You are on page 1of 36

SADRAJ

1. Uvod-----------------------------------------------------------------------------------------------3 1.1. Graa nervnog sistema-----------------------------------------------------------------4 1.2. Sinapsa--------------------------------------------------------------------------------------7 1.2.1. Vrste sinapsi-----------------------------------------------------------------------7 1.3. Tipovi nervnog sistema-----------------------------------------------------------------9 1.3.1. Centralizirani nervni system-------------------------------------------------10 2. Nervni system ovjeka---------------------------------------------------------------------11 2.1. Cerebrospinalni dio nervnog sistema---------------------------------------------11 2.1.1. Kimena modina---------------------------------------------------------------11 2.1.2. Modano stablo-----------------------------------------------------------------14 2.1.2.1. Produena modina------------------------------------------------15 2.1.2.2. Pons--------------------------------------------------------------------16 2.1.2.3. Srednji mozak--------------------------------------------------------16 2.1.3. Mali mozak-----------------------------------------------------------------------17 2.1.4. Meumozak----------------------------------------------------------------------17 2.1.4.1. Talamus---------------------------------------------------------------18 2.1.4.2. Epitalamus------------------------------------------------------------18 2.1.4.3. Metatalamus---------------------------------------------------------19 2.1.4.4. Subtalamus-----------------------------------------------------------19 2.1.4.5. Hipotalamus----------------------------------------------------------19 2.1.5. Veliki mozak----------------------------------------------------------------------20 2.1.6. Modane ovojnice--------------------------------------------------------------21 2.1.7. Periferni nervni system--------------------------------------------------------23 2.2. Autonomni dio nervnog sistema---------------------------------------------------25 2.2.1. Funkcije simpatikusa-----------------------------------------------------------25 2.2.2. Funkcije parasimpatikusa-----------------------------------------------------26 3. Zatita i bolesti nervnog sistema---------------------------------------------------------29 3.1. Rad i zamor nervnog sistema-------------------------------------------------------29 3.2. Povrede I bolesti nervnog sistema-------------------------------------------------30 4. Zakljuak----------------------------------------------------------------------------------------35 Literatura--------------------------------------------------------------------------------------36

"Oni koji prouavaju neurofiziologiju ovjekovog intelekta nalik su ljudima koji stoje na podnoju planine i pokuavaju dokuiti kako izgleda njen vrh skriven u maglovitim oblacima." Penfield

1. UVOD

Svaki put, kad bilo ta uradimo, na nervni sistem se diskretno ukljuuje na svaki stupanj radnje. Ovaj sistem je najkompleksnija i najvanija mrea komunikacije i kontrole. Nervni sistem je od sutinske vanosti za vid, sluh, nau percepciju bola, kontrolu pokreta, regulaciju tjelesnih funkcija, poput varenja i disanja, kao i za razvijanja miljenja, jeziko izraavanje, pamdenje i donoenje odluka.

Nervni sistem obezbjeuje usaglaavanje organizma ivotinje sa spoljanjom sredinom kroz stalne i brze reakcije na promjene u toj sredini i koordinaciju djelovanja organizma kao cjeline.

1.1. Graa nervnog sistema Nervni sistem je u osnovi izgraen od neurona (nervnih delija) koji predstavljaju njegove "radne dijelove" i glavne funkcije nervnog sistema upravo obavljaju neuroni. Njihova funkcija je slina funkciji ica u sloenoj elektrinoj mrei. Oni mogu pratiti promjene u spoljanjoj sredini (drai, stimulusi) i kao odgovor na njih generisati i prenositi informaciju u vidu brzog talasa depolarizacije delijske membrane (nervni impuls) do efektornih delija. Dakle, neuroni primaju signale u jednom dijelu nervnog sistema i prenose ih u drugi dio, gdje mogu da se prenesu i dalje na druge neurone ili da proizvedu neku radnju, kao to je kontrakcija miidnih vlakana. Neuroni su osjetljive delije, mogu lako da se otete ili unite zbog povrede, infekcije, pritiska, hemikalija ili nedostatka kiseonika. tavie kako neuroni ne mogu da se obnavljaju kada su jednom uniteni, takvi poremedaji imaju ozbiljne posljedice. Nastanak i evolucija neurona su vezani za upotrebu potencijala svih delija da kontroliu koncentracije jona sa dvije strane plazma membrane. Vjerovatno je jedinstvena karakteristika neurona njihov konast oblik, koji omogudava prenoenje signala na relativno velike udaljenosti. Neuroni postoje u raznim oblicima i veliinama, ali svi imaju istu osnovnu strukturu. Nervno tkivo se sastoji iz nervne delije (neurona) i potporne delije (glije). Oba tkiva su ektodermalnog porijekla, odnosno razvijaju se iz ektoderma kao neuralno tkivo. Nervna delija je osnovna i funkcionalna jedinica nervnog tkiva. Po roenju ovjek ima isti broj neurona, kao i odrastao ovjek. Nervna delija se ne moe umnoavati. Otedenjem nervne delije ona se mijenja sa delijom vezivnog tkiva.

Nervna delija je izgraena iz : Tijela (perikariona) i dva nastavka: kratkog nastavkadendrit i dugog nastavka akson. Tijelo se sastoji iz: delijske opne, citoplazme, u kojoj se nalazi jedro (nucleus) i citoplazmatski elementi, kao to ima i svaka delija tijela. U citoplazmi se za razliku od drugih delija tijela nalazimo daleko vie Nilsove tvari, odnosno mnogo vie endoplazmatskog retikuluma (granulirani i negranulirani), na kojima se nalazi delijska Rna. Dendriti su kratki nastavci, ima ih mnogo vie na tijelu i predstavljaju mjesto sinapse, odnosno mjesto prenosa impulsa na tijelo. Akson- dugi nastavak ili neurit. Izlazi iz tijela sa aksonskim breuljkom i ide prema periferiji ili prema drugim neuritima. Prenosi impuls. Odmah poslije aksonskog breuljka, neurit je izgraen od neurofilamenata, koje su obavijene mijelinskom ovojnicom (vanova ovojnica). vanova ovojnica je izgraena iz mijelinskog omotaa (lipoidna tvar). Na svom putu akson daje kolaterale i na kraju zavrava sa zavrnim proirenjem (boutons terminaux). Zavrno proirenje dolazi u spoj sa drugim nervom ili miidnim vlaknom. Na osnovu zavetka neurita moemo razlikovati : Unipolarnu deliju Bipolarnu deliju Multipolarnu deliju Pseudounipolarnu deliju Multipolarnu deliju. Samu nervnu deliju nije jednostavno hemijski prikazati. Ovdje demo nabrojati samo pojedine metode koje mogu prikazati grau i izgled nervne delije:

Nilsovo metoda, Impregnacija sa srebrom (Golgijev postupak) Postupak sa mikroelektrodama, Postupak prikaza sa elektronskim mikroskopom i Imuno citohemijska metoda koja daje prikaz neurotransmitera. Traceri , su fluorescentne boje koje se ubrizgavaju u duga aksonska

vlakna i daju prikaz dugih aksona. Fluorescentne boje se mogu ubrizgati anterogradno (na mjestu izlaska aksona) ili retrogradno, na neuronskom zavretku.

1.2. Sinapsa Sinapsa je mjesto prenosa impulsa sa jednog neurona na drugi neuron. Kod sinapse razlikujemo presinaptiki dio, sinaptiku pukotinu i postsinaptikki dio. Presinaptiki dio je zavrni dio askona. To je proireni dio sa zadebljanom membranom i u svom lumenu nalazimo mnogo mitohondrija, kao i vezikula, a ne nalaze se neurofilamenti . Vezikule svoj sadraj lue u sinaptiki prostor, to su obino neurotransmiteri, ovisno o tipu nervne delije. Postsinaptiki zavretak je takoe zadebljan i on takoe sadri mitohondrije i vezikule. Uloga postsinaptikih vezikula je da izbace vezikularni sadraj u sinapsu i neutraliu aktivne tvari iz presinapse, a poslije prenosa bioleektrinog potencijala.

1.2.1. Vrste sinapsi Prema funkciji sinapse mogu biti ekscitaksijske i inhibicijske sinapse. Vedina ekscitaksijskih sinapsi je na spoju tijela i dendrita. A vedi dio inhibicijskih sinapsi je na spoju aksona sa tijelom neurona. Od neurotransmitera u nervnim zavrecima javljaju se najede : Acetilholin Glutamat Gama-amino-buterna kiselina (GABA) Glicin Adrenalin i noradrenalin Dopamin Serotin.

Najedi ekscitacijski neurotransmiter je GABA, a najedi inhibicijski neurotransmiter je Glicin u meduli spinalis.

1.3. Tipovi nervnog sistema Postoji nekoliko osnovnih tipova nervnog sistema:
Difuzni Centralizirani: Vrpasti Ganglijski Cjevasti nervni sistem.

1.3.1. Centralizirani nervni sistem Centralizirani nervni sistemi obuhvataju nervne delije koje su mjestimino grupisane u nervne centre, obino udaljene od receptornih I efektornih delija I organa. U nima provoenje nervnih impulsa nije neprekidan, nego povremen . Na osnovu plana grae, moemo razlikovati 3 tipa centraliziranog nervnog sistema: vrpasti, ganglijski I cjevasti. Vrpasti nervni system najjednostavniji je I evolucijski najprimitivniji tip centraliziranog nervnog sistema, javlja se kod pljosnatih glista I niih mekuaca. U njemu su nervne delije grupisane u uzdune trake, koje su u prednjem, a rjee I na zadnjem kraju spojene poprenim vezama. Ganglijski nervni system u najrazvijenijem stepenu susredemo u ljestviastom obliku kod lankovitih glista I zglavkara. U svakom njihovom lanku (segment) nalazi se po par nervnih vorova: ganglija. One su meusobno povezane poprenim nervnim vlaknim, a ponekad I djelimino ili potpuno spojene. Cjevasti nervni system, I u svom najjednostavnijem obliku, znatno je funkcionalno sloeniji od prethodnih. Imaju ga hordati, u obliku duge I zadebljale cijevi, na lenoj strani tijela. U najrazvijenijem obliku se javlja kod ovjeka.

10

2. Nervni sistem ovjeka

Nervni system ovjeka obuhvata brojne pojedinane, jednostavne I najsloenije ali meusobno hijerarhijski povezane cjeline, koje nakon prijema nadraaja iz receptora, usklauju odgovarajude funkcije I aktivnosti organizma. Dijeli se na: moadano-modinski (cerebrospinalni) dio autonomni (vegetativni) dio. U okviru modano-modinskog dijela su centralni nervni system (CNS) I periferni nervni system (PNS). Centralni nervni system sastoji se iz: mozga (encephalon), smjetenog intrakranijalno I kimene modine (medulla spinalis), koja lei ekstrakranijalno. Periferni nervni system se sastoji iz svih ivaca koji izlaze iz mozga (modani ili ceebralni) I kimene modine (modinski ili spinalni).

Prema meusobnim razlikama u ustrojstvu I funkciji, autonomni dio nervnog sistema dijeli se na simpatiki (simpatikusni) I parasimpatiki (parasimpatikusni).

2.1. Cerebrospinalni dio nervnog sistema

2.1.1. Kimena modina (medulla spinalis) Smjetena je u kimenom kanalu, okruena cerebro-spinalnom tenodu I spinalnim ovojnicama. Glavna funkcionalna karakteristika kimene modine je njena segmentitarnost. Segment kimene modine omoguduje: -sprovoenje senzibiliteta sa periferije prema mozgu,
11

-sprovoenje motornih implusa do miida tijela I integraciju segmentalnih refleksa. Na prednjoj I stranjoj strani kimene modine vide se dvije dobro izraene brazde: sprijeda fissure mediana anterior I straga neto slabije izraen sulucus medianus posterior, koji dijeli kimenu modinu na simetrine polovine. Kimenu modinu izgrauju siva I bijela masa ili supstanca (substantia grisea I substantia alba). Presjek pokazuje centralno smjetenu sivu masu, koja ima oblik leptira ili slova H. Sivu masu ine tzv. prednji rogovi (cornu anterius s. ventrale), stranji rogovi (cornu posterius s. dorsale) I sredinji dio ili pars intermedia s. zona intermedia u ijem sredinjem dijelu se nalazi dijelimino obliterirani sredinji otvor, canalis centralis. Prednji I stranji rogovi predstavljaju uzdune stubove sive mase- columna anterior s.vantralisi columna posterior s. dorsalis. Sredinji dio (zona intermedia ili substantiagrisea centralis) nalazi se izmeu prednjih I zadnjih rogova, a na svojoj bonoj strani pokazuje proirenje oznaeno kao cornu laterale a predstavlja boni stub sive mase columna lateralis. Lijeva I desna polovina zonae intermediae meusobno su vezane dvjema spojnicamacommissural grisea anterior et posterior. Bijela masa je izgraena od snopova aksona. Postoje tri osnovne grupe neurona iji aksoni grade bijelu supstancu: a) neuroni sive mase iz kimene modine; b) neuroni iz spinalnih ganglija; c) neuroni koji pripadaju drugim dijelovima CNS-a. Bijela masa kimene modine okruuje sivu masu, to je izuzetak u CNS-u jer se uostalim dijelovima bijela masa nalazi u unutranjosti, tj zauzima centralnu poziciju. Funiculuse kimene modine obrazuju modani putevi. Stranji funiculus grade senzibilni putevi. Lateralni funisculu sadri I motorne I senzibilne puteve. Prednji funisculus grade motorni putevi koji silaze iz viljih dijelova CNS-a. Lijevi i desni funisculus spojeni su preko commisura alba.

12

Kimenu modinu omotavaju tri modine, tj. spinalne ovojnice : Dura mater spinalis ili tvrda modanica Arachnoidea spinalis ili maucinasta modanica Pia mater spinalis ili meka modanica Du lateralnih brazda kimene modine izlazi 31 par spinalnih nerava, koji su podjeljeni prema dijelovima kimene modine od koje dolaze: osam vratnih (cervikalnih), dvanaestgrudnih (torakalnih), pet slabinskih (lumbalnih), pet krstanih (sakralnih) I jedan trtini (kokcigealni) par spinalnih nerava. Iz svakog segmenta koji odgovara jednom paruspinalnih nerava izlaze prednji ili ventrali korjenovi, a ulaze stranji ili dorzalni korjenovi, oni se u foramen intervertebrale udruuju u spinal nerv.Svi spinalni nervi, osim prvog I zadnjeg, imaju dva korijena: 1) radix anterior s. ventralis-prednji. Njegovi snopovi korijena izlaze iz kimene modine kroz sulcus ventrolateralis. Po Bell-Megendievom zakonu ovi korijenovi su motorni. 2) radix posterior s. dorsalis-stranji. Njegov korijen ulazi u kimenu modinu krozs ulcus dorsolateralis. Po Bell-Mefendievom zakonu ovi korjenovi vode podraaje u CNS.

13

2.1.2. Modano stablo (truncus cerebri) Modano stablo je dio CNS-a, koji vezuje kimenu modinu diencefalonom (meumozgom). Zauzima skoro potpuno uspravan poloaj unutar lobnje prostirudi se od foramen occipital magnum do sellae turcicae. Modano stablo je sastavljeno od nekoliko anatomski I funkcionalno srodnih dijelova: produene modine, mosta I srednjeg mozga. Ovi dijelovi zajedno sa malim mozgom grade zadnji mozak (rhomben-cephalon), karakteristinog rombastog oblika.

14

2.1.2.1. Produena modina (medulla oblongata) Lei izmeu prednjeg luka atlasa I sredine livusa u stranjoj lobanjskoj jami. Prua se od decussatio pyramidump ukrtanja motornih puteva do fossae postpontinae, ventralno, adorzalno ostralnim dijelom formira donji dio fossae rhoniboideae sve do granice sa pontinskim dijelom koju prave striae medullares s. acusticae. Produena moina je graena od sive I bijele mase (supstancije). Sivu masu ine jedra modanih ivaca (nuclei nervorum capitalium), retikularna formacija I retikularna jedra (formation reticularis et nuclei reticulares) I sive mase specifine za produenu modinu. Nervus hypoglossus (XII modani ivac) Jedro n. hypoglossusa (nuceus n. hypoglossusi) nalazi se u bulbarnom dijelu rombaste jame, ispod trouglastog izboenja nazvanog trigonum n. hypoglossi. Nervus accessories (XI modani ivac) Jedro nervus accessoriusa je motorno. Ima dva dijela: kranijalni dio (radix cerebralis) Ispinalni dio (radix spilais). Nervus vagus (X modani ivac) Nervus vagus pored podruca glave I vrata, inervira I organe toraksa I abdomena tvoredi nervne pleksuse oko tih organa Nervus glossopharyngeus (IX modani ivac) Izgaren je iz vie vrsta vlakana. Nervus stato-acusicus s. vestibule-cochlearis (VIII modani ivac) VIII modani ivac posjeduje etiri vestibularna (statika) I dva kustika (kohlearna) jedra. Bijela masa produene modine sistematizovana je u puteve. Putevi su morfoloki grupisani na one koji su smjeteni dorzalno I one koji se nalaze u ventralnom dijelu produene modine.

15

2.1.2.2. Pons (Varoliusov most) Pons je dio modanog stabla izmeu produene modine I srednjeg mozga. Smjeten je u zadnjoj lobanjskoj jami (fossa crania posterior), pokriven malim mozgom. Sivu masu ine jedra modanih ivaca. Nervus facialis (VII modani ivac) izgrauju ga eferentna I aferentna vlakna Nervus abducens (VI modani ivac) ovaj ivac ima samo jedno jedro nucleus n. abducentis, a izgraen je iskljuivo od motornih niti. Nervus trigeminus (V modani ivac) sastoji se iz motornih I senzitivnih vlakana. Vlakna polaze iz jednog motornog jedra, a zavravaju na tri senzitivna jedra. Retikularna formacija (RF) I retikularna jedra ponsa (formation reticulares et nuclei reticulares pontis).

2.1.2.3. Srednji mozak (mesencephalon) Mesencefalon je dio modanog stabla koji vezuje rombencefalon sa diencefalonom.Veoma je irok I kratak. Graen je od tri glavna dijela: -gornji dio ili krov (tectum s. lamina guadrigemina) -sredinji dio (tegmentum) -donji dio koga ine modani kraci (crura cerebri s. pedunculi crebri) Mesencefalon predstavlja sukortikalni optiko-akustiki reflksni centar,kao I centar za regulaciju statikih refleksa (tonus miida, poloaj tijela u prostoru).U krovnoj ploici (lamina quadramina) su jedra gornjih I donjih kvrica (colliculisuperior et inferiores) gdje su smjeteni refleksni optiki I akustiki centri.

16

2.1.3. Mali mozak (cerebellum) Mali mozak (cerebellum) razvija se iz dorzalnog dijela rombencefali nog mjehura.Smjeten je u stranjoj lobanjskoj jami (fossa crania posterior), odvojen od onje plostine velikog mozga duplikaturom modanice (tentorium cerebelli). Mali mozak se sastoji od dvije polutke (haemispheria cerebelli) spojenih pomodu renja zvanog vermis. Na malom mozgu se opisuju tri strane.Gornja strana (facies superior ) je odvojena od donje strane (facies inferior) dubokom horizontalnom brazdom (fissurehorizontalis cerebelli). Na prednjoj strani u sredinjem dijelu je udubina, fossa transversacerebella. Cerebelum je izgraen od sive I bijele mase. Siva masa rasporeena je najvedim dijelom na povrini (cortex cerebelli), manji dio su jedra (nuclei cerebri) smjeteni u dubini bijele mase. Bijela masa (corpus medullare) je izgaena od aksona Purkinjeovih delija I aksona koji ulaze ili izlaze iz cerebeluma. Kora oblae cijelu povrinu malog mozga, izuzev poprene jame (fossa cerebellatransversa). Sloena funkcija malog mozga koju on ima u regulaciji ravnotee, odravanju miidnog tonusa, koordinaciji rada grupa miida fleksora I ekstenzora, kontrola automatske I svjesne motornog uenja ostvaruje se preko aferentnih I eferentnih neurona povezane u neuronske lance.

2.1.4. Meumozak (diencephalon) Meumozak se razvio iz diencefalinog mjehurida, koji je nastao podjelom prozencefalinog mjehurida (prednjeg mozga). Smjeten je izmeu srednjeg i velikog mozga, ijim hemisferama je obavijen zbog ega i nosi naziv meumozak. Samo njegov mali dio se moe uoiti na bazi mozga, koji pripada dijelu koji nosi naziv hipotalamus. Meumozak ima pet dijelova: talamus, metatalamus, hipotalamus, epitalamus I subtalamus. Pridodate su mu i dvije endokrine lijezde, hipofiza i epifiza. U sreditu meumozga nalazise treda modana
17

komora. Centralno mjesto zauzima talamus, ventromedialno od njega je hipotalamus, ventrolateralno od njegovih stranjih dijelova, a lagteralno od hipotalamusa je subtalamus. Epitalamus je smjeten izmeu pulvinara talamusa, i metatalamus ventrolateralno od pulvinara talamusa.

2.1.4.1. Talamus (thalamus) On je najvaniji subkortikalni senzitivni centar. U njemu se nalaze I centri koji uestvuju u kontroli koordinacije pokreta. Siva masa talamusa je pomodu traka bijele mase (laminae medullares internae) podijeljena na tri morfoloske skupine jedara. Osim ove morfoloke podjele, postoji I podjela prema Feneisu. Prema njemu siva masa se dijeli na pet skupina jedara: nuclei anteriores nuclei laterals nucleus medialis nuclei interalaminares nuclei reticulares.

2.1.4.2. Epitalamus (epithalamus) Epithalamus je dio diencefalona, smjeten iza I izmeu oba talamusa, povie stranje komisure (commisurae posterior), sa kojom skupa formira kaudalni zid trede modane komore. Graena je iz delija (pinealocita) poredanih u vidu traaka izmeu kojih su potporne delije (astrociti), vezivno tkivo I krvni sudovi. Lui posebne hormone I znaajno utie na prilagoavanje funkcija organizma klimatskim promjenama. Naroito je znaajno njeno reagiranje na duinu dnevnog osvjetljenja.

18

2.1.4.3.Metatalamus (metathalamus) Metatalamus je dio diencefalona ventralno od pluvinara, uz lateralni dio tegmentum mesencephali I crus cerebri. Metatalamus formiraju dva koljenasta izboenja, corpusgeniculatum mediale I corpus geniculatum laterale. Nucleus geniculatus lateralis -ovo je vano subkortikalno relejno jedro u vidnom sistemu.

2.1.4.4. Subtalamus (sumthalamus) Subtalamus je rostralni produetak u diencefalon sive mase I puteva iz tegmentuma mesencefalona. Sive mase koje se iz tegementuma mesencefalona produuju u subtalamus: nucleus ruber, nucleus niger I retikularna formacija oblikovana u zona incerta. Nucleus ruber-je veliko motorno jerdo vezno za prenos implusa iz modane kore I malog mozga na motoneurone prednjih rogova kimene modine. Nucleus niger-je motorno jedro iji su neuroni dio ekstrapiramidnog sistema. Zona incerta-je rostralni istanjeni produetak retikularne formacije iz modanog stabla. Zona inerta je okruena sa tri sloja bijele substance, Forelova polja koja formiraju aferentni I eferentni neuroni. Nucleus subthalamicus (corpus Luysi)- jedro lei u subtalamusu dorzalno od substantiaenigerae, ventralno od zone incertae, ventrolateralno od nucleus rubera. Izgraeno je od neurona sa razgranatim dendritima.

2.1.4.5. Hipotalamus (hypothalamus) Hipotalamus predstavlja rostralni produetak tegmentuma mesencefalona, odnosno retikularne substancije oko aqueductus mesencephali. Hipitalamus izgrauje veliki broj difuzno razbacanih neurona I nemijeliziranih aksona, koji formiraju ulazne I silazne puteve sa pars tecta columnae fornicis. Hipotalamus je podjeljen u dvije, sa neuralnom osovinom, paralelne zone,
19

periventrikularna ili medijalna hipotalamina zona I lateralna hipotalamika zona. Hipotalamusu je pridodata hipofiza (glandula pituitaria) sa kojom je povezan preko tanke petljike penduculus infudibularis. U ovom dijelu mozga nalaze se I centri za regulaciju disanja, sranog ritma, tjelesne temperature, osmotskog pritiska, unoenja hrane I dr.

2.1.5. Veliki (prednji) mozak (telencephalon) Sastavljen je od dvije hemisfere, a one su sjedite mnogih centara fizikih I psihikih funkcija. Veliki mozak lei u osteofibriznoj cerebralnoj lozi. Duboka uzduna pukotina fissurelongitudinalis cerebri s. fissure interhemisphaerica neputpono dijeli veliki mozak na dvije polutke ili hemisfere (hemisphaeria). Hemisfere su meusobno spojene pomodu uljevitog tijela (corpus callosum s. commissural cerebri magna), koje lei na dnu fissurae longitudinalis cerebri. Kod definitivno razvijenog mozga na svakoj hemisferi razlikuje se: -gornja konveksna strana (facies convexa s. superolateralis), -medijalna strana(facies medialis) -donja strana (facies inferior s. basis cerebri). eoni reanj (lobus frontalis) obuhvata dio hemisfere od frontalnog pola do Rolandove brazed (sulcus centralis). Tjemeni reanj (lobus parientalis) prostire se od sulcus centralis do sulcus parietooccipitalis. Sljepooni reanj (lobus temporalis) odvojen je prema gore od ostalih lobusa sa sulcuslateralis cerebri, a prema natrag od okcipitalnog lobusa sa sulcus occipitalistransversus. Potiljani reanj (iskrivljeni lobus ocipitalis) zauzima stranji dio hemisfere. Reilovo ostrvce (insula) lei na dnu sulcus lateralis cerebri okruen brazdom sulcuscircularis.
20

2.1.6. Modane ovojnice (meninges) Mozak je zatiden sa tri omotaa mezodermalnog porijekla. Spoljanji omota je tvrda modanica (dura mater), koja se naziva pachymeninx, dok srednji I unutranji omota (arachonoidea I pia mater) zajedno sainjavaju menu modanicu ili leptomeninx. Dura mater (tvrda ovojnica) je sedefastobijela, fibrozna, neelastina ovojnica. Sastoji se iz dva lista, spoljanjeg I unutranjeg. Arachnidea (pauinasta ovojnica) je tanka opna koja predstavlja vanjski ili parijentalni list meke modanice (leptomeninx), dok pia mater formira unutranji ili visceralni list. Arachnoidea nema krvnih sudova I nerava. Ona oblae strukture CNS-a, ali se ne uvlai u lijebove I pukotine kao pia, ved prelazi preko njih u vidu mosta. Tu su smjeteni I veliki modani krvni sudovi. Pia mater encephali (meka modanica)- ova tanka ovojnica direktno nalijeze na mozak. Ima mnogo krvnih sudova I vrlo je njene grae. Ona presvlai sve griuse I uvlai se u sve sulkose. LIiquor cerebrospinalis (cerebrospinalana tenost) stvara se u modanim komorama, I to u delijama horioidnih pleksusa. Ona ispunjava cijeli vertikularni sistem mozga I subarahnoidalni proctor. Ukupna koliina likvora je oko 150ml.

21

22

2.1.7. Periferni nervi sistem (systema nervorum periphericum) Nervi koji povezuju CNS sa periferijom ine systema nervorum periphericum. On obuhvata modane ivce (nn. capitales), spinalne ivce (nn. spinales), autonomne ivce I njihove ganglije. Periferni nervi sadre motorne, senzitivne I mjeovite niti. Po samoj svojoj grai, svako nervno vlakno moglo bi provoditi nadraaj u oba smjera. Meutim, periferna nervna vlakna odlikuju se jednosmjernim provoenjem impulsa. Aferentna ili ushodna nervna vlakna provode podraaje centrietalno, tj. od periferija organizma ka odgovarajudim nervnim centrima, a eferentna ili nishodna vlakna provode podraaje centrifugalno, odnosno od nervnih centara ka periferiji. Bududi da ushodna vlakna, ustvari, provode impulse od receptora do nervnih centara, ede se oznaavaju kao senzorna ili osjedajna. Nishodna vlakna prosljeuju nervni impuls iz nervnih centara ka efektorima, pa se s toga nazivaju motorna ili pokretaka nervna vlakna.

23

24

2.2. Autonomni dio nervnog sistema ANS prenosi impulse iz CNS-a do ostatka tijela izuzev do skeletnih miida. Enteriki nervni sistem moe da funkcionie nezavisno od CNS-a, ali simpatiki i parasimpatiki nervni sistem su dijelovi CNS-a i bez njega ne mogu funkcionisati. ANS se najvedim dijelom nalazi izvan uticaja volje, a kontrolie veliki broj razliitih procesa, a najvaniji su: kontrakcija i relaksacija glatkih miida; svu egzokrinu i deo endokrine sekrecije; kontrola funkcije srca; energetski metabolizam, posebno u jetri i skeletnim miidima;

Odreen stepen autonomne kontrole postoji i u drugim tkivima i organima, ukljuujudi bubreg, imunski sistem i somatosenzorni sistem.

2.2.1. Funkcija simpatikusa Aktivacija adrenergikih receptora dovodi do sljededih efekata u organizmu: Glatki miidi: Svi glatki miidi izuzev nesfinktera GIT-a se kontrahuju u odgovoru na stimulaciju 1 receptora. To dovodi do generalizovane vazokonstrikcije, povedanja perifernog otpora, a time i do povedanja arterijskog krvnog pritiska. Stimulacijom 2 receptora dolazi do relaksacije vedine glatkih miida zbog toga to dolazi do povedanog izlaska Ca2+, kao i njegovog preuzimanja u ER. To dovodi do vazodilatacije u skeletnim miidima, bronhodilatacije, tokolize (relaksacije uterusa), smanjenja peristaltike u GIT-u. Srce: Kateholamini imaju modno stimulatorno dejstvo na src e povedavajudi frekvencu i snagu srane kontrakcije, to dovodi do

25

povedanja minutnog volumena, a zajedno sa vaskulatnim efektom, do znaajnog povedanja arterijskog krvnog pritiska. Nervni zavreci: Preko presinaptikih receptora dolazi do inhibicije neurotransmisije (2 efekat), a u manjoj mjeri do facilitacije (2 efekat). Metabolizam: Stimuliu pretvaranje depoa energije (masno tkivo, glikogen) u slobodno dostupna goriva (glukoza, slobodne masne kiseline). Najznaajnije dejstvo imaju na jetru, skeletne miide i masno tkivo, gdje (uglavnom) stimuliu glikogenolizu, lukoneogenezu i lipolizu. Smanjuje se sekrecija insulina, to sve zajedno dovodi do hiperglikemije. Skeletni miidi: Povedava se brzina i snaga kontrakcije, dolazi do tremora, a na due staze i do povedanja mase miida (isto vai i za glatke miide) - anabolici. Mastociti: Inhibicija degranulacije dovodi do smanjenog oslobaanja histamina. Limfociti: Inhibicija proliferacije, producije citokina i citotoksinosti. Oko: Midrijaza (irenje zjenice). Bubreg: Stimulacija sekrecije renina. Pljuvane lijezde: Stimulacija sekrecije pljuvake.

2.2.2. Funkcija parasimpatikusa Aktivacija holinergikih receptora dovodi do sljededih efekata u organizmu: Kardiovaskularni efekti: Usporenje sranog rada i malo smanjenje minutnog volumena koje nastaje usljed malog smanjenja snage kontrakcije sranog miida u pretkomorama. Javlja se i generalizovana vazodilatacija (usljed oslobaanja NO), to zajedno prouzrokuje otar pad arterijskog krvnog pritiska ;

26

Glatki miidi: Svi glatki miidi osim vaskularnog se kontrahuju u odgovoru na stimulacij holinergikih receptora, to dovodi do ubrzane peristaltike u GIT-u, bronhokonstrikcije, podsticanja mokrenja, itd. ;

Egzokrine lijezde: U svim lijezdama se stimulie sekrecija; Oko: Akomodacija i mioza (suenje zjenice); to dovodi do smanjenja intraokularnog pritiska; Centralni efekti: tremor, hipotermija, poboljana lokomocija i kognicija (pamdenje, miljenje, uenje);

Kateholamini su jedinjenja koja sadre katehol (aromatini prsten sa dvije hidroksilne grupe) i aminski boni lanac razliite duine. Najvaniji su: 1) noradrenalin (norepinefrin) oslobaa se na krajevima simpatikih nervih zavretaka i u CNS-u, a izluuje ga i medula nadbubrene lezde; 2) adrenalin (epinefrin) hormon koji sekretuje medula nadbubrene lezde; takoe je i neurotransmiter u CNS-u; 3) dopamin neurotransmiter u CNS-u i u pojedinim organima na periferiji. Nije toliko vaan za ANS, iako ima neke efekte. Kada se kae adrenergika transmisija, obino se misli na noradrenalin (NorA) kao neurotransmiter.

27

28

3. Zatita i bolesti nervnog sistema


3.1. Rad i zamor nervnog sistema Rad I efikasnost nervnog systema je pod kontrolom unutranjeg ritma. On dostie najvii stepen rada u prijepodnevnim satima, zatim opada do 14 ili 15 sati, da bi neto porastao I pribliio se se prijepodnevnom novou u ranim veernjim satima. Izuzetak od ovog ritma biljee se kod ljudi naviklih na nodni rad. Poremedaj rada nervnog sistema moe trajno tetiti zdravlju ovjeka. Nervni system je vrlo osjetljiv na pretjerano opteredenje I vrlo lako se zamara. Zamor dovodi do poputanja panje, razmilja se sa sve vie potekoda, prave se greke, a ukupna tjelesna aktivnost potaje sporija I nepravilna. U takvim okolnostima dolazi do postepenog iskljuivanja svijesti I ovjek pada u san. U toku spavanja nervni system se odmara, eliminira materije uzronike Zamora I tako se obnavlja. Zato je dodatan san najbolje sredstvo odmora I on ne moe biti niim zamijenjen. Odrasli ljudi trebaju dnevno prosjeno 7 do 8 sati sna, a djeca 10 do 14 sati. Za normalan rad mozga potrebne su velike koliine oksigena, dnevno oko 75l . dovoljnu koliinu krvi sa oksigenom obezbjeuju ,pzgu dvije vratne arterije. Zaustavi li se taj obilan dotok krvi, ovjek trenutno ostaje bez svijesti, a za nekoliko minuta moe nastupiti smrt. Uestalo disanje I boravak na svjeem vazduhu omogudavaju dobro snabdijevanje mozga krvlju I njegov optimalan rad.

29

3.2. Povrede i bolesti nervnog sistema Prilikom padova, udaraca, saobradajnih nesreda I sl., esto dolazi do povreda nervnog sistema, posebno mozga. Relativno esto se dogaa povreda oznaena kao potres mozga. Manifestira se kradim ili duim gubitkom svijesti, snanim bljedilom I povradanjem. Kod dueg izlaganja sunevim zracima bez odgovarajude zatite glave, moe dodi do navale krvi I jedne vrste upale mozga, ije se posljedice nazivaju sunanica. Manifestira se slino toplotnom udaru. Kao posljedica prolaznog smanjenja cirkulacije krvi u mozgu mogu nastati kratkotrajni gubici svijesti. To se naziva nesvjestica. Uzrok moe biti I pad edera u krvi, snana bol, snani emotivni dogaaji itd. . Teko oboljenje je upala modane ovojnice. Ispoljava se kroz glavobolju, visoku temperature, povradanje, ukoenost vrata I gubitak svijesti. Ova bolest se zasniva na upali tzv. mehke modane ovojnice I uzrokovana je infekcijom. Epilepsija (padavica, gr. Epilepsies) je bolest nervnog sistema koja nastupa u napadajima. Manifestira se iznenadnim padom bolesnika na tlo I snanim krikom. Bolesnik gubi svijest, lice je modrocrveno I izgleda vrlo iznureno, eljusti su stisnute vrsto, javlja se pjena na ustima, ake su stegnute, a tijelo se trese u snanim trzajima. Jedna od bolesti nervnog sistema koja uglavnom nastupa u djeijoj dobi je spinalna djeija uzetost, poznata kao djeija paraliza ili poliomijelitis. Uzronik je virus koji napada kimenu modinu I tamo razara ganglijske delije izazivajudi paralizu. Uzronik se iri kaljanjem I kihanjem, te preko stolice. Glavobolja je bolest koja se ne zasniva na oboljenju mozga I njegovih ovojnica, ved na smrtnjama u opskrbi I optoku krvi, zatim na prenadraenosti I prenapregnutosti mozga kao I otrovanju zbog pretjeranog uivanja alkohola I duhana. Tei oblici glavobolje zahtijevaju lijeniki tretman. Takva je vrlo bolna jednostrana glavobolja migrena, koja zahtijeva poseban tretman.
30

Meu oboljenjima perifernih nerava spadaju bolovi nerava ili tzv. Neuralgije. Tu spadaju npr. Neuralgija nerava lica (facijalis), trogranog nerva (trigeminus), I esta, poznata bedrobolja (iijas). Neuralgije se teko lijee. Vrlo rairena tegoba nervnog sistema je neuroza ili nervozitet (slabost nerava). Ispoljava se na razliit nain I razliitim intenzitetom I to kao jako uzbuenje, unutranji nemiri, prerano iscrpljenj, opadanje radne sposobnosti, napeto raspoloenje, nesanica I slino. Multipla skleroza je oboljenje pogaa sve dijelove CNS-a, karakterie se rasutim aritima demijelinizacije na ijim mjestima buja formirajude sklerozne ploe, po emu je bol i dobila ime. Karakterie se fazama poboljanja i stabilizacije bolesti pri emu sadanje poboljanje ne dostigne nivo prethodnog to ukazuje na stalno napredovanje bolesti. ede oboljevaju ene i to u periodu od 15 do 30 godina ivota. Asimptomatski neurosifilis predstavlja infekciju CNS-a bez neurolokih tegoba, sa urednim neurolokim nalazom, ali patolokim nalazom u likvoru (mononuklearna pleocitoza, proteinorahija i pozitivna VDRL reakcija). Lijei se penicilinom. Simptomatski neurosifilis moe da se javi u dva razliita oblika u zavisnosti od zahvadenih struktura CNS-a, pa se tako dijeli na meningealni, meningovaskularni i parenhimatozni oblik. Neuroborelioza je oboljenje izazvano Borreliom burgdorferi koja dovodi do otedenja CNS-a. Naziv Lymeska bolest se esto koristi kao sinonim za neuroboreliozu. Tok infekcije Borreliom burgdorferi se dijeli na tri stadijuma, koji kliniki nisu uvijek jasno odvojeni i esto se preplidu. Hidrocefalus podrazumjeva nakupljanje modane tenosti (likvora) u upljinama mozga (komore). Nakupljanje tenosti povedava pritisak na mozak. Zbog toga se viak tenosti mora odstraniti. To se postie privremenom drenaom, ako smatramo da je hidrocefalus prolazan. Ukoliko je on stalan mora se postaviti unutranji sistem drenae. On omogudava da se, uz pomod cjevica i
31

valvule, viak likvora sprovede u drugi dio tjela gdje de se vratiti i krv. To je najede trbuna duplja (ventrikuloperiotonealni ant, VP shunt)

Epilepsija

32

Potres mozga

Neurosofilis
33

Neuroborelioza

Hidrocefalus
34

4. Zakljuak

Ljudski nervni system je najsloeniji I najrazumljiviji dio ljudske anatomije. Meutim postoji mnogo toga to nauka jo uvijek nije otkrila, ali postoji sasvim dovoljno informacija I zanimljivih injenica koje mogu unaprijediti nae znan je, kako bi to uspjenije mogli zatiti ovaj znaajan system u naem organizmu. Jako bitno je poznati osnovne stvari, informacije koje bi nam pomogle da to bolje uvamo nervni system od tetnih uticaja I povreda. Bitno je znati da na mozak koristi 20% kiseonika koji ulazi u krvotok I na mozak je jako osjetljiv na tete u vezi sa kiseonikom, to nam jasno daje na znanje koliki je znaaj stalnog dotoka kiseonika u krvotok u normalnom funkcionisanju nervnog sistema. Pored toga, vrlo znaajno je poznavati dijelove nervnog sistema I njihovu funkciju, a naroito njihovu zatitu i njegu, kako bi se u sluaju povrede nekog dijela nervnog sistema mogla ukazati adekvatna pomod I sprijeiti veda teta.

35

Literatura

1. Z. Krivokuda, v. Draganid, T. Budma, D. uevid, B. Krivokuda, Anatomija ovjeka, Medicinski fakultet Banja-Luka, Banja-Luka, 2000 2. D. edreov-Zeevid i I. Hiar , Anatomija centralnog nervnog sistema, Svjetlost, Sarajevo, 1990 3. S. Stankovid: Uporedna anatomija kimenjaka, Beograd, Nauna knjiga, 1950 4. M. Kalezid : Osnovi morfologije kimenjaka, ZUNS, Beograd, 2001 5. Medicinski leksikon, Beograd-Zagreb, Medicinska knjiga, 1981 6. A. Ilid, M. Blagotid, S. Malobabid, V. Radonjid: Anatomija centralnog nervnog sistema, Savremena administracija, 1990 7. S. Meedovid, R. Hadiselimovid, E. Maslid: Biologija za 3. Razred opde gimnazije, Svjetlost, Sarajevo, 2006 8. V. Pantid: Biologija delije, Univerzitet u Beogradu, Beograd, 1997 9. www.bionet-skola.com 10. http://www.medicinabih.info/category/neurologija-neurology/

36