You are on page 1of 5

Les 4: bacteriën en biotechnologie Bacteriën en biotechnologie: een eeuwenoud huwelijk Sinds mensenheugenis worden micro-organismen aangewend voor

de voedsel- en drankproductie. Zo blijkt bijvoorbeeld uit het Oude Testament dat lang voor het begin van onze jaartelling zuurdesem (met gisten) werd gebruikt voor het bakken van brood. acteri!n spelen sinds eeuwen de hoo"drol in de kaas- en #oghurtbereiding. $lle technieken en methoden waarbij men bacteri!n o" schimmels gebruikt% worden met de term biotechnologie aangeduid. Bacteriën, instrument van boer Teun &n de landbouw spelen bacteri!n een belangrijke rol bij de bemesting. $mmoniak% a"komstig uit dierlijke a"valsto""en% wordt door nitrietbacteriën omgezet in nitriet dat verder tot nitraat wordt omgevormd door nitraatbacteriën. 'at nitraat dient als meststo" voor de planten. 'enitri"icerende bacteri!n kunnen nitraten in luchtstiksto" omzetten. Ze zijn schadelijk voor de landbouw.

Stikstoffixerende bacteriën in de wortelknolletjes van vlinderbloemigen (klaver% luzerne% lupine% bonen () zetten atmos"erisch stiksto"gas om in stiksto"verbindingen die deels aan de plant worden doorgegeven voor de s#nthese van eiwitten. )a het inploegen van de planten (groenbemesting) worden de eiwitten door rottingsbacteri!n% nitriet- en nitraatbacteri!n omgezet in nitraten. acteri!n zijn dus onmisbaar in de stikstofcyclus. $naloge vormen van bacteriewerking tre"t men aan in heel wat andere c#cli% zoals die van de elementen "os"or en zwavel. Melkzuurbacteriën maken het inkuilen van veevoeder mogelijk door de productie van melkzuur. 'aardoor daalt de zuurgraad zo sterk dat rottingsbacteri!n zich niet kunnen ontwikkelen en het ingekuilde voer bewaart. Smakelijke bacteriën: de melkzuur- en azijnzuurbacteriën Ook de voedingsindustrie gebruikt melkzuurbacteriën. 'oor bepaalde soorten te laten ontwikkelen in melk bij *+ ,- ontstaat #oghurt. $ndere soorten maken de bereiding van boter en kaas mogelijk o" laten toe

voedingsmiddelen zoals augurken en witte kool (zuurkool) te bewaren. Telkens verhindert de productie van melkzuur de ontwikkeling van rottingsbacteri!n. ier o" wijn die gedurende lange tijd blootgesteld staat aan de lucht verzuurt doordat er zich azijnzuurbacteriën ontwikkelen. 'oor alcoholhoudende dranken te laten sijpelen over krullen van beukenhout waarop die bacteri!n werden ge!nt% wordt op industri!le schaal azijn bereid. Waar zouden we staan als de melkzuurbacterie niet bestond?

Tandcariës, een bacterieziekte &n de mondholte komen miljarden bacteri!n voor die leven van voedselresten. Ze vormen op het tandoppervlak een beslag (tandplak) en zetten sachariden om in zuur. 'oordat kalk in zuren oplost% ontstaan kleine gaatjes in het tandglazuur. .an daaruit wordt ook het tandbeen zeer snel aangetast. 'e tand wordt gevoelig voor zuren en zoete spijzen% voor warmte en koude. $ls de cari!s de zenuw in het tandmerg bereikt% ontstaat een aanhoudende tandpijn. /et gat in de tand wordt steeds groter tot hij uiteindelijk verloren gaat. Tandplak die zich vooral ontwikkelt op de grens van tand en tandvlees doet ook de kans op tandvleesontstekingen sterk toenemen. 0il je tandcari!s vermijden% gebruik dan een suikerarme voeding%poets na elke maaltijd de tanden en raadpleeg minstens hal"jaarlijks de tandarts. /et gebruik van tandpasta met "luoride verhardt het tandglazuur en biedt daardoor een zekere bescherming. Om dezel"de reden worden soms "luoridentabletjes aan bab#voeding toegevoegd.

nsuline!roductie door bacteriën

)aast heel wat spijsverteringssappen produceert de pancreas bij gezonde personen ook insuline. 'at hormoon is onmisbaar om de glucoseconcentratie in het bloed te regelen. ij suikerzieken wordt onvoldoende insuline gevormd. Om hun bloedsuikergehalte toch binnen bepaalde grenzen te houden wordt dagelijks insuline ingespoten. .roeger werd het toegediende hormoon meestal uit alvleesklieren van runderen en varkens gewonnen. Omdat die dierlijke insuline echter lichtjes verschilt van de menselijke% traden allerlei verwikkelingen op. 1unstmatige s#nthese van 2menselijke3 insuline is mogelijk% maar te tijdrovend en te duur om rendabel te zijn.

Sinds 4567 zijn microbiologen in staat om er"elijk materiaal (chromosomen) in stukjes te knippen en te recombineren. 'ie methode laat o.a. ook toe om in bacteri!n er"elijke eigenschappen van andere organismen 2binnen te smokkelen3. 'e methode staat bekend als gentechnologie. 'oor toepassing van de techniek slaagde men er in 4589 in menselijke insuline op de markt te brengen die eigenlijk door bacteri!n was gemaakt. 'e gebruikte bacterie was :scherichia coli% een bacil die in de darm wordt aangetro""en. )aast het grote% cirkelvormige chromosoom komen in de cel kleinere cirkelvormige stukjes er"elijk materiaal voor; plasmiden. <et behulp van een enz#m kan men zo3n plasmide 2openknippen3. /etzel"de enz#m laat toe het gen voor insulineproductie uit een menselijk chromosoom a" te zonderen. )a samenbrengen kan dat gen in het geopende plasmide worden opgenomen en ingebouwd. 'aardoor is de bacterie nu in staat insuline aan te maken% een eigenschap die tijdens elke deling op de dochtercellen wordt overgedragen. 'oor het enorme voortplantingsritme van de bacteri!n kunnen in korte tijd grote hoeveelheden insuline geproduceerd worden. /et hormoon wordt uit gedode bacteri!n a"gezonderd. )a zuivering is het geschikt als geneesmiddel voor suikerzieken.

"e bacterie als minimijnwerker Sommige bacteri!n zijn in staat onoplosbare metaalverbindingen om te zetten in oplosbare. =it de oplossingen kunnen de metalen dan gemakkelijk a"gezonderd worden. .ooral bacteri!n van het geslacht T iobacillus worden als 2minimijnwerkers3 gebruikt om metaalertsen te ontginnen. &n de .erenigde Staten wordt zowat tien procent van het koper op die manier gewonnen. .ooral bij ertsen met lage metaalconcentraties is de methode interessant. Thiobacillussoorten slaan bovendien vele andere metalen in de cel op. 1oper% nikkel% cadmium% zink% lood% kobalt% strontium% rubidium% arseen en antimoon worden allemaal opgenomen> 'aarbij worden vaak concentraties bereikt die hoger zijn dan in de omgeving waarin de bacteri!n groeien. :rtsen van die metalen kunnen dus op die wijze worden ontgonnen. Zel"s goud en uranium kunnen door bacteri!n geconcentreerd worden. /et vermogen van bepaalde bacteri!n om metalen op te nemen en te concentreren kan worden gebruikt om industrieel afvalwater te zuiveren. Op die manier bestrijdt men de milieuverontreiniging en wint men kostbare materialen terug. $an de universiteit van ?uik werd een methode ontwikkeld om lood% koper% zink% cadmium% nikkel en kobalt te recupereren met behulp van bacteri!n. &n optimale omstandigheden kan 5+ @ van de metalen uit het a"valwater verwijderd worden.

!acteriën s"elen lang niet altijd een kwaaie rol... #el$reiniging met de hul! van aërobe bacteriën #lievretende bacteriën zijn in staat ruwe olie a" te breken. &n zuursto"gasrijk water wordt ongeveer tweederde van de olie omgezet.

'aarbij worden vooral eiwitten en koolsto"dioAide gevormd. .oor de bestrijding van olievervuiling kunnen die organismen een grote betekenis hebben. Organische a"valsto""en worden door a!robe bacteri!n a"gebroken. 'aardoor bezit water een zelfreinigend vermogen. ij een te sterke a"valbelasting wordt echter zoveel zuursto"gas verbruikt dat de bacteri!n a"sterven. Ze worden vervangen door ana!robe rottingsbacteri!nB de waterloop verandert snel in een stinkende% open riool. Zel"reiniging door middel van a!robe bacteri!n wordt in een waterzuiveringstation onder optimale voorwaarden toegepast. )a een mechanische zuivering van het a"valwater wordt het goed doorlucht zodat een biologische reiniging plaatsgrijpt. Crote hoeveelheden organische a"val o" slib kunnen onder gecontroleerde omstandigheden door bacteri!n zD worden verwerkt dat biogas ontstaat. .erdere ontwikkeling van de methode kan leiden tot een belangrijke alternatieve energiebron. =it; !iologie $% p. 8E-88