokoške Guske Patke Korekcioni faktor 0. gubici vode iz vodovodne mreže mogu se grubo proceniti na oko 10 % od ukupne godišnje potrošnje u sistemu vodosnabdevanja. 3. kao što su sportske hale. 3.

Slika 6. daju se dijagrami dnevne neravnomernosti potrošnje u toku dana sa maksimalnom potrošnjom. za dve uzastopne godine za manje naseljeno mesto (slika 8)7. vrednosti na ordinati treba množiti sa 24/100 da bi da bi se dijagrami preveli u oblik uobičajen u domaćoj praksi. Dijagram dnevne neravnomernosti potrošnje za tipičan grad sa jakom privredom Slika 7. Dijagram dnevne neravnomernosti potrošnje za tipičan grad sa slabijom privrednom aktivnošću Konačno. 7 Na prikazanim dijagramima. 11 . u smislu ilustracije sezonskih uticaja na potrošnju vode.

Dijagrami dnevne neravnomernosti potrošnje za dve uzastopne godine za manje naseljeno mesto 4. Oba podatka određivana su na osnovu preporuka sadržanim u tehničkim normama DVGW W 410 i na osnovu kompleksnog uvida u stvarno stanje na terenu. lokalnih vlasti i javnih komunalnih preduzeća u ovim gradovima. polazni podaci za izradu studija opravdanosti bile su norme potrošnje konkretnog konzuma i koeficijenti neravnomernosti potrošnje. Pančevo. 8 U program su uključeni gradovi: Kraljevo. već dugi niz godina nemačka vlada. Predviđene investicije uglavnom se odnose na rekonstrukciju delova vodovodne mreže. U okviru ovog programa predviđena su ulaganja sisteme vodosnabdevanja (i odvođenja otpadnih voda) prema planovima koji su unapred dogovoreni između KfW banke. Jedan od takvih programa je i "Program vodosnabdevanja i odvođenja otpadnih voda u opštinama srednje veličine u Srbiji" koji obuhvata osam srpskih gradova8. Sremska Mitrovica and Vršac. ulaže putem donacija i povoljnih kredita u srpsku infrastrukturu i komunalne sisteme. zavisnih troškova eksploatacije i održavanja. Šabac. PRIMENA TEHNIČKIH NORMI DVGW W 410 PRI IZRADI STUDIJA OPRAVDANOSTI Kao što je ranije napomenuto. Smederevo. kao i za procenu uticaja predviđenih investicija na buduću cenu vode jesu studije opravdanosti koje su izrađene za svih osam gradova ponaosob.Slika 8. Loznica. pumpne stanice) ili pak na proširenje vodovodnog sistema prema naseljima i selima koja trenutno nisu deo postojećih vodovoda. 12 . Sombor. preko investicione banke KfW. Nosilac posla izrade studija bila je austrijska konsultantska kuća SETEC sa domaćim partnerima Vojvodinaprojekt iz Novog Sada i Fideco iz Beograda. U svim slučajevima kada je bilo predviđeno ulaganje u vitalne objekte sistema ili u proširenje vodovodne mreže ka novim potrošačima. rekonstrukciju pojedinih vitalnih objekata sistema (npr. srpske vlade. Osnova za procenu investicionih ulaganja.

13 .9) i fh = 4 (Kh = 2. ali je po mišljenju autora bliža realnoj stanju u našoj zemlji imajući u vidu standard stanovništva.172 1.084 2. baziranim na tehničkim normama DVGW 410. ne postoji sistem praćenja potrošnje. Ovo je nešto viša specifična potrošnja od preporučene normama W 410 za slična naselja u Nemačkoj. prikupljenim podacima na terenu i uz uvažavanje specifičnosti Vojvođanskih naselja. U većini slučajeva. maksimalna dnevna i maksimalna časovna) sračunate su sledećim postupkom. Broj stanovnika i ukupna prosečna potrošnja osam naselja u opštini Sombor prema literaturnim izvorima [4] Naziv naselja Čonoplja Svetozar Miletić Stanišić Kljajićevo Stapar Telečka Aleksa Šantić Doroslovo Broj stanovnika 4. lokalni vodovodni sistemi u selima u nadležnosti su mesnih zajednica.169 4. • Javna potrošnja u naseljima je zanemariva i pretpostavljeno je da je uzeta u obzir uvećanom normom potrošnje stanovništva.1). a da se navedene prosečne potrošnje kreću u relativno širokom rasponu.012 3. Podaci su preuzeti iz projektne dokumentacije [4] Tabela 6. Time je na posredan način uzet u obzir uticaj nešto uvećanih gubitaka iz mreže na neravnomernost potrošnje (vidi dalje) kao i činjenica da se više naselja snabdeva iz istog magistralnog cevovoda te da se ne može očekivati da se u svim tako povezanim selima ostvaruje maksimalna časovna potošnja istovremeno.Već kod prvog podatka – norme potrošnje. Jedini izvor podataka su informacije dobijene od ljudi koji održavaju vodovod i eventualno iz postojeće projektne dokumentacije. Merodavne potrošnje u naseljima (prosečna dnevna. posebno kada su u pitanju naselja koja je trebalo povezati na sistem gradskog vodovoda. Ovo su za oko 5 – 10 % niži koeficijenti neravnomernosti u odnosu na vrednosti koje bi se dobile striktnom primenom jednačina (4) i (5) na broj stanovnika u selima.359 3.808 6. dobijeni podaci morali su biti uzeti sa velikom rezervom. navike i prosečnu starost velikih kućnih potrošača vode (npr.720 2.830 Ukupna prosečna potrošnja L/st/d 217 92 150 125 77 120 170 131 Sa obzirom da se radi o naseljima koja su po svim karakteristikama veoma slična. • Za sva naselja usvojena je norma potrošnje stanovništva od 130 L/st/d. naišlo se na probleme. a naplata utrošene vode vrši se paušalno. u tabeli 6 navode se podaci o ukupnoj prosečnoj potrošnji vode za osam naselja u somborskoj opštini. U oba slučaja. mašine za veš). ovi podaci su odbačeni (kao u ostalom i u samoj izvornoj dokumentaciji [4]). • Za sva naselja usvojeni su približno isti koeficijenti neravnomernosti potrošnje i to fd = 1.9 (Kd = 1. za koja je razmatrana mogućnost priključenja na centralni gradski vodovodni sistem. Primera radi.

ovo je ispravan postupak sa obzirom da je cilj proračuna procena ukupne maksimalne dnevne i časovne potrošnje u naseljima.75 6.25 10.04 6.93 25. Drugim rečima.72 36. Broj grla u pojedinim naseljima dobijen je od Veterinarske stanice u Somboru.25 14 . • U nedostatku bilo kakvih podataka.25 13. Radni pritisak u mreži u bilo kom čvoru. Maksimalna časovna potrošnja u vodovodnom sistemu u slučaju požara.pp) Tabela 7. Magistralni cevovodi prema naseljima sa postojećim ili predviđenim rezervoarima čiste vode dimenzionisani su prema maksimalnoj dnevnoj potrošnji.62 13.000 stanovnika.81 6. odnosno na 5.79 17.Norma potrošnje krupne stoke (uglavnom goveda) usvojena je na 50 L/kom/d a sitne na prosečnih 10 L/kom/d. Časovna potrošnja (u m3/h) usvojena je na 8 % od ovako dobijene vrednosti za naselja sa manje od 5.09 • Qh.21 36.27 12. te da bilo neopravdano očekivati da se maksimalne potrebe i stanovništva i poljoprivrednih gazdinstava pojavljuju istovremeno – u istom satu.73 30.30 50.74 25.5 bar.max [L/s] 30. Na ovako sračunatu časovnu potrošnju dodaju se potrebe za protivpožarnom vodom.49 21.71 10.52 3. • Za vrednosti koeficijenata neravnomernosti potrošnje krupne i sitne stoke usvojene su iste vrednosti kao i za koeficijente neravnomernosti stanovništva. a za koeficijent časovne neravnomernosti znatno niža. Sa cevi manjeg prečnika se obezbeđuje protok od 24 m3/h [6].5 % za naselja sa više od 5. za koeficijent dnevne neravnomernosti usvojena je viša vrednost od preporučene tehničkim normama DVGW W 410 (vidi tabelu 4). Rezultati opisanog proračuna za svih osam naselja prikazani su u tabeli 7. u tom slučaju ne sme da padne ispod 1.84 Qh. Qh.pp [L/s] 32.000 stanovnika. sračunata je na sledeći način.max.84 29.15 20. gubici vode iz lokalnih vodovodnih mreža usvojeni su na 15 % od ukupne srednje dnevne potrošnje i smatrano je da se ne menjaju tokom dana i godine. Najpre je sračunata maksimalna dnevna potrošnja.87 Qd. Po mišljenju autora. Rezultati proračuna specifičnih potrošnji u osam naselja u opštini Sombor Naziv naselja Čonoplja Svetozar Miletić Stanišić Kljajićevo Stapar Telečka Aleksa Šantić Doroslovo Qdm [L/s] 8.53 20. • Potrebe za vodom u slučaju požara usvojene su na osnovu važećeg Pravilnika o tehničkim normativima za hidrantsku mrežu za gašenje požara. Merodavna maksimalna časovna potrošnja je uvojena kao max(Qh. Protivpožarni protok definisan Pravilnikom se obezbeđuje sa distributivnih cevi prečnika 150 mm i više.19 15. za svako pojedinačno naselje.max [L/s] 15.1 3.24 8.64 7. Cevovodi prema naseljima bez rezervoara kao i lokalne pumpne stanice za snabdevanje naselja dimenzionisani su prema maksimalnoj časovnoj potrošnji.08 26.84 39.76 32.15 14.

planirana politika cena vode za piće i sl. porast broja stanovništva. za sva naselja sa manje od 5. podaci o stanju distributivne mreže i gubicima vode .100) dobijene specifične potrošnje se drastično razlikuju. koji bi realnije odslikavali stanje i potrebe konkretnog vodovodnog sistema. Interesantno je uporediti rezultate dobijene za sela Telečka i Aleksa Šantić. 5. Razlika je nastala na osnovu velikog broja registrovanih svinja na farmi u naselju Aleksa Šantić (18.Kao što se iz tabele 9 može zaključiti. izrađena u skladu sa važećim pravilima.KfW banci.000 stanovnika. Tehničke norme ne daju konačne odgovore po pitanju dimenzionisanja konkretnog sistema vodosnabdevanja. obezbeđuje donacije i povoljne kredite za poboljšanje vodosnabdevanja gradova u Srbiji 6.600 u odnosu na 794 u naselju Telečka). mogu uspešno da se iskoriste kao polazna osnova za procenu normi potrošnje i na našem području.). klimatske prilike. Ove vrednosti treba koristiti u nedostatku pouzdanijih podataka (pre svega izmerenih). iako nastale kao rezultat sistematskog praćenja potrošnje različitih tipova potrošača u Nemačkoj. Sa jedne strane. mikro lokacija. rast privrede. nego i očekivane trendove razvoja u unapred definisanom planskom periodu (npr. koje uvažavaju specifičnosti konkretnog područja. Iako se radi se o selima sa praktično istim brojem stanovnika (oko 2. podaci o privredi i velikim potrošačima. To podrazumeva ne samo podatke o postojećem stanju konzuma (broj stanovnika/korisnika. ovakav rezultat pokazuje koliki može biti uticaj velikih potrošača vode na ukupnu potrošnju (posebno malih) naselja. na osnovu koje treba doneti odluku o ulaganju. koji su omogućili da učestvujemo na izradi ovakvog projekta 15 . ZAKLJUČAK Postupak određivanja merodavne potrošnje za dimenzionisanje sistema vodosnabdevanja (ili delova sistema) mora da se zasniva na prihvaćenim tehničkim normama. Za pravilnu procenu potrebnog kapaciteta vodovodnog sistema ili objekta sistema.. ZAHVALNOSTI Zahvaljujemo se konsultantskoj firmi SETEC. Tehničke norme DVGW W 410. Nemačka KfW banka na osnovu studija izvodljivosti baziranih na kriterijumima datim u ovom radu. One daju smernice kako izvršiti procenu vrednosti neophodnih projektnih parametra i predlažu uobičajene i/ili maksimalne vrednosti tih parametara. investitorima se pruža određena sigurnost da je planska i projektna dokumentacija. sem što se samim projektantima obezbeđuje osnova za proračun. kao i finansijeru . a sa druge – ukazuje na važnost prikupljanja što većeg broja relevantnih podataka koji mogu na bilo koji način da utiču na procenu potreba za vodom pojedinih naselja. Na taj način.). merodavna maksimalna časovna potrošnja određena je potrebnim kapacitetom sistema u slučaju požara. neophodno je prethodno sprovesti obimno i sistematsko prikupljanje podataka koji mogu na ovaj ili onaj način da utiču na krajnji rezultat proračuna..

2. Univerzitet u Novom Sadu. Vodoprivredna osnova Republike Srbije. Prirodno-matematički fakultet. Argeitsblat W 410. Matija Stipić. 2006. Water and Sewerage Programme in Medium-Sized Municipalities in Serbia. Beograd.Literatura 1. SETEC and Associated Partners. 5. Beoinženjering 2000. DVGW. Doktorska disertacija. 2007 g. Fakultet tehničkih nauka. Feasibility Study Sombor. 16 . 4. Generalni projekat snabdevanja vodom naselja opštine Sombor sa prethodnom studijom opravdanosti. Technische Regel. Službeni glasnik Republike Srbije br. 2008. 11/2002 3. 2009. 2009 g. Analiza uticaja protivpožarnih potreba za vodom na tehničke i ekonomske parametre javnih vodovodnih sistema. Strategija vodosnabdevanja i zaštite voda u AP Vojvodini. Wasserbedarf – Kennwerte und Einfluss größen. Novi Sad. 6. Knjiga 1: Generalni projekt snabdevanja vodom naselja opštine Sombor. Bonn. Novi Sad. Belgrade.