You are on page 1of 12

Kush e shpiku

LIBANIN
Nse ju shikoni hartn e bots moderne arabe, ajo mund tju duket konfuze. Kujt politik midis vendeve mund t duken arbitrar, absurd, ose thjesht t rastsishm. N disa vende ju mund shihni vija t drejta npr shkrettir q ndajn dy vende.

Mendimi
faqe 7

FORUMI INTELEKTUAL MYSLIMAN

www.gazetamendimi.com

NR. 9(12)

SHTATOR 2013

Mos e harroni kurr JU JENI PROFESOR!


faqe 2

Suksese t gjithe nxnsve pr vitin shkollor 2013

Ndershmria sht nj kuror mbi kokn e msuesit


Nga Arens GJEVORI
faqe 8

Mbi vlern e gjykimit


Nga Brenton KOTORRI
faqe 3

Koherenc apo disidenc?


Nga Klajd BYLYkU
faqe 5

GRMA GJ
Poezi nga Behauddin GASHI
faqe 6

Nis punn Kirurgjia e re n Elbasan Inaugurimi nga Ministri i Shndetsis n ikje, Halim Kosova
Kalendari hnor
faqe 9

faqe 3

Vlera e edukimit t fmijve

Evarist Galua
(1811-1832 )

Profeti Muhamed
(paqja qoft mbi t) ka thn:

faqe 10

Matematicien t mdhenj t shekullit nntmbdhjet


faqe 11

1. T gjith ju jeni barinj dhe secili prej jush sht prgjegjs pr tufn e tij. Burri sht bariu i familjes s tij dhe ai sht prgjegjs pr t. Gruaja sht baresh n shtpin e burrit t saj dhe prgjegjse pr fmijt. Robi sht bari pr pasurin e zotriut t tij dhe ai sht prgjegjs pr t. Vrtet dokush prej jush sht bari dhe prgjegjs pr tufn e tij.
Buhari, Muslimi

2. Urdhroini fmijt tuaj pr faljen e namazit kur t jen shtat vje


Ahmedi

Vlera e hudhrs pr kurim


faqe 11

3. Ai q ka tre vajza, apo tre motra nn kujdestarin e tij dhe kujdeset mir pr to, do t hyj n Xhenet.
Buhari

Mendimi / Shtator 2013 /

2
e tyre, paraplegjik dhe tetraplegjik, fmijt q gzojn statusin ligjor t jetimit, fmijt rom, ballkano-egjiptian apo fmijt e policve dhe ushtarakve t rn pr shkak t detyrs, si dhe fmij t ish-t prndjekurve politik, paguajn nj kuot n masn 50% t tarifs s shkollimit. Tarifn e shkollimit nuk e paguajn studentt e shklqyer. do program studimi i ciklit t dyt Master profesional dhe Master shkencor funksionon n vitin e par pr vitin akademik 20132014, n rast se at e ndjekin, t paktn 10 student. Pagesa e tarifs bhet me kste t prcaktuara nga institucioni publik i arsimit t lart. Pas prfundimit t kohzgjatjes normale t programit t studimit, studentt, t cilt nuk e kan prfunduar ende programin prkats, paguajn vetm tarifn pr kredite, sipas tarifs s vitit n t cilin zhvillon provimin/provimet e lndve t prapambetura, thuhet n vendimin e qeveris. Do t jen vet universitetet q do t prcaktojn kriteret e pranimit t kandidatve, duke i br ato publike paraprakisht.

Viti i ri shkollor
Nga Julian HOXhaJ
referenca e prindrve pr ti drguar fmijt e tyre n shkollat m t mira t qytetit ka br q n disa prej ktyre shkollave regjistrimet t jen mbyllur, vetm dy dit pasi kan nisur. Mund t prmendim shkollat 9 vjecare Qamil Guranjaku, Sul Harri etj ku regjistrimet n klasat e para jan mbyllur q prej dits s premte pr shkak t plotsimit t numrit t nxnsve. Drejtorit e ktyre shkollave jan t detyruar, q pr shkak t kapaciteteve, ti orientojn prindrit drejt shkollave t tjera. Ndrkoh q n qytetin e Elbasanit, si bjn t ditur drejtorit e shkollave, por edhe Drejtoria Arsimore Rajonale, nuk ka mungesa t teksteve shkollore pr arsimin 9 vjear dhe at t mesm, jan marr tashm n dorzim t gjitha tekstet baz. N ambientet e shkollave dhe n librarit pran tyre ka nisur pajisja e nxnsve me libra, ndrkoh shkollat kan ashuar listat e teksteve, shtpin botuese dhe mimin prkats. Drejtoresha e gjimnazit Dhaskal Todri thekson se po respektohet juridiksioni i prcaktuar nga Drejtoria Arsimore pr regjistrimet n gjimnaze, edhe pse nuk prjashton ndrhyrjet e prindrve pr shkak t preferencave pr nj shkoll t caktuar. Ne jemi munduar t zbatojm me rigorozitet legjislacionin. Pr sa i takon nxnsve t fshatit meqnse rrethinat kan disa vite q synojn shum t vijn n shkolln Dhaskal Todri ne kemi zbatuar porosin, t gjith nxnsit e fshatrave do t shkojn n DAR dhe shprndarjen do ta bj DAR, n varsi t largsis dhe kritereve t tjera t vendosura. Nxnsit e shkollave t qytetit kan shkuar atje ku duhet sipas porosive t shkollave t veta. Procesi i pajisjes s nxnsve me libra sht nj proces i gjat q llon q me przgjedhjen e teksteve. Jan br przgjedhjet e teksteve q n muajin prill, jan drguar krkesat pr tekste n

N Elbasan nuk ka mungesa tekstesh, uks regjistrimesh n shkollat m t mira t qytetit.

shtypshkronjat n muajin Maj, ne n muajin korrik jemi furnizuar me tekste dhe nuk na mungojn tekste n shkoll pohoi drejtoresha e shkolls Dhaskal Todri n Elbasan, znj. Teuta Shabani. Jan rreth 45 mij nxns n rrethin e Elbasanit q do t prfshihen n vitin shkollor 2013-2014 n sistemin parauniversitar, ku 4500 voglush pritet t zn bankat e klasave t para.
Universiteti- Miratohen kuotat e Programeve Master, degt e Msuesis dhe Infermieris kan m shum kuota.

Rreth 22 192 student do t prano-

Mos e harroni kurr JU JENI PROFESOR!


T dashur student, t muar koleg, t dashur t diplomuar... Pyes veten nse do t ngulmoni n optimizmin q keni edhe pas diplomimit, kur do t prballeni me rroga t ulta, me respektin e munguar kundrejt profesionit t msuesit, me nxns/student fare t painteresuar, me prindrit e tyre gjithmon t gatshm tu japin t drejt bijve (anipse kshtu i dmtojn), me shantazhet nga do an, me prmimin. Analfabet apo gjysm-analfabet t vrtet, q sot thjesht e prcaktojn veten si managers, drejtues apo drejtuese emisionesh q, edhe pse injorant, thon se jan gazetar dhe kngtar t tipit turbo-folk q vetprfytyrohen artist, pa folur pastaj pr, me rradh, art directors, konsulent nanciar, product designer, administrator back oce. Pas emrave t zhurshm t ktyre profesioneve, fshihen shpesh mashtrues, t cilt, t paaft pr ti qndruar pas kohs q krkon formsimi universitar, mendojn se vlersimi mund t tohet me shpejtsi, duke ndrruar zanatet si t ishin orape t pista. Duhet t jeni krenar pr profesionin tuaj, i cili vihet n praktik vetm nprmjet studimit me kmbngulje dhe zell, me vetprmbajtje, duke punuar dit e nat, duke sakrikuar shumka. Mos lejoni q titullart e shumt t restoranteve, ndrmarrjeve, avionve privat, shtpive luksoze, njerzve arrogant, mburravec dhe vetprcaktues tju japin, ata juve, leksione mbi suksesin. Mos ua lejoni sepse ju jeni PROFESOR, ndrsa ata pronar metrash katror. Prpiqen t zhvlersojn punn tuaj. Mos harroni q ju jeni rojtart e dinjitetit t profesionit tuaj. Titulli i msuesit/profesorit tohet me shum mund dhe duhet t shpenzosh po aq lodhje duke e vazhduar t investosh n dijen mbi t ciln ky titull rri kmbkryq. Jepni llogari pr sjelljen tuaj edhe jasht shkolls, pasqyrojeni n mnyrn sesi visheni, si silleni me koleg, student dhe prindr. Nse ndjeni turp prpara vet syve tuaj, do t ndjeni prmim edhe n vshtrimin e t tjerve. Jini krenar dhe me bindje n rolin tuaj, t vendosur q t studioni prjet sepse ju jeni PROFESOR. Duajini nxnsit/studentt tuaj. Nxirreni jasht do gj snike q ata kyin prbrenda, edhe kur sjan t ndrgjegjshm, nse ja kan fshehur qoft edhe vetes s tyre. Ngrejuani nivelin e vetvlersimit. Mos falni asnjher nota, por prpiquni q rezultatet e tyre t prmirsohen vazhdimisht. Njiheni dhe mojeni prpjekjen e tyre. Duhet t bni q ta kuptojn se mund t ken sukses nse studiojn. Mos e shuani vullnetin e tyre. Msojuni nxnsve/studentve tuaj q ta duan vendin e tyre. Shpesh dgjohet teksa profesort u kshillojn studentve t tyre m t mir q t emigrojn sa m par. Arritjet e mira n studim quhen lejekalimi i prsosur pr t ikur. Por le ta kthejm pr s prapthi kt pik vshtrimi! Bjuani t ditur studentve tuaj m t mir q pikrisht ata mund ta ndihmojn smundjen e atdheut, n mnyr q ky i fundit t mund t kthehet n nj vend t jetueshm. Mos lejoni q ata t ikin, as q ta braktisin vendin n duart e njerzve jo t denj. Thuajini nxnsve/studentve tuaj q prpjekja kryesor e jets s tyre sht beteja kundr batakut n t cilin po katandisemi. Propozojuni atyre kuptimin e prgjegjsis civile, n mnyr q t binden se askush tjetr, ve tyre, smund ta pastroj kt vend. Nse zotoheni, do t shihni se ata do tju dgjojn JU JENI PROFESOR! Nxnsit/Studentt din ta bjn dallimin n mnyr t pagabueshme. Ndaj, mos e prllni prgatitjen e pakt t disa kolegve tuaj, faktin q bjn himosgj dhe q paguhen po prap, mos e prllni kalbsirn rreth jush dhe mos u dorzoni. Qoft leksioni juaj nj oaz n shkrettir, nj pik drit n errsir, nj kokrriz mirkuptimi mes ksaj marrzie. Pikrisht ktu qndron dallimi mes jush dhe gjith atyre managers, konsulent, koordinator, administrator, pronar t pasur ndrmarrjesh dhe t tjer shits tjegullash. N duart e tyre jan projektet, ndrmarrjet, avion e kamion, n tuajat sht e ardhmja e vendit. Mos e harroni kurr JU JENI PROFESOR! Diskutimi i nj Profesoreshe serbe (Rajna Dragievi) drejtuar studentve t saj q diplomohen pr msuesi. Prktheu Edon QEsaRI

hen pr vitin akademik 2013-2014 n programet Master shkencor, profesional dhe part-time. Ministria publikoi dje kuotat, ndrsa regjistrimet pritet t nisin me nj udhzim t posam. Edhe pr Universitetin Aleksandr Xhuvani jan miratuar kuotat pr m shum se 17 programe studimi Master Profesional dhe Shkencor, ku kuotat m t larta i kan degt n Fakultetin e Infermieris q shkojn deri n 70 student dhe n degn e msuesis me 80 student. Kandidatt q u prkasin shtresave sociale t personave q nuk shikojn dhe q nuk dgjojn, invalid, invalidt e puns dhe fmijt

e - m a i l :

g a z e t a m e n d i m i @ g m a i l . c o m

m o b i l e :

0 6 9 6 7 8 5 0 9 9

Mendimi / Shtator 2013 /

Nis punn Kirurgjia e re n Elbasan


Paisje moderne laboratorike n shrbim t pacientve
ata 2 shtator ka shnuar zyrtarisht transferimin e stat t kirurgjis s vjetr n ambjentet e kirurgjis s re. Pran ksaj godine do t ofrohen disa shrbime pr qytetart e Elbasanit, duke prfshir Obsetr Gjinekologji, Kirurgji, Ortopedi si dhe Traumatologjia. Spitali i ri sht nj investim i Qeveris shqiptare me nj fond prej 4.5 milion Euro. Godina e re sht e pajisur me salla moderne dhe pajisje laboratorike bashkkohore dhe do t ket n dispozicion t pacientve t saj rreth 140 shtretr. Qendra e re spitalore ka pasur uks t lart pacientsh, q edhe pse ende pa nisur mir punn spitali i ri, jan shprehur shum t knaqur me kt investim, q duhej t ishte br koh m par. shum shum mir, sht br nj pun e mir dhe q pr ne sht ndihmes u shpreh nj qytetar. Ndrsa edhe pse kushtet e shrbimit duket se do t jen t mira, qytetart dhe pacientt dyshojn se shrbimi q do tu ofrohet tani do t jet m i mir. Kushtet jan shum t mira, moderne, por ajo q duhet sht q mjekt t punojn m mir, t jen m t prgjegjshm tha nj pacient i cili po priste n radh pr t kryer vizita. Qytetart e Elbasanit e prisnin ndrtimin e qendrs s re spitalore prej m shum s 12 vitesh. Vnia n funksion e saj do tju vij n ndihm t gjith pacientve t Qarkut t Elbasanit, pr probleme t ndryshme shndetsore.
Inaugurimi nga Ministri i Shndetsis n ikje, Halim Kosova

t shndetit. Sic ju jeni n djeni ky spital ka zn nj siprfaqe rreth 4500 metr katror ku 1600 metr jan ndrtime. sht harxhuar nj fond prej 400 milion lek t reja pr ndrtime dhe 74 milion lek t reja pr paisje. Kto jan t dhna nga Qeveria shqiptare. E ndjej veten t privilegjuar q pas mbledhjes s fundit t qeveris, t marr sot pjes n inaugurimin e fundit q qeveria shqiptare ka br, investim n sektorin shndetsor. tha ministri Kosova pr investimin n kt spital. M pas ai ju drejtua mjekve dhe infermierve si qytetar por edhe n profesionin e mjekut

duke u krkuar m shum humanizm dhe prkushtim ndaj qytetarve. Ajo q un doja tju thoja nga pozicioni i mjekut, qytetarit dhe si Ministr i Shndetsis pr kt periudh q jam, do t ndaja nj mendim me ju, se vrtet sektori shndetsor ka nevoj pr investime, vrtet q aparaturat dhe infrasktutura sht e rndsishme, por t gjith s bashku jam i sigurt se ndajm nj mendim se mbi t gjitha e rndsishme sht humanizmi. Jeni ju, jan punonjsit e shndetsis, jan mjekt, infermiert, sta administrativ, t cilt jan prgjegjsit kryesor dhe

pika kyce n sistemin shndetsor pr ti ofruar at q duhet pacientit. deklaroi kreu n ikje i Shndetsis Shqiptare. Edhe Drejtori i qendrs spitalore Mehmet Ibaj, sht shprehur i knaqur pr kt investim, pasi sipas tij ky spital i ka munguar Elbasanit prej shum kohsh, dhe tashm qytetart do t marin t njjtin shrbim , q m par u duhej ta merrnin n Tiran. Ibaj e quajti kt si realizimin e nj ndrre dhjetra vjecare, duke falenderuar qeverin shqiptare pr kt dhurat q i bri qytetit t Elbasanit. Julian HOXHAJ

Mbi vlern e gjykimit


Q do t thot se nse kemi dije se toka rrotullohet rreth diellit, ather nuk ka asnj mundsi pr tu futur n konikt pr kt. Duke pasur padije rreth t vrtets, njerzit mbajn qndrime preferenciale. Pra tentojn t japin si t vrtet pikpamjen e tyre. N momentet kur dy qndrime apo pikpamje bien ndesh, ja tek lind dhe konflikti. Shoqria njerzore, dshmon tri forma t konfliktit: midis njeriut dhe njeriut; njeriut dhe bashksis; dhe njeriut dhe natyrs. Gjat gjith historis, njerzit m t vullnetshm intelektualisht jan prpjekur t japin shpjegime dhe zgjidhje pr kto forma t koniktit. Historia, n perspektivn e shqyrtimit t koniktit dhe t vrtets, mund t ndahet n 4 etapa. 1- Shoqria antike: Shoqria q vjen deri n llimet e prhapjes s krishterimit n Europ. Gjat ksaj kohe, shoqria ka tentuar me t gjitha fuqit e saj njohse (t cilat t para prej kohs son jan padyshim modeste) t shpjegoj sendet, faktet dhe dukurit duke provuar t ndrtoj aksioma t gjysmargumentuara apo t paargumentuara. Kshtu ndodhi n epokn e qytetrimit t mrekullueshm greko - romak ku Sokrati, Platoni, Seneka e Lukiani tentuan t gjenin se cila ishte e vrteta pr Hyjin, njeriun, botn, sendet etj. Pr kt epok kishte disa ide mbi koniktin, Protogora thoshte se njeriu sht masa e t gjitha gjrave, dhe e konsideronte kt si t vrtet pr t ciln nuk kishte arsye pr tu koniktuar. Pra dija vjen tek njeriu nga brendia e tij. Konfuci thoshte se konikti zgjidhet kur t dyja palt bien dakord pr vetm njrin prej pohimeve t prplasura, dhe se ky pohim vrtetohet vetm nga eksperienca e njeriut n bot. Pra dija vjen nga prvoja. Ndrsa Budha thoshte se njeriu nuk hyn n konikt nse arrin Prndritjen, pasi ajo sht gjendja ku ti bhesh njsh me t vrtetat e Shpirtit t Madh t Universit, mirpo pr ta arritur kt duhet t largohet fokusi nga jeta zike. Pra dija sht transhendente dhe njeriu duhet t ofroj disponim pr ta pranuar at. N kt epok koniktet ishin inerciale dhe banale pasi vet gjendja shoqrore ishte konfuze. Po ti kthehemi paragrat hyrs mund t prdorim tri format e koniktit pr t dhn nj prshkrim koniz dhe prmbylls pr shoqrin antike: a) q midis njeriut dhe njeriut ka vetm nj mnyr pr t bashkjetuar lumturisht, t arrijn prbashksimin e vlerave me njri-tjetrin duke iu afruar sa m shum objektivitetit m optimal, mirpo q t arrijn kt stad, duhet m par t kalojn m par dy nivele t tjera. vijon n faqen 4

Nga Brenton KOTORRI


gjykosh do t thot t ndrtosh nj pohim. Dhe nj pohim gjithmon prmban brenda nj t vrtet. Konikti lind tek njeriu kur ai nuk e njeh t vrtetn. T gjykosh mbi nj konikt do t thot ta zgjidhsh at, dhe gjykimi m i mir sht ai i cili e vendos koniktin prball t vrtets. Konikti lind nga gjendja e kundrt e njohjes t s vrtets. Pra konikti lind nga padija rreth t vrtets.

Vetm pak dit nga transferimi i mjekve dhe infermierve n godinn e re t Kirurgjis s Qendrs Spitalore Xhaferr Kongoli, ditn e Premte sht br dhe inaugurimi zyrtar i saj nga Ministri i Shndetsis, Halim Kosova. Kreu n ikje i Shndetsis Shqiptare sht shoqruar nga nnkryetari i Bashkis s Elbasanit Seran Papa, Prefekti Shefqet Deliallisi, Drejtori i Qendrs Spitalore Mehmet Ibaj, mjek, infermier dhe qytetar t ndryshm. Kosova ka par nga afr t gjitha pavionet e Qendrs spitalore, duke u njohur me kushtet e Kirurgjis s re. Ai ka vizituar dhe pacientt t cilt ndodheshin t shtruar n pavionet e ktij spitali. Ata e kan falenderuar Ministrin Kosova pr investimin q sht br, si dhe jan shprehur t knaqur pr shrbimin. M pas Ministri i shoqruar edhe nga Drejtori i spitalit sht ndalur n nj fjalim t shkurtr. Mir se keni ardhur n kt ceremoni t thjesht por shum kuptimplot pr Elbasanin dhe gjith qytetet pr rreth. sht privilegj pr mua q t marr pjes n kt inaugurim t nj prej qendrave m t rndsishme shndetsore n vend. Dua t falenderoj edhe paraardhsit e mi q kan dhn kontribut n ndrtimin e ksaj vepre. Ka qen nj prpjekje e prbashkt pr ti dhn fund edhe atyre punve t vogla edhe me nj mirkuptim dhe bashkpunim me gjith stan drejtues t spitalit arritm q sot qytetart e Elbasanit t ken nj shrbim modern n kto dy sektor t rndsishm

Mendimi / Shtator 2013 /

4
thimi n praktik i t gjitha konikteve ideologjike t njerzimit. 4- Shoqria e t vrtets personale: Dika e paprecedent ndodhi pas luftrave botrore n vitet 1960 nisi n Amerik Revolucioni Seksual, i cili sillte vlera t reja pr shoqrin dhe vazhdon t prhapet edhe sot. Epoka e nisur nga ky episod historik sht edhe epoka n t ciln ne jetojm do dit. Tashm nuk ka m nj t vrtet t pranuar nga shumica. Sot e vrteta e secilit gjendet tek ai vet. Ne t gjith ballafaqojm me njri-tjetrin t vrtetat tona t cilat burojn nga pikpamjet tona. Slogani i ksaj epoke sht: T gjith t ndryshm por t gjith t barabart. Q do t thot se t gjith duhet t respektojm dhe tolerojm seciln t vrtet dhe t gjitha bashk ti quajm t vrteta t t njejtit autoritet. Mirpo srish hierarkia na shfaqet natyrshm pasi sado q t prpiqemi ne barazia sht e pamundur. Duke mos pasur tanim nj t vrtet hyjnore, t gjitha t vrtetat e tjera bjn prapje midis tyre pr t tuar terren. Duke ndodhur kshtu nuk kemi dot vetm nj t vrtet absolute, por listojm si m t preferuarn t vrtetn e cila i jep m shum sadisfaksion shumics. Ktu lind edhe i ashtquajtur common sense. Individt tashm nuk pranojn q ta nnshtrojn t vrtetn e tyre ndaj t tjerve dhe ndodhin tri fenomene: a) duke qen se e vrteta e secilit sht e barabart me t secilit ather ne bashkveprojm me tjetrin duke e toleruar t vrtetn e tij por duke mos e pranuar kurr at si m t mir sesa tonn, pra midis secilit ift individsh vazhdon marrdhnia vetmsiprfaqsore e prplasjes s t vrtetave. b) individi i vetm ka vetm nj shans pr ta mbajtur gjall t vrtetn e tij, ta bj at pjes t common sensit pra ta promovoj tek shumica e bashksis. c) pr sa i takon natyrs, n kt epok individi ka ruajtur me natyrn t njejtn marrdhnie q ka pasur pr sa i takon knaqjes s impulseve; porse ka shkuar edhe m tej duke deklaruar se njeriut i prkasin jo vetm t mirat q natyra i dhuron vetvetishm por edhe burimet e tjera t cilat ai sht i zoti tia zhvas vet natyrs. Pra n kt shoqri koniktet jan t prditshme dhe t prbotshme. Sot askush nuk jeton i izoluar nga konikti dhe koniktet. Kjo situat sapo ka nisur n historin njerzore, dhe do t shkoj aq larg deri sa t vij n jet ajo shoqri ideale pr t ciln kemi folur m lart. Q t gjykosh konfliktin do t thot t njohsh paraprakisht t vrtetn. T gjykosh n gjuhn e anekdods s elefantit, do t thot ti marrsh t gjith personat q mendojn se elefanti sht shkop, gjarpr apo mur dhe tua tregosh elefantin t gjithin n mnyr ezauruese. Kshtu ata mund t gjykojn veprimin e tyre, veprimin e njri tjetrit dhe elefantin vet. Pra konikti zgjidhet prfundimisht vetm me an t gjykimit ezaurues me bosht t vrtetn absolute. Nse nuk e kemi kt bosht, maksimumi q mund t bjm sht q t promovojm objektivitetin m t plqyeshm, pa e humbur besimin tek e prtejmja.

Mbi vlern e gjykimit


vijon nga faqja 3

S pari t ndrtojn konvencione t bashkpranueshme si prshembull ta quajn BLU ngjyrn blu, dhe m pas t kuptojn n t njejtn qasje analitike t gjith botn. Duke i ezauruar kto t dyja, ather mund t asin pr t njejtin objektivitet duke pranuar vlerat m t mira q ka kultivuar secili prej tyre si t tilla. b) midis njeriut dhe bashksis e gjitha kjo vshtirsohet pr shkak se duhet t prsritet zinxhir i njejti proes me secilin prej ifteve t individve (pasi sht shum ideal nj rast ku bashksia sht e gatshme t ndjek objektivitetitn). c) midis njeriut dhe natyrs gjithnj konikti alon nga njeriu, pasi natyra nuk e gzon karakteristikn njerzore t t qenit e zbrazur nga dija rreth t vrtets, pasi natyra sht pjes e vet t vrtets, duke qen mjedisi i saj. 2- Shoqria e s shenjts: shoqria njerzore q jetoi n epokn tradicionale sht edhe m jetgjata. Karakteristika e ksaj shoqrie sht q nis me nj moment vendimtar pr historin botrore. S pari pas katr shekujsh prpjekje u pranua zyrtarisht Krishterimi si fe, u ngrit kisha katolike dhe nisi prhapja apo evangjelizimi, duke u shtrir kshtu n t gjith skajet e Europs por edhe m gjer. Pra Krishterimi zaptoi linjn qendrore t historis s njerzimit. Vetm dy shekuj m pas, po brenda ksaj epoke lindi edhe Islami midis Europs dhe Lindjes s Largt, i cili po ashtu u prhap n mnyr t shpejt n t gjith rajonin duke ngritur edhe Kalifatin si institucion administrativ. N copza t tjera t bots kishim kudo besime tradicionale t cilat bartnin veori po aq interesante. N kt koh, pushteti i takonte pikrisht dogms fetare. Me dogm do t kuptojm nj doktrin e cila provon t prhapet n shoqri pa sjell argumenta apo evidenca objektive, por duke u imponuar si e vrtet bazuar tek vet brendia e saj. Pra e vrteta fetare sht njkohsisht e shenjt. Duke qen e shenjt sht e paprekshme dhe e pamanipulueshme nga njeriu. Rrjedhimisht njeriu prball t vrtets s shenjt ka dy mundsi: ose ta

pranoj pa kushte kt t vrtet dhe t ngrej vizionin jetsor n prputhje me kt, duke mos krkuar objektivitet apo racionalizim, ose t refuzoj t vrtetn duke e sduar at a)intelektualisht, me teza argumentuese; b)vulgarisht, duke e neglizhuar. Kshtu, individt q jetonin n kt koh duhet ta pranonin t vrtetn ashtu si u jepej, pa pasur t drejt t krkonin asgj m tepr. Ata q tentuan disidencn pr hir t prmirsimit (sipas tyre) t t vrtets prfundonin n lloje t ndryshme inkuizicioni pasi sulmi ndaj dogms konsiderohej si sulm ndaj vet Hyut. N kt konikt institucionet religjioze merrnin prsipr gjykimin prfundimtar. Ky gjykim ishte problemzgjidhs pr institucionin por jo edhe pr koniktin. Sepse kur nj konikt zhduket n mnyr t njanshme kjo nuk do t thot se ai u mbyll i zgjidhur. N nj shoqri t till ku individt m njri tjetrin bien dakord pr t njejtat konvencione, kuptime dhe parime, nuk mund t ket konikte t rndsishme e jetgjata pasi teorikisht Hyu e ka dhn prgjigjien pr gjithka n librat e shenjt dhe me t pranuar t vrtetn e tij, dy persona po njhsonin vizionet e tyre n nj. Praktikisht, institucioni fetar me tagrin e mkmbsit t s vrtets, merrnin lirin pr t gjykuar do konflikt dhe autoriteti i tyre, edhe pse duhet t ishte vet e vrteta, ishte n fakt forca. Sikur t rikthehej ekzistenca e ksaj shoqrie edhe nj her, do t duhej (pr t qen ajo idealja) t plotsoheshin dy kushte. S pari autoriteti i saj t ishte i gjithvrtetueshm dhe e vrteta e saj t ishte ezauruese pr tu gjithpranuar n mnyr t natyrshme. N nj shoqri t till nuk do t kishte m konflikt n asnjrn prej formave. Njeriu dhe njeriu do t kishin t njejtin vizion dhe do t ishte njsoj si dy re me t njejtn ngarkes elektrike t cilat nuk bjn asgj m hum se sa krijojn nj re m t madhe. E njejta gj do t ndodhte edhe me njeriun dhe bashksin, ky rast do t ishte si nj re shum e vogl t ciln errat e bashkojn me shoqen e saj t strmadhe. Rasti i tret do t ishte edhe m i bukuri ngase

njeriu do t niste ta kuptonte perfeksionin e natyrs dhe do t tentonte t jetonte jo m bashk me natyrn, por brenda saj. Vetm n nj shoqri t till konflikti do t ishte i pamundur. 3- Mirpo kjo shoqri ideale nuk erdhi. Pasuesja e shoqris t s shenjts, ishte shoqria moderne. Kjo shoqri erdhi pr t shkatrruar t mparshmen. Kalimi midis dy shoqrive ndodhi n nj fragment kohe i cili ishte i mbushur me goditje vendimtare ndaj t vrtets dogmatike. Raste t tilla ishin zbulimi se toka ishte e rrumbullakt dhe jo e shesht sikurse n prmbajtjen e t vrtets s mparshme. Zbulimi se sistemi diellor ishte heliocentrik dhe jo gjeocentrik. Zbulimi se indulgjencat nuk pastronin jetn mkatare. Praktikimi i prkthimit t Bibls dhe vetdijsimi se e vrteta hyjnore nuk prkonte me t vrtetn toksore. T gjitha kto uan n denigrimin e nj epoke m an t nj modeli t ri t s vrtets, asaj racionale. Me iluministt n krye kjo epok nuk e pranonte m t vrtetn pa kushte, por krkonte t shkonte vet tek e vrteta duke e sduar njohjen pr botn me empirizm, racionalizm dhe objektivizm. N kt shoqri konflikti midis dy njerzve mund t ndodhte pr dhjetra arsye dhe forca e pushteti do t ishin tuese. Nuk mund t ndesheshin m t vrtetat pasi nuk kishte m pranueshmri t gjer pr t njejtat vlera. Kulmi i ksaj shoqrie ishin revolucionet dhe luftrat. Konikte t cilat n thelb buronin nga mos rnia dakord e vizioneve t ndryshme. Gjat Revolucionit Francez, erdhi edhe maksimizimi i koniktit ku jo vetm u ndryshuan vlerat ekzistuese (le ti quajm universale) n ato pr liri, barazi dhe vllazri, por edhe t kuptuarit e bots si dhe konvencionet. Ndryshimi i konvencioneve si prshembull standardizimi i nj gjuhe, standardizimi i ri i njsive matse, standardizimi i etiks, emrtimeve etj. ishte edhe plugimi prfundimtar i shoqris s vjetr. Koniktet nuk reshtn dhe solln me rritjen e popullsis dhe me lidhjen infrastrukturore t bots, edhe luftrat botrore. Kto luftra ishin prk-

Mendimi / Shtator 2013 /

Koherenc apo disidenc?


i ksaj sht se t udhhequr nga egoja dhe dshira pr tu dal e vetja brezat shtyhen kundr njri-tjetrit duke i dhn prparsi asaj q ata vet besojn si t vrtet, si t duhur, si t drejt. E nga prvoja dim se askush nuk sht i gatshm t lshoj duke u prgatitur kshtu pr nj dualitet t vazhdueshm q ska fund. Ksisoj, t shqetsuar nga kjo, ia vlen ta marrim seriozisht duke u munduar t gjejm t vrtetn e cila do ti mundsoj t dy palve q t bien dakord duke mos i dhn prparsi asaj q ata kan dshir, por t vrtets, respektivisht n t gjitha hendeqet q ndajn njerzit. Kshtu kur dgjojm m t mdhenjt q deklarojn me bindje t plot se brezi i ri shkon keq duke gabuar n shum gjra, dgjojm nga ana tjetr t rinj (madje t kulturuar dhe mjaft t kultivuar) q shumzojn me zero shum vlera dhe zakone t dekadave t mparshme duke mos i shqyrtuar me kujdesin dhe nderimin e duhur. Pra pazgjidhshmrisht lind nevoja e nj rruge t ndrmjetme, jo e nj gjetjeje t mesme midis dy botkuptimeve q prplasen, se ashtu qllimi do t qe vetm gjetja e vendosja e paqes mes palve, por duhet t synojm gjetjen e t vrtets e cila do t shprblej ata q e besojn hak at e do tu trheq vmendjen atyre t cilt jan duke shkuar (t vetdijshm apo jo), larg saj. Dhe si e tham q n llim, historia sht terreni m i duhur nga i cili t nisemi pr gjetjen e s vrtets. Si rregull, ne njohim dy konceptime t historis, q t dy shum t prdorur dhe t konrmuar, por vetm njri i duhuri dhe shprblyesi. I pari sht q t marrim t mirqen se ngjarjet (historike) pasi ndodhin, na shprblejn ne duke na mbushur me kuptime lidhur me ato q ngjan, apo s paku na nxisin q t reektojm pr t gjetur kuptimet dhe prse-t e asaj q ndodhi. Pak a shum ky sht modeli (i dshtuar) q ne na sht msuar n shkoll. Themi i dshtuar sepse ne besojm bazuar n plot argumente logjike, se ngjarjet nuk ndodhin nga hii, asgj nuk lind papritmas duke goditur befasisht vmendjen ton. Ndrsa konceptimi i dyt, ndreqs i s parit, sht bindja e patundur se para s gjithash gjrat ndodhin n nivel ideologjik dhe kulturor. Njihet q ndryshimet e mdha (qofshin pr keq apo pr mir), qytetrimi i ka pasur dhurat nga mendjet e mdha. M pas historia e ideve sht konkretizuar n terren duke shkaktuar kshtu revolucione, luftra botrore, grushte shteti apo komplote. Nga kjo e vrtet pastrtisht e padyshimt, pajisemi me bindjen se nuk ia vlen t etiketojm nj kultur apo nj epok si pozitive dhe nj tjetr si negative. Do t ishte nj nxitim i pafalshm nse bazuar vetm n ngjarjet e jashtme do t pozicionoheshim pr ti dhn gjykimet m t mira t mundshme shum e shum problemeve. T kthyer n nivel ilustrativ, n vendin ton mbi t gjitha jan dy arsyet se si dy brezat nuk prputhen mes tyre. Arsyeja e par sht liria e munguar n socializm (komunizm). Sot praktikisht mund t veprosh nj list shum t gjat t gjrave q pjestart e nj shoqrie socialiste as q i kan uar npr mend. Socializmin mund ta konsiderojm nj fe t djallit (nj religjion pa Zot), por mbushur (fatmirsisht) me rregulla dhe norma morale t nj rreptsie t admirueshme. Ksisoj liria e tejskajshme, e konceptuar si vler n vetvete dhe e pashoqruar me prgjegjsin moralolegale, pr brezin e asaj kohe sht e tmerrshme, fare e papranueshme. Pra kemi nj luft midis Postmodernes (t rinjve t sotm) dhe vlerave mbeturinore t Modernes, paka se e prkrahur nga shum pak njerz. Por gjithashtu kjo liri ka br q t gjith njerzit pa prjashtim t ken t drejtn dhe mundsin e njohjes s vlerave, tezave, pasurive t shoqris dhe botkuptimit tradicional. Kshtu kemi nj panel t trisht njerzish t ndryshm e t kundrt mes tyre. Kemi libertint e sotm q n emr t liris jan t gatshm t japin e t shkelin gjithka, duke refuzuar me egrsi moralin laik dhe religjioz bashk. Po ashtu kemi vijn e mesme (por prsri t gabuar sipas nesh) t brezit t vjetr i cili refuzon moralitetin q vjen prej Zotit (bindje themelore e thithur me ajrin), por nga ana tjetr refuzon me t njjtn patundshmri zvetnimin moral q vjen prej njerzve t kohs. Dhe tek e fundit vjen grupi i njerzve (gjithnj e n rritje), t cilt besojn se ia vlen rikthimi dhe konrmimi i vlerave t botkuptimit tradicional duke refuzuar njherazi qoft t vjetrit dhe qoft t rinjt e kohs. Ky botkuptim na fton t mos bhemi skllevr t fryms s prgjithshme e cila udhheq turmn. Shprehemi kshtu sepse populli u shndrrua n komunizm jo se besonin me sinqeritet tek ato vlera (pjesa drrmuese e njerzve as q kishin dgjuar pr t), por sepse ashtu erdhn ndryshimet politike q ndodhn n Europn Lindore t kohs. Po ashtu t qent n harmoni me kohn n t ciln jeton sht skllavrim kulturor q sistemi dhe shoqria ushtrojn ndaj individit; bhet fjal pr nj trysni q vjen n formn e nj oferte t parezistueshme dot, mjafton q secili t jet i pajisur me doza t mjaftueshme mendjelehtsie dhe iracionaliteti. Ndrsa ftesa pr tu br pjes e nj botkuptimi tradicional, para s gjithash sht nj ftes pr t logjikuar dhe arsyetuar rreth pozicionit t vet njeriut n trsi. sht nj ftes q jo doemos t shtyn t jesh n disidenc me frymn dominuese q mbizotron n shoqri, por mbi t gjitha t jesh n sinqeritet t garantuar n raport me zgjedhjen q bn, prov pr t ciln del pikrisht disidenca q ndan grushtin e vogl t pjestarve me besim tek shoqria tradicionale n kundrshtim t prhershm me turmn e madhe t pjestarve me besim tek gjja e par q u del prpara, qoft ajo edhe m e keqja e mundshme.

Nga Klajd BYLYkU


i nga shumkush dihet, shumica e njerzve e konsumojn ekzistencn e tyre pa e vrar shum mendjen se nga erdhn dhe ku do t shkojn. Kjo ndodh jo vetm n nivel vizionar (q pazgjidhshmrisht e shtyjn njeriun t gjej qllimet e ekzistencs s tij ose n religjion, ose n lozo), por ndodh edhe n nivel kulturor, nivel i cili na bn t detyrueshme njohjen me historin si shkenc e nj rndsie t dors s par. Themi me historin sepse sht pikrisht ajo q bn lidhjen midis s shkuars dhe s ardhmes, hapsira kohe pa t cilat e tashmja mbetet e vagullt dhe pa kuptim, por shndrrohet n pasurin m t madhe q posedojm nse t shkuars i japim nj kuptim i cili detyrimisht duhet t ndihmoj kdo q ti jap vlern e duhur e t krkuar t tashmes. Kt hyrje e bm sepse n do kultur dhe koh ekziston bindja e patjetrsueshme q ndan brezat nga njri-tjetri. Kjo m s shumti ndodh n shtje t mentalitetit, konceptualitetit t shum gjrave, qofshin ato t rndsishme, qofshin dhe banale t prditshmris. Dhe kjo luft midis brezash si rndom quhet, sht shum e vjetr dhe kshtu ka pr t vazhduar. Por problemi madhor

Mendimi / Shtator 2013 /

N krkim t abetares shqipe


Nga Bledar Tek Haxhiu
istoria e nj populli, dinjiteti dhe integriteti tij patjetr q zhvillohen nga shum faktor, t cilat n fakt Shqipris dhe shqiptarve nuk sht se i kan munguar si popull; prejardhja dhe historia q ai bart, ka aq fakte sa e bn at t denj pr t qn prkrah popujve dhe vendeve t tjera t Europs, madje shpeshher ai ka luajtur role dhe n pamvarsin dhe emancipimin e disa prej ktyre popujve. Por ajo q e ka br kt popull t vuaj pasojat e fuqive t mdha dhe orekseve t fqinjve ka qn pamundsia e shkruajtjes s ksaj historie n libra me gjuhn e popullit shqiptar dhe m pas prezantimi i saj pr studiuesit e huaj dhe audiencat botrore. Nuk sht se kjo nuk ka egzistuar fare, porse prpjekjet rreth ktij fakti kan qen shum minimale, dhe ishte ky realitet i cili nxiti ndjenjn e shum shqiptarve intelektual brenda dhe jasht Shqipris pr t realizuar nxjerrjen e nj abetareje dhe kodikuar gjuhn shqipe n fundshekullin e XIX dhe llimet e shekullit XX. Duhet thn se edhe pse intelektualt shqiptar t asaj kohe kuptuan domosdoshmrin e prpilimit t nj abetareje n gjuhn shqipe, srish ata nuk po gjenin gjuhn e prbashkt pr zgjedhjen e nj alfabeti t prbashkt pr gjuhn shqipe! Ata n prgjithsi bashkoheshin se shqiptart ishin nj popull me karakteristika t veanta historike dhe gjuhsore, t cilt ndryshonin si nga rraca ashtu dhe nga gjuha me popujt e tjer t Europs, por ata ende nuk po gjenin orientimin e duhur n lidhje me specikn e gjuhs dhe alfabetit q i prkiste atyre. Normalisht q nj nga shkaqet kryesore pr mosarritjen e nj konsensusi ishin qoft ndarjet krahinore Tosk-Geg dhe qoft ndarjet fetare Mysliman, Ortodoks dhe Katolik; pse jo dhe ndikimi nga kulturat e disa popujve t tjer q dominonin mbi kulturn e popullit nga ku ata vinin dhe kishin prejardhjen. Misionart shqiptar t krishter (prgjithsisht) Jezuit dhe Protestant ishin t mendimit q alfabeti shqiptar t

prpilohej nga grmat latine me argumentin se ato ishin gjuh e Europs s krishter dhe se shqiptart do t ktheheshin nj dit n krishterimin evropian, dhe amurtar i ksaj ideje ishte Pashko Vasa, katoliku nga Shkodra dhe drejtor politik i vilajetit t Halebit pr disa koh, por edhe t tjer si Kostandin Kristoforidhi. Ndrsa intelektual t tjer t shkolluar kryesisht n liceun Zosimea n Janin dhe viset e tjera t shtetit helen, n prgjithsi ishin me iden se alfabeti shqip duhej prpiluar nga shkronjat greke, kjo mund t kuptohet fare leht n prpjekjet e Anastas Pykaios (Byku n shqip)1, Pandeli Cali, Vangjel Zhaps, Jani Vretos etj, t gjith kta ortodoks pjesrisht nga zonat e jugut t Shqipris, t cilt e shikonin shqipen si nj nndeg e greqishtes dhe popullin shqiptar si vlla t popullit grek t dy pasardhs t pellazgve. Kishte edhe intelektual t tjer t cilt kishin poste n qeverisjen Osmane, t cilt ndoshta nga ndikimi i drejtprdrejt i pushtetit, ishin t mendimit pr nj alfabet shqip me shkronja Osmane, t cilt t shtyr ndoshta edhe nga fakti se shumica e shqiptarve ishin mysliman, nj alfabet i till do t ishte m i suksesshm, nj ndr ta sht edhe Daut Borii (mualimi i sholls rryshdije t Shkodrs), por q n t vrtet pr at koh ishte i vshtir pr tu praktikuar sepse shqiptart e jugut lexonin shqipen me shkronja greke, n vilajetin e Shkodrs dhe rrethinat e saj lexonin me shkronja latine dhe shum t pakt ishin ata q lexonin shqipen me shkronja arabe. Megjithse duhet thn se n prpjekjet e tyre pr t realizuar nj abetare intelektualt shqiptar formuan edhe komisione t cilat sht fakt se dominoheshin nga myslimant. Sipas Jani Vretos n kt komision prprpilimin e nj alfabeti shqip ishin antar: Mustafa pash Pojani (ish-guvernatori i Krets), Sulejman Pasha nga Tirana, Seid bej Toptani nga Tirana, Rustem Pasha nga Leskoviku, Ismail bej Qemali nga Vlora, Bankieri Kristaq Zogra nga fshatrat e Gjirokastrs, Pashko Vasa nga Shkodra,
1 Shqiptari nga fshati Lekl n Tepelen.

Jahja Dino nga Paramithia, Shefki eendi Gjirokastra, Kostandin Kristoforidhi nga Elbasani, Hasan Tahsini nga Ninati i amris dhe Shemsudin Sami Frashri2. Duhet thn se kta antar nuk kan qn detyrimisht t gjith present n do mbledhje q bnte ky komision. Ajo q bie n pah gjat puns s ktij komisioni ishte roli i Hoxha Tahsinit (rektorit t par t Daru Funun n Stamboll), i cili ishte pioner i ides q alfabeti shqip t ishte nj alfabet i ri i krijuar rishtazi, madje ai ndrmori dhe prpilimin e nj alfabeti q i prgjigjej veorive t gjuhs shqipe duke u shkruajtur nga e majta n t djatht.3 Hasan Tahsini ishte i mendimit se myslimant duhej t mundoheshin ta msonin arabishten pr t lexuar tekstet e Kuranit dhe se ato u duheshin shpjeguar atyre q nuk arrinin ti kuptonin me ann e gjuhs vendase (n shqip). Po ashtu nj gj e till do t ndihmonte n parandalimin e helenizimit, rreziku i t cilit ndihej edhe m shum n ato kohra, dhe i cili ishte shtrir me an t gjuhs greke, n nj pjes t mir t shqiptarve. N kt drejtim punoi pa lodhje dhe gjith vullnet edhe nxnsi i Hoxha Tahsinit, njherazi dhe antar i komisionit t msiprm Shemsudin Sami Frashri, i cili ndrmori nj sr iniciativash dhe prpjekjesh q nga botimi i revistave e deri n botimin e librave t ndryshm, t cilat t gjitha bashkoheshin dhe kryqzoheshin n nj drejtim t prbashkt e cila ishte: shtja e shqiptarizmit dhe e gjuhs shqipe. Prpjekja e ktyre elitarve dhe t tjerve, bri q prpjekja pr formulimin e alfabetit shqip, pr hapjen e shkollave shqipe dhe ngritjen e nj brezi t shkolluar n mesin e shqiptarve t evolonte dhe t shihte gjithmon e m shum progres; madje t kalonte kujt e elitave dhe t shtrihej n nj mas shum m t madhe lexuesish, madje duhet thn se kjo bri q t trhiqej vmendja e shum studiuesve dhe albanologve t hershm dhe bashkkohor t cilt do t shkrua2 Vreto 1973: 268. 3 Berkes 1998: 181; Osmani 1999: 221.

nin edhe ata pr prpjekjet e shqiptarve dhe zhvillimet q ata arritn n fushn e gjuhs shqipe e cila pa dyshim sht nj gjuh karakteristike n Europ ashtu sikur jan edhe vet shqiptart.4
4 Ky shkrim sht bazuar nga faktet e paraqitura n librin: N fillimet e nacionalizmit shqiptar t Nathalie Clayer.

GRMA GJ
Behauddin GASHI Gjeli llon t kndoj, kur z dita t agoj! I hap syt i lumturuar, nat e gjat ka uturuar! Falenderoj Krijuesin tim, q jam gjall e gjith gzim! Jam i gjall e jam n jet, jam n drit t vrtet! Jam n dritn e Besimit, gjallrin e prkushtimit! Marr abdes, laj sy e faqe, gjat jets mbjell vetm paqe! do namaz ndjehet nga larg, lutja ime: Jo gjak, jo gjak! M pas bj un gjimnastik, msoj gjuh, aritmetik! Gjashta sht numror, kur gaboj e fshij me dor! N gjoks zemra m rreh fort, kur ushtrimin se bj dot! Gjasht plus nj na bjn shtat, nuk pushoj as dit, as nat! Shtat pal qiej prmbi tok, gjer e gjat na rrin mbi kok! Grma Gj m ndjek nga mbrapa, me t loz hapa-dallapa! Grmn Gj un shum e dua dhe ajo m do shum mua! Gjaku vlon npr damar, po mbaroj klasn e par!

Mendimi / Shtator 2013 /

KUSH E SHPIKU LIBANIN


Nse ju shikoni hartn e bots moderne arabe, ajo mund tju duket konfuze. Kujt politik midis vendeve mund t duken arbitrar, absurd, ose thjesht t rastsishm. N disa vende ju mund shihni vija t drejta npr shkrettir q ndajn dy vende. N raste t tjera, vija t harkuara ndajn kombe t veanta. Por nga dalin kto vija mbi rr? N rastin e Libanit, kujt q ndajn Libanin nga vendet fqinje jan relativisht t kohve t fundit. Nj luft civile mes dy grupeve n zon oi n nj ndrhyrje evropiane n 1860 q vizatoi kujt duke e ndar Libanin nga zonat prreth me t cilat ai ka qen historikisht i bashkuar.
Libani nn pushtimin e osmanve

vecanrisht pr mbshtetjen e tij ndaj t krishterve n Damask. Prpjekjet e tij pr ti shptuar ata nga paraushtarakt Druz patn mirnjohjen e qeverive franceze dhe amerikane.

N vitin 1517, n kohn e Sulltanatit Mamluk, Perandoria Osmane pushtoi pothuajse t gjith Azin Perndimore Arabe. Sulltani Selim vendosi ta organizoj rajonin duke prfshir Sirin e sotme, Libanin, Palestinn, dhe Jordanin n nj njsi administrative t quajtur Eyalet Sham ( n turqishten osmane), i cili afrsisht prkthehet si Provinca e Siris. Krahina ishte e ndar m tej n nnndarje administrative t quajtura sanxhaqe. Nga 1600 n 1800, rajoni u riorganizua disa her. Her-her, pjes t Libanit t sotm do t organizoheshin n distrikte t qeverisura nga Damasku, Beiruti, Tripoli, ose Jeruzalemi. Kontrolli osman ishte i kuzuar n prgjithsi npr qytete, kurse n male dhe zonat rurale t Libanit, osmant i dhan gjysm-autonomi vendasve q njiheshin si Druzt dhe komuniteteve t krishtera, zakonisht nn familjet Maan ose Shihab. Gjat Perandoris Osmane, shum pjes rurale qndruan nn kontrollin lokal, me autoritetet vendore q vepronin si mbledhsit e taksave pr autoritetin osman. E njjta gj ndodhi dhe n Liban. Edhe pse osmant ruajtn autoritetin dominues, familjeve vendase iu dha liri pr t sunduar si t donin ato pr aq koh sa ata do t njihnin autoritetin osman.
T krishtert Maronit dhe Druzt

Druzt jan nj grup unik fetar. Ata jan shfaqur n vitet 1000 si nj deg e grupit ekstremist Shiit, Fatmids Ismaili. Edhe pse huazuan ide t shumta nga rryma e Islamit, Krishterimit dhe Judaizmit, Druzt insistuan t ishin nj grup fetar, i ndar nga t tjert. N vitet 1840, konikti mes Druzve dhe Maronitve lloi t bhet nj problem n rajonin bregdetar t Siris, ku t dy grupet prbnin shumicn e popullsis. Duke u prpjekur t zgjidhnin problemin, n vitin 1842 autoritetet osmane vendosn t ndajn rajonin n dy rrethe administrative. Rrethi verior do t qeverisej nga Maronitt dhe ai jugor nga Druzt.
Ndrhyrja Evropiane

Lagjet Kristiane n Damask pas masakrave t Druzve n 1860.

vetm t rrethonin zonat kristiane, duke krijuar nj vend me shumic t krishtere n mes t bots myslimane. Kshtu francezt mund ta prdornin pr t ushtruar pushtetin e tyre n Siri. Traktati krijoi ndarjen e par politike t Libanit nga pjesa tjetr e Siris q nga llimi i sundimit Islam atje n vitet 600. Ndrsa historikisht Libani i sotm ishte konsideruar si nj pjes e Siris s Madhe, tani ai konsiderohej si nj vend m vete, me identitetin e vet kombtar prqndruar rreth nacionalizmit t krishter dhe ideve evropiane. Nga ana etnike, kulturore, dhe fetare, Siria (duke prfshir, Palestinn, Libanin dhe Jordanin) gjithmon ishte konsideruar si nj rajon i unikuar.

Ndrsa francezt dhe britanikt po krkonin t rrisnin ndikimin e tyre n botn myslimane, duke konkurruar me njri-tjetrin. Si rezultat, francezt ishin t prirur t mbshtesnin Maronitt (vllezrit e tyre katolik n do rast) dhe britanikt mbshtetnin Druzt. Me mbshtetjen ndrkombtare, t dy grupet prshkallzuan dhunn. N vern e vitit 1860, mbi 10.000 t krishtert maronit u masakruan nga Druzt n Damask. Myslimant n Siri prgjithsisht qndruan neutral dhe ndihmuan shum prej t krishterve t cilt krkonin ti shptonin masakrave. Abd el-Kadir, nj dijetar mysliman algjerian q jetonte n mrgim n Damask u b i rndsishm

Gjithsesi, autoritetet osmane ishin n gjendje ta shtypnin dhunn midis t dy palve brenda disa muajve t shprthimit t lufts. M pas ata rivendosn kontrollin direkt mbi rajonin pr t parandaluar dhunn e mtejshme . Pavarsisht suksesit t osmanve n ndaljen e dhuns, francezt gjetn mundsin pr t ndrhyr. Fuqit e mdha evropiane t asaj kohe (Austria, Britania e Madhe, Prusia dhe Rusia) i dhan Francs autoritetin e duhur pr t drguar trupa n Liban pr t mbrojtur t krishtert maronit, edhe pse dhuna kishte ndaluar atje. Shum shpejt francezt i imponuan nj traktat sulltanit osman Abdulmexhid I n vitin 1861. Ky traktat i detyroi osmant q t emrojn nj guvernator jo-libanez t krishter pr rajonin q do t miratohej nga fuqit e mdha t Evrops.
Efektet nacionaliste t Traktatit

Trupat franceze duke mbrritur n Beirut n 1986

Traktati q francezt i imponuan osmanve krijoi nj koloni t pavarur franceze t quajtur Liban n mes t bots myslimane. Edhe pse zyrtarisht osmant ruajtn kontrollin mbi rajonin deri n vitin 1918, francezt ushtruan ndikim t madh n vendin e ri. N traktat, francezt i diktuan osmanve kujt e Libanit modern. Kujt kishin si qllim

Krijimi francez i Libanit lloi procesin e ndarjes s tokave myslimane n shtete t pavarura. Rndsi iu kushtua nacionalizmit si nj forc bashkuese n vend t ngjashmrive fetare apo kulturore. Si rezultat, njerzit e Libanit lluan ta shohin veten si t ndryshm dhe t ndar nga pjesa tjetr e Siris - nj mentalitet q vazhdon edhe sot n t gjith botn arabe. Kjo politik evropiane e promovimit t nacionalizmit pr t ulur unitetin islamik apo arab ishte shum e suksesshme pr ta (francezt). Sot, bota myslimane mbetet e prar plotsisht me kujt arbitrar n rr t hartuara nga fuqit europiane pr t mbajtur njerzit t ndar dhe kshtu t rrisin ndikimin Evropian dhe perndimor n rajon. Pa unitetin e karakterizuar nga epoka e mparshme myslimane, suksesi dhe fuqia e madhe e saj nuk mund t ritohet. Lost Islamic History

Sistemi me t cilin osmant kishin sunduar n Liban n prgjithsi funksionoi mir edhe pse me konikte t vogla. Megjithat, n vitet 1800, konikti fetar ndrmjet t krishterve Maronit dhe Druzve lloi t vlonte. Maronitt jan nj grup katolik fetar t cilt i detyrohen me besnikrin e tyre Paps n Rom. Ata kishin ekzistuar n Siri q para pushtimit mysliman n vitet 600. Ata jan prov e gjall e politiks s tolerancs fetare q Islami ka ushtruar pr 1400 vitet e fundit, pasi atyre i sht dhn gjithmon liri fetare pa u bezdisur nga autoritetet myslimane.

Mendimi / Shtator 2013 /

Emri i Allahut El-Muhejmin - Mbrojtsi, Vzhguesi


Nga emrat e bukur t Zotit ton sht edhe El-Muhejmin q prmban njkohsisht disa kuptime t bukura, ndr to: Mbrojtsi, Vzhguesi, i Urti, i Besueshmi, i Sigurti, Mbikqyrsi etj. Pra Zoti yn sht Ai i cili vshtron gjithka dhe njeh do vepr q bjn krijesat e Tij, pr t cilat edhe do ti marri ato n prgjegjsi. do fshehtsi n zemrat tona sht e njohur pr T. Askujt nuk ia mohon veprn e mir t kryer dhe askujt nuk ia shton veprn e keqe t kryer, por secili do t llogaritet vetm pr aq sa vet njeriu ka vepruar. Vetm Allahu e cakton se kush sht e mir dhe e keqe, e gabuar dhe e drejt, e lejuar dhe e ndaluar, sepse dituria dhe urtsia e Tij sht absolute, e prkryer dhe prandaj ne duhet ti pranojm urdhresat dhe ndalesat e Tij. Gjithashtu Allahu sht Ai q mbron do krijes nga dmi i t tjerve dhe i ruan ato nga rnia n mkate. Ky emr sht prmendur n Kuran n suren El-hashr (23): Ai sht Allahu, prve t Cilit nuk ka Zot tjetr t denj pr adhurim. Ai sht Sunduesi, i Shenjti, Paqedhnsi, Dhnsi i siguris, Mbikqyrsi mbi gjithka, i Plotfuqishmi, Imponuesi, Madhshtori. Qoft i lartsuar Allahu mbi gjithka q ia shoqrojn Atij n adhurim

Nga Arens GJEVORI

Ndershmria sht nj kuror mbi kokn e msuesit


duke thn: Vrtetsia sht detyr pr ju, sepse ajo on n bamirsi dhe bamirsia shpie n Parajs. Do t vazhdoj njeriu t tregoj t vrtetn gjithmon, derisa t shkruhet tek Allahu si i sinqert. Largohuni nga gnjeshtra, sepse ajo on n vepra t ulta dhe veprat e ulta t shpien n Zjarr. Do t vazhdoj njeriu t thot gnjeshtra gjithmon, derisa t shkruhet tek Allahu si gnjeshtar. (Buhari dhe Muslimi ) N studimin e biogras personale t t Drguarit t Allahut (paqja e Zotit qoft mbi t) ne gjejm se ai cilsohej si i ndershm dhe besnik. Pagant mekas nuk kan dgjuar kurr nj gnjeshtr t vetme prej tij. Kur ai u prcillte atyre mesazhin nga Zoti, krert e Mekes nuk e refuzuan at, sepse ai ishte i pavrtet dhe gnjeshtar, por vetm pr shkak t inatit dhe mendjemadhsis s tyre. Prve ksaj ata kishin frik se mos humbnin prestigjin e tyre dhe mendonin se statusi i tyre do t ulej n mesin e seve arabe, por megjithat nj pjes nga elita e Mekes edhe pse e vogl llimisht n numr do ta pranonte Islamin edhe haptazi. Pr shkak t ndershmris dhe sinqeritetit t profetit Muhamed (paqja e Zotit qoft mbi t) shum njerz do ti bashkoheshin atij. Nj nga bashkkohsit e tij, kur e pa at pr her t par tha: Kur e pash e dallova menjher se fytyra e tij nuk sht ajo e nj gnjeshtari. Ndershmria e msuesit n msimdhnie i ushqen nxnsit t ken besim n thniet e tij dhe e lejon at t toj respektin duke u ngritur midis tyre edhe n statusin m t lart. Kjo ndershmri pasqyrohet n elementet e prgjegjsis s tij, ndr t cilat jan sinqeriteti, transferimi i njohurive duke prfshir fakte dhe informacione pr gjeneratat e ardhshme. N qoft se msuesi nuk sht i sinqert, ather dituria q ai prcjell do t jet e paplot dhe do t zhduket. Rezultati do t jet fakte dhe informacione q jan t ndryshme nga ajo e vrtet q duhet transmetuar. Nse nj student merr njohuri nga nj msues i pandershm dhe me qndrimin e tij jokorrekt q ai mban e pranon kt mangsi nga msuesi i tij, ather edhe ai mund t adoptoj nj sjellje t till dhe ktu lind nj rrezik i madh pr shoqrin. Nj msues nuk duhet ti gnjej kurr nxnsit e tij edhe nse do ti duhej t mbronte kolegun nga gabimet q ai mund t ket, por nse do t tregohet gjithmon i sinqert me ta, ather ai do t toj besimin dhe dashurin e nxnsve t tij. Si konkluzion themi se:
Ndershmria sht shptim pr msuesin n kt bot dhe n Tjetrn.

dershmria sht nj kuror mbi kokn e msuesit, e nse ai e humb at njerzit do t humbasin besimin e tyre n njohurit e tij dhe t shkencs, sepse shumica e studentve marrin do gj q u thot msuesi i tyre. Nse nj student zbulon se msuesi i tij gnjen qoft edhe vetm pr disa shtje kjo do t reektohej direkt tek raporti i tij me msuesin i cili s shpejti do t humbas kredibilitetin e tij trsisht. Ndershmria shpton nj njeri n kt bot dhe n Botn tjetr. Allahu i Plotfuqishm e ka lavdruar njeriun e ndershm dhe ka nxitur besimtart t ndjekin rrugn e ndershmris duke thn: O besimtar! Friksojuni Allahut dhe bhuni me ata q jan t sinqert (n fjal dhe vepra). (Teube 119) Msuesi yn i par, profeti Muhamed (paqja e Zotit qoft mbi t) na udhzoi pr rrugn q on n Parajs

Gnjimi i nxnsve sht nj penges pr t kuptuar njohurit e prcjella dhe nj shkak pr humbjen e besimit. Efekti i gnjeshtrs i tejkalon kujt e gnjeshtarit dhe ndikon n t gjith shoqrin.

Mendimi / Shtator 2013 /

9
dhe relievi i ult toksor nga perndimi. N disa vende, pr prcaktimin e muajit t ri t kalendarit hnor, bazohen n dukshmrin astronomike t draprit t Hns, e cila si kriter ka brjen e Hns s re dhe perndimin e saj pas perndimit t Diellit. N disa vende t tjera, bazohen n dukshmrin optike (me sy t lir) t saj, e cila si kriter ka trashsin pre 10 (sekonda harkor) t pjess m t gjer t draprit t saj, moshn e Hns prej 8 orsh (ose m t madhe), altitudn m t madhe se 2 dhe me elongacionin m t madh se 3. Por ndonjher Hna perndon para perndimit t Diellit, n kt rast sht i pamundur shikimi i saj Nga sa tham m sipr, del se n prcaktimin e datave t llimit t muajve t kalendarit Hixhri Hnor, si dhe kohzgjatjes s tyre, prdoren kritere t ndryshme. Kjo sht edhe arsyeja pse shpesh her data e llimit t muajit t Ramazanit nuk prkon n t gjitha vendet n nj dit, pasi vende t ndryshme prdorin kritere t ndryshme pr shikimin e Hns.
Kuriozitete

Kalendari Hnor
hvillimi i madh mesjetar n fushn e dijieve n vendet arabe, pasqyrohet edhe n hartimin e kalendarve t sakt, qofshin ata hnor apo diellor. N literaturn orientale Islame kemi nj trashgimi t madhe kalendarsh (takvim), ndr t cilt m t njohurit jan: kalendari arab (tarihul-arabi), kalendari turk (tarihulturki), kalendari romak (tarihul-rumi), kalendari persian (tarihul-farisi) kalendari kopt (tarihul-kibti), kalendari i xhelaludinit (tarihul-xhelali) etj. Njri ndr kalendart, q pati nj rndsi t veant pr botn islame dhe q prdoret ende n ditt tona, sht kalendari Hixhri hnor, q lloi t prdoret n kohn e profetit Muhamed a.s. Por arabt, si edhe popujt e tjer t lindjes, edhe para pranimit t fes Islame, madje q n mijvjearin e par para ers son, prdornin kalendarin hnor. Kalendari i vjetr hnor arab prbhej prej dymbdhjet muajsh, t cilt n mnyr t alternuar kishin nga 30 ditnet pr muajt tek dhe nga 29 ditnet pr muajt ift. Muajt e kalendarit Hixhri Hnor jan: Muharrem, Sefer, RrabiulEuel, Rrabiul-Ahir, Xhumadil-Ula, Xhumadil-Uhra, Rexheb, Shaban, Ramadan, Sheual, Dhul-Kade,Dhul-Hixhe. Vitet hnore t ktij kalendari ishin t thjeshta me nga 354 ditnet dhe vite t brishta me nga 355 ditnet. N vitet e brishta shtohej nj dit n muajin e fundit t vitit. Feja Islame e ligjroi kalendarin hnor pr myslimant dhe urdhroi q do muaj i ri t lloj me Hnn e re, m saktsisht, sht asti i shikimit t draprit t hns s re pr her t par sapo t ket pernduar Dielli. Era e sotme e kalendarit Hixhri Hnor, q nis me numrimin e viteve nga viti i shprnguljes s profetit Muhamed a.s. dhe myslimanve nga Meka pr n Medine, quhet Hixhri, q ka kuptimin e Shprnguljes. Shprngulja u b n shtator t 622 e.r. sipas kalendarit t sotm (Julian). Kjo ngjarje me rndsi pr botn islame, shnon llimin e ksaj ere t re. Era Hixhri u fut n prdorim nga Kali Umer n vitin 638 e.r. ose 17 vjet pas Hixhrit (shprnguljes), dhe si moment i llimit t ksaj ere t re u muar 16 korriku i 622 (se prkonte me nisjen e vitit t ri Hnor) sipas kalendarit Julian. Ky kalendar, sot prdoret n vendet e lindje s mesme, n Afrik e gjetk, n prgjithsi n vendet ku praktikohet feja Islame. Kalendari Hixhri Hnor, ka qen kalendari zyrtar i Perandoris Osmane. Edhe n Shqipri ai sht prdorur gjat periudhs Osmane dhe sht pasqyruar edhe n botimet shqip. Ai vazhdon t prdoret ne vendin ton edhe sot, pr t prcaktuar festat fetare Islame.
Ciklet e kalendarit Hixhri hnor

2835 ditnet, kjo periudh kohore prmban numr t plot javsh. Kjo gj bn t mundur q Hna e re, me llimin e ciklit t ri, t bjer n t njjtat dit t javs, gj q lejon prpilimin e tabelave kalendarike t prhershme 8-vjeare. Kto tabela turqit i quajtn Ruzname. N ciklin arab 30-vjear, 11 vite merren t thjeshta dhe 19 t brishta. I gjith cikli zgjat 10631 ditnet. N mnyr q Hna t mos largohet m shum se 0,5 ditnet nga dita e llimit t muajit apo n llim t vitit, n ciklin 30 vjear, si vite t brishta u caktuan: II, V, VII, X, XIII, XVI, XVIII, XXI, XXIV,XXVI dhe XXIX. Saktsia e kalendarit Hixhri Hnor sht m e madhe se kalendari Julian. N ciklin 30 vjear, hna e re nuk prputhet me kt kalendar vetm pr 0,012 ditnet. Kshtu, gabimi i mosprputhjes prej nj ditnate n kt kalendar plotsohet vetm kur kan kaluar 2500 vjet.
Kalendart nj vjear natyror.

Krahas kalendarit Hixhri Hnor shumvjear i quajtur ciklik-historik (me cikle 30 vjeare), ku prcaktimi i llimit t muajve dhe i kohzgjatjes s tyre merret i ksuar, duke i alternuar ata me nga 29 dhe 30 dit, sht edhe kalendari Hixhri Hnor nj-vjear ku merret parasysh Hna e re, dukja e par e draprit t Hns s re pas perndimit t diellit, pasi sht br Hna e re. Ky kalendar quhet natyror dhe prdoret edhe pr prcaktimin e kohs s riteve t festave fetare islame. Kshtu, nse sot pas perndimit t diellit, pr her t par duket, me sy t lir, drapri i Hns s re, perndimi i diellit prcakton llimin e dats nj t muajit t ri t kalendarit Hixhri Hnor. N kalendarin Hixhri Hnor ditnata e re llon pas prndimit t diellit.
Hna

Ky ndryshim i fazave t Hns gjat nj intervali kohor t pandryshueshm, u shrbeu njerzve si njsi matse e kohs, prandaj lluan ta vn n themel t kalendarve t tyre. Intervali kohor gjat t cilit bhet ndrrimi i plot i fazave t Hns, quhet muaji sinodik dhe sht i barabart me 29,531 ditnet (ose 29 ditnet 12 or e 45 minuta). sht quajtur sinodik nga fjala greke sinodos q do t thot takim. N kohn e Hns s re duket sikur Hna takohet me Diellin. Si llim i muajit merret kur duket drapri hnor pas Hns s re. Ky moment quhet Neomenia. Pas ktij asti Hna mund t vrojtohet n muzg pr disa minuta derisa t perndoj. Por dukshmria e draprit t Hns pas perndimit t Diellit sht e kushtzuar nga faktor astronomik dhe meteorologjik. Ndr faktort astronomik jan: Mosha e Hns,quhet intervali kohor nga momenti i brjes s Hns s re deri n astin e dukjes s draprit t Hns s re n muzg (shembull: n datn 12.6.2010 Hna e re u b n orn 12:16, Dielli perndoi n orn 19:14, drapri i Hns s re perndoi n orn19:33. Kshtu nga brja e Hns s re deri n perndim t saj kan kaluar 7 or17 minuta kjo sht edhe mosha e Hns.) Altituda, sht lartsia e saj mbi horizont. Elongacioni, q sht largsia kndore ndrmjet Hns dhe Diellit e par nga toka. Kurse ndr faktort meteorologjik jan kthjelltsia e qiellit, mungesa e mjegulls

Viti i thjesht hnor sht 11 dit m i shkurtr se viti i thjesht diellor, dhe 12 dit m i shkurtr se viti i brisht diellor. Viti i thjesht hnor ka 50 jav e katr dit, n.q.s muaji Dhul Hixhe sht 29 dit, ose 354 dit, i cili vazhdon n kt mnyr pr dy ose tre vjet rresht. Ndrsa viti hnor i brisht ka 50 jav e pes dit, kur muaji Dhul Hixhe sht 30 dit, ose thn ndryshe 355 dit dhe zgjat vetm nj vit. Ramazani qllon me nj muaj diellor prkats nj her n 32 vite e gjysm.

N prcaktimin e viteve t brishta, n kalendarin hixhri hnor jan prdorur dy sisteme-cikle: Cikli turk me period 8-vjeare dhe cikli arab me period 30-vjeare. N ciklin turk 3 vite merren t brishta dhe 5 t thjeshta. Vite t brishta n kt cikl jan II, V dhe VII. I gjith cikli zgjat

Sikurse e tham kalendari Hixhri Hnor bazohet mbi fazat e Hns, ndaj pr t prpiluar kt kalendar duhen pasur njohuri t mira rreth saj. Hna sht sateliti i vetm natyror i toks, q krahas rrotullimit rreth saj, sbashku me t bn rrotullimin rreth Diellit. Ajo sht trupi qiellor m i afrt me Tokn (rreth 384.000 km larg) dhe m i ndritshmi pas Diellit. sht trup i ngurt n form sferike, me nj diametr prej 3474 km (rreth e diametrit t Toks), me nj vllim 49 her m t vogl se t Toks dhe me nj dendsi mesatare 3,35 g/cm3, me nj mas rreth 1/81 t mass s Toks (kshtu nj njeri q peshon n Tok 72 kg, n Hn do t peshonte 12 kg). N varsi t pozicionit Tok-DiellHn, e rrjedhimisht t dukjes nga Toka t pjess s Hns t ndriuar nga rrezet e Diellit, Hna ndryshon pamjen e saj duke kaluar n disa faza: Hn e re, kur Hna sht ndrmjet Toks e Diellit; ereku i par, kur Hna sht 90 nga lindja e Diellit, me form gjysm qarku me konveksitet nga perndimi; Hna e plot, kur Hna dhe Dielli ndodhen n ann e kundrt t Toks dhe ereku i fundit, kur Hna sht 90 n perndim t Diellit, me form gjysmqarku me konveksitet nga lindja.

Mendimi / Shtator 2013 /


varist Galua lindi m 26 tetor 1811 n Paris. Ishte i biri i Nikolla dhe i Adelina Galuas. I ati ishte drejtor pran Universitetit Perandorak t Parisit. Ishte koha e lulzimit t perandoris s Napoleon Bonopartit. Po bheshin gati t dilnin n sken gura madhshtore n fushn e shkencave ekzakte. Franca ishte nj vend me tradita matematike. Lagranzhi, Lezhandri, Laplasi dhe Monzhi krijuan ligjet kryesore t matematiks, t njohura nga e gjith bota. Puna e tyre do t ndikonte te Koshi, Galua e t tjer. N vitin 1811 jets s Lagranzhit po i vinte fundi. Stafetn e matematiks, nn studimin dhe zbulimet e mdha t saj do ta merrte pas disa vitesh, Evarist Galua. Galuai ishte me bindje republikane dhe kundrshtar i monarkis e si rrjedhim edhe i perandoris s Bonapartit. Historia e Evarist Galuas ka qen histori urrejtjeje ndaj mbretit dhe shkak i vdekjes s parakohshme t matematikanit gjenial. Galua, Koshi dhe Agustin Lui, kjo treshe t rinjsh matematiciensh gjenial do t hidhnin themelet e matematiks moderne. Evarist Galua n moshn trembdhjet vjeare hyn n kolegjin Lui d Gran. Aty u shqua si nxns i shklqyer n lndt ekzakte, sidomos n matematik, zik e astronomi. N kt kolegj Evaristi adoloshent ka shum episode dhe momente, kur e lidh profesorin e tij t matematiks, Berto, me disa problema e m pas e udit dhe e sdon me zgjidhje origjinale e fantastike, q vetm ai di ti bj. Galuai i shtroi shum pyetje vetes: A mund t ngjitemi nga nj ekuacion n nj tjetr? A mund ta reduktojm zgjidhjen e ekuacionit t grads m t lart n zgjidhje t ekuacionit m t afrt n grad m t ult? A mund t zgjidhen ekuacionet algjebrike me veprime racionale dhe me nxjerrjen e rrnjs? Me fjal t tjera shkalla sht e vazhdueshme apo kputet? Ai e ndjeu se ky ishte problemi kryesor i algjebrs, problem zgjidhjen e

10
hmn e spiunve dhe t provokatorve. A nuk sht e natyrshme t mendohet, se ajo vuri n lvizje tr makinerin e saj pr eliminimin e ktij matematikanti gjenial? Studimet, zbulimet e dorshkrimet q la Evarist Galua, i shrbyen brezave t mvonshm n zgjidhjen e shum problemeve dhe pr thellimin e shum teorive n lmin e matematiks. N moshn njzet e nj vjeare, kur Galuai ishte n kulmin e gjenis s tij dhe kur kishte br shum zbulime n matematik, m 31 maj 1832 vritet n t ashtuquajturin duel nderi, nj duel i stisur e i orkestruar nga policia e fsheht perandorake . Me vrasjen e tij, bota mbar humbi njrin nga gjenit e matematiks. Vrasja e tij, ashtu si do t vritej Pushkini e Lermontovi n Rusin e largt, kputi n mes jetn e ktij meteori shklqimplot n qiellin e errt e plot muzg t Francs s asaj kohe. Ishte koha kur gjenit n shum fusha t dijes e t jets vriteshin npr duele t paramenduara, raprezalje kjo e sistemeve monarkike e obskurantiste. Bota e vendos Evarist Galuan n rangun e matematicienve t mdhenj, pavarsisht jets s tij t shkurtr. Matematika e ditve t sotme sdo t ishte n kto nivele, n kt stad zhvillimi, pa punn e ksaj plejade matematikansh gjenial si: Koshi, Galua, Gaus, Monzh, Jakob, Klejn etj. Po rendisim si mbyllje t ktij shkrimi dy thnie t figurave t ndritura t asaj kohe. Evarist Galua nuk ishte m shum se njzet vje. Ai ishte njri nga matematikant e shekullit dhe njri nga republikant m t akt. Aleksandr Dyma ( i ati ) Rreth vitit 1830 n Franc, n horizontin e matematiks s kulluar u duk nj yll i ri me shklqim t papar deri ather. Ky ishte Evarist Galua Feliks Klejn Shkroi: lirim Gega

Evarist Galua
(1811-1832 )

t cilit i madhi Lagranzh nuk e kishte ditur. Pasi lexoi edhe gjeometrin e Lezhandrit, iu prvesh studimeve t pavarura. Dhe pas shum pune studimore arriti n zbulimin e ri se do ekuacion zgjidhet me radikal e se pr do ekuacion ka aq rrnj sa sht grada e ekuacionit. Kur nj dit profesori i gjeometris i kolegjit zoti Venij shtroi problemin se si mund t ndahet nj knd i trekndshit n dy pjes t barabarta, Evaristi djalosh mori kompasin, doli n tabeln e zez, prshkoi dy harqe nga dy ant e kndit, hoqi nj drejtz n pikprerjen e dy harqeve e kshtu kndi u nda n dy pjes t barabarta. Vernij hapi syt pr kt teknik t re n ndarjen e kndeve, sepse deri ather kndet profesori i ndante me raportor. Gjat katr viteve t qndrimit t Evarist Galuas n kolegjin Lui d Gran pati shum episode t gjenis e zgjuarsis s tij, i cili m von u b njri

nga matematicient e shekullit. Evarist Galua shklqeu n matematik dhe qysh n mosh t njom ishte njohs i thell i saj si dhe i ziks, studiues dhe zbulues i shum teorive matematikore. Por, si tham edhe m lart, ai ishte nj republikan i zjarrt dhe kundrshtar i monarkis. Prandaj policia perandorake e Napoleon Bonopartit nuk e kishte me sy t mir dhe e survejonte. Atij nuk iu dha ndihm as pr studimet e tij n fushn e matematiks, iu ndaluan botimet e punimeve t tij, i kontrollohej letrkmbimi me gurat e shquara botrore t matematiks. Policia sekrete e Napoleonit organizoi sherrin banal pr duelin e Galuait me shokun e tij t ngusht, ku mbeti i vdekur gjeniu i matematiks botrore. Evarist Galua u vra qllimisht. Nga burime q i prkasin ksaj periudhe dim se policia perandorake kishte ndi-

Mendimi / Shtator 2013 /

11

Matematicien t mdhenj t shekullit nntmbdhjet


Nils HenRik ABel ( 1802-1829 ) Feliks KleJn ( 1849-1925 )

Matematicien norvegjez. Ka vrtetuar se ekuacionet algjebrik t nj grade m t lart se katr, n rastin e prgjithshm, nuk mund t zgjidhen me radikal. Krahas me K.Jakobin vendosi bazat e teoris s funksioneve eliptik dhe studioi integralet, q mbajn emrin e tij.
FRansua DOmenik ARaGOn ( 1776-1853 )

Matematicien gjerman, autor punimesh n algjebr, n gjeometri dhe n teorin e funksioneve.


Lui AGustin KOshi ( 1789-1857 )

Fizikan dhe astronom francez, antar i i Akademis s Parisit, profesor i shkolls politeknike, drejtor i observatorit t Parisit. Studioi polarizimin e drits, zbuloi t ashtuquajturin magnetizm t rrotullimit.
FRidRih KaRl Gaus ( 1777-1855 )

Matematicien francez, antar i akademis s Parisit. Shpiks i teoris s funksioneve me variabl kompleks. Autor punimesh mbi teorin e ekuacioneve diferencial, mbi ekuacionet e ziks matematike etj. Autor i kurseve t analizs matematike.
Lui ZhOzef LaGRanzh (1736-1813 )

risit, autor i Mekaniks qiellore, vepr n pes volume. Me emrin e tij jan t lidhura nj sr zbulimesh n mekanik, n teorin e ekuacioneve diferencial, n teorin e probabiliteteve.Ishte i pari q hodhi hipotezn mbi prejardhjen e sistemit diellor, e cila mbretroi n shkenc pr njqind vjet. Ka qen pr nj koh ministr i mbrendshm, kur ishte n fuqi Napoleon Bonoparti.
AdRian MaRi LezhandR (1752-1833 )

gjeometrin diskriptive, bri zbulime t rndsishme n gjeometrin diferenciale dhe n teorin e ekuacioneve diferencial.
SimeOn Deni PausOn (1781-1840 )

Matematicieni m i madh gjerman, autori i veprave t famshme t astronomis teorike, t gjeodezis, t ziks dhe t magnetizmit toksor. Ka vrtetuar teoremn themelore t algjebrs: pr do ekuacion algjebrik ekziston nj rrnj. Ka shkruar nj sr punimesh mbi teorin e numrave, mbi gjeometrin diferenciale, teorin e probabiliteteve, teorin e serive t pafundme, teorin e potencialit mbi progresionet aritmetik e gjeometrik.

Matematicien i madh francez, themelues i mekaniks analitike, antar i Akademis s Parisit. Ka punuar n shum fusha t matematiks si: njehsimi variacional, algjebr, teori numrash etj. sht i prmendur pr teoremn e Lagranzhit.
FRansua SilVestR LakRua (1765-1843 )

Matematicien francez, profesor i shkolls politeknike, antar i Akademis s Parisit. Autor punimesh mbi teorin e numrave, mbi teorin e integraleve eliptik, gjeodezis dhe mbi kursin klasik t gjeometris elementare.
SOfus Li (184-1899 )

Matematicien francez, zikan dhe mekanik. Profesor i shkolls politeknike, antar i akademis s Parisit. Autor i diferencave t fundme, i ekuacioneve diferencial, i teoris s probabiliteteve, mekaniks teorike dhe qiellore, i teoris s elasticitetit dhe ziks matematike.
Zhan Baptist FuRi (1768-1830 )

Matematicien francez, zikan, personalitet politik dhe ushtarak. Autor i punimeve mbi serit trigonometrike, mbi ekuacionet diferencial dhe prcjellshmrin elektike.
KaRl GustaV JakOB (1804-1851 )

Matematicien francez, nxns i Monzhit.


PJeR SimOn Laplas (1749-1827 )

Matematicien norvegjez, krijuesi i teoris s grupeve t vazhdueshm. Punimet e Li-s kan rndsi t madhe pr teorin e ekuacioneve diferencial dhe pr gjeometrin diferenciale.
GaspR MOnzh (1746-1818 )

Matematicien i madh francez, zikan dhe astronom, antar i akademis s Pa-

Vlera e hudhrs pr kurim


jasht. Kt e lm gjith natn. Pr kallot e kmbve. Shtypim nj thelb hudhr t ciln e ngrohim dhe e vendosim duke e mbshtetur fort n vendin e kallos. Kt proces e prsrisim disa net rresht dhe pr 15 dit kalloja zhduket. Pr pickimin e blets . Nxirret thumbi i blets e lyhet me thelb hudhre. Dy deri n tre thelbinj hudhr zvendsojn farat e sinapit si kataplazm pr trajtimin e reumatizms ( kataplazm- llap e nxeht e ngroht q vendoset n pjesn e pezmatuar). Prdoret si kur n smundjet infektive si diarre, bronkit, TBC, azm, enzem, dobsi e prgjithshme, tretje e vshtir, lodhje (dobsi) zemre, shqetsime t qarkullimit t gjakut t gjakut, arterioskleroz n artrit, n kancerin e zorrve, kolesterol, tension i lart, imunitet i lart epatoprotetor. Ruan mlin dhe nuk duhet harruar pa u prmendur se hudhra sht nj antioksidant shum i mire. Marrja e 1 thelbi hudhr do dit esll pr 26 jav ul kolesterolin 20%. Nga prdorimi i hudhrs mlia pastrohet nga metalet e rnda t cilat i gjejm si n ushqime ashtu edhe tek uji i pijshm. Abedin Stringa UE Aleksandr Xhuvani

Matematicien i madh francez dhe personalitet shoqror, njri nga themeluesit e shkolls politeknike t Parisit. Krijoi

Matematicien gjerman, antar i akademis s Berlinit. Punoi gati n t gjitha fushat e matematiks. Rndsin m t madhe e kan punimet e tij mbi teorin e funksioneve eliptik, mbi integrimin e ekuacioneve t dinamiks dhe mbi njehsimin variacional. Shkroi: lirim Gega

udhra, e prbr nga bulbi i cili prdoret si n guzhin ashtu edhe n mjeksin popullore, prmban vitamin A, B, C, E si dhe tomcide q vrasin bakteriet. Mnyra e prdorimit Pr t prgatitur infusion t ftoht merren 5-6 thelbinj t shtypur e futen n nj got me uj t ftoht pr gjith natn. N mngjes kullohet e pihet esll. Kjo rekomandohet pr t smurt me probleme n tretje dhe gastrite. Pr t eliminuar ern e rnd prtypni nok, majdanoz , trndelin ose 1 kokrr kafe t pjekur. Kjo kur nuk kshillohet tek grat q ushqejn foshnje me gji sepse u shkakton coliche infantile duke u dhn dhimbje n aparatin trets. Gjithashtu nuk kshillohet edhe pr ata t cilt prdorin preparate pr hollimin e gjakut. Ndrsa mjekt popullor vepronin n kt mnyr: Shtypnin 3-4 thelba hudhra, 1 cop majdanoz t grir dhe ksaj przierjeje i hidhnin disa pika vaj ulliri duke e ln t marinohet prgjat gjith nats. Kjo salc rekomandohet t konsumohet do mngjes n t njjtn mnyr q aplikohet gjalpi sipr fets s buks.

Pr krimbat e parazitt e fmijve ndiqet kjo kur: Coptojm 3-4 thelbinj dhe zhyten n nj lxhan aji me qumsht t vakt. Kjo przierje lihet gjith natn dhe pihet n mngjes pr 2-3 jav. Kujdes! Esht e rndsishme t mos konsumohet ushqim deri n orarin e dreks. Me kt metod eliminohet plotsisht edhe tenja ose shiriti m rezistent. Pr smundje t veshit otalgji ose shurdhri me origjin reumatizmale coptohet nj thelb hudhr ku futet n nj cop garz t madhe e cila mbahet natn n vesh n mnyr q pjesa q futet t jet e mbyllur dhe pjesa tjetr t ngelet