You are on page 1of 18

26

Alain Badiou

ydowskiego, ktre stao si przestarzae i szkodliwe, i prawa greckiego, ktre podporzdkowujc przeznaczenie porzdkowi kosmicznemu, zawsze byo tylko uczon" niewiedz w kwestii cieek zbawienia. 3. Wierno deklaracji jest kluczowa, poniewa prawda jest procedur, a nie objawieniem. Potrzeba zatem trzech poj, aby j pomyle: okrelenia podmiotu w momencie deklaracji (pistis, co zwykle tumaczy si jako wiara", ale lepiej tumaczy jako przekonanie"); okrelenia podmiotu w momencie, kiedy jego przekonanie staje si bojowym wezwaniem (agape, co zwykle tumaczy si jako miosierdzie", ale lepiej tumaczy jako mio"); okrelenia podmiotu wobec siy przemieszczenia4, ktr narzuca mu o s i g a n y charakter procedury prawdy (elpis, co zwykle tumaczy si jako nadzieja", ale lepiej tumaczy jako pewno"). 4. Prawda jest ze swej natury obojtna wobec stanu sytuacji (1'itat de la situation), na przykad wobec Panowania rzymskiego (l'tat romairi). Oznacza to, e nie naley ona do porzdku podgrup ustanowionego przez panujc sytuacj. Podmiotowo, ktra odpowiada temu wyczeniu, jest niezbdnym dystansem wobec Pastwa (l'tat)s i tego, co jest jego odbiciem w umysach: aparatu opinii. O opiniach, mwi Pawe, si nie dyskutuje. Prawda jest procedur skoncentrowan i powan i nie moe nigdy stawa w konkury z ustalonymi opiniami. Kada z tych maksym, odkadajc na bok tre wydarzenia, moe by przydatna w naszej sytuacji i dla naszego filozoficznego zadania. Pozostaje tylko rozwin ich podskrn pojciow organizacj, oddajc sprawiedliwo temu, ktry decydujc, e nikt nie jest wyczony spod wymaga prawdy, i oddzielajc prawd od prawa, sam jeden wywoa kulturow rewolucj, od ktrej wci zaleymy.

R O Z D Z I A II

KIM JEST PAWE?

oemy rozpocz w starym dobrym stylu zwyczajnych biografii. Pawe (w rzeczywistoci Szawe [Saul], jest to imi pierwszego krla Izraela) urodzi si w Tarsie midzy 1 a 5 rokiem n.e. (z naukowego punktu widzenia nie da si by bardziej precyzyjnym). Nalea zatem do tego samego pokolenia co Jezus, ktrego narodziny, jak wszyscy wiemy - lecz jest to bardzo ciekawy zabieg - stanowi ciecie, od ktrego datuje si pierwszy rok naszej" (a raczej jego") ery. Ojciec Pawa by rzemielnikiem i handlarzem, wyrabia namioty. By on obywatelem rzymskim, a tym samym obywatelem rzymskim by Pawe. W jaki sposb jego ojciec otrzyma owo obywatelstwo? Najatwiej wyobrazi sobie, cho nie ma na to adnego dowodu, e po prostu je kupi. Skorumpowanie rzymskiego urzdnika nie przekraczao moliwoci majtnego handlarza. Pawe jest ydem nalecym do stronnictwa faryzeuszy. Zaciekle uczestniczy w przeladowaniu chrzecijan, ktrych ortodoksyjni ydzi uwaaj za heretykw. Z tego powodu w wietle prawa stawia si ich przed trybunaami, ale rwnie bije, kamienuje, ciga, w zalenoci od obyczaju i relacji si pomidzy stronnictwami w danej wsplnocie ydowskiej.

' By nieco rozjani ten fragment warto by moe przypomnie, e diplatement to francuski odpowiednik freudowskiego Verschiebung. Termin ten tumaczy sic wainic jako przemieszczenie". Cay ten wywd opiera si na grze stw, w ktrej tat oznacza zarwno stan, jak i pastwo. Owa, gr mona by prbowa odda za pomoc jakiego' zgrabnego kalamburu, gdyby stan sytuacji

{.Vital de la situation) przeciwstawiony sytuacji jako takiej (situation) nie by jednym 7. waniejszych poj w filozoficznym sowniku Alaina Badiou.

Stracenie Chrystusa ma miejsce okoo roku 30, za panowania Tyberiusza. W roku 33 lub 34 podczas podry do Damaszku Pawem wstrzsa boskie widzenie i nawraca si on na chrzecijastwo. Rozpoczyna swoje synne podre misyjne. I tak dalej. Po co to wszystko? Zajrzyjcie do ksiek. My natomiast przejdmy wprost do doktryny. A jednak nie, zatrzymajmy si jeszcze na chwil. Pawe, jak zobaczymy, jest kluczow postaci antyfilozofii. Przecie istot antyfilozofii jest to, e pozycja podmiotu jawi si w niej jako decydujcy czynnik dyskursu. Fragmenty odnoszce si do ycia,

iK

Alain Badiou

Rozdzia!!. Kim jest Pawe?

29

czasem pozornie anegdotyczne, zostaj podniesione do roli gwaranta prawdy. Wyobramy sobie Rousseau bez Wyzna, Kierkegaarda bez fragmentw omawiajcych szczegowo narzeczestwo z Regin, bd Nietzschego, ktry w Ecce Homo nie zaprasza nas bymy poznali powody dajce mu prawo do pytania: Dlaczego jestem przeznaczeniem?". Dla antyfilozofa jest oczywiste, e pozycja mwicego staje si czci zapisu wypowiedzi. aden dyskurs nic moe pretendowa do prawdy, jeli nie udzieli jasnej odpowiedzi na pytanie: Kto mwi? Za kadym razem kiedy pisze, Pawe powtarza, e ma prawo mwi jako podmiot. I s t a j e s i tym podmiotem. Staje si nim nagle, na drodze do Damaszku (o ile moemy w tej kwestii zaufa, ten jeden jedyny raz, sfabrykowanej biografii Pawa przedstawionej w Nowym Testamencie pod tytuem Dzieje Apostolskie). Znamy t histori: podrujc do Damaszku, by jako gorliwy faryzeusz przeladowa chrzecijan, Pawe syszy tajemniczy gos odsaniajcy przed nim prawd i jego powoanie. Czy termin nawrcenie" (conversion) dobrze oddaje to, co zaszo na drodze do Damaszku? To by grom, cezura, a nie dialektyczne odwrcenie (retournement). To rozkaz ustanawiajcy nowy podmiot: Lecz za ask Boga jestem tym, czym jestem [eimi ho eimi]" (i Kor 15,10). Wanie do wypowiedzenia owego jestem" da si sprowadzi to wszystko, co przypadkiem wydarzyo si na drodze do Damaszku. W pewnym sensie nawrcenie to nie zostao przeprowadzone przez nikogo: Pawe nie zosta nawrcony przez przedstawicieli Kocioa", nie doczy do niego. Nie dostarczono mu Ewangelii. Jest jasne, e spotkanie na drodze naladuje wydarzenie fundujce. Podobnie jak Zmartwychwstanie, spotkanie to pozostaje absolutnie nieprzewidywalne i od niego wanie trzeba zacz, wiara Pawa jest tym, od czego rozpoczyna on jako podmiot, nic do niej nie prowadzi. Wydarzenie - to, co stao si", tak po prostu, w anonimowoci drogi - jest subiektywnym znakiem waciwego wydarzenia, to znaczy zmartwychwstania (resurrection) Chrystusa. W samym Pawle jest to po-wstanie (resurrection) podmiotu. Oto przykadowa matryca wizi czcej ycie i doktryn. Z okolicznoci swojego nawrcenia" Pawe wyciga wniosek, e rozpocz mona tylko od wiary, od wyznania wiary. Nage pojawienie si chrzecijaskiego podmiotu nie jest niczym uwarunkowane. Nie moemy zatem w adnym razie, jeli chcemy poj jego przesanie, lekceway okolicznoci ycia Pawa. Na szczcie okolicznoci, do ktrych przywizujemy najwysz wag to te, ktre zawar on w swoich listach. Niezalene rdo, ktremu mona by zaufa jest czym niezmiernie rzadkim. Narracja Dziejw Apostolskich jest, jak ju wczeniej wspomnielimy, retrospektywn konstrukcj. Jej intencje zostay wydobyte na wiato dzienne przez wspczesn krytyk, a jej form zapoyczono

z retoryki greckich poda. Oddzielenie elementw realnych od dobudowanej do nich bajeczki (obcionej przy tym polityczn treci) jest zadaniem wyjtkowym i wymagajcym niesychanej podejrzliwoci. Nie pozostaje nam w zasadzie nic innego, jak tylko moliwo sprawdzenia danego szczegu za porednictwem historykw rzymskich, ktrzy raczej niezbyt troszczyli si o te drobne grupki ydowskich heretykw. Podobnie listy Pawa", zebrane kanonicznie w Nowym Testamencie co najmniej sto lat po jego mierci, naley traktowa do podejrzliwie. Naukowa egzegeza dowioda apokryficznego charakteru wielu z nich, a zatem corpus tego autora ogranicza si w kocu do szeciu raczej krtkich tekstw (listw): do Rzymian, 1 i 2 do Koryntian, do Galatw, do Filipian oraz 1 do Tesaloniczan6. Wystarczy to jednak, aby ustali par najwaniejszych cech szczeglnych i dostarczy paru decydujcych epizodw. I oto na przykad sprawa najwyszej wagi, ktr z dum opisuje nam Pawe (z pewnoci nie jest on introwertykiem ani kim faszywie skromnym): Co Pawe robi po burzliwych przeyciach w Damaszku? Wiemy na pewno, czego n i e r o b i . Nie jedzie do Jerozolimy, nie jedzie spotka si z autorytetami, z urzdujcymi apostoami, ktrzy osobicie znali Chrystusa. Nie szuka potwierdzenia" dla wydarzenia, ktre w jego oczach uczynio go apostoem. Pozostawia to podmiotowe wyniesienie (surrection) bez jakiejkolwiek urzdowej pieczci. Jego niewzruszona pewno co do wasnego powoania bierze swj pocztek wanie std. Owa pewno w kilku okazjach wywoa konflikt z najwaniejszymi z historycznych apostow, pord ktrych centraln postaci jest Piotr. Odwracajc si od wszystkich autorytetw poza autorytetem Gosu osobicie powoujcym go jako podmiot, Pawe udaje si do Arabii, by gosi Ewangeli, aby wyzna, e to, co miao miejsce, miao miejsce. Udaje si tam jako czowiek, ktry uzbrojony w osobiste wydarzenie, jest w stanie gosi to bezosobowe wydarzenie, jakim byo Zmartwychwstanie. Pawe pozostaje w Arabii przez trzy lata. Bez wtpienia jego misyjna skuteczno jest dla niego wystarczajc rkojmi, aby po tej przerwie spotka si wreszcie z historycznymi przywdcami". Okae si, e mimo swej upartej, a czasem nawet gwatownej pryncypialnoci Pawe jest rwnie politykiem. Zna warto rozsdnych kompromisw, a zwaszcza kompromisw werbalnych, ktre tylko w niewielkim stopniu ogranicz swobod jego ruchw w miejscach i na terenach przez niego wybranych (preferuje te, gdzie przeciwnicy maj najmniejsze wpywy). Pawe przyjeda zatem do Jerozolimy, spotyka si z Piotrem i apostoami, potem opuszcza miasto. Nie wiemy, co byo tematem tego pierwszego spotkania. Wydaje si, e nie przekonao ono * Za prawdziwy uznaje si rwnie jego List do Filemona, o czym nic wspomina Badiou.

(O

Alain Badiou

Rozdzia II. Kim jest Pawe? tych oddanie wielce powaa, a ktrzy stan si jego porucznikami"". Sam udaje si w dalsz podr. Nic nie wiadczy o przekonaniu Pawa co do przyszoci jego dziaania lepiej ni bezustanne utosamianie maej grupki wiernych utworzonej w danym miecie z caym regionem. Kim s ostatecznie owi Tesaloniczanic ci Koryntianie, nie mwic ju o Rzymianach, do ktrych zwraca si Pawe w swoich pisanych natchnionym i majestatycznym stylem listach? To prawdopodobnie kilku braci" (archaiczna forma odpowiadajca naszym wspczesnym towarzyszom") zabkanych w miecie. Powiedzmy, e garstka bojownikw Ruchu O p o r u w roku 1940 lub 1941 zajmuje podobn pozycj, co Pawowi Koryntianie: to wanie ku nim, i tylko ku nim, naley si zwrci, jeli chce si wskaza na co realnego we Francji. Nawet bdc daleko, Pawe nic traci z oczu tych gmin, w ktrych tworzeniu pomaga. Jego listy nie s niczym innym jak wanie przepenionymi polityczn namitnoci interwencjami w ich ycie. Walka z wewntrznymi podziaami, przypomnienie fundamentalnych zasad, odnowienie zaufania wobec lokalnych przywdcw, rozpatrzenie spornych kwestii, nacisk na podtrzymanie akcji nawracania, organizacja finansw... Nie brakuje nic z tego, co aktywista jakiejkolwiek zorganizowanej sprawy rozpozna jako fundamentalne troski i namitnoci dziaalnoci grupowej. Pod koniec tej czternastoletniej organizacyjnej tuaczki, po ktrej nie pozosta nam aden lad pisany, jestemy ju prawie w roku 50 n.c. Mino jakie dwadziecia lat od mierci Chrystusa. Siedemnacie odkd Pawe otrzyma powoanie. O n sam ma ju pidziesitk na karku i mwi o sobie stary Pawe". To wanie z tego okresu pochodz pierwsze jego teksty, ktre zachoway si do naszych czasw. Dlaczego? W tej sprawie mona postawi kilka hipotez. Bdc odpowiedzialny za wiele grup zoonych gwnie z chrzecijan pochodzenia pogaskiego, Pawe rezyduje w owym czasie w Antiochii, miecie ogromnym, trzecim w imperium po Rzymie i Aleksandrii. Przypomnijmy, e Pawe urodzi si w dobrze sytuowanej rodzinie z Tarsu, e jest on czowiekiem miasta, a nie wieniakiem. Nie jest to bez znaczenia. Jego styl nie zawdzicza nic obrazom i metaforom wiejskim, ktre z kolei dominuj w przypowieciach Chrystusa. Jego widzenie rzeczy obejmuje cay wiat i rozciga si do najdalszych granic Imperium (jego najwikszym marze' W rym pozornym dziwactwie zawiera si ciekawa gra sw, francuskie lieutenant oznacza dosownie zajmujcy miejsce" (lieu-tenant). Aby uzasadni zastpienie go polskim porucznikiem", warto w rym miejscu przywoa etymologi tego polskiego stopnia. Ot w dawnym wojsku polskim porucznik by wainic rym, ktremu poruczano", tymczasowo lub na stae, pewn funkcj (czasem nawet hetmana).

Pawa do koniecznoci czstych konsultacji z jerozolimsk central", poniewa jego drugi okres pielgrzymowania potrwa czternacie lat! Cylicja, Syria, Turcja, Macedonia, Grecja. Ten z d e - c e n t r o w a n y wymiar dziaalnoci Pawa jest praktyczn podstruktur jego myli. Oznacza to, e kada prawdziwa uniwersalno jest pozbawiona centrum. Nie bardzo wiemy, jak odbyway si te misyjne peregrynacje. W owej epoce judaizm by wci religi prozelick. Zwracanie si do pogan nie jest, jak si to zwykle uwaa, pomysem Pawa. ydowski prozelityzm w owym czasie jest konsekwentny i rozwija si. Dzieli swoj publiczno na dwa krgi odbiorcw, ktre mona by nazwa (uywajc ryzykownego anachronizmu z obrbu polityki) sympatykami i czonkami. a) Bogobojni" uznaj suszno monoteizmu, ale s wyczeni spod nakazw prawa, chodzi zwaszcza o obrzezanie. b) Nawrceni" przestrzegaj nakazw prawa i pozwalaj si obrzeza. Obrzezanie suy jako znami, peni funkcj inicjacyjn. A zatem to wcale nic bezporednie zwrcenie si do pogan izoluje Pawa od ydowskiej wsplnoty. C o wicej, to wanie znajdujc oparcie w instytucjach teje wsplnoty, Pawe rozpoczyna swoje nauczanie. Kiedy przyjeda do jakiego miasta, wystpuje najpierw w synagodze. Sprawy z ortodoksyjnymi ydami id le oczywicie z powodu doktryny: chodzi o twardy upr w goszeniu, e Jezus j e s t Mesjaszem (przypomnijmy, e Chrystus" jest tylko greckim sowem na mesjasza", std jedynym punktem cigoci pomidzy Ewangeli Pawowa i proroczym judaizmem jest rwnanie Jezus = Chrystus). Twierdzenie to w oczach wikszoci ydw, z powodw niesychanie wanych i uzasadnionych, jest blunierstwem. Po kilku incydentach, ktre w wczesnych warunkach mogy mie niesychanie gwatowny przebieg (mwic bez ogrdek, ryzykowao si yciem), Pawe porzuca synagog i wycofuje si do d o m u lokalnego sympatyka. Tam prbuje zaoy grup zoon z chrzecijan tak ydowskiego, jak i pogaskiego pochodzenia. Szybko okazuje si, e wikszo w grupie stanowi poganie. Nie jest to wcale zaskakujce, biorc pod uwag niewielkie ustpstwa Pawa na rzecz ydowskiej tradycji, zwaszcza jeli chodzi o rytuay. Kiedy ju jego zdaniem grupa dostatecznie okrzepa (staa si ecclesia, od czego bez wtpienia pochodzi nasze iglise [koci 7 ], ale raczej powinnimy j sobie wyobraa jako ma grup bojownikw [militants]), Pawe powierza jej kierownictwo tym, ktOd greckiego sowa ecclesia, zgromadzenie", pochodz sowa oznaczajce koci w wikszoci jzykw romaskich (np. francuskie glise czy te woskie chesia). Akurat polskie sowo koci" (podobnie jak niemieckie Kirche lub angielskie church) bierze swj pocztek od greckiego to kiriakon oznaczajcego dom Pana, miejsce ofiarowane Panu".

Alain Badiou

Rozdzia II. Kim jest Pawe?

33

niem jest podr do Hiszpanii, tak jakby on, czowiek Wschodu, nie mg zakoczy swej misji gdzie indziej ni na najdalszym kracu Zachodu) wainie dlatego, e jego miejski kosmopolityzm i dalekie podre naday mu taki ksztat. Uniwersalizm Pawa zawiera rwnie wewntrzn geografi i nie jest to geografia drobnego waciciela ziemskiego. Jeli Pawe zaczyna pisa o doktrynie, a jego teksty s kopiowane i kr, to dlatego, jak wierzymy, e sta on si wiadom koniecznoci podjcia walki na szerok skal. To sytuacja zmusza go, aby dostrzeg w sobie przywdc partii lub stronnictwa. Podczas pobytu Pawa w Antiochii przybywaj tam jacy judeochrzccijanie cisej reguy9. Przeciwstawiaj si apostoowi, siej niepokj, domagaj si obrzezania wszystkich wiernych. Po raz kolejny to nie prozelityzm wobec nie-ydw jest kwesti sporn. Problem polega na tym, e Pawe nie chce si zgodzi na odrnienie, wrd tych, co si do niego przyczyli, dwch krgw: sympatykw doktryny oraz prawdziwie" nawrconych, poddanych rytuaom i obrzezanych. Dla niego (i zgadzamy si z nim w rym punkcie) proces prawdy (processus d'une virite) nie uznaje stopniowania. Albo si w nim uczestniczy, gosi si wydarzenie fundujce i wyciga z tego konsekwencje, albo pozostaje si na zewntrz procedury. To rozrnienie, dziaajce bez porednikw i mediacji, jest cakowicie subiekrywne. Rytuay i znaki zewntrzne nie mog go fundowa ani te niuansowa. Oto cena za status prawdy jako uniwersalnej pojedynczoci. Procedura prawdy jest uniwersalna, tylko o ile podtrzymuje j (jako jej realny punkt) bezporednie subiekrywne uznanie jej pojedynczoci. W innym wypadku trzeba powrci do obserwacji lub do znakw szczeglnych, co moe jedynie z a f i k s o w a Dobr Nowin w przestrzeni wsplnotowej i zablokowa jej uniwersalne oddziaywanie. Pawe traktuje zatem wszystkich nawrconych jako penoprawnych wiernych, bez baczenia na to, skd pochodz, czy s obrzezani, czy te nie. Judeochrzecijanie cisej reguy podtrzymuj praktyk stopni wtajemniczenia i wydaje si im czystym skandalem, e za rwnych uznaje si ludzi, ktrzy nie s naznaczeni ani nie praktykuj rytuaw wsplnoty. Ludzi, mwic bez ogrdek, ktrzy nie maj adnej znajomoci ani szacunku dla Prawa. Wybucha potna awantura. Ostatecznie zapada decyzja o tym, aby rozwiza t spraw w Jerozolimie z historycznymi apostoami. To drugie spotkanie Pawa i Piotra, tym razem dowiadujemy si o jego temacie. Chodzi o powany konflikt, dotyczcy przyszoci nowej doktryny. Do jakiego stopnia pozostanie ona wierna swoim korzeniom, wsplnocie ydowskiej? Mwic moim jzykiem: Jaka dokadnie relacja zachodzi ' Chodzi o chrzecijan pochodzenia ydowskiego, rzw. ydujcych". Por. Dz 15,

pomidzy zakadan uniwersalnoci powydarzeniowej prawdy (prawdy wynikajcej z faktu, e Chrystus zmartwychwsta) a miejscem wydarzenia (le site uinementielle), ktrym bez wtpienia jest lud zwizany Starym Testamentem? Jakie znaczenie dla konstrukcji tej prawdy, dla jej rozpowszechniania wrd ludw Imperium, maj tradycyjne oznaki przynalenoci do wsplnoty ydowskiej? W tych sprawach, zwizku pojedynczoci i uniwersalnoci, decydujc rol odegra tak zwany sobr jerozolimski'0 (w 50 roku n.e.? w 51?). Jego podstawowym tematem bya kwestia obrzezania, a Pawe zatroszczy si, aby przyby do Jerozolimy w towarzystwie Tytusa, nieobrzezanego wyznawcy. Ale czajce si w tle pytanie brzmi: Kto zosta wybrany? Co to znaczy by wybranym? Czy istniej widzialne znaki bycia wybranym? I wreszcie: Kim jest podmiot? Czym o d z n a c z a s i podmiot? Obz judeochrzecijan cisej reguy utrzymuje, e wydarzenie Chrystusowe (evinement-Christ) nie uniewania dawnej przestrzeni, w ktrej koncepcja podmiotu jest dialektyczna. Nie chodzi o zakwestionowanie mocy wydarzenia. Chodzi o kwesti uznania, e jego nowo zachowuje i znosi tradycyjne miejsce wiary, e wciela j przez przekroczenie. Wydarzenie Chrystusowe wypenia Prawo, a nie uniewania je. Znaki odziedziczone z tradycji (na przykad obrzezanie) s zatem wci niezbdne. Mona powiedzie, e przechwycone i uwzniolone nowym nauczaniem zostaj przemienione i tym samym oywione. Pawe znajduje si na czele drugiego stronnictwa. W jego oczach wydarzenie czyni wszystkie uprzednie znaki zbdnymi, a nowa uniwersalno nie uprzywilejowuje wsplnoty ydowskiej. Oczywicie skadowe wydarzenia, jego miejsce oraz wszystko to, co ono mobilizuje, znajduje si w tej wanie wsplnocie. Sam Pawe jest cay z ydowskiej kultury i zdecydowanie czciej cytuje Stary Testament ni rzekome sowa yjcego Chrystusa. Jednak jeli w s w o i m b y c i e (dans son etre) wydarzenie zawdzicza co swojemu miejscu, to w s w o i c h e f e k t a c h p r a w d y musi pozosta od niego niezalene. Nie chodzi zatem o to, e czynienie wsplnotowych znakw (obrzezanie, rytuay, drobiazgowe posuszestwo Prawu) jest nie do obrony czy bdne. Chodzi o to, e powydarzeniowy imperatyw prawdy czyni je (co jest nawet gorsze) o b o j t n y m . Nie ma ju ono znaczenia, ani pozytywnego, ani negatywnego. Pawe nie przeciwstawia si obrzezaniu. Jego surowa wypowied brzmi: Niczym jest zarwno obrzezanie, jak i nieobrzezanie" (1 Kor 7,19). Ta wypowied jest oczywicie blunierstwem dla judeochrzecijan. Zauwamy jednak, e mimo wszystko nie jest to wypowied chrzecijanina pogaskiego, poniewa nieobrzezaniu rwnie
'"Tame.

M
gane.

Alain Badiou

Rozdzia!!.

Kim jest Pawe?

35

nie przypisuje si adnej szczeglnej wartoci, ani nie jest ono w adnym razie wymaTa debata, jeli zrekonstruujemy j filozoficznie, dotyczy trzech poj. Przerwania (1'interruption): C o wydarzenie przerywa, a co zachowuje? Wiernoci {la fieUlitf): C o to znaczy by wiernym wydarzeniowemu przerwaniu? Znakowania (le maruage): Czy istniej znamiona lub widzialne znaki tej wiernoci? Na przeciciu tych trzech poj tworzy si fundamentalne pytanie: Kto jest podmiotem procesu (processus) prawdy? O soborze jerozolimskim, o tym, e by i czego dotyczy, wiemy tylko z krtkiej opowieci samego Pawa i z krtkiej inscenizacji w Dziejach Apostolskich. Jest pewne, e zakoczy si on kompromisem, swego rodzaju podziaem stref wpyww. Formua tego kompromisu brzmiaa nastpujco: s apostoowie, ktrzy pracuj w rodowisku ydowskim i ci pracujcy w rodowisku pogaskim. Piotr jest apostoem ydw, Pawe apostoem pogan, ethnoi, (co tumaczy si jako narody", a oznacza to de facto wszystkie ludy poza ludem ydowskim). Pawe relacjonuje ten epizod w licie do Galatw (2,1-10): Potem, po czternastu latach, udaem si ponownie do Jerozolimy wraz z Barnab, zabierajc z sob take Tytusa. Udaem si za w t stron na skutek otrzymanego objawienia. I przedstawiem im Ewangeli, ktr gosz wrd pogan, osobno za tym, ktrzy ciesz si powag, [by stwierdzili], czy nie biegn lub nie biegem na prno. Ale nie zmuszono do poddania si obrzezaniu nawet Tytusa, mego towarzysza, mimo ze by Grekiem. A byo to w zwizku z tym, e na zebranie weszli bezprawnie faszywi bracia, ktrzy przyszli podstpnie wybada nasz wolno, jak mamy w Chrystusie Jezusie, aby nas ponownie pogry w niewol. Na dane przez nich ustpstwo zgoa si jednak nie zgodzilimy, aby dla waszego dobra przetrwaa prawda Ewangelii. Co si za tyczy stanowiska tych, ktrzy si ciesz powag - jakimi oni dawniej byli, jest dla mnie bez znaczenia: u Boga nie ma wzgldu na osob - ot ci, co s uznani za powagi, nie polecili mi dodawa czegokolwiek. Wrcz przeciwnie, stwierdziwszy, e mnie zostao powierzone goszenie Ewangelii wrd nieobrzczanych, podobnie jak Piotrowi wrd obrzezanych - Ten bowiem, ktry wspdziaa z Piotrem w apostoowaniu obrzezanych, wspdziaa i ze mn wrd pogan - i uznawszy dan mi ask, Jakub, Kefas i Jan, uwaani zafilary,podali mnie i Barnabie prawic na znak wsplnoty, bymy szli do pogan, oni za do obrzezanych, bylemy pamitali o ubogich, co te gorliwie staraem si czyni. Jest to tekst absolutnie polityczny, trzeba wycign z niego przynajmniej trzy kwestie: 1) Jakkolwiek sam tekst ma charakter wywaony, moemy wnioskowa, e walka bya ostra. Judeochrzecijanie cisej reguy (bez wtpienia ci sami, ktrzy wzbudzali niepokoje w Antiochii) zostaj okreleni jako faszywi bracia", to, czy bdziemy w stanie im si oprze, czy nie, jest oczywicie kwesti otwart. Mediacji podejmuj

si historyczni apostoowie, Piotr (Kefas), Jakub i Jan, ktrzy sprawujc swoj symboliczn rol przywdcw w duchu racjonalnego kompromisu, zatwierdzaj swego rodzaju empiryczny dualizm funkcji misyjnej. Jednak atwo zauway, e w owej konkluzji nic nie wskazuje w sposb jasny, ktr stron wzito w tych fundamentalnych sprawach. To, e Pawe zajmuje si poganami, to jedno, to, e nie narzuca im ani rytuaw, ani znakw, to drugie. O tym drugim sobr najwidoczniej nic zadecydowa. 2) Kluczowy moment tekstu to ten, w ktrym Pawe wyznaje, e jego przeciwnicy przyszli podstpnie wybada nasz wolno, jak mamy w Chrystusie Jezusie, aby nas ponownie pogry w niewol". Kluczowy poniewa wolno stawia kwesti prawa, ktra nastpnie zajmie centralne miejsce w tezach Pawa. Jaki jest w ostatecznym rozrachunku zwizek midzy prawem a podmiotem? Czy kady podmiot podpada pod figur podlegoci prawnej? Sobr jerozolimski nic ustala nic, ale pozwala rozwija si antynomicznym dowiadczeniom. 3) Wszystko wskazuje na to, cznie z defensywnym tonem wypowiedzi Pawa (wyranie prosi on o uznanie swojego prawa do dziaania), e kompromis by niepewny. Nie oznacza to, e nie mia on historycznego znaczenia. Wprost przeciwnie, mia due znaczenie. Sobr jerozolimski, pozwalajc na rozwj dziaalnoci Pawa rwnolegle z dziaalnoci judeochrzecijan cisej reguy, uchroni chrzecijastwo przed losem ydowskiej sekty, moliwym rozamem (kolejnym). Jednak poskramiajc arliwo wrogich judaizmowi chrzecijan pochodzenia pogaskiego, a by moe rwnie arliwo samego Pawa, uchroni je take przed byciem po prostu nowym iluminizmem. C o byo rwnie bardzo moliwe, jeli pozbawi chrzecijastwo caego zakorzenienia w historycznym judaizmie. Sobr jerozolimski ma naprawd fundujcy charakter, gdy dostarcza on chrzecijastwu podwjnej zasady: otwarcia i historycznoci. Trzyma si zatem mocno wtku wydarzenia jako inicjacji procesu (processus) prawdy. To, e wydarzenie jest czym nowym, nie moe nam przesoni tego, e wydarza si ono tylko wobec okrelonej sytuacji, w ktrej mobilizuje elementy danego miejsca. Na pewno sobr nic by w stanie ustali zawartoci tego trudnego zwizku pomidzy wydarzeniowoci i immanencj sytuacji. To, e zorganizowa jego empiryczn moliwo, to ju wiele. Jeli prawd jest, e to Piotr (Pierre) by twrc jerozolimskiego kompromisu, zasuguje on na swj tytu kamienia wgielnego (pierre angulaire) Kocioa". O tym, e nawet po soborze sytuacja pozostaa napita, wiadczy synny konflikt w Antiochii", o ktrym wspomina Pawe zaraz po swojej opowieci o soborze i ktry, " Por.: Ty jeste Piotr (czyli Skaa], i na tej Skale zbuduj Koci mj" (Mt 16,18).

. .

)6

Alain Badiou

Rozdzia!!.

Kim jest Pawe?

37

jak si wydaje, mia miejsce pod koniec tego samego roku. Incydent ten zostaje przemilczany w Dziejach, co poza wszystkim dowodzi, e jest to dokument urzdowy, przeznaczony by przekaza najbardziej zuniformizowan, zorganizowan i rzymsk" wersje pierwszych dziesicioleci chrzecijastwa. O co poszo? Piotr znajduje si w Antiochii (czyby inspekcja?), do ktrej powrci ju Pawe. Kwestia dotyczy tego, czy mona spoywa rytualne posiki z nieydami. Tak na pocztku czyni Piotr, jednak widzc wchodzcych uczniw Jakuba, oddala si od stou. Pawe odbiera to bardzo le. Bez wtpienia widzi w zachowaniu Piotra podwaenie pocztkowego kompromisu i hipokryzj. Tekst nosi rwnie znami prawdziwego gniewu: Gdy nastpnie Kefas przyby do Antiochii, otwarcie mu si sprzeciwiem, bo na to zasuy. Zanim jeszcze nadeszli niektrzy z otoczenia Jakuba, bra udzia w posikach z tymi, ktrzy pochodzili z pogastwa. Kiedy jednak oni si zjawili, pocz ich usuwa i trzyma si z dala, bojc si tych, ktrzy pochodzili z obrzezania. To jego nieszczere postpowanie podjli te inni pochodzenia ydowskiego, tak e wcignito w to udawanie nawet Barnab. Gdy wic spostrzegem, e nic id suszn drog, zgodn z prawd Ewangelii, powiedziaem Kefasowi wobec wszystkich: Jeeli ty, cho jeste ydem, yjesz wedug obyczajw przyjtych wrd pogan, a nic wrd ydw, jak moesz zmusza pogan do przyjmowania zwyczajw ydowskich?" (Gal 2,10-14). Niedugo potem Pawe zrywa z Barnab, ktry zostaje uczniem Piotra. Wszystko wskazuje na to, e serio traktuje wierno zasadom. Oczywista zagadka brzmi nastpujco: Dlaczego Pawe mwi Piotrowi, e Piotr (ktry jest ydem) yje wedug obyczajw przyjtych wrd pogan? Odpowied zakada ukryte odniesienie do ustale jerozolimskich. Zgodnie z tymi ustaleniami czyn Piotra zakrawa na dwulicowo. Dla kogo, kto powouje si na Prawo, to powane wykroczenie. Mona powiedzie, e Pawe zarzuca Piotrowi zachowanie w sposb absolutnie niezgodny z obrazem tego, co sam Piotr przedstawia jako bycie ydem. Tym samym Piotr pozbawia si prawa do narzucenia poganom tego obrazu i obcych im rytuaw. Nie sposb przeceni wagi konfliktu w Antiochii. To, e Piotr mg okaza tak niespjno z wasnymi zasadami, tak nielojalno wobec zawartych kompromisw, utwierdza Pawa w przekonaniu, e potrzeba nowych zasad. Konflikt ten unaocznia mu, e Prawo w swoim dotychczasowym imperatywie nie jest ju moliwe do utrzymania, nawet dla tych, ktrzy twierdz, e za nim podaj. Stanie si to poywk dla jednej z kluczowych tez Pawa, e Prawo s t a o s i figur mierci. Sprawa z Piotrem daa namacalny dowd tego, e w samym sercu sabego chrzecijaskiego aparatu" sytuacja jest niepewna, pena obudy, karygodna", a przede wszystkim zabjcza, jeli

wzi pod uwag wymogi dziaania. Dla Pawa nie jest ju moliwe utrzymanie rwnowagi pomidzy Prawem, ktre dla wyaniajcej si prawdy jest zasad mierci, oraz wyznaniem wydarzenia, ktre dla owej prawdy jest zasad ycia. Teraz, jako przywdca stronnictwa i po nauczce pyncej z tej wojny na grze, Pawe udaje si po raz kolejny w podr (Macedonia, Grecja). Z tych wojay Dzieje zdaj nam relacj w technicolorze. Jednym z rwnie synnych, co nieprawdopodobnych epizodw jest synna mowa, ktr wygosi Pawe do ateskich filozofw (stoikw i epikurejczykw) na rodku Areopagu"". By moe da si wycign z tego epizodu przynajmniej aosne zakoczenie: syszc, jak Pawe mwi o zmartwychwstaniu, greccy filozofowie wybuchaj miechem i rozchodz si. Naprawd jest cakiem moliwe, e mowa Pawa nie spotkaa si w Atenach z wielkim sukcesem. Dowodem na to jest fakt, e nie zaoy tu adnej grupy. Znajdujemy si tym samym na drugim z najwaniejszych dla Pawa frontw walki (pierwszym jest konflikt z judeochrzecijanami): chodzi o pogard, jak ywi on do filozoficznej mdroci. To przede wszystkim jego antyfilozofia przysparza mu w Atenach trudnoci. W 1 Licie do Koryntian (1 Kor 2,1-5) odnajdziemy jasny, aczkolwiek zawoalowany bilans tych wypraw antyfilozofa na filozoficzne tereny: Tak te i ja, przyszedszy do was bracia, nie przybyem, aby byszczc sowem i mdroci, gosi wam wiadectwo Boe. Postanowiem bowiem, bdc wrd was, nie zna niczego wicej, jak tylko Jezusa Chrystusa, i to ukrzyowanego. I stanem przed wami w saboci i w bojani, i z wielkim dreniem. A mowa moja i moje goszenie nauki nie miay nic z uwodzcych przekonywaniem sw mdroci, lecz byy ukazaniem ducha i mocy, aby wiara wasza opieraa si nic na mdroci ludzkiej, lecz na mocy Boej. Problem polega na tym, w jaki sposb, bdc uzbrojonym jedynie w przekonanie goszce wydarzenie Chrystusowe, dobra si do intelektualnego rodowiska Grekw, ktrego kluczow kategori jest mdro (sophia), a narzdziem retoryczna biego (hyperokhe logou). Mwic o logosie, powinnimy zauway, e Pawe pisze w jzyku greckim, jzyku powszechnie uywanym w owych czasach na Wschodzie jako swego rodzaju jzyk midzynarodowy (troch jak dzisiaj jzyk angielski). Nie jest to w adnym wypadku jzyk sztuczny czy ezoteryczny, ale jzyk kupcw i pisarzy. Musimy przywrci sowom Pawa, ktrych przekad wywiechtano wiekami obskurantyzmu (caa ta wiara"! miosierdzie"! Duch wity"! C za dewocyjna strata energii!"), ich wspczesn, " Por. Dz 17, 22. " W oryginale cUperdition sulpiciennc denergit. Uyty przez Badiou przymiotnik tulpicienne odnosi si oczywicie do synnego kocioa i seminarium Saint-Sulpice w Paryu. Koci ten jest

,8

Alain Badiou

codzienn warto; wyzby si patrzenia na te sowa jak na czci kocielnego dialektu. Kiedy Pawe mwi o subtelnociach greki, trzeba pamita, e jzyk literatw i filozofw jest ju skostniay, prawie martwy, ale te, e spr nie moe by prowadzony z zewntrz poprzez mudn wymian midzy idiomami. Konflikt rozgrywa si wewntrz tego samego, ywego jzyka. Mdroci uzbrojonej w retoryk Pawe przeciwstawia demonstracj ducha (pneuma, oddech) i mocy (dynamis). Mdro ludzka przeciwstawia si mocy Boej. Chodzi zatem o wystpienie ouk en sophiai logou, bez uczonych sw mdroci". Maksyma ta kryje w sobie radykaln anryfilozofi. Nie jest to propozycja, ktr philosophia mogaby wspiera. Podstaw sporu jest to, e podmiotowego wyonienia (un surgissement subjectif) nie da si przedstawi jako retorycznej konstrukcji osobistego poddania si prawom uniwersalnym bd naturalnym. Ocena Pawa wydaje si cakiem uczciwa. Przed Grekami" istnia pewien impas. ydzi stawiali kwesti prawa. Grecy kwesti mdroci, filozofii. Oto dwa historyczne punkty odniesienia Pawiowego przedsiwzicia. Naley odnale tak drog myli, ktra uniknie zarwno pierwszego, jak i drugiego. W istniejcych okolicznociach ta moliwo spotkaa si z umiarkowanym sukcesem, jej stronnicy byli raczej anonimowi i nieliczni. Tak zaczyna si kada prawda. Trwa panowanie Nerona, a marzeniem Pawa - jak ju wspomnielimy - bya podr do Hiszpanii, ktra w owej epoce reprezentuje kraniec wiata. W momencie wyjazdu pojawia si nowa palca kwestia, chodzi o datki. We wszystkich grupach zebranych wok wyznania chrzecijaskiego zbiera si fundusze przeznaczone dla wsplnoty w Jerozolimie. Co oznacza ta kontrybucja? Ponownie znajdujemy tu walk stronnictw rozstrzygnit przez saby kompromis na soborze jerozolimskim. Judeochrzecijanie widz w tej daninie uznanie prymatu historycznych apostow (Piotra i innych), a jednoczenie znak wyboru Jerozolimy, oczywistego centrum (witynia) wsplnoty ydowskiej, na naturalne centrum ruchu chrzecijaskiego. Datek afirmujc zatem cigo pomidzy ydowsk wsplnotowoci a chrzecijask ekspansj. Wreszcie poprzez datki niezalene od siebie grupy rozpoznaj si jako diaspora. Pawe nadaje datkom cakiem przeciwne znaczenie. Akceptujc je, centrala uznaje prawomocno grup chrzecijan pochodzenia pogaskiego. Pokazuje to, e ani przyjednym z najwikszych (w najbardziej dosownym znaczeniu: w Paryu wielkoci ustpuje jedynie katedrze Notre Dame) osigni rozszalaego baroku, std zapewne uwaga Badiou o stracie energii, ale w jzyku francuskim przymiotnik sulpirienne stanowi te okrelenie jarmarcznych dewocjonaliw.

Rozdziau. Kim jest Pawe?

39

naleno do wsplnoty ydowskiej, ani znaki tej przynalenoci, ani lokalizacja na ziemi Izraela nie s waciwymi kryteriami, aby zdecydowa, czy dana grupa naley do ruchu chrzecijaskiego, czy te nie. Chcc mie oko na los datkw oraz na przypisywane im znaczenie, Pawe decyduje si raczej towarzyszy funduszom w drodze do Jerozolimy ni uda si do Hiszpanii. To, co stao si potem mona tylko zrekonstruowa. Najbardziej prawdopodobna wersja wyglda nastpujco. W Jerozolimie Pawe jest troch jak w paszczy lwa. Wymaga si od niego, aby podda si okrelonym ydowskim rytuaom. Pawe wyraa zgod, poniewa, jak napisa, wie, jak by ydem wrd ydw", podobnie jak Grekiem wrd Grekw: podmiotowa prawda jest obojtna wobec obyczaju. Idzie do wityni. Wybuchaj rozruchy przeciw niemu, poniewa oskara si go o wprowadzenie do wityni nie-yda. To w oczach ydowskiej administracji religijnej (ktr w tym punkcie popiera rzymski okupant, zwykle podtrzymujcy lokalne zwyczaje) zasuguje na kar mierci. Czy Pawe faktycznie popeni zbrodni, ktr mu przypisano? Wikszo historykw uwaa, e nie. Prawd mwic - nie wiadomo. Pawe jest aktywist i nie mona wykluczy, e uzna prowokacj za moliw i uyteczn. W kadym bd razie zosta aresztowany w momencie, w ktrym wanie mia by zlinczowany. To Rzymianie podyktowali tre oskarenia. Pawa odstawiono do garnizonu w Cezarei. Okoo roku 59 staje przed gubernatorem Fcstusem (tyle wiadomo na pewno). Poniewa oskarenie mogo zakoczy si kar mierci, Pawe powouje si na swoje prawa obywatela rzymskiego: obywatel zagroony kar mierci ma prawo by sdzony w Rzymie. Zostaje zatem przewieziony do Rzymu i wydaje si, e by tam przetrzymywany w niewoli od roku 6o do 6z. Krtka aluzja Klemensa'4, poczyniona okoo roku 90, pozwala nam myle, e ostatecznie zosta stracony. Czy stao si to po normalnym procesie, czy podczas ledztwa, tego nic wiadomo. aden z tekstw Pawa nie odnosi si do tych wydarze i s ku temu dobre powody: wszystkie przekazane nam autentyczne teksty zostay z pewnoci napisane przed jego aresztowaniem. Oznacza to, e o ostatnich latach ycia Pawa tak naprawd nie wiemy absolutnie nic. Podr do Rzymu jest opisana bardzo szczegowo w Dziejach Apostolskich, wedug najlepszych regu marynistycznej powieci. Nic da si tu odrni prawdy od faszu. Dzieje Apostolskie kocz si w dziwny sposb. Zamiast spodziewanego mczestwa Pawa otrzymujemy budujcy obrazek apostoa kontynuujcego w idealnym spokoju dziaalno misyjn w Rzymie. Wraz z wieloM

Chodzi o sw. Klemensa Rzymskiego, papiea w latach 88-97. zaliczanego do Ojcw Kocioa.

Alain Badiou

ma innymi szczegami wiadczy to o prorzymskiej przychylnoci przejawianej przez autora Dziejw. Ale sam Pawe uczy nas, ze tym, co si liczy, nie s ani oznaki wadzy, ani przykadne ycie, ale to, do czego zdolne jest przekonanie, tutaj, teraz, i na zawsze...

ROZDZIA III

TEKSTY I KONTEKSTY

eksty Pawa to listy napisane przez przywdc do grup, ktre zaoy i wspiera. Pochodz one z bardzo krtkiego okresu (od roku 50 do 58). To bojowe (militants) dokumenty wysane do maych orodkw nawrconych. Nie s to w adnym razie ani opowieci podobne do Ewangelii, ani teoretyczne traktaty podobne do pniejszych pism Ojcw Kocioa, nie s to te poetyckie proroctwa podobne do Apokalipsy przypisywanej Janowi. S to w y s t p i e n i a . Z tego punktu widzenia przypominaj one bardziej teksty Lenina ni Kapita Marksa. Raczej wikszo tekstw Lacana ni Objanianie marze sennych Freuda. Raczej wykady Wittgensteina ni Principia Mathetnatica Russella. W tej wanie formie, w ktrej okazja do dziaania przewaa nad dowartociowaniem siebie poprzez publikacje (jak mawia Lacan: bublikacje""), odnajdujemy specyfik antyfilozofa: nie kreli on systemu, summy ani nawet ksiki. Proponuje mow zerwania (parole de rupture), a potem pisze, o ile to konieczne. Najwiksz zagadk jest to, jak te okolicznociowe teksty przetrway do naszych czasw i co kierowao ich oficjalnym i podejrzanym wczeniem w nietykalny corpus znany pod nazw Nowego Testamentu. Kanoniczny zbir listw Pawa" jest do pny. Pochodzi prawdopodobnie z koca II wieku. Najstarsze kopie, ktrymi dysponujemy, datuje si na pocztek III wieku i zawieraj one tylko fragmenty listw. Co wicej, jak ju zaznaczylimy, z trzynastu listw zamieszczonych w Nowym Testamencie przynajmniej sze ma < W oryginale sowo-kufer: poubellicatiom, gdzie w homonim zwykych publikacji" woono sowo poubtlle oznaczajce mietnik. Pomys takiego tumaczenia tego Lacanowskiego bon motu zawdziczamy Wincentemu Grajewskiemu. Zob. tego, Zapowied, Twrczo" 1989, nr 8.

Alain Badiou

Rozdzia III. Teksty i)

43

z pewnoci charakter apokryficzny, nawet jeli co do niektrych z nich mona sdzi, e pochodz z otoczenia" Pawa. Dlaczego i w jaki sposb corpus ten zosta uwicony? Pamitajmy, e Pawe nie dysponuje oczywist historyczn legitymacj. Nie wiedzia nic o yciu Pana. Przysporzy wielu trosk historycznemu centrum w Jerozolimie. Cztery istotne uwagi mog pomc w rozjanieniu tej ciekawostki. i. Przeciwstawiajc si uporczywej iluzji, ukutej przez kanoniczny porzdek Nowego Testamentu i narzuconej naszej spontanicznej opinii, bdziemy nieustannie powtarza: l i s t y Pawa s w c z e n i e j s z e , i to d u o , od r e d a k c j i E w a n gelii. Cowicej: listy Pawa s po prostu n a j s t a r s z y m i z a c h o w a n y m i t e k s t a m i c h r z e c i j a s t w a . Oczywicie wiele opowieci o yciu Jezusa, o jego cudach, jego mierci kryo w czasach Pawowego nauczania. Nie zachowa si jednak aden dokument opisujcy t histori, ktry pochodziby sprzed roku 70, czyli prawic dziesi lat po mierci Pawa. Jeli ustalimy dat 1 Listu do Tesaloniczan na rok 50, co jest moliwe do przyjcia, to otrzymujemy okres dwudziestu lat dzielcy w list od spisania pierwszej Ewangelii (wedug Marka). Zatem Pawe cieszy si palm pierwszestwa, jeli chodzi o pisane rozpowszechnianie chrzecijaskiej doktryny. A poniewa listy te bardzo wczenie kopiowano i byy one w obiegu, bez wtpienia bardzo trudno byo tak po prostu zignorowa ich istnienie, kiedy przyszo do zebrania dokumentw ustanawiajcych now religi. z. Ewangelie, poza (czciowo) t wedug Jana (jest ona pniejsza, datuje si j na okoo 90 rok), tworz prawdziwy kontrast z listami Pawa, kontrast, do ktrego jeszcze powrcimy. Ich celem jest manifestacyjne podkrelenie w y c z y n w Jezusa, niesychanej wyjtkowoci jego ycia. Do tego celu obficie przywouje si wszystkie 6 klasyczne motywy religijnej taumaturgii' i szarlatanerii: cudowne uzdrowienia, chodzenie po wodzie, proroctwa i zapowiedzi, wskrzeszeni zmarli, niezwyke zjawiska meteorologiczne, nakadanie doni, natychmiastowe rozmnoenie pokarmw... Styl Jezusa przedstawiony nam przez Ewangelie w caoci pasuje do tego instrumentarium magika. Z pewnoci byszczy on wyszukanoci aforyzmw oraz wol zerwania, ktrej potrafi nada form. Jednak nic brakuje ladw prawide gatunku: dwuznacznych przypowieci, niejasnych metafor, apokaliptycznych obrazw, starannie zbudowanej nieokrelonoci tosamoci bohatera (Prorok? Mesjasz? Posaniec Boy? Syn Boy? Nowy Bg, ktry zstpi na ziemi?).

W tekstach Pawa nie ma z tego prawie nic, mimo e musiano o tym opowiada w najdrobniejszych szczegach wrd pierwszej generacji chrzecijan. Czsto zauwaano, e w listach praktycznie nie wspomina si o empirycznym yciu Jezusa ani adnej ze synnych przypowieci mistrza. Nauczanie Jezusa, podobnie jak jego cudy, zostaje absolutnie zignorowane. Wszystko sprowadza si do jednej kwestii: Jezus, Syn Boy (co to oznacza, zobaczymy), i na tej podstawie Chrystus, umar na krzyu i zmartwychwsta. Reszta, caa reszta, nie ma adnej realnej wagi. Co wicej: ta reszta (to, co Jezus mwi i robi) n i e c z y n i p r z e k o n a n i a b a r d z i e j r e a l n y m , ale z a c i e m n i a je, c z y l i c z y n i f a s z y w y m . Tego rodzaju redukcja wymaga rwnie skupionego stylu, pozbawionego maniery literatury profetycznej i taumaturgicznej. Bez wtpienia Pawe jest wietnym pisarzem, skondensowanym, lapidarnym. Wie, kiedy uruchomi niezwyke i pene mocy obrazy. Jak pokaza poeta Henry Bauchau, niektre fragmenty, czc pewien rodzaj gwatownej abstrakcji i zmiany tonu (co ma wywrze presj na czytelnika, by pozbawi go wszelkiego wytchnienia), przypominaj Szekspirowskie tyrady. Ostatecznie jednak tym, co liczy si w tej prozie, jest argumentacja i rozrnienia, ekstrakt z samej esencji myli. W rezultacie nie ma tam adnych przypowieci, uczonych niejasnoci, podmiotowego wahania, adnego przesaniania prawdy. Paradoks wiary musi zosta pokazany takim, jaki jest. Wydobyty przez proz na wiato swej radykalnej nowoci. Wynika z tego wszystkiego, e listy Pawa s jedynymi prawdziwymi tekstami d o k t r y n a l n y m i Nowego Testamentu. Zrozumiae jest twierdzenie - na przykad - Lutra, e to wanie listy Pawa, i tylko one, zawieraj sens Objawienia. Nie kry on rwnie maego powaania dla Ewangelii synoptycznych", a zwaszcza tej wedug ukasza. Bez tekstw Pawa przekaz chrzecijastwa pozostaby wieloznaczny i trudny do odrnienia od licznej wczenie literatury profetycznej i apokaliptycznej. To wany powd wczenia ich do kanonicznego korpusu. 3. Co wydarzyo si pomidzy redakcj tekstw Pawa a redakcj Ewangelii? Bardzo istotne wydarzenie: ydowskie powstanie przeciwko rzymskiemu okupantowi, ktre wybucho w roku 66 (najprawdopodobniej ju po mierci Pawa), a zakoczyo si w roku 70 zniszczeniem przez Tytusa wityni w Jerozolimie. To prawdziwy pocztek ydowskiej diaspory. Jest to rwnie koniec centralnego" znaczenia Jerozolimy dla ruchu chrzecijaskiego. Od tej pory zaczyna si proces, ktry krok po kroku
17

" Taumaturgia - moc czynienia cudw. Od gr. thauma - cud.

iw. ukasza ze wzgldu na znaczne podobiestwo relacji w zestawieniu z Ewangeli wg w. Jana.

Ewangelie synoptyczne to wsplna nazwa dla ewangelii wg w. Mateusza, wg w. Marka i wg

44

Alain Badiou

Rozdzia III. Teksty i konteksty

45

przeniesie prawdziw stolic chrzecijastwa do Rzymu oraz zatrze jego wschodnio-ydowskie rda, symbolizowane przez Jerozolim jako siedzib historycznych apostow. Z wielu wzgldw to wanie Pawe, dziki swej uniwersalnej i zdecentralizowanej wizji chrzecijastwa, moe uchodzi za prawdziwego prekursora owych przenosin. Nie ulega wtpliwoci, e dla niego struktura Imperium Rzymskiego (czyli wiata pomidzy Orientem a Hiszpani) jest bardziej istotna ni dominacja Jerozolimy. To, e jego najbardziej rozwinitym, najstaranniej skonstruowanym i najbardziej rozstrzygajcym z tekstw (zwaszcza jeli chodzi o kwesti zerwania z prawem ydowskim) by List do Rzymian, to dzieo przypadku, ktrego symbolicznej funkcji nie sposb przeceni. Kolejny wany powd wczenia Pawa do oficjalnego korpusu. 4. Powszechnie wiadomo, e organizacja tworzy kompendium swych kanonicznych tekstw w sytuacji zagroenia rozmaitymi odstpstwami lub walki z niebezpiecznymi podziaami. Pod tym wzgldem pierwsze wieki chrzecijastwa byy szczeglnie burzliwe. W kwestii, ktr si zajmujemy, trzeba wzi pod uwag wyonienie si na pocztku II wieku herezji, ktr mona nazwa ultra-Pawowa: herezji Marcjona. Marcjon, zapowiadajc dug tradycj manichejskich herezji, utrzymuje, e zerwanie pomidzy chrzecijastwem a judaizmem, pomidzy (dla nas) Starym i Nowym Testamentem, naley rozumie absolutnie i dosownie: w j e d n e j i d r u giej r e l i g i i n i e c h o d z i o t e g o s a m e g o Boga. Stary Testament zajmuje si Bogiem stworzycielem wiata. Ten Bg (jak tego dowodzi przyjrzenie si wiatu takiemu, jaki on jest) jest bytem czynicym zo. Ponad tym Bogiem stworzycielem istnieje Bg naprawd dobry, ktrego postaci jest Ojciec, a nie stworzyciel. Mona powiedzie, e wedug Marcjona naley odrni ojca symbolicznego (odkrytego jedynie przez chrzecijastwo) od ojca stworzyciela, ojca realnego. Bg chrzecijastwa (Ojciec symboliczny) nie jest nam znany w tym samym sensie, w jakim znamy Boga ze Starego Testamentu (ojciec biologiczny). Ten drugi jest nam bezporednio dany poprzez opowie o jego niejasnych i kaprynych wystpkach. Po pierwszym w wiecie nie ma nawet ladu, a zatem nie poddaje si on bezporedniemu poznaniu, lub - zachowujc styl opowieci - powiemy, e jest dostpny tylko poprzez przyjcie swego Syna. Wynika z tego, e chrzecijaska Nowina jest poredniczcym objawieniem prawdziwego Boga, wydarzeniem Ojca, ktre jednoczenie obnaa kamstwo Boga stworzyciela, o ktrym mwi Stary Testament. Niezachowany do naszych czasw traktat Marcjona nazywa si Antytezy. Istotna sprawa: utrzymywa on w nim, e jedynym autentycznym apostoem by Pawe, pozostali tak zwani apostoowie, z Piotrem na czele, pozostali w mocy mrocznego Boga

stworzyciela. Na pewno istniay dobre powody, dla ktrych heretyk przyczy do siebie rwnie apostoa narodw": chodzi o walk z judeochrzecijanami cisej reguy, jego wydarzeniow koncepcj chrzecijastwa i polemik dotyczc miertelnego wymiaru Prawa. Posuwajc si nieco dalej mona byo doj do koncepcji Marcjona: nowa Ewangelia jest absolutnym pocztkiem. Nie ulega jednak wtpliwoci, e mamy do czynienia z manipulacj. Nie istnieje aden tekst Pawa, z ktrego mona by wycign cokolwiek przypominajcego doktryn Marcjona. To, e Bg, ktrego synem jest Jezus-Chrystus, jest Bogiem, 0 ktrym mwi Stary Testament, Bogiem ydw, to dla Pawa bezustannie powtarzany fakt. Jeli istnieje posta, ktrej Pawe czuje si bliski i ktrej subtelnie uywa do swoich wasnych celw, to jest ni wanie Abraham. Nie ma wtpliwoci, e Pawe podkrela raczej zerwanie ni cigo z judaizmem, ale jest to raczej teza bojowa (these militarne) ni ontologiczna. Boska jedno przenika obydwie te oddzielone wydarzeniem Chrystusowym sytuacje i ani przez moment nie jest to wtpliwe. Aby walczy z gron herezj Marcjona (ktra faktycznie zrywaa kompromis z Jerozolimy i grozia uczynieniem z chrzecijastwa sekty pozbawionej jakiejkolwiek historycznej gbi), Ojcowie [Kocioa] stworzyli przeciw temu ultrapaul in izmowi posta rozsdnego i centrowego" Pawa. Std datuje si konstrukcja oficjalnego Pawa, konstrukcja niepozbawiona rozmaitych faszerstw i przekrce. Tak naprawd Marcjona znamy tylko za porednictwem jego prawomylnych adwersarzy, Ireneusza lub Hieronima1". Podobnie Pawa znamy tylko poprzez ten jego wizerunek (image), ktry trzeba byo zbudowa przeciw tym przejmujcym najbardziej radykalne z jego wypowiedzi, by stworzy ekstremistyczn wizj chrzecijaskiego zerwania. W ten sposb da si czciowo wyjani wczenie listw Pawa do ostatecznego korpusu: dla cementujcego si Kocioa lepiej byo mie rozsdnego Pawa po swojej stronie ni Pawa w caoci przecignitego na stron herezji. Nie wyklucza to tego, e dla potrzeb sprawy, nieco uprawomylniono" apostoa lub przynajmniej nieco uadzono jego radykalizm, filtrujc teksty prawdziwe i fabrykujc faszywe. Jak widzielimy, w operacj t pod koniec 1 wieku zaangaowany by ju redaktor Dziejw Apostolskich. Mimo tego wszystkiego podczas lektury Pawa zdumiewa maa liczba ladw odcinitych na tej prozie przez epok, gatunki [literackie] i okolicznoci. Istnieje w tej prozie pisanej pod dyktando wydarzenia co niewzruszonego i ponadczasowego; co, " Prawdopodobnie Badiou chodzi o w. Ireneusza z Lyonu i iw. Hieronima ze Strydonu. Obaj zaliczani s do Ojcw Kocioa. Badiou nic wymienia w tym kontekcie Tcrtuliana, ktrego Przeciw Marcjonowi jest podstawowym rdem wiedzy na temat Marcjona, prawdopodobnie ze wzgldu na to, e jako czonek sekty montanistw nie by a tak prawomyslny jak ci dwaj.

Alain Badiou

Rozdzia III. Teksty i konteksty

47

co wanie dlatego, e kieruje myli ku temu, co uniwersalne w j e g o w y a n i a j cej s i p o j e d y n c z o c i (ale niezalenie od jakiejkolwiek anegdoty), jest dla nas zrozumiae bez odniesienia do jakich historycznych mediacji (do czego daleko wiciu fragmentom Ewangelii, nie mwic ju nawet o mtnej Apokalipsie). Bez wtpienia nikt nie wydoby na wiato dzienne tej wspczesnoci prozy Pawa lepiej ni jeden z najwikszych poetw naszych czasw. Pier Paolo Pasolini. To prawda, e dziki swojemu podwjnemu imieniu znalaz si on, ju poprzez samo znaczce (signifiant), w samym sercu problemu. Pasolini, dla ktrego kwestia chrzecijastwa bya spleciona z kwesti komunizmu, a kwestia witoci z kwesti bojownika (militant), chcia nakrci film o witym Pawle przeniesionym do wspczesnego wiata. Film ten nie zosta nakrcony, ale dysponujemy szczegowym scenariuszem przeoonym na francuski dziki wydawnictwu Flammarion. Celem Pasoliniego byo uczynienie z Pawa czowieka wspczesnego, nie zmieniajc nic w jego wypowiedziach. Chcia odnowi w sposb najbardziej bezporedni, najbardziej gwatowny przekonanie o cakowitej aktualnoci Pawa. Chodzio o to, eby dosownie powiedzie widzowi, e moe on wyobrazi sobie Pawa tu i teraz, pord nas, w absolutnej fizycznej egzystencji. e to do naszego spoeczestwa zwraca si Pawe, e to dla nas pacze, nam grozi i wybacza, nas atakuje i czule obejmuje. Pasolini chcia powiedzie: Pawe jest naszym wyobraonym wspczesnym, poniewa uniwersalna tre jego nauczania, wraz z przeszkodami i niepowodzeniami, jest wci jak najbardziej realna. Dla Pasoliniego Pawe w rewolucyjny sposb chcia zniszczy model spoeczestwa oparty na spoecznej nierwnoci, imperializmie i niewolnictwie. Jest w nim wita wola zniszczenia. Oczywicie, w projektowanym filmie Pawe ponosi porak, a poraka ta jest bardziej porak przed samym sob ni przed innymi. Wypowiada on jednak prawd wiata i czyni to w tych samych kategoriach, ktrymi mwi prawie dwa tysice lat temu. Teza Pasoliniego skada si z trzech czci: i. Pawe jest nam wspczesny, poniewa naga erupcja przypadku, wydarzenia, czyste spotkanie stoj zawsze u rde witoci. A co wicej, potrzebujemy dzi postaci witego, nawet jeli tre inicjujcego spotkania moe si zmienia. 2. Przeszczepiajc Pawa, razem ze wszystkimi jego wypowiedziami, do naszego stulecia, widzimy, e napotkane realne spoeczestwo jest dokadnie tak samo zepsute i zbrodnicze, jak spoeczestwo Imperium Rzymskiego, a przy tym nieskoczenie bardziej oporne i elastyczne.

3. Twierdzenia Pawa maj ponadczasow prawomocno. Centralnym tematem uczyniono relacj pomidzy aktualn rzeczywistoci a witoci. Kiedy tylko wiat Historii zdaje si ucieka w tajemnic, abstrakcj, czyste zapytywanie, to wiat Boski (witoci) wydarzeniowo {evenementiellement) zstpuje pomidzy ludzi, staje si konkretny i dziaa. Film jest ukazaniem witoci w aktualnej rzeczywistoci. Jak dokonuje si ta transpozycja? Rzym jest Nowym Jorkiem, stolic amerykaskiego imperializmu. Miejsce okupowanej przez Rzymian Jerozolimy, centrum kultury, zajmuje Pary pod niemieckim butem. Maej zagubionej chrzecijaskiej wsplnocie odpowiadaj czonkowie ruchu oporu, z kolei faryzeusze to ptainici. Pawe jest Francuzem, pochodzi z dobrej buruazji, jest kolaborantem i ciga czonkw ruchu oporu. Damaszkiem jest Barcelona we frankistowskiej Hiszpanii. Faszysta Pawe udaje si z misj do frankistw. Na drodze do Barcelony, przemierzajc poudniowo-zachodni Francj, doznaje iluminacji. Przechodzi do obozu antyfaszystowskiego ruchu oporu. Nastpnie udaje si w podr, by gosi opr we Woszech, Hiszpanii, Niemczech. Miejsce Aten, Aten sofistw, ktrzy odmwili wysuchania Pawa, zajmuje wspczesny Rzym z jego marnymi woskimi intelektualistami i krytykami znienawidzonymi przez Pasoliniego. Wreszcie Pawe udaje si do Nowego Jorku, tam zostaje zdradzony, aresztowany i stracony w odraajcych okolicznociach. W miar rozwoju historii centraln kwesti w coraz wikszym stopniu staje si kwestia zdrady. Jej rdem jest zwrcenie si tego, co Pawe stworzy (Kocioa, Organizacji, Partii), przeciw swojej wewntrznej witoci. Pasolini znajduje tu oparcie w dugiej tradycji (ktr przestudiujemy) dostrzegajcej w Pawle nie tyle teoretyka, ile raczej niestrudzonego twrc Kocioa. Aparatczyka, podsumowujc, bojownika III Midzynarodwki. Dla Pasoliniego, ktry poprzez posta Pawa zastanawia si nad komunizmem, Partia, za pomoc sztywnych wymogw dotyczcych walki, krok po kroku przeksztaca wito w kapastwo. W jaki sposb prawdziwa wito (ktr Pasolini bezdyskusyjnie rozpoznaje u Pawa) moe przetrwa prb Historii, zarazem ulotnej i monumentalnej, w ktrej jest wyjtkiem, a nie jedn z operacji? Moe to uczyni, tylko utwardzajc si, stajc si autorytarna i zorganizowana. Ale ta twardo, ktra ma chroni od zepsucia przez Histori, okazuje si w swej istocie zepsuciem, zepsuciem witego przez kapana. Jest to niemal nieunikniony ruch wewntrznej zdrady. Owa wewntrzna zdrada zostaje uchwycona za pomoc zdrady zewntrznej, a zatem Pawe zostanie zadenuncjowany. Zdrajc jest wity ukasz, odmalowany

Alain Badiou

jako agent Diaba, spisujcy Dzieje Apostolskie w ckliwym i emfatycznym stylu, aby wymaza z nich wito. Chodzi o to, aby opisa ycie Pawa w taki sposb, jakby zawsze by tylko kapanem. Dzieje, i oglniej oficjalny wizerunek Pawa, daj nam witego wymazanego przez kapana. To falsyfikat, poniewa Pawe j e s t witym. Film pozwala nam zrozumie prawd tego kamstwa: w samym Pawle immanentna dialektyka witoci i aktualnej rzeczywistoci tworzy podmiotow figur kapana. Pawe umiera z powodu tego, e jego wewntrzn wito pokry mrok. wito zanurzona w aktualnej rzeczywistoci, takiej jak rzeczywisto Imperium Rzymskiego, albo rwnic dobrze wspczesnego kapitalizmu, moe broni si, tylko tworzc Koci (z ca niezbdn surowoci). Jednak tene Koci przeksztaca wito w kapastwo. Najbardziej uderzajce w tym wszystkim jest to, e teksty Pawa w sposb niewytumaczalnie naturalny wpisuj si w sytuacje, w ktrych eksponuje je Pasolini: wojna, faszyzm, amerykaski kapitalizm, dyskusyjki woskiej inteligencji... Z tego artystycznego ledztwa na temat uniwersalnej wartoci sedna jego myli i ponadczasowoci jego prozy, Pawe w przedziwny sposb wychodzi zwycisko.
ROZDZIA IV

TEORIA

DYSKURSW

yznaczenie przez sobr jerozolimski Pawa jako apostoa tthnoi (co do niedokadnie tumaczy si jako narody") mogoby sugerowa, e jego nauczanie odnosi si odtd do cakowicie otwartego zbioru (multiple) ludw i obyczajw, w gruncie rzeczy do wszystkich ludzkich podzbiorowoci (sous-ensembles), ktrych w Imperium byo bez liku. Jednak Pawe wci wspomina jedynie o dwch: ydach oraz Grekach tak, jakby ta metonimiczna reprezentacja bya wystarczajca, lub tak, jakby za pomoc tych dwch odsyaczy mona byo wyczerpa mnogo ethnoi ze wzgldu na objawienie Chrystusowe oraz jego uniwersalne przeznaczenie. Jaki status posiada ta para yd/Grek, samotnie reprezentujca narodow" zoono Imperium? Najbardziej podstawowa odpowied to zrwnanie Greka" z poganinem", w efekcie mnogo (multiplicity ludw zostaje sprowadzona do prostej opozycji midzy ydowskim monoteizmem a oficjalnym politcizmem. Odpowied ta nie jest jednak przekonujca, poniewa kiedy Pawe mwi o Grekach, lub o Greku, tylko w wyjtkowych przypadkach przypisuje te sowa wierzeniom religijnym. Generalnie chodzi mu o mdro, a zatem o filozofi. Trzeba zrozumie, e w sowniku Pawa yd" i Grek" nie opisuj nic, co intuicyjnie moglibymy rozumie pod sowem lud". Nie chodzi o obiektywny zbir ludzi zjednoczonych wierzeniami, obyczajami, jzykiem, terytorium itd. Nic chodzi rwnie o ukonstytuowane i zalegalizowane religie. Tak naprawd yd" i Grek" to p o d m i o t o w e d y s p o z y c j e . Dokadniej mwic, Pawowi chodzi o dwie spjne figury intelektualne jego wiata. Mona je nazwa reimami d y s k u r s u . Kiedy Pawe teoretyzuje na temat yda i Greka, to tak naprawd proponuje nam pewn topik dyskursw. W topice tej chodzi o to, eby znale miejsce na trzeci dyskurs, dyskurs

SO

Alain Badiou

Rozdzia IV, Teoria dyskursw

Pawa, ukaza jego absolutn oryginalno. Cakiem jak Lacan, ktry dyskurs analityczny mg pomyle, jedynie wpisujc go w ruchom topik, czc w dyskurs z dyskursem pana/mistrza (maitre), histeryczki oraz uniwersytetu, Pawe wprowadza dyskurs chrzecijaski", odrniajc jego dziaania {operations) od dziaa dyskursu ydowskiego i greckiego. Jak zobaczymy, ta analogia jest nawet bardziej uderzajca, poniewa Pawe wieczy swj projekt, dopiero zakrelajc granic wasnego dyskursu za pomoc dyskursu czwartego: dyskurs ten moemy nazwa mistycznym. Tak jakby kada topika dyskursw musiaa tworzy czworokt. Czy nic wyjani tego ju Hegel, gdy pod koniec swojej Logiki pokaza, e Wiedza absolutna trjdzielnej dialektyki wymaga czwartego terminu? Czym jest dyskurs ydowski? Tworzca go figura podmiotowa to prorok. Jednak prorok to kto, kto trzyma si znakw, kto czyni znaki, zawiadcza o transcendencji, poddajc to, co niejasne odszyfrowaniu. A zatem dyskurs ydowski to przede wszystkim dyskurs znaku. Czym zatem jest dyskurs grecki? Tworzca go figura podmiotowa to mdrzec. Jednak mdro jest przyswojeniem ustalonego porzdku wiata, dopasowaniem logosu do bytu. Dyskurs grecki to dyskurs k o s m i c z n y , umieszczajcy podmiot w rozumnoci caej natury. Dyskurs grecki to przede wszystkim dyskurs caoci (totaliti), o ile uznaje sophia (mdro jako stan wewntrzny) za wiedz o physis (naturze jako uporzdkowanym i spenionym rozwiniciu bytu). Dyskurs ydowski jest dyskursem wyjtku, poniewa znak proroczy, cud, znak bycia wybranym wskazuj na transcendencj jako na co poza naturaln caoci. Sam lud ydowski jest jednoczenie znakiem, cudem i wybracem. Jest absolutnie wyjtkowy. Dyskurs grecki odwouje si do kosmicznego porzdku, aby si do niego dopasowa, podczas gdy dyskurs ydowski odwouje si do wyjtku, aby przeksztaci bosk transcendencj w znak. Pawe jest gboko przekonany, e dyskurs ydowski i dyskurs grecki s d w i e m a s t r o n a m i tej s a m e j f i g u r y p a n o w a n i a (maitrise). Jest tak, poniewa cudowny wyjtek znaku stanowi jedynie brakujcy element" (nest que U moira-un"), punkt niespjnoci podtrzymujcy kosmiczn cao. W oczach yda Pawa sabo dyskursu ydowskiego polega na tym, e jego logika wyjtkowego znaku s u y tylko greckiej kosmicznej caoci. yd jest wyjtkiem Greka. Wynika z tego, po pierwsze, e aden z tych dwch dyskursw nie moe by uniwersalny, poniewa kady zakada trwanie drugiego. A po drugie, wynika z tego wsplne dla obu dyskursw zaoenie, e klucz do zbawienia dany jest nam w wiecie, czy to poprzez bezporednie opanowanie (maitrise) caoci (mdro grecka), czy to poprzez opanowanie literalnej tra-

dycji i odszyfrowanie znakw (rytualizm i profetyzm ydowski). Dla Pawa zarwno wyobraenie sobie kosmicznej caoci jako takiej, jak i jej deszyfracja wychodzca od wyjtkowoci znaku zakadaj zawsze teori zbawienia opart na opanowaniu (na prawie). Wie si z tym szalenie niewygodny suplement: panowanie mdrca i panowanie proroka, z koniecznoci niewiadome, rozcinaj ludzko na dwoje (yda o r a z Greka), blokujc tym samym uniwersalno Przesania. Projekt Pawa polega na pokazaniu, e uniwersalna logika zbawienia nic moe si dostosowa do adnego prawa, ani tego czcego myl z kosmosem, ani tego rzdzcego skutkami wyjtkowego wybrania. Punktem wyjcia nie moe by Cao (Tout), ale rwnie niemoliwe jest, by by to wyjtek z Caoci. Ani cao, ani znak nie mog pasowa. Trzeba wyj od samego wydarzenia, ktre jest akosmiczne i bezprawne, nie czy si z adn caoci i nic jest znakiem niczego. Wyjcie od wydarzenia nie dostarcza adnego prawa, adnej formy panowania, ani tej przynalenej mdrcowi, ani prorokowi. Mona te powiedzie, e dyskurs grecki oraz dyskurs ydowski s dyskursami O j c a . Dlatego spajaj wsplnoty poprzez posuszestwo (Kosmosowi, Imperium, Bogu lub Prawu). Uniwersalnym, odcitym od wszelkich parrykularyzmw, ma szans by tylko to, co wystpi j a k o d y s k u r s Syna. Bez wtpienia ta figura syna pasjonowaa Freuda. Ley ona rwnie u podstaw identyfikacji Pasoliniego z apostoem. Dla tego pierwszego, wobec monoteizmu ydowskiego, ktrego zdecentrowan fundujc figur jest Mojesz (Egipcjanin jako rdowy Inny), chrzecijastwo stawia kwesti stosunku syna do Prawa, a w dalszym planie symbolicznej mierci ojca. Z kolei dla Pasoliniego moc myli zawartej w homoseksualnym pragnieniu kieruje si w stron nadejcia egalitarnej ludzkoci, gdzie zgoda synw uniewania na rzecz matczynej mioci niszczcy symbolizm ojcw ucieleniony w instytucjach (Koci lub Partia Komunistyczna). Pawe Pasoliniego jest, co wicej, wcinity pomidzy wito syna - ze wzgldu na prawa rzdzce wiatem poczon z ponieniem i mierci - oraz idea mocy ojca, ktry aby zdominowa Histori, prowadzi do stworzenia spjnego aparatu. Dla Pawa wyonienie si instancji syna jest nierozerwalnie zwizane z przekonaniem, e dyskurs chrzecijaski" jest czym absolutnie n o w y m . Formua, zgodnie z ktr Bg odsya nas do swojego syna, oznacza przede wszystkim interwencj w Histori, ktra nie kieruje si ju transcendentnym rachunkiem podlegym prawom trwania, ale - jak powie Nietzsche - rozpada si na dwoje". Zesanie (narodziny) syna nadaje imi tej cezurze. To, e imi naley do syna, a nie do ojca, skania nas do porzucenia ufnoci wobec kadego dyskursu pretendujcego do formy panowania.

Alain Badiou To, e dyskurs ten musi by dyskursem syna, oznacza, e nie chodzi o dyskurs

Rozdzia IV. Teoria dyskursw

S 3

judeochrzecijaski (zdolnoci prorocze) ani greckochrzecijaski (filozoficzne), ani te o syntez ich obu. Przeciwstawienie diagonalizacji dyskursw syntezie zajmuje Pawa bez przerwy. To Jan, czynic z logosu zasad, wpisa syntetycznie chrzecijastwo w przestrze greckiego logosu i narzuci mu antyjudaizm. Nie da si tego powiedzie o Pawle. Dyskurs chrzecijaski moe zachowa wierno synowi, tylko zarysowujc, w rwnym odstpie od ydowskich proroctw i greckiego logosu, co trzeciego. Dokona tego mona tylko poprzez swego rodzaju obalenie figury Pana/Mistrza. Mamy dwie figury mistrza, jedn legitymizowan na podstawie kosmosu, mistrza w mdroci, greckiego mistrza, i drug legitymizowan przez si wyjtku, mistrza litery i znakw, ydowskiego mistrza. Pawe nie jest ani prorokiem, ani filozofem. Zgodnie z zaproponowan przez niego triangulacj jest: prorokiem, filozofem, apostoem. D o czego dokadnie odnosi si sowo aposto" (apostolos)? Na pewno do niczego historycznego lub empirycznego. Aby by apostoem, nie trzeba by wsptowarzyszem (compagnon) Chrystusa, wiadkiem wydarzenia. Pawe, ktry nie szuka zewntrznych potwierdze, ktry - zgodnie ze swoimi sowami - zosta powoany do bycia apostoem", jawnie odrzuca pretensje tych uwaajcych si za gwarantw prawdy w imi tego, kim byli i co widzieli. Nazywa ich tymi, ktrzy ciesz si powag", ale nie wydaje si, aby dzieli to powaanie. Dodaje: Jakimi oni dawniej byli, jest dla mnie bez znaczenia: u Boga nie ma wzgldu na osob" (Ga 2, 6). Aposto nie jest ani wiadkiem faktw, ani pamici. W momencie gdy ze wszystkich stron przekonuje si nas, e to pami" jest straniczk sensu, a wiadomo historyczna staje si substytutem polityki, nie sposb by umkna nam sia stanowiska Pawa. Jest bowiem na pewno prawd, e pami nie uchroni nikogo od ujmowania czasu, wczajc w to przeszo, zgodnie z teraniejsz sytuacj. Nic kwestionuj tego, e trzeba pamita o eksterminacji ydw lub o akcjach bojownikw ruchu oporu. Zauwaam jednak, e taki na przykad neonazistowski szaleniec posiada na temat czasw, ktre wielbi, pami godn kolekcjonera i e pamitajc w najdrobniejszych szczegach o nazistowskich okropiestwach, delektuje si nimi i marzy o ich powtrzeniu. Widziaem wielu dobrze zorientowanych ludzi, a nawet historykw, konkludujcych na podstawie wasnej pamici o Okupacji i zebranych dokumentw, e Ptain posiada wiele zalet. Wynika z tego oczywisty wniosek, e pami" nie zaatwia adnej sprawy. Zawsze przychodzi taka chwila, w ktrej trzeba powiedzie w swoim wasnym imieniu, e to, co si stao, si stao, i uczyni tak ze wzgldu na wymg tego, co uznajemy za a k t u a l n e moliwoci. To przekonanie podziela rwnie Pawe: debata na temat zmartwychwstania nie jest

w jego oczach debat midzy historykami a naocznymi wiadkami, podobnie jak w moich oczach nie jest tak debat debata na temat istnienia komr gazowych. Nie bdzie on pyta o dowody za i przeciw. Nie bdzie wchodzi w debat z antysemickimi erudytami, w gbi duszy nazistami, ktrzy udowodni" ponad wszelk wtpliwo, e aden yd nie zosta przez Hitlera skrzywdzony. Naley do tego koniecznie doda, e zmartwychwstanie - jest to punkt, w ktrym nasze porwnanie oczywicie upada - nie pochodzi w oczach Pawa z porzdku faktw, nie da si go sfaisyfikowa czy wykaza. Jest o n o czystym wydarzeniem, otwarciem epoki, przeksztaceniem stosunkw pomidzy tym, co moliwe i niemoliwe. Dzieje si tak, poniewa zmartwychwstanie Chrystusa nie jest celem samym w sobie, jak ma to miejsce w przypadku faktu (zarwno zwykego, jak i cudownego). Jego prawdziwy sens polega na tym, e wiadczy ono o moliwym zwycistwie nad mierci, ktr, jak zobaczymy to pniej dokadnie, Pawe wyobraa sobie nie jako co faktycznego, ale raczej jako podmiotow dyspozycj. To dlatego nieustannie naley czy zmartwychwstanie z n a s z y m zmartwychwstaniem, przechodzi od pojedynczoci {singularity do uniwersalnoci i z powrotem: Skoro umarli nie zmartwychwstaj, to i Chrystus nie zmartwychwsta. A jeeli Chrystus nie zmartwychwsta, daremna jest wasza wiara" (1 Kor 15, 16). W przeciwiestwie do faktu wydarzenie da si uj tylko zgodnie z uniwersaln mnogoci (multiplicity universelU), ktrej moliwo okrela. W rym wanie sensie jest ono ask, a nie histori. Aposto to wanie ten, kto nazywa t moliwo (Ewangelia, Dobra Nowina brzmi wanie: m o e m y pokona mier). Jego dyskurs to dyskurs czystej wiernoci wobec moliwoci otwartej przez wydarzenie. Nie moe zatem w aden sposb (i to jest puenta Pawowej antyfilozofii) dotyczy wiedzy. Filozof zna wieczne prawdy, prorok zna sens tego, co ma nadej (nawet jeli objawia to tylko przez figury czy znaki). Aposto, deklarujc bezprecedensow moliwo zalen od wydarzeniowej aski, cile rzecz biorc, nie wie niczego. Wyobrazi sobie, e si wie, kiedy w gr wchodz subiektywne moliwoci, to zudzenie: Gdyby kto mniema, e co wie (egnokenai ti), to jeszcze nie wie, jak wiedzie naley" (1 Kor 8, 1). Jak wiedzie naley, kiedy jest si apostoem? Zgodnie z prawd deklaracji i jej konsekwencjami. Prawda ta, pozbawiona dowodw i niewidoczna, wyania si w punkcie, gdzie upada wiedza, zarwno ta empiryczna, jak i konceptualna. Charakteryzujc dyskurs chrzecijaski z perspektywy zbawienia, Pawe nie waha si rzec: Wiedza (gnosis) zniknie"" (1 Kor 13, 8). " Przekad nieco zmodyfikowany. Cae zdanie, z ktrego fragment przytacza Badiou, we francuskim przekadzie wyglda nastpujco: Les praphtties prtndront fin, les langues cesseront. la connaissance disparaitra. Fragment ten w przekadzie Biblii Tysiclecia brzmi: (nie jest] jak proroctwa,

Alain Badiou Tekst, gdzie pod znakiem zniknicia cnt wiedzy w wyniku wydarzenia streszcza

Rozdzia IV Teoria dyskursw

55

mocy (poniewa Bg wybra to, co niemocne i wzgardzone). Jednak to, co czy te dwa tradycyjne okrelenia i stanowi podstaw ich odrzucenia, siga jeszcze gbiej. Mdro i moc s boskimi atrybutami, o ile s atrybutami bytu. Boga uznaje si za najwyszy intelekt, za rzdzcego przeznaczeniem wiata i ludzi dokadnie w tej mierze, w jakiej czysty intelekt jest punktem najwyszego bytu okrelanym przez mdro, a uniwersalna moc jest moc czynienia niezliczonych znakw w ludzkich dziejach lub powoywania si na znaki, ktre s rwnie znakami Bytu lecego poza bytami (l'tre au-dela des etre). Naley zatem, idc za logik Pawa, doj do stwierdzenia, e Chrystusowe jest w i a d c z y o tym, e Bg nie jest Bogiem wydarzenie bytu, nie

si cechy dyskursu chrzecijaskiego okrelone przez figur apostoa, moemy odnale w i Licie do Koryntian: Nic posa mnie Chrystus, abym chrzci, lecz abym gosi Ewangeli, i to nic w mdroci sowa, by nie zniweczy Chrystusowego krzya. Nauka bowiem krzya gupstwem jest dla tych, co id na zatracenie, moc Bo za dla nas, ktrzy dostpujemy zbawienia. Napisane jest bowiem: Wytrac mdrol mdrcw, a przebiegloi przebiegych zniwecz Gdzie jest mdrzec? Gdzie uczony? Gdzie badacz tego, co doczesne? Czy nie uczyni Bg gupstwem mdroci wiata? Skoro bowiem wiat przez mdro nic pozna Boga w mdroci Boej, spodobao si Bogu przez gupstwo goszenia sowa zbawi wierzcych. Tak wic. gdy ydzi daj znakw, a Grecy szukaj mdroci, my gosimy Chrystusa ukrzyowanego, ktry jest zgorszeniem dla ydw, a gupstwem dla pogan, dla tych za, ktrzy s powoani, tak spord ydw, jak i spord Grekw, Chrystusem, moc Bo i mdroci Bo. To bowiem, co jest gupstwem u Boga, przewysza mdroci ludzi, a co jest sabe u Boga, przewysza moc ludzi. Przeto przypatrzcie si, bracia, powoaniu waszemu! Niewielu tam mdrcw wedug oceny ludzkiej, niewielu monych, niewielu szlachetnie urodzonych, Bg wybra wanie to, co gupie w oczach wiata, aby zawstydzi mdrcw, wybra to, co niemocne, aby mocnych poniy; i to, co nie jest szlachetnie urodzone wedug wiata i wzgardzone, i to, co nie jest, wyrni Bg, by to, co jest, unicestwi (i Kor i, 17-Z9). Goszenie Ewangelii odbywa si bez mdroci sowa, by nie zniweczy Chrystusowego krzya". C o oznacza owo zniweczenie dla wydarzenia, ktrego znakiem jest krzy? Po prostu tyle, e natura wydarzenia przerasta moliwoci wyrazu filozoficznego logosu. U podstaw tego ley twierdzenie, e jednym ze zjawisk, za pomoc ktrych rozpoznaje si wydarzenie, jest realny punkt (point du rel) w y w o u j c y impas j z y k a . Impas ten jest gupstwem (moria) dla dyskursu greckiego, bdcego dyskursem rozumu; i zgorszeniem (skandalon) dla dyskursu ydowskiego, ktry wymaga znakw boskiej mocy i widzi w Chrystusie tylko sabo, ponienie i uczynki godne pogardy. Wynalezienie nowego dyskursu oraz nowej podmiotowoci (apostoa), ktra nic jest podmiotowoci filozofa ani proroka, jest konieczne, poniewa tylko za jego pomoc wydarzenie zostaje przyjte i istnieje w jzyku. Dla ustalonych ju jzykw jest ono nic do przyjcia, poniewa jest naprawd nienazywalne. Z bardziej ontologicznego punktu widzenia trzeba pamita, e dyskurs chrzecijaski nie powouje si na Boga mdroci (poniewa Bg wybra gupstwa), ani Boga ktre si skocz, albo jak dar jzyka, ktry zniknie, lub jak wiedza, ktrej zabraknie".

B y t e m . Pawe antycypuje krytyk tego, co Heidegger nazwie onto-teologi,

w ktrej Bg jest mylany jako najwyszy bytujcy (etant), a zatem miara tego, do czego zdolny jest byt (etre) jako taki'". Najbardziej radykalna wypowied z komentowanego przez nas tekstu brzmi zatem: i to, co nic jest (ta me onto) wyrni Bg, by to, co jest (ta onto), unicestwi". To, e wydarzenie Chrystusowe podnosi raczej to, co nie jest, ni to, co jest, do rangi Boego wiadectwa; e zawiera si w nim obalenie tego, co wszystkie przesze dyskursy uznaway za istniejce lub bytujce, oddaje miar tego ontologicznego przewrotu, do ktrego antyfilozofia Pawa zaprasza swego wyznawc lub bojownika. To poprzez wynalezienie jzyka, w ktrym gupstwo, zgorszenie i sabo wspieraj rozum poznajcy, porzdek i moc; w ktrym to, co nic jest, stanowi jedyne moliwe potwierdzenie tego, co jest - wyraa si dyskurs chrzecijaski. W oczach Pawa wyraz ten jest nie do pogodzenia z ca perspektyw (a byo ich wiele ju wkrtce po jego mierci) chrzecijaskiej filozofii". Stanowisko Pawa w kwestii nowoci dyskursu chrzecijaskiego wzgldem wszystkich form wiedzy i niemoliwoci porozumienia midzy chrzecijastwem a filozofi jest tak radykalne, e kopocze nawet Pascala. Tak, ten sam Pascal, wielka posta antyfilozofii, ktry w warunkach nowoczesnego podmiotu nauki stara si okreli podmiot chrzecijaski, ten sam, ktry potpia Kartezjusza (bezuyteczny i niepewny""), ktry otwarcie przeciwstawia Boga Abrahama, Izaaka i Jakuba, Bogowi filozofw i naukowcw, ten Pascal nie by w stanie zrozumie Pawa. Rozwamy na przykad fragment 547" z My/li: " We francuskich tumaczeniach Heideggera za pomoc pary etant i ttre oddaje si Heidcggetowsk par Seiende i Sein, co po polsku zwyko si przekada jak byt i bycie, ale w rym przypadku byoby to mylce w zwizku z wczeniejszym zastosowaniem rzeczownika itre przez Badiou. " Por. B. Pascal, Myili, przekad Tadeusza eleskiego (Boya), Warszawa looz, fragm. 195. " Jest to fragm. 547 w klasycznej edycji Brunschvicga (dalej oznaczane jako Br.). W cytowanym

j6

Alain Badiou Znamy Boga jedynie przez Chrystusa. Bez tego Porednika odjte jest wszelkie obcowanie z Bogiem; przez Chrystusa znamy Boga. Wszyscy ci, ktrzy silili si pozna Boga i dowie Go bez Chrysiusa, znaleli jeno bezsilne dowody. Zasie aby dowie Chrystusa, mamy proroctwa bdce pewnym i namacalnym dowodem. I skoro te proroctwa si speniy i wydarzenia dowiody ich prawdy, zawieraj one pewno tych prawd, a tym samym dowd boskoci Chrystusa. W Nim cedy i przez Niego znamy Boga. Poza tym i bez Pisma, bez grzechu pierworodnego, bez koniecznego Porednika zapowiedzianego i przybyego nic mona bezwarunkowo dowie Boga ani gosi prawdziwej nauki i prawdziwej moralnoci. Ale przez Chrystusa i w Chrystusie moemy dowie Boga i gosi moralno i nauk. Chrystus jest tedy prawdziwym Bogiem ludzi. Ale rwnoczenie poznajemy nasz ndz, ten Bg jest bowiem niczym innym jak Ratownikiem naszej ndzy. Tak wic nic moemy dobrze pozna Boga inaczej, ni poznajc swoje nieprawoci. Tote ci, ktrzy znali Boga, nie znajc swojej ndzy, nie uwielbili Boga, ale siebie przeze uwielbili. Quia... non cognovit per sapientiam..., piacuit Deo per stultitiam praedicationis salvos facere [Skoro bowiem (w mdroci Boej), wiat nic pozna (Boga) przez mdro, spodobao si Bogu przez gupstwo goszenia sowa zbawi (wierzcych); i Kor i, ii]". Tekst ten pozwala z atwoci rozpozna to, co wsplne u Pascala i Pawa: prze-

Rozdzia IV. Teoria dyskursw

57

spod prawa mona naprawd sta si synem. A wydarzenie okazuje si faszywe, jeli nie wyrasta z niego uniwersalne stawanie-si-synem (devenir-fils). Przez wydarzenie wkraczamy w synowsk rwno. Dla Pawa jest si albo niewolnikiem, albo synem. Z pewnoci postrzegaby on Pascalowsk ide mediacji jako wci cz legalizmu Ojca, a zatem jako nieme zaprzeczenie radykalnoci wydarzenia. 2. Pascal bardzo niechtnie przyznaje, e dyskurs chrzecijaski jest dyskursem saboci, gupstwa i tego, co nie jest. Pawe mwi gupstwo goszenia sowa", Pascal tumaczy to jako wiedza o naszej ndzy". Nie jest to wtek Pawowy, dla Pawa ndza zawsze oznacza podporzdkowanie prawu. Antyfilozofia Pascala pozostaje klasyczna poprzez swoje przywizanie do warunkw poznania. Pawowi nie chodzi o wiedz, ale o przyjcie (avenement) podmiotu. Czy jest moliwy inny podmiot, inna droga podmiotu od tej, ktr znamy, a ktr Pawe nazywa subiektywn drog ciaa (chairj*. O t o niepowtarzalne pytanie, ktrego nie rozstrzygnie adna instrukcja (protocole de connaissance). Poniewa Pascal pragnie przekona nowoczesnego libertyna, wci drczy go problem wiedzy. Jego strategia zakada moliwo rozumowego d o w i e d z e n i a wyszoci religii chrzecijaskiej. Przede wszystkim, jeli mwimy o nadejciu Chrystusa naley ustali, e wydarzenie wypenia proroctwa, e Nowy Testament uprawomocnia racjonalne odcyfrowanie (poprzez doktryn znaczenia jawnego i ukrytego) Starego. I wzajemnie, Stary Testament czerpie sw spjno z tego, co w nim odsya ju do Nowego. Pawe dostrzegby w Pascalowskiej teorii znaku i podwjnego sensu niedopuszczalne ustpstwo na rzecz dyskursu ydowskiego; podobnie w probabilistycznej argumentacji Pascalowskiego zakadu, jak i dialektycznym rozumowaniu dotyczcym dwch nieskoczonoci widziaby niedopuszczalne ustpstwo na rzecz dyskursu filozoficznego. Dla Pawa bowiem wydarzenie nie ma udowadnia czego, ale by czystym pocztkiem. Zmartwychwstanie Chrystusa nie jest ani przesank, ani konkluzj. Nie ma ani dowodu wydarzenia, ani wydarzenie nic jest dowodem. Dla Pascala wiedza pochodzi z miejsca, gdzie dla Pawa liczy si tylko wiara. W rezultacie, odwrotnie ni Pawe, Pascal uwaa za istotne zrwnowaenie chrzecijaskiego gupstwa" klasycznym aparatem mdroci: Nasza religia jest mdra i szalona. Mdra, bo jest najbardziej uczona i najbardziej opatrzona w cudy, proroctwa itd. Szalona, bo nic to wszystko sprawia, e j wyznajemy; jest to wprawdzie przyczyna potpienia tych, ktrzy jej nic wyznaj, ale nie wiary tych, ktrzy j wyznaj. Wierzy im kae jeno Krzy, ne evacuata sit crux |by nic zniweczy (Chrystusowego) krzya" 1 Kor 1, 17)- I tak wity Pawe, ktry przyszed w mdroci i znakach, powiada, e nie przyszed ani

konanie, e podstawowa deklaracja dotyczy Chrystusa. Wychodzc jednak od tego, drogi ich rozchodz si - i to z dwojakiej perspektywy: i. Zauwaamy u Pawa absolutny brak tematu mediacji. Chrystus nie jest porednikiem, nie p o z n a j e m y objawienia. To powany problem natury oglnej: czy mona postrzega wydarzenie jako funkcj lub jako mediacj? Pytanie to, zadawane mimochodem, wypenia ca epok rewolucyjnej polityki. Dla wielu swych wiernych Rewolucja nie jest tym, co si wydarza, ale rym, co musi si wydarzy, aby nadeszo co innego, jest poredniczk komunizmu, momentem negarywnoci. Tak samo dla Pascala Chrystus jest figur porednictwa zapewniajc, e nie pozostaniemy w stanic porzucenia i niewiedzy. Z kolei dla Pawa, podobnie jak dla tych, ktrzy myl o rewolucji jako samowystarczalnej sekwencji politycznej prawdy, Chrystus jest n a d e j c i e m (venue), jest rym, kto przerywa uprzedni porzdek dyskursu. Chrystus jest (zarwno w-sobie, jak i dla-siebie) rym, co nam si wydarza {ce qui nous arrive). Co zatem si wydarza? Zostajemy wyzwoleni spod prawa. Z kolei idea mediacji naley wci do porzdku prawnego, czy si z mdroci i z filozofi. Ta kwestia jest dla Pawa kluczowa, poniewa tylko po wyzwoleniu przez nas nowszym ukadzie autorstwa Jacques'a Chevaliera odpowiada mu fragment 730. " B. Pascal, dz. cyt., s. 318-319. Fragment z 1 Listu do Koryntian w troch zmienionym szyku, aby zgodzi go z opuszczeniami w aciskim tekcie przytaczanym przez Pascala. Boga przez niego. Jezus Chrystus jest czystym wydarzeniem i jako taki nie jest funkcj, nawet jeli chodzioby o funkcj poznania czy

$8

Alain Badiou w mdroci, ani w znakach, poniewa przyby, aby nawraca. Ale ci, ktrzy przychodz jeno, aby przekonywa, mog powiedzie, e przychodz w mdrofci i znakach". Mamy tu idealny, cakowicie nie-pawowy przykad Pascalowskiej techniki. Na-

Rozdzia IV. Teoria dyskursw

59

zwijmy j wywaonym przeciwiestwem". Pascal przeciwstawia sobie nawrcenie i przekonanie. Aby nawrci, bez wtpienia naley znale si po stronie gupstwa, nauki krzya. Jednak aby nawraca, trzeba wda si w element dowodu (cudy, proroctwa itd.). Zdaniem Pascala, Pawe ukrywa swoj prawdziw tosamo. Dziaa poprzez mdro i znaki, ale poniewa chce nawraca udaje, e tak nie jest. Ta Pascalowska rekonstrukcja Pawa wskazuje w rzeczywistoci na rezerw Pascala wobec Pawowego radykalizmu. Pawe bowiem otwarcie odrzuca znaki jako nalece do dyskursu ydowskiego, podobnie odrzuca mdro jako nalec do dyskursu greckiego. Przedstawia si jako twrca podmiotowej figury wymykajcej si obu tym dyskursom. Oznacza to, e ani cuda, ani racjonalna egzegeza proroctw, ani porzdek wiata nie maj wartoci, gdy chodzi o ustanowienie chrzecijaskiego podmiotu. Z kolei dla Pascala cuda i proroctwa s sednem sprawy: Niepodobna jest rozsdnie wierzy przeciw cudom""; Najwikszym z dowodw Chrystusa s proroctwa""'. Bez proroctw i cudw nie mielibymy adnego dowodu i wyszo chrzecijastwa nie daaby si utrzyma przez trybunaem rozumu, co oznacza, e nie mielibymy adnej szansy przekona nowoczesnego libertyna. Dla Pawa wprost przeciwnie, to wanie brak dowodu wymusza wiar, konstytutywn dla chrzecijaskiego podmiotu. Jeli chodzi o proroctwa, to wydarzenie Chrystusowe jako ich realizacja praktycznie nie pojawia si w nauczaniu Pawa. Chrystus jest absolutnie nieobliczalny. Jeli chodzi o cuda, Pawe jako wytrawny polityk nic ryzykuje zaprzeczania ich istnieniu. Czasem nawet podpowiada nam, e podobnie jak wielu jego taumaturgicznych rywali jest w stanie ich dokonywa. Gdyby chcia, mgby si chlubi swoimi ponadnaturalnymi uniesieniami. Nie czyni tego jednak, lecz przeciwnie: pokazuje sabo podmiotu, nieobecno znakw i dowodw jako najwyszy dowd. Kluczowy fragment odnajdziemy w i Kor (12,1-10): Jeeli irzcba si chlubi - cho co prawda nie wypada - przejd do widze i objawie Paskich. Znam czowieka w Chrystusie, ktry przed czternastu laty 1... | zosta porwany a do trzeciego nieba " Fragm. 828 (Br. 588). - Fragm. 6z6 (Br. 81;). ' Fragm. ji6 (Br. 706).

[...] i sysza tajemne sowa, ktrych si nie godzi czowiekowi powtarza. [...] Zreszt chobym i chcia si chlubi, nie bybym szalecem; powiedziabym tylko prawd. Powstrzymuj si jednak, aby mnie nikt nie ocenia ponad to, co widzi we mnie lub ode mnie syszy. [Pan] mi powiedzia: Wystarczy ci mojej aski. Moc bowiem w saboci si doskonali". Najchtniej wic bd si chlubi z moich saboci, aby zamieszkaa we mnie moc Chrystusa. [...] Albowiem ilekro niedomagam, rylekro jestem mocny. Jak wida, dla Pawa cuda istniej i on rwnie ich dowiadczy. Kreli on szczegln podmiotow figur, czowieka porwanego", wezwanego za ycia do opuszczenia swojego ciaa. Nie jest to jednak figura, ktr zaproponuje aposto. Aposto odpowiada za to, co inni widz i sysz, to znaczy za swoj deklaracj. Nie chwali swojej osoby w imi tego innego podmiotu rozmawiajcego z Bogiem, podmiotu, ktry sam jest Innym (Z tego [czowieka] wic bd si chlubi, a z siebie samego nie bd si chlubi, chyba e z moich saboci"; 2 Kor 12, 5). Dyskurs chrzecijaski w aden sposb nie moe by dyskursem cudu, ale dyskursem przekonania przekazujcym sabo. Zauwamy przy okazji, e Pawe, w nieco mglisty sposb, zarysowuje czwarty moliwy dyskurs, poza greckim (mdroci), ydowskim (znakw) i chrzecijaskim (deklaracja wydarzenia). Dyskurs ten, ktry Pascal prbuje wydoby na wiato klasycznego rozumu, to dyskurs cudu. Pawe nazywa go podmiotowym dyskursem chluby. Jest to dyskurs tego, co niewypowiadalne, dyskurs nie-dyskursu. Jest to podmiot jako mistyczna i milczca intymno, zamieszkaa przez tajemne sowa" (arrheta rhemata), ktre lepiej byoby przeoy jako sowa niewypowiadalne" (dires indicibles). Dowiadcza ich tylko podmiot nawiedzony przez cud. Jednak ta czwarta podmiotowa figura, po raz kolejny rozszczepiajc apostoa, nie moe wej w skad deklaracji, ktra, wprost przeciwnie, czerpie si z niechlubnego dowodu saboci. Trzyma si j na uboczu i, w przeciwiestwie do Pascala, Pawe jest przekonany, e dyskurs chrzecijaski nic nie zyska, uywajc tej figury. Czwarty dyskurs (dyskurs cudowny lub mistyczny) musi pozosta b e z a d r e s a t a , co oznacza, e nie moe on wej w obrb nauczania. Pawe jest zatem bardziej racjonalny ni Pascal: ch usprawiedliwienia deklaracji przez aparat cudw jest bezcelowa. Dla Pawa ten czwarty dyskurs pozostanie niemym suplementem, zamykajcym podmiot od strony Innego". Nie zgadza si on, aby dyskurs deklaracji i wiary wspiera si na dyskursie skadajcym si ze sw niewypowiadalnych.

" Czyli od strony porzdku symbolicznego, porzdku jzyka. Badiou odwouje si w tym miejscu do terminologii Jacques'a I ..u .111.1.

6o

Alain Badiou

Rozdzia IV. Teoria dyskursw

6.

Uwaam, e zawiera si w tym wana wskazwka dla kadego bojownika prawdy. Nie ma tu miejsca na prb uprawomocnienia deklaracji za pomoc intymnych zasobw cudownej komunikacji z prawd. Pozostawmy prawd jej podmiotowemu bezgosowi", gdy tworzy j tylko praca deklaracji. Bd nazywa obskuranckim" kady dyskurs okrelony (discours adresse), ktry stara si wspiera na dyskursie nieokrelonym (non adresse). Trzeba powiedzie, e kiedy Pascal chce zapewni pierwszestwo chrzecijastwa, opierajc si na cudach, jest bardziej obskurancki ni Pawe. Jest tak bez wtpienia, poniewa chce on ukry czyste wydarzenie za fascynacj (libertyna) rachunkiem prawdopodobiestwa. Oczywicie Pawe jest sprytny, kiedy daje do zrozumienia (nie rozgaszajc tego zbytnio, ale te nie zbywajc milczeniem), e jest wewntrznie rozdarty pomidzy czowiekiem chlubicym si, podmiotem porwanym", a czowiekiem deklaracji i saboci. Nie da si jednak zaprzeczy, e istnieje w nim, w nim jednym spord uznanych apostow, etyczny wymiar antyobskurantyzmu. Pawe nie pozwala na uzasadnienie chrzecijaskiej deklaracji przez to, co tajemne. Nic zezwala chrzecijaskiemu podmiotowi na oparcie jego mowy na niewypowiadalnym. Pawe jest dogbnie przekonany, e saboci nic usunie adna ukryta moc. Moc wypenia si w samej saboci. Powiedzmy, e dla Pawa etyka dyskursu polega na tym, aby nie pozwoli na zszycie trzeciego dyskursu (publicznej deklaracji wydarzenia Chrystusowego) z dyskursem czwartym (chlubieniem si podmiotu osobicie nawiedzonego przez cud). Ta etyka jest dogbnie spjna. Opowiadajc si (niczym Pascal) za czwartym dyskursem (rado, zy radoci"), a zatem za intymn mow niewypowiadalnego, aby uzasadni dyskurs trzeci (dyskurs wiary chrzecijaskiej), n i e u b a g a n i e p o p a d a m w d y s k u r s d r u g i , dyskurs znaku, dyskurs ydowski. Czym bowiem jest proroctwo, jeli nie znakiem tego, co nadejdzie? A czyme jest cud, jeli nie znakiem transcendencji tego, co Prawdziwe (Mai)? Przypisujc czwartemu dyskursowi (dyskursowi mistycznemu) rol ograniczon i biern, Pawe zachowa radykaln nowo chrzecijaskiego wyznania przed popadniciem w logik znakw i dowodw. Pawe twardo trzyma si walczcego dyskursu saboci. Deklaracja ma tylko si tego, kto j wypowiada. Nie stara si przekonywa za pomoc proroczych oblicze, cudownego wyjtku czy tajemnego wewntrznego objawienia. To nie pojedynczo podmiotu nadaje warto temu, co powiedziane, ale to, co podmiot mwi, ustanawia pojedynczo podmiotu. Z kolei Pascal za pomoc kontrastu optuje jednoczenie za przekonujc egzegez, pewnoci cudw i za prywatnym znaczeniem. Nic moe on odrzuci dowodu,

w egzystencjalnym sensie tego terminu, poniewa naley do epoki klasycznej, a jego pytanie to pytanie o chrzecijaski podmiot w epoce nauki pozytywnej. Antyfilozofia Pawa nie jest klasyczna, poniewa zakada brak dowodu, nawet cudownego. Tkwica w dyskursie moc przekonania jest innego rodzaju i moe rozbi form rozumowania: gdy or bojowania naszego nie jest z ciaa, lecz posiada moc burzenia, dla Boga, twierdz warownych. Odwracamy rozumowania1' i wszelk wynioso przeciwn poznaniu Boga i wszelki umys poddajemy w posuszestwo Chrystusowi (z Kor 10, 4-5). Tylko za pomoc tego reimu dyskursu, bez dowodu, bez cudw, bez przekonujcych znakw, za pomoc tego jzyka nagiego wydarzenia mona odda myl, ktra rozbrzmiewa w wielkiej i synnej metaforze z 2 Kor 4, 7: Przechowujemy za ten skarb w naczyniach glinianych, aby z Boga bya owa przeogromna moc, a nie z nas". Tym skarbem jest nic innego, jak samo wydarzenie, to znaczy co, co stao si w sposb absolutnie niepewny. Skarb trzeba nosi ostronie, w przynalenej mu niepewnoci. Trzeci dyskurs musi wypeni si poprzez sabo, bo to w niej ley jego sia. Nie bdzie to ani logos, ani znak, ani porwanie przez to, co niewypowiadalne. Bdzie mia skromn szorstko publicznego dziaania, nagiej deklaracji, jego presti bdzie pochodzi tylko z jego realnej treci. Nie bdzie mia nic poza tym, co kady moe zobaczy i usysze. To wanie jest gliniane naczynie. Kady podmiot prawdy (mioci, sztuki, nauki, polityki) wie, e przechowuje skarb, e przepenia go nieskoczona moc. To, czy prawda ta bdzie si wci rozwija, zaley tylko od jego subiektywnej saboci. Mona zatem powiedzie, e nosi j rylko w glinianym naczyniu, dzie po dniu - delikatnie i subtelnie - aby upewni si, e nic go nic rozbije. Poniewa wraz z tym naczyniem i rozpyniciem si w dymie zawartego w nim skarbu, rozbity zostaje on, podmiot, anonimowy nosiciel i herold.

" W przekadzie Biblii Tysiclecia zdanie to rozpoczyna si: Odwracamy ukryte knowania [...]* W uywanym przez Badiou przekadzie Scgonda, owym ukrytym knowaniom" odpowiada po prostu raisonnement, by zatem zachowa zwizek z wywodem, naleao nieco zmieni przekad.