You are on page 1of 24

S

I.

Typy charakteru i spoeczestwa


... wiaty czytelnik winien wiedzie, e ludzka natura, cho okrelana jednym oglnym mianem, skrywa tak nieprzebran rnorodno odmian, e atwiej byoby kucharzowi wyliczy wszelkie gatunki zwierzyny i jarzyn, jakie trafiaj si w wiecie, ni autorowi wyczerpa tak rozlegy temat. H, Fielding: Tom Jones

Mwi tutaj o Amerykaninie w liczbie pojedynczej, jakby nie byo ich wielu milionw na pnocy i poudniu, wschodzie i zachodzie obu pici, wszelkiego wieku, rnych ras, zawodw i religii, Z pewnoci Amerykanin, o ktrym tu opowiadam, jest istot mityczn, ale podejmujc taki temat sign trzeba po parabol, a ponadto naley czyni to otwarcie. G. Santayana: Character and Opinion in the United States

.Przedmiotem tej ksiki jest spoeczny charakter i jego odmiany, rnice ludzi rnych regionw, czasw i grup. Rozwaam w niej, w jaki sposb rne typy spoecznego charakteru, raz uksztatowane w onie zbiorowoci, przejawiaj si w pracy, zabawie, polityce i wychowaniu., Szczegln uwag skupiam na sposobie, w jaki pewien typ spoecznego charakteru, cechujcy Amerykanina w wieku XIX, wypierany by stopniowo przez typ cakiem innego rodzaju.

Dlaczego zmiana ta nastpia, jaki by jej przebieg i jakie s jej nastpstwa w gwnych dziedzinach ycia oto przedmiot mych rozwaa. C mamy na myli posugujc si pojciem spoecznego charakteru"? Dlaczego nie mwimy o osobowoci'*, gdy wspczesna psychologia spoeczna tym wanie terminem okrela cao osobniczych waciwoci, cechy biologiczne i psychiczne, ulegajce zmianom lub mniej czy bardziej trwae./lNie posugujemy si nawet pojciem charakteru", ktre w jednym ze swych uywanych dzi znacze wyodrbnia cz osobowoci i to t wanie cz, ktra ksztatowana jest nie przez zesp cech dziedzicznych, a przez dowiadczenie fnie znaczy to, e atwo sprawy te rozgraniczy). W tym znaczeniu charakter oznacza pewn organizacj jednostkowych de i potrzeb rodzaj soczewki, poprzez ktr czowiek dowiadcza wiat i ludzi. Charakter spoeczny" to ten element charakteru, ktry stanowi wspln cech jednostek przynalenych do znaczcych grup spoecznych. 'Wikszo wspczesnych psychologw spoecznych okrela tym pojciem zesp cech, bdcy wytworem grupowych dowiadcze. Pojcie to pozwala nam mwi o charakterze klas, grup, regionw i narodw. W niniejszej ksice korzystam w peni z tego pozwolenia. Nie mam zamiaru rozpatrywa wieloznacznoci tkwicych w tym pojciu; pomin wiele problemw; mona pyta, czy i w jakim stopniu w zbir cech jest wytworem dowiadczenia, a w jakim dziedzicznoci; mona zastanawia si, czy istnieje jaki empiryczny dowd, e zbir w naprawd istnieje lub czy zasuguje on na przyznanie mu wikszego znaczenia ni tym elementom charakteru i osobowoci, ktre s wsplne wszystkim ludziom ,na caym wiecie lub

tym, ktre rni midzy sob nawet najblisze jednostki. Zaoenie, e co takiego jak spoeczny charakter" rzeczywicie istnieje, byo z dawien dawna przesank mniej lub bardziej jawnych zwyczajw mowy potocznej, a dzi staje si mniej lub bardziej wyran przesank w praktyce nauk spoecznych. Termin ten nie bdzie wic czym nowym w takiej lub innej odmianie dla tych spord moich czytelnikw, ktrym nie obce s pisma Ericha Fromma, Abrama Kardinera, Ruth Benedict, Margaret Mead, Geoffreya Gorera czy Karen Horney i wielu innych, ktrych prace dotycz spoecznego charakteru w oglnoci czy te spoecznego charakteru rnych ludw i epok. Wikszo z tych pisarzy zakada co czyni wraz z nimi e lata dziecistwa wywieraj wielki wpyw na ksztatowanie charakteru. Wikszo z nich przyjmuje rwnie, e wpyw owych wczesnych lat rozpatrywa naley na tle struktury caego spoeczestwa, ktra oddziauje zarwno na rodzicw, jak i bezporednio na dzieci. Tak szeroka paszczyzna porozumienia jest paszczyzn, na ktrej i my moemy si znale i nie jest naszym zamiarem roztrzsanie, o ile autorzy ci rni si midzy sob i w czym my rnimy si od nich. /. Charakter i spoeczestwo

Jakiego rodzaju zalenoci cz spoeczny charakter i dane spoeczestwo? Jak to si dzieje, e kade spoeczestwo zdaje si w mniejszym lub wikszym stopniu uzyskiwa taki spoeczny charakter, jaki jest mu potrzebny"? Erik H. Erikson pisze w swym studium o systemie wychowania Indian plemienia Yurok, e systemy wychowania dzieci [...] s niewiadomymi prbami uksztatowania

z surowca ludzkiej natury takiego ukadu postaw, ktry stanowi (lub stanowi niegdy) podstaw optymalnego zachowania w naturalnych warunkach ycia danego plemienia 1 i wobec gospodarczo-historycznych koniecznoci" . Od gospodarczo-historycznych koniecznoci do systemw wychowania dzieci wiedzie daleka drogaJ Badacze spoecznego charakteru znaczn cz wysikw powicili prbom przebycia tej drogi i ukazania, w jaki to sposb zaspokojenie szeroko pojtych potrzeb" spoeczestwa przygotowane zostaje za pomoc na poy tajemniczych praktyk w obrbie intymnych stosunkw rodzinnych.{Erich Fromm wymownie sugeruje kierunek, w ktrym poszukiwa naleaoby wyjanienia zwizkw midzy spoeczestwem a ksztatowaniem charakteru: Aby spoeczestwo mogo dobrze funkcjonowa, jego czonkowie musz przyswoi sobie charakter, ktry sprawiaby, e chcieliby postpowa tak, jak postpowa powinni jako czonkowie tego spoeczestwa lub ktrej z jego poszczeglnych klas. Powinni oni pragn tego, co moc obiektywnej koniecznoci czyni musz. Zewntrzn si zastpuje wewntrzny przymus oraz okrelony rodzaj energii ludzkiej dziaajcej poprzez cechy charakteru" 2 . Tak wic zwizek midzy charakterem a spoeczestwem z pewnoci nie jedyny, ale jeden z najwaniejszych i ten, ktry postanowiem wyodrbni w niniejszej rozprawie tkwi w sposobie, w jaki spoeczestwo zapewnia pewien stopie przystosowania dziaaniom swych czonkw. }ty kadym
Observations on the Yurok: Childhood and World Image w: University of California Publications in American Archeology and Ethnology" nr XXXV, 1943, s. IV. 2 Individual and Social Origins of Neurosis w: American Sociological Review" nr IX, 1944, s. 380.
1

spoeczestwie taki mechanizm przystosowania wytworzony zostaje w dziecku, a pniej albo umocniony, albo rozchwiany w miar dowiadcze wieku dorosego. Tadne spoeczestwo, jak si zdaje, nie jest na tyle dalekowzroczne, by wpajany przez nie mechanizm przystosowania mg zaspokoi wszystkie potrzeby podlegajcych mu jednostek we wszystkich fazach ich ycia). W tekcie tym uywa bd terminu mechanizm przystosowania" (mode of conformity) wymiennie z terminem spoeczny charakter", mimo e z pewnoci przystosowanie nie wyczerpuje treci tego, co nazywamy spoecznym charakterem jego istotn czci jest rwnie mechanizm twrczoci. .Jakkolwiek jednak tak spoeczestwa, jak jednostki mog zupenie niele, cho raczej nudno, y bez twrczoci, jest mao prawdopodobne, aby mogy y bez jakiej postaci konformizmu, choby to mia by konformizm buntu. Zajmuj si w tej ksice dwoma rewolucjami i ich zwizkami z mechanizmem przystosowania lub spoecznym charakterem czowieka Zachodu od czasw redniowiecza. Pierwsza z tych rewolucji odcia nas ostatecznie w cigu ostatnich czterech wiekw od tradycyjnych form ycia, opartych o rodzin i klan, w ktrych ludzko przeya dugie tysiclecia swej historii. Okres tej rewolucji obejmuje Renesans, Reformacj, Kontrreformacj, rewolucj przemysow i polityczne przewroty XVII, XVIII i XIX wieku. Rewolucja ta trwa po dzi dzie, ale w najbardziej rozwinitych krajach wiata, a szczeglnie w Stanach Zjednoczonych, ustpuje ona miejsca nastpnej wielkiej przemianie acuchowi spoecznych przeksztace, towarzyszcych przejciu od epoki produkcji do epoki konsumpcji. Pierwsz z tych rewolucji rozumiemy ju wzgldnie niele; przenikna ona pod rnymi nazwami do potocznego jzy-

ka. Ksika ta nie zamierza dorzuci niczego nowego do jej opisw, lecz by moe dorzuca co nowego do jej oceny. Druga rewolucja, ktrej pocztek dzisiaj przeywamy, wzbudzia zainteresowanie wielu wspczesnych obserwatorw naukowcw, filozofw, dziennikarzy. Zarwno dotychczasowe opisy, jak i oceny s jeszcze wysoce dyskusyjne. Wielu piszcych do dzi ledzi przemiany pierwszego etapu rewolucyjnych przemian i nie zaproponowao kategorii pozwalajcych na rozbir zjawisk drugiego etapu. W pracy tej staranl si wyostrzy kontrasty z jednej strony midzy warunkami ycia i charakterem tych warstw spoecznych, ktre znajduj si dzi w ognisku wpyww rewolucji a z drugiej strony midzy warunkami ycia i charakterem analogicznych warstw z czasw pierwszej. W takiej perspektywie to, co pokrtce mwi o tradycjonalnych i feudalnych spoeczestwach, obalonych w przebiegu pierwszej rewolucji, stanowi tylko rodzaj ta dla przedstawienia pniejszych przeksztace. Jedna z kategorii, z ktrych tu czyni uytek, zaczerpnita jest z demografii, a wic z nauki, ktra zajmuje si proporcj i stop narodzin i zgonw, bezwzgldn i wzgldn liczb ludzi w spoeczestwach i ich podziaem wedug wieku, pci i innych zmiennych; wybieram j dlatego, poniewa prbuj tu ustali zwizek przyczynowy midzy pewnymi aspektami przemian spoecznych i charakterologicznych a zjawiskami demograficznymi zachodnich spoeczestw od czasw redniowiecza. Wszystko przemawia za tym, e mimo braku danych liczbowych odnonie do wiekw wczeniejszych naley przyj, i w interesujcym nas tutaj okresie krzywa wzrostu ludnoci spoeczestw Zachodu przybieraa ksztat litery S (w miar jak inne spoeczestwa wcigane s w krg zachod8

niej cywilizacji, ich ludno rwnie zaczyna rozwija si wedug podobnej krzywej). Dolna pozioma krzywej S przedstawia sytuacj, w ktrej ludno bd nie wzrasta wcale, bd wzrasta niezwykle powoli, gdy liczba urodzin wyrwnuje liczb zgonw, przy czym obie s bardzo wysokie. W tego rodzaju spoeczestwach znaczn cz ludnoci stanowi modzie, przecitna dugo ycia jest maa, a pokolenia zmieniaj si z wielk szybkoci. Spoeczestwa te okrelane s jako spoeczestwa o wysokim potencjale wzrostu", albowiem skoro tylko z jakich wzgldw obniy si wysoka stopa zgonw (wzrost produkcji ywnoci, nowe rodki sanitarne, postp w rozpoznawaniu rde chorb itd.) nastpuje eksplozja ludnoci", to znaczy bardzo szybki jej przyrost. To wanie miao miejsce na Zachodzie, poczynajc od XVII w. Szybki przyrost ludnoci by najbardziej widoczny w Europie i w zasiedlonych przez Europejczykw krajach w wieku XIX. Ten okres odpowiada pionowej linii naszej krzywej. Demografowie nadaj mu nazw okresu przejciowego wzrostu", gdy stopa urodze do szybko zaczyna dorwnywa spadajcej stopie zgonw. Stopa oglnego przyrostu spada rwnie, a rosnca liczba jednostek w rednim i starszym wieku jest, zdaniem demografw, oznak wkraczania spoeczestwa w trzeci okres, zwany okresem ^wstpnego spadku ludnoci". Grna pozioma krzywej S odpowiada spoeczestwom, ktre wkroczyy w t faz. Oglny przyrost ludnoci znowu jest bardzo niky ale tym razem powodem jest maa liczba zgonw i urodze. Krzywa S nie tyle przedstawia teori wzrostu ludnoci, ile jest empirycznym opisem przebiegu zjawisk na Zachodzie i w czciach wiata, znajdujcych si pod jego wpywami. A co bdzie dziao si dalej? Rozwj ludnoci Stanw

Zjednoczonych i innych zachodnich krajw w ostatnich latach sprawia niejakie kopoty zwolennikom prostego i eleganckiego wywodu. Wstpny spadek ludnoci'* bynajmniej nie prowadzi do staego spadku ludnoci", a stopa urodze wykazuje ostatnio niejak tendencj zwykow, ktrej wikszo demografw nie obiecuje dugiego* ywota 3 . Byoby rzecz wielce dziwn, gdyby zmiany podstawowych warunkw reprodukcji, warunkw ycia i szans przeycia a zatem poday i popytu na ludzkie istoty, ze wszystkim, co z tego wynika w odniesieniu do rozmieszczenia przestrzennego ludzi, wymiany handlowej, roli dzieci, spoecznego samopoczucia, ywotnoci lub starzenia si i wielu innych nieatwych do okrelenia wymiarw pozostaway bez wpywu na spoeczny charakter. \^ysuwam tez, e kadej z trzech kolejnych faz krzywej demograficznej odpowiada typ spoeczestwa, ktry wdraa podstawowe zasady przystosowania i ksztatuje spoeczny charakter w sobie tylko waciwy sposb i Spoeczestwo odpowiadajce fazie wysokiego potencjau wzrostu ksztatuje u swych typowych przedstawicieli spoeczny charakter, ktrego funkcj przystosowawcz zapewnia ich dno do przestrzegania tradycji; ludzi tych nazw ludmi sterowanymi tradycj, a spoeczestwo, w ktrym yj, spoeczestwem sterowanym tradycj. Spoeczestwo okresu przejciowego wzrostu ludnoci ksztatuje u swych typowych przedstawicieli spoeczny charakter, ktrego funkcj przystosowawcz zapewnia ich dno do wczesnego nabycia uwewntrznionego zespou
Uyta tu terminologia pochodzi od Franka W. Notesteina, Population The Long View w: Food for the World, University
3

/ I celw. Ludzi tych nazw ludmi wewnatrzsterownvmi, a spoeczestwo, w ktrym yj, spoeczestwem wewntrzsterownym. ',/ Na koniec, spoeczestwo wstpnego spadku ludnoci ksztatuje u swych typowych przedstawicieli spoeczny charakter, ktrego funkcj przystosowawcz zapewnia ich uczulenie na oczekiwania i preferencje innych. Ludzi tych nazw ludmi zewntrzsterownymi, a spoeczestwo, w ktrym yj, spoeczestwem zewntrzstergwnym. Zanim podejm opis tych trzech typw idealnych" charakteru i spoeczestwa, niech mi wolno bdzie zauway, e nie zaley mi tutaj na przeprowadzeniu szczegowej analizy, ktra byaby koniecznym poprzedzeniem dowodu o istnieniu zwizku midzy faz demograficznego rozwoju a typem charakteru. Teoria demograficznej krzywej zaopatruje mnie w rodzaj terminologicznego skrtu do cznego oznaczenia wielorakoci instytucjonalnych elementw, ktre oznacza si rwnie za pomoc innych oglnych terminw, jak .na przykad industrializm", spoeczestwo ludowe", kapitalizm monopolistyczny", urbanizacja", racjonalizacja" i tak dalej. Std wic, jeli mwi tu o przejciowym wzrocie lub wstpnym spadku ludnoci w zwizku z przemianami charakteru i sposobu przystosowania, zwrotw tych nie naley pojmowa jako magicznych a wyczerpujcych wyjanie. W moich wywodach odwouj si w rwnej mierze do zespou technicznych, jak instytucjonalnych czynnikw powizanych bd jako przyczyna bd jako skutek i z rozwojem ludnoci rozpatrywanym jako cao, i z poszczeglnymi faktami demograficznymi. Mgbym rwnie dobrze dla celw, ktre sobie tu stawiam przyj podzia spoeczestw w zalenoci od stadiw ekonomicznego
11

of Chicago Press 1945.

10

wzrostu. Na przykad, rozrnienie Colina Clarka, dzielcego sfer dziaalnoci gospodarczej na trzy krgi pierwszy, drugi, trzeci pokrywa si niemal bez reszty z podziaem przeprowadzonym na podstawie cech demograficznych (Clarka krg pierwszy obejmuje rolnictwo, rybowstwo, mylistwo i wydobycie rud; drugi przetwarzanie surowcw, przemys; trzeci handel, transport i usugi). W spoeczestwach znajdujcych si w fazie wysokiego potencjau wzrostu dominuje krg pierwszy (na przykad w Indiach); w tych, ktre wkroczyy w faz przejciowego wzrostu, dominuje krg drugi (na przykad w Zwizku Radzieckim); krg trzeci dominuje w tych krajach, ktre osigny faz wstpnego spadku ludnoci (na przykad w Stanach Zjednoczonych). Doda tu trzeba, e aden nard nie skada si z jednej bryy ani jeli chodzi o charakterystyk ludnoci, ani o typ gospodarki; rne grupy i rne regiony znajduj si w rnych fazach rozwoju, a spoeczny charakter wyraa te rnice.
Wysoki potencja wzrostu: spoeczestwa sterowane tradycj

ne bd bardzo rzadko jak tereny zajmowane przez pierwotne plemiona lub niektre tereny rodkowej i poudniowej Ameryki - bd bardzo gsto, jak Indie, Egipt, Chiny. W obu przypadkach spoeczestwo prowadzi maltuzjask gr z warunkami ograniczajcymi zasoby rodkw ywnoci, niweczc w taki czy inny sposb cz potencjalnego nadmiaru urodze nad zgonami; jest to jedyny sposb uniknicia gronej puapki, ktr, zdaniem Malthusa, przyroda zastawia na rd ludzki i ktr mona pokojowo omin wycznie drog przezornej uprawy ziemi i przezornej nieuprawy gatunku poprzez opnianie wieku zawierania maestw. Jeli nie zapobiegnie si wzrostowi urodze poprzez opnianie zawarcia maestw lub inne zaradcze sposoby, ograniczenie liczby ludnoci musi nastpowa drog odbierania ycia istotom yjcym. Tak wic spoeczestwa wynalazy" ludoerstwo, zachcay do poronie, organizoway wojny, zezwalay na ofiary z ludzi i praktykoway dzieciobjstwo (zwaszcza dziewczt) jako rodki uniknicia okresowych godw i epidemii. Pomimo e tym rozrachunkom ze sprzecznymi bodcami godu i pci towarzysz nieraz bunty i udrki, spoeczestwa fazy wysokiego potencjau wzrostu osigaj pewn stabilno, w tym przynajmniej sensie, e ich spoeczne praktyki, wraz ze zbrodniami" powstrzymujcymi przyrost ludnoci, s zinstytucjonalizowane i utrwalone obyczajowymi normami. Pokolenie za pokoleniem ludzie rodz si, pobieraj i odchodz, czynic miejsce dla innych. Wskanik czystego przyrostu wykazuje znaczne wahania, nie ukadajc si w adn dugofalow tendencj; przypomina to spoeczestwa fazy wstpnego spadku ludnoci. Ale rednia dugo ycia jest tu uderzajco krtka: ca ludno cechuje znaczna przewaga rocznikw modych, a pokolenie wypiera poko13

Ponad poowa ludnoci wiata yje w spoeczestwach znajdujcych si w fazie wysokiego potencjau wzrostu: Indie, Egipt, Chiny (w tych trzech krajach ostatnie dziesiciolecia przyniosy ogromny przyrost ludnoci), wikszo pierwotnych ludw rodkowej Afryki, niektre kraje rodkowej i poudniowej Ameryki w sumie wszystkie niemal rejony wiata prawie nie tknite uprzemysowieniem maj tak wysok stop zgonw, e gdyby nie dorwnywaa im stopa urodze ycie zmierzaoby tam do zaniku. Kraje znajdujce si na tym szczeblu rozwoju s zaludnio12

lenie znacznie szybciej i znacznie mniej gadko" ni w spoeczestwach fazy wstpnego spadku ludnoci. Rozpatrujc ten typ spoeczestwa, nieuchronnie wiemy wzgldnie sta warto stosunku: ludno obszar (zarwno nisk, jak wysok) z trwaoci obyczajw i spoecznych struktur. Jednak nie powinnimy stawia znaku rwnania midzy stabilnoci struktury spoecznej w wymiarze historycznym a stabilnoci psychiki w wymiarze ycia jednostki: jej osobiste dowiadczenia mog mie charakter gwatowny i zdezorganizowany. W ostatecznym jednak ra[chunku uczy si ona pora z yciem w drodze przystosowania, a nie w drodze wynalazczoci. Z pewnymi wyjtkami, zachowanie przystosowawcze wynika z oczywistoci" spoecznej sytuacji. Naturalnie, nic w yciu ludzkim nie jest prawdziwie oczywiste". Ilekro tak si wydaje, dzieje si to dlatego, e postrzeganie wiata zawone zostao przez uwarunkowania kultury. W spoeczestwach, w ktrych kultura wchona owo kruche rwnanie: liczba ludnoci = rodki ywnoci, powsta wzr obyczajowego przystosowania, cechujcy okres wysokiego potencjau *$?rostu.To wanie przystosowanie nazywam sterownoci tradycyjn. Okrelenie sterownoci tradycyjnej. Poniewa omawiany obecnie typ spoecznego porzdku odznacza si^iWZgldn trwaoci, konformizm jednostki odzwierciedla jej uczestnictwo w charakterystycznych spoecznych grupach: w klasie wieku, w klanie lub w kacie; uczy si ona pojmowa i ceni .wzory ustalone przed wiekami i ulegajce nieznacznym tylko zmianom z upywem pokole. Najistotniejsze ukady yciowe s zwykle ujte w reguy drobiazgowych i sztywnych form, przyswajanych przez modych w latach intensywnej socjalizacji, ktra koczy si obrzdem inicjacji i wejciem do grona dorosych. Ponadto kultura jako uzu14

penienie swoich zada ekonomicznych lub jako ich cz wnosi rytua, zwyczaj i religi, aby kademu zapewni zajcie i wytyczne dziaania. W kulturze tej, w ktrej ludzie przyzwyczajeni s do starodawnych teKik7^arwH uprawy roli, jak i lecznictwa, nieznaczn tylko cz ich energii kieruje si ku poszukiwaniu nowych rozwiza. Nie naley jednak sdzi, e w tych spoeczestwach, gdzie czynnoci kadego wyznaczone s ugruntowanym w jego charakterze posuszestwem wobec tradycji, jednostka nie moe by wysoko ceniona, niejednokrotnie nawet zachcana do rozwoju swych zdolnoci, inicjatywy, a w cile okrelonym czasie take swych osobistych de. W istocie, w niektrych pierwotnych spoeczestwach jednostka jest duo bardziej ceniona ni w wielu dziedzinach spoeczestwa nowoczesnego. W spoeczestwach sterowanych tradycj jednostka yje bowiem w cile okrelonym funkcjonalnym stosunku z innymi czonkami zbiorowoci. Jeli nie zostanie stracona, naprawd naley" do grupy, nie jest zbyteczna, jak zbyteczny jest wspczesny bezrobotny; ani nie jest przedmiotem wyzysku, jak wspczesny niewykwalifikowany robotnik. Ale wanie, na mocy tej przynalenoci", yciowe cele, ktre s rzeczywicie jej celami (w wyniku wiadomego wyboru), zdaj si w nikej mierze ksztatowa jej losy, tak jak w nikej tylko mierze istnieje w tych kulturach pojcie postpu. W spoeczestwach, w ktrych sterowno tradycyjna jest dominujcym sposobem przystosowania, wzgldna stabilno utrzymuje si w czci dziki rzadko stosowanemu, lecz doniosemu procesowi dopasowywania wykolejecw do zinstytucjonalizowanych rl. W spoeczestwach tych czowiek, ktry w pniejszych okresach mgby zosta buntownikiem lub wynalazc, sowem ktrego przynaleno jest margine15

sowa, problematyczna, wdraany jest np. w rol szamana Tub czarownika, a wic w role o dodatnim spoecznym znaczeniu, ktre jednoczenie dostarczaj mu alibi dla jego odrbnoci. redniowieczne zakony peniy zapewne podobn funkcj, wchaniajc wielu ludzi o szczeglnych cechach charakterologicznych. W niektrych z tych spoeczestw pewne jednostki zachcane s od wczesnego dziecistwa do osigania wyszego stopnia samodzielnoci; dzieje si to przewanie w rodzinach o wysokiej randze. Poniewa jednak skala wyboru, nawet dla ludzi na wieczniku, jest minimalna, minimalne jest rwnie spoeczne zapotrzebowanie na zindywidualizowany typ chatakteru. Mona wic z pewn doz cisoci powiedzie, ej struktura charakteru w tych spoeczestwach jest struktur przystosowan", co znaczy, e u znacznej wikszoci ludzi pozostaje ona w zgodzie ze spoecznymi instytucjami. Nawet garstka wykolejecw kroczy po utartych szlakach. Prawdziwe zerwanie z tradycyjnym wiatem zdarza si niezwykle rzadko. Nie znaczy to oczywicie, e ludzie s szczliwi. Spoeczestwo, do ktrego tradycji s przystosowani, moe by spoeczestwem nkanym przez ndz, niepokoje, okruciestwo i choroby. Istotny jest fakt, e zmiany, zawsze przecie jako obecne w^Judzkjch sprawach, przebiegaj tu w sposb tak powolny, jakjpowplny jest ruch czsteczek w niskich temperaturach. Dlatego wanie spoeczny charakter zdaje si niemal w peni przystawa do form spoecznego ycia. W historii Zachodu redniowiecze uchodzi moe za okres, w ktrym"wikszo ludzi kierowaa si tradycj. Ale sam termin sterowno tradycyjna" odwouje si do elementu wsplnego nie tylko narodom przedkapitalistycznej Europy,
16

ale rwnie tak niezwykle rnorodnym rodzajom plemion i ludw, jak Hindusi i Indianie Hopi, Zulusi i Chiczycy, Arabowie pnocnej Afryki i mieszkacy Wysp Bali. Mona odczuwa pewien rodzaj otuchy, stwierdzajc, e tak wielu badaczy odnajdowao podobn jedno wrd rnorodnoci, jedno wyraan przez nich takimi terminami, jak spoeczestwo pierwotne" (w przeciwiestwie do cywilizacji"), spoeczestwo statusu (w przeciwiestwie do spoeczestwa umowy), Gemeinschaft (w przeciwiestwie do Gesellschaft) i tak dalej. Jakkolwiek rnorodne byyby okrelane tymi nazwami spoeczestwa, s one do siebie zblione powolnoci zmian, miejscem rodziny i klanu w strukturze i gst w porwnaniu z pniejszymi epokami tkank wsplnych wartoci. Ponadto, jak to zgodnie uznaj dzi badacze, cechujca te spoeczestwa wysoka stopa urodze nie jest jedynie wynikiem braku zapobiegawczej wiedzy i techniki. Wie si ona z caym stylem ycia, z pogldem na powodzenie, na dzieci, na rol kobiet, na pe, na znaczenie ludzkiej egzystencji. Ten pogld wanie stanowi prawdziw podstaw podziau spoeczestw na takie, w ktrych przyzwala si ludzkiej podnoci na swobodny bieg i paci za jego nastpstwa, i takie, w ktrych wybiera si inny rodzaj haraczu: ogranicza si podno w drodze kalkulacji bd, jak zauway Freud i inni obserwatorzy, w drodze osabienia rozrodczych si.
Przejciowy wzrost ludnoci: wewntrzsterowno

Nika bardzo jest nasza wiedza z wyjtkiem tej, ktra dotyczy krajw Zachodu o procesach powolnych przemian nioscych z sob moliwy rozkad spoeczestwa sterowanego tradycj i prowadzcych do wysokiego potencjau
2 Samotny tum

17

wzrostu ludnoci. Natomiast wiele zostao napisane o powolnym rozkadzie zachodnioeuropejskiego feudaizmu i o ksztatowaniu si spoeczestwa, w ktrym wewntrzsterowno staje si dominujcym mechanizmem przystosowania. Niektrzy krytycznie nastawieni historycy cofaj Renesans coraz dalej w gb wiekw rednich i zdaj si niekiedy negowa, jakoby w ogle zaszy tu jakiekolwiek istotne zmiany. A jednak wydaje si, e najwiksza ze spoecznych i charakterologicznych przemian ostatnich stuleci dokonaa si wtedy, gdy przecite zostay wizy czce ludzi z zachodni redniowieczn odmian spoeczestwa sterowanego tradycj. Wszystkie nastpne przemiany, cznie z przemian wiodc od wewntrz- ku zewntrzsterownoci, wydaj si stosunkowo drugorzdne, chocia ta ostatnia jest w toku i trudno nam dzi powiedzie, jak bd wyglday jej owoce gdy jeli w ogle dobiegnie kresu. Przyczyn i jednoczenie skutkiem innych gbokich przemian jest zmiana we wzgldnie staym stosunku urodze i zgonw, charakteryzujcym okres wysokiego potencjau wzrostu. W wikszoci znanych nam wypadkw spadek stopy zgonw wyprzedza spadek stopy urodze, zapocztkowujc okres gwatownego przyrostu ludnoci. Na spadek stopy zgonw skada si wiele rnych czynnikw, a wrd nich: wzrost troski o higien, poprawa komunikacji (pozwalajc rzdom poszerzy teren dziaania i uatwiajca przewz ywnoci z regionw, gdzie jest jej nadmiar, do regionw gdzie jest jej brak), spadek czsto wymuszony dzieciobjstwa i ludoerstwa oraz innych postaci przemocy. Ulepszenie technik uprawy roli pozwala na wyywienie wikszej liczby ludzi, co z kolei powoduje szybszy wzrost urodze.
18

Wprowadzony przez Notesteina termin przejciowy wzrost" jest agodnym okreleniem przebiegu zjawisk. JQJVO przejcie" dokonuj si raczej gwatownie, rozbijajc ustabilizowane formy ycia spoeczestw, w ktrych dziaa tradycyjny mechanizm przystosowania. Brak rwnowagi midzy rozrodczoci i miertelnoci wywiera silnyjncisk n_Qbyczje. spoeczne. Powstaje zapotrzebowaniejia now struktur charakteru; ujawnia si ona w obliczu,Jyjjaiecznoci sprostania nagym i dugotrwaym zmianom organizacji zbiorowego ycia. Okrelenie wewntrzsterownoci. W historii Zachodu typ spoeczestwa, ktry pojawi si wraz z Renesansem i Reformacj i ktry dopiero dzisiaj zanika, najlepiej obrazuje styl ycia zbiorowoci, w ktrej wewntrzsterowno staa si gwnym sposobem przystosowania. Spoeczestwo takie odznacza si zwikszon ruchliwoci jednostek, szybk akumulacj kapitau (idc w parze z siejcymi zniszczenie zmianami tehfiik i produkcji) i nieustajc niemal ekspansj wewntrzn (towarw i ludzi) i zewntrzn (odkrywczych wypraw, kolonizacji i imperializmu). Ze stwarzan przez to spoeczestwo wiksz skal wyborw i szerszym zakresem inicjatyw, niezbdnym dla rozwizywania nowych zagadnie, daj sobie rad ludzie, ktrzy potrafi y w zbiorowoci bez pomocy cisych i oczywistych nakazw tradycji, Nazwiemy ich wwntrzsterownyrni u u Pojcie wewntrzsterownoci obejmuje wiele typw. Tak wic, mimo e dla bada bardziej szczegowych istotne bywaj rozrnienia midzy krajami katolickimi a protestanckimi i odpowiadajcymi im typami charakteru, midzy skutkami Reformacji i skutkami Renesansu, midzy etyk purytask europejskiej Pnocy i Zachodu i nieco bardziej hedonistyczn etyk europejskiego Poudnia i Wschodu,
19

mimo e wszystkie te rozrnienia s uzasadnione i dla pewnych celw wane w naszym studium, gdzie koncentrujemy si na zagadnieniach rozwoju i przeksztace typw przystosowania, moemy je pomin. Moemy wic czy te skdind zrnicowane zjawiska, poniewa czy je jedna doniosa cecha: jest ni rdo jednostkowej sterownoci; jest ono wewntrzne" w tym znaczeniu, e zostao wszczepione przez dorosych we wczesnym okresie ycia i kieruje dziaania i myli w stron oglnych, lecz raz na zawsze wyznaczonych celw. \ Zrozumiemy, co to znaczy, jeli uprzytomnimy sobie, e w spoeczestwach o przewadze sterownoci tradycyjnej .uwaga skupia si na zapewnieniu cisego przystosowania rwe wszystkich uzewntrznionych zachowaniach. Gdy zachowania podlegaj drobiazgowym przepisom, ujtyih w rytua i etykiet, sprostanie im nie wymaga rozwijania indywidualnego charakteru, natomiast niezbdny jest spoeczny charakter zdolny do precyzji zachowa i posuszestwa przepisom. Przeciwnie jest w spoeczestwach, w ktrych przewaa zaczyna wewntrzsterowno; cho rwnie zainteresowane w konformistycznym zachowaniu, nie mog na nim poprzesta. .Rodzi si zbyt wiele*nowych sytuacji, ktrych aden kodeks nie moe przewidzie zawczasu. Wobec tego zagadnienie osobistego wyboru, rozwizane w poprzednim okresie w drodze ujcia moliwoci wyboru w ramy rygorystycznej spoecznej organizacji, w okresie przejciowego wzrostu ludnoci jest rozwizywane poprzez pozostawienie wyboru w dyspozycji sztywnego, cho wysoce zindywidualizowanego charakteru. Ta sztywno jestlpraw niezmiernie zoon. Chocia kade spoeczestwo oparte na wewntrzsterownoci wydaje si stawia ludziom do wyboru szeroki wachlarz celw
20

takich jak pienidz, posiadanie, wadza, wiedza, sawa, dobro cele te s wzajemnie zalene w sferze idei, a jednostka, raz dokonawszy wyboru, okrela si w pewnej mierze na cae ycie. Co wicej, rodki wiodce do owych celw, chocia nie odpowiadaj tak dokadnie sztywnym ramom spoecznego odniesienia, jak w spoeczestwie sterowanym tradycj, s przecie ograniczone przez nowe dobrowolne stowarzyszenia w rodzaju kwakrw, masonw, stowarzyszenia mechanikw, z ktrymi ludzie si wi. Termin sterowno tradycyjna" byby le zrozumiany, gdyby czytelnik mia wycign wniosek, e sia tradycji nie ma adnego znaczenia dla wewntrzsterownego charakteru.. Przeciwnie, jest on w powanej mierze zwizany tradycjami: ograniczaj one jego cele i wzbraniaj mu uciekania si do pewnych rodkw. Sprawa polega raczej na tym, e nastpuje rozbicie, zwielokrotnienie tradycji, spowodowane w pewnym stopniu postpujcym podziaem prcy i spoecznym rozwarstwieniem. Nawet wtedy, gdy wybr tradycji okrelony jest w znacznej mierze przez rodzing (jak to bywa w wikszoci przypadkw), jednostka nie moe nie dostrzec istnienia tradycji wspzawodniczcych. W.wynjku tego jest ona niejako bardziej gitka w przystosowaniu si jio zminnych.wyrnaga, a w zamian wymaga wicej od swego otoczenia. /""Wraz z osabieniem dozoru ze strony zbiorowoci pierJwotnych a wic grup, ktre bior na siebie zarwno socjaflizacj modych, jak kontrol dorosych wynaleziony" j zostaje nowy psychiczny mechanizm, przystosowany do bar1 dziej otwartego spoeczestwa: mechanizm ten chtnie nazyfwam psychicznym yroskopem4. Przyrzd ten, raz wpra* Piszc powysze uwagi odkryem, e Gardner Murphy uywa tej samej metafory w swym tomie Personality' tNe^York 1947).
21

, wiony w ruch przez rodzicw i inne autorytety, utrzymuje ! jednostki wewntrzsterowne na waciwym kursie" nawet \ wtedy, gdy tradycja przestaje ju kierowa ich posuniciami. iTSahostka.jtaje si zdolna.utrzyma delikatn rwnowag midzy wymaganiami stawianymi jej przez yciowe cele a naporami, zewntrznego otoczenia. Metafor z yroskopem naley, jak i inne, traktowa jedynie jako metafor. Byoby nieporozumieniem uznawanie czowieka wewntrzsterownego za istot niezdoln uczy si na dowiadczeniach i niewraliw na gos opinii publicznej. Moe ona przyjmowa i wykorzystywa pewne sygnay z zewntrz pod warunkiem ich zestrojenia w granicach pola manewru jej yroskopu. Jej pilot nie jest pilotem cakowicie automatycznym. Jesie redniowiecza Huizingi przynosi nam obraz czasw troski, zmcenia, zderzenia wartoci, z ktrych powoli wyrastay nowe formy ycia. Ju u schyku wiekw rednich ludzie postawieni zostali w obliczu nowych uwarunkowa wiadomoci. W miar rozwoju ich samowiedzy i indywidualnoci, musieli zadomowi si w wiecie w nieznany dotychczas sposb. Zadanie to jest cigle aktualne.
Wstpny spadek ludnoci: zewntrzsterowno

Problem stojcy przed spoeczestwami okresu przejciowego wzrostu polega na osigniciu momentu, w ktrym zasobno surowcw lub ich wydajne wykorzystanie pozwala na szybk akumulacj kapitau, Akumulacj t naley uzyska w sytuacji przyspieszonego zuycia zasobw wytworzonych dbr, wywoanego koniecznoci utrzymania wzrastajcej liczby ludnoci i * zaspokojenia potrzeb konsumpcyjnych, wynikajcych nowego stylu 22

ycia. Wikszo spoeczestw, ktre kapitau i technik wytwrczych nie mog importowa z krajw znajdujcych si w wyszej fazie rozwoju, kady wysiek na drodze szybkiego podnoszenia dochodu narodowego musi opaca obnieniem stopy yciowej ludnoci. W Europie Zachodniej przejcie to byo dugie i bolesne. W Stanach Zjednoczonych, Kanadzie i Australii korzystajcych z europejskich technik i miejscowych zasobw trwao ono krtko i nie kosztowao wiele. Mwilimy, e jednostka sterowana tradycj niemal nie traktuje siebie w kategoriach jednostkowych. Jeszcze mniej jest moliwe, aby moga ona nadawa ksztat swemu losowi w oparciu o osobiste dugofalowe cele lub wyobrazi sobie oddzielenie losw swoich dzieci od losw rodziny. Aby myle w ten sposb musiaaby by psychologicznie znacznie mniej utosamiona ze swoj konkretn kondycj, ze sw rodzin czy grup (i przez to wiele blisza samej sobie). W fazie przejciowego wzrostu ludzie wewntrzsterowni zyskuj wanie to poczucie panowania nad wasnym yciem i zaczynaj patrze rwnie na swe dzieci jako na jednostki, ktre czeka wasna droga. Jednoczenie za, wraz z wdrwk ludnoci do miast i pniej z zakazem pracy maoletnich, dzieci przestaj si liczy jako pomoc w gospodarstwie i rdo dochodu. A wraz ze wzrostem nawykw naukowego mylenia, religijne i magiczne pogldy na ludzk podno - ktre w poprzednim okresie miay istotne znaczenie (dla odtwarzania tradycyjnych form ycia) ustpuj miejsca racjonalnym", indywidualistycznym postawom. Podobnie, jak szybka akumulacja wytworzonego kapitau wymaga przyswojenia sobie przez ludzi e'tyki protestanckiej" (jak Max Weber nazwa jeden z przejaww tego zjawiska, ktre okrelilimy tutaj 23

mianem wewntrzsterownoci), tak zmniejszona liczba potomstwa wymaga gbokich przemian wartoci przemian tak gbokich, e wedug wszelkiego prawdopodobiestwa musz sign podstaw struktury charakteru. Z chwil, gdy spadek stopy urodze zaczyna dorwny; wa spadkowi stopy zgonw, spoeczestwa wkraczaj w epok wstpnego spadku ludnoci. Coraz mniej ludzi pracuje na roli, w kopalniach, a nawet w przemyle. Czas pracy staje si coraz krtszy, ludzie mog jednoczenie zaywa obfitoci dbr i wolnego czasu. Opacaj jednak te przemiany i tu, jak zawsze, rozwizanie starych problemw rodzi problemy nowe zgod na ycie w spoeczestwie scentralizowanym i zbiurokratyzowanym i w . wiecie skurczonym, wstrzsanym przyspieszonym przez j industrializacj zetkniciem si ras, narodw i kultur. W tych nowych warunkach przestaje by niezbdny twardy upr i duch przedsibiorczoci ludzi o wewntrzsterownym charakterze. Coraz bardziej istotnym problemem staj si inni ludzie, a nie rodowisko materialne. W miar postpujcego przemieszania si ludzi i rosncego uwraliwienia na wzajemne przystosowanie, tradycje odziedziczone po okresie wysokiego potencjau wzrostu mocno nadwtlone ju w czasie gwatownego uprzemysowienia coraz bardziej trac dawn si. yroskopowa kontrola staje si zbyt sztywna i rodzi si nowy psychologiczny mechanizm sterowania zachowaniami. 'Ponadto psychika niedostatku", waciwa wielu wewntrzsterownym ludziom, spoecznie adekwatna w okresie akumulacji kapitau, musi ustpi miejsca psychice obfitoci", zdolnej do rozrzutnej, luksusowej" konsumpcji wolnego czasu i nadwyek produkcji. Jeli ludzie nie chc by zmuszeni do niszczenia tych nadwyek w wojnach,
24

ktre wymagaj jeszcze wikszej akumulacji musz nauczy si cieszy i uprawia tego typu usugi, ktre wymagaj wkadu ludzkiego wysiku, a nie kapitau; mog to by, na przykad, poezja czy filozofia5. W okresie wstpnego spadku ludnoci wzrasta znacznie udzia nieprodukcyjnych konsumentw: zarwno ludzi starych, ktrych liczb si zwiksza, jak i modych bez kwalifikacji, ktrych liczba si zmniejsza. Obie te kategorie ludzi wymagaj ekonomicznych moliwoci rozrzutnego ycia i typu charakteru aprobujcego ten nowy obyczaj. Czy potrzeba nowego typu charakteru zostaa ju w jakim stopniu rozpoznana? Moje spostrzeenia ka mi przypuszcza, e w kadym razie w Stanach Zjednoczonych rozpoznanie to jest faktem. Okrelenie zewntrzsterownoci. Typ charakteru, ktry bd nazywa zewntrzsterpwnym, zdaje si pojawia w ostatnich latach w warstwie 'u^ir-hhiddie naszych wielkich miast: jest on bardziej widoczny w Nowym Jorku ni w Bostonie, w Los Angeles bardziej ni w Spokane, w Cincinnati bardziej ni w Chillicothe. A jednak pod pewnymi wzgldami typ w jest uderzajco podobny do tego Amerykanina, w ktrym Tocqueville i inni wspczeni mu ciekawi i zadziwieni gocie z Europy widzieli nowy rodzaj czowieka. Rzeczywicie, sprawozdania podrnikw wojaujcych po Ameryce uderzaj nas sw jednomylnoci. w Amerykanin w stosunku do Europejczyka okrelany jest jako pytszy, mniej skrupulatny w swych wydatkach, bardziej przyjazny, mniej pewny siebie i swych wartoci, bardziej potrzebujcy afirmacji. Wszystko to skada si
5 Przykady zaczerpnite z Allana G. B. Fishera, The Clash of Progress and Security, London 1935.

25

w sumie na wzr, ktry bez gbszej analizy merytorycznej przypomina ten rodzaj charakteru, w ktrym wielu piszcych o problematyce spoecznej dostrzego nowe zjawisko wspczesnej, wysoko uprzemysowionej i zbiurokratyzowanej Ameryki: Fromm osobowo na sprzeda", Mills - takiego, co potrafi si urzdzi", Arnold Green mczyzn dziecko warstwy redniej"; wszystkie te postacie pokrywaj si niemal wzajemnie6. Wedug mojej opinii, dzisiejszy Amerykanin z warstw rednich w sposb istotny rni si od Amerykanina z czasw Tocqueville'a, ktry tym niemniej jest uderzajco wspczesny; spor cz tej pracy powicam dyskusji na temat tych rnic. Mam rwnie wraenie, e coraz wiksza liczba ludzi w wielkomiejskich orodkach przodujcych przemysowych krajw zaczyna y w warunkach, ktre obarczam odpowiedzialnoci za pojawienie si charakteru zewntrzsterownego. Moja analiza zewntrzsterownoci jest wic jednoczenie analiz Amerykanina i czowieka wspczesnego. Niekiedy trudno mi waciwie okreli, gdzie koczy si jeden, a zaczyna drugi, uwaam to niemal za niemoliwe. Skonny jestem sdzi, e czowiek zewntrzsterowny czuje si w Ameryce najbardziej u siebie, a to dziki unikalnym cechom amerykaskiej historii, takim jak napyw ludnoci z Europy i brak wszelkiej feudalnej przeszoci. A rwnoczenie, skonny jestem przypisywa wiksze znaczenie kapitalizmowi, industriaizmowi i urbanizacji a s to przecie zjawiska
6 Patrz: Erich Fromm, Man for Himself; C. Wright Mills, The Competitive Personality w: Partisan Review" nr XIII, 1946, s. 433; Arnold Green, The Middle Class Male Child and Neurosis w: American Sociological Review" nr XI, 1946, s. 31. Por. take Jurgen Ruesch, Martin B. Loeb i wspprac, na temat osobowoci dziecinnej.

midzynarodowe ni jakimkolwiek szczeglnym charakterotwrczym waciwociom amerykaskiej sytuacji. Nie zapominajc o tych zastrzeeniach, wydaje si rzecz waciw przyj wspczesne wielkomiejskie Stany Zjednoczone za ilustracj spoeczestwa do dzi jedyn chyba ilustracj w ktrym zewntrzsterowno staa si dominujcym mechanizmem przystosowania. Przedwczenie byoby mwi, e ten typ charakteru zapanowa ju w caych Stanach, lecz jeli zwaymy, e zewntrzsterowni przewaaj w trzech nastpujcych kategoriach ludnoci: wrd modziey, w wikszych miastach i w grupie o wysokich dochodach moemy przyj, i w przypadku, gdy tendencja ta nie ulegnie niespodziewanym zakceniom, hegemonia zewntrzsterownoci jest spraw niedalekiej przyszoci. Przymierzajc przedstawione typy charakteru do typw opartych na zrnicowaniach klasowych moglibymy powiedzie, e wewntrzsterowno charakteryzuje star" klas redni, wJktrej znajdziemyban kierw, kupcw^drobrrych przedsibiorcw, inynierw, technikw, zewntxzstexaj*ma<L. za gwnie now" klas redni. jej charakterystycznymi przedstawicielami s: biurokrata, pracownik' rednich szczebli hierarchii businessu etc. Wiele ekonomicznych czynnikw nowej klasy redniej" nie stanowi dla nikogo tajemnicy. Omawiali je James Burnham, Colin Clark, Peter Drucker i inni. Mamy dzi do czynienia ze zmniejszeniem si liczby i udziau ludzi zatrudnionych w produkcji i kopalnictwie chodzi tu o rolnictwo, ciki przemys, ciki transport i ze wzrostem liczby i udziau zatrudnionych W zawodach biaych konierzykw" i w usugach. Ludzie wyksztaceni, inteligentni, zaopatrywani przez coraz wydajniejszy przemys i rolnictwo coraz czciej podejmuj 27

26

prac w trzecim sektorze gospodarki. Usugi znajduj dzi wzicie wrd caej ludnoci, przestay obsugiwa nieliczn elit. Wyksztacenie, czas wolny, usugi wzrastaj cznie ze wzrostem konsumpcji sw i obrazw, rzucanych na rynek przez rodki masowego przekazu. Proces wysyki sw z centrw wielkomiejskich, rozpoczty w poprzedniej epoce, upodabnia si dzi do potnej rzeki. Proces ten, modyfikowany gbokim wpywem narodowych i klasowych rnic, wicych si z rnicami poziomu kultury pisma i sowa, towarzyszy w wielu krajach rozwojowi przemysu. Stosunki ze wiatem zewntrznym, jak i z samym sob, dokonuj si w coraz wikszym stopniu za porednictwem strumienia masowego przekazu obrazw i sw. Ludzie zewntrzsterowni rwnie polityczne zdarzenia przeywaj poprzez ekran sw, ktry je zazwyczaj rozczonkowuje i nadaje im cechy jednostkowe i pseudor osobiste. Tendencj czowieka wewntrzsterownego, yjcego do dzi, jest natomiast systematyzacja tego potoku sw i rozpatrywanie ich w kategoriach moralistyki. Wszystkie te rozwojowe tendencje powoduj w skali masowej zmian drg wiodcych do sukcesu; bardziej uspoecznione" zachowanie staje si warunkiem zarwno powodzenia, jak przystosowania w maestwie i w grupie przyjaci. Z tymi zmianami wi si zmiany w yciu rodzinnym i w praktykach wychowania dzieci. W mniejszych rodzinach miejskich, oraz w miar upowszechniania si swobodnego wychowania" wrd coraz szerszych warstw ludnoci, obserwowa mona zagodzenie dawnych wzorw dyscypliny. W nowym ukadzie nastpuje znaczny wzrost znaczenia grupy rwieniczej (grupy kolegw w tym samym wieku i z tej samej klasy spoecznej); rodzice wini
28

teraz swoje dziecko nie tyle za przekraczanie wewntrznych nakazw, ile za niepopularno wrd kolegw lub za inne objawy zaniedba w stosunkach z innymi dziemi. Ponadto, wpyw szkoy i grupy rwieniczej zostaje wzmocniony i uzupeniony przez rodki masowego przekazu, jak kino, radio, komiksy itp. w sposb, ktrego wewntrzne paradoksy rozpatrzymy pniej. W tych warunkach ksztatuj si typy charakteru, ktre okrelimy mianem zewntrzsterownych. Im gwnie powicone s rozwaania w nastpnych rozdziaach. Wspln cech ludzi zewntrzsterownych jest to, e sil sterujc jednostk s jej Wspczeni"~"^Z^ c'"> ktryeftina bezporednio, albo ci, ktrych zna porednio przez sWyh przyjaci lub poprzez rodki masowego przekazu. Jest ona oczywicie uwewntrzniona" w tym sensie^e zdanie si na jej przewodnictwo w yciu wpojone jest we wczesnych latach. Cele, ku ktrym kieruje si jednostka zewntrzsterowna, zmieniaj si pod wpywem tej siy; niezmienne w yciu pozostaje jedynie samo denie i nawyk zwracania pilnej uwagi na sygnay z zewntrz. Ten sposb orientowania si na innych powoduje szczeglny rodzaj zachowa; przystosowanie dokonuje si nie poprzez karno dziaa, jak w wypadku charakteru sterowanego tradycj, lecz raczej poprzez wyjtkow wraliwo na dziaania i pragnienia innych. Oczywicie, wiele zaley od tego, kim s owi inni", czy jest to bezporedni krg znajomych i przyjaci czy krg lepszych", czy anonimowe gosy rodkw masowego przekazu; istotne jest rwnie to, czy jednostka lka si niechci przypadkowych znajomych czy tylko ludzi, ktrzy i licz". Lecz przyjmujemy, e odczuwana przez ni potrzeba uznania i ukierunkowania ze strony innych i to wspczesnych innych, a nie reprezentujcych poprzednie
29

pokolenia wykracza znacznie poza przyczyny, ktrymi kierowaa si wikszo ludzi wszystkich czasw, starajc si dba o to, co inni o nich myl. Kady czowiek chce by lubiany przez niektrych ludzi przez jaki czas, ale wspczesny czowiek zewntrzsterowny czyni z tej potrzeby swj kompas i gwn sfer wraliwoci 7 . By moe, ta wanie nieugaszona potrzeba uznania odrnia wielkomiejsk amerykask czowk warstw rednich, ktr uwaamy za zewntrzsterown, od podobnego typu ludzi, ktrych w poprzednich epokach historycznych mona byo spotka wrd przedstawicieli innych klas w wielkich metropoliach: w Cesarskim Kantonie czy w miastach osiemnasto- i dziewitnastowiecznej Europy, w dawnych Atenach, Aleksandrii czy Rzymie. W tych wszystkich grupach moda nie tylko zajmowaa miejsce przekona moralnych czy obyczajw, lecz bya ponadto mod powierzchown i krtkotrwa. Byo to moliwe jakkolwiek rodki masowego przekazu znajdoway si na etapie niemowlctwa gdy grupa odpowiadajca dzisiejszej elicie warstw rednich bya bardzo nieliczna, a struktura elity sprzyjaa szybkiemu obiegowi idei i nastrojw. Mona sprbowa dowie, dla przykadu, e egzemplarz The Spectator" bardziej gruntownie obsugiwa potencjalny krg czytelnikw w wieku XVIII, ni egzemplarz The New Yorker" czyni to dzisiaj. W osiemnasto- i dziewitnastowiecznej powieci angielskiej, francuskiej i rosyjskiej, znajdujemy portrety ludzi z gatunku tych, ktrzy sprawowali Ten wizerunek zewntrzsterownej jednostki powstawa nie bez bodcw, ktrych dostarczya mi rozprawka Ericha Fromma o orientacji rynkowej'" w: Man for Himself (s. 67 - 82). Oparem si rwnie na moim The Cash Customer w: Common Sense" nr XI, 1912, s. 183.
30
7

urzdy na wyszych szczeblach hierarchii biurokratycznej i musieli by przygotowani na nag zmian sygnaw. Stefan Arkadjewicz Oboski z Anny Kareniny jest jednym z przyjemniejszych i mniej oportunistycznych postaci z tej grupy, postaci tym bardziej uderzajcych, e skontrastowanych przez Tostoja z Lewinem, jednostk pen wewntrzsterownego moralizatorstwa. Na jednym z przyj Stefan prezentuje wyjtkowe talenty towarzyskie; jego zdolnoci polityczne, opisane w poniszym cytacie s rwnie wybitne: Oboski prenumerowa i czyta pismo liberalne o tendencji nie skrajnej, lecz takiej, jakiej trzymaa si wikszo. Mimo e nie interesowaa go waciwie ani nauka, ani sztuka, ani polityka, stale podziela w tych wszystkich sprawach pogldy wikszoci i jej dziennika, a zmienia je tylko wwczas, gdy zmieniaa je wikszo. Mwic cilej, nie on zmienia pogldy, lecz one same si w nim niedostrzegalnie zmieniay. Oboski nie wybiera kierunku ani zapatrywa; prdy i zapatrywania przychodziy do niego same, podobnie jak nie wybiera fasonu kapelusza ani kroju surduta, lecz nosi to, co wszyscy. yjc w okrelonym spoeczestwie i odczuwajc potrzeb pewnej aktywnoci umysowej, ktra zazwyczaj rozwija si w wieku dojrzaym, nie mg obej si bez zapatrywa, tak jak nie mg si obej bez kapelusza. Jeli nawet mia jaki powd, dla ktrego przekada kierunek liberalny nad zachowawczy, liczcy take wielu zwolennikw wrd jego znajomych to bynajmniej nie dlatego, by mia uwaa tendencj liberaln za bardziej rozumn, lecz dlatego, e liberalizm by bliszy jego trybowi ycia. Tak wic liberalizm sta si dla niego przyzwyczajeniem;
3J

lubi swoje pismo, jak cygaro po obiedzie, za lekk mg, ktr mu ono wytwarzao w gowie". Stefan nie jest osobowoci w peni zewntrzsterown, mimo e jego dobroduszny zmys stadny czyni go podobnym do wspczesnego Amerykanina z warstw rednich. Cech wyrniajc nie jest bowiem sama stadno, pozbawiona szczeglnej wraliwoci na innych jako na jednostki oraz jako na rda sygnaw odbieranych przez mechanizm sterowania. Musimy wic rozrnia dziewitnastowiecznego Amerykanina towarzyskiego i podlegego opinii publicznej, jakim widzieli go Tocqueville, Bryce i inni i wspczesnego przedstawiciela typu zewntrzsterownego, czowieka zdolniejszego i bardziej zatroskanego o utrzymanie otwartego kontaktu z innymi, zarwno w pracy, jak i w zabawie. Na ten punkt musimy zwrci uwag, bo rozrnienie to moe atwo rodzi nieporozumienia. Osobowo wewntrzsterowna, cho czsto dya, a niekiedy osigaa wzgldn niezaleno w stosunku do opinii publicznej i osdu ssiadw, przejawiaa w wikszoci przypadkw powan dbao o swoj dobr reputacj, przynajmniej w Stanach Zjednoczonych, na zasadzie rwnania do Jonesw". Tego rodzaju konformizmy byy jednak przede wszystkim przystosowaniem zewntrznymj wyraajcym si w takich obyczajowych szczegach, jak ubranie, zasony okienne czy kredyt w odpowiednim banku. Przystosowanie to byo bowiem w istocie naladowaniem pewnych standardw, lansowanych przez mietank danego rodowiska. Natomiast osobowo zewntrzsterown, mimo e rwnie nie traci z oczu Jonesw, stara si upodobni do nich nie tyle w zewntrznych szczegach, ile w charakterze wewntrznego dowiadczenia. Mwic inaczej, jej wraliwo zapewnia jej czno z innymi w wielu dziedzinach wy32

kraczajcych poza strj i stan posiadania. Ponadto aden idea niezalenoci czy ufnoci w Boga nie przeciwdziaa jego skonnoci ogldania si na innych na swoich chopw" rwnie dobrze jak na elit w oczekiwaniu wskaza, jakich dowiadcze szuka i jakiej poddawa je wykadni. Porwnanie trzech typw. Jednym ze sposobw dostrzeenia strukturalnych rnic midzy trzema typami charakteru jest dostrzeenie rnic midzy emocjonalnymi sankcjami waciwymi kademu z nich. Osobowo sterowana tradycj odczuwa sw kultur jako jedno i odbiera j za porednictwem okrelonej, niewielkiej liczby jednostek, z ktrymi pozostaje w codziennym kontakcie. Te oczekuj po niej nie tyle tego, e bdzie ona pewnym typem czowieka, ile e si bdzie zachowywa w przepisany sposb. W tej sytuacji regulatorem zachowania ; iest^njsifeiej Jk przed-wstydem. /, *** Osobowo wewntrzsterowna wyposaona zostaa w psyi chiczny yroskop, uruchomiony przez rodzicw i zdolny I pniej do przyjmowania sygnaw od innych autorytetw, I ktre przypominaj rodzicw. Idzie ona przez ycie mniej /\ samodzielna ni si to czsto na pozr zdaje, posuszna b g x nakazom swego wewntrznego pilota. Zejcie z kursu 3d yr 8Sp1Swiedzi na""'wewnTFSTffipTMyTT>o*z"na chwiej nte O gosy wspczesnych opacane bywa poczuciem winy. U? Poniewa kierunek, wedug ktrego naley orientowa si w yciu, przyswojony zosta w odosobnieniu domowym za porednictwem niewielkiej liczby przewodnikw i poniewa uwewntrznione zostay zasady, a nie szczegy zachowania, wewntrzsterowna jednostka zdolna jest do wielkiej stabilnoci. Szczeglnie wtedy, gdy okazuje si, e jej towarzysze drogi rwnie posiadaj yroskopy o tej samej szybkoci wirnika i nastawione na ten sam kierunek. Lecz wielu
i Samotny tum

33

z ludzi wewntrzsterownych potrafi zachowa stabilno nawet wtedy, gdy nie otacza ich spoeczne uznanie jak w dzielny Anglik, ktry rzucony w- gbokie tropikalne puszcze yje tak samo jak w swojej rodzinnej parafii. \ Jednostka zewntrzsterowna uczy si odpowiada na sygnay pochodzce od grona o wiele szerszego ni grono rodzinne. Rodzina nie jest ju zreszt zwart jednostk, w ktrej ma si swoje miejsce, lecz czci szerszego spoecznego rodowiska, z ktrym bardzo wczenie zostaje zawarta znajomo. Pod tym wzgldem osobowo zewntrzsterowna przypomina osobowo sterowan tradycj, obie bowiem yj w rodowisku zoonym z grup i obu brak cechujcej wewhtrzsterownego czowieka samodzielnoci poruszania si. Matura grup jest jednak w obu wypadkach kracowo odmienna. Osobowo zewntrzsterowna cechuje kosmopolityzm. Granica midzy tym co znane, a tym co obce tak wyrana w spoeczestwach sterowanych tradycj znika cakowicie. Rodzina bowiem nieustannie wchania to, co obce, i to, co obce, staje si swojskie. Gdy czowiek wewntrzsterowny moe wszdzie czu si u siebie" na mocy swej wzgldnej niewraliwoci na innych, czowiek p charakterze zewntrzsterownym jest w pewnym sensie u siebie wszdzie i nigdzie, na skutek swej zdolnoci do szybkiej cho niekiedy powierzchownej zayoci z kadym. Czowiek sterowany tradycj odbiera sygnay od innych, lecz s one tak monotoniczne, e nie wymaga to adnego zoonego aparatu\ Czowiek zewntrzsterowny musi umie odbiera sygnay z bliska i z daleka; rde jest wiele, a zmiany gwatowne. To, co mona w tej sytuacji uczyni wasnoci wewntrzn, jest nie tyle kodeksem postpowania, ile rozbudowanym mechanizmem, niezbdnym do odbierania takich sygnaw i niekiedy do uczestnictwa w ich dalszym
34

obiegu. Uczucia wstydu i winy zostaj znacznie osabione, natomiast podstawowym mechanizmem psychologicznej autokontroli osobowoci zewntrzsterownej jest rodzaj nieokrelonego niepokoju. \Ten mechanizm kontrolny nie przypomina yroskopu przypomina natomiast radar 8 . Przykad Aten. Czy inne cywilizacje hebrajsk, greck, rzymsk mona rwnie charakteryzowa wedug kolejnych etapw demograficznego rozwoju jako spoeczestwa sterowane tradycj, wewntrzsterowne i zewntrzsterowne? Wedug wszelkiego prawdopodobiestwa ogromny wzrost ludnoci wiata, rozpoczynajcy si okoo roku 1650 a wic i ksztat krzywej demograficznej S jest zjawiskiem jedynym w historii i nastpstwem zupenie nowego (przemysowego) typu technicznej, gospodarczej i spoecznej organizacji. Tym niemniej, sam fakt, e kade Spoeczestwo posiada form organizacji i jak technik", choby to by nie majcy nic wsplnego z nauk rytua, jest dowodem bardziej lub mniej owocnego wysiku obnienia miertelnoci i podniesienia poziomu ycia ponad zwyke zwierzce bytowanie. Pewne odkrywcze badanie historii 9 pastwa ateskiego poddaje myl, e i tam odnale by tnona wspzaleno midzy przyrostem ludnoci a charakterem spoecznym podobn do tej, ktr opisywalimy ffltk przykadzie nowoytnego Zachodu. Znajdujce si w naszym posiadaniu nike lady dugotrwaego stopniowego wzrostu ludnoci w pastwie ateskim zawdziczamy cierpliwym pracom naszych demografw i rzadkim uwagom dawnych greckich autorw. Epika *
Porwnanie z radarem nasun mi Karl Wittfogel. Korzystam tutaj z nie opublikowanej monografii Sheili SpauldSng, Prolegomena to the Study of Athenian Democracy", Yale Law School Library 1949. 35
8

Homera ukazuje nam spoeczestwo dalekie od stabilnoci, w ktrym instytucja prywatnej wasnoci wywara ju rozkadowy wpyw na sterowan tradycj wsplnot plemienia, fratrii i klanu. Rewolucyjne ulepszenia techniki uprawy roli, umoliwione trwaym zasiedleniem jednej okolicy, podniosy wydatnie poziom ycia i w nastpstwie zapocztkoway okres wzrostu ludnoci, ktry trwa kilka wiekw. Prywatna wasno, rozwj ekonomiki wymiany i patrylinearne dziedziczenie wzmogy koncentracj bogactwa i zrodziy gospodarcz i spoeczn nierwno. Nowa, trjwarstwowa stratyfikacja przenikna dotychczasow organizacj zbiorowego ycia i nie tylko rozlunia wpyw klanu na poszczeglne jednostki, lecz zachcaa do koalicji ludzi z rnych plemion i fratrii, zajmujcych podobn pozycj ekonomiczn. Reformy podejmowane przez Solona i jego naladowcw w nastpnych pokoleniach s wiadectwem, e niektre jednostki i rodziny zyskay nad innymi przewag w wycigu do nowych gospodarczych celw wolnego czasu i bogactwa. Wydaje si, e przez piset lat od czasu zaoenia ateskiego pastwa postpowa tam rozwj gospodarki; bya ona oparta czciowo na zasobach wewntrznych, ktrych eksploatacj uatwiay zdobycze techniczne i instytucja niewolnictwa, gwnie jednak na podboju innych ludw i wczaniu ich dbr w obieg krajowej gospodarki* Mona by wskaza na pojawiajce si w tym okresie objawy wewntrzsterownoci: zmieniajce si postawy wobec rodziny i wychowania dzieci; prawa gwarantujce swobody jednostki, np. doniose reformy dopuszczajce swobodne przenoszenie tytuu wasnoci czy zapocztkowanie postpowania karnego przez stron trzeci"; zwielokrotnienie moliwoci zyskownego zatrudnienia w handlu, rolnictwie i przemyle; przypyw
36

ludnoci do miast; zapa do podejmowania odkrywczych i zdobywczych wypraw; wzrost zainteresowa spekulacjami filozoficznymi i nauk. Na przeomie V wieku p.n.e. pastwo ateskie signo zenitu swej potgi. Grekom tamtej epoki znana bya idea wzrostu ludnoci. Zarwno Platon, jak Arystoteles doradzali utrzymanie staego zaludnienia. Po upywie dwu stuleci sytuacja tak si zmienia, e obawa przeludnienia ustpia miejsca obawie wyludnienia. W pismach Polibiusza z II wieku p.n.e. znajdujemy twierdzenie, e ludno Grecji wymiera wskutek praktyk dzieciobjstwa. Jest to niewtpliwie przesada; dzieciobjstwo tak jak w dziesiejszych czasach rodki zapobiegawcze byo stosowane jedynie w warstwach zamoniejszych. Tym niemniej, ich istnienie wskazuje na dno do sztucznego ograniczenia wielkoci rodziny i upowania domys, e spoeczestwo osigno okres ju nie tylko wstpnego, ale staego spadku liczby ludnoci. Tak wic w szczytowym momencie rozwoju ludnoci widzimy powstawanie form ycia spoecznego, ktre wydaj si zwiastowa zewntrzsterowny mechanizm przystosowania. Spjrzmy, na przykad, na instytucj ostracyzmu: wprowadzono j jako rodek zapobiegania tyranii; w V wieku p.n.e. staa si potn broni w rkach opinii publicznej; wywijano ni lekkomylnie w celu narzucenia wszystkim pogldw wikszoci i nauczenia rozumu" mw stanu, dramaturgw czy mwcw o nieprzecitnych zdolnociach. Ponadto, ludek ateski wyoni ze siebie licznych donosicieli, ktrzy nieustannie zasypywali oskareniami najzdolniejszych i najbardziej wpywowych mw w pastwie z zamiarem podniecenia przeciw nim zawici tumw". Svend Ranulf w swej pracy The Jealousy of the Gods and Criminal .
37

Law in Athens skrupulatnie przeledzi narodziny i rozwj owej bezinteresownej dnoci do wymierzania kary", ktra, zakorzeniona w niejasnym charakterologicznym niepokoju, moe zosta uznana za przejaw dojcia do gosu potnego, strzegcego rwnoci zespou rwienikw". Wszystkim tym zjawiskom towarzyszy wyrany spadek wewntrzsterownej obowizkowoci w sprawach publicznych. Mimo penych poszanowania ukonw, jakie wielu autorw skada ateskiej demokracji", trudno nie dostrzec apatii ludnoci posiadajcej prawo gosu. To, co poprzednio byo ciko wywalczonym przywilejem warstw ludowych, stao si w czasie ich rzdw obowizkiem. Dla zabezpieczenia quorum, uciekano si do rnych rodkw represji, a gdy i te zawiody, prawo gosu" stao si opacan przez pastwo usug. Szczegowe badania i dociekania nad histori pastwa ateskiego mogyby przynie bogaty plon. Powysze uwagi nie s, oczywicie, niczym innym, jak typowaniem zagadnie, ktre mogyby sta si tych bada przedmiotem. Podobnie to, co si dzieje w Rzymie za czasw panowania Augusta, zdaje si wiadczy o pojawieniu si i przewadze zewntrzsterownego typu charakteru, odpowiadajcego fazie wstpnego spadku ludnoci. Powstae pod aleksandryjskim wpywem poetyckie utwory Katullusa, a pewnie i Gallusa, wprowadzajce nowy jzyk, przekazujcy donioso subtelnych stanw uczuciowych, mog by znamieniem przemian w umysowoci klas panujcych, coraz podatniejszych na zewntrzsterowne odbieranie wiata. Kilka niezbdnych zastrzee. Niesprawno jzyka spowodowaa, e wyraaem si tak, jak gdybym wyobraa sobie, e spoeczestwa zawsze zdolne s stworzy tak organizacj * i taki typ charakteru, jaki potrzebny jest im do przetrwania.
38

Takie zaoenie, odwoujce si do obrazu odrbnego bytu zwanego spoeczestwem", stawiajcego ludziom pewne wymagania i przeprowadzajcego dowiadczenia na takich lub innych procesach, wprowadzioby do rozwaa o spoecznych przemianach nieuzasadnione koncepcje teleologiczne. Tymczasem rzeczywisto jest inna: w danym spoeczestwie moliwe jest na zasadzie przypadku" wiele sposobw zapewnienia przystosowania. Te spord nich, ktre skutecznie przyczyniy si do spoecznej zwartoci, przekazywane s rwnie niewiadomie, jak powstay. Poniewa jednak jako te, ktre zday swj historyczny egzamin, staj si one przedmiotem bada i docieka, moe si zdawa, e jaka celowa sia, suca spoecznym potrzebom, wprowadzia owe skuteczne czy prawie skuteczne sposoby uzyskiwania zgodnoci zachowa. A przecie oczywist jest rzecz, e spoeczestwa rozpadaj si i gin mimo najskuteczniejszych metod uwieczniania swego spoecznego charakteru. I na odwrt, wydaje si, e spoeczestwa mog trwa, wytrzymujc ogromne napicia i niezgodnoci midzy spoecznym charakterem i spoecznie wymaganym dziaaniem, nie popadajc w totaln zagad i bezad. Nie naley rwnie przecenia roli charakteru w procesach spoecznych. Niedawno prbowano nam tumaczy, e armia niemiecka walczy tak dzielnie dlatego, e Niemcy to ludzie posuszni autorytetom. Jest to do problematyczne tumaczenie, jeli zwaymy, e inne armie rwnie biy si dzielnie, jeli byy odpowiednio wyposaone i dowodzone. Nie ma rwnie wielkiego sensu zaoenie jakie czyni wielu amerykaskich psychologw e pewne zajcia mog by wykonywane przez ludzi reprezentujcych cile okrelony typ charakteru; e podobno handlowcy i administratorzy powinni mie charakter ekstrawertyczny lub oralny", .
39

natomiast nie sposb by dobrym chemikiem lub ksigowym, nie majc charakteru introwertycznego, czyli analnego". W rzeczywistoci ludzie o skrajnie odmiennych typach charakteru mog wykonywa, wystarczajco sprawnie, wiele rodzajw skomplikowanych zada. Lub aby to samo powiedzie nieco inaczej instytucje spoeczne potrafi spoytkowa bogat gam motywacji, oywiajc ludzi o rnorodnych typach charakteru, dla wykonywania tego samego rodzaju poytecznych spoecznie prac. Nie znaczy to jednak, e charakter jest jedynie cieniem historii, niczym Heglowski duch. Od charakteru zalee bdzie styl i koszt psychiczny wykonania zada, ktre w paszczynie analizy ekonomicznej czy politycznej s niemal takie same. Tak wic bierzemy pod uwag i tak moliwo, e ludzie zmuszeni bd zachowywa si w sposb przeciwny ni by to wynikao ze struktury ich charakteru. Spoeczestwo moe si zmienia szybciej ni charakter lub odwrotnie. Rozbieno midzy spoecznie wymaganym dziaaniem a zachowaniem zgodnym z charakterem jest przecie jednym z wielkich zaczynw przemian. Na szczcie nie znamy spoeczestwa podobnego do koszmarnego zwidu Aldousa Huxleya z Nowego wspaniaego wiata, gdzie ludzie o rnych typach charakteru zadowoleni s najzupeniej ze swych spoecznych rl i gdzie wobec tego, wyczajc przypadek, adna zmiana nie jest moliwa. Na koniec naley podkreli, e nasze typy spoecznego charakteru s abstrakcjami. Oczywicie, odnosz si one do ywych konkretnych istot, ale aby je zbudowa trzeba, jak to widzielimy, po pierwsze, z rzeczywistej indywidualnoci wyabstrahowa jej osobowo", nastpnie wydzieli z niej charakter", na koniec z charakteru tego wydzieli wsplny skadnik zwany charakterem spoecznym". 40

Bystry czytelnik dawno ju zapewne spostrzeg, e niemoliwe jest spoeczestwo lub jednostka bez reszty podporzdkowana jednej zasadzie: sterownoci tradycyjnej, sterownoci wewntrznej lub sterownoci zewntrznej; kada z nich ma charakter uniwersalny i zawsze chodzi tylko o stopie, w jakim spoeczestwo czy jednostka odwouje si do ktrej z nich. Tak wic wszelkie ludzkie istoty s wewntrzsterowne w tym sensie, e wychowywane przez osoby starsze od siebie odebray od nich i przyswoiy sobie pewne trwae orientacje. I rwnoczenie, wszyscy ludzie s zewntrzsterowni w tym znaczeniu, e uwzgldniaj oczekiwania swych wspczesnych, pole sytuacyjne" (Kurt Lewin) czy definicj sytuacji" (W. I. Thomas) wsptworzon przez nich w kadym momencie 1 0 . Ponadto kady z nas nosi w sobie moliwoci przystosowania si do kadego z trzech typw konformizmu, nie jest wic wykluczone, e w toku ycia jednostki nastpi mog przesunicia w stopniu zalenoci od jednego czy drugiego z nich (chocia skrajne zmiany s raczej niemoliwe, nawet mimo sprzyjajcych okolicznoci). Czowiek sam bowiem Warto w zwizku z tym porwna dwie koncepcje procesu socjalizacji: Freuda i Harry'ego Stacka Sullivana. Freud ujmowa superego jako uwewntrznione rdo moralnych drogowskazw, zbudowane na wzr czcigodnych rodzicw i przeniesione pniej na wystpujcych w tej samej roli: Boga, Wodza, Los. Sullivan nie przeczy, e i tak bywa, ale kadzie wikszy nacisk na rol grupy rwienikw, na rol kumpli i grupy kumpli, ktra zajmuje tak kluczowe miejsce w wychowaniu amerykaskiego dziecka. Akcent, jaki Sullivan kadzie na donioso stosunkw interpersonalnych, co w konsekwencji kae mu wierzy duo bardziej ni Freudowi w zdolnoci przystosowawcze czowieka i w moliwo spoecznego pokoju i harmonii, moe by rozpatrywany jako znami zewntrzterownoci. 41
10

ustala sobie znaki w otoczeniu, aby si potem nimi kierowa chyba e jest najzupeniej pomylony, a zupenie pomyleni nie jestemy nigdy. Jeli wic w rodowisku jednostki zewntrzsterownej zabraknie ludzi jej podobnych, moe ona odwoa si do wczeniejszych wzorw sterownoci. Podobnie adna jednostka ani adne spoeczestwo nie moe istnie bez powanego oparcia o tradycj, nawet jeli skrywa j ustawiczne falowanie mody. Zwrcenie uwagi na zjawisko zachodzenia na siebie wyabstrahowanych typw jest istotne rwnie dlatego, e czytelnicy niezawodnie bd je wartociowa przypisujc im doskona niemal czysto. Poniewa wikszo z nas ceni niezaleno, wikszo bdzie prawdopodobnie wyrnia wewntrzsterowno, nie dostrzegajc dwu rzeczy. Po pierwsze, yroskopowy mechanizm pozwala wewntrzsterownej jednostce na pozorn jedynie niezaleno: jest ona rwnie konformistyczna w stosunku do innych, jak jednostka zewntrzsterowna, tyle e inni s ci inni" s to gosy odleglejsze, pochodzce od ludzi poprzedniej generacji, a ich wskazwki przyswojone zostay we wczesnym dziecistwie. Po drugie, ten typ konformizmu jest, jak to ju powiedzielimy, tylko jednym cho dominujcym mechanizmem wewntrzsterownej jednostki jest ona rwnie wraliwa na to, co sdz o niej wspczeni i nawet moe zdradza daleko posunity oportunizm. Tak wic, nie zawsze traktuje ona inne osoby tak jakby zastpoway one jedynie jej. wasnych rodzicw. Rnica polega na tym, e jest ona mniej od jednostki zewntrzsterownej zalena od wskaza, oczekiwa i pochwa stale napywajcych od wspczesnych jej ludzi bd w ich imieniu poprzez rodki masowego przekazu. Powtarzam: typy charakteru i spoeczestwa, ktre
42

przedstawia ta ksika, s typami; nie istniej one w rzeczywistoci, s konstrukcjami, zbudowanymi w oparciu o pewne , wybrane dla celw badawczych historyczne zagadnienia. Konstruujc wicej typw lub podtypw mona by wzi pod uwag wikszy zakres faktw (lub te same fakty traktowa mniej bezceremonialnie), ale zdecydowalimy si, wraz z moimi wsppracownikami, posuy jak najmniejsz liczb pojciowych narzdzi. W pracy naszej, starajc si opisa za pomoc jednego ukadu powizanych wzajemnie cech zarwno spoeczestwo, jak charakterystyczne dla jednostki, poszukiwalimy cech wsplnych dla obu; pomijalimy wic te czony zachowa czsto uderzajce ktre nie wydaway si powizane z naszym zadaniem. //. Walka charakterw Ostatnie kilkaset lat historii krajw Zachodu moemy opisa jako stopniowe i kolejne dochodzenie do gosu jednego z dwu ostatnich typw charakteru: typ wewntrzsterowny wypiera tradycyjny, a zewntrzsterowny wypiera wewntrzsterowny. Przemiany typu spoeczestwa i typu charakteru nie nastpuj oczywicie natychmiastowo. Tak jak w danej kulturze znale mona grupy odpowiadajce wszystkim fazom demograficznej krzywej, tak w kadej z faz spotykamy rnorodno charakterologicznych przystosowa. Otrzymana mieszanka staje si jeszcze bardziej rnorodna wskutek ruchw migracyjnych, polityki imperializmu i innych historycznych procesw, skupiajcych ludzi O rnych strukturach charakteru, ludzi, ktrzy pochodz", mwic metaforycznie, z rnych faz. Typy charakteru, podobnie do z geologicznych czy archeologicznych, nawarstwiaj si jedne na drugich;
43

niekiedy dochodzi do wstrzsw, w ktrych fragmenty starszych z wynurzaj si na powierzchni. Przekrj spoeczestwa w okrelonym czasie ukazuje zarwno wczeniejsze, jak i pniejsze typy charakteru, z tym e wczeniejsze nosi bd lady zmian, wywoanych cinieniem pniejszych. Sterowngi Jradyjcyjna zdaje si przewaa w Ameryce aciskiej,. xejoaach rolniczycE poudniowej Europy, w Azji i Afryce* Wewntrzsterowno dominuje na obszarach rolniczych i W maych miasteczkach Stanw Zjednoczonych i Kanady, w pnocno-zachodniej i czciowo w rodkowej Europie. Obserwujemy energiczne prby wprowadzenia wewntrzsterownoci we wschodniej Europie, w Turcji i niektrych krajach azjatyckich. Obserwujemy rwnie narastajc dominacj zewntrzsterownoci w wielkomiejskich orodkach Stanw Zjednoczonych i wedug wszelkiego prawdopodobiestwa w wielkich miastach pnocno-zachodniej Europy. Ten ostatni, najnowszy typ charakteru, wkracza na tereny, na ktrych do dzi przewaa jeszcze typ wewntrzsterowny, ten za upowszechnia si w rejonach pozostajcych jeszcze pod wpywem sterownoci tradycyjnej. Takie spojrzenie uatwi nam zrozumienie amerykaskiej sceny, zaludnionej rnymi typami charakteru. Moemy na niej odszuka grupy rolniczego Poudnia, czarnych i biaych, znajdujce si w okresie wysokiego potencjau wzrostu tam te szuka bdziemy pozostaych przedstawiciei typu tradycyjnego. Przypomina ich bd emigranci z rolniczych i maomiasteczkowych okolic Europy, ktrzy przywieli" ze sob zza Oceanu sw podno i typ charakteru. Ludzie ci musieli i musz niekiedy dokona w swoim yciu skoku ze spoeczestwa sterowanego tradycj do spoeczestwa zewntrzsterownego. Czciej skok ten roz44

kada si na dwa pokolenia: chop przyjmuje obyczaje wewntrzsterowne, a jego dzieci skacz" dalej, ku zewntrzsterownoci. W wyniku uprzemysowienia i kolonizacji mona dzi w kadej czci wiata znale mieszanin ludzi rnych typw charakteru, rnych ras i religii. Typy charakteru przystosowane do swej sytuacji staj nagle wobec przewagi przedstawicieli nowych, lepiej przystosowanych chaxajttexoWi Mog one bd nie przyj walki i poprzesta na roli podrzdnej, bd skuszone nowymi celami, jakie pojawiy si w zasigu ich wzroku, mog sprbowa pokusi si o nie pomijajc rodki, ktre wskazuje im konwencja kulturowa. Na przykad: w wielkomiejskim rodowisku amerykaskim typy wewntrzsterowne mog by popchnite do zawici lub buntu. Mog okaza si niezdolne do przystosowania z braku odpowiedniego wyposaenia do przyjmowania sygnaw, ktre w coraz wikszym stopniu kieruj postawami i zachowaniami w okresie wstpnego spadku ludnoci. Mog rwnie uchyli si od przystosowania, moralnie dezaprobujc sygnalizowane treci. Mog rwnie popa y? zniechcenie, gdy sygnay te, chocia zachcajce, nie d o nich s adresowane. Ta ostatnia sytuacja dotyczy moe grup mniejszociowych, ktrych rysy twarzy lub kolor skry stanowi przeszkod na drodze do kierowniczych i innych zawodowych stanowisk lub s pomijane w hierarchii "wartoci rozpowszechnianych przez rodki masowego przekazu. Los ten dzieli mog ci, ktrych przodkowie byli wprawdzie bez zarzutu, ale ich osobowo nie wykazuje dostatecznej elastycznoci i wraliwoci w stosunkach z innymi. Badania nad amerykaskimi Indianami dostarczaj analogii dla sytuacji, w ktrych znale si moe dawniejszy typ charakteru wskutek nacisku nowszego; Erik H. Erikson
45

opisuje dwojak reakcj dzieci z rezerwatw Siuksw na kultur biaych: obie reakcje s reakcjami oporu, z tym e opr jest bd" wyzywajcy, bd niejako ulegy. Zachowanie dzieci wyzywajco opornych uznane jest przez biaych wychowawcw za niepoprawne, zachowanie dzieci ulegle opornych przyjmowane jest jako zbyt gadkie, niemal anielskie. W obu wypadkach, przy cichym poparciu rodzicw i innej starszyzny plemienia, dziecku udaje si zachowa pewne cechy charakteru i tradycji Siuksw. A jednak konflikt dry dziecko i osabia jego uczuciow energi. Wynikiem jest czsto pozorne lenistwo. Zarwno dziecko oporne, jak i zewntrznie ulege zachowuje si apatycznie wobec kultury i polityki biaych. Sdz, e miliony wewntrzsterownych Amerykanw w podobny sposb odrzucaj wartoci szerzce si wskutek rosncej dominacji charakteru zewntrzsterownego. Ich niech moe by wiadoma i ujawniana. Podobnie jak u Siuksw znajduje ona poparcie w starszym pokoleniu i w daleko sigajcej pamici przeszoci, intensywnie obecnej w rejonach rolniczych i maomiasteczkowych. Przeszo ta yje w rozmowach i opowiadaniach starcw i artykuach lokalnej prasy, nie wypartej jeszcze przez najazd wielkomiejskich rodkw przekazu. Std niech ta moe zosta wyraona i moe odnosi lokalne zwycistwa nad przedstawicielami zewntrzsterownego wiata. A jednak moralizatorzy" jak ich pniej nazwiemy nie czuj si bezpieczni; przeciwko nim wystpuje caa potga wielkomiejskiego wiata, tak e ich niech sztywnieje, a ocaleli jeszcze przedstawiciele wewntrzsterownego charakteru staj si aosnymi karykaturami swych przodkw z czasw ich dawnej wietnoci. Drugim siedliskiem oporu i niechci s w Ameryce
46

coraz mniej liczni imigranci ze rodowisk sterowanych tradycj zarwno z Puerto Rico, jak gbokiego Poudnia, Filipin lub Meksyku, Woch czy krajw Wschodu. Trudniej im znale kulturowe wsparcie dla jednostkowego oporu przeciwko narzucanej wymianie sygnaw zwanej amerykanizacj". Biay biedak z Poudnia czy jego ssiad Murzyn wdrujcy na Pnoc nie musz uczy si nowego jzyka, ale w poczuciu wykorzenienia nie ustpuj w niczym przybyszom z innych krajw. Strj i obyczaje czarnych dandysw" z murzyskich dzielnic wielkich miast Pnocy byy patetycznym przykadem wysiku pogodzenia gadkich miejskich manier ze zdecydowan odmow przyswojenia sobie norm wewntrzsterownoci, ktre do dzi stanowi oficjaln kultur miejskich szk publicznych. Podobny styl odmowy znajdziemy wrd grnikw, drwali, robotnikw rolnych i niektrych robotnikw miejskich. Jak w wielu innych spoecznociach, tak i tutaj czynna niech robotnikw do panujcej kultury czy si z msk pogard dla miejskich manier, gadkich i agodnych. Ludzie ci maj wasnych bohaterw legend, czcych amerykanizm" z robotnicz honornoci", tak jak Siuksowie wczaj kowboja do historii o swej bojowej przeszoci. Powstaje pytanie, w jakim stopniu grupom tym, podobnie jak Siuksom, grozi wymieranie w wyniku ofensywy zewntrzsterownoci, sigajcej do coraz niszych warstw i przenikajcej regiony coraz dalsze od wielkomiejskich orodkw. W braku miejsca spokojnego odwrotu w rodzaju rezerwatu ludzie ci musz wybra jeli w ogle maj wybr midzy kulturow bezdomnoci a szybkim przyswojeniem wartoci zewntrzsterownej kultury. Walka charakterw" nie toczy si w jednym tylko kraju
47

i tylko midzy grupami znajdujcymi si w rnych punktach krzywej rozwoju charakterw i ludnoci. Cale kraje wchodzce w okres wstpnego spadku ludnoci czuj si zagroone cinieniem demograficznym i ekspansywnoci krajw okresu przejciowego wzrostu, a jeszcze bardziej grob rysujc si ze vstrony wielkich ludnociowych potg Wschodu, znajdujcych si jeszcze W okresie wysokiego potencjau wzrostu. Bdne koo midzynarodowych napi zwiksza szanse przetrwania charakterw wewntrzsterownych z waciw im psychologi niedostatku, odpowiadajc okresowi przejciowego wzrostu w krajach wchodzcych w nastpny okres rozwoju. Tak wic charaktery odpowiadajce spoeczestwu obfitoci temu odwiecznemu marzeniu czowieka pozostaj w historycznym zawieszeniu, a rozziew midzy struktur charakteru a moliwociami struktur gospodarczych pozostaje faktem. Wobec tego rozziewu przyj mona rne postawy. Jedna z nich opiera si moe na przekonaniu, e nie ma wielkiego sensu opowiada o wieku obfitoci, jego typach charakteru i przypuszczalnych problemach, gdy nad wiatem wisi moliwo czy prawdopodobiestwo nastpnej wojny wiatowej. Do tego samego wniosku doj mona inn drog, twierdzc, e rozwaania o obfitoci w Ameryce maj posmak niemoralny, nie mwic ju o ich praktycznej zudnoci w wiecie, w ktrym gd i ndza nka ogromn wikszo ludnoci chopskiej i wielu mieszkacw miast. S to powane zastrzeenia. Chciabym jednak w odpowiedzi stwierdzi, e jeli chodzi o pierwsz spraw grob wojny to narody, podobnie jak nerwicowcy, cigaj na swoj gow niebezpieczestwa, ktre stanowi ich obsesj; niebezpieczestwa, ktre w braku prawdziwej ywotnoci i wzrostu nadaj ksztat ich yciu. Jeli
48

za chodzi o drugie zastrzeenie, sdz, e wysuwanie ndzy wiata jako argumentu przeciwko rozwaaniom o moliwej obfitoci jest w rzeczywistoci podtrzymywaniem tej psychologii niedostatku, ktra rodzc si wrd ndzy jednoczenie j utrwala. Gdyby argument ten doprowadzi do absurdu, okazaoby si, e przywdztwo w ludzkich sprawach przypada powinno jedynie tym, ktrzy najndzniej yj. Z drugiej strony, ci ktrym si powodzi, mog by wzorem zawodnym nie tyle z uwagi na przesyt, ile z uwagi na rozpacz. Gdy w przeciwiestwie do wieku XIX narkotykiem jest dzi pesymizm; niewielkie szanse uniknicia grocych wiatu niebezpieczestw staj si jeszcze mniejsze, poniewa niebezpieczestw tych uywamy jako alibi majcego uzasadni nasz rezygnacj i odsunicie si od spraw tego wiata. W gbi ducha sdz, e racj mia fantasta" Godwin, kiedy w sporze ze swym wielkim przeciwnikiem Malthusem broni pogldu, e pewnego dnia bdziemy umieli wyhodowa ywno dla caego wiata w doniczce do kwiatw. Technicznie rzecz biorc, doniczki s ju gotowe.