You are on page 1of 22

UNIVERZITET U SARAJEVU EKONOMSKI FAKULTET U SARAJEVU

Keynes-ijanistiko i monetaristiko shvatanje koncepta inflacije


Seminarski rad

Studij: Master Smjer: Makrofinansijski menadment Fatima Predmet: Monetarna strategija Mentori: Kreso Sead i Muharem Karamuji

Studenti: Ademovi Briga Amina usto Irma Huseinovi Ajla

Sarajevo, novembar 2013.

SADRAJ
1. Uvod ................................................................................................................................................ 3

2.

Inflacija............................................................................................................................................ 4

2.1 Djelovanje inflacije ....................................................................................................................... 5

2.2 Trokovi inflacije ......................................................................................................................... 6

2.3 Inercijalna inflacija ........................................................................................................................ 6

2.4 Kejnezijanska teorija inflacije ....................................................................................................... 7

2.5 Monetaristiko shvatanje inflacije ................................................................................................. 7

3. Keynes-ijanistiko shvatanje koncepta inflacije.................................................................................. 8

4. Monetaristiko shvatanje koncepta inflacije ..................................................................................... 12

4.1. Filipsova kriva ............................................................................................................................ 16

5.

Zakljuak ....................................................................................................................................... 19

L I T E R A T U R A ........................................................................................................................... 222

1. Uvod
U trinoj ekonomiji cijene proizvoda i usluga mogu se uvijek promijeniti. Neke cijene rastu, druge padaju. O inflaciji govorimo kada doe do opeg poveanja cijena robe i usluga, a ne poveanja cijena pojedinih artikala. Posljedino za jedan euro moemo kupiti manje ili, na drugi nain iskazano, jedan euro vrijedi manje nego prije. Inflacija se rauna pomou i ndeksa potroakih cijena. U europodruju inflacija potroakih cijena mjeri se harmoniziranim indeksom potroakih cijena - HICP. Pojam harmoniziran oznauje injenicu da sve drave u Europskoj uniji primjenjuju istu metodologiju. Time se osigurava da podaci za jednu dravu budu usporedivi s podacima za drugu. Svaka drava europodruja ima nacionalni statistiki ured koji izraunava HICP za svoju dravu. Tokom 1970-ih i 1980-ih inflacija je bila visoka u mnogim europskim dravama. Meutim, od sredine 1990-ih stope inflacije znatno su nie zahvaljujui pripremi drava za uvoenje eura i monetarnoj politici Evropske Sredinje Banke. Posebna panja u radu posveena je ulozi inflacije u keynes-ijanskoj i monetaristikoj teoriji, kao dominantnim pravcima ekonomskih politika dananjice.

2. Inflacija
Inflacija je poveanje agregatnog (opeg) nivoa cijena u odnosu na vrijednost novca. Pojam inflacije takoer se moe definisati kao pad vrijednosti novca.
1

Iako je inflacija u

svakodnevnom ivotu esto upotrebljavan izraz, njen pojam esto nije jasan pa je potrebno dati neku optu formulaciju. Moe se rei da se inflacija pojavljuje u onom trenutku kada opti nivo cijena poinje da raste, shodno tome inflacija predstavlja opti porast cijena. Vrijednost novca oznaava njegovu kupovnu mo. Dakle, ukoliko doe do porasta cijena, ta kupovna mo opada. Stopa inflacije formulie se kao stopa promjena nivoa cijena mjereno indeksom potroakih cijena CPI. % inflacije (godina t) = (nivo cijena u godini t) + (nivo cijena u godini t-1) / (nivo cijena u godini t-1) x 100 Trendovi rasta prosjenog nivoa cijena izraava se inflacijom odnosno ona predstavlja postotak promjene nivoa cijena i to putem indeksa cijena. Indeks cijena mjeri se prosjekom individualnih cijena. Indeksi cijena su CPI '' index potroakih cijena'' i PPI '' indeks proizvoakih cijena'' i BDP deflator. 2 Index potroakih cijena se najvie koristi kao pokazatelj inflacije. U SAD-u se za njeno izraunavanje koristi za 364 proizvoda sa vie od 2100 prodajnih mjesta razliitih podruja drave. Samuelson/Nordhaus navode takav hipotetiki primjer. Oni polaze od pretpostavke da potroai kupuju tri osnovne potreptinehranu, stanarinu i zdravstvenu zatitu, i to u odnosima: 20 % za hranu, 50 % za stan i 30 % za zdravstvenu zatitu. Ako se kao bazna godina uzme 1992.3 cijena svake stavke je 100 pa je i CPI takoer 100 (0,20 x 100) + (0,50 x 100) + (0,30 x 100). Ako u 1993. cijene hrane porastu za 2 % (na 102), stanarine za 6 % (na 106 %) i zdravstvene zatite za 10 % (na 110), CPI za 1993. e biti: CPI (1993.) = (0,20 x 102) + (0,50 x 106) + (0,30 x 110) = 106,4. Prema tome, ako je 1992. godine CPI iznosio 100 u 1993. je bio 106,4 a stopa inflacija je 6,4. Index proizvoakih cijena PPI smatra se najstarijom sistematski praenom statistikom serijom i u praksi se veoma esto koristi. to se tie BDP deflatora radi se odnosu nominalnog prema realnom BDP i zbog toga se moe tumaiti kao sveobuhvatni index cijena.

1 2

http://hr.wikipedia.org/wiki/Inflacija Jaki, Miomir., Osnovi makroekonomije, Centar za izdavaku delatnost Ekonomskog fakulteta u Beogradu, Beograd, 2005. 3 Babi, Mate., Makroekonomija, MATE d.o.o. Zagreb, Zagreb, 1998

Inflacija se moe iskazati u sljedeim oblicima i to : umjerena, galopirajua i hiperinflacija. Spori rast cijena predstavlja umjerenu inflaciju. U ovom sluaju su relativno stabilne cijene sa jednocifrenim stopama godinjeg rasta. Stanovnitvo dri utede u bankama jer se njihova vrijednost ne smanjuje, te su spremni na potpisivanje dugoronih ugovora u nominalom izrazu, jer imaju povjerenje da nivo cijena nee devalvirati novane iznose prema cijenama roba. Galopirajua inflacija se manifestuje u viecifrenom procentu godinjeg porasta cijena. Ovakav oblik inflacije najvie ugroava privredu i njene aktivnosti koje se moraju korigovati indeksom cijena ili se preraunavaju u strane valute. Hiperinflacija je izrazito najgori i najnepovoljniji vid inflacije. Kao primjer esto se navodi sluaj Vajmarske Njemake iz 20-tih godina prolog vijeka, kada je vlada izgubila kontrolu nad monetarnom politikom i tampala ogromne koliine novca.4 Ovakva inflacija se javlja u periodu ratova i revolucije. U razvijenim privredama tendencije inflacije kreu se u pravcu umjerene inflacije. Koritenjem instrumenata savremene ekonomske politike, posebno monetarne i fiskalne, vlade mogu da kontroliu inflaciju.

2.1 Djelovanje inflacije


Polazei od injenice da je inflacija danas glavni neprijatelj normalnog ekonomskog razvoja, blagovremeno prepoznavanje trokova do kojih ona dovodi je bitan korak za njeno praenje i regulisanje. U relativnim cijenama ispoljavaju se dva efekta i to: Preraspodjela dohotka i imovine izmeu razliitih socijalnih slojeva i Distorzija relativnih relativnih cijena i proizvodnja razliitih roba, kao i outputa i zaposlenosti.

Inflacioni uslovi pogoduju dunicima jer se u uslovima fiksnih kamatnih stopa glavnica duga i kamate obezvrjeuju. Moglo bi se zakljuiti da se u takvim periodima stanovnitvo potstie na zaduivanje. Zbog toga je u cilju izbjegavanje stvaranja nerealnih odnosa potrebno regulisati realne kamatne stope i uskladiti ih sa inflatornim kretanjima ime se izbjegava redistribucija dohotka. Djelovanje inflacije na realnu ekonomiju moe se posmatrati u
4

Blanchard, Oliver., Makroekonomija, MATE d.o.o. Zagreb, Zagreb, 2005.

dvostrukom smislu: preko djelovanja na ukupni proizvod i preko alokacije resursa i ekonomske efikasnosti.

2.2 Trokovi inflacije


Rasprava o trokovima inflacije bavi se kljunim efektima inflacije na ekonomske tokove. Inflacija namee trokove privredi redistribucijom dohotka i opadanjem efikasnosti privreivanja, poremeajima relativnih cijena. Neoekivana inflacija je takva promjena cijena koju nisu oekivali ni ekonomski prognostiari. Dio stanovnitva, koji radi u uslovima dugoronih fiksnih sporazuma o radu, u uslovima inflacije je oteen jer se obezvrjeuju njihovi realni dohoci. Efekat neoekivane umjerene inflacije odraava se na raspodjeli dohotka i imovine, te donekle na efikasnosti sistema. Veina trokova inflacije nije rezultat inflacije same po sebi. Naprotiv, socijalne frikcije nastaju kao rezultat promjena na relativnim cijenama. Bez obzira na to kakvi su stvarni trokovi inflacije, drava ne moe tolerisati visoku inflaciju, pa su prisiljene preduzimati odgovarajue ekonomsko politike mjere za njeno saniranje.

2.3 Inercijalna inflacija


Inflacija je savremeni ekonomski fenomen koji se javlja u razliitim oblicima i razliitog intenziteta. Dinamika ekonomskog ivota ukljuuje i reakcije privrede na eksterne uticaje i dogaaje to dodatno komplikuje ovaj kompleksni fenomen. Uslovi u kojima funkcionie savremena privreda sadre uslove za visoko inercijalnu inflaciju, inflaciju koja nastoji da zadri prvobitan nivo sve dok ne podlegne uticajima ''okova'' tranje ili trokova. Navodimo primjer iz amerike ekonomije, kada su tokom 80-tih godina cijene rasle po stopi od 4 % godinje, inflacija je bila oekivana i od strane stanovnitva, pa samim time je bila ugraivana i u odgovarajue ugovore, kao i u monetarnu i fiskalnu politiku. Nominalni BDP je rastao po stopi od 7 % to uz 4 % inflacije iznosi 3 % realnog rasta BDP-a.5 Karakteristika ove stope inflacije je njeno mogue dugotrajno prisustvo na umjerenom nivou. To moe trajati sve dok je takva stopa prihvatljiva za kreatore ekonomske politike i nema razloga zato ona ne bi ostala na umjerenom nivou, meutim tu se javlja poblem. Uticajem razliitih faktora poput valutnog kursa, promjenom u produktivnosti dovodi do toga da se inflacija pomjera sa
Stojanov, Dragoljub i Medi, uro., Makroekonomske teorije i politike u globalnoj ekonomiji: dominantne kole ekonomske misli , Ekonomski fakultet Univerziteta u Sarajevu, Sarajevo, 2001.
5

inercijalnog nivoa na gore i na dole. Glavni udari dolaze sa strane tranje i trokova pa su dva osnovna tipa inflacije i to: inflacija tranje i inflacija trokova. Pod inflacijom tranje podrazumijevamo inflaciju u kojoj agregatna tranja pri jednakim cijenama prevazilazi proizvodne mogunosti privrede. 6 esto se viak tranje manifestuje u trenucima kada je ekonomija vea ili priblina potencijalnom proizvodu, te drava nastoji finansirati dobra tampanjem novog novca umjesto poreskom politikom. Inercijalna tranja obuhvata inflaciju bez pretjerane tranje. U ovom sluaju rije je o naslijeenoj inflaciji iz prethodnih godina.

2.4 Keynes-ijanska teorija inflacije


Kynes je odbacio predrasude koje su postojale u politikoj ekonomiji o stabilnosti sistema, ravnotenoj privredi i njenoj sposobnosti da dovede tranju u saglasnost sa ponudom. On je priao istraivanju trinog naina proizvodnje.
7

Takoer, smatra se meu prvim

ekonomistima koji je priznao da je kapitalistika privreda po prirodi neuravnoteen sistem za koga su krize imanentan element. U istraivanju inflacionog procesa Keynes je vie nego drugi graanski ekonomisti shvatio sloenost te pojave. On je za razliku od drugih dobro shvatio socijalno ekonomski sadraj inflacije kao sredstvo prikrivene preraspodjele dohotka u korist monopola i drave. Upravo iz navedenih razloga, on je smatrao umjerenu ili kontrolisanu inflaciju kao najpogodnije sredstvo za ostvarivanje ciljeva savremene drave. Keynes-ova teorija inflacije je dugo godina sluila kao osnova za formiranje koncepcije inflacije u okvirima veine vodeih pravaca graanske politike ekonomije. Ova teorija inflacije ispoljila se kao dublja i sloenija koncepcija nego one koje su stvorile njegovi sljedbenici.

2.5 Monetaristiko shvatanje inflacije


Monetarizam, kao kola makroekonomske misli, javlja se krajem 40-ih i polovinom 50-ih godina zahvaljujui radovima Miltona Friedmana koji je njen najznaajniji predstavnik.8

Bai, Meho i Vilogorac, Esad., Osnove ekonomije, Ekonomski fakultet u Sarajevu, Sarajevo, 2008. Stojanov, Dragoljub i Medi, uro., Makroekonomske teorije i politike u globalnoj ekonomiji: dominantne kole ekonomske misli , Ekonomski fakultet Univerziteta u Sarajevu, Sarajevo, 2001. 8 http://sh.wikipedia.org/wiki/Monetaristi%C4%8Dka_teorija
6 7

U ekonomskoj politici monetaristi prije svega polaze od ideje da je privreda uvijek u ravnotei tj. da postoji stabilnost privrede zahvaljujui fleksibilnim cijenama, slobodnoj trinoj igri i liberalistikoj politici. Slobodna ekonomska politika po njima podrazum jeva jednu drugaiju ulogu drave (protivno Keynes-ijanskim stavovima ), dravu koja nee u potpunosti regulisati i odreivati pravila igre jer je po njima pretjerana dravna intervencija neefikasna ( u smislu alokacije resursa ) i tetna. I fiskalna politika je po njima neefikasna jer omoguava rast inflacije i budetskog deficita; njome se ostvaruje efekat istiskivanja privatnog sektora. Dakle moemo zakljuiti da monetaristi jedino vjeruju u monetarnu politiku. Naime, kako u privredi nije osnovni problem nezaposlenost ve inflacija (koja je uvijek monetarni fenomen) moemo zakljuiti da monetarna politika postaje prioritetnija u odnosu na fiskalnu, a njen glavni instrument postaje upravljanje ponudom novca a ne kamatnom stopom.

3. Keynes-ijanistiko shvatanje koncepta inflacije


Nakon 1929. godine i velike ekonomske krize, problem zaposlenosti postao je primarni cilj ekonomske politike. Vie se nije forsirao ekonomski liberalizam, naprotiv, zamijenio ga je intervencionalizam. Dravno uplitanje bilo je nuno, ne samo radi stvaranja ekonomskih uporita u obliku dravnog sektora ili programa javnih radova, nego i u mehanizmu redistribucije dohodaka u drutvu u korist drave. To se, izmeu ostalog moglo ostvarivati i u obliku obezvrijeivanja novca.9 Tada je Keynes doivio svojih pet minuta slave. On se fokusirao na kamatne stope i zaposlenost, a ne na teoriju cijena. Investicije i potronja u funkciji uspostavljanja interne ravnotee i rjeavanja problema nezaposlenosti, takoer su dobile znaajnu ulogu u Keynesovom radu. Prije Keynesa, inflacijom se smatrao svaki porast cijena izazvan poveanjem monetarne mase ili brzine opticaja novca. Meutim, prema Keynesu pod inflacijom treba podrazumijevati porast plateno sposobne tranje koja ne moe da se realizuje kroz porast obima proizvodnje.

O. Blanchard, Makroekonomija, MATE d.o.o. Zagreb, 2005., str. 489

Za razliku od drugih, Keynes je dobro shvatio socijalno ekonomski sadraj inflacije kao sredstva prikrivene preraspodjele dohodaka u korist drave i monopola.10 Zato je on smatrao da je umjerena inflacija najpogodnije sredstvo za ostvarivanje ciljeva savremene drave. U Keynes-ijanistikoj teoriji inflacija ima statian karakter, to implicira da uvoenje multiplikatora i akceleratora kao neke vrste podsticaja i dinaminog povezivanja faktora rasta, u ovom sluaju ne pije vode. Keynes je smatrao kako ne treba poistovjeivati robu i cjelokupnu novanu masu. On je miljenja da ako je dio nacionalnog dohotka koji je namijenjen linoj potronji vei od proizvodnje sredstava potronje i sredstava proizvodnje, onda je nivo cijena tih sredstava vei od njihovih trokova proizvodnje i obratno (ako je S > I, tada e nivo cijena biti nii). Polazei od pretpostavke da su tekui rashodi za potrona dobra jednaki ukupnom dohotku umanjenom za tednju, P * R = E S, Keynes razvija formulu za cijenu potronih dobara: P = E/O + (I' S)/R, gdje je: P cijena potronih dobara, E ukupan nacionalni dohodak, O ukupna proizvodnja, I' novani dohodak ostvaren proizvodnjom investicijskog dobra, S tednja, R tekua potronja dobara potronje. Iz ovoga se da zakljuiti kako on u razmatranje uzima samo novane rashode (E S), a ne cjelokupnu novanu masu.

10

O. Blanchard, Makroekonomija, MATE d.o.o. Zagreb, 2005., str. 489

Zahvaljujui Keynesu i njegovom radu, istaknuta je injenica da porast koliine novca izazvan smanjenjem kamatne stope, koja stimulativno djeluje na investicije, dovodi do porasta proizvodnje i zaposlenosti. Keynes je potencirao kako je neophodno da se posebno analizira ono to odreuje cijene potronje robe i cijene sredstava za proizvodnju. Kada su posrijedi cijene sredstava za proizvodnju, Keynes istie kako one zavise od oekivanja i od kamatne stope, a ne samo od odnosa S I. Prema Keynesu ravnotea postoji onda kada su faktori proizvodnje potpuno zaposleni, kad publika nije posebno raspoloena na tritu efekata, te ne zadrava u obliku rednih uloga ni vie ni manje od normalne proporcije svog ukupnog bogatstva i kad je veliina tednje jednaka trokovima i vrijednosti novih investicija. Neravnotea izmeu tednje i investicija uzrokuje pad ili rast cijena, zavisno od kamatne stope. Nia kamatna stopa stimulie investicije, ali na tednju djeluje suprotno i time dovodi do neravnotee i rasta cijena. Ovu vrstu neravnotee banke mogu regulisati eskontnom politikom, politikom otvorenog trita, kao i politikom obaveznih rezervi. Kako raste monetarna masa, tako raste i proizvodnja, a sa njom i cijene. Porast cijena djeluje povoljno na prihode. Porast cijena stimulie ulaganja. S porastom investicija rastu proizvodnja i zaposlenost. Porast monetarne mase utie na sniavanje kamatne stope. Ako je kamatna stopa nia, onda je profitabilnost investicija via. U skladu sa tim postaje jasnije da inflacija stimulie investicije i zaposlenost.11 Inflacioni proces se, prema Keynesu, sastoji iz dvije faze. Prva faza se odlikuje umjerenom inflacijom, koja izaziva poveanje efektivne tranje. Poveanje tranje utie na proirenje proizvodnje, a u manjoj mjeri na cijene. Ova faza je povoljna za privredu jedne drave jer slijedi dva osnovna cilja, a to su: poveanje investicija i sniavanje realne nadnice. Druga faza je prava inflacija, gdje se poveanje tranje u potpunosti prenosi na poveanje jedininih trokova i nema uticaja na razvoj proizvodnje. U ovoj fazi inflacija postaje opasna za ekonomski razvoj, to iziskuje primjenu antiinflatorne politike.

. Medi i D. Stojanov, Makroekonomske teorije I politike u globalnoj ekonomiji, Ekonomski fakultet Univerziteta u Sarajevu, 2001., str. 261
11

10

Nakon drugog svjetskog rata, Keynesova teorija inflacije preivjela je promjene. Naime, njeni sljedbenici podijelili su se u dvije grupe: - neokejnzijance, koji su davali prednost inflaciji tranje i - kejnzijance, koji su se pridravali inflacije trokova. Inflacija tanje se temelji na meuzavisnosti agregatne potranje i domaeg proizvoda. Inflacija trokova uzrokovana je smanjenjem agregatne ponude uz istu agregatnu tranju. Smanjenje ponude moe biti posljedica porasta neke trokovne komponente, npr. rast materijalnih trokova zbog smanjenja produktivnosti rada ili ekonominosti poslovanja, ili uvoenje poreza, doprinosa, carina i sl. Sidni Vajntraub nazvao je ovu podjelu Janusom sa dva lica, jer je to vjetaka podjela na dvije koncepcije inflacije u okvirima jedinstvene teoretske strukture. Keynes nije pravio veliku razliku izmeu dugog i kratkog roka, jer je smatrao da ekonomija moe biti u ravnotei za bilo koji nivo nominalnog nacionalnog dohotka i u bilo koje vrijeme, i da je odgovornost drave da pomou adekvatne fiskalne politike osigura eljenu ravnoteu.

Grafik 1. Keynes i ANT i ANP Izvor: N. Gregory, Osnove ekonomije, MATE d.o.o. Zagreb, 2006., str. 614
11

Ekonomija se moe nai u bilo kojoj ravnotei, od R0 do R3, sve zavisno od toga kakvu politiku primjenjuje drava. Ravnotea R0 nije poeljna (nizak nivo proizvodnje, visoka zaposlenost), a moe potrajati dosta dugo ako drava ne preduzme adekvatne mjere podsticanja agregatne nominalne tranje, npr. poveanje izdataka drave, smanjenje poreza, smanjenje kamatne stope i sl. Meutim, pribliavanje nivou pune zaposlenosti poveava opasnost od inflacije tranje. Inflacija tranje poveava pritisak na poveanje nadnica, to izazviva inflaciju trokova.12 Bez obzira na pomenute podjele, Keynesova teorija inflacije je zadrala svoju sutinu, i u velikoj mjeri doprinijela ekonomskim kretanjima. Ova teorija dala je pozitivan doprinos time to je omoguila odvojeno razmatranje kretanja novane mase i promjene efektivne tranje, kao i povezanost brzine opticaja novca sa promjenama kamatnih stopa.

4. Monetaristiko shvatanje koncepta inflacije

Monetarizam je makroekonomska teorija u kojoj problem inflacije ima centralnu ulogu. Najpoznatiji predstavnici te teorije su Milton Fridman, Kari Bruner, Artur Meleer, Dejvid Lejdler i Majkl Parkin. Bez obzira na to to pomenuti autori koriste razliite teoretske prilaze i u znaajnijoj mjeri se razlikuju po svojoj metodologiji njihova pripadnost monetaristikoj koli odreena je prihvatanjem sljedeih osnovnih postulata: 1. Stabilnost je imanentna karakteristika trinog sektora ekonomije. Nakon naruavanja ekonomskog razvoja ekonomski sistem se automatski vraa u stanje ravnotee a nezaposlenost na svoj prirodni nivo; 2. Bilo koje stope rasta novane mase su u saglasnosti sa privrednom ravnoteom, ali to dovodi do razliitih stopa inflacije; 3. Promjene u stopama rasta novane mase u poetku djeluju na stope realnog ekonomskog rasta, pa prema tome, i na nivo zaposlenosti. U dugom roku to djelovanje iezava i ostaje stalno rastua tendencija poveanja cijena;

12

N. Gregory, Osnove ekonomije, MATE d.o.o. Zagreb, 2006., str. 614

12

4. Odricanje od politike upravljanja tranjom, kako novanom tako i budetskom. Prednost se daje dugoronoj novanoj politici to se ogleda u uspostavljanju normi ili orijentira rasta novane mase.13

ta je zapravo monetarizam i koje su njegove glavne odlike? Nobelovac Stein definie monetarizam kao ekonomsku politiku koja se nalazi izmeu keynes-ijanizma i neoklasinih ekonomista. Monetarizam se sastoji od niza empirijskih propozicija koje se odnose na efekte date stope inflacije i stope nezaposlenosti. Osnovna propozicija monetarista je da je inflacija monetarni fenomen. Keynes-ova politika jeftinog novca pretpostavlja diferenciranje nominalne i realne kamate i diferenciranje izmeu nominalne i realne nadnice. U spirali nominalna kamata realna kamata, te trina kamata prirodna kamata, monetarne vlasti, ako ele odrati investicione aktivnosti, kontinuirano moraju snabdijevati privredu dopunskom koliinom novca. Meutim, po miljenju monetarista, problem se pojavljuje onoga trenutka kada ekonomski subjekti ponu anticipirati ponaanje monetarne vlasti, odnosno onoga asa kada oni ponu da formiraju inflatorna oekivanja. U uslovima inflatornih oekivanja mora se naznaiti razlika izmeu nominalne i realne kamate ili bolje reeno, oekivane realne kamate. Oekivana realna kamata predstavlja razliku izmeu nominalne kamate i oekivane stope inflacije. Irwing Fisher je prvi naznaio razliku izmeu nominalne i realne kamate. Ova razlika je posebno znaajna za donoenje investicionih odluka, kao i za donoenje odluka o tednji i potronji. Meuzavisnost nominalne kamate, inflacije i realne kamate i njihovo djelovanje na privrednu aktivnost, prema Fisheru, zahtijeva da u stanju ravnotee nacionalne privrede nominalna kamata mora toliko porasti da uhvati korak sa oekivanim rastom cijena. Tada realna kamata ostaje neizmijenjena. Ova konstatacija je poznata kao Fisherov teorem.14 Proces kontinuiranog popunjavanja monetarnog opticaja novcem, radi diferenciranja nominalne od realne kamate privredu na dugi rok neminovno, po miljenju monetarista, dovodi do stanja kumulativne inflacije, odnosno do stanja hiperinflacije.
13

Babi, Mate., Makroekonomija, MATE d.o.o. Zagreb, Zagreb, 1998.

14

Stojanov, Dragoljub i Medi, uro., Makroekonomske teorije i politike u globalnoj ekonomiji: dominantne kole ekonomske misli , Ekonomski fakultet Univerziteta u Sarajevu, Sarajevo, 2001.

13

Po Friedmanu, prava dilema nije dilema izmeu nezaposlenosti i inflacije danas, nego je to dilema izmeu nezaposlenosti danas i jo vee nezaposlenosti sutra. Logika ove dileme sastoji se u tome to sve vea inflacija, kao metod sniavanja nezaposlenosti na niz kratkih rokova, dovodi do takve akceleracije inflacije koja postaje kontraproduktivna. U borbi protiv hiperinflacije, drava e na kraju morati posegnuti za otrim restriktivnim mjerama ekonomske politike koje e sutra neminovno izazvati jo veu nezaposlenost. Naime, ukoliko su nominalne kamatne stope znatno vie od realnih, tj. ako ukljuuju i rast cijena, potenciranje rasta kamatnih stopa nee uticati na zaustavljanje inflacije. Uzimanje u obzir razlike izmeu nominalne i realne kamatne stope tako ima presudno znaenje u razumijevanju djelotvornosti monetarne politike i predvianju budueg kretanja kamatnih stopa. Ukoliko ljudi predviaju daljnje poveanje inflacije, oni ugrauju oekivanu inflaciju u kamatne stope koje su voljni platiti kao zajmoprimci, odnosno koje zahtijevaju kao zajmodavci, to predstavlja trokovnu komponentu rasta (umjesto smanjenja) inflacije. Sektor preduzea i drava - porastom cijena svojih proizvoda i usluga, a stanovnitvo - zahtjevima za vei dohodak (plae, nadnice i penzije), mogu pokriti narasle trokove zaduivanja pa nee smanjivati svoju potronju. tovie, oni e nastojati to prije potroiti svoj dohodak, kupiti to veu koliinu realnih dobara ("kupi sada - dok ne poskupi") te zaduivanjem ak anticipativno troiti budui dohodak, jer je kupovna mo njihovih sredstava namijenjenih za potronju ili investiranje sada vea.

Osim navedenoga, treba napomenuti da je u nerazvijenim zemljama i zemljama u tranziciji funkcija investicija nerijetko potpuno neelastina na promjenu kamatne stope pa potranja za kreditima i cjelokupna privredna aktivnost vie ovise o raspoloivosti kredita nego o njegovoj cijeni. Kako je prisutan viak potranje za kreditima nad njihovom ponudom, onemogueno je efikasno djelovanje diskontne politike i politike otvorenog trita. Eliminiranje inflacije u takvim okolnostima mogue je jedino direktnim ograniavanjem bankarskih plasmana (smanjeno kreditiranje banaka od centralne banke) i administrativnim propisivanjem visoke stope obvezne rezerve. Na slian nain, kao to ogranienja restriktivne monetarne politike umanjuju sposobnost eliminiranja inflacije, povratni efekti ekspanzivnog utjecaja monetarne politike umanjuju njezinu djelotvornost u poticanju ekonomskog rasta. Ukazivanje na postojanje povratnih efekta monetarne ekspanzije predstavlja vrlo vanu odrednicu teorije monetarizma na kojoj se zasniva argument o efikasnosti monetarne politike u kratkom roku i potpune neutralnosti
14

novca u dugom roku. Oni pri tome ne negiraju injenicu da znatnije poveanje ponude novca djeluje na pad kamatne stope i time neposredno potie investicijsku, linu i budetsku potronju. Meutim, naglaavaju da poveanje spomenutih komponenata agregatne potranje ujedno potie i rast cijena, a time i rast nominalnih kamatnih stopa koji ionako postaju visoki zbog snane potranje za kreditima. To znai da ekspanzivna monetarna politika na poetku potie pad kamatnih stopa, a u kasnijoj fazi uzrokuje njihov rast. Uzimajui u obzir tradicionalnu zakonitost odnosa izmeu investicija i cijene novca, u dugom roku iezavaju svi pozitivni uinci koji bi mogli doprinijeti ekonomskom rastu, a inflacija ostaje kao jedina posljedica monetarne ekspanzije. Zbog spomenutoga dvosmjernog i dvostrukog odnosa izmeu novca i kamatnih stopa monetaristi smatraju da kamatne stope nisu dobar monetarni indikator te da zadatak monetarne politike nije djelovanje na obim bankarskih kredita ili visinu kamatnih stopa ve djelovanje na koliinu novca. Umjesto monetarnih skretanja i pritisaka - as ekspanzivne, as restriktivne politike, Milton Friedman zastupa politiku stabilnog rasta koliine novca po konstantnim stopama (za privredu SAD-a na razini 4% do 5% godinje). Takva konstantna stopa monetarnog rasta, kako sam kae, ne bi stvorila savrenu stabilnost niti raj na zemlji, ali bi ona bila znaajan doprinos ekonomskoj stabilnosti globalnog drutva. Vezano uz eljene i neeljene uinke monetarne politike Friedman istie da je "stupanj naeg znanja o odnosu izmeu novca, cijena i proizvodnje tako oskudan i postoji toliki prostor sloboda i odstupanja u ovim odnosima, da diskrecijske promjene koliine novca mogu nanijeti vie tete nego koristi", tj. u najboljoj namjeri djelovati destabilizirajue. Spomenuto dokazuje primjer Sjedinjenih Amerikih Drava iz kasnih 70-ih godina, od 1978. do 1980. godine (nakon drugoga naftnog oka) inflacija se nekontrolirano poveavala doseui prosjek od 12 posto godinje. Politikom skupog novca i visokih kamatnjaka FED je usporio rast novane mase i kredita, ali je istodobno utjecao na smanjenje potronje stanovnitva i poslovnog sektora. Uslijed smanjenja agregatne potranje smanjila se proizvodnja, ali je poveana nezaposlenost od 6 posto 1979. godine, na 10 posto na kraju 1982. godine. Nagrada za ove stroge mjere bilo je dramatino smanjenje inflacije s prosjenih 12 posto godinje u razdoblju 1979. 1980. na 4 posto u razdoblju od 1983. do 1988. godine. Visoka nezaposlenost uspjela je izbaciti inflaciju iz privrede, ali je troak u obliku izgubljenog outputa, prihoda i zaposlenosti bio velik.15
15

Ivan Lovrinovi, Marijana Ivanov, Novac i gospodarska aktivnost, Zbornik Ekonomskog fakulteta u Zagrebu, 2003.

15

Grafik 2: Stopa inflacije i nezaposlenosti u SAD-u u razdoblju 1960. Do 1991. godine

Izvor: The Federal Reserve Board, Monetary Statistics.

4.1. Filipsova kriva


Pojava hipoteze prirodnog nivoa nezaposlenosti koju su razradili Milton Fridman i E. Felps dovelo je do razgranienja Filipsove krive na kratkoronu i dugoronu krivu. Filipsova kriva pokazuje kombinacije nezaposlenosti i inflacije koje se javljaju kao rezultat pomjeranja krive agregatne tranje du krive agregatne ponude na kratak rok. to je vea agregatna tranja , vei je nivo ukupne proizvodnje i vii je opti nivo cijena. to je vii nivo proizvodnje, manja je nezaposlenost.

16

Grafik 3.: Filipsova kriva u kratkom roku Izvor: https://www.google.hr/#q=Filipsova+kriva Milton Fridman i E. Felps kritikovali su Filipsovu krivu, polazei prije svega, od toga to je ona bila konstruisana bez uzimanja u obzir inflacionih oekivanja. Friedman i Felps su zakljuili da su na dugi rok inflacija i nezaposlenost nepovezane. Kao rezultat pojavila se vertikalna Filipsova kriva na dugi rok, na nivou prirodne stope nezaposlenosti. Otuda zakljuak da monetarna politika moe biti efektivna na kratki rok, ali ne i na dugi rok.

Grafik 4.: Filipsova kriva u dugom roku Izvor: https://www.google.hr/#q=Filipsova+kriva

17

U vrijeme kada dugorona Filipsova kriva dobija vertikalni izgled to jeste kada nezaposlenost odgovara svom prirodnom nivou nezavisno od tempa inflacije, kratkorona kriva poprima razliit izgled u zavisnosti od inflacionih oekivanja. Naglaavanje razlika izmeu dugorone i kratkorone krive uslovljeno je primjenom adaptivnih oekivanja. Oekivana inflacija izraava koliko ljudi oekuju da e se ukupni nivo cijena promijeniti. Na dugi rok oekivana inflacija se prilagoava promjenama stvarne inflacije. Sposobnost centralne banke da utie na neoekivanu inflaciju postoji samo na kratak rok. Jednom kada ljudi anticipiraju inflaciju, jedini nain da se nezaposlenost svede na nivo ispod prirodnog je da stvarna inflacija bude iznad anticipiranog nivoa.

Grafik 5.: Filipsova kriva Izvor: https://www.google.hr/#q=Filipsova+kriva

18

5. Zakljuak

Mnogi teoretiari dijele miljenje kako keynes-ijansko i monetaristiko shvatanje makroekonomske pilitike nije toliko razliito kako izgleda na prvi pogled te da posjeduju mnoge zajednike elemente. Monoterizam se sastoji od seta empirijskih propozicija koje se odnose na efekte date stope inflacije na stopu nezaposlenosti dok keynes-ijanci varijacije stope nezaposlenosti pripisuju sistemskim egzogenim kretanjima marginalne efikasnosti kapitala. Obje koncepcije se bave agregatnom tranjom pri emu se u keynes-ijanskoj teoriji ekonomska ravnotea postie jednakou ukupne tranje i ukupne proizvodnje, a u monetaristikoj usklaenou odnosa izmeu monetarne ponude i potranje. Interakcija realnih i monetarnih faktora na kratki i dugi rok karakteristina je takoer za obje teorije s tim da u toj interakciji na dugi rok obje ukazuju korelaciju inflacije i pune zaposlenosti na nain da se inflacija javlja kao cijena pune zaposlenosti. Jedna od osnovnih razlika navedenih teorija jeste to to keynes-ijanci polaze od nezaposlenosti, a monetaristi od pune zaposlenosti. Keynes-ijaci nastoje savladati inflaciju preko agregatne tranje odnosno rastom monetarne ponude kojim se utie na rast investicija to e, u dugom roku, dovesti do ekonomske ravnotee globalnih okvira. S druge strane, monetaristi utiu na inflaciju procesom portfolio selekcije, uravnoteenjem na finansijskom tritu odnosno ravnoteom izmeu trita novca i trita kapitala. Kod keynes-ijanaca zaposlenost je odreena u skladu sa eljenom efektivnom tranjom odreenom potrebnim nivoom dohotka to ukazuje na to da je prema keynes-ijanskoj teoriji nadnica fiksirana te da se radi o fixprice dohotka te se radi o flexprice sistemu. sistemu. Nasuprot tome, kod monetarista zaposlenost i nadnice odreeni su nezavisno, na tritu rada nakon ega se odreuje i nivo

19

Grafik 6: Monetaristiki pristup P Razina cijena AD Potencijalna proizvodnja AS

Samo M AD Q Stvarna proizvodnja Izvor: Jaki, Miomir., Osnovi makroekonomije, Centar za izdavaku delatnost Ekonomskog fakulteta u Beogradu, Beograd, 2005.

Grafik 7: Keynes-ijanski pristup P AD AS

M,G T,X A Q Stvarna proizvodnja

Izvor: Jaki, Miomir., Osnovi makroekonomije, Centar za izdavaku delatnost Ekonomskog fakulteta u Beogradu, Beograd, 2005.

20

Prema monetaristikom stajalitu na krivoj agregatne tranje nalazi se samo M, odnosno zagovaraju vanost iskljuivo novca dok keynes-ijanci kau da je novac vaan, ali i fiskalna politika. Za monetariste promjene AD uglavnom utiu na cijene, a za keynes-ijance i na cijene i na proizvodnju, barem u kratkom roku. to se tie agregatne ponude keynes-ijanski ekonomisti naglaavaju da je kriva AS relativno vodoravna u kratkom roku zbog niske proizvodnje, a monetaristi kako je kratkorona krivulja AS skoro okomita odnosno da su cijene i nadnice relativno fleksibilne.

21

LITERATURA

1. Babi, Mate., Makroekonomija, MATE d.o.o. Zagreb, Zagreb, 1998. 2. Bai, Meho i Vilogorac, Esad., Osnove ekonomije, Ekonomski fakultet u Sarajevu, Sarajevo, 2008.

3. Blanchard, Oliver., Makroekonomija, MATE d.o.o. Zagreb, Zagreb, 2005. 4. Jaki, Miomir., Osnovi makroekonomije, Centar za izdavaku delatnost Ekonomskog fakulteta u Beogradu, Beograd, 2005.

5. Mankiw, N. Gregory., Osnove ekonomije, MATE d.o.o. Zagreb, Zagreb, 2006. 6. Stojanov, Dragoljub i Medi, uro., Makroekonomske teorije i politike u globalnoj ekonomiji: dominantne kole ekonomske misli, Ekonomski fakultet Univerziteta u Sarajevu, Sarajevo, 2001. 7. Ivan Lovrinovi, Marijana Ivanov, Novac i gospodarska aktivnost, Zbornik Ekonomskog fakulteta u Zagrebu, 2003.

8. http://hr.wikipedia.org/wiki/Inflacija (pristupljeno: 01.11.2013.)

9. https://www.google.hr/#q=Filipsova+kriva (pristupljeno: 01.11.2013.)

22