You are on page 1of 184

<9ά

ΦΟΡΟΣ ΤΙΜΗΣ ΣΤΗΝ ΙΣΠΑΝΙΑ 1936-1986

Εισαγωγή - Μετάφραση
ΡΗΓΑΣ ΚΑΠΠΑΤΟΣ

η
Μ
Εκδόσεις Γλάρος

Στη μνήμη των Ελλήνων
εθελοντών που έπεσαν
πολεμώντας στην
Ισπανία

Στο αφ ιέρ ω μα για τα π ενήντα χρόνια α π ό τον ισ π α ­
νικό εμφύλιο π ό λ ε μ ο συνεργάζονται:
Ρήγας Καππάτος
Ε. Μ α λ ε φ ά κ η ς
Τζ. Φ ρ ά ν κ ο
Ρ. Π άο λι
X. Ο ρ τέ γ κ α
Καισαρ Β αλλιέχο

Δεν θα περάσουν
Non pasarân
Εισαγωγή - μετάφραση
Ρήγας Καππάτος

Φόρος πμης orryv /σπανία
πενήντα χρόνια από τον
εμφώίίο πόλεμο

Ε Κ Δ Ο Σ Ε ΙΣ Γ Λ Α Ρ Ο Σ

Κ αίσαρ Βαλλιέχο

ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ
1.

Π ε νή ντ α χρ ό νια απ ό το ν ισ π α ν ικ ό εμφύλιο π ό λεμ ο ,
Ρ. Α ίαππάτος ...........................................................................

7

Η δημ ο κ ρ α τικ ή π α ρ ά τα ξη στον Ισ π ανικ ό εμφύλιο π ό ­
λεμο, Ε. Μ αΑ εφ άκης ...........................................................

21

3.

Ισπανία: Ο κ α θρ έφ τη ς του κό σμο υ, Γζην Φ ρ ά ν κ ο

43

4.

Ισ π α ν ία , π α ρ ελθέτω α π ' εμού το πο τήρ ιο ν τούτο»,
Ρ ο μ π έ ρ τ ο Π ά ο λ ί ....................................................................

77

Για μια ανάγνω σ η του « Ισ π α νία , π αρ ελθέτω α π ' εμού
το π ο τή ρ ιο ν τούτο», 50 χρόνια ύστερα α π ό τον Ι σ π α ­
νικό εμφύλιο π ό λ εμ ο Χ οϋλίο Ο ρ τέ γ κ α ........................

105

Ισ π α ν ία , π αρ ελθέτω α π ' εμού το π οτήριον τούτο (Σε­
π τέ μ β ρ η ς - Ν οέμβ ρη ς 1937) ..............................................

119

Λεύκωμα για τους Έ λ λ η ν ε ς πολεμιστές στο ν εμφύλιο
πόλεμο της Ι σ π α ν ί α ς ..............................................................

149

2.

5.

6.

7.

Ο Ρ ή γ α ς Κ α π π ά τ ο ς γεννήθηκε στην Κ εφαλονίά το 1934 καί
ήρθε στην Α θήνα το 1947. Α π ό το 1956 τ α ξίδ ε ψ ε σ αν να υτικός.
Το 1968 άφησε τη ν α υ π κ ή σταδιοδρομία καί εγκ α τα σ τά θ η κ ε μό­
νιμα στη Νέα Υόρκη. Σ π ο ύ δ α σ ε ξένες γ λ ώ σ σ ε ς (γ α λ λ ικ ά , α γ ­
γ λ ικ ά , ιτ α λ ικ ά , ισ π α ν ικ ά ) κ α ί για ένα διά σ τη μ α π α ρ α κ ο λ ο ύ θ η ­
σε π α ν ε π ισ τ η μ ια κ ά μ α θ ή μ α τα φ ιλολο γίας. Για τις λ ο γ ο τε χνικ έ ς
ό μ ω ς επιδ ιώ ξεις του τον ενδια φ έρ ουν μ ο ν ά χ α τα ισ π α ν ικ ά , καί
για χρόνια α σ χ ο λ είτα ί σ υ σ τ η μ α τ ικ ά με τη μελέτη τη ς Λ α τ ιν ο α ­
μ ερ ικ α ν ικ ή ς πο ίη σ η ς και λ ο γ ο τε χ ν ία ς. Έ χ ε ι τυ π ώ σ ει 4 ποιητι­
κ ές συλλ ογές και έχει μ ετα φ ρά σ ει την ποίηση του Π ά μ π λ ο Νερούδα, ε κ δ ό σ ε ις Α. Κ αρ αβ ία (πρώ τη ελληνική ανθολόγηση),
1967, Κ αίσαρ Β αλλιέχο (π ρ ώ τη ελληνική ανθο λόγησ η), Ο Δ ΕΒ ,
1978 καί «16 Λ α τ ιν ο α μ ε ρ ικ α ν ο ί πο ιη τές» , α νθο λογία, ε κ δ ό σ ε ις
Α. Καραβία, 1980. Ε π ίσ η ς α σ χ ο λ είτα ί με την κριτική αρθρογραφία και κ α τ ά κ α ιρ ούς συνεργάζεται με δ ιά φορα λ ο γ ο τε χ ν ικ ά έν­
τυπα και εφημερίδες, τόσ ο ελ λ η ν ικ ά , όσο καί της Λ. Α μερικής.
Σε συνερ γα σία με το Μ ε ξ ικ α ν ό ποιητή Karlos M onte meyor, ε­
τοιμάζει μια ανθολο γία ν ε ο ε λ λ η ν ικ ή ς π ο ίη σ η ς που θα εκδοθεί
στο Μ εξικό.

Π Ρ Ο Λ Ο Γ Ο Σ
Φ έτος κ λείνο υ ν πεν ή ντα χ ρ ό ν ια α π ό ro ξ έ σ π α σ μ α του ισ π α ν ι­
κού εμφυλίου π ο λέμ ο υ κα; ro 79#6 έχε; ορίστε;' σ α ν έ τ ο ς μ ν ή ­
μ ε ς αυτο ύ του γεγ ο νό το ς. Γ όσ ο σ τ η ν /σπανί'α ό σο καί σε π ο λ ­
λές ά λ λ ε ς χ ώ ρ ε ς της Λ α τιν ικ ή ς Α μ ε ρ ικ ή ς, έ χο υ ν οργανω θεί κα;
π ρ ο γ ρ α μ μ α τισ τ εί σεμινάρια, διαλέξεις, κ ιν η μ α τ ο γρ α φ ικ έ ς π ρ ο ­
βολές, τη λ εο π τ ικ ά π ρ ο γ ρ ά μ μ α τ α , ε ιδ ικ έ ς εκ δ ό σ ε ις, κ .τ .λ ., σ α ν
αν ά μ νη σ η αυτού του πολέμου.
Α π ' α υ τ ό το γεγονό ς, α λ λ ά καί α π ό την έντονη σ υ ν α ισ θ η μ α ­
τική σ υ μ μ έ το χ η που νιώ σ α μ ε σ τ η ν Ε λ λ ά δ α , α κ ό μ α κι όσο; δ εν
ζ ή σ α μ ε π ρ α γ μ α τ ικ ά α υ τ ό ν το ν π ό λεμ ο , ξ εκ ίνη σ ε η ί<5έα γ:' α υ ­
τή την ειδ ικ ή έ κ δ ο σ η , σ α ν ε λ λ η ν ικ ό ς φ ό ρ ο ς π μ ή ς σ τη ν /σ π α ν;'α κα; σ τ ο υ ς μ α χ η τ έ ς π ου π ο λ έ μ η σ α ν εκεί', τότε.
Π ο τ έ ά λ λ ο τ ε στη σ ύ γ χ ρ ο ν η ίστορί'α ο εμ φ ύ λιο ς π ό λ ε μ ο ς μ ία ς
χ ώ ρ α ς δ εν ξεσ ήκ ω σ ε τόσο π ά θ ο ς σ υμ μέτο χης ανάμ εσ α στην π α ­
γ κ ό σ μ ια δ ια νό η σ η ό σο ο ισ π α ν ικ ό ς , π ου ά ρ χ ίσ ε το ν /ούλίο του
7936 καί τελείωσε το /9J9. Α υ τό δ εν οφεί'λεταί τό σ ο στο γ εγ ο ­
νός π ω ς ο π ό λ ε μ ο ς γ ίν ο ν τ α ν σ τ η ν /σπανί'α, α ν ά μ ε σ α στη σ υ ν ­
τη ρ η τικ ή δ εξίά καί σ τη ν ε π α ν α σ τ α τ ι κ ή α ρ ισ τε ρ ά , α λ λ ά σ το ό π
για τη δ ια νό η σ η καί τη ν π α γ κ ό σ μ ια κοίνή γνώ μ η, αυτή η ρήξη
μ έχρ ι θ α νά το υ έπ α ιρ ν ε τη σ υ μ β ο λ ικ ή μ ο ρ φ ή μ ία ς π ά λ η ς α ν ά μ ε
σα στη δ η μ ο κ ρ α τ ία κα: σ το φ α σ ισ μ ό , κ αί α π ό την έ κ β α σ η α υ ­
τού του α γ ώ ν α θα ε ξ α ρ τ ί ό τ α ν η ε π ικ ρ ά τ η σ η τω ν δ υ ν ά μ ε ω ν του
κ α λ ο ύ ε ν ά ν τια σ το κ α κ ό . Ψ υχ ο λο γ ικ ά , λ ο ιπ ό ν, σ τη ν /σ π α ν ία
δία κ υ β ε ύ ο ντα ν το μ έ λ λ ο ν του κ όσ μ ου ο λόκληρου. Α π ' όπου κπί
το π ά θ ο ς της π α γ κ ό σ μ ια ς σ υ μ μ ε τ ο χ ή ς, η α γ ρ ιό τ η τ α της π ά λη ^
α ν ά μ ε σ α σ τα δυο α ν π μ α χ ό μ ε ν α σ τ ρ α τ ό π ε δ α , καί το μ ο ν α δ ικ ά
φ α ινόμ ενο τη ς λ ο γ ο τ ε χ ν ικ ή ς κ αί κ α λ λ ιτ ε χ ν ικ ή ς έ κ φ ρ α σ η ς αυ
τού του πολέμου.

Ε κ τ ό ς α π ό τη δ ια νόηση, δ ε κ ά δ ε ς χ ιλ ιά δ ε ς ά ν θ ρ ω π ο ; α π ό δ ε ­
κ ά δ ε ς δ ια φ ο ρ ε τ ικ έ ς χ ώ ρ ε ς σ υ ν έ χ ο ν τ α ν α π ό το ίδιο π ά θ ο ς σ υ μ ­
μ ε τ ο χ έ ς σ ' αυτή την π ά λ η ε ν ά ν π α σ το κ α κ ό . Ή τ α ν α υ τ ο ί που
ά φ η σ α ν π ς π α τ ρ ίδ ε ς τους καί α π ο τ έ λ ε σ α ν π ς γ ν ω σ τ έ ς Διεθνείς
Τ α ξ ια ρ χ ίες. Α π ό ε λ λ η ν ικ ή ς π λ ε υ ρ ά ς, π α ρ ' ό λ α τα ε μ π ό δ ια της
Μ ε τ α ξ ίκ ή ς δ ικ τ α τ ο ρ ία ς , η σ υ μ μ έ το χ η ε θ ε λ ο ν τώ ν ή τ α ν σ η μ α ­
ντική. « Σ υ μ π ε ρ ιλ α μ β α ν ο μ έ ν ο υ καί του λ ό χ ο υ Ν ί κ ο ς
Ζ α χ α ρ : ά δ η ς , σ τ η ν ίσ π α ν ία π ο λ ε μ ο ύ ν π ερ ίπ ο υ
Έ λ­
λ η ν ες ε θ ελ ο ντέ ς» , γράφει το Α ν α μ ν η σ τ ικ ό Λ ε ύ κ ω μ α « Έ λ λ η ν ε ς ε θ ε λ ο ν τ έ ς ε ι ς τ η ν / σ π α ν ί α ν , που κυ­
κ λ ο φ ό ρ η σ ε το J 9 J 7 σ τ η ν Α μ ε ρ ικ ή α π ό τ ο ν Β ρ γ α π κ ό Ε κ π α ι δ ε υ ­
τικό Σ ύ λ λ ο γ ο « Σ π ά ρ τ α κ ο ς » της Ν έ α ς Κόρκης. Σ τη μ εγ ά λ η
π λείο φ η φ ία τους η τα ν Έ λ λ η ν ε ς μ ε τ α ν ά σ τ ε ς α π ό τη ν Α μ ε ρ ικ ή
καί π ο λ έ μ η σ α ν σ τ η ν Τ α ξ ια ρ χ ία Λ ίνκ ο λ ν . Μ α ζ ί μ ' αυ το ύ ς η τ α ν
κ αί μ ε ρ ικ ο ί α ξ ιω μ α τ ικ ο ί α π ό την Ε λ λ ά δ α . «Είναι χ α ρ α κ τ η ρ ι ­
σ τ ικ ό του εθελ ο ντικ ο ύ κ ιν ή μ α τ ο ς της /σ π α ν ί α ς ό π η μ εγ ά λ η
π λ ε ω φ η φ ί α τω ν ε θ ε λ ο ν τώ ν είναι ε ρ γ ά τ ε ς — συνεχίζει ο σ υ ν τ ά ­
κ τ η ς του κείμενου σ το Λ ε ύ κ ω μ α — Κί άξια α ν τ ιπ ρ ο σ ω π ε ύ ε τ α ι
κ αί η Ε λ λ ά ς » . Ε κ τ ό ς α π ό το « Σ π ά ρ τ α κ ο » , σ το Λ ε ύ κ ω μ α α π ε υ ­
θύνει ε π ίσ η ς χ α ιρ ε τισ μ ό σ τα μ έλη τη ς π ο υ π ο λ ε μ ο ύ ν σ τη ν /σ π α νία η «Ε λ λ η νικ ή Ε ρ γ α τ ικ ή Ε κ π α ιδ ε υ τ ικ ή Ο μ ο σ π ο ν δ ία Α μ ε ρ ι­
κ ής», κα; μ α ς π λ η ρ ο φ ο ρ ε ί π ω ς «μ έλη της α π ό ό λ α σ χ ε δ ό ν τα
τ μ ή μ α τ ά της π ή γ α ν ω ς ε θ ε λ ο ν τ α ί σ τ ο ν δ η μ ο κ ρ α π κ ό ν σ τ ρ α τ ό ν
της /σ π α ν ία ς . Μ έλη της α π ό τα τ μ ή μ α τ α της Λίαλίφόρνίας, του
Σικάγου, Π ίτ σ μ π ο υ ρ γ κ , Ν π τ ρ ό ίτ , Σ α ν Λ ο ύ ί ς , Φ ιλαδέλφεια, Ν έ­
α ς Α γ γ λ ία ς καί Ν έ α ς Υ όρκης». Το Λ ε ύ κ ω μ α περιέχει 67 α τ ο μ ι­
κ ές καί σ υ λ λ ο γ ικ έ ς φ ω τ ο γρ α φ ίες , α ν ά μ ε σ α σ ' α υ τ έ ς δ έ κ α πεσ όντω ν, κ α θ ώ ς καί δ ιά φ ο ρ α λ α ϊκ ά π ο ιή μ α τ α γ ρ α μ μ έ ν α τόσο
σ τ η ν Ε λ λ ά δ α ό σ ο καί σ τ η ν /σ π α ν ία α π ό τους ίδιους τους εθε­
λον τές. Έ ν α π ο ίη μ α είναι α φ ιερ ω μ ένο στο λ ό χ ο Ν ί κ ο ς
Ζ α χ α ρ ί ά δ η ς , ένα ά λ λ ο σ το μ α χ η τ ή Γιάννη Ζ ίά γ κ ο , που
σ κ ο τ ώ θ η κ ε στη μ ά χ η της Ο α ρ α γ κ ό θ α , ενώ ένα τρίτο, α φ ιερ ω ­
μ ένο σ τ ο ν εθελοντή Σ κ α μ α ρ έ λ ο , καταλήγει.*
Ο Σ κ α μ α ρ έ λ ο ς χ ο ύ γ ία ξ ε ο Σ κ α μ α ρ έ λ ο ς λέει.'
— Π α ιδ ιά , ξ α ν α ζ ω ν τ ά ν ε υ ε η Γ ρ αβ ιά κ; η Α λ α μ ά ν α ,
Π α ιδ ιά η Ε λ λ ά δ α π ο λ ε μ ά ει σ τ η ν αδερ φ ή /σ π ανίί/.

Η λ ο γ ο τε χ ν ικ ή π α ρ α γ ω γ ή , κ υρίω ς η π ο ιητικ ή (τόσο η διεθνής
ό σο κα; η ε γχ ώ ρ ια , ισ π α νικ ή ) μ ε θέμα τον εμ φ ύλιο π ό λ ε μ ο είναι
τόσο μεγ ά λη , που π α ρ ά π ς ορισμ ένες σ ο β α ρ ές π ρ ο σ π ά θ ε ιε ς τ α ­
ξ ινό μ η σ η ς to u υλικού, α κ ό μ η δ εν έχει επ ιτε υ χ θ ε ί κ ά π τέτοιο.
Ο ρ ισμ ένα α π ' αυτά τα έ ρ γ α α ν ή κ ο υ ν α π ό χ ρ ό ν ια στο ρ ε π ε ρ τ ό ­
ριο της π α γ κ ό σ μ ια ς λ ο γ ο τ ε χ ν ία ς , ό π ω ς , π .χ ., σ τ ο ν πεζό λόγο.*
ο « Φ ό ρ ο ς η μ ή ς σ τ η ν Χ α τ α λ ο ν ί α ν του Ό ρ γ ο υ ε λ , « Η σφυρηλάτηση ε νό ς ε π α ν α σ τ ά τ η ν του Μ π α ρ έα , « Η ελπ ίδ α του ανθρώπουν
του Μ α λ ρ ώ , «Το κ οίμ ητήρ ί κ ά τ ω α π ό το φ ε γ γ ά ρ ι του Μ περνα νός, «Για π ο ιο ν χ τ υ π ά η κ α μ π ά ν α ν του Χ εμίνγουέί, «Εφ τά
κ ό κ κ ιν ε ς κ υ ρ ία κ έ ς ν του Ρ α μ ό ν Σ εν δ έρ κ. τ.λ., ή σ τ η ν ποίηση.*
« Η π ρ ω τ εύ ο υ σ α της δ ό ξ α ς ν του Α λ μ π έ ρ π , «Υσπανία σ τη ν κ α ρ ­
δ ιά ν του Ν ερο ύ δα , « Ά ν ε μ ο ς του λ α ο υ ν του Μ ίγγέλ Ε ρ νά ν δ εθ,
« Δ εν θα π ε ρ ά σ ο υ ν ν του Ο. /7αζ, « Μ ά ν α Υσπανία. Φ ό ρος τιμής
τω ν Χ ιλ ια ν ώ ν π οίητώ νν, μία αυτόνομη ανθολογία Χ ιλ ιανώ ν π ο ι­
η τώ ν πο υ ^ γ ή κ ε σ το /97d καί, η α δ ια μ φ ισ β ή τ η τ α σ η μ α ν τ ικ ό τ ε ­
ρη α π ό ό σ ε ς σ υ λ λ ο γ έ ς γ ρ ά φ τ η κ α ν γ ί' α υ τ ό ν το ν π ό λ ε μ ο , το «/σπ ανία, π α ρ ε λ θ έ τω α π ' ε μ ο ύ το π ο τή ρ ίο ν το ύτον του Βαλλιέχο.
Ό , τ ; α π ο τ ε λ ε ί για την π ο ί η π κ ή έ κ φ ρ α σ η του ισ π α ν ικ ο ύ ε μ ­
φυλίου π ο λ έ μ ο υ η συλλ ο γή του Β α λ λιέχ ο , α π ο τ ε λ ε ί για την έ κ ­
φ ρασή του σ τ:ς ε ικ α σ τ ι κ έ ς τέ χ νε ς η « Γ κ ε ρ ν ίκ α ν του Π ά μ π λ ο
Π ίκ ά σ ο . 7 ό β ιβ λίο λ ο ι π ό ν του Β αλ λιέχο, ε ικ ο ν ο γ ρ α φ η μ έ ν ο μ ε
τη « Γ κ ε ρ ν ίκ α ν , φ ω τ ο γ ρ α φ ίε ς α π ό τον π ό λ ε μ ο κα; τέσσερις μ ε ­
λ έ τ ε ς γ ρ α μ μ έ ν ε ς α π ό ε ιδ ικ ο ύ ς κα; σ τα δυο θέ μ α τα (της β α λλίεχ ίκ ή ς π ο ίη σ η ς καί του ισ π α νικ ο ύ πολέμου), σ κ έ φ τ η κ α π ω ς μ π ο ­
ρ ούν να α π ο τ ε λ έ σ ο υ ν μ ία ε λ λ η ν ικ ή σ υ μ μ ε το χ ή σ* αυτή την
επέτειο.

9

Η «Γ κερνίκα » του Π ικ ά σ ο
Σ π ς 26 Α π ρ ιλίο υ 79J7. η γερ μ α νική α ε ρ ο π ο ρ ία που είχε τεθεί
υπό π ς δια τα γ ές του Φ ρά νκο, β ο μ β ά ρ δ ισ ε καί κ α τ ά σ τ ρ ε φ ε σ χ ε ­
δ ό ν εκ^ θεμελίων την π ό λ η της Γ κ ε ρ ν ίκ α . Μ ία β δ ο μ ά δ α α ρ γ ό τ ε ­
ρ α ο Π ικ ά σ ο ά ρ χ ισ ε να ζωγραφίζει τον π ίν α κ α του που ε κ τ έ θ η ­
κε στο ισ π α ν ικ ό π ερ ίπ τε ρ ο της Δ ιεθνούς έ κ θ ε σ η ς του Π αρ ισιο ύ
το ίδιο κ α λ ο κ α ίρ ι του Î9J7.
Ο β ο μ β α ρ δ ισ μ ό ς της Γκ*ερνίκ-α, μ ία ς π ό λ η ς χ ω ρ ίς σ τ ρ α τ ιω τ ι­
κή ο χ ύ ρ ω σ η ή σ η μ α σ ία , ή τα ν μ ία α π ό Τις πιο αποτροπίαστίκ*ές
π ρ ά ξ ε ις του ίσπανίκ*οΰ εμφυλίου πολέμο υ. Έ ν α έ γ κ λ η μ α που
ξεχωρίζει μέσα σ τα τόσα ε γ κ λ ή μ α τα τ ω ν / σ π α ν ώ ν φ α σ ισ τώ ν καί
τω ν Γ ε ρ μ α ν ώ ν υ π ο σ τ η ρ ίκ τ ώ ν τους. Ν α π ώ ς περιγράφ ει την κ α ­
τ α σ τρ ο φ ή ο ανταποκτρίτής τω ν "Γ/M F S " του Λ ονδίνου;
« Ν Γ κ ερ ν ίκ α , η α ρ χ α ιό τε ρ η π ό λη τω ν Β ά σ κ ω ν κα; το κ*έντρο
της π ολιτισ τικ ή ς τους π α ρ ά δ ο σ η ς , κ α τ α σ τ ρ ά φ η κ ε ε ντε λ ώ ς χ θε ς
το α π ό γ ευ μ α α π ό α ε ρ ο π ο ρ ικ ο ύ ς β ο μ β α ρ δ ισ μ ο ύ ς τω ν σ τ α σ ια ­
στώ ν. Ο β ο μ β α ρ δ ισ μ ό ς της α ν ο χ ύ ρ ω τ η ς π ό λ η ς κ ρ ά τη σ ε ακρίβ ώ ς τρεις ώ ρ ε ς κι ένα τέ τα ρ τ ο της ώ ρ α ς , κι έγ;νε α π ό ισ χ υρ ο ύς
α ε ρ οπ ο ρικ ούς σ χ η μ α τισ μ ο ύ ς γ ε ρ μ α ν ι ώ ν α ε ρ ο π λ ά ν ω ν τριών τύ­
π ω ν ; Γίούνκτερ, β ο μ β α ρ δ ισ τ ικ ά Χ ά ίν κ ε λ καί κ α τ α δ ι ω κ τ ι κ ά
Χ ά ίν κ ελ , που α σ τ α μ ά τ η τ α α δ έ ια ζ α ν π ά ν ω σ τ η ν π ό λη τόνους
β ο μ β ώ ν κα; ε μ π ρ η σ τ ικ ώ ν β λ η μ ά τ ω ν . Α^ατά τη διάρκεια του β ο μ ­
β α ρ δ ισ μ ο ύ , τα κ α τ α δ ι ω κ τ ι κ ά Χ ά ίν κ ε λ π ε τ ο ύ σ α ν σε χ α μ η λ ό ύ­
φ ο ς καί π ο λ υ β ο λ ο ύ σ α ν τους κτατοίκ*ους π ου ε ίχ α ν αφήσε; π α ν ι­
κ ό β λ η το ι την π ό λ η καί έ τ ρ ε χ α ν μ έ σ α στα χ ω ρ ά φ ια
Η κΌ τασ τροφή της Γ κ ερ ν ίκ α είχε μ ε γ ά λ ο α ν τ ίκ τ υ π ο σε ο λ ό ­
κ λ η ρ ο τον κ ό σ μ ο , κ αί ιδιαίτερα σ τ η ν Ε υ ρ ώ π η , όπ ο υ έγίνε σ ύ μ ­
β ο λ ο του κ α κ ο ύ που α ν τ ιπ ρ ο σ ώ π ε υ ε ο σ τ ρ α τ η γ ό ς Φ ρ ά ν κ ο , τα
δ α ν εισ μ έ ν α ό π λ α τω ν Γ ε ρ μ α ν ώ ν φ α σ ι σ τ ώ ν καί του φ α σ ισ τικ ο ύ
κ α θ ε σ τ ώ τ ο ς που ε π ιδ ίω κ ε να ε γ κ α τ α σ τ ή σ ε ί σ τ ρ έ φ ο ν τ α ς ένα μ έ ­
ρ ο ς του σ τρ α τ ο ύ ε ν ά ν τια σ τ ο ν ισ π α ν ικ ό λαό.
Ο Π α μ π λ ο Π ικ ά σ ο , π ου είχε γεννηθεί στη Μ ά λ α γα , α λ λ ά που
έζησε τα π α ιδ ικ ά του χ ρ ό ν ια στη Β α ρ κ ε λ ό ν α , μ ία π ό λη με μ ε ­
γ άλη α ν α ρ χ ικ ή π α ρ ά δ ο σ η κα; π ου φ αίνεται π ω ς σ ύ χ να ζε σ το υ ς
κ ό λ π ο υ ς τω ν α ν α ρ χ ι κ ώ ν τότε, δ ε ν είχε μιλήσει μ ε το ξ έ σ π α σ μ α
to

του π ο λέμ ο υ καί κ υ κ λ ο φ ο ρ ο ύ σ α ν φήμες, σ το υ ς π ρ ώ τ ο υ ς μ ήνες
της σ ύρ ρ α ξη ς, π ω ς ο Π ίκ ά σ ο ή τ α ν μ ε την π α ρ ά τ α ξ η τω ν σ τ α ­
σια σ τώ ν. Για να α π α λ είφ ε; κ άθε αμ φ ιβ ολία , το Μ άη του 79J7,
δ η λ α δή λίγο μ ε τά την κ α τ α σ τ ρ ο φ ή της Γ κ ερ ν ίκ α , ξε κ α θ ά ρ ισ ε
τη θέση του με μ ία δ η μ ό σ ια δ ή λ ω σ η ;
« Η ισπα νική ρήξη είναι ο α γ ώ ν α ς της α ν τίδ ρ α σ η ς ε ν ά ν π α στο
λα ό, ε νά ν τια σ τ η ν ελευθερία. Ο λ ό κ λ η ρ η η ζωή μου δ εν ή τ α ν τί­
π ο τε ά λ λ ο α π ό έ ν α ς σ υ ν εχ ή ς α γ ώ ν α ς ε ν ά ν π α σ τη ν α ν τίδ ρ α σ η
καί στο θ ά ν α τ ο της τέχνης. Π ώ ς μ π ό ρ ε σ ε έ σ τω καί έ ν α ς ά ν θ ρ ω ­
π ο ς να σ κ ε φ τ ε ί π ω ς θα μ π ο ρ ο ύ σ α να σ υμ φ ω νή σ ω μ ε την α ν τ ί­
δρ α σ η καί το θ ά ν α τ ο ; Ό τ α ν έ γ ί ν ε η σ τά σ η , η νόμ ιμ α ε κ λ ε γ μ έ ­
νη κυβέρνηση της / σ π α ν ία ς μ ε δ ιόρισ ε διευθυντή του Μ ουσείου
Π ρ ά δ ο , θέση π ου δ έ χ τ η κ α α μ έ σ ω ς. Σ τ ο ν π ίν α κ α π ου δουλεύω
τώ ρα καί που θα ο ν ο μ ά σ ω Γ κ ε ρ ν ίκ α " , κ α θ ώ ς καί σε όλα τα
π ρ ό σ φ α τ α έ ρ γ α μου, ε κ φ ρ ά ζ ω κ α θ α ρ ά την α π ο σ τ ρ ο φ ή που α ι­
σθά νο μα ι για τη σ τ ρ α τ ιω τ ικ ή κ λ ίκ α που β ο ύ λ ία ξε την / σ π α ν ία
σ ' ένα ω κ ε α ν ό θ α νά το υ καί π ό νο υ ς .
Α π ό π ς ημερομηνίες που έ χο υ ν τα π ρ ο κ α τ α ρ κ τ ικ ά σχέδια που
συνοδεύουν το ν π ίν α κ α σ το μ ουσείο, π ρ ο κ ύ π τ ε ι ότι τέλείω σ αν
ό λα τις π ρ ώ τ ε ς δ έ κ α μ έρ ε ς του Μ ά η του /9J7. Α*α: ο λ ό κ λ η ρ ο
το έργο (δεν υπ άρ χει α κ ρ ιβ ή ς ημερομηνία) φαίνεται π ω ς τέλείωσε γύρω σ π ς 20-2J /ουνίου /9J7. Γ π ί π ο λ λ ά χ ρ ό ν ια το έρ γ ο εκθ έτονταν σ το Μ ουσείο Σ ύ γχ ρ ο ν η ς Γέχνης της Ν έ α ς ν ά ρ κ η ς , ε π ί
δ ανείσμώ , γ ια τ ί ο Π ίκ ά σ ο έ γ ρ α φ ε στη δια θήκ η του να ε π ίσ τρ α φ εί σ τη ν /σ π α ν ία , α λ λ ά μ ό ν ο μ ε τ ά την α π ο κ α τ ά σ τ α σ η της
δ η μ ο κ ρ α τ ία ς .
Χ ρ ε ιά σ τ η κ ε να περιμένει σ χ ε δ ό ν τέσσ ερις δ ε κ α ε τ ίε ς για να
ε π α ν α π α τ ρ ίσ τ ε ί η « Γ κ ερ ν ίκ α ^ , ένα π ο λ ύ π λ ο κ ο έ ρ γ ο τέ χ ν η ς κ;
έ ν α ς α π ό τους γ ν ω σ τ ό τε ρ ο υ ς π ίν α κ ε ς της ε π ο χ ή ς μ α ς .

ίί

Ο Βαλλιέχο καί η «1σπανΐα»(*)
Σ ' αυτές τις π ρ ο λ ο γ ικ έ ς γ ρ α μ μ έ ς θα περιοριστώ μόνο σε μια γ ε ­
νική π λ η ρ ο φ ό ρ η σ η γύρω α π ό το έργο του Β αλλιέχο, τα χρόνια
που έζησε στο Π αρ ίσι, κ α ι κ υ ρ ίω ς τη σ υλλογή του, που είναι
α ν τικ είμ εν ο τ η ς μ ελέτη ς τω ν τρ ιώ ν α π ό τους τέ σ σ ε ρ ις μ ελε τη ­
τέ ς που σ υ μ μ ε τέ χ ο υ ν σ' α υτό το βιβλίο.
Ο Κ α ισ α ρ α ς Α β ρ α ά μ Β αλλιέχο γεννήθηκε στο Π ερού το 1892,
σ π ο ύ δ α σ ε φ ιλ ολο γία κ αι το 1923 τα ξ ίδ ε ψ ε στη Γ α λ λ ία όπου και
πέθανε το 1938 χ ω ρ ίς να γυρίσει π ο τέ σ τη ν π α τ ρ ίδ α του.
Ό σ ο ζούσε κ υ κ λ ο φ ό ρ η σ ε μ ο ν ά χ α δυο π ο ιη τ ικ έ ς σ υλλ ο γές,
στο Π ερού, πριν φύγει για τη ν Ε υρ ώ π η: «Οι μαύροι μ α ν τ α το φ ό ροι» (1919) κ α ι «Τρίλθε» (1922). Α κ ό μ α δύο, η μια α π ' α υτές η
« Ισ π α ν ία » , β γ ή κ α ν μετά το θ ά ν α τ ό του.
Καίτοι μ ικ ρ ό σε ό γ κ ο , το π ο ιη τ ικ ό έργο του Β α λ λ ιέ χ ο έχει α ­
π α σ χ ο λ ή σ ε ι την κ ρ ιτική π ερ ισ σ ό τε ρ ο α π ό κάθε ά λ λ ο έργο σ ύ γ ­
χ ρ ο νο υ ποιητή σ τη ν ισ π α ν ικ ή γ λ ώ σ σ α . 'Ε ν α ς α π ό το υ ς λόγους
γι' αυτό το σ χ ε δ ό ν π ρ ο σ ω π ο λ α τ ρ ικ ό ενδ ια φ έρ ο ν τη ς κ ρ ιτικ ή ς
για τη β α λ λ ιεχ ικ ή ποίηση, είναι το γ ε γ ο ν ό ς π ω ς α π ό τη σ υ λ λ ο ­
γή του «Τρίλθε», κυρίως, κ αι μετά, απ οτελεί το θεμέλιο της σύγ­
χ ρ ο ν η ς π ο ίη σ η ς στη Α ατινικ ή Α μερική ή, πιο σ ω σ τ ά , σ την ι­
σ π α ν ικ ή γ λ ώ σ σ α . Ά λ λ ο ς έ ν α ς λ ό γ ο ς , για να α ν α φ έρ ω α κ ό μ α
ένα ν (κι α υ τ ό ς δ εν α φ ορ ά μ ο ν ά χ α την ισ π α νικ ή γ λ ώ σ σ α α λ λ ά
γ εν ικ ό τε ρ α τη ν ποίηση του 20ου αιώ να), είναι π ω ς ο Β αλλιέχο
διεύρυνε τις δ υ να τό τη τ ες τη ς π ο ιη τικ ή ς έ κ φ ρ α σ η ς έτσι που ο λ ό ­
γ ο ς στην π οίησή του κ ινείται τ α υ τ ό χ ρ ο ν α σε π ερ ισ σ ό τε ρ α α π ό
ένα ε π ίπ εδ α , υ π ο δ η λ ώ ν ο ν τ α ς ή σ η μ α ίν ο ν τ α ς π ερ ισ σ ό τε ρ ες απ ό
μια κ α τ α σ τ ά σ ε ις ή συγκινήσ εις, α λ λ ά π ά ν τ α μ' ένα τ ρ ό π ο γήι­
νο, χ ε ιρ ο π ια σ τ ό , ανθρ ώ π ινο.
Ο Β αλ λιέχο, στο Π αρ ίσι, α σ π ά σ τ η κ ε την ιδεο λο γία του
Μ αρξισμού-Λ ενινισμού κι έμεινε π ισ τ ό ς σ' αυτή ίσ α μ ε το τέλος.
Στη δ ιά ρ κ ε ια τη ς π α ρ α μ ο ν ή ς του στη Γ αλ λία , έ κ α μ ε τρία τ α ξ ί­
δια στη Ρ ω σ ία (1928, '29, '31) κ α ι εφ τά σ την Ισ π α ν ία , μ ένο ν τα ς
εκεί δ ιά φ ο ρ α χ ρ ο ν ικ ά δ ια σ τ ή μ α τ α . Σ ' ένα α π ' α υ τ ά τα τα ξίδ ια
* Π α να μην επ α να λα μ β ά νω κάθε φορά ολόκληρο τον τίτλο τη ς συλλογής, ε­
φεξής θα τον αναφέρω ω ς «!σ πανία ο.

12

(το 1931) έγινε μ έλος του Κ.Κ. Ι σ π α ν ία ς . Μ ό λο που σε μ ερ ικ ά
π ο ιή μ α τ α του, ό π ω ς « Α γ γ ε λ ικ ό ς χ α ιρ ε τ ισ μ ό ς » , «Γη», εξυμνεί­
ται ο ν έ ο ς ά ν θ ρ ω π ο ς στη Σ ο βιετική Ρ ω σ ία , ή ά λ λ α , ό π ω ς «Οι
α ν θ ρ α κ ω ρ ύ χ ο ι» , «Η οργή του φ τω χ ο ύ » , α π ο τ ε λ ο ύ ν άμ εση π ο ι­
ητική έ κ φ ρ α σ η π ο λ ιτ ικ ο κ ο ιν ω ν ικ ώ ν κ α τ α σ τ ά σ ε ω ν ή, ό π ω ς το
π οίημα « Σ τ α μ α τ η μ έ ν ο ς » , ένα α π ό τα ω ρ α ιό τε ρ α π ο ιή μ α τ α που
έ χουν γ ρ α φ τεί για την εξαθλ ίω ση κ αι την τα π είνω σ η του ε ρ γ ά ­
τη σ τη ν κ α π ιτ α λ ισ τ ικ ή κοινω νία σε κ αιρ ό κ ρ ίσ η ς, η ποίηση του
Β α λ λιέχο δ ιαφέρει α π ό τη ν π οίηση ό λ ω ν τω ν γ ν ω σ τ ώ ν κ ο μ μ ο υ ­
νισ τώ ν π ο ιη τ ώ ν του α ιώ ν α (Μ α γ ια κ ό φ σ κ ι, Ν ερού δα , Γκιλλιέν,
Α λ μ π έρ τι, Α ρ α γ κ ό ν κ .α .), κι αυτό σ υμ βαίνει σε α π ό λ υ τη α ν τ ί­
θεση με την α ρ θ ρ ο γ ρ α φ ία του κ α ι γ ε ν ικ ό τε ρ α το π λ α τ ύ πεζό έ ρ ­
γο του που είναι ά μ εσ α σ τρ α τευ μ έ νο στη μ α ρ ξισ τικ ή ιδεολογία.
Π ά ν ω σ ' αυτό είχε πει κ ά π ο τ ε π ω ς « σ τη ν ποίηση δεν ελέγχει
ούτε ο ίδιος τ α σ υ ν α ισ θ ή μ α τ α που ε κ φ ρ ά ζ ο ν τ α ι σ ' αυτήν». Ο
Βαλλιέχο ήθελε μια ποίηση α π α λ λ α γ μ έ ν η α π ό τη μ εγ α λ ο σ το μ ία
κ αι το ν α ρ ρ ω σ τ η μ έ ν ο ρ ο μ α ν τ ισ μ ό τ η ς ε π ο χ ή ς του, μια ποίηση
α π λ ή , αν θρ ώ π ινη , όπου ο λ ό γ ο ς θα ή τ α ν ε κ ε ίν ο ς 'τ η ς κ α θ η μ ερ ι­
νή ς ο μ ιλ ία ς τω ν α ν θ ρ ώ π ω ν. Τ ώ ρ α π ώ ς έγινε, ξ ε κ ιν ώ ν τ α ς απ ό
μια τέτοια α ρ χ ή , να δ ημιουργήσ ει μια απ ό τις π ο λ υ π λ ο κ ό τ ε ρ ε ς
π ο ιη τικ ές κ ο σ μ ο γ ο ν ίες του αιώ να, αυτό δεν είναι θέμα του π α ­
ρόντος. Ούτε ό μ ω ς και αναιρείται η π α ρ α π ά ν ω αρχή του απλού
α π ό την ποίησή του.
Το ριζικό του Β α λ λιέχο ή τα ν πολύ π α ρ ά ξ ε ν ο . Ό τ α ν πέθανε,
ο Αουί Α ρ α γ κ ό ν , που ε κ φ ώ νη σ ε τον επικ ήδ ειο, είπε. μεταξύ ά λ ­
λων: « Δ εν ή τα ν μ ο ν ά χ α π ο ιητής, α λ λ ά κι έ ν α ς μ α χ η τ ή ς στην
υπόθεση του σ οσ ια λισ μ ο ύ». Τ όσ ο ό μ ω ς για τον Α ρ α γ κ ό ν όσο
κ αι για τους λ οιπ ούς π α ρ ε υ ρ ισ κ ό μ ε ν ο υ ς στο κοιμ ητήρι του
M ontrouge, ο Β αλλιέχο ή τ α ν έ ν α ς ά γ ν ω σ τ ο ς π οιητής. Και το ύ­
το γιατί το κύριο ποιητικό του έργο («Α νθρώ πινα π οιήμ ατα» και
« Ισ π α ν ία » ) ή τ α ν α κ ό μ α α ν έ κ δ ο το . ' Ο σο για τα δυο βιβλία που
έβγαλε πριν φύγει α π ό το Π ερού, η κ ρ ιτικ ή τ η ς ε π ο χ ή ς τα
χλεύασε.
Τ α 15 χ ρ όνια που έζησε σ το Π α ρ ίσ ι ή τ α ν χ ρ ό ν ια δύσκολα* τα
πιο π ο λ λ ά α π ' αυτά ή τ α ν χρ ό νια π α ν το ε ιδ ώ ν στερ ήσεω ν, π εί­
νας. Σε όλο αυτό το δ ιά σ τη μ α , το κύριο εισ ό δ η μ ά του ή τα ν απ ό
3

α ν τ α π ο κ ρ ίσ ε ις κ α ι άρ θρ α που έγρ αφ ε κι έ σ τελνε σε εφ η μερ ίδες
κ αι π ερ ιο δ ικ ά του Π ερού, και, ό τ α ν υ π ή ρ χ α ν , απ ό π α ρ α δ ό σ ε ις
μ αθημ άτω ν της ισ π α νικ ή ς ή α π ό μεταφ ράσεις (μετάφρασε κι ένα
βιβλίο του Α νρί Μ π α ρ μ π ίς). Και η π α ρ ά ξ εν η μοίρα του Βαλλιέχο κ αι του έργου του σ υ ν εχίσ τ η κ ε για σ χ ε δ ό ν ί5 χρ ό νια μετά
το θ ά να τ ό του. Π ρ ώ τ ο ς τον « α ν α κ ά λ υ ψ ε » έ ν α ς όχι ο μ ό γ λ ω σ ­
σ ο ς του, α λ λ ά έ ν α ς Γ ά λ λο ς: Ο π ο ιη τή ς κ αι λ α τιν ο α μ ερ ικ α ν ισ τ ή ς Α ντρέ Κοινέ, που α π ό το 1949 ά ρ χισ ε να γράφει άρ θρ α για
την ποίηση του Β αλλίέχο σε λ ο γ ο τ ε χ ν ικ ά π ερ ιο δ ικ ά . Το π ρ ώ το
ο μ ω ς βιβλίο κ ρ ιτικ ή ς μελέτης για την ποίησή του ή τα ν του συμ ­
π α τ ρ ιώ τ η του, κ α θη γ η τή , Α ουις Μ ο ν γ κ ιό (1952). Α κ ο λο ύ θη σ ε
το βιβλίο του Α ντενόρ Θ α μ α ν ιέ γ κ ο (1954) κ αι το π ρ ώ τ ο βιβλίο
του Κοινέ το 1957. Α π ό τότε έ χο υ ν γρα φ τεί, και συνεχίζουν να
γρά φ οντα ι, π ά ρ α π ο λ λ ά για την ποίηση του Β αλλίέχο. Και, φυ­
σικ ά . ο κάθε κ ρ ιτ ικ ό ς ξεκινάει π ά ν τ α με την πεποίθηση π ω ς έ­
χει να πει κ ά τι δ ια φ ο ρ ε τικ ό α π ό ό λ ο υ ς τους π ρ ο η γο ύμ ενο υς ή,
α κ ό μ α , γ ρ ά φ ο ν τ α ι βιβλία α ν ά λ υ σ η ς σ αν α π ά ν τη σ η σε ά λ λ α βι­
βλία, ό π ω ς , π .χ ., η π ερ ίπ τω σ η του Χ ουάν Λ α ρ έα , που έγρ α ψ ε
ένα βιβλίο («Ο Κ αισ αρ Β αλλίέχο και ο σ ο υ ρ ε α λ ισ μ ό ς» , 1976),
για να α π α ν τή σ ε ι σ το ν Α ντρέ Κοινέ κ αι στη χή ρ α του Β αλλίέχο
Georgette, επειδή διαφωνούσε μαζί τους. Π ά ν ω στο θέμα της κρι­
τικ ή ς α ν ά λ υ σ η ς του β α λ λ ιεχ ικ ο ύ έργου, π ρ έπ ει να α ν α φ έρ ω καί
τούτο: επειδή έχουν γρα φ τεί κ αι γ ρ ά φ ο ν τα ι τόσ α π ο λ λ ά , η κ ρ ι­
τική για το έργο του έχει φ τά σει σ' ένα σημείο ε ξειδ ίκ ευ σ η ς (ό­
π ω ς στην ε π ισ τή μ η ή στην τεχνολο γία ). Έ τ σ ι , π .χ ., αντί μια
μελέτη να α ν α φ έρ ε τα ι σε ο λ ό κ λ η ρ ο το έργο ή σε μια α π ό τις
τέσσερις συλλογές του, αναλύεται ένα ποίημα ή μία απ ό τις π τυ ­
χ έ ς του: η « ο υ το π ία » , το « π κ ρ α λ ο γ ο » , το « θ ρ η σ κ ευ τικ ό σ υναί­
σ θημ α» , η « π ο λ ιτικ ή ιδ εο λο γία» κ .τ .λ . Έ ν α π α ρ ά δ ε ιγ μ α : ο Χιλ ια νό ς κ α θ η γ η τή ς Ε δ ο υ ά ρ δ ο Ν εά λε Σίλβα, έγρ α ψ ε ένα βιβλίο
660 σελίδω ν για να αναλύσ ει μ ο ν ά χ α μ ερ ικ ά απ ό τα 77 π ο ιή μ α ­
τα τη ς σ υ λ λ ο γή ς «Τρίλθε». Φ υσ ικ ά το κ ρ ιτικ ό έργο γύρω α π ό
το Β αλλίέχο έχει ευρυνθεί, δεν είναι μ ο ν ά χ α ισ π α ν ό φ ω ν ο . Π α ­
ρ ά δ ειγ μ α αυτή η έ κ δ ο σ η : α π ό τους π ερ ισ σ ό τερ ο υ ς που γ ρ ά φ ο υ ­
με για το έργο του, μόνο για τον ένα τα ισ π α νικ ά είναι η μ ηιρική του γ λ ώ σ σ α .
14

Ε ίπ α π α ρ α π ά ν ω π ω ς η « Ι σ π α ν ία » β γή κ ε μ ετά το θ ά ν α τ ο του
Βαλλιέχο. ' Ισ α μ ε σ χ ε τ ικ ά π ρ ό σ φ α τ α , η π ρ ώ τη έ κ δ ο σ η της σ υλ­
λογής που είχε γίνει α π ό τις ε κ δ ό σ ε ις τω ν χ α ρ α κ ω μ ά τ ω ν (έτσι
τις έλεγαν), που έ κ α ν α ν οι ίδιοι οι π ο λ ε μ ισ τέ ς στο μ έτω π ο σε
χ α ρ τ ί φ τια γ μ έ ν ο π ά λ ι α π ό το υς ίδιους, ό π ω ς έγινε με το βιβλίο
του Ν ε ρ ο ύ δα κ α ι ά λ λ ω ν π ο ιη τώ ν , εθεω ρείτο χ α μ έν η εξ ο λ ο κ λ ή ­
ρου. Ε π ικ ε φ α λ ή ς αυτώ ν τ ω ν ε κ δ ό σ ε ω ν ή τ α ν ο τ υ π ο γ ρ ά φ ο ς κ αι
π ο ιη τή ς τ η ς π α ρ έ α ς του Γ κ α ρ θ ία Α ό ρ κ α : ο Μ α ν ο υέλ Α λ τ ο λ α γ κίρε. Τ α π ο ιή μ α τ α του « Ι σ π α ν ία » , α π ό τις η μ ερ ο μ η νίε ς που έ­
χουν ο ρ ισ μ έν α α π ' αυτά κ α ι α π ό μ α ρ τυ ρ ίες τις γ υ ν α ίκ α ς του.
γ ρ ά φ τ η κ α ν μ ετα ξύ Σ επ τέμ β ρ η κ α ι Ν οέμβ ρη του 1937. Π ότε έ­
στειλε τ α χ ειρ ό γ ρ α φ α σ τον Α λ τ ο λ α γ κ ίρ ε δεν είναι γ ν ω σ τ ό , α λ ­
λά ό τα ν τυπ ώ θη κ ε ήτα ν οι μέρες που κ α τά ρρ ευσ ε το μ έτω π ο της
Κ α τα λ ο ν ία ς, Γ ενάρ ης του 1939, κ α ι είπ αν μετά π ω ς α π ό την έ κ ­
δοση δε σ ώ θ η κ ε ούτε ένα α ν τίτ υ π ο . Έτσι, σ α ν π ρ ώ τη έ κ δ ο σ η
τη ς « Ισ π α ν ία ς » είχε γίνει γ ν ω σ τ ή εκείνη που έ κ α μ ε το 1940 στο
Μ εξικό ο Ι σ π α ν ό ς σ ο υ ρ εα λισ τή ς π ο ιη τή ς κ αι φ ίλος του Βαλλιέ­
χο, Χ ουάν Α αρ έα, με τίτλο « Π ροφ ητεία της Α μ ερ ικ ή ς» , απ ό ά λ ­
λο α ν τίγ ρ α φ ο που του είχε στείλει ο Β α λ λιέχ ο . Ε κ εί ο Λ αρ έα
έλεγε π ω ς: « μ ια π ρ ώ τη έ κ δ ο σ η αυτού του βιβλίου που έγινε απ ό
το υ ς σ τ ρ α τ ιώ τ ε ς της Δ η μ ο κ ρ α τ ία ς σ το Α ν α τ ο λ ικ ό Μ έ τω π ο , επ ρ ό κ ε ιτ ο να κ υ κ λ ο φ ο ρ ή σ ει ό τ α ν έγινε η κ α τ α σ τ ρ ο φ ή της Κ α ­
τα λ ο ν ία ς. Ε κ εί έμεινε ά δ ετο , χ ω ρ ίς να σωθεί ούτε ένα αντίτυπ ο
κ αι υπο θέτουμ ε π ω ς η έ κ δ ο σ η θα κ α τ α σ τ ρ ά φ η κ ε α π ό τους ε χ ­
θρούς του ισ π α ν ικ ο ύ λαού».
Ε π ί τέ σ σ ε ρ ις ο λ ό κ λ η ρ ε ς δ ε κ α ε τ ίε ς και, φ υ σ ικ ά , ύ σ τερ α απ ό
το μ εσ ο υ ρ ά ν η μ α του δ υ σ τυ χισ μ έ ν ο υ ό σ ο ζούσε Β α λ λ ιέ χ ο σαν
ο μεγαλύτερος σύγχρονος ποιητής της ισπ α νικ ής γ λ ώ σ σ α ς, π ο λ ­
λοί α π ό το υ ς μ ελ ε τη τές του έργου του α μ φ έ β α λ α ν για το αν είχε
γίνει π ο τ έ η έ κ δ ο σ η κ αι π ω ς μ ά λ λ ο ν θα ε π ρ ό κ ε ιτ ο περί μύθου
ή, π ω ς κι αν έγινε, ο π ω σ δ ή π ο τ ε δε σώ θηκε σαν α π ο δ ε ικ τικ ό ούτε
ένα α ν τίτ υ π ο . Α υτά ίσ α με το Σ επ τ έμ β ρ η του 1979 που ο Χιλιανός κ α θ η γ η τ ή ς κ αι π ο ιητής Π έ δ ρ ο Α ά σ τ ρ α μαζί με τον κ α θ η ­
γητή Χ ο υ ά ν Χ ιλ α μ π έ ρ τ , ήρ θαν σε επα φ ή με ένα ν τ έ ω ς μαχητή
ο ο π ο ίο ς είχε λά βει μ έρ ο ς στο τύ π ω μ α του βιβλίου στο μ έτω π ο ,
κι α υ τ ό ς το υ ς δ ή λ ω σ ε ε μ φ α τ ικ ά π ω ς η έ κ δ ο σ η έγινε κα; π ω ς
13

ο ίδιος είχε έ ν α α ν τίτ υ π ο στη βιβλιοθήκη του!
Το εύρημα τω ν Lastra κ α ι Gilabert θεω ρ ήθη κε τό τε π α ν ισ π α νικ ό νέο σ τα ισ π α ν ικ ά κ α ι λ α τ ιν ο α μ ε ρ ικ ά ν ικ α π ε ρ ιο δ ικ ά . Και,
α π ό την τόσ η δ η μ ο σ ιό τ η τ α , βρέθηκ ε α κ ό μ η ένα α ν τίτ υ π ο . Έ ­
ν α ς κ α λ ό γ ε ρ ο ς , στο μ ο να σ τή ρ ι του Μ ο νσ ε ρ ά τ τη ς Κ α τ α λ ο ν ία ς ,
το εντό π ισ ε στη βιβλιοθήκη του μ ονα σ τη ρ ιο ύ. Το π ρ α γ μ α τ ικ ά
χ α ρ α κ τ η ρ ισ τ ικ ό αυτής της έ κ δ ο σ η ς είναι η συγκινητικ ή π α ρ ο υ ­
σίαση που, κ ά τ ω α π ό τον τίτλο « Ι σ π α ν ία , π α ρ ε λ θ έ τω α π ' εμού
το ποτήριον τούτο», λέει κ α τ ά λέξη: « Σ τρ α τ ιώ τ ες της Δ η μ ο κ ρ α ­
τία ς έ φ τ ια ξα ν το χ α ρ τί, σ το ιχ ειο θ έ τη σ α ν το κείμενο κ α ι κ ίν η­
σ α ν τις μ η χ α ν έ ς.
Λ ο γ ο τ ε χ ν ικ έ ς ε κ δ ό σ ε ις του Κ ο μ μ ισ α ρ ιά το υ . Σ τ ρ α τ ό ς τη ς Α ­
ν α το λ ή ς . Π ό λ ε μ ο ς Α ν ε ξ α ρ τ η σ ία ς . Έ τ ο ς 1939». Ε π ιπ λ έ ο ν στην
έ κ δ ο σ η α ν α φ έ ρ ε τ α ι π ω ς το βιβλίο τέλειω σε σ τις 20 του Γενάρη
το 1939 κ α ι τυ π ώ θ η κ ε σε 1100 α ν τίτ υ π α .
Κ ά π ω ς έτσ ι δ η μ ιο υ ρ γο ύ ν τα ι οι μύθοι γύρω α π ό τα ο ν ό μ α τ α
κ α ι τις α ν θ ρ ώ π ιν ε ς π ρ ά ξε ις. Τ ην ε π ο χ ή του π ο λ έ μ ο υ ο Β αλ λιέ­
χο δεν είχε κ α ιρ ό να είναι δ υ σ τ υ χ ή ς στο Π α ρ ίσ ι κι έγρ αφ ε τότε
σ το ν Χ ουάν Λ α ρ έα , τον Ο κ τ ώ β ρ η του 1939: « Ε ίμ α σ τ ε τό σ ο απ ο ρ ρ ο φ η μ έ νο ι α π ό τα γ εγ ο ν ό τ α που η ίδια η ψυχή δε μ α ς φ τ ά ­
νει!... Δ ουλεύουμε πολύ κ α ι δεν μ π ο ρ ο ύ μ ε να κ ά ν ο υ μ ε ό σ α θα
θέλαμε λό γω της θέσης μ α ς τω ν α λ λ ο δ α π ώ ν . Και τίπ οτε α π ' ό,τι
κ ά νο υ μ ε δε μ α ς ικ α ν ο π ο ιε ί κ α ι θα θέλα μ ε να π ε τ ά ξ ο υ μ ε στην
π ρ ώ τη γρ α μ μ ή του μετώ που». Μ έσα σ το π α ρ α λ ή ρ η μ ά του, πριν
ξεψ υχήσει, σ τις 15 Α π ρ ιλίο υ 1938, ένα α π ό τα π ρ ά γ μ α τ α που
ήθελε να κ άμ ει, κ α τ ά μια μ α ρ τυ ρ ία — του Γ κ ο ν θ ά λ ο Μ όρε —
ήταν: «Σ τη ν Ισ π α ν ία . Θ α π ά ω σ τη ν Ισ π α ν ία » .
Στην Ισπανία, στο Περού, ο λ ό κ λ η ρ ο ς ο ισ π α νόφ ω ν ος κ ό σμος,
που τον αγνό ησ ε όσο ζούσε, θυμούνται σήμερα το Β αλλιέχο, τον
ποιητή που τρ α γ ο ύ δ η σ ε την Ι σ π α ν ία σ το υ ς πιο βαθιά α ν θ ρ ώ π ι­
νους τόνους. Έ τ σ ι , π α ρ ά λ λ η λ α με το να α π ο τ ε λ ε ί αυτή η έ κ δ ο ­
ση ένα φόρο τιμ ή ς στην Ισ π α ν ία , είναι κ αι μια μ ικ ρή διεθνής
σ υνάντησ η για το ν ποιητή της. Γιατί τό σ ο εγώ όσ ο κ αι οι ά λ λο ι
τέσ σ ερις σ υγγρ α φ είς που σ υ μ μ ε τέ χ ο υ ν σ' αυτή την έ κ δ ο σ η , π ι­
στεύουμε σ το μ εγαλείο του α π λ ο ύ του δ ημιουργού του π ο ιή μ α ­
το ς « Ισ π α ν ία , π α ρ ελθέτω α π ' εμού το π οτήριον το ύτο », σα ν μια
16

καίρια π ο ιητικ ή μ αρ τυρ ία του δ ια νο η τικ ο ύ και π ο λ ιτικ ο ύ κ λ ί­
μ α το ς τ η ς ε π ο χ ή ς που γ ρ ά φ τ η κ ε , που το π ο ιη τικ ό κ α ι α ν θ ρ ώ π ι­
νο π ά θ ο ς που το δονούν του δίνουν εκείνη τη μ ο ν α δ ικ ό τ η τ α που
χ α ρ α κ τη ρ ίζ ε ι τα π ρ α γ μ α τ ικ ά έργα τέχνης.
Τ ε λ ειώ ν ο ντα ς, θέλω να ε υ χ α ρ ισ τ ή σ ω θερμά το υ ς τέσ σ ερ ις α ­
γ α π η τ ο ύ ς φ ίλ ο υς που σ υνεισέφ ερα ν ο κ α θ έ ν α ς α π ό μια μελέτη
γι' αυτή την έ κ δ ο σ η : Jean, Α εφτέρη, Roberto, Julio, muchisimas
gracias.
Ρήγας Κ αππάτος
Ιούλιος 1985

17

Edward E. Malefakis, ΗΠΑ (1933)
Γεννήθηκε στην πολιτεία Σ π ρ ίνγ κ φ ίλν τ της Μ α σ α χ ο υ σ έ τ η ς α π ό
Έ λ λ η ν ε ς γονείς, Κρητικούς. Το 1965 πήρε το ν τ ο κ τ ο ρ ά του από
το π α ν επ ισ τ ή μ ιο Κ ο λούμ π ία με μία διατριβή για τον ισ π α ν ικ ό
ε μ φ ύ λ ω π ό λ ε μ ο . ' Ε κ τ ο τ ε δ ίδ α ξ ε ω ς βοηθός κα θη γη τή κ αί μετά
ω ς κ α θ η γ η τή ς σε δ ιά φ ορ α π α ν ε π ισ τ ή μ ια τω ν Η . Π .Α . Α π ό το
1974 ίσαμε σήμερα κατέχει την έ δρ α της ισ τορίας του 20ου αιώνα
στο π α ν επ ισ τ ή μ ιο Κ ολο ύμ π ία τη ς Ν έ α ς Υ ό ρ κ η ς με ειδίκευση
σ το ν ισ π α ν ικ ό εμφύλιο π ό λεμ ο . Έ χ ε ι τιμηθεί με δ ιά φ ο ρ ε ς δ ια ­
κ ρ ίσ ε ις

και

Fellowship,

ε ιδ ικ ά

β ρ α β ε ία - υ π ο τ ρ ο φ ίε ς

όπως:

1961-62, Guggenhein Fellowship,

Fulbright

1974-75, N E H

Research G rant, 1877-78, Βραβείο Α μ ε ρ ικ α ν ικ ή ς Ε τα ιρ ία ς, 1971.
Α π ό το 1966-74 ή τ α ν π ρ ό ε δ ρ ο ς τ η ς Σ υ μ β ο υ λ ε υ τικ ή ς Ε π ιτ ρ ο π ή ς
τη ς Β ιβ λιοθήκης του Κ ογκρ έσ ο υ τω ν Η Π Α για την επιλογή καί
α γ ο ρ ά ισ π α ν ικ ώ ν βιβλίων για ο λ ό κ λ η ρ η την Α μ ερ ικ ή. Υπήρξε
σ υνιδρ υτής τ η ς Ε τα ιρ ία ς Ι σ π α ν ικ ώ ν κ α ί Π ο ρ τ ο γ α λ ικ ώ ν Σ π ο υ ­
δών, 1969-72, μ έλ ο ς τη ς Ε π ιτ ρ ο π ή ς Α π ο ν ο μ ή ς Β ραβείω ν της Α ­
μ ερ ικ α ν ικ ή ς Ισ τ ο ρ ικ ή ς Ε τ α ιρ ία ς , κ .τ .λ . Η ειδίκευσή του στον
ισπ α νικ ό εμφύλιο π όλεμο τον έχει κάμει π α σ ίγν ω σ το στην Ι σ π α ­
νία, όπου μ ε τ α κ α λ ε ίτ α ί συχ νά να διδ ά ξει σε δ ιά φ ο ρ α π α ν ε π ι­
σ τήμ ια , ε νώ τ ο βιβλίο του « Α χ ρ ο τίκ η μ ετα ρ ρ ύ θ μ ισ ή καί ε π α ν ά ­
σ τα σ ή τω ν χ ω ρ ι κ ώ ν σ τη ν /σπανί'α.* Χατα/3οΑη του εμφυλίου π ο ­
λέμο υ» δ ιδ ά σ κ ε τ α ι σε ό λ α τα π α ν ε π ισ τ ή μ ια τ η ς χ ώ ρ α ς κ α ί έχει
π ρ α γ μ α τ ο π ο ιή σ ε ι σ τα ισ π α ν ικ ά π έντε ε κ δ ό σ ε ις: 1971, '72, '76,
'80, '82* α π ό το 1984 που μ ε τ α φ ρ ά σ τ η κ ε σ τα π ο ρ τ ο γ α λ ικ ά , δι­
δ ά σ κ ε τ α ι κ α ί σ ' αυτή τη χ ώ ρ α . Σ χ ε δ ό ν ο λ ό κ λ η ρ η η σ υ γ γρ α φ ι­
κή του δ ρ α σ τ η ρ ιό τ η τ α έχει για θέμα τη ς τον ισ π α ν ικ ό εμφύλιο
πό λεμο: « Τ α κ ό μ μ α τ α της α ρ ισ τ ε ρ ό ς καί η Δ εύτερ η Α η μ ο κ ρ α 18

τία», (1971). «Χ ω ρικοί, π ο Α ίπ κ ή καί ο εμ φ ύ λιο ς π ό λ ε μ ο ς,
7937-39^, (1972). «Εσ ω τερικές δ ια μ ά χ ε ς της δ η μ ο κ ρ α π κ ή ς πλευ­
ρ ά ς σ το ν ί.Ε .7 7 .» , (1977). «Ο /ν δ α λ έθ ίο 77ρίέτο καί ο ισ π α ν ικ ό ς
σ οσ ια λισ μ ό ς^ , (1975). «Ο ικ ο νομία , κοινωνία καί ποΑίΠκή σ τη ν
Α ν δ α λ ο υ σ ία του π ρ ώ του τρίτου του 20ου α ιώ ν α » (1979), κ.α .
Ό λ α χ ω ρ ίς εξαίρεση τα σ υ γ γρ ά μ μ α τα του Έ ντο υα ρ ντ-Α εφ τέρ η
Μ α λ εφ ά κ η έ χο υ ν μ ετα φ ρ α σ τε ί σ τ α ισ π α ν ικ ά κ αί μ ερικά σ τα
π ο ρ τ ο γ α λ ικ ά . Το 1984 το Κέντρο Ortega y Gasset τη ς Μ α δ ρ ίτ η ς
ο ρ γά νω σ ε στο Τ ο λ έ δ ο μια ισ το ρ ικ ή συνάντησ η ό λω ν τω ν α ρ ­
χ ηγώ ν τω ν π ο λ ι κ ώ ν κ ο μ μ ά τ ω ν τη ς Ι σ π α ν ία ς για συζητήσεις
μιας ε β δ ο μ ά δ α ς με θέμα τα π ο λ ιτικ ά γεγ ο νό τα σ ' αυτήν τη χ ώ ­
ρα α π ό το!εμφύλιο π ό λ ε μ ο κι ε δ ώ ' σ' αυτή τη σ υνάντηση κ λ ή ­
θηκε κ αι πήρε μέρος καί ο Μ α λ εφ ά κ η ς . Για το έτος-μ νήμ η στον
ισ π α ν ικ ό εμφύλιο π ό λ ε μ ο , η μ ε γ ά λ η ς κ υ κ λ ο φ ο ρ ία ς ισ π α ν ικ ή ε­
φημερίδα «El pais» θα δημοσιεύσει μια σειρά απ ό 20 άρθρα γ ρ α μ ­
μένα α π ό ε ιδ ικ ο ύ ς γι' αυτόν τ ο ν π ό λ ε μ ο κ α ι ο Μ α λ ε φ ά κ η ς κ λ ή ­
θηκε να γ ρ ά ψ ε ι δύο α π ' αυτά κ α ι να επ ο π τεύ σ ε ι για τη σ υ γ γ ρ α ­
φή και τη δημοσίευσ η τω ν υ π ο λ ο ίπ ω ν . Ζει στη Νέα Υόρκη και
είναι σ τενά σ υν δεδ εμ έν ο ς με την Ε λ λ ά δ α .

19

Η ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΚΗ ΠΑΡΑΤΑΞΗ
ΣΤΟΝ ΙΣΠΑΝΙΚΟ ΕΜΦΥΛΙΟ ΠΟΛΕΜΟ
Ε Ν Τ Ο Υ Α Ρ Ν Τ Ε. Μ Α Λ Ε Φ Α Κ Η Σ
Ο Ισ π α ν ικ ό ς εμ φ ύλιος π ό λ ε μ ο ς έχει σ υχ νά χ α ρ α κ τ η ρ ισ τ ε ί ω ς
«ο τελευτα ίος δ ίκ α ιο ς α γ ώ ν α ς , ο τελευτα ίος δ ί κ α ^ ς σ κ ο π ό ς σε
έναν όλο κ αί πιο π ε ρ ίπ λ ο κ ο κ ό σ μ ο , όπου τα η θ ικ ά σ υ μ π ερ ά ­
σ μ α τ α β γ ή κ α ν κ α ί ά ν θ ρ ω π ο ί κ α λ ή ς θέλησ ης μ π ο ρ ο ύ σ α ν να υ­
π ο σ τη ρ ίξο υν α ν ε π ιφ ύ λ α κ τ α τ α δ ίκ α ια τη ς ελευ θερ ίας ενάντια
σ το φ α σ ισ τικ ό ο λ ο κ λ η ρ ω τισ μ ό . Α υτό το συναίσθημα, που ήτα ν
κοινό σε π ο λ ύ κ ό σ μ ο που έζησε την ισ π α νικ ή εμφύλια σ ύ ρ ρ α ­
ξη, συνεχίζεται με την π α ρ ά ξ εν η α δ υ ν α μ ία του Δ εύτερου Π α γ ­
κόσμιου Π ό λ ε μ ο υ (στην ουσία μία ηθική σ τα υ ρ ο φ ο ρ ία πιο β α ­
θιά κ αί α π ο φ α σ ισ τ ικ ή ) να π ρ ο κ α λ έ σ ε ί π α ρ ό μ ο ιε ς συγκινήσεις
α ν ά μ εσ α σ τ ο υ ς δ ια νο ούμ ενους.
Με ο π ο ίο δ ή π ο τ ε τ ρ ό π ο κί α ν εξηγήσει κ α ν ε ίς το σίφουνα συ­
γκινήσεω ν με το ν οπ οίο ο δ υ τ ικ ό ς κ ό σ μ ο ς α ν τ α π ο κ ρ ίθ η κ ε στον
ισ π α ν ικ ό εμφύλιο π ό λεμ ο , υ π ά ρ χ ε ι ένα α δ ια μ φ ισ β ή τ η το γ εγ ο ­
νός: δεν ή τ α ν έ ν α ς α γ ώ ν α ς α ν ά μ ε σ α σε δύο α π ό λ υ τ α ομ ο ιο γε­
νείς π α ρ α τ ά ξε ις. Ο ισ π α ν ικ ό ς εμφ ύλιος π ό λ ε μ ο ς χ α ρ α κ τ η ρ ίσ τ η ­
κε, ίσω ς π ερ ισ σότερο απ ό κάθε ά λ λ ο εμφύλιο π ό λεμ ο αυτού του
α ιώ να, α π ό τη ν εσ ω τερ ικ ή δ ια ίρ εσ η , ιδιαίτερα στη δ η μ ο κ ρ α τ ι­
κή π α ρ ά τ α ξ η . Έ μ ο ι α ζ ε πιο π ο λ ύ με τα μ εσ α ιω ν ικ ά μυστήρια,
με την εμ μ ονή του α ν ά μ ε σ α σ το κ α λ ό κ α ι σ το κ α κ ό , π α ρ ά με
τις ε λ λ η ν ικ έ ς τ ρ α γ ω δ ίε ς ή το σ ύ γ χ ρ ο ν ο θέατρ ο , π ου π α ρ ο υ σ ιά ­
ζουν τον κ ε ν τ ρ ικ ό ή ρ ω α σ α ν εχθ ρ ό του ίδιου του εαυτού του,
αν ίκ α ν ο να νικήσει γιατί δεν ελέγχει τις δ υνά μεις που υ π ά ρ χο υν
μέσα του.
Α υτό δεν π ρ έπ ε ι να μ α ς ε κ π λ ή σ σ ε ι αν λ ά β ο υμ ε υ π ' όψη μ α ς
την ισ π α νικ ή ισ το ρ ία σ τα χ ρ ό ν ια π ου π ρ ο η γ ή θ η κ α ν του εμφ ύ­
λιου σ π α ρ α γ μ ο ύ . Η ειρηνική π τώ σ η τη ς μ ο ν α ρ χ ία ς το 1931, που
έγινε ύ σ τε ρ α α π ό συνερ γα σία τ ω ν σ ο σ ια λ ισ τώ ν με τις π ρ ο ο δ ευ ­
τ ικ έ ς μ ά ζε ς τ η ς μ εσ α ία ς τ ά ξ η ς , δεν έφερε μια σ τα θερή εθνική
ομοφω νία υπέρ τ η ς Δ η μ ο κ ρ α τ ία ς . Α π ό την π ρ ώ τη στιγμή, η πιο
21

δυνα τή σε αριθμό ε ρ γ α τ ικ ή ορ γά νω σ η τη ς Ι σ π α ν ία ς , η Εθνική
Σ υ ν ο μ ο σ π ο ν δ ία Ε ρ γ α τ ώ ν (στο εξής Ε .Σ .Ε .), α ν α ρ χ ο σ υ νδ ικ α λ ισ τ ικ ώ ν α π ο κ λ ίσ ε ω ν , π ρ ο σ π ά θ η σ ε να α ν α τρ έ ψ ε ι την κ αινούρια
κυβέρνηση με μια δεύτερη κοινωνική επα νά σ τ α σ η , που τρ α β ώ ν­
τ α ς πιο μ α κ ρ ιά α π ό τις μ ετα ρ ρυ θμίσεις που εξά γ γε ιλ α ν οι δ η ­
μ ο κ ρ α τ ικ ο ί, θα τέλειω να ν μια για π ά ν τ α με τον κ α π ιτ α λ ισ μ ό ,
με τις σ υ ν τη ρ η τικ ές μ ετα ρ ρυ θμίσ εις της κ υβέρ νησ ης κ αι με οπ ο ια δ ή π ο τ ε άλλη ε κ δ ή λ ω σ η που θεω ρ ο ύσ α ν εκ μ ετ ά λ λ ευ σ η και
καταπίεση του α ν θρ ώ π ου α π ό τον ά ν θρ ω π ο .
Η δ υνα μ ική α ντιπολίτευση της Ε .Σ .Ε . θα μ πο ρ ο ύσ ε να κ ρ α ­
τηθεί υπό έλεγχο αν ο σ ο σ ια λ δ η μ ο κ ρ α τ ικ ό ς σ υ ν α σ π ισ μ ό ς που
έφερε τη Δ η μ ο κ ρ α τ ία είχε διατηρηθεί. Α λ λ ά αυτό δεν έγινε. Τα
δ η μ ο κ ρ α τ ικ ά κ ό μ μ α τ α της Ισ π α ν ικ ή ς Α ρ ισ τ ερ ά ς , που σ τη ρ ί­
ζ ο ν τα ν στη μ εσαία τά ξη, δε θέλησα ν να δ εχ τ ο ύ ν τις συνέπειες
των κοινωνικών α ρ χ ώ ν που τόσο δ υ να μ ικ ά δια κήρυξαν το 1931.
Η υ π α ν ά π τυ ξ η τη ς ισ π α ν ικ ή ς ο ικ ο ν ο μ ία ς ή τα ν αν ίκ α ν η να λύ­
σει το π ρ ό β λ η μ α τη ς α ιώ ν ια ς αν ερ γ ία ς, επιδεινω μένο τώ ρ α απ ό
την π α γ κ ό σ μ ια κρίση. Και π ά ν ω α π ' ό λ α , γιατί οι σ ο σ ια λ ισ τές
δε δ έ χ ο ν τ α ν πια την κ οινοβουλευτική δ η μ ο κ ρ α τ ία , εν μέρκι για
τη χρονοτριβή της στην εφαρμογή μεταρρυθμίσεων, εν μέρει από
φόβο π ρ ο ς τις φ α σ ισ τικ έ ς νίκ ες στη Γερμανία και στην Αυστρία
το 1933-34 κ αι εν μέρει γ ιατί οι π ρ ώ τ ε ς ε κ λ ο γ έ ς τη ς Δ η μ ο κ ρ α ­
τίας, αφού πέρασε ο α ρ χ ικ ό ς ενθουσιασμός, δεν τους ευνόησαν.
Το φθινόπω ρο του !933 οι σ ο σ ια λ ισ τές δ ιά λ υ σ α ν τη συμμαχία με τους δ η μ ο κ ρ α τ ικ ο ύ ς της Α ρ ισ τ ε ρ ό ς , χ α ρ α κ τ η ρ ίζ ο ν τ ά ς
τους αδ ύν α το υς, α ν ίκ α ν ο υ ς κ αι π ρ ο δ ό τ ε ς . Σ α ν υ π ο κ α τ ά σ τ α τ ο
π ρ ο σ π ά θ η σ α ν , α ν επ ιτυ χ ώ ς, να δημιουργήσουν ένα ε ρ γ α τ ικ ό μέ­
τω π ο με την Ε .Σ .Ε . κ α ι τον Ο κ τώ β ρ η του !934 ε ξ α π ό λ υ σ α ν μια
πολύ ά σ χ η μ α ο ρ γα νω μ ένη επ ίθ ε σ η -επ α νά σ τ α σ η ενάντια στην
κεντρο-δεξιά κυβέρνηση που β ρ ίσ κ ο ντα ν στην αρχή. Η ή τ τ α της
ε π α ν ά σ τ α σ η ς του Ο κ τώ β ρ η διαίρεσε το σ ο σ ια λ ισ τικ ό κ ίνημα.
'Ε ν α τμ ή μ α , με ε π ικ ε φ α λ ή ς τον Ινδαλ έθ ιο Π ρ ιέτο, π ρ ο σ π ά θ η ­
σε να επανεγκαθιδρύσει τον παλιό σοσιαλισ τικό συμβιβασμό της
ρεφορμιστικής τ α κ τ ικ ή ς που προϋπέθετε συνεργασία με τους δη­
μ ο κ ρ ά τ ε ς τη ς Α ρ ισ τ ερ ά ς . Το ά λ λ ο τ μ ή μ α , με α ρ χ η γ ό το Φρανθίσ κο Λ ά ρ γ κ ο Κ α μ π α λ ιέρ ο , π ρ ο σ π α θ ο ύ σ ε να βρει τη σ ω τηρ ία
22

του στην α ν α ν έ ω σ η και στην έντα σ η του ε π α ν α σ τ α τ ι κ ο ύ πνεύ­
μ α το ς.
Αν η κ εν τρ ο -δ εξιά ή τα ν πιο ευέλικτη κ αι είχε ένα ν κ α λύτερ ο
ο ρ α μ α τ ισ μ ό για το μέλλ ον, η δ ιά σ π α σ η τη ς Α ρ ισ τ ε ρ ά ς θα την
άφηνε να κ υβερνήσει ε π ' αό ρ ισ το . Σ τη ν ουσία, οι α ν τ ιδ ρ α σ τ ι­
κοί κ έρ δ ισ α ν το ν έ λ εγ χ ο του σ υ ν α σ π ισ μ ο ύ τ η ς κ ε ν τρ ο -δ εξ ιά ς
το 1935, α λ λ ά με την ε ν τε λ ώ ς α ρ ν η τικ ή σ τά σ η το υς α ν ά γ κ α σ α ν
την Αριστερά να συσπειρωθεί π ροσω ρινά σ ένα λα ικ ο -μετω πικ ό
σ υν α σ π ισ μ ό πριν α π ό τις ε κ λ ο γ έ ς του 1936. Μ όλις κ έρ δ ισ α ν τις
ε κ λ ο γ έ ς , οι π α λ ιέ ς δ ια φ ω νίες ά ρ χ ισ α ν ξα νά σ το υ ς κ ό λ π ο υ ς τη ς
Α ρ ισ τερ ά ς. Η Κυβέρνηση Λ αϊκ ού Μ ετώ π ο υ, που α π ο τ ελ ο ύ ν τα ν
α π ο κ λ ε ισ τ ικ ά α π ό δ η μ ο κ ρ α τ ικ ο ύ ς τη ς Α ρ ισ τερ ά ς, σ τη ρ ίζο ν τα ν
α πόλυτα μ ο ν ά χ α α π ό την προοδευτική μεσαία τάξη και α π ό τους
σ ο σ ια λ ισ τές του Π ριέτο. Οι ο π α δ ο ί του Κ α μ π α λ ιέρ ο , η Ε .Σ .Ε .
κ α ι οι κ ο μ μ ο υ ν ισ τ έ ς (που για π ρ ώ τ η φ ορά α π ο κ τ ο ύ σ α ν π ο λ ιτι­
κή σ η μ ασ ία ) τ α λ α ν τ ε ύ ο ν τ α ν α ν ά μ ε σ α σε δύο θέσεις: να κ ιν η το ­
ποιηθούν για να α ν α τρ έ ψ ο υ ν α μ έ σ ω ς αυτό που θεω ρ ούσ α ν ένα
α σ τ ικ ό κ α θ ε σ τ ώ ς ή να σ υ ν υ π ά ρ ξο υ ν μαζί του ό σ ο δ ια ρ κ ο ύ σ α ν
οι σ υνθήκες για μια κοινωνική ε π α ν ά σ τ α σ η . Αυτή η α μ φ ιτ α λ ά ν ­
τευση δ ιά ρ κ ε σ ε ό λο υ ς το υς μ ήνες που μ ε σ ο λ ά β η σ α ν α π ό τις ε­
κ λ ο γ έ ς ίσ α μ ε το ξ έ σ π α σ μ α του εμφυλίου πολέμου, κι αυτό οφ είλονταν κ α τ ά κύριο λόγο σ το ότι η ε ρ γ α τ ικ ή Α ρ ισ τ ερ ά ή τα ν
ανίκανη, για άλλη μια φορά, να ενωθεί. Η Ε .Σ .Ε . απ αιτο ύσε σαν
τίμημα τη ς ε ν ό τ η τ α ς την α μ ε τ ά κ λ η τ η και ορ ισ τικ ή α π ο κ ή ρ υ ξ η
του κοινοβουλευτισ μ ού κ αι την α π ό λ υ τη π ρ ο σ κ ό λ λ η σ η στην ε­
π α ν α σ τ α τ ικ ή τ α κ τ ικ ή . Ο ύτε οι ο π α δ ο ί του Λ ά ρ γ κ ο Κ α μ π α λ ιέ ­
ρο ούτε οι κο μ μ ο υνισ τές ήταν διατεθειμένοι να δ εχτούν αυτή την
τ α κ τ ικ ή , ίσ ω ς γ ια τί ο μ α ρ ξ ισ τ ικ ό ς φ ιλ ο σ ο φ ικ ό ς σ χ η μ α τ ισ μ ό ς
τους τους είχε πρ οικ ίσ ει με π ερ ισ σ ό τερ η σω φροσύνη α π ό τους
ο π α δ ο ύ ς κ α ι τ ο υ ς η γ έτ ες τη ς Ε .Σ .Ε .
Με λίγα λόγια, οι π α ρ α μ ο ν έ ς του εμφυλίου π ο λέμο υ έβ ρ ισ κ α ν
την Α ρ ισ τερ ά δ ια σ π α σ μ έ ν η δ ιπ λ ά . Τ α ε ρ γ α τ ικ ά τ μ ή μ α τ α βρί­
σ κ ο ν τ α ν α π ο μ α κ ρ υ σ μ έ ν α α π ό τα τ μ ή μ α τ α τη ς μ ε σ α ία ς τά ξη ς
ε ξ α ιτία ς τη ς π ρ ο σ κ ό λ λ η σ ή ς το υ ς σ τα συν θή μ α τα τη ς κ οιν ω νι­
κ ή ς ε π α ν ά σ τ α σ η ς . Π α ρ ά λ λ η λ α ό μ ω ς η ίδια η εργατικ ή τάξη βρί­
σ κ ο ν τ α ν διαιρεμένη τό σ ο π ά ν ω στο θέμα τη ς έ ν τ α σ η ς με την
23

ο π ο ία θα π ίεζαν για την επιτέλεσ η τ ω ν ε π α ν α σ τ α τ ι κ ώ ν σ κ ο π ώ ν
το υ ς ό σο κ α ί την τ α κ τ ικ ή που θα έ π ρ ε π ε να ακ ο λο υ θ ή σ ο υ ν.
Σ α να μην α ρ κ ο ύ σ α ν α υ τ ές οι δια ιρ έσ εις τω ν κ ο μ μ ο υ ν ισ τώ ν ,
ot μ εσαίες δ η μ ο κ ρ α τ ικ έ ς τά ξεις τ η ς Α ρ ισ τ ερ ό ς β ρ ίσ κ ο ν τα ν διαι­
ρεμ ένες μ ετα ξύ τ ο υ ς γ ια το σ π ο υ δ α ία ς σ η μ α σ ία ς για τη ν Ι σ π α ­
νία θέμα του α υ τ ο νο μ ισ μ ο ύ . Η α π ο τ υ χ ία ε κ σ υ γ χ ρ ο ν ισ μ ο ύ του
19ου αιώ να είχε δ η μιουργήσ ει α υ τ ο ν ο μ ισ τ ικ έ ς τά σ ε ις σ τις δύο
πιο ε κ β ιο μ η χ α ν ο π ο ιη μ έ ν ε ς π ε ρ ιο χ έ ς τ η ς Ι σ π α ν ία ς , τ η ν Κ αταλο νία κ α ί την π ερ ιο χ ή τω ν Β ά σ κ ω ν . Και ot δύο π ε ρ ιο χ έ ς π ρ ο ­
σ χ ώ ρ η σ α ν στη δ η μ ο κ ρ α τ ικ ή π α ρ ά τ α ξ η για να δ ια τη ρ ή σ ο υ ν ή
να εξα σ φ α λ ίσ ο υ ν τ η ν τ ο π ικ ή αυτο νομ ία το υς ε νάντια σ τη ν π ρ ο ­
σ π ά θ ε ια τω ν ε θ νικ ισ τώ ν για την α ν α δ η μ ιο υ ρ γία μ ία ς ισ χ υ ρ ή ς ε­
ν ω μ έ ν η ς Ισ π α ν ία ς . Α υ τό ς ό μ ω ς ο δ ε σ μ ό ς που έδενε α υ τ έ ς τις
σ η μ α ν τ ικ έ ς π ε ρ ιο χ έ ς τη ς ιβηρικής χερ σ ον ή σ ο υ με τη Δ η μ ο κ ρ α ­
τία, π α ρ ά λ λ η λ α τις χώ ρ ιζε α π ' αυτήν, γ ια τ ί ο φ ό β ο ς π ω ς το ν ο ­
μοσχέδιο της αυτο νομ ίας θα μ πορούσε να παραβιασθεί α π ό τους
συ μ μ ά χ ο υ ς τους, τις έκ α νε να πιέζουν υπ ερβ ολικά για το δ ικ α ίω ­
μα σ χ η μ α τ ισ μ ο ύ ξ ε χ ω ρ ισ τ ώ ν κυβερ νήσ εω ν.
. Οι διαιρέσεις που υ π ή ρ χ α ν στην κ α ρ δ ιά τη ς ισ π α ν ικ ή ς Δ εξ ιά ς
δε μ α ς ενδια φέρουν τό σ ο , για δ ιά φ ο ρ ο υ ς λόγους. Κ α τ ά κύριο
λό γο, μόλο που υ π ή ρ χ α ν , σε κ α μ ιά στιγμή δεν ή τ α ν τ ό σ ο ισ χ υ­
ρές σε κ αιρ ό ειρήνης, γ ια τί η Δ εξ ιά υ π ή ρ χ ε κ α ν ο ν ικ ά π ε ρ ισ σ ό ­
τερο σ α ν αντιπολίτευση π α ρ ά σα ν κυβέρνηση. Κ ατά δεύτερο λ ό ­
γο, γιατί ο σ τ ρ α τ ό ς , χ ω ρ ίς ιδ ια ίτερ ες ιδ ε ο λ ο γ ικ έ ς π ρ ο σ κ ο λ λ ή ­
σεις κ α ι χ ω ρ ίς να έχει μπει πριν σ τη ν πο λιτικ ή ζωή, α π ό την
π ρ ώ τη στιγμή τ η ς εξ έγ ε ρ σ η ς, σ τις 18 Ιουλίου του 1936, κ υ ρ ιά ρ ­
χ η σ ε α π ό λ υ τ α π ά ν ω στη Δ εξιά. Μ ' αυτό τον τ ρ ό π ο περιόρισε
σε δεύτερο π λ ά ν ο το μ ίσ ο ς που έτρ εφ α ν μ ετα ξύ το υ ς οι μ ο ν α ρ ­
χ ικ ο ί κ α ι οι σ υντηρ ητικοί δ η μ ο κ ρ α τ ικ ο ί κ α θ ώ ς κι α ν ά μ εσ α σ τα
πιο σ υ ν τη ρ η τικ ά σ το ιχ εία κ α ι σ το μ ικ ρ ό σε δύνα μη Φ α σ ισ τ ικ ό
Κ ό μ μ α , τη Φ ά λ α γ γ α . Ο κ ύρ ιο ς φ ό β ο ς ρ ήξης μέσα σ τη ν εθνικ ι­
στική π α ρ ά τα ξη έρ χ ο ν τα ν απ ό την αντιζηλία ανάμ εσ α σ τους πιο
γ ν ω σ τ ο ύ ς σ τ ρ α τ η γ ο ύ ς τ η ς σ τ ά σ η ς . Α υ τό ς ο φ ό β ο ς ό μ ω ς εξαλείφ θηκε α π ό την π ονη ρ ιά του Φ ρ ά ν κ ο , α π ό το ν π ρ ώ ιμ ο θ ά ν α ­
το τω ν δυο κ ύριω ν α ν τ α γ ω ν ισ τ ώ ν του, σ τ ρ α τ η γ ώ ν Σ α ν χ ο ύ ρ χ ο
κ α ι Μ ό λ α κ αι α π ό τις συνεχείς ε π ιτυ χ ίε ς τω ν ε θνικ ισ τώ ν στον
24

π ο λ ε μ ικ ό τ ο μ έα . Η άρ νησ η του Μ ουσ ολίνι κ α ί του Χ ίτλερ να
δ ια κ ινδ υ νε ύ σ ο υ ν ρήξη με το Φ ρ ά ν κ ο υ π ο σ τ η ρ ίζ ο ν τ α ς το α ν τί­
σ το ιχ ο Φ α σ ισ τ ικ ό Κ ό μ μ α τ η ς Ι σ π α ν ία ς , τη Φ ά λ α γ γ α , κ α τ ά τη
διά ρ κ ε ια του π ρ α ξ ι κ ο π ή μ α τ ο ς με το οπ ο ίο ο Φ ρ ά ν κ ο ε π ι κ ρ ά ­
τησε του κ ιν ή μ α τ ο ς το ν Α π ρ ίλ η του 1937, α π ο μ ά κ ρ υ ν ε το μ ο ­
ν α δ ικ ό κ ίνδυνο ο υ σ ια σ τ ικ ή ς ε σ ω κ ο μ μ α τ ι κ ή ς δ ια φ ω ν ία ς. Κ α τ ά
συνέπεια η Δ ε ξ ιά α π ο δ ε ίχ τ η κ ε ικ α ν ή να δ ια τη ρ ή σ ε ι ένα β αθμ ό
ε ν ό τ η τ α ς , κ α τ ά τη δ ιά ρ κ ε ια του εμφυλίου π ο λ έ μ ο υ , π ο λ ύ μ ε γ α ­
λύτερο α π ό ε κ ε ίν ο ν που είχε π ρ ιν α π ό τη ρήξη.
Η αρ χ ή του π ολέμου είχε πολύ δ ια φ ο ρ ε τικ έ ς ε π ιδ ρ ά σ εις στην
Α ρ ιστερ ά. Α π ό μια σ κ ο π ιά είχε σ αν α π ο τ έ λ ε σ μ α τον π εριορι­
σ μό α ν ά μ ε σ α σ τις δ ιά φ ο ρ ε ς φ ρ ά ξιες , μια κ α ι για π ρ ώ τη φορά
α π ό το 1931 π α ρ ο υ σ ιά ζ ο ν τ α ν έ ν α ς κ ο ιν ό ς ε χ θ ρ ό ς που ένωνε ό ­
λους το υ ς δ η μ ο κ ρ α τ ικ ο ύ ς σ ' ένα κ οινό ν α γ ώ ν α . Ω σ τό σ ο , αυτό
το π λ ε ο ν έ κ τ η μ α ή τ α ν π ερ ισ σ ό τε ρ ο ισ ο σ τ α θ μ ισ μ έν ο α π ό το γ ε ­
γ ο ν ό ς π ω ς , τ ο υ λ ά χ ισ τ ο ν π ρ ο σ ω ρ ιν ά , η α ν τ α ρ σ ία είχε σ α ν α π ο ­
τέλεσ μ α τη δ ιά λυσ η τη ς κ ε ν τ ρ ικ ή ς κ υ β ε ρ ν η τ ικ ή ς μ η χ α ν ή ς και
είχε αφήσει την αρχή σ τα χέρια τω ν ο μ ά δ ω ν τω ν α ν α ρ χ ικ ώ ν και
τω ν σ ο σ ια λ ισ τώ ν . Αυτή η ισ χ ύ ς τους χ ρ η σ ίμ εψ ε για να επιδοθούν σ' ένα π ρ ό γ ρ α μ μ α β α θ ιά ς κ ο ιν ω ν ικ ή ς ε π α ν ά σ τ α σ η ς που
είχε ε φ α ρ μ ο σ τ ε ί με δ ιά φ ο ρ ο υ ς β α θ μ ο ύ ς α ν ε ξ α ρ τ η σ ία ς σε κάθε
δ ια μ έ ρ ισ μ α τ η ς χ ώ ρ α ς κ αι μην έ χ ο ν τ α ς μια κοινή ιδ εολογική
π α ρ ό ρ μ η σ η , μ ε τέ τρ ε ψ ε την Ι σ π α ν ία σ' ένα μ ω σ α ϊκ ό δ ια ιρ εμ έ ­
νων δ ιο ικ ή σ εω ν που α ν τ α γ ω ν ίζ ο ν τ α ν μ ετα ξύ τους. Α μ έ σ ω ς μ ε­
τά την εξέγερση του σ τρ α τ ο ύ υ π ή ρ χ α ν στη δ η μ ο κ ρ α τ ικ ή π α ρ ά ­
ταξη δ ιά φ ο ρ α ε π ίπ ε δ α κ υβέρ νησ ης: η κ εν τρ ικ ή κυβέρνηση της
Μ α δ ρ ίτ η ς, οι α υ τ ό ν ο μ ε ς κ υβ ερ νή σ εις τ η ς Κ α τ α λ ο ν ία ς κ αι της
π ερ ιο χ ή ς τω ν Β ά σ κ ω ν στη Β α ρ κ ε λ ό ν α κ α ι στο Μ π ιλ μ π ά ο ' ένα
το π ικ ό συμ βούλιο με σ χ ε δ ό ν α π ό λ υ τη α υ το νο μ ία που υ π ο σ τ ή ­
ριζε η Ε .Σ .Ε . α ν α τ ο λ ικ ά του Α ρ α γ κ ό ν το π ικ ά σ ο σ ια λισ τικ ά και
κ ομ μ ουνισ τικ ά συμβούλια κ ά π ω ς λιγότερο α ν εξ ά ρ τη τα στην Α
στουρία, σ το Σ α ν τ α ν δ έ ρ , στη Βαλένθια, και, τέ λ ο ς, ε κ α τ ο ν τ ά ­
δ ες τ ο π ικ έ ς α ν τ ιφ α σ ισ τ ικ έ ς ε π ιτ ρ ο π έ ς σε π ό λ ε ις κ αι χ ω ρ ιά που
συχνά δ ιε κ δ ικ ο ύ σ α ν το δ ικ α ίω μ α να δ ρ ά σ ο υ ν α ν ε ξ ά ρ τ η τ α . Η
ίδια κ α τ ά σ τ α σ η επ ικ ρ α το ύ σ ε κ αι σ τις έ νοπ λες δυνά μεις τη ς Δ η ­
μ ο κ ρ α τ ία ς : π ερ ισ σ ό τε ρ ο α π ό το να είναι έ ν α ς ενια ίο ς σ τ ρ α τ ό ς
25

με μια ενω μ έ\η διοίκηση, ήταν ένα ευμετάβλητο α ν α κ ά τε μ α , κ ά ­
θε μέρα και πιο μειωμένο α ρ ιθ μ η τ ικ ά , α π ό μ ο νά δ ε ς κ α ν ο ν ικ ο ύ
σ τρ α τ ο ύ κσ.ί α σ τ υ ν ο μ ία ς , που έμειναν πισ τές στη Δ η μ ο κ ρ α τ ία ,
κ αί λ α ϊκ έ ς π ο λ ιτ ο φ υ λ α κ έ ς σε σ υ ν ε χ ώ ς αυξ α νό μ εν ο αρ ιθμό που
σ χ η μ α τίζο ν τα ν αυθό ρμ ητα κ ά τω απ ό την π ρ ο σ τα σ ία τω ν α ν α ρ ­
χικώ ν, των σ ο σια λιστώ ν, των κο μμ ουνισ τώ ν, των αοισ εροκομμ ουνίστώ ν και π ο λ λ έ ς φ ο ρ ές ω ς κ α ί « δ η μ ο κ ρ α τ ικ ώ ν τη ς α ρ ι­
σ τε ρ ό ς» .
Η ισ τορία ίο υ εμφυλίου π ο λέμ ο υ στη ζώνη ε π ι κ ρ ά τ ε ια ς των
δ η μ ο κ ρ α τ ικ ώ ν ή τ α ν κ α τ α μείζονα λό γο η ιστορ ία τω ν π ρ ο σ π α ­
θειών γ<α επίλυση αυτού του ε κ π λ η κ τ ικ ο ύ κ α τα κ ε ρ μ α τισ μ ο ύ της
π ο λ ιτικ ή ς κ αι σ τ ρ α τ ιω τ ικ ή ς ε ξο υ σ ία ς περί τα τέλη Ιουλίου του
[936. Τ α χ ύ τ α τ α ξε χ ώ ρ ισ α ν δυο κύριες α π ό ψ εις. Η μια υ π ο σ τ ή ­
ριζε π ω ς ο π ό λ ε μ ο ς θα κερ δ ίζοντα ν μόνο αν γίνονταν κ α τ ά τρ ό ­
πο σ υ μ β α τικ ό , π ά ν ω σε τρία σημεία. Π ρ ώ τ ο , η διοίκηση έπρεπε να περά σει σ τα χέρια της κ ε ν τ ρ ικ ή ς κ υβ έρ νη σ η ς στη Μ α ­
δρίτη. Δ εύτερο, έ π ρ ε κ ε να δημιουργηθεί έ ν α ς κ αιν ο ύ ρ ιο ς σ τ ρ α ­
τό ς μ έσ α απ ό μια κ α νο ν ικ ή σ τρ ά τευ σ η η οποία θα λ ε ιτ ο υ ρ γο ύ ­
σε κ ά τ ω α π ό μια ενοποιημ ένη σ τ ρ α τ ιω τ ικ ή δ ιοίκη ση με κ α ν ο ­
νική σ τρ α τ ιω τικ ή ιερ α ρ χ ία . Τ έλο ς, η κο ινω νικ ή ε π α ν ά σ τ α σ η έπρε,τε να σ τ α μ α τ ή σ ε ι σ' αυτό το σημείο κ αι κ α τ ά κ ά π ο ιο τ ρ ό ­
πο vj. π ισ ω δ ρ ο μ ή σ ε ι για να ί^ερδιθεί η σ υ μ π α ρ ά σ τ α σ η τω ν α ­
σ τικ ώ ν μεσαίων τάξί. ον και των μ ικ ρ ο ιδ ιο κ τη τ ώ ν της υπαίθρου
στο εσ ω τε ρ ικ ό τη ς χ ώ ρ α ς , κ α θ ώ ς κ α ι τω ν α σ τ ικ ώ ν κ υ β ε ρ νή σ ε ­
ων της Α γ γλ ία ς και της Γ α λ λ ία ς, τω ν πιο λο γ ικ ώ ν π ρ ο μ η θ ευ ­
τώ ν ό π λ ω ν της Δ η μ ο κ ρ α τ ία ς .
Ό π ω ς θα περίμενε κανείς, αυτή η άπ ο ψ η υποσ τηρίζονταν από
το υ ς μετρ ιοπ αθείς σ χ η μ α τ ισ μ ο ύ ς τη ς μ εσ α ία ς α ρ ισ τε ρ ή ς δ η μ ο ­
κ ρ α τ ι κ ή ς τά ξ η ς κ αί α π ό τους σ ο σ ια λ ισ τ έ ς του Π ριέτο, που απ ο τε λ ο ύ σ α ν το μ έ τ ω π ο Λ α ϊκ ή ς Ε ν ό τ η τ α ς . Ω σ τό σ ο , οι πιο έν­
θερμοι υ π ο σ τ η ρ ικ τ έ ς α υ τ ή ς της ά π ο ψ η ς ή τ α ν οι κ ο μ μ ο υ ν ισ τέ ς.
Και η π α ρ ά δ ο ξ η αυτή στά σ η τους υ π α γ ο ρ ε υ ό τ α ν α π ό ένα π ο λ ύ ­
π λ ο κ ο π λέγμ α ε ξ ω τ ε ρ ικ ώ ν , ε σ ω τε ρ ικ ώ ν και ιδ ε ο λ ο γ ικ ώ ν υ π ο ­
λογισ μ ώ ν. Ο κ ύ ρ ω ς σ κ ο π ό ς τη ς Σ ο β ιετ ικ ή ς Ρ ω σ ία ς σ τα μισά
της δ ε κ α ε τ ία ς του '30 ή τ α ν να απ οφ ύγει την απειλή που α π ο τ ε
λούσε γι' αυτήν ο Χ ίτλερ μέσα α π ό μια πρ ο σέγγιση σ τ ις δυτ
26

κές δ ημο κ ρ ατίες. Κ ατά συνέπεια, ο Σ τάλιν π ροσπαθούσ ε να δ ια­
φοροποιήσει την π ρότερη ε ικ ό να τω ν κ ο μ μ ο υ ν ισ τώ ν ενός π α ­
γκόσ μ ιο υ κ αι α μ είλικτο υ α ν τα γ ω ν ισ μ ο ύ τω ν τά ξ εω ν με μια κ α ι­
νούρια σ τά σ η μ ια ς λ ο γ ικ ή ς ε ρ γ α τ ικ ή ς τά ξ η ς . Μ έσ α στην Ι σ π α ­
νία, το Κ ομμουνιστικό Κ όμμα, εξα ιτία ς του σ χ ε τικ ά περιορισμέ­
νου αριθμού ο π α δ ώ ν κ α ι α π ό την έλλειψη μ ια ς α ρ κ ε τ ά π ρ ο η γ ­
μένης σ υ ν δ ικ α λ ισ τικ ή ς κ ο μ μ α τ ικ ή ς ο ρ γ ά ν ω σ η ς σ τα 1936, έβλε­
πε π ω ς οι κύριοι κ ερ δ ισ μ έν ο ι κ α τ ά τη δ ιά ρ κ ε ια τ η ς κ ο ιν ω νικ ή ς
ε π α ν ά σ τ α σ η ς ή τ α ν οι σ ο σ ια λ ισ τ έ ς και οι α ν α ρ χ ικ ο ί. Α π ό την
άλλη μεριά, νέες ο μ ά δ ε ς α ρ ισ τε ρ ο -κ ο μ μ ο υ ν ισ τώ ν , ιδιαίτερα το
P .O .U .M . (Ε ρ γα τικ ό Κ όμ μ α Μ α ρ ξ ισ τ ικ ή ς Ε ν ό τ η τα ς ) — τροτσ κ ισ τ ικ ώ ν α π ο κ λ ίσ ε ω ν — α ύ ξ η σ α ν τη δύναμή τους σε μερικές
π εριοχές, α π ' όπου επιτίθο νταν εναντίον τω ν στα λιν ικ ώ ν . Ό σ ο
για τις ιδ ε ο λ ο γ ικ έ ς π ε ρ ιπ λ ο κ έ ς , η δ ιδ α σ κ α λ ία του Αένιν κ α τ α ­
δίκαζε, α π ό πολύ ενωρίς, τον αυθορμητισμό και την έλλειψη ντι­
ρ εκ τίβ α ς σ , μια ε π α ν α σ τ α τ ικ ή διαδικασία* ε π ιπ λ έ ο ν , η ρωσική
ε π α ν ά σ τ α σ η έμοιαζε να επικ υρ ώ νει ξανά την α ν ά γ κ η ενός π ρ ω ­
τοποριακού κ ό μ μ α τ ο ς που θα α σ κ ο ύσ ε ένα δ υνα μικό έλεγχο π ά ­
νω σ το ν πληθυσμό.
Α υ τό ς ο π ερ ίερ γ ος σ υ ν α σ π ισ μ ό ς μ εσαίω ν δ η μ ο κ ρ α τ ικ ώ ν τ ά ­
ξεων, μ ετριοπ αθώ ν σ οσ ια λιστώ ν κ αι στα λιν ικ ώ ν κ ομμ ουνισ τώ ν
β ρ ίσ κ ο ν τα ν α ν τ ιμ έ τ ω π ο ς με μια σ υ μ μ α χ ία , εκ τω ν π ρ α γ μ ά τ ω ν
πολύ πιο π ερ ίπ λ ο κ η , των α ν α ρ χ ικ ώ ν , του Ε ρ γα τικ ο ύ Κ ό μ μ α τ ο ς
Μ α ρ ξ ισ τικ ή ς Ε ν ό τ η τ α ς κ α ι π ο λ λ ώ ν σ ο σ ια λ ισ τώ ν τη ς Α ρ ισ τε­
ρ ός. Γι' αυτό το τ μ ή μ α η νίκη θα μ π ο ρ ο ύ σ ε να επιτευχθεί μ ο ν ά ­
χα με επ α ν α σ τ α τικ έ ς μεθόδους — δηλα δή, ε γ κ α τα λ ε ίπ ο ν τ α ς την
π α ρ α δ ο σ ια κ ή πο λιτικ ή, σ τρ α τ ιω τ ικ ή κ αι ο ικ ο ν ο μ ικ ή ο ρ γ ά ν ω ­
ση, κ αι β ασιζόμενοι στις νέες μ εθόδους που είχ α ν εμφανιστεί.
Θα ή τα ν α ν ώ φ ε λ ο να π ρ ο σ π α θ ή σ ε ις να κ ερ δ ίσ εις τη μ εσαία ι­
σπ α ν ικ ή τά ξη , την Α γ γλία κ α ι τη Γ α λ λία μ έσ α α π ό ένα φ ρ εν ά ­
ρισμα τη ς κ ο ιν ω ν ικ ή ς επα νά σ τα σ η ς* αυτοί π ίσ τευ α ν π ω ς η ε­
π α ν ά σ τ α σ η έ π ρ ε π ε να π ρ ο χ ω ρ ή σ ε ι πολύ πιο μ α κ ρ ιά για να π α ­
ροτρύνει τις μ ά ζες σε μ εγ α λ ύ τ ερ ε ς επιδόσεις.
Γι' α υτές τις τρεις ο μ ά δ ε ς , αυτή η θέση α π ο τ ελ ο ύ σ ε μια συνέ­
χεια τ η ς π ρ ο η γο ύ μ ε νη ς τ α κ τ ι κ ή ς το υς τω ν τελευ τα ίω ν ετώ ν —
που π ρ ο σ π ά θ η σ α ν να ρίξουν τη Δ η μ ο κ ρ α τ ία σε καιρ ό ειρήνης
27

μ έσ α α π ό μία δεύτερη ε π α ν ά σ τ α σ η — . Ε π ίσ η ς μ' αυτό τον τρ<ί
πο έ κ φ ρ α ζ α ν την α π ό φ α σ ή τους να δια τηρ ήσ ουν-τα μ ε γ ά λ α ω
φέλη που α π ο κ ό μ ι σ α ν κ α τ ά τα τέλη Ιουλίου. Σ την π ερ ίπ τω σ η
τω ν α ν α ρ χ ο σ υ ν δ ικ α λ ισ τ ώ ν π ρ ο σ τ ίθ ο ν τ α ν έ ν α ς λ ό γ ο ς ιδ ε ο λ ο γ ι­
κού χ α ρ α κ τ ή ρ α . Η ουσ-'κ ΐη ς δ ιδ α σ κ α λ ία ς του Μ π α κ ο ύ ν ιν καί
το σημείο δ ια φ ω ν ία ς του με το Μ α ρ ξ ή τ α ν η ρ ο μ α ν τικ ή α ν τ ίλ η ­
ψη π ω ς ο ά ν θ ρ ω π ο ς , π α ρ ό λ ε ς τις δ υ σ τυ χ ίες που του ε π έ β α λ α ν
τα φ ε ο υ δ α ρ χ ικ ά κ α ι κ α π ιτ α λ ισ τ ικ ά σ υ σ τ ή μ α τ α , είχε δ ια τ η ρ ή ­
σει α κ έ ρ α ια την ηθική του υ π ό σ τα σ η κ α ι τις α ρ ε τ έ ς του.
Ω ς εκ τούτου, ο Μ π α κ ο ύ ν ιν όχι μ ο ν ά χ α πίστευε σ την ε π ά ρ ­
κεια του ε π α ν α σ τ α τ ικ ο ύ αυθορμητισμού, α λ λ ά πίστευε π ω ς μ ό ­
λις η ε π α ν ά σ τ α σ η ε π ικ ρ α το ύ σ ε , οι π α τ ρ ο π α ρ ά δ ο τ ο ι τρ ό π οι δ ια ­
κ υβ έρ νη σ η ς δε θα χ ρ ε ιά ζ ο ν τα ν πια για να μ π ορ έσ ουν οι ά ν θ ρ ω ­
ποι να εφ α ρ μ ό σ ο υ ν πιο φιλελεύθερους κ αι πιο αν θρ ώ π ινο υ ς
τ ρ ό π ο υ ς δ ια κ υ β έ ρ ν η σ ή ς τους. Οι Ισ π α ν ο ί α ν α ρ χ ικ ο ί, με το να
α π ο κ τ ή σ ο υ ν αυτή την ελευθερία σε ο ρ ισ μ έν ες π ερ ιο χ ές ό π ο υ έ ­
π α ιξα ν π ρ ω τ α ρ χ ικ ό ρόλο στο να κ α τ α σ τ ε ίλ ο υ ν τη σ τρ α τ ιω τικ ή
εξέγερση, δεν ήθελαν να επιστρ έφ ουν σε μια σ υγκεντρ ω τική κυ­
βέρνηση, ο π ο ια δ ή π ο τ ε κι αν ή τ α ν αυτή. Οι πιο σ τ α θ ε ρ ο π ο ιη μ έ ­
νες θέσεις τους β ρ ίσ κ ο ν τα ν στο α ν α το λ ικ ό Α ρ αγκόν, που το Τ ο ­
πικό του Συμβούλιο διευθύνονταν α π ό εξτρεμιστικά στοιχεία της
Ε .Σ .Ε . και όπου οι α γ ρ ο τ ικ έ ς κ ο λ ε κ τ ίβ ε ς ξεφ ύτρ ω σ α ν κ α τ ά ε ­
κ α τ ο ν τ ά δ ε ς μετά το ν Ιούλιο.
Ό π ω ς είχε συμβεί σ τη ν περ ίοδ ο π ρ ιν α π ό τον π ό λ ε μ ο , η δ ι­
πλή διαίρεση τη ς Ι σ π α ν ικ ή ς Α ρ ισ τ ε ρ ό ς δ εν εξελ ίχ θη κ ε σε α ν ο ι­
χτή ρήξη, παρόλο που οι α ν τιμ α χ ό μ εν ες ο μ ά δ ες είχαν δ ικ ές τους
π ο λ ιτο φ υ λ α κ έ ς και, μ έχ ρ ις ε ν ό ς σημείου κ α ι δ ικ έ ς το υς ε δ α φ ι­
κές βάσεις. Αυτή η ε σ ω κ ο μ μ α τ ικ ή μ ά χ η δ ίν ο ν τα ν κ υρ ίω ς μ έσ ω
της π ρ ο π α γ ά ν δ α ς κ α ι τω ν π ο λ ιτ ικ ώ ν χειρισμ ώ ν. Η ε π α ν α σ τ α ­
τική πλευρά είχε με το μ έρ ος τ η ς τα α ρ χ ικ ά π λ ε ο ν ε κ τ ή μ α τ α λόγ ω του ενθουσιασ μ ού τω ν μ αζώ ν που την α κ ο λ ο ύ θ η σ α ν για να
π λ η ρ ώ σ ο υ ν το κενό τ η ς εξο υσ ία ς που ά φ ησ ε η σ τ ρ α τ ιω τ ικ ή ε­
ξέγερση. Τ α π ρ ά γ μ α τ α ό μ ω ς ά ρ χ ισ α ν να α λ λ ά ζ ο υ ν κ α τ ά το τ έ ­
λ ο ς του κ α λ ο κ α ιρ ιο ύ ή α ρ χ έ ς του φ θινοπ ώ ρ ου του !936, για δύο
β ασ ικούς λόγους: τις συνεχείς σ τρ α τιω τικ ές ήττες και τη στροφή
τω ν κ ο μ μ ο υ νισ τώ ν π ρ ο ς την α ν τ ιε π α ν α σ τ α τ ικ ή τ α κ τ ικ ή , το υ ­
28

λ ά χ ισ τ ο ν κ α τ ά τα ισ π α ν ικ ά δ εδ ο μ έν α .
Οι σ τ ρ α τ ιω τ ικ έ ς ή ττ ε ς σ' αυτή την π ερίοδο α π ο τ ε λ ο ύ σ α ν κ α ­
τά μέγα μ έρ ο ς το τίμ η μ α του γ ε γ ο ν ό τ ο ς ότι π ο λ λ ο ί α π ' αυτούς
που σ υ λ λ ο γ ικ ά έγιναν γ ν ω σ τ ο ί (π ερ ισ σ ό τε ρ ο έξω π α ρ ά μέσα
στην Ισ π ανία) σ α νο μ ιμ ό φ ρ ο νε ς, ή τ α ν π ερ ισ σ ό τε ρ ο πισ τοί στη
συγκεκ ρ ιμ ένη ιδ εολογ ία που π ρ έσ β ευ α ν ή σ τα ε π α ν α σ τ α τ ι κ ά
τους ε π ιτ ε ύ γ μ α τ α σ αν ο μ ά δ ε ς π α ρ ά σε μια α π ό κοινού α ν α γ ν ω ­
ρισμένη Δ η μ ο κ ρ α τ ία . (Η π ρ ό σ φ α τη π ρ οσ π ά θεια του Ν οάμ Κόμσκ ι να α ν α σ τή σ ε ι την α ν α ρ χ ικ ή ερμηνεία του π ολέμου μπορεί
να έχει αξία για μ ετέπειτα περιόδους και με την π ρ ω τ α ρ χ ικ ή ση­
μ ασία π ω ς δ ίχ ω ς την κοιν ω νικ ή ε π α ν ά σ τ α σ η η Δ η μ ο κ ρ α τ ία θα
μ πο ρ ο ύσ ε να είχε κ α τα ρ ρ ε ύ σ ε ι χ ω ρ ίς κ α ν να δ ώ σ ε ι μ ά χ η , αντισ τεκ όμ ενη στη σ τρ α τ ιω τικ ή εξέγερση). Ω σ τό σ ο , σ τη ν κρίσιμη
π ερίοδο α π ό τ ο ν Ιούλιο ίσ α μ ε τον Ο κ τώ β ρ η του 1936, ό τα ν κ α ­
θορίζονταν οι β α σ ικ έ ς σ τ ρ α τ ιω τ ικ έ ς θέσεις για το υπ ό λ ο ιπ ο δ ιά ­
στημα του πολέμου, ο κύριος λ ό γ ο ς που η Δ η μ ο κ ρ α τ ία δεν μ π ό ­
ρεσε να επω φ εληθει τω ν ευκα ιρ ιώ ν που π α ρ ο υ σ ιά σ τ η κ α ν , οφειλ ε τα ι σ τη ν α ν ικ α ν ό τ η τ α τω ν α ν α ρ χ ικ ώ ν κ α ι α ρ ισ τε ρ ο σοσ ια λισ τικώ ν ο μ ά δ ω ν να πολεμήσουν α π ο τ ελ ε σ μ α τικ ά απ ό μό­
νες τους, κ α ι σ τη ν τ α υ τό χ ρ ο νη άρ νησή τους να δ ε χ τ ο ύ ν ε ν α λ ­
λ α κ τ ικ ο ύ ς τ ρ ό π ο υ ς ο ρ γά νω σ η ς που θα μπο ρ ο ύσ α ν να είναι π ρ ω ­
τ α ρ χ ικ ή ς σ η μ α σ ία ς για την α π ώ λ ε ια ευκα ιρ ιώ ν α π ό τη Δ η μ ο ­
κ ρ α τία για να μ π ορ έσ ει να α ξ ιο π ο ιή σ ει τις ε υ ν ο ϊκ έ ς ευκαιρίες
που π α ρ ο υ σ ία σ τ η κ α ν .
Η εξέγερση του Σ τρ α το ύ, χ ω ρ ίς να λά βουμ ε υ π ό ψ η την κ ο ι­
νω νική ε π α ν ά σ τ α σ η που π ρ ο κ ά λ ε σ ε , α π ο δ ιο ρ γ ά ν ω σ ε α π ό μ ό ­
νη τη ς τη Δ η μ ο κ ρ α τ ία , χ ω ρ ίς ό μ ω ς αυτό να σημαίνει π ω ς την
εξουθένω σε ε ντε λ ώ ς. Α π ό τις ε φ τ ά σ η μ α ν τ ικ ό τ ε ρ ε ς π ό λεις της
Ισ π α ν ία ς , π έντε έμειναν υπό το ν έ λ εγ χ ο τω ν δ η μ ο κ ρ α τ ικ ώ ν . Ε ­
π ίσης, οι δυο πιο ε κ β ιο μ η χ α ν ο π ο ιη μ έ ν ε ς π ερ ιο χ ές ή τ α ν δ η μ ο ­
κ ρ α τ ικ έ ς . Τ α α π ο θ έ μ α τ α χ ρυσ ού κ αι το ο ικ ο ν ο μ ικ ό κ εφ άλαιο
ή τα ν δ η μ ο κ ρ α τ ικ ά . Η Α ε ρ ο π ο ρ ία κ αι το Ν α υ τικ ό έμειναν, α ρ ­
χ ικ ά , π ισ τ έ ς στη Δ η μ ο κ ρ α τ ία , ό π ω ς ε π ίσ η ς κ αι οι α ρ ιθμ η τικ ά
ισχυρές ημ ιστρ α τιω τικοπ ο ιημένες αστυνομ ικ ές δυνάμεις. Τέλος,
ο ίδιος ο σ τ ρ α τ ό ς δ εν α κ ο λ ο ύ θ η σ ε ο λ ό κ λ η ρ ο ς τους π ρ α ξ ι κ ο π η ­
μ α τίες στρατηγούς* π ερ ισ σ ό τε ρ ες α π ό τις μ ισές μ ο ν ά δ ε ς που
29

β ρ ίσ κ ο ν τ α ν στην Ισ π α ν ικ ή Χ ε ρ σ ό ν η σ ο (το π ρ α ξ ικ ό π η μ α έγινε
σ το ισ π α ν ικ ό Μ α ρ ό κ ο όπ ου κ α ι π έ τ υ χ ε α π ό τη ν π ρ ώ τη στιγμή)
έ μειναν, ό π ω ς φ αίνεται, π ισ τ έ ς στη Δ η μ ο κ ρ α τ ία .
Α π έ ν α ν τ ι σ' α υτά τ α σ το ιχ εία οι εθ ν ικ ισ τέ ς διέθεταν δύο υλι­
κ ά π λ ε ο ν ε κ τ ή μ α τ α π α ρ ό μ ο ια ς σ η μ α σ ία ς : Τη Δ ιοίκη σ η τω ν
σ τ ρ α τ ιω τ ικ ώ ν μ ο ν ά δ ω ν που β ρ ίσ κ ο ν τ α ν σ το ισ π α ν ικ ό Μ α ρ ό ­
κο, α δ ια μ φ ισ β ή τ η τα οι κ α λ ύ τ ε ρ ε ς του ισ π α ν ικ ο ύ σ τρ α τ ο ύ , κ α ι
την υποστήριξη του α γρ ο τικ ο ύ π ληθυσμού της βόρειας Ισ π α ν ία ς
κ α ι τ η ς Π α λ ιά ς Κ α σ τ ίλ η ς . Μ ό λ ο που ο σ τ ρ α τ ό ς του ισ π α ν ικ ο ύ
Μ α ρ ό κ ο υ α π ο δ ε ίχ τ η κ ε χ ω ρ ίς σ η μ α σ ία για π ά ν ω α π ό δύο ο λ ό ­
κ λ η ρ ε ς β δ ο μ ά δ ε ς α π ό την α δ υ ν α μ ία του να π ερ ά σ ει το στενό
του Γ ιβ ρ α λ τ ά ρ , κ α ι μ ό λ ο που ο α γ ρ ο τ ικ ό ς π λ η θ υ σ μ ό ς του Βορ­
ρά δε σ υ γ κ ρ ίν ο ν τ α ν κ α ν με το ν α ν τ ίσ τ ο ιχ ο τη ς δ η μ ο κ ρ α τ ικ ή ς
ζ ώ ν η ς ε π ιρ ρ ο ή ς, το π ρ α γ μ α τ ικ ό π λ ε ο ν έ κ τ η μ α τω ν ε θνικ ισ τώ ν
αυτή την περ ίοδ ο ή τ α ν π ιθ α ν ώ ς ψ υ χ ο λ ο γ ικ ή ς φύσεω ς: η κ α θ α ­
ρότη τα αίσθησης του αντικειμενικού σ κ ο π ο ύ της εξέγερσης, που
α ρ π ά ζ ο ν τ α ν α π ε λ π ισ μ έ ν α α π ' αυτόν, μ π ρ ο σ τ ά σ τη ν ετερομ ορ φία π επ ο ιθ ή σ ε ω ν κ α ι α ν τικ ε ιμ ε ν ικ ώ ν σ κ ο π ώ ν τω ν α ν τ ιπ ά λ ω ν
τους. Η α δ υ ν α μ ία τ η ς Δ η μ ο κ ρ α τ ία ς ν α χ ρ η σ ιμ ο π ο ιή σ ε ι α π ο τ ε ­
λ ε σ μ α τ ικ ά τη μεγαλύτερ η δύνα μή τ η ς ή τ α ν , ενμέρει, σύμφυτη
τ η ς κ α τ ά σ τ α σ η ς κ α ι δ ε θα μ π ο ρ ο ύ σ ε να είχε υπερνικηθεί κ ά τ ω
α π ό οποιεσδήποτε περιστάσεις! Η εξέγερση αν α π ό φ ευκ τα έσπει­
ρε υπ ο ψ ίε ς σ χ ε τ ικ ά με τη νο μ ιμ ο φ ρ ο σ ύνη ό λ ω ν τω ν α ξ ιω μ α τ ι­
κών* α υ τ ο μ ο λ ή σ εις κ α ι μ ερ ικ έ ς π ρ ά ξ ε ις π ρ ο δ ο σ ία ς μ ε γ ά λ ω ν α ν
τη δ υ σ π ισ τία . Ω σ τ ό σ ο , ο σ τ ρ α τ ό ς κ α ι οι α σ τ υ ν ο μ ικ έ ς δ υ νά μ ε ις
που έμεινα ν στη δ η μ ο κ ρ α τ ικ ή ζώνη ε π ιρ ρ ο ή ς θα μ π ο ρ ο ύ σ α ν να
είχ α ν χρ η σ ιμ ο π ο ιη θεί α π ο τ ε λ ε σ μ α τ ικ ό τ ε ρ α , κι έ ν α ς μ εγ α λ ύ τ ε ­
ρ ο ς α ρ ιθ μ ό ς α ρ χ ικ ά ου δ έ τερ ω ν α ξ ιω μ α τ ικ ώ ν θα μ π ο ρ ο ύ σ ε να
είχε κερδιθεί α π ό τη Δ η μ ο κ ρ α τ ία αν οι ιδ ε ο λ ο γ ικ ές π ρ ο κ α τ α ­
λ ή ψ ε ις τω ν α ν α ρ χ ικ ώ ν κ α ι σ ο σ ια λ ισ τ ικ ώ ν π ο λ ιτ ο φ υ λ α κ ώ ν δεν
το υς χ α ρ α κ τ ή ρ ιζ α ν σ α ν « φ α σ ίσ τε ς» σ χ ε δ ό ν α υ τ ο μ ά τ ω ς κ α ι δί­
χ ω ς δ ιά κ ρ ισ η . Κ α τ ά το ν ίδιο τρ ό π ο , σε π ο λ λ έ ς π ε ρ ιο χ έ ς, κ αι
ιδ ια ίτερ α στη Β α ρ κ ε λ ό ν α , η κ οιν ω νικ ή ε π α ν ά σ τ α σ η ή τ α ν σ ύ μ ­
φυτη με την ίδια την α ν τίσ τ α σ η ε ν ά ν τια στην εξέγερση κ α ι δε
θα μ π ο ρ ο ύ σ ε ν α είχε α ποφ ευχθεί. Α φού ό μ ω ς τ ε λ ε σ φ ό ρ η σ α ν σ'
εκ είν ες τ ις π ερ ιο χ ές, οι ε π α ν α σ τ ά τ ε ς σ π α τ ά λ η σ α ν σ η μ α ν τ ικ ό ­
30

τα τ α σ τ ρ α τ ιω τ ικ ά π λεονεκτήματα, σ τ ρ έ φ ο ν τ α ς την π ρ ο σ ο χ ή
τους σε ε κ κ α θ α ρ ίσ ε ις « τ α ξ ικ ώ ν ε χ θ ρ ώ ν » μέσα σ τις ίδιες τους
τις γ ρ α μ μ έ ς κ αι σ την επιβολή μ ια ς ν έ α ς τ ά ξ η ς π ρ α γ μ ά τ ω ν στον
πληθυσ μό που, φ υσ ικ ά , δεν τη δ έ χ ο ν τ α ν . Η τ α ν α ν α π ό φ ευ κ τ η
μια μερική έλλειψ η ό π λ ω ν, α λ λ ά χ ιλ ιά δ ε ς τουφ έκια που θα μ π ο ­
ρούσαν να είχαν χρησιμοποιηθεί στα μ έτω πα φ υγαδεύτηκαν στις
έ δ ρ ε ς της Ε .Σ .Ε ., ή χ ρ η σ ιμ ο π ο ιή θ η κ α ν για να π α ρ ελα ύ ν ο υ ν
σ το υς δ ρ ό μ ο υ ς ot π ο λ ιτ ο φ ύ λ α κ ε ς που γ ιό ρ τα ζ α ν το στιγμιαίο
τους θρίαμβο.
' Ο λα αυτά δεν έγιναν χω ρ ίς ε π ιδ ρ ά σ ε ις σ τις ε ξ ω τ ε ρ ικ έ ς σ χ έ ­
σεις της Δ η μ ο κ ρ α τ ία ς . Δ ο θ έ ν το ς του γ εγ ο ν ό τ ο ς ότι η Α γγλία
και η Γ αλ λία π ρ ο σ π α θ ο ύ σ α ν π ά σ η θυσία να α π ο φ ύ γ ο υ ν τον π ό ­
λεμο κ α τ ά τη δ ε κ α ε τ ία του '30 κ α ι τω ν ε π ιθ ε τικ ώ ν δ ια κ η ρ ύ ξ ε ­
ω ν της Γ ε ρ μ α ν ία ς κ αι τη ς Ιτ α λ ία ς , μια διεθνής εχθ ρ ικ ή στά σ η
π ρ ο ς τη Δ η μ ο κ ρ α τ ία θα ε κ δ η λ ώ ν ο ν τ α ν π ιθ α ν ώ ς ό π ω ς κ α ι να
είχ α ν τα π ρ ά γ μ α τ α . Α λ λ ά το ε π α ν α σ τ α τ ι κ ό χ ά ο ς στη ζώνη ε­
πιρροής τω ν δ η μ ο κ ρ α τ ικ ώ ν κ αι το επ α κ ό λ ο υ θ ο έλλειψ η ς σ τ ρ α ­
τιω τ ικ ώ ν ε π ιτυ χ ιώ ν , ε π έ τ ρ ε ψ α ν κ α ι σ τις δύο χ ώ ρ ε ς να ξεπεράσουν τους π ρ ώ τ ο υ ς δ ισ τ α γ μ ο ύ ς το υ ς σε μικ ρότερ ο χ ρ ο ν ικ ό δ ιά ­
σ τη μ α απ* όσο κ α ν ο ν ικ ά θα χ ρ ειά ζ ο ν τα ν ω ς π ρ ο ς το δ ρ ό μ ο που
έ πρ επ ε να α κ ο λ ο υ θ ή σ ο υ ν α π έ ν α ν τ ι στη δ η μ ο κ ρ α τ ικ ή Ισπ α ν ία .
Π ε ρ ιλ η π τ ικ ά , α ν η ισ π α νικ ή Α ρ ισ τ ε ρ ά δεν ή τ α ν τό σ ο δια ιρ ε­
μένη πριν α π ό το π ρ α ξ ικ ό π η μ α του Ιουλίου κ αι κ α τ ά τη δ ιά ρ ­
κεια της κ οινω νικής επ α ν ά σ τ α σ η ς που ακολούθησε, θα είχε συμβεί (μόλο που δ εν είναι α π ό λ υ τ α πιθανό) ό,τι σ υν έβ η κ ε με τις
σ τά σ εις του γ α λ λ ικ ο ύ σ τρ α τ ο ύ σ τη ν Α λγερ ία το 1960-61: η α ν ­
τ ίσ τα σ η . σ χ ε τ ικ ά α δ ύ ν α τη σ το ε υ ρ ω π α ϊκ ό τ μ ή μ α τ η ς χ ώ ρ α ς ,
θα μ πο ρ ο ύσ ε να είχε κ α τ α σ τ α λ ε ί κ α ι μαζί μ' αυτή. η ο ρ γ α ν ω μ έ ­
νη δύναμη της α π ο σ τ α σ ία ς στην υπερμεσογειακή απ ο ικία θα είχε
εξουδετερω θεί για π ά ν τ α Ο .

Π ρ ά γ μ α τ ι, γ ύρω σ τις 5 Α υγούστου είχ α ν κ ιό λ α ς μεταφερθεί
α π ό το ισ π α ν ικ ό Μ α ρ ό κ ο , με τη βοήθεια τω ν Ι τ α λ ώ ν κ α ι τω ν
Γ ερμ ανώ ν, ε π α ρ κ ε ίς δ υ νά μ εις για να μ ετα β ά λ ο υ ν ε ν τ ε λ ώ ς τη
σ τρ α τ ιω τ ικ ή κ α τ ά σ τ α σ η στη Χ ερ σ ό ν η σ ο . Α ντί για τις α δ ύ ν α ­
τε ς ε θ ν ικ ισ τικ έ ς μ ο ν ά δ ε ς του β ο ρ ρ ά , π ου μ ό λις κ α ι μ ετά βίας
31

κ ρ ά τ η σ α ν τις θέσεις τους στις π ροηγούμ ενες δυόμισι β δο μ ά δ ε ς,
οι δ η μ ο κ ρ α τ ικ ο ί β ρ έ θ η κ α ν ξα φ ν ικ ά α ν τιμ έ τω π ο ι με μ ικ ρ έ ς α λ ­
λά α π ο τ ε λ ε σ μ α τ ικ έ ς μ ο ν ά δ ε ς που α μ έ σ ω ς μ π ή κ α ν στην επίθε­
ση. Αυτή η σύγκρ ο υση ά ρ κ ε σ ε για να φ ανεί η έλλειψη ε τ ο ιμ α ­
σ ία ς α π ό τους δ η μ ο κ ρ α τ ικ ο ύ ς . Μ έσα σε ενάμ ισ ι μήνα ένα με­
γ ά λ ο μ έρ ο ς της Α ν δ α λ ο υ σ ία ς κ αι σ χ ε δ ό ν ολ ό κ λ η ρ η η Ε σ τ ρ ε ­
μ α δ ο ύ ρ α , δυο μ εγ ά λ ε ς ε π α ρ χ ίε ς τ η ς ν ό τ ια ς Ισ π α ν ία ς , όπου οι
α ν α ρ χ ικ ο ί και οι σ ο σ ια λ ισ τέ ς α γ ρ ό τ ε ς κ υ ρ ια ρ χ ο ύ σ α ν α ρ ιθμ η τι­
κ ά , έ π ε σ α ν σ τα χέρια τω ν εθνικισ τώ ν. Μ έσα σ' έναν α κ ό μ α μ ή­
να π ή ρ α ν το Σ α ν Σ ε μ π α σ τ ιά ν στο β ορρά κ αι ε ισ χ ώ ρ η σ α ν σε β ά ­
θος στη νότια και σ τη ν κ εντρικ ή Ισ π α ν ία . Κ αθώς οι εθνικισ τές
π λ η σ ία ζ α ν στη Μ α δ ρ ίτη τον Ο κ τώ β ρ η , η α ν τίσ τα σ η έγινε πιο
σ κληρή. Μ όνο ό ταν ο υσιαστικά έ φ τα σ α ν στα π ροάστια της Μ α ­
δ ρ ίτ η ς σ τις α ρ χ έ ς Ν οεμβρίου και α ν α κ ό π η κ ε η π ρ ο έλ α σ ή το υς
α π ό την α ν τίσ τα σ η τω ν υ π ε ρ α σ π ισ τ ώ ν τ η ς π ρ ω τ εύ ο υ σ α ς, φ ά ­
νη κε π ω ς είχαν να κ ά νο υ ν με π ρ α γ μ α τ ικ ό π ό λεμ ο κ α ι ό χ ι με
ένα σ τ ρ α τ ιω τ ικ ό π ερ ίπ α το . Κ ατά τη δ ιά ρ κ ε ια τω ν τριώ ν μηνώ ν
που α κ ο λ ο ύ θ η σ α ν ύ σ τε ρ α α π ό τις 6 Α υγούστου (αρχή της ε π ί­
θ εσ η ς του μ α ρ οκινού σ τ ρ α τ ο ύ α π ό τη Σεβίλη) ίσ α με τις 7 Ν ο ε μ ­
βρίου (ημερομηνία τη ς π ρ ώ τ η ς του α ν α χ α ίτ ισ η ς στη Μ αδρίτη),
οι εθνικισ τές κ α τ έ λ α β α ν περίπου 65.000 τε τρ α γ ω ν ικ ά χ ιλ ιό μ ε ­
τρα. Σ το υ ς τρεις ε π ό μ ε ν ο υ ς μήνες, ίσ α μ ε την αρχή της επίθε­
σ η ς ενα ν τίο ν της Μ ά λ α γ α , 3 Φ εβρουάριου !937, κ α τ έ λ α β α ν όχι
π α ρ α π ά ν ω α π ό 650 τ ε τ ρ α γ ω ν ικ ά χιλ ιό μ ετρ α .
Μια τέτοια α π ο τ υ χ ία δεν μ πο ρ ο ύσ ε π α ρ ά να έχει ε π ιπ τώ σ ε ις
κ αι να επιφέρει α λ λ α γ έ ς σ τις ε σ ω π ο λ ιτ ικ έ ς σ χέσ εις τω ν δ η μ ο ­
κ ρ α τικ ώ ν . Η εξτρ εμισ τικ ή ε π α ν α σ τ α τ ικ ή θέση δια βρ ώ θ ηκε κ αι
η θέση αυτώ ν που κ ή ρ υ τ τ α ν ιδ ε ο λ ο γ ;κ έ ς κ α ι ειδ ικ ές ε π α ν α σ τ α ­
τικ έ ς υ π ο χ ω ρ ή σ ε ις εν ο ν ό μ α τ ι μ ιας π λ α τ ύ τε ρ η ς εν ό τη τ α ς δ υ ν ά ­
μωσε. Αίγο ή πολύ α υτό είχε ε π ίδ ρ α σ η π ά ν ω σε ό λα τα κ ό μ μ α ­
τα κ α ι ό λ ε ς τις ο μ ά δ ε ς τ η ς δ η μ ο κ ρ α τ ικ ή ς π α ρ ά τ α ξ η ς . Οι σ ο ­
σ ια λ ισ τές του Λ ά ρ γ κ ο Κ α μ π α λ ιέρ ο ο π ισ θ ο χ ώ ρ η σ α ν α π ό την ε­
π α ν α σ τ α τ ικ ή α δ ια λ λ α ξ ία τους και δ έ χ τ η κ α ν την α ρ χ η γ ία της
κυβέρνησης της Μ α δ ρ ίτη ς το Σεπτέμβρη, υ π οσ τηρ ίζοντας έκτοτε τη δ ημιουργία ενό ς νέου, ιε ρ α ρ χ ικ ά ο ρ γα νω μ ένο υ Δ η μ ο κ ρ α ­
τικού Σ τρ ατού. Π α ρ ό λ ε ς τις κ ρ α υ γέ ς γ ια « π ρ ο δ ο σ ία » α π ό π ο λ ­
32

λούς απ ό τους ο π α δ ο ύ ς τους, α ρ κ ετ ο ί α ν α ρ χ ικ ο ί λειτουργοί της
Ε .Σ .Ε . ε γ κ α τ έ λ ε ιψ α ν π ς ιδ ε ο λ ο γ ικ ές τους α ρ χ έ ς καί δ έ χ τ η κ α ν
να π άρ ουν μ έρ ος σε διά φ ο ρ ες θέσεις στην κυβέρνηση της Κατα λ ο ν ία ς το Σ επ τέμ β ρ η κ αί σ την κυβέρνηση της Μ α δ ρ ίτ η ς το
Νοέμβρη. Οί κομμ ουνιστές π ο λ λ α π λ α σ ία σ α ν τις δυνάμεις τους,
τόσο γιατί οί μ ονά δ ες τους, α π ο φ ε ύ γο ν τα ς το ε π α ν α σ τ α τ ικ ό ντελίρ ω των άλλω ν, α π ο δ ε ίχ τ η κ α ν οί π ω α π ο τ ελ ε σ μ α τικ έ ς στο π ε­
δίο τη ς μ ά χ η ς , ό σο κ αί γιατί τον Ο κ τ ώ β ρ η η Σοβιετική ' Ενωση
έγίνε ο κ υρ ίό τε ρ ο ς π ρ ο μ η θ ευ τή ς ό π λ ω ν της Δ η μ ο κ ρ α τ ία ς . Με
την αύξηση τ η ς δ ύ ν α μ η ς τω ν κ ο μ μ ο υ ν ισ τώ ν καί την όλο αυξα
νόμενη α π ο δ ο χ ή τω ν σ ο σ ια λ ισ τώ ν της κ εν τρ ικ ή ς κ υβέρνησης
της Μ α δ ρ ίτ η ς, τα τ ο π ικ ά συμβούλια του Σ α ν τ α ν δ έ ρ κ αί τη ς Ασ το υ ρ ία ς που ε λ έ γ χ ο ν τ α ν α π ' α υτά τα δύο κ ό μ μ α τ α , π λ η σ ία ­
σ α ν κ αί σ υ ν δέ θ η κ α ν π ερ ισ σ ό τερ ο με την κ εντρ ικ ή κυβέρνηση.
Το ίδιο συνέβη κ αί με τη Βαλένθια ό τα ν η κυβέρνηση, για να
αποφύγεί την επέλαση τω ν εθνίΚίστών, μεταφέρθηκε α π ό τη Μ α ­
δρίτη σ' αυτήν τη μ εσογειακή πόλη.
Μ όλο που α υτές οί α λ λ α γ έ ς κ αί η σ υνεχής σ τρ α τ ιω τικ ή βοή­
θεια α π ό τη Σοβιετική Έ ν ω σ η ύ σ τερ α α π ό τον Ο κ τώ β ρ η καί
η εμφάνιση στο πεδίο τη ς μ ά χ η ς τω ν Δ ιεθνών Τ α ξ ια ρ χ ιώ ν το
Ν οέμβρη δ υ ν ά μ ω σ α ν πολύ τη σ τρ α τ ιω τικ ή π α ρ ο υσ ία της Δ η ­
μ ο κ ρ α τ ία ς , ο ε σ ω τ ε ρ ικ ό ς δ ιχ α σ μ ό ς την α π ο δ υ ν ά μ ω ν ε . Οί δ η ­
μ ο κ ρ α τ ικ έ ς δυνά μεις πλη σ ία σ α ν το βαθμό ικ α ν ό τ η τ α ς κρούσης
τους μόνο στο μ έτω π ο της Μ α δ ρ ίτ η ς, όπου η επιρροή τω ν α ­
ν α ρ χ ικ ώ ν ή τ α ν ελ ά χ ισ τη και το α υ τ ο ν ο μ ισ τικ ό αίσθημ α ήτα ν
α ν ύ π α ρ κ τ ο . Σε ά λ λ ε ς π ερ ιο χ ές η κ α τ ά σ τ α σ η ή τ α ν πολύ δ ια φ ο ­
ρετική. Στην π ολεμ ική ζώνη του β ο ρρ ά , η α υ τ ο νο μ ισ τικ ή κ υ­
βέρνηση τω ν Β ά σ κ ω ν συνέχισε να ενεργεί λίγο πολύ α ν ε ξ ά ρ τ η ­
τα απ ό τις υ π ό λ ο ιπ ε ς δ υνά μεις τη ς Δ η μ ο κ ρ α τ ία ς , τό σ ο απ ό ε­
κείνες που μ ά χ ο ν τ α ν πολύ κ ο ν τά τους, σ το Σ α ν τ α ν δ έ ρ και στην
Α στουρία, όσ ο κ αι α π ό τις ά λ λ ε ς τη ς κ εν τρ ικ ή ς Ισ π α ν ία ς , απ ό
τις ο π ο ίε ς τους α π ό κ ο ψ α ν οι εθ νικ ισ τέ ς κ α τ α λ α μ β ά ν ο ν τ α ς μια
λουρίδα ε δά φ ους που β ρίσ κ οντα ν μ εταξύ τω ν δύο. Μ όνο μια φο­
ρά αυτή η ε κ β ιο μ η χ α ν ο π ο ιη μ έ ν η κ α ι π υ κ ν ο κ α τ ο ικ η μ έ ν η περ ιο ­
χή έκ α νε μια επίθεση που κ ρ ά τη σ ε έξι μέρες* κ α τ ά τα ά λ λα περιφρούρησε ε ν τ ε λ ώ ς ανώ φ ελα τη δύνα μή της κ αι οι ανησυχίες
33

τη ς σ υ γ κ ε ν τ ρ ώ ν ο ν τα ν στα ε σ ω τε ρ ικ ά της π ρ ο β λ ή μ α τα . Η Κατα λ ο νία , η άλλη α υ το νο μ ισ τικ ή π ερ ιοχή, μετείχε π ερ ισσό τερ ο
ενεργά σ το ν α γ ώ ν α , α λ λ ά η α π ό σ τ α σ η α ν ά μ ε σ α σ τη ν π ρ α γ μ α ­
τική συμ μετοχή κ αι σ το ο υ σ ια σ τικ ό δ υ ν α μ ικ ό που θα μ π ο ρ ο ύ ­
σε να κινητο π οιήσει ή τ α ν α κ ό μ α μ εγ α λ ύ τερ η ς σ η μ α σ ία ς, αφού
η περιοχή αυτή ή τα ν πιο ε κ β ιο μ η χ α ν ο π ο ιη μ έ νη κ αι πιο πυκνοκ α το ικ η μ ένη καί α π ό την περιοχή τω ν Β άσ κ ω ν.
Σ την Κ α τα λο ν ία , επειδή οι επ ιδ ρ ά σ εις τη ς επίθεσης Αυγούστου-Ο κ τω β ρίου ε νά ν τια στη Μ αδ ρ ίτη δεν ή τα ν ά μ εσ ε ς κ α ι ε­
πειδή η ε σ ω π ο λ ιτικ ή τη ς σ ύσ τασ η ή τ α ν δ ια φ ορ ετική, οι ε σ ω τ ε ­
ρικές α λ λ α γ έ ς που έγιναν στην κεντρική ζώνη επιρροής τω ν δη­
μ ο κ ρ α τ ικ ώ ν δεν έ γιναν κι εκεί σ το ν ίδιο βαθμό. Οι κ ο μ μ ο υ ν ι­
σ τές και οι σοσιαλιστές κ ατά φ ερ αν να ενωθούν περισσότερο από
κ άθε άλλη περιοχή κ α ι ο α ρ ιθμ ός τω ν ο π α δ ώ ν τους αυξήθηκε
σ η μ α ν τ ικ ά σε σ ύγκριση με την περίοδο που π ρ οηγήθηκε του π ο ­
λέμου* α λ λά η αρ ιθμητικ ή υπεροχή τω ν α ν α ρ χ ικ ώ ν τη ς Ε .Σ .Ε .
ή τ α ν τόσο μεγάλη που δεν μ π ό ρ ε σ α ν να ε πιβά λουν τη σ υ γ κ ε ν ­
τρ ω τικ ή π ολιτική τους. Ιδιαίτερα το Ε ρ γ α τ ικ ό Κ όμμ α Μ α ρ ξ ι­
σ τ ικ ή ς Ε ν ό τ η τ α ς με την τρ ο τ σ κ ισ τ ικ ή α π ό κ λ ισ η , ά ρ χ ισ ε να υ­
ποστηρίζει την ε π α ν α σ τ α τ ικ ή γρ α μ μ ή τη ς Ε .Σ .Ε ., κ αι ό τα ν οι
α υτονο μ ισ τικ ές μ εσαίες τά ξεις είδαν να απειλείται η αυτονομ ία
τους κ αι α π ό τα δύο μέρη, ά ρ χ ισ α ν να παίζουν ένα ν αμ φ ίρ ρ ο π ο
ρόλο. Κ ατά συνέπεια, ο κ α τ α λ ο ν ι κ ό ς τ ο μ έ α ς του μ ετώ π ου (που
β ρ ίσ κ ο ν τα ν σ το Α ρ α γ κ ό ν , μ ερικά χ ιλ ιό μ ετρ α δ υ τικ ά τ η ς Κατα λ ο νία ς) συνέχισε να δείχνει τη σ τρ α τ ιω τικ ή α ν επ ά ρ κ ε ια που
χ α ρ α κ τή ρ ιζ ε τη Δ η μ ο κ ρ α τ ία σ αν σύνο λο σ το υς μήνες που α κ ο ­
λούθησ αν την εξέγερση του Ιούλη. Ο ε σ ω τε ρ ικ ό ς δ ιχ α σ μ ό ς ο ρ ­
γίαζε- κ αι η Ε .Σ .Ε . κ α ι το Σ .Κ .Μ .Ε . τω ν τ ρ ο τ σ κ ισ τ ώ ν σε γενι­
κ ές γ ρ α μ μ έ ς α ρ ν ιό ντ α ν την ε ν σ ω μ ά τ ω σ ή τους στο σ τ ρ α τ ό της
Δ η μ ο κ ρ α τ ία ς και ε π έ μ εν α ν στη δ ια τήρ ηση τω ν ειδ ικ ώ ν π ρ ο ν ο ­
μίων τους και στη χ ω ρ ισ τή τους δομή. Κ ά τω α π ό αυτές τις συν­
θή κ ες, το ανθρ ώ π ινο δ υ ν α μ ικ ό κ α ι τ α υ λ ικ ά π ρ ο σ ό ν τ α τ η ς Κατα λ ο ν ία ς ήτα ν ά χ ρ η σ τ α , π α ρ ό λ ο που ή τ α ν αντιμ έτω π οι μ ια ς μι­
κ ρ ό τερ η ς κ αι π ο λύ π ρ ό χ ειρ α ε ξ ο π λ ισ μ έ ν η ς ε θ νικ ισ τικ ή ς δ ύ ν α ­
μ η ς α π ό κείνη που είχε επιτεθεί στη Μ αδ ρ ίτη. Ύ σ τ ε ρ α α π ό έ­
να ν ο λ ό κ λ η ρ ο χρ ό νο α δ ιά κ ο π ο υ π ο λέμ ο υ, η γρα μ μ ή του μ ετώ ­
34

που στο Α ρ α γ κ ό ν έμεινε ο υ σ ια σ τ ικ ά η ίδια που ή τ α ν τον Ιούλη
του 1936.
Υ π ά ρ χο υ ν δύο π ιθ ανές εξηγήσεις για τον επ ό μ ε νο κύριο π ο ­
λιτικό μ ε τ α σ χ η μ α τ ισ μ ό στη δ η μ ο κ ρ α τ ικ ή π α ρ ά τ α ξ η : τα γ εγ ο ­
νό τα του Μ αΐου του 1937, όπου οι ε σ ω τε ρ ικ έ ς αντιζη λίες α ν ά ­
μεσα στις δ η μ ο κ ρ α τ ικ έ ς δ υ νά μ ε ις ξ έ σ π α σ α ν σε τ α ρ α χ έ ς που
δ ιά ρ κ ε σ α ν α ρ κ ε τ έ ς μέρες με ο δ ο μ α χ ίε ς στη Β α ρ κ ελ ό ν α κ α ι ά ­
φ ησ αν τους κ ο μ μ ο υ ν ισ τέ ς σ α ν ε π ικ ρ α τ ο ύ σ α δ ύνα μη. Η πιο δ η ­
μοφιλής ε κ δ ο χ ή δίνει έμφαση στη μ εθοδ ικό τητα κ αι στη δ ιπ λ ω ­
μ α τικ ό τ η τα τω ν κ ο μμ ο υνισ τώ ν, χ α ρ α κ τ η ρ ισ τ ικ ά που α σ φ α λ ώ ς
δεν είναι ά γ ν ω σ τα στην ιδεολογική τους γραμμή. Έ χ ο ντα ς κ ερ­
δίσει μια ισχυρή θέση χά ρ η σ τη ν π ειθα ρ χία τους κ αι στην ε πιρ ­
ροή τους π ά ν ω σ το ν ε φ ο δ ια σ μ ό ό π λ ω ν α π ό τη Σοβιετική Ρω
σία, λέει αυτή η ε κ δ ο χ ή , οι κ ο μ μ ο υ ν ισ τέ ς, μόλο που δεν μ π ο ­
ρούσαν να π ά ρ ο υ ν α ν ο ιχ τά την αρ χ ή α π ό φόβο να μην α π ο μ α κρύνουν την Α γ γλία κ αι τη Γ α λ λία , α π ο φ ά σ ισ α ν να π ά ρ ο υν de
facto υπό το ν έ λεγ χ ό τους τη Δ η μ ο κ ρ α τ ία . Το κ α τ ό ρ θ ω σ α ν με
τρεις τρ ό π ους: τ ο π ο θ ε τ ώ ν τ α ς π ο λυ ά ρ ιθμ ο υ ς π ο λ ιτικ ο ύ ς κ ο μ ι­
σ άριους στο δ η μ ο κ ρ α τ ικ ό στρατό* π ερ ιο ρ ίζο ντα ς τ ις εξουσίες
του Ε .Σ .Ε ., κ αι δ ια λ ύ ο ν τ α ς ε ν τ ε λ ώ ς το Ε ρ γ α τ ικ ό Κ όμμ α Μ α ρ ­
ξ ισ τικ ή ς Ε ν ό τ η τ α ς (πιο πολύ για την τρ ο τ σ κ ισ τ ικ ή ιδεολογία
τους π α ρ ά για το ρόλο τους) κ αι τ ο π ο θ ε τ ώ ν τ α ς στην Κεντρική
Κυβέρνηση ένα ν α ρ χ η γ ό πιο ευχείριστο, το μ ετριοπ αθή σ ο σ ια ­
λιστή Χ ουάν Ν εγκρίν, ό τα ν ο Λ ά ρ γ κ ο Κ α μ π α λιέρ ο π ρ ο σ π ά θ η ­
σε να τους αντισταθεί.
Η άλλη ερμ ηνεία , λιγότερο ιδεο λογικ ή, είναι ότι η α μ φ ίρ ρ ο ­
πη κ α τ ά σ τ α σ η που ε ξ ε λ ίχ τη κ ε ό τ α ν οι εθνικισ τές α ν α χ α ιτ ίσ θ η ­
κ α ν στη Μ α δ ρ ίτη το Ν οέμβρη του 1936, θα μ π ο ρ ο ύ σ ε να συνε­
χιστεί μόνο ε φ ό σ ον οι ε χ θ ρ ο π ρ α ξ ίε ς έμ εναν σ τά σ ιμ ε ς . Μ όλις οι
εθνικιστές ά ρ χ ισ α ν ξα ν ά τις επ ιθέσεις με την τ α χ ύ τ α τ η κα τά κ τηση της Μ ά λ α γ α το Φ λεβ άρ η του 1937 κ αι την επίθεση στο
Βόρειο Μ έ τω π ο το ν Α πρίλη, σ τη ν Κ α τα λο ν ια , έ π ρ ε π ε να ε π ι­
βληθεί ο τ ρ ό π ο ς τω ν α λ λ α γ ώ ν που έγιναν στην κ εν τρ ικ ή ζώνη.
Σ την ουσία τα γ εγ ο ν ό τα του Μ άη ή τα ν μια α π ε λ π ισ μ έν η π ρ ο ­
σπάθεια α π ο φ υ γ ή ς κ α ιν ο ύ ρ ια ς ή τ τ α ς α ν α γ κ ά ζ ο ν τ α ς την Καταλονία να επω μισθει ένα μ εγαλύτερο μέρος του πολέμου, θ α μ π ο ­
35

ρούσαν να είχ α ν ε πιτα χυ νθεί α π ό το φόβο τω ν κ ο μ μ ο υ ν ισ τώ ν
π ω ς η Ε .Σ .Ε . κ α ι οι τ ρ ο τ σ κ ισ τ έ ς ο ρ γ ά ν ω ν α ν το δ ικ ό το υ ς π ρ α ­
ξ ικ ό π η μ α , ίσ ω ς με την υπ οσ τήρ ιξη τω ν δ υ σ α ρ ε σ τη μ έν ω ν , όλο
κ αι πιο πολύ, σ ο σ ια λ ισ τ ώ ν του Λ ά ρ γ κ ο Κ α μ π α λ ιέρ ο με τη συ­
ν ε χ ώ ς αυξανό μ ενη δύνα μη τω ν κ ο μ μ ο υ νισ τώ ν . Β α σ ικ ά ό μ ω ς οι
κ ο μ μ ο υ νισ τέ ς εκείνο που ήθελα ν να π ετύχ ουν ή τ α ν μια α π ο τ ε ­
λ ε σ μ α τικ ό τ ερ η π ο λ ε μ ικ ή μ η χ α νή , πριν α π ό κάθε ε ξα σ φ ά λ ισ η
τ η ς δ ικ ή ς τους ηγ εμ ονία ς.
Ό σ ο μ πορεί κ α ν ε ίς να ξεχω ρ ίσ ει α υ τ ές τις δύο αιτίες (γιατί
ο π ω σ δ ή π ο τ ε η μία δεν α π ο κ λ ε ίε ι την άλλη), η δεύτερη φαίνεται
πιο πιθανή, μόλο που ο σίδηρ ους τ ρ ό π ο ς κ α τ α σ τ ο λ ή ς τω ν τροτσ κ ισ τώ ν του Ε ργα τικού Κ όμμ ατος Μ αρ ξισ τικής Ε νότη τα ς μ π ο ­
ρεί να αφήνει π εριθώ ρια για α μ φ ιβ ο λίες. Οι κ ο μ μ ο υ ν ισ τέ ς δε θα
κ έρ δ ιζα ν τη μ ά χ η σ το υ ς δ ρ ό μ ο υ ς τη ς Β α ρ κ ε λ ό ν α ς σ τις α ρ χ έ ς
του Μάη, ούτε θα κ αθα ιρ ούσαν το Λ ά ρ γ κ ο Κ αμ παλιέρο α π ό την
πρ οεδ ρ ία τη ς κ υβ έρ νη σ η ς στα μ έσ α του ίδιου μήνα α ν δεν εί­
χ α ν την υπ ο σ τή ρ ιξη τω ν σ ο σ ια λ ισ τώ ν του Π ριέτο κ α ι τη σ υ γ ­
κ ατά νευσ η ο ρ ισ μ έν ω ν σ τε λ ε χ ώ ν της Ε .Σ .Ε ., που π α ρ ό λ ο που
α ρ ν ή θη κ α ν να σ υ μ μ ε τά σ χ ο υ ν σ τη ν κυβέρνηση του Ν εγκ ρ ίν, δεν
έ κ α μ α ν τίπ ο τα για να σ τρ έψ ο υ ν ενα ν τίον του τους π ο λ υ ά ρ ιθ ­
μους ο π α δ ο ύ ς τους. Το ίδιο μ πορεί κ α ν ε ίς να πει κ αι για τις α λ ­
λ α γ έ ς που έγιναν το κ α λ ο κ α ίρ ι του 1937, σα ν α π ο τ έ λ ε σ μ α α υ ­
τώ ν των δύο α π ο φ α σ ισ τ ικ ώ ν γεγονό τω ν. Μόνοι τους οι κ ο μ μ ο υ ­
νιστές δε θα μ πο ρ ο ύσ α ν να είχαν διαλύσει το ημ ιανεξάρ τητο Τ ο ­
π ικ ό Συμβούλιο του Α ρ α γ κ ό ν , ούτε καί τη σ χ ε δ ό ν ο λ ο κ λ η ρ ω τ ι­
κή κ ο ιν ο κ τ η μ ο π ο ίη σ η που υπ ή ρ χ ε υπό τον έ λ εγ χ ο της Ε .Σ .Ε .
σ ' αυτή την π εριοχή α π ό την κο ινω νικ ή ε π α ν ά σ τ α σ η του 1939,
ούτε κ αι να π εριορίσουν την α υτονομ ία της Κ α τ α λ ο ν ία ς σε μια
σ κ ιά αυτού που ήτα ν.
Έ χ ο ν τ α ς επιβληθεί δ υ ν α μ ικ ά κ αι ό χ ι α π ό κοινή συναίνεση,
η νίκη τω ν κ ο μ μ ο υ ν ισ τώ ν είχε το τίμ η μ ά της. Οι κύριοί σ ύ μ μ α ­
χοί τους της π εριόδου που π ρ ο η γή θη κ ε του εμφυλίου πολέμου,
οι σ ο σ ια λ ισ τές του Λ ά ρ γ κ ο Κ α μ π α λ ιέρ ο , ά ρ χ ισ α ν να α ν α τ ρ έ ­
χουν τ α χ ύ τ α τ α το δ ρ ό μ ο που το 1939 θα τους έ κ α ν ε να θεωρούν
τους κ ο μ μ ο υ ν ισ τέ ς (μια υπερβ ολή, δεν χω ρ ά ει αμφ ιβολία) σαν
ένα χειρότερο κ α κ ό κι απ ό τους ίδιους τους εθνικιστές! Οι α ­
36

ν α ρ χ ο σ υ ν δ ικ α λ ισ τ έ ς , που ε ίχ α ν τ ρ α υ μ α τ ισ τ εί ψ υ χ ο λ ο γ ικ ά απ ό
το Φ θινό πω ρ ο του 1936 γ ια τί οι θεωρίες το υ ς δεν είχαν α π ή χ η ­
ση στην π ρ α γ μ α τ ικ ό τ η τ α , β ρ ίσ κ ο ν τ α ν τώ ρ α ε ν τε λ ώ ς α π ο γ ο η ­
τευμένοι. Σε μια π α ρ ό μ ο ια κ α τ ά σ τ α σ η β ρ ίσ κ ο ν τ α ν και οι Κατα λ α ν ο ί α υ τ ο ν ο μ ισ τέ ς για π α ρ ε μ φ ε ρ ε ίς αιτίες. Η ηγεμονία των
κ ο μ μ ο υ ν ισ τώ ν ε π η ρ έ α σ ε ε λ α φ ρ ά α κ ό μ α κι εκ είν ες τις ο μ ά δ ε ς
που δεν ε ίχ α ν πληγεί α π ευθεία ς α π ό τα γ ε γ ο ν ό τ α του Μ άη, α ρ ­
χ ίζο ντα ς να αμφ ιβάλλουν για την τα κ τ ικ ή το υ ς κ α ι να υπ ο π τεύο­
νται τ ο υ ς α π ώ τ ε ρ ο υ ς σ κ ο π ο ύ ς τους.
Οι κ ο μ μ ο υ ν ισ τέ ς π έ τ υ χ α ν σ την π ρ ο σ π ά θ ε ιά τους να κ ά μ ουν
την Κ α τα λ ο ν ία να μ ετά σ χ ει π ερ ισ σότερο σ τον π όλεμο, α λ λ ά θα
κ α τ ά φ ε ρ ν α ν να ξεπ ερ άσ ει η Δ η μ ο κ ρ α τ ία το υς καινούριους δι­
χ α σ μ ο ύ ς π ου ξ έ σ π α σ α ν σ το υ ς κ ό λ π ο υ ς τη ς μόνο αν η σ υ μ μ ε ­
τοχή τη ς Κ α τ α λ ο ν ία ς σ τις π ο λ ε μ ικ έ ς επιχειρ ήσεις είχε ο δ η γ ή ­
σει σε ν ίκ ε ς σ τα πεδία τω ν μ α χ ώ ν . Α λ λ ά τα π ρ ά γ μ α τ α δεν εί­
χ α ν έτσι. Οι εθνικισ τές, ύ σ τε ρ α α π ό την π τώ σ η του βιομηχανοποιημένου Μ π ιλ μ π ά ο τον Ιούνιο του 1937 κ α ι τη ς υ π ό λ ο ιπ η ς ζώ ­
νη ς τω ν δ η μ ο κ ρ α τ ικ ώ ν στο β ο ρρ ά κ α τ ά το ν Ο κ τώ β ρ η , κ αι ύ­
στερα α π ό το συνεχή α ν εφ ο δ ια σ μ ό κ αι ενισχύσεις τω ν γ ρ α μ μ ώ ν
τους με π ο λ ε μ ικ ό υλικ ό κ αι σ τ ρ α τ ό που λ ά β α ιν α ν απ ό τη Γερ­
μανία κι α π ό την Ιτα λία α π ό το Φ θινόπω ρο του προηγούμενου
χ ρ όνο υ, τώ ρ α είχ α ν τό σ ο την υλική όσο κ αι την ψ υ χολογικ ή
υ περοχή.
Έ τ σ ι , ενώ οι δ η μ ο κ ρ α τ ικ ο ί ή τ α ν ικ α ν ο ί ( ό π ω ς δ εν ή τα ν πριν
στη δ ιά ρ κ ε ια του π ο λέμο υ) να μ ετα τρ έψ ο υ ν την ε π α ρ χ ία Αραγ κ ό ν , όχι τη Μ αδ ρ ίτη, σε κύριο χ ώ ρ ο τω ν π ο λ ε μ ικ ώ ν ε π ιχ ειρ ή ­
σεων, η μ εγαλύτερη πολεμική α π ο τ ε λ ε σ μ α τ ικ ό τ η τ α που σ υμ βό­
λιζε αυτή τη μετάθεση δεν ή τ α ν πια α ρ κ ετ ή . Οι επιθέσεις στο
μ έτω π ο του Α ρ α γ κ ό ν τον Α ύγουστο και το Σ επ τέμ βρ η του 1937,
με τις ο π ο ίε ς οι δ η μ ο κ ρ α τ ικ ο ί π ρ ο σ π α θ ο ύ σ α ν να σ τρ έψ ο υ ν την
π ρ ο σ ο χ ή τω ν εθνικισ τώ ν π ρ ο ς ά λλη κ ατεύθυνσ η και να το υ ς α ­
π ο τρ έ ψ ο υ ν α π ό το να σ υ μ π λ η ρ ώ σ ο υ ν την κ α τ ά κ τ η σ η τη ς β ό ­
ρειας Ισ π α ν ία ς , α π έ τ υ χ α ν του σ κ ο π ο ύ τους. Η μαζική επίθεση
κ α τ ά του Τερουέλ το Δ εκ έ μ β ρ η -Γ εν ά ρ η π έ τ υ χ ε το υς α ρ χ ικ ο ύ ς
σ τ ό χ ο υ ς τ η ς α λ λ ά οι δ υ ν ά μ ε ις τω ν δ η μ ο κ ρ α τ ικ ώ ν που αναχαί?
τισ α ν τ ο υ ς ε θνικ ισ τέ ς σ τη ν π ρ ο έλ α σ ή το υς, ό π ω ς κ αι κ α τ ά τη
37

δ ιά ρ κ ε ια τω ν μηνώ ν Α υγ ο ύσ το υ-Ο κ τω β ρ ίο υ του 1936, έμειναν
εξουθενω μένες. Σε τέ σ σ ε ρ ις μήνες, α π ό τ ις α ρ χ έ ς Μ αρ τίου ίσ α ­
με τις α ρ χ έ ς Ιουνίου του 1938, οι δ η μ ο κ ρ α τ ικ ο ί έ χ α σ α ν γύρω στις
39.000 τ.μ . ε δά φ ο υ ς σ το μ έτω π ο του Α ρ α γ κ ό ν κ αι είδ α ν το υ ς
ε θ νικ ισ τέ ς να φ τά νο υν στη Μ εσόγειο, κ ό β ο ν τ α ς τη Δ η μ ο κ ρ α ­
τία σ τ α δύο. Η γ εν ν α ιό τη τα του Δ η μ ο κ ρ α τ ικ ο ύ Σ τρ α τ ο ύ φ ά ν η ­
κε σ τα τέλη Ιουλίου, ό τ α ν αιφ νιδ ία σ α ν τις δ υνά μεις τω ν εθνικισ τ ώ ν που είχ α ν α π λω θεί π ο λ ύ κ α ι τις α ν ά γ κ α σ α ν να ο π ισ θ ο χ ω ­
ρήσουν γύρω στα ε ίκ ο σ ι χ ιλ ιό μ ετρ α σε τ ρ ο μ ε ρ ά δ ύ σ κ ο λ ο έ δ α ­
φ ο ς κ α τ ά μ ή κ ο ς του π ο τ α μ ο ύ Έ μ π ρ ο . Α λ λ ά αυτή η στιγμ ια ία
νίκη είχε μικρή μόνο ε π ίδ ρ α σ η στη γενική κ α τ ά σ τ α σ η , ε κ τ ό ς
α π ό το ότι οδήγη σε σε μ ερ ικ ούς μήνες π ο λέμ ο υ φ θ ο ρ ά ς που δ ύ ­
σ κ ο λ α ά ν τ ε χ α ν πια οι ε λ α τ τ ω μ έ ν ε ς α ρ ιθ μ η τ ικ ά δ υ νά μ ε ις της
Δ η μ ο κ ρ α τ ία ς .
Η κ ο μ μ ο υνισ τικ ή ε π ικ ρ ά τ η σ η ύσ τερ α α π ό το Μ άη του 1937
οδήγησε — με μ εγάλες απ ώ λειες έμψ υχου υλικού — μόνο σε μια
κ α λύ τερ η ευελιξία ά μ υ ν α ς , ό χ ι ό μ ω ς κ α ι σε μια α λ λα γ ή της φ ο ­
ρ ά ς τω ν γεγο νό τω ν. Έ τ σ ι , οι κ ο μ μ ο υ ν ισ τέ ς, η πιο ο ρ γ α ν ω μ έ ­
νη σ τ ρ α τ ιω τ ικ ά δύνα μη κ α ι οι κ α λ ύ τ ερ ο ι σ το πεδίο τη ς μ ά χ η ς
α π ό ό λ α τα κ ό μ μ α τ α κ α ι ο μ ά δ ε ς που α π ά ρ τ ιζ α ν τη Δ η μ ο κ ρ α ­
τική Π α ρ ά τ α ξ η , δεν ή τ α ν πια ικανοί, ό π ω ς δεν ή τ α ν κ α ι οι α ν ­
τ ίπ α λ ο ί τους, να κ ερ δ ίσ ου ν μια π λ α τ ύ τε ρ η υπ οσ τήρ ιξη στη δ ι­
κή το υ ς αντίληψ η τη ς Δ η μ ο κ ρ α τ ία ς . Α ν α π ό φ ε υ κ τ α τ ο α ίσθημ α
κ ο ύ ρ α σ η ς α π ό το ν π ό λ ε μ ο ά ρ χ ισ ε να επ ε κ τε ίν ε τα ι σε μ εγ ά λες
μ ερ ίδ ες του πληθυσμού, κ α θ ώ ς οι σ τ ρ α τ ιω τ ικ έ ς ή ττ ε ς α κ ο λ ο υ ­
θούσ α ν η μια την άλλη* η ε λ π ίδ α π ω ς η Γ α λ λία κ αι η Α γγλία
θα μ π ο ρ ο ύ σ α ν να α λ λ ά ξ ο υ ν τη σ τά σ η το υς έμενε χ ω ρ ίς αντίκ ρ υ σ μ α , κι α κ ό μ α κ α ι η ίδια η Σοβιετική Ρ ω σ ία , π ρ ώ τ α π ερ ιό ­
ρισε κ α ι ύσ τερ α δ ιέ κ ο ψ ε ε ν τ ε λ ώ ς την α π ο σ τ ο λ ή ό π λ ω ν. Ε κ τ ό ς
α π ό τις μ ά χ ε ς που α ν α φ έρ α μ ε , υ π ή ρ ξ α ν τρία α π ο φ α σ ισ τ ικ ά γ ε ­
γ ο ν ό τ α που ο δ ή γ η σ α ν το υ ς δ η μ ο κ ρ α τ ικ ο ύ ς σε α π ε λ π ισ ία . Η α ­
π ο π ο μ π ή του Π ριέτο σ α ν Υ πουργού Π ο λ έ μ ο υ ύσ τερ α α π ό π ίε­
ση τω ν κ ο μ μ ο υ νισ τώ ν , τ ο ν Α πρίλη του 1938, μ ετά την π α ν ω λ ε ­
θρία του Τερουέλ, στένεψ ε τη βάση τη ς Κυβέρνησης Λ α ϊκ ο ύ Συ­
ν α σ π ισ μ ο ύ του Ν εγκ ρ ίν α κ ό μ α π ερ ισ σ ό τερ ο . Η άρνηση του
Φ ρ ά ν κ ο να δ εχτεί την π ρ ό τ α σ η ειρήνης σε δ εκ α τ ρ ία σημεία του
38

Νεγκρίν το Μάη π ρ ο κ ά λ ε σ ε απ α ιτή σ ε ις για μια ε ν α λ λ α κ τικ ή κυ­
βέρνηση που θα δ ια π ρ α γ μ α τ ε υ ό τ α ν την π α ρ ά δ ο σ η . Ε π ιπ λέο ν,
η κ α τά ρ ρ ε υ σ η τω ν Ά γ γ λ ω ν κ α ι τω ν Γ ά λ λ ω ν μ π ρ ο σ τ ά στο Χίτλερ στη Δ ιά σ κ ε ψ η του Μ ο ν ά χ ο υ το Σ επ τέμ βρ η έ δ ω σ ε τη χαρι
στική βολή σε κ ά θ ε α υ τ α π ά τ η μ ια ς δ ρ α μ α τ ι κ ή ς α λ λ α γ ή ς σ τους
διεθνείς σ υ σ χ ε τισ μ ο ύ ς δ υ ν ά μ ε ω ν π ου κ ρ α το ύ σ ε τ ο υ ς δ η μ ο κ ρ α ­
τικ ο ύ ς στη δ ιά ρ κ ε ια τη ς κ ρ ίσ η ς τ η ς Τ σ ε χ ο σ λ ο β α κ ί α ς περί τα
τέλη του κ α λ ο κ α ιρ ιο ύ . Α υτό το υ ς έριξε στην α π ε λ π ισ ία .
Ε ξ α ιτία ς τη ς δ ιά λ υ σ η ς του Ε ρ γ α τ ικ ο ύ Κ ό μ μ α τ ο ς Μ α ρ ξ ισ τι­
κ ή ς Ε ν ό τ η τ α ς κ α ι τω ν α ν α ρ χ ικ ώ ν , κ α θ ώ ς ε π ίσ η ς κ α ι τω ν σ ο ­
σ ια λισ τώ ν του Α ά ρ γ κ ο Κ α μ π α λ ιέρ ο , η αντιπ ολ ίτευσ η στο Ν εγ­
κρίν κ αι σ το υ ς κ ο μ μ ο υ ν ισ τ έ ς έγινε π ερ ισ σ ό τε ρ ο α π ό μ εμ ο νω ­
μένα η γ ε τ ικ ά σ τε λ έ χ η τω ν σ ο σ ια λ ισ τ ώ ν κ α ι τη ς μ εσ α ία ς τ ά ξ η ς
π α ρ ά α π ό ε ρ γ α τ ικ έ ς ο μ ά δ ε ς , ό π ω ς είχε συμβεί σ το π αρελθόν.
Οι μ άζες τη ς δ η μ ο κ ρ α τ ικ ή ς π α ρ ά τ α ξ η ς μ π ο ρ ο ύ σ α ν α κ ό μ α να
δείξουν σ π ο ρ α δ ικ ά τη γ ε ν ν α ιό τη τά το υ ς στο πεδίο τ η ς μ ά χ η ς,
ό π ω ς έγινε σ το Έ μ π ρ ο , α λ λ ά δ εν κ α τ έ β α ιν α ν π ια σ το υ ς δ ρ ό ­
μ ους να δ ια τρ α ν ώ σ ο υ ν κ ά π ο ιο ιδ ε ο λ ο γ ικ ό κ ο σ μ ο ό ρ α μ α . Για τις
μ ά ζε ς τω ν π ό λ ε ω ν , η έλλειψη τρ ο φ ίμ ω ν κ αι η διάλυση τω ν ε π α ­
ν α σ τ α τ ικ ώ ν σ υμ βουλίω ν τω ν ε ρ γ α τ ώ ν σ τις φ ά μ π ρ ι κ ε ς κ α ι η ε­
πιβολή ενός κ ρ α τικ ο ύ ελέγχου έσβησε τον ενθουσιασμό του 1936
κ αι τω ν α ρ χ ώ ν του 1937. Για την α γ ρ ο τιά , που δ ια τή ρ η σ ε τον
έ λεγ χ ο του μ εγαλύτερ ου μ έρ ο υς τ η ς γ η ς που π ή ρ ε το 1936, οι
κοινωνικές κ α τα κ τ ή σ εις είχαν κ ατα ντή σ ει να μην έχουν πια νόη­
μα ύστερα α π ό τις ό λο κ αι μ εγ α λύτερ ες κ υβερ νη τικ ές ε πιτά ξεις
στη σ υγκομ ιδ ή κ α ι την αυ ξ α νό μ εν η φρίκη του πο λέμου. Με λί­
γα λό για , η Δ η μ ο κ ρ α τ ία είχε φ τά σ ει επ ιτέ λο υ ς σε μια κοινή ο ­
μοφω νία: τη γενική ο μ ο φ ω νία τ η ς η ττ ο π ά θ ε ια ς.
Κ άτω α π ' αυτές τις συνθήκ ες, η επιτυχία τη ς επίθεσ η ς των
εθνικιστών εναντίον της Κ ατα λο ν ία ς το Γενάρη του 1939 δεν πρέ­
πει να π ρ ο κ α λ ε ί έκπ λη ξη. Δ εν υπ ή ρ χ ε επ α νά λ η ψ η τη ς εποπ οιία ς
της Μ α δ ρ ίτ η ς, κ α μ ιά π εισ μ α τικ ή α ν τίσ τ α σ η κ α θ ώ ς ο σ τ ρ α τ ό ς
τω ν σ τα σ ια σ τ ώ ν πλησίαζε την πρω τεύουσα της Κ αταλονίας, μό­
νο σταθερή οπ ισ θ ο χώ ρ ησ η. Μ έσ α σε δύο μήνες ο ι εθνικιστές κ α ­
τ ά λ α β α ν την πιο π υ κ ν ο κ α τ ο ικ η μ έ ν η κ α ιε κ β ιο μ η χ α ν ο π ο ιη μ έ ν η
περιοχή τη ς Ι σ π α ν ία ς , έ π ε σ α ν σ τ α χέρια το υς μ ε γ ά λ ε ς π ο σ ό τ η ­
39

τες π ο λεμ ικ ο ύ ολικο ύ , κ α ι α ν ά γ κ α σ α ν μια μεγάλη μ ερίδα του
Δ η μ ο κ ρ α τ ικ ο ύ Σ τρ α τ ο ύ να αυτοεξοριστει στη Γαλλία. Για τους
λόγο υς της ξ α φ ν ικ ή ς α λ λ α γ ή ς που α κ ο λ ο ύ θ η σ ε α μ έ σ ω ς μετά
στην ευρ ω π α ϊκή π ο λ ιτικ ή σκ ηνή, ο α γ ώ ν α ς τω ν δ η μ ο κ ρ α τ ικ ώ ν
μ πορεί να μην ή τ α ν ε ν τ ε λ ώ ς χ α μ έ ν ο ς α κ ό μ α κ αι μετά τον α ­
κρω τηριασμ ό τω ν δυνάμεώ ν τους. Με τη βραδύτητα που ο Φ ρ ά ν­
κ ο σχεδίαζε κάθε ση μ α ντικ ή κίνηση, είναι εύκολο να φ α ν τα σ τ εί
κ α νείς π ω ς ο α γ ώ ν α ς θα μ π ο ρ ο ύ σ ε να συνεχιστεί, α κ ό μ α κι ε ­
κεί που είχα ν φ τά σ ει τα π ρ ά γ μ α τ α για τους δ η μ ο κ ρ α τ ικ ο ύ ς , ί­
σ α μ ε το ξ έ σ π α σ μ α του Δ εύτερου Π α γ κ ό σ μ ιο υ Π ό λ ε μ ο υ το Σ ε­
πτέμ β ρ η , κ α ι ότι οι δ η μ ο κ ρ α τ ικ έ ς κ υβ ερ νή σ εις τη ς Δ ύ σ η ς ίσω ς
π ρ ό σ τ ρ ε χ α ν στη βοήθεια τη ς Δ η μ ο κ ρ α τ ία ς , μόλο που α υτό ή ­
τα ν μ ά λ λ ο ν α π ίθ α ν ο γιατί η Α γ γλία είχε γενικ ά κ α λ έ ς σ χ έ σ εις
με το Φ ρ ά ν κ ο κ αι θεωρούσε τον ισ π α ν ικ ό π ό λ ε μ ο μια ξ ε χ ω ρ ι­
στή ρήξη(2). Η θέληση για τη συνέχιση του α γ ώ ν α είχε ε ξ α φ α ­
νιστεί α π ό όλους ε κ τ ό ς α π ό τους κ ο μ μ ο υ ν ισ τέ ς κ αι το Ν εγκρίν.
Η τελευτα ία π ρ ά ξ η του δ ρ ά μ α τ ο ς τ η ς Δ η μ ο κ ρ α τ ία ς έμ ελλε
να είναι αυτή που σ οβ ούσε α π ό κ αιρό: α ν ο ιχ τ ό ς π ό λ ε μ ο ς μ ε τ α ­
ξύ τω ν ο μ ά δ ω ν που την α π ο τ ε λ ο ύ σ α ν . Η ρήξη πήρε τη μορφή
ενός αν τικ ο μ μ ο υ ν ισ τικ ο ύ π ρ α ξ ι κ ο π ή μ α τ ο ς στη Μ αδρ ίτη με α ρ ­
χ η γ ό ένα σ τ ρ α τ ιω τ ικ ό που δεν είχε α ν α μ ιχ θ ε ί σ την π ο λ ιτικ ή , το
σ υ ν τ α γ μ α τ ά ρ χ η Κ α σ ά δ ο , κ α ιυ π ο σ τ η ρ ίχ θ η κ ε α π ό την πλειοψ ηφία τω ν σ ο σ ια λ ισ τώ ν κ αι τω ν α ν α ρ χ ικ ώ ν κ α θ ώ ς κ αι α π ό ό,τι
είχε απ ο μ είνει α π ό τις μ εσ αίες τ ά ξ εις τω ν διά φ ο ρ ω ν δ η μ ο κ ρ α ­
τικ ώ ν ο π α δ ώ ν . Σε μια μ ά χ η που ξ έ σ π α σ ε σ τις α ρ χ έ ς Μ αρτίου
κ α ι δ ιά ρ κ ε σ ε μια β δ ο μ ά δ α χ ά θ η κ α ν π ερ ίπ ο υ 2.000 ζω ές. Α ν ο
Φ ρ ά νκ ο ή τα ν περισσότερο γεν να ιόδω ρ ος, αυτή η κ ανούρια τ ρ α ­
γω δ ία θα είχε α ποφ ευχθεί, σ υ μ φ ω ν ώ ν τ α ς σε μια γενική αμνησ τεία που ε π ιδ ίω κ α ν οι δ υ νά μ ε ις του σ υ ν τ α γ μ α τ ά ρ χ η Κ α σ ά δ ο
σ α ν όρο για την κ α τ ά θ ε σ η τω ν ό π λ ω ν .
Α ντίθετα , η Ισ π α ν ία λ υ τ ρ ώ θ η κ ε α π ό τη φρίκη του π ο λέμ ο υ
την π ρ ώ τη Α π ρ ιλίου 1939, μόνο για να βουλιάξει σ το ν κ α ιν ο ύ ­
ριο τρ ό μ ο τω ν σ τ ρ α τ ο π έ δ ω ν σ υ γ κ ε ν τ ρ ώ σ ε ω ς κ αι τις π ο λ ιτ ικ έ ς
εκ τελ έ σ ε ις τω ν α ν τ ιπ ά λ ω ν του Φ ρ ά ν κ ο κ α τ ά δ ε κ ά δ ε ς χιλ ιάδ ες.
Τ ο κύριο μ ά θη μ α του Ισ π α ν ικ ο ύ Ε μφυλίου Π ο λέμ ου, σε ό,τι
α φ ο ρ ά την ε σ ω τε ρ ικ ή π ο λιτικ ή ε ν ό τ η τ α , είναι π ω ς έ ν α ς κ ο ιν ό ς
40

α γ ώ ν α ς έχει π ερ ισ σ ό τε ρ ες π ιθ α ν ό τ η τ ε ς να διατηρηθεί σα ν τέ
τοιος αν έχει γίνει α π ο δ ε κ τ ό ς α π ό όλο υς πριν α π ό την ένοπλη
ρήξη. Αν δεν έχουν έτσι τα π ρ ά γ μ α τ α κ α ι έ ν α ς ο π ο ιο σ δ ή π ο τ ε
α π ό τους μ αχό μ ενο υς αποσχισ τεί, ό π ω ς στην περίπτω ση της Δ η ­
μ ο κ ρ α τ ικ ή ς Ι σ π α ν ία ς , α π ό π ο λ λ έ ς κ ο ιν ω νικ ές, α υ το νο μ ισ τικ ές
κ αι ιδ ε ο λ ο γ ικ έ ς δ ια φ ο ρ έ ς, το π ερ ισ σ ό τε ρ ο π ιθ ανό είναι να συμβούν δύο π ρ ά γ μ α τ α : π ρ ώ τ ο , σ τιγμ ές φ αινομενικού θριάμβου δύ­
σ κ ο λ α μ π ο ρ ο ύ ν να μ ε τ α τ ρ α π ο ύ ν σε ο λ ο κ λ η ρ ω τ ικ ή νίκη γιατί
κ άθε μία α π ό τις αν τίζη λες ο μ ά δ ε ς π ρ ο σ π α θ ε ί να δει το ν ε αυτό
τ η ς σ την τελική σ υμ φ ω νία κ α ι να ε ξα σ φ α λ ίσ ε ι μια θέση ισ χύος,
ε π ιβ ά λ λ ο ν τ α ς το δ ικ ό τ η ς χ ω ρ ισ τ ό π ο λ ιτικ ό ο ρ α μ α τ ισ μ ό στην
περιοχή π ου ελέγχει (είναι αυτό που έγινε σ τη ν Ισ π α ν ία μεταξύ
Ιουλίου κ α ι Ο κ τω β ρ ίο υ 1936). Και δεύτερο, σ τ ις σ τιγ μ έ ς ή τ τ α ς ,
η ο μ ά δ α που διαθέτει την ευρύτερη κ λ ίμ α κ α χ ω ρ ισ τ ώ ν συμμαχιώ ν π ο λ ιτ ικ ά ικ α ν ώ ν (μ έσ α στη σ υ μ μ α χ ία ) έχει σ το χέρι τη δ υ ­
ν α τ ό τ η τ α του, να βρεθεί α ν α γ κ α σ μ έ ν η να ε π ιβ ά λ ε ι μια α ν α ­
γ κ α σ τ ικ ή ε ν ό τη τ α στις ά λ λ ε ς ο μ ά δ ε ς , κ ά τι που εξασθενίζει α ­
κ ό μ α π ερ ισ σ ό τε ρ ο την π ρ ο σ κ ό λ λ η σ η σ το ν κ ο ιν ό α γ ώ ν α δ η ­
μ ιο υ ρ γ ώ ν τ α ς νέες δια ιρ έσ εις π ου μ πορεί σ το τ έ λ ο ς να γίνουν α ­
φορμή ρ ήξης, αν η επιβεβλημένη ενό τη τα δεν ο δηγήσει σε σ τ ρ α ­
τιωτική νίκη. Αυτό έγινε στην Ισ π α ν ία μετά την κυριάρχηση και
ε νότητα που ε π έ β α λ α ν οι κ ο μ μ ο υ ν ισ τέ ς ύστερα α π ό το Μ άη του
1937. Με λίγα λόγια , η τ ρ α γ ω δ ία τ η ς δ η μ ο κ ρ α τ ικ ή ς Ι σ π α ν ία ς
ή τα ν π ω ς σ τις ίδιες τις γ ρ α μ μ έ ς τη ς σοβ ούσε έ ν α ς ε μ φ ύλιος π ό ­
λ ε μ ο ς α π ό μ ό ν ο ς του, ενώ εκείνη π ο λ ε μ ο ύ σ ε το μ εγ α λύ τερ ο ε μ ­
φύλιο ε ν α ν τίο ν τω ν εθνι,κιστών.

ί . Η σ ημ αντικότερη διαφορά α νά μεσ α σ τις δυο περ ιπ τώ σ εις είναι π ω ς οι σ ο­
σ ια λισ τές Γάλλοι σ τρατηγοί δεν κ α τά φ ερα ν να α π οκ τή σ ου ν μια βάση στη μητροπολιτική Γ αλλία ' δεν έλεγχαν α πόλυτα τις ίδιες τους τις δυνάμεις ούτε και
τον ιθαγενή πληθυσμό, και είχα ν να αντιμετω πίσουν ένα δυνατό αρχηγό κ ρ ά ­
τους ό π ω ς ο Ν τε Γκω λ. Ω στόσο, η σύγκριση κάνει πιο κ α τα νο η το ύς μερικούς
από τους λόγους τη ς ήττα^ τη ς Δ η μ ο κ ρ α τία ς στον εμφύλιο πόλεμο.
2. Αυτή η ω ς εκ θαύ μ α τος σω τηρία τη ς Δ η μ ο κ ρ α τία ς την τελευταία στιγμή
ήταν επίσ ης απίθανη γιατί ο Χίτλερ θα μπορούσε και να είχε διακινδυνεύσει ένα
γενικό πόλεμ ο για την Π ολω νία το Σεπτέμβρη αν ο ισ π α νικ ό ς πόλεμ ος συνε­
χίζονταν.

41

JEAN FRANCO (Αγγλία)
Σ π ο ύ δ α σ ε στο Π α ν ε π ισ τ ή μ ιο του Λ ονδίνο υ (L ondon University)
κ α ι μ ετά το τ έ λ ο ς τω ν σ π ο υ δ ώ ν τ η ς δ ίδ α ξ ε ισ π α ν ικ ά στο ίδιο
ίδ ρ υμ α. Σ τη συνέχεια δ ίδ α ξ ε στο π α ν ε π ισ τ ή μ ιο Essex, ό π ο υ ή ­
τ α ν η π ρ ώ τη κ α θ η γ ή τρ ια λ α τ ιν ο α μ ε ρ ικ ά ν ικ η ς λ ο γ ο τ ε χ ν ία ς που
διο ρ ίσ τηκ ε πο τέ στην Αγγλία. Το 1972 έγινε καθηγήτρια του Π α ­
νε π ισ τ η μ ίο υ S tanford, τ ω ν Η Π Α , κ α ι το 1982 δ ιο ρ ίσ τη κ ε κ αθηγ ή τρ ια του Π α ν ε π ισ τη μ ίο υ C olum bia, τ η ς Ν έ α ς Υ ό ρ κ η ς και, α ­
μ έ σ ω ς μ ετά , π α ρ ά λ λ η λ α με τα κ α θ η γ η τ ικ ά τη ς κ α θ ή κ ο ν τ α , αν ά λ α β ε τη διεύθυνση του Ινστιτού του Λ α τ ιν ο α μ ε ρ ικ α ν ικ ώ ν κ α ι
Ισ π α ν ικ ώ ν Σ π ο υ δ ώ ν του ίδιου ιδ ρ ύμ α το ς. Τ ό σ ο σ α ν κ αθηγήτρ ια
ό σ ο κ α ι σ α ν κ ρ ιτ ικ ό ς τ η ς σ ύ γ χ ρ ο ν η ς λ α τ ιν ο α μ ε ρ ικ ά ν ικ η ς λ ο ­
γ ο τ ε χ ν ία ς , η Τζήν Φ ρ ά ν κ ο είναι γ ν ω σ τ ή κ α ι χαίρει μ ε γ ά λ η ς ε­
κ τίμ η σ η ς στη Λ ατινική Α μ ερ ικ ή , στην Ισ π α ν ία κ αι σ το ν κ ό σ μ ο
λ α τ ιν ο α μ ε ρ ικ α ν ικ ώ ν σ π ο υ δ ώ ν τω ν π α ν ε π ισ τ η μ ίω ν τω ν Η Π Α .
Σα σ υγγρ αφ έας έχει γ ρ ά ψ ε ι π ο λ λ ά άρ θρ α κ α θ ώ ς κ αι δύο σ η μ α ν ­
τ ικ ά βιβλία κ ρ ιτικ ή ς κ α ι ε π ισ τ η μ ο ν ικ ή ς μ ελ έ τη ς με θέμα τη Λ α ­
τινική Α μ ερ ικ ή. «Ο σ ύ γ χ ρ ο ν ο ς π ο λ ιτ ισ μ ό ς της Λ α π ν ί κ η ς Α μ ε ­
ρικ ή ς; Η κ οινωνία κα: ο κ α λ λ ιτ έ χ ν η ς ^ (1967) που τυπ ώ νεται τ ώ ­
ρα σε δεύτερη έ κ δ ο σ η σ το Μ ε ξικ ό κ α ι « Κ α ίσ α ρ Β α λ λιέχ ο . Η
<5ίαλεκτ:κη της π ο ίη σ η ς κα: της σ ιω π ή ς ^ (1976), ένα σ η μ α ν τ ι­
κό βιβλίο κ ρ ιτικ ή ς σ κ έ ψ η ς για την ποίηση του περουβιανού π ο ι­
ητή. Έ χ ε ι μ ετα φ ρ ά σ ει δ ιη γ ή μ α τ α α π ό τα ισ π α ν ικ ά κ αι α σ χ ο λείται με τη μ υθισ το ριογρ α φ ία . Το ε π ό μ ε ν ο βιβλίο κ ρ ιτ ικ ή ς μ ε ­
λ έ τ η ς τ η ς Τζην Φ ρ ά ν κ ο είναι « Γ υ ν α ίκ ε ς Σ υ ν ω μ ό τ ρ ίες ^ , μια μ ε ­
λέτη για το γυναικείο ρό λο σ τη ν π ο λ ιτ ισ τ ικ ή π α ρ ά δ ο σ η κ α ι π ο ­
λιτική ίν τρ ιγ κ α στη Λ α τινικ ή Α μερ ικ ή.

42

«ΙΣΠΑΝΙΑ»:
Ο ΚΑΘΡΕΦΤΗΣ ΤΟΥ ΚΟΣΜΟΥ
Τ Ζ Η Ν Φ ΡΑ Ν Κ Ο
Η Α α π ν :κ η Αμερική βλέπε; σ το ν ισ πα νικό λ α ό το δ;κό της
ε κ π λ η κ τ ικ ό π επρω μένο μ έσ α σ τη ν ανθρώπινη ιστορία, ένα
π ε π ρ ω μ έ ν ο που η σ υνέχείά του π ε ρ ιλ α μ β ά ν ε τα ι σ το γεγο­
νός π ω ς τ ά χ τ η κ ε σ τη ν /σπανί'α να εί'ναί δ η μ ιο υ ρ γό ς ηπεί­
ρων* σήμερα η /σπανί'α λυτρώνει τον κ ό σ μ ο ο λ ό κ λ η ρ ο από
το μηδέν.
Κ αίσαρ Β αλλιέχο
Μ' αυτά τα λόγια μίλησε ο Βαλλιέχο σ το Δεύτερο Συνέδριο Συγ­
γρα φ έω ν για την Υ π ερ ά σ π ισ η του Π ο λ ιτισ μ ο ύ π ου έγινε στην
Ισ π α ν ία α κ ρ ιβ ώ ς ένα χ ρ ό ν ο μ ετά το ξ έ σ π α σ μ α του ισ π α νικ ο ύ
εμφυλίου π ολέμ ο υ. Ό π ω ς οι π ερ ισ σ ό τε ρ ο ι σ υ γ γρ α φ ε ίς που παρ ευρέθηκαν στο Συνέδριο, ήξερε π ω ς ή τ α ν έ ν α ς π ρ ο ν ο μ ιο ύ χ ο ς
μ ά ρ τ υ ρ α ς ε ν ό ς α π ο φ α σ ισ τ ικ ο ύ ισ τ ο ρ ικ ο ύ α γ ώ ν α . Ό π ω ς π ο λ ­
λοί α π ' αυτούς θα επέστρεφε σ το μ έρ ος π α ρ α μ ο ν ή ς του, στο Π α ­
ρίσι, για να α φ ιερώ σει τον εαυτό του ψυχή κ αι σ ώ μ α σ την υ π ό ­
θεση τη ς Δ η μ ο κ ρ α τ ία ς . Γι' α υ τ ό ν ό μ ω ς ο π ό λ ε μ ο ς ή τ α ν κ ά τι
π ερ ισ σ ό τε ρ ο α π ό έ ν α ς δ ίκ α ιο ς αγώνας* ή τ α ν η κ ό ψ η του ξυ ρ α ­
φιού που α π ό το ένα μ έρ ο ς τ η ς υ π ά ρ χ ε ι η δ υ ν α τ ό τ η τ α για α ν ­
θρώ πινη π ρ ό ο δ ο κ αι απ ό το ά λ λ ο η ο λ ο κ λ η ρ ω τ ικ ή ο π ισ θ ο δ ρ ό ­
μηση στη ν η π ιό τ η τ α τη ς α ν θ ρ ώ π ιν η ς κοιν ω νία ς.
Τ α έξι τελευτα ία χ ρ ό νια , ο Β α λ λ ιέ χ ο τα έζησε με πλήρη συ­
νείδηση τω ν π ο λ ιτικ ώ ν α γ ώ ν ω ν εκείνης της ε π ο χ ή ς . Γύρισε από
την Ισ π α ν ία σ το Π αρίσι το Φ λεβ ά ρ η του 1937, σε μια σκοτεινή
στιγμή τη ς ισ τ ο ρ ία ς του Δ υ τικ ο ύ Κ όσμου, για να βρει το υ ς ά ­
νερ γους σ τε ρ η μ έ νο υ ς α π ό λίγη α ν θρ ώ π ινη α ξ ιο π ρ έ π ε ια που κ ά ­
π ο τε είχαν, για να δ ια β ά σ ε ι για το κ λείσ ιμ ο τω ν ε ρ γ ο σ τα σ ίω ν
σ τις μ ε γ ά λ ε ς β ιο μ η χ α ν ικ έ ς π ό λ ε ις κ α ι για το θρ ία μβ ο του φ α σ ι­
σμ ού στη Γ ερμ α ν ία . Π ριν φύγει α π ό την Ισ π α ν ία , έ γ ρ α ψ ε στο
43

φίλο του Χ ο υάν Λ α ρ έα , β ε β α ιώ ν ο ν τ α ς τον π ω ς η π ο λ ι κ ή μ α ­
χ η τ ικ ό τ η τ α του δεν ά λ λ α ξ ε « τα ε σ ω τ ε ρ ικ ά εν δ ια φ έ ρ ο ν τ ά του»
ym την τέχνη, α λ λ ά εκείνα τα ε σ ω τ ε ρ ικ ά ε νδ ια φ έ ρ ο ντ α δεν ή ­
τα ν π οτέ ε ντε λ ώ ς δ ια χ ω ρ ισ μ έν α μ έσα του α π ό την ο λ ό τ η τα τω ν
ε νδ ια φ ερ ό ντω ν σ τ α ο π ο ία η π ο λ ιτικ ή έπα ιζε ένα σ η μ α ν τ ικ ό ρ ό­
λο. Ε ν τοιαύτη π ερ ιπ τώ σ ε ι, το ά μ ε σ ο π ρ ό β λ η μ ά του μ ετά την
ε πισ τρ ο φ ή στο Π α ρ ίσ ι ή τ α ν ο ικ ο ν ο μ ικ ό . Τ α έ σ ο δ ά του, ό π ω ς
π ά ν τ α , ή τ α ν ό χι σ τα θ ε ρ ά κ α ι ε ξ α ρ τ ιό ν τ α ν α π ό τη δ η μ ο σ ιο γ ρ α ­
φία κ α ι τη δ ιδ α χ ή τ ω ν ισ π α ν ικ ώ ν . Α ρ ρ ώ σ τ η σ ε ε κ ε ίν ο ς κι η γ υ ­
ν α ίκ α του κ αι η μέτρια επιτυχία π ου είχε σ τη ν Ι σ π α ν ία το βι­
βλίο του «Η Ρ ω σ ία το 1931» κ α ι το μ υθισ τόρη μ ά του « Τ ο βολφ ρ ά μ ιο » δεν ε π α ν α λ ή φ θ η κ α ν π ο τ έ π ια . Α υτά ό μ ω ς τ α π ρ ο σ ω ­
π ικ ά π ρ ο β λ ή μ α τ α ο ξ ύ ν θ η κ α ν α κ ό μ α π ερ ισ σ ό τε ρ ο α π ό την π α ­
γ κ ό σ μ ια κρίση, ιδιαίτερα ό τα ν άγγιξε τις χ ώ ρ ε ς που γνώριζε π ε­
ρισσότερο: το Π ερού , τη Γ α λ λία κ α ι την Ισ π α ν ία . Τ ο 1933 υ π ό ­
γ ρ α ψ ε μια αίτηση για λ ο γ α ρ ια σ μ ό του συντρόφ ου του σ το Κ ο μ ­
μουνιστικό Κ όμμα, Ευδόμου Ραβίνες, που η κυβέρνηση του Σάντσ ε ς Θ έρο κ α τ α δ ί κ α σ ε σε θ ά ν α τ ο σ το Π ερού. Τ ο 1934, ό τ α ν το
δεξιό κ ό μ μ α « Γ α λ λ ικ ή Δ ρ ά σ η » π ρ ο σ π ά θ η σ ε να π α ρ α β ιά σ ε ι το
κοινοβούλιο, ο Β α λ λ ίέ χ ο ή τ α ν σ τ ο υ ς δ ρ ό μ ο υ ς δ ια δ η λ ώ ν ο ν τ α ς
μ αζί με χ ιλ ιά δ ε ς ά λ λ ο υ ς. Π ό σ ο ενεργό μ έλος του Κ ο μ μ ο υ ν ισ τι­
κού Κ ό μ μ α τ ο ς ή τ α ν εκείνη τη ν π ερ ίο δ ο είναι δ ύ σ κ ο λ ο να π ο ύ ­
με με ακρίβεια* μερ ικ οί ε ίπ α ν π ω ς δ εν ή τ α ν ε νθ ο υ σ ια σ μ έν ο ς με
την ιδέα σ υ μ μ ε τ ο χ ή ς του κ ό μ μ α τ ο ς σε κ υβερνήσεις λ α ϊκ ώ ν συ­
ν α σ π ισ μ ώ ν . Α π ό την άλλη μεριά ό μ ω ς υ π ά ρ χ ο υ ν α π ο δ ε ίξ ε ις (η
« Ι σ π α ν ία » είναι μία α π ' α υτές) για τη ν π επ οίθησή του π ω ς ο α ­
γ ώ ν α ς ενάντια σ τ ο φ α σ ισ μ ό π ρ ο η γε ίτο κ άθε άλ λ ο υ ε π α ν α σ τ α ­
τικού α γ ώ ν α . Τ ο 1937 δ η μ ο σ ίεψ ε ένα άρ θρ ο σ το « Ρ ε π ερ τό ρ ιο
τ η ς Α μ ε ρ ικ ή ς» για τη σ υ μ μ α χ ία του 'Α ξ ο ν α το ν ίζ ο ν τ α ς τη σ η ­
μ α σ ία τη ς π ά λ η ς ε ν ά ν τ ια στο φ α σ ισ μ ό , «που θα α ν έβ α ζε τη
β α ρ β α ρ ό τ η τ α σε π α γ κ ό σ μ ια τά ξ η » , κ α ι σ τ ις δ η μ ο κ ρ α τ ικ έ ς δ υ ­
ν ά μ ε ις του κ ό σ μ ο υ ο λ ό κ λ η ρ ο υ . Σ τ α μ έσ α του 1937, η κ υ β έ ρ νη ­
ση του Π ερού του πρ ότεινε να γυρίσει σ τη ν π α τ ρ ίδ α του με την
προ ϋπ όθεση π ω ς θα μετρίαζε τις π ο λ ιτ ικ έ ς του θέσεις κι α υ τό ς
αρνήθηκε. « Α σ φ α λ ώ ς , π ρ ο τ ίμ η σ α ν α μείνω π ισ τ ό ς σ τ ις ιδέες
μου», έ γρ α ψ ε σ τ ο Χ ο υ ά ν Λ αρ έα .
44

Οι διανοούμενοι εναντίον του φασισμού
Ή τ α ν ο Α νρί Μ π α ρ μ π ίς (π ιθ α ν ώ ς με τη σ ύ σ τα σ η του Μ ω ρίς
Τορέζ, Γενικού Γ ρ α μ μ α τ έ α του Κ.Κ.Γ.) που α ν έλ α β ε να ο ρ γ α ­
νώσει ένα συνέδριο δ ια νο ο υ μ έν ω ν ενα ν τίο ν του φ ασ ισ μ ού στο
Ά μ σ τ ε ρ ν τ α μ - Π λ ε γ έ λ το 1937, στο οπ οίο π α ρ α β ρ έ θ η κ ε ο Ι σ π α ­
νός π ο ιη τ ή ς Ρ α φ α έ λ Α λ μ π έρ τι. Ένα χ ρ ό ν ο μ ετά ο κ ο μ μ ο υ ν ι­
σ τ ή ς δ ια ν ο ο ύ μ εν ο ς Π ω λ Βιλιάν-Κουτυριέ ίδρυσε την Ετα ιρ ία Ε ­
π α ν α σ τ α τ ώ ν Σ υγγρ α φ έω ν κ α ι Κ α λ λ ιτ εχ νώ ν, ενώ ο Λουί Α ρ α ­
γκό ν, που π ρ ό σ φ α τα είχε μπει στο κ ό μ μ α , έγινε σ υ ν εκ δ ό τη ς του
π ερ ιο δ ικ ο ύ του Κ.Κ.Γ. « Κ ο μ μ ούν α » κ α ι ε π ικ ε φ α λ ή ς του « Π ο ­
λιτισ τικ ού ο ίκ ο υ», τα δύο π ο λ ιτ ισ τ ικ ά κ έ ν τ ρ α π ου έφερ αν αριτερ ο ύς σ υγγρ αφ είς κ α ι κ α λ λ ιτ έ χ ν ε ς σε επα φ ή με το ε ρ γ α τ ικ ό
α ν α γ ν ω σ τ ικ ό κοινό. Ε κ τω ν υσ τέρ ω ν , δεν είναι δ ύ σ κ ο λ ο να δει
κανείς αυτή την περίοδο σ α ν μια περίοδο π ρ ο ετ ο ιμ α σ ία ς για τον
α ν α π ό φ ε υ κ τ ο π α γ κ ό σ μ ιο π ό λ ε μ ο που κ αι οι δυο π λευρ ές π α ρ έ ­
τ α σ σ α ν τα ιδ ε ο λ ο γ ικ ά τ ο υ ς σ τελέχ η . Ε ν ά ν τια σ το « μ α ζικ ό ά ν ­
θρ ω π ο » του φ α σ ισ μ ού, ο κ ο μ μ ο υ ν ισ μ ό ς α ν τ ιπ α ρ ά θ ε τ ε ένα νέο
ουμ ανισμό που, σ τ ο ν άμ εσ ο αγ ώ ν α , υπ ή ρ χ ε τάση ε π ισ κ ία σ ή ς τ ο υ
α π ό θ έ μ α τα τ α κ τ ι κ ή ς κ α ι π ειθ α ρ χ ία ς. Ό χ ι μ ο ν ά χ α οι σ ο υ ρ ε α ­
λιστές α λ λ ά κ αι οι « π λ ο υ τ ο κ ρ ά τ ε ς » συγ γρ α φ είς, ό π ω ς ο Α ντρ έ
Ζιντ, ή τ α ν αντίθετοι στην κ α τά θ εσ η τη ς π ρ ο σ ω π ικ ή ς ελευθερίας
επειδή έ ν α ς μ α κ ρ ο π ρ ό θ ε σ μ ο ς α γ ώ ν α ς α π α ιτ ο ύ σ ε την α υ τ α π ά ρ ­
νηση σ το π α ρ ό ν . Το 1933, μ ερ ικ οί σ ο υ ρ ε α λ ισ τέ ς, α ν ά μ ε σ α σ'
αυτούς ο Α ντρ έ Μ π ρ ετό ν, ο Π ω λ Ε λυά ρ κι ο Μ π ε ν τζ α μ ίν Π ερέ,
ά σ κ η σ α ν κ ρ ιτική σ το ν Ανρί Μ π α ρ μ π ίς κ α ι σ το Ρ ο μ α ίν Ρ ο λ ά ν
για την ο ρ γ ά ν ω σ η του συνεδρίου σ το Ά μ σ τ ε ρ ν τ α μ - Π λ ε γ έ λ , υ­
π ο σ τ η ρ ίζ ο ν τ α ς π ω ς η ιδέα ε ν ό ς ενωμένου μ ετώ π ο υ σ υ γ γρ α φ έ ­
ων ε νάντια σ το φ ασ ισ μ ό έ ρ χ ο ν τ α ν απ ευθείας σε ρήξη με την τ α ­
ξική π ά λ η . Γι' αυτό δ ια γ ρ ά φ τ η κ α ν α π ό την Ε τα ιρ ία Ε π α ν α σ τ α ­
τώ ν Σ υγγρ αφ έω ν και Κ α λ λ ιτεχ νώ ν κ αι β ιά σ τ η κ α ν να δηλώ σουν
π ω ς οι κ ο μ μ ο υ ν ισ τέ ς, σ το ό ν ο μ α του ο υ μ α νισ μ ο ύ υ π ε ρ α σ π ίζ ο ν ­
τα ν τον π λ ο υ τ ο κ ρ α τ ικ ό π ο λ ιτισ μ ό . Ω σ τό σ ο , το Κ ομμ ο υνιστικό
Κ όμμα είχε επίγνω σ η τη ς π ρ α γ μ α τ ικ ό τ η τ α ς , που σ υγγρ αφ είς ό ­
π ω ς ο Μ π ρ ε τ ό ν , με την εμ μ ονή το υ ς σ την π ρ ο σ ω π ικ ή ελευθε­
ρία δεν μ π ο ρ ο ύ σ α ν να σ υλλ ά β ουν. Ο Μ π ρ ε τ ό ν π έρ α σ ε τα χ ρ ό ­
45

νια του B' Π α γ κ ο σ μ ίο υ Π ο λέμ ου σ τ ις Η Π Α κι έτσι δεν έζησε
την κ α το χ ή . Η π ρ ο σ ω π ικ ή ελευθερία με το ν τ ρ ό π ο που την πρότειναν σ υγγρ α φ είς σ α ν το Μ π ρ ετό ν, είχε πολύ λιγότερη σ η μ α ­
σία α π ό το υς σ υ λ λ ο γ ικ ο ύ ς σ τ ό χ ο υ ς που πρότεινε το Κ ομμ ο υνι­
σ τ ικ ό Κ όμμα, μόλο π ου κι αυτοί, σ τη ν π ρ α κ τ ικ ή το υς ε φ α ρ μ ο ­
γή, σ τ ρ ε β λ ώ θ η κ α ν σε α υ τ α ρ χ ικ έ ς τά σ ε ις. Eivat εύκ ο λ ο να κ α ­
τα δ ικ ά ζ ε ι κ α νείς α υ τ έ ς π ς τά σ εις του !930, α λ λ ά π α ρ ό μ ο ια α ­
φ ελ ές είναι κ α ί το να υποθέτει, ό π ω ς κ ά ν ο υ ν π ο λ λ ο ί κ ρ ιτικ ο ί
τώ ρα, π ω ς η ψ υχροπολεμ ικ ή πολιτική παρέχει περισσότερη γ νώ ­
ση εκ τω ν υσ τέρ ω ν. Ρ ο μ α ν τ ικ ο ί ε π α ν α σ τ ά τ ε ς κ α ι π ειθαρχημ ένα μέλη του Κ ό μ μ α τ ο ς π έθ α να ν το ν ίδιο θ ά ν α τ ο σ τη ν Ισ π α ν ία .
Η ρήξη για την π ρ ο σ ω π ικ ή ελευθερία κ α ι την πειθα ρ χη μ έν η
γ ρ α μ μ ή του Κ ό μ μ α τ ο ς ή τ α ν μ όνο ένα α π ό τα π ρ ο β λ ή μ α τ α της
ε π ο χ ή ς . 'Ε ν α ά λ λ ο , λ ιγότερ ο ε μ φ α ν έ ς (γι' αυτό κ α ι β γή κ ε στο
φ ω ς μόνο εκ τω ν υσ τέρ ω ν) ή τ α ν η λα τρ εία του κ ό μ μ α τ ο ς για
« π α ρ α δ ε ιγ μ α τ ικ ο ύ ς σ υγγρ αφ είς» ό π ω ς ο Μ π α ρ μ π ίς κ α ι ο Α ραγ κ ό ν που εθεωρούντο ζω ντ α νά π α ρ α δ ε ίγ μ α τ α σ ο σια λιστικού ουμανισμού. Ό τα ν ξ έ σ π α σ ε ο εμ φ ύλιος π ό λ ε μ ο ς στην Ισ π α ν ία το
1936, υ π ή ρ χ α ν π ρ ό σ θ ε το ι λόγοι για την εξύμνηση του ηρ ω ισ μ ο ύ
και της ανδρεία ς σ α ν α π α ρ α ίτη τε ς ετο ιμ α σ ίες για τη μ άχη. Π ω ς
μια σ χ ε τικ ή π ρ ο σ ω π ο λ α τ ρ ε ία θα ε π η ρ έ α ζ ε ε π ώ δ υ ν α αυτό είναι
τώ ρ α φ ανερό, τότε ό μ ω ς ήτ α ν α ν α γ κ α ία αυτή η στά ση του Κ.Κ.
Ε π ίσ η ς είναι αλήθεια π ω ς δεν είναι ε ύ κ ο λ ο να σ υ λ λ ά β ο υ μ ε τη
σ η μ α σ ία π ο ιη τώ ν ό π ω ς ο Β α λ λιέχο , ο Ν ερού δα κ α ι ο Α λ μ π έρ τι, ε κ τ ό ς αν κ α τ α λ ά β ο υ μ ε τη σ τρ ά τευ σ ή τους σ α ν κ ά τ ι π α ρ α ­
π ά ν ω απ ό ένα π ρ ο σ ω π ο λ α τ ρ ικ ό ή ου το π ισ τικ ό πιστεύω στην α ν­
θρώ πινη αδελφ ο σύνη .
Η ιδέα τη ς σ τ ρ ά τ ε υ σ η ς στη δ ε κ α ε τ ία του 30 πήγε π ο λ ύ μακ ρ ύ τερ α α π ό τις ε κ κ λ ή σ ε ις του Α νρ ί Μ π α ρ μ π ί ς π ρ ο ς το υ ς δ ια ­
νοούμενους. Χ ρ ω σ το ύ σ ε κ ά τι στη σ οβιετική π ολιτικ ή , α λ λ ά π ε­
ρ ισσ ότερα στην ηγεμ ο νία του γ α λ λ ικ ο ύ π ο λιτισμ ο ύ που το Κ ομ ­
μ ουνισ τικ ό Κ ό μ μ α χ ρ η σ ιμ ο π ο ίη σ ε ε π ιδ έξ ια για την ο ρ γά νω σ η
ενό ς π α γ κ ό σ μ ιο υ κ ιν ή μ α τ ο ς εν α ν τίο ν του φ ασισμού. Ο Μ ω ρ ίς
Τορέζ, γ.γ. του Κ .Κ .Γ., ε π ισ κ έ φ τ η κ ε το ν Μ π α ρ μ π ίς το 1932, κ αι
το 1933 και 1934 ε κ ε ίν ο ς κ ά λ ε σ ε το υ ς δ ια νο ο ύ μ εν ο υ ς να ενω ­
θούν ενα ν τίο ν του φ α σ ισ μ ού. Η Ε π ιτ ρ ο π ή Ε π α γ ρ ύ π ν η σ η ς Αν46

τ α φ α σ ισ τ ώ ν Σ υ γγ ρ α φ έ ω ν π ου ιδ ρ ύ θ η κ ε στη δ ιά ρ κ ε ια τω ν α ν α ­
μ ετρ ή σ ε ω ν με τη « Γ α λ λ ικ ή Δ ρ ά σ η » τω ν σ υ ν τη ρ η τικ ώ ν διέθετε
ένα ά μ εσ ο σημ είο σ υν α γερ μ ού. Τ ην ίδια χ ρ ο νιά , οι Π ω λ Νιζάν,
Λουί Α ρ α γ κ ό ν κ α ι Ζ αν -Ρ ισ ά ρ Μ π λ ο κ , π α ρ α β ρ έ θ η κ α ν στο Π ρ ώ ­
το Σ υνέδριο Σ ο β ιε τ ικ ώ ν Σ υ γγ ρ α φ έ ω ν κι ένα χ ρ ό ν ο μ ετά ή τα ν
α ν ά μ ε σ α σ τ ο υ ς 24 που υ π ό γ ρ α ψ α ν για τη σ ύ γ κ λ η σ η του Π ρ ώ ­
του Σ υνέδριου Α ν τ ιφ α σ ισ τ ώ ν Σ υ γγ ρ α φ έ ω ν κ α ι Δ ια ν ο ο υ μ έ νω ν
που έγινε σ τη Γ α λ λ ία το ν Ιούνιο του 1935. Τ ο Σ υνέδριο π ρ οσ έλκ υσ ε σ υ γ γ ρ α φ ε ίς α π ό 35 χ ώ ρ ε ς κ α ι μ ετα ξύ α υ τ ώ ν ή τ α ν ο Ε .Μ .
Φ ό ρ σ τ ερ (που π ρ ο σ π ά θ η σ ε ν α πείσει τη Βιρτζίνια Γουλφ να λ ά ­
βει μέρος), ο Ά λ ν τ ο υ ς Χ ά ξ λεϋ , ο Χ ά ινρ ιχ Μ α ν , ο Μ π έ ρ τ ο λ ν τ
Μ π ρ ε χ τ , ο Γ ο υ ά λ ν τ ο Φ ρ α ν κ , ο Α λ ε ξ έ ι Τ ο λ σ τ ό ι, ο Μ π ό ρ ις Πάσ τ ε ρ ν α κ κ α ι ο Η λ ία 'Ε ρ ε μ π ο υ ρ γ κ . Τ ο ό ν ο μ α τ ο υ Β α λ λ ιέ χ ο δεν
ή τ α ν σ το ν κ α τ ά λ ο γ ο κ α ι γ ε ν ικ ά η Λ α τινικ ή Α μ ε ρ ικ ή δεν α ν τι­
π ρ ο σ ω π ε ύ τ η κ ε σ ω σ τ ά , α λ λ ά θα π ρ έπ ε ι να ε ν η μ ε ρ ώ ν ο ν τ α ν α π ό
τη ν ε ιδ η σ ε ο γρ α φ ία στην « Κ ο μ μ ο ύ ν α » κ α ι α π ό ά λ λ α έντυπ α .
Π α ρ ά τις π ο λ ιτικ έ ς δ ιαφω νίες π ου β γ ή κ α ν στην επιφάνεια κ α ­
τ ά τη δ ιά ρ κ ε ια του Συνεδρίου — δ εν ε π ιτ ρ ά π η κ ε σ τ ο ν Μ π ρ ετ ό ν
να μιλήσει κ α ι σ χ ε δ ό ν α ρ ν ή θ η κ α ν το β ή μ α σ τ ο ν Π ά σ τ ε ρ ν α κ —
υ π ή ρ χ α ν σ υ ν εχ ε ίς α ν α φ ο ρ έ ς σ τ ο ν κίνδυνο του φ α σ ισ μ ο ύ , που
ε π ιτ ά θ η κ α ν α π ό την π α ρ ο υ σ ία εξ ό ρ ισ τω ν Γ ε ρ μ α ν ώ ν σ υ γ γρ α φ έ ­
ων. Οι δ ια νοούμ εν οι του Κ ο μμ ουνιστικού Κ ό μ μ α τ ο ς κ α ι οι συμπ αθο ύ ντες (μέσα σ' αυτούς κι ο Μ π α ρ μ π ις , κ ο ν τ ά στο τ έ λ ο ς της
ζω ής του, τότε), τό ν ισ α ν π ω ς ο φ α σ ισ μ ό ς ή τ α ν το τελευταίο χ α ­
ρ ά κ ω μ α τη ς π λ ο υ τ ο κ ρ α τ ικ ή ς τ ά ξ η ς , κ αι π ω ς π ο λ ε μ ώ ν τ α ς ενά ν­
τια στο φ α σ ισ μ ό ή τ α ν σ α να δίν εις ένα τ α ξ ικ ό α γ ώ ν α που η έ κ ­
βασή του θ α έ κ α ν ε δυνα τή τ η ν α πελευθέρω σ η τ η ς ε ρ γ α τ ικ ή ς τ ά ­
ξης. Ο Μ π α ρ μ π ι ς δ ή λ ω σ ε π ω ς δ ίν ο ν τ α ς το ν ε α υ τό τ ο υ ς σ ' αυτό
τον π ο λ ιτ ικ ό α γ ώ ν α , οι σ υ γ γρ α φ ε ίς θα ξ ε π ε ρ ν ο ύ σ α ν το π ρ ο π α ­
τ ο ρ ικ ό α μ ά ρ τ η μ α του α τ ο μ ικ ισ μ ο ύ .
Ξ α φ ν ικ ά , ό μ ω ς , ή τ α ν η Ι σ π α ν ία που έγινε ο κ α θ ρ έ φ τ η ς του
κ όσ μ ο υ. Η υ π ε ρ ά σ π ισ η του π ο λ ιτισ μ ο ύ έγινε η υ π ε ρ ά σ π ισ η τη ς
Ι σ π α ν ία ς κ α ι η ευθύνη ά ρ χ 'σ ε να α π α ιτε ί κ ά τ ι π α ρ α π ά ν ω απ ό
το να α κ ο ύ ν π ο λ ιτ ικ ο ύ ς λό γ ο υ ς.

47

Η Ισ πα νία καί οι ποιητές
Το Ι σ π α ν ικ ό Λ α ϊκ ό Μ έ τ ω π ο α ν έβ η κ ε σ τη ν αρ χ ή το Μ ά ρ τ η του
1936 με π ρ ό εδ ρ ο το Μ α ν ο υέλ Α θά νια . Μ ια κ υβέρνηση δ ε σ μ ε υ ­
μένη με το λ α ό για κ ο ιν ω νικ ή μ ετα ρ ρ ύ θμ ισ η , βρέθηκ ε μ π ρ ο σ τ ά
σε μια άγρια διαιρεμένη χώ ρ α , μια χ ώ ρ α που έβγαινε α π ό το ^αΰρ ο &'χρονο, που το ν α δ ίρ του ή τ α ν ε η α ιμ α τη ρ ή κ α τ α σ τ ο λ ή της
απ ερ γία ς τω ν α ν θ ρ α κ ω ρ ύ χ ω ν στην Αστουρία. Η εκλογή του Λ αϊ­
κού Μ ε τώ π ο υ στην α ρ χ ή δ η μ ιούρ γη σ ε μια ά μ εσ η ε π α ν α σ τ α τ ι ­
κή κ α τ ά σ τ α σ η , με τ ο υ ς χ ω ρ ικ ο ύ ς να κ α τ α π α τ ο ύ ν τη γη κ α ι το
Λ ά ρ κ γ ο Κ α μ π α λ ιέρ ο να οπλίζει το υ ς ερ γ ά τ ες. Η α ν τίδ ρ α σ η απ ό
τη δ εξιά ή τ α ν βίαιη κ α ι η δ ο λ ο φ ο ν ία δύο α ξ ιω μ α τ ικ ώ ν τ η ς δ η ­
μ ο κ ρ α τ ικ ή ς π α ρ ά τ α ξ η ς κ α ι του υ π α ρ χ η γ ο ύ τω ν μ ο ν α ρ χ ικ ώ ν
Κ ά λ β ο Σ ο τέ λ ο , σ ή μ α ιν α ν το τ έ λ ο ς μ ια ς ο π ο ιο σ δ ή π ο τ ε π ιθ α ν ό ­
τ η τ α ς ειρ η νική ς σ υ ν ύ π α ρ ξ η ς. Σ τις 18 Ιουλίου 1936, ο σ τ ρ α τ ό ς
σ τ α σ ία σ ε κ α ι ε π ιτέ θ η κ ε σ τη ν Ι σ π α ν ία α π ό τη Βόρεια Α φ ρ ικ ή.
Ο εμ φ ύλιο ς π ό λ ε μ ο ς είχε αρχίσ ει. Μ έ σ α σε μ ερ ικ έ ς β δ ο μ ά δ ε ς
ο Γ κ α ρ θ ία Λ ό ρ κ α ή τ α ν ν ε κ ρ ό ς , έ ν α ς μ έσ α σε χ ιλ ιά δ ε ς θ ύ μ α τα ,
που α ν ά μ εσ ά τους ήτ α ν κ α ι ο Χούλιο Γ κ άλβ εθ, ο φ ίλ ο ς του Βαλλιέχο , που το 1923 το ν είχε συνοδεύσει σ το τα ξ ίδ ι του σ τη ν Ευ­
ρώ πη. Α ν ό μ ω ς υ π ή ρ ξ α ν θ ύ μ α τα κ α ι μ ά ρ τυ ρ ε ς, ε π ίσ η ς υ π ή ρ χ ε
έ ξα ρ σ η . Οι φίλοι του Β α λ λιέχ ο , Ρ α φ α έ λ Α λ μ π έ ρ τ ι κ α ι Χ ο σ έ
Μ π ε ρ γ κ α μ ίν , ε ίχ α ν δοθεί σ το ν α γ ώ ν α ψ υχή κ αι σ ώ μ α . Ο Μ περγ κ α μ ίν βοήθησε σ την ίδρυση του ισ π α ν ικ ο ύ τ μ ή μ α τ ο ς της «Συμμ α χ ία ς συ γ γρ α φ έω ν για την υ π ε ρ ά σ π ισ η τ^ υ π ο λ ιτ ισ μ ο ύ » . Ο
Α λ μ π έρ τι, που είχε α γ ω ν ισ τ εί π ο λύ να α π α λ είψ ε ι τα ε μ π ό δ ια α ­
ν ά μ ε σ α στη λ ο γ ο τ ε χ ν ία κ α ι στο λ α ό , ο ρ γ ά ν ω σ ε π ο ιη τ ικ ά ρεσι­
τά λ στο ρ αδιόφ ω νο κ αι στο μ έτω π ο τ η ς Μ α δ ρ ίτ η ς κ α τ ά τη δ ιά ρ ­
κεια της π ολύμ ηνης υπ ερά σ π ισ ής τη ς ενάντια σ τους σ τα σ ια σ τές.
Το περιοδικό «Γαλάζιος πίΡ^κος,», το ε πίσημο όργα νο τη ς «Συμμαχί'ας Σ υγγραφ έω ν», είχε α ν ά μ εσ α σ το υς σ υνεργά τες του τους:
Μ ανο υέλ Α λ τ ο λ α γ κ ίρ ε , Χ ο σέ Μ π ε ρ γ κ α μ ίν , Α ντόνιο Μ α τ σ ά δ ο ,
Ε μίλιο Π ρ ά δ ο , Λ ουίς θ ε ρ ν ο ύ δ α κ α ι Βιθέντε Α λ ε ϊξ ά νδ ρ ε.
Ο Β αλ λιέχο , α π ό το ξ έ σ π α σ μ α αυτού του π ο λέμ ο υ τ ο ν είδε
σ α ν ένα τιτάνιο α γ ώ ν α , σ το ν ο π ο ίο ο ισ π α ν ικ ό ς λ α ό ς β ρ ίσ κ ο ν ­
τ α ν σε μια « κ α τ ά σ τ α σ η χ ά ρ ιτ ο ς » . Με α γ ω ν ία περ ίμενε κ ά θ ε εί­
48

δηση α π ό το μ έ τ ω π ο στο σ τ α θ μ ό Μ ο ν π α ρ ν ά ς του Π αρ ισ ιού και
ή τ α ν έ ν α ς α π ό τ ο υ ς ιδ ρ υ τές-μ έλ η τω ν « Σ υ ν ε δ ρ ίω ν χία την υ π ε ­
ρ ά σ π ισ η της Δ η μ ο κ ρ α τ ία ς ;;, β ο η θ ώ ν τ α ς κ αι σ τη ν έ κ δ ο σ η του
π ο λ υ γ ρ α φ η μ έ ν ο υ φ υλλ α δ ίου « Η ίσπανί'α μ α ς;; μαζί με τους:
Π ά μ π λ ο Ν ερούδα, Δαυίδ Α λφ ά ρ ο Σικέιρος, Γκαρθία Μ όνχε από
την Κ ό σ τα Ρ ί κ α κ α ι Α ν ίμ π α λ Π όνθε. Το Δ εκ έ μ β ρ η του )936 του
δ ό θ η κ ε ά δ ε ια ν α ε π ισ κ εφ τε ί τη Β α ρ κ ε λ ό ν α κ α ι τη Μ α δ ρ ίτη , μέ­
ν ο ν τ α ς δ ύο β δ ο μ ά δ ε ς σ τη ν Ισ π α ν ία , χ ρ ο ν ικ ό δ ιά σ τ η μ α που του
έδω σ ε τη ν ε υ κ α ιρ ία να δει την αυθ όρμ η τη α ν τίδ ρ α σ η του ι σ π α ­
νικού λα ού που τ ό σ ο θαύμαζε. Η μ ο ν ο μ α ν ία του με την κ α θ η ­
μερινή λ ε π το μ ερ ή π α ρ α κ ο λ ο ύ θ η σ η τω ν γεγ ο ν ό τω ν του π ολέμου
α ν τ α ν α κ λ ά τ α ι σ τα π ο ιή μ α τ α τη ς « Ισ π α ν ία ς;;, που αν α φ έρ ο ν τα ι
σ τα μ έ τ ω π α του 1937 — Μ α δ ρ ίτ η , Έ μ π ρ ο , Ε σ τρ ε μ α δ ο ύ ρ α , στη
γη τω ν Β ά σ κ ω ν , Μ ά λ α γ α , Μ π ιλ μ π ά ο κ α ι Τερουέλ.
Σ την α ρ χ ή του 1937, ο Χ ο σ έ Μ π ε ρ γ κ α μ ίν , ο Μ α ξ Ά ο υ μ π , ο
Ρ α φ α έλ Α λ μ π έρ τι κ αι η Μ α ρ ία Τερέζα Λεόν β ρ ίσ κ ο ντα ν στο Π α ­
ρίσι για να β οηθήσ ουν σ τη ν ο ρ γ ά ν ω σ η του «Σ υνεδρίου σ υ γ γ ρ α ­
φ έω ν γ:α την υ π ε ρ ά σ π ισ η του πολιτισμού;;, ο Ν ερο ύ δα είχε αν α λ ά β ει να β οηθήσ ει σ τη ν α π ο σ τ ο λ ή π ρ ο σ κ λ ή σ ε ω ν σ το υ ς Λ α ­
τ ιν ο α μ ε ρ ικ α ν ο ύ ς που β ρ ίσ κ ο ν τ α ν σ το Π αρ ίσ ι. Ο Β αλλιέχο α ­
ναφ έρει τη ν ε π ίσ κ ε ψ η τω ν Ι σ π α ν ώ ν σ ' ένα ά ρ θρ ο του στο π ε ­
ριοδικό «Repertorio Americano», ό π ου δηλώ νει τον ενθουσιασμό
του για την α φ ο σ ίω σ ή τους.
Σ το ά ρ θ ρ ο ε π ιχ ε ιρ η μ α τ ο λ ο γ ε ί π ω ς τα σ υ μ φ έ ρ ο ν τ α του σ υγ ­
γ ρ α φ έ α β ρ ίσ κ ο ν τ α ι σε αντίθεση με το υ ς σ κ ο π ο ύ ς τ η ς π ρ ο η γ μ έ ­
ν η ς κ α π ιτ α λ ι σ τ ικ ή ς κ α ι β ιο μ η χ α ν ικ ή ς κ ο ιν ω ν ία ς κ α ί εκφ ρ άζει
ά μ ε σ α τη γ νώ μ η του π ω ς ο σ υ γ γ ρ α φ έ α ς μ πορεί να έχει μόνο μ α ­
κ ρ ο πρ όθεσ μ η επ ίδ ρ α σ η στην κ οινω νική αλ λα γή . Οι πιο υπ ο δ ειγ­
μ α τ ικ ο ί κ α λ λ ιτ έ χ ν ε ς είναι εκείν οι που μ ετ α τ ρ έ π ο υ ν την αντίθ ε­
σή τ ο υ ς με την κ ο ιν ω νία σε δ η μ ό σ ια δ ρ ά σ η . Ε νώ είναι ω ρ α ίο
κ α ι σ η μ α ν τ ικ ό να δ η μ ιουρ γή σ ει κ α ν ε ίς ένα π ρ α γ μ α τ ικ ό ε π α ν α ­
σ τ α τ ικ ό έργο τ έ χ ν η ς , « στη σ ιω π ή τη ς μ ελ έ τη ς του κ αλλ ιτέχνη;;
γράφει, είναι α κ ό μ α σ η μ α ν τ ικ ό τ ε ρ ο να δ ημιουργήσ ει ένα τέτοιο
έργο μ έσ α σ τ ο ν π υρ ετό τ η ς μ ά χ η ς « φ έ ρ ν ο ν τά ς το σ το φ ω ς α π ό
τις β α θ ύ τερ ε ς, τις πιο ζ ε σ τ έ ς π τ υ χ έ ς τ η ς ζω ής» .
Τ ο « Δ εύ τ ερ ο σ υνέδρ ιο γ:α τη ν υ π ε ρ ά σ π ισ η του πολιτισμού;;
49

άνοιξε στη Β α ρ κ ε λ ώ ν α σ τις 2 Ιουλίου του 1937, ό π ου σ υ ν εδ ρ ία ­
σε α π ό τις 4 - 7 Ιουλίου κ αί έκ λ εισ ε στη Μ αδρίτη. Υ π ή ρ χε μια
π ο λ υ μ ελ ή ς γ α λ λ ικ ή α ν τ ιπ ρ ο σ ω π ε ία σ τη ν οπ ο ία σ υ μ π ερ ιλ α μ β ά νονταν ou Μ αρ λώ , Τ ζα ρ ά , Ζουλιέν Μ π ρ εντά, Αντρέ Σ α μ σ ό ν Ο .
Ο Σ πέντερ α ν τιπ ρ ο σ ώ π ευ σ ε την Α γ γλ ία , ο Έ ρ ε μ π ο υ ρ γ κ τη Ρ ω ­
σία, ο Νερούδα τη Χιλή, ο Χ όρχε Ικ ά θ α τον Ισημερινό, οι Χ ουάν
Μ αρινέλο κ αι Ν ικ ο λ ά ς Γκιλιέν την Κούβα και οι Χ οσ έ Μανθισιδόρ κ αι Κ ά ρ λο ς Π ελιθέρ το Μ εξικ ό . Ο Β αλλίέχο π α ρ α β ρ έ θ η ­
κε σ αν α π ε σ τ α λ μ έ ν ο ς του Περού. Η ισ π α νικ ή α ν τ ιπ ρ ο σ ω π ε ία ,
α σ φ α λ ώ ς το ε π ίκ ε ν τρ ο τη ς π ρ ο σ ο χ ή ς όλω ν, σ υ μ π ε ρ ιλ ά μ β α ν ε
τους: Χ οσέ Μ π ε ρ γ κ α μ ίν , Α ντόνιο Μ α τ σ ά δ ο , Ρ α φ α έ λ Α λμ π έρ τι κ αι Ρ α μ ό ν Σενδέρ.
Π α ρ ό λ α αυτά, οι α ν τ ιπ ρ ό σ ω π ο ι που κ α τ ά κ λ υ σ α ν σ το Π α ρ ίσ ι
το τρένο για τη Μ α δ ρ ίτη , δεν ά φ η σ α ν πίσ ω τους τις π ρ ο σ ω π ι­
κ ές τους δ ια φ ορ ές. Ο Β αλλίέχο τα ξ ίδ ε ψ ε μαζί με το φίλο του
Βιθέντε Ο υιδό μ π ρ ο , που σ χ ε δ ό ν δε μ ιλιόταν με το Νερούδα, τον
πιο περιζήτητο μ ετα ξύ τω ν Λ α τιν ο α μ ε ρ ικ α ν ώ ν ^ ). Ό τ α ν φτάσανε σ την Ισ π α ν ία υ π ή ρ χ ε μεγάλη διάθεση α ν τα γ ω ν ισ μ ο ύ με­
ταξύ τους. Α λλά, ο ίδιος ο π ό λ ε μ ο ς θα πρέπει να είχε κ α τ α σ τ α λ ­
τικ ό χ α ρ α κ τ ή ρ α . Οι σειρήνες σ υναγερ μ ού β ά ρ ε σ α ν στη Β α λ έν­
θια, ενώ στη Μ α δ ρ ίτη α κ ο ύ γ ο ν τ α ν οι ε κ ρ ή ξ ε ις τω ν ό λ μ ω ν της
π ρ ώ τ η ς γ ρ α μ μ ή ς κ αι μ ερικοί α ν τ ιπ ρ ό σ ω π ο ι (α ν ά μ εσ ά το υ ς κι
ο Β αλλίέχο) ε π ισ κ έ φ τ η κ α ν το μ έ τ ω π ο κ α ι ά κ ο υ σ α ν φ ρ ικ ια στικ ές ισ τορ ίες α π ό π ρ ώ τ ο χέρι. Ο Β α λ λ ίέ χ ο έφερε π ίσ ω φ ω τ ο γ ρ α ­
φίες θυμάτω ν του πολέμου* α ν ά μ εσ ά τους και π ολλά παιδιά. Ό ­
ταν επέσ τρεψ ε στο Παρίσι στις 12 Ιουλίου, γύρισε με το ίδιο τρέ­
νο που μετάφερε το π τώ μ α της Τζέρντα Τ άρο, «μια ευγενική φ ω ­
το γ ρ ά φ ο (...) που συνέθλιψ ε ένα φ α σ ισ τ ικ ό τ ε θ ω ρ α κ ισ μ έ ν ο στο
μ έτω π ο του Μ π ρουνέτε».
Μ έσα στη γενική έ ξα ψ η του «Συνεδρίου», η π α ρ ο υ σ ία του
Βαλλίέχο φαίνεται π ω ς πέρ α σε σ χ ε δό ν α π α ρ α τή ρ η τη , και π ρ ά γ ­
μ ατι ελ ά χ ισ το ι α π ό το υς π α ρ ε υ ρ ισ κ ό μ ε ν ο υ ς γνώ ρ ιζα ν την π ο ίη ­
σή του. Α λλ ά στην ημ ερ ήσ ια δ ιά τα ξ η ή τα ν η Ισ π α ν ία , η αυθεν­
τική Ισ π α ν ία του λα ού κ α ι ο π α ν η γ υ ρ ισ μ ό ς ή τ α ν γι* αυτήν. Το
Κ ομμουνιστικό Κ ό μμ α κ υρ ιά ρ χη σ ε σε όλη τη δ ια δ ικ α σ ία και ή ­
ταν εκείνο που έδω σ ε τον τόνο* ο Λουί Α ρ α γ κ ό ν που κήρυξε την
50

έναρξη υ π ε ρ α σ π ίσ τη κ ε σ το λ ό γ ο του τον π ρ α γ μ α τ ικ ό εθνικισμό
και τη δη μ ο κ ρ α τικ ή π α ρ ά δ οσ η ενάντια στο σωβινισμό της πλου­
τ ο κ ρ α τ ικ ή ς τ ά ξ η ς που τώ ρ α , σ τη ν επιθ α ν ά τια ώ ρ α της, κ α τά φευγε σ το φ α σ ισ μ ό ^ ). Π ρ ο φ α ν ώ ς ό μ ω ς ή τ α ν τα λόγια του κ α ­
θολικού σ υ γ γρ α φ έα Χ οσ έ Μ π ε ρ γ κ α μ ίν που ά σ κ η σ α ν ε π ίδ ρ α σ η
στο Βαλλιέχο. Χ ρ η σ ιμ ο π ο ιώ ντα ς μια φλογερή, σ χεδό ν θρησκευ­
τική γ λ ώ σ σ α , π ερ ιέγ ρ α ψ ε τη ν ισ π α νικ ή π α ρ ά δ ο σ η σα μια π α ­
ρ άδο ση π ου είχε π ά ν τ α ένα μ υ σ τικ ό δ εσ μ ό α ίμ α τ ο ς με το λα ό,
που η ε π α ν α σ τ α τ ικ ή του θέληση είχε ε κ φ ρ α σ τ εί σ τη ν « α όρ α τη
γ λ ώ σ σ α του α ίμ α τ ο ς » κ α ι π ου μ ετα δ ό θ η κ ε με το λόγο. Α κ ρ ι­
β ώ ς ό π ω ς το α ίμ α κ υκ λ ο φ ο ρ εί σ τ ο ν ά ν θ ρ ω π ο , ο λ ό γ ο ς κ υ κ λ ο ­
φορεί σ το λ α ό . « Γεννήθηκε κ α ι πεθαίνει σε μια α ν α π νο ή , σ το ν
άερ α, σ τα α ό ρ α τ α σ π λ ά χ ν α του αγέρ α , γ εν νη μ έν ο ς στα στήθη
μ α ς για ν α βγει κ α ι να πεθάνει κ α ι να γεννηθεί ξ α ν ά στην ακοή
μας»(4).
Δε χ ω ρ ά ε ι αμ φ ιβ ολία π ω ς α υτά τα λόγια π ά λ λ ο υ ν πίσω α π ό
το π ρ ώ τ ο π ο ίη μ α της « Ι σ π α ν ία ς » , κ α ι π ω ς αυτό το βιβλίο α π ο ­
τελεί, κ α τ ά μια έννοια, την α π ά ν τ η σ η του Β α λ λ ιέ χ ο στο τελικό
α ν α κ ο ιν ω θ έ ν που κ α λ ο ύ σ ε ό λ ο υ ς το υ ς σ υγγρ αφ είς να ενωθούν
ενεργ η τικ ά σ το ν αγώνα<3). Και ό τ α ν ήρθε η σειρά του να μιλή­
σει στη σ υνεδρίασ η τη ς Μ α δ ρ ίτ η ς, επέλεξε σ α θέμα «Την ευθύ­
νη του σ υ γ γρ α φ έ α » , π ρ ο β λ έ π ο ν τ α ς την «ορ ιζόντια» ένωση του
δια νο ούμ ενο υ κ α ι του λα ού, την κ α τ ά ρ γ η σ η τω ν εμ π ο δ ίω ν α ν ά ­
μεσα στο π νεύ μ α κ αι στο λόγο. Και συνέχισε: «ο Χ ρ ισ τ ό ς είπε:
η βασιλεία μου δεν είναι αυτού του κ όσ μ ο υ». Π ιστεύω π ω ς έφ τα σε η στιγμή που η συνείδηση του ε π α ν α σ τ ά τ η συγγρ αφ έα
μ πορεί να ε κ φ ρ α σ τ ε ί μ' έ ν α ν κ αινούριο τ ρ ό π ο ... «Η βασιλεία
μου είναι αυτού του κ ό σ μ ο υ α λ λ ά κ α ι του ά λλου». Οι σ υ γ γ ρ α ­
φείς, δ ή λ ω σ ε ο Βαλλιέχο, είναι ιδιαίτερ α υπεύθυνοι γ ιατί ε λέγ ­
χουν ένα ισ χ υ ρ ό ό π λ ο , το Λ ό γο , που μ' α υ τό ν π ρ έπ ει τώ ρ α να
κινήσουν τον κ ό σ μ ο . Σ π ά ν ια είναι ηρωικοί* ούτε το υ ς συνέχει
το πνεύμα τη ς θυσίας* είναι ό μ ω ς α κ ρ ιβ ώ ς ό τα ν αισθάνονται την
ενοχή κ α ι τη ντρ ο π ή α υ τ ή ς τ η ς αλ ήθειας, πιο έ ντο ν α κ αι πιο
π ρ α γ μ α τ ικ ά σ υγγρ αφ είς^).
Ο Β αλ λιέχο έλεγε κι έ π ρ α τ τ ε ό ,τι οι πιο π ο λ λ ο ί σ υνάδελφοί
του συ γ γρ α φ είς έλεγ α ν κι έ π ρ α τ τ α ν . Δ εν ξεχωρίζει α π ' αυτούς
51

με κ ά τ ι το δ ια φ ο ρ ε τικ ό ή το π ρ ω τ ό τ υ π ο . Π α ρ ά λ λ η λ α ό μ ω ς ε­
λά χισ το ι απ ό όλους τους ά λ λους θα ή τ α ν ικανοί να μετατρέψ ουν
γ ν ώ μ ε ς σε π οιητικ ή π ρ ά ξ η τόσ ο α π ο τ ε λ ε σ μ α τ ικ ά όσο εκείνος.
Η ποίηση του Ό ν τ ε ν , του Σ π έντερ, του Ν ερούδα , εκ φ ρ ά ζ ει την
αίσθηση του συ γ κ λ ο νισ μ ο ύ του α τ ό μ ο υ στον π ό λ ε μ ο κ αι στη
σφαγή. Για το Β α λ λιέχο ό μ ω ς το σ κ η ν ικ ό του π ο λέμ ο υ κ α ι το
συλλογικό πνεύμα του λαού έ κ α μ α ν το ά τ ο μ ο κάτι πιο πολύ από
π ερισσό. Σ τα π ο ιή μ α τ α τη ς « Ι σ π α ν ία ς » ο α τ ο μ ικ ό ς λ ό γ ο ς είναι
κ α θ α ρ ά κ α τ α δ ικ α σ μ έ ν ο ς , α ν ε π α ρ κ ή ς , μόλο που τώ ρ α βλέπει
την δ υ ν α τό τη τ α μ ια ς δ ια φ ο ρ ε τικ ή ς γ λ ώ σ σ α ς να γεννιέτα ι από
τον κοινωνικό κορμό, με τη θυσία του ισπανικού λαού που π ρ α γ ­
ματώ νει τη «συνύπ αρ ξη» λόγου κ αι π ρ ά ξ η ς . Α ντίθετα απ ό π ο λ ­
λ ο ύς σ ύγ χ ρον ο ύς του, για το υ ς ο π ο ίο υ ς « ε σ ώ τερ ες» ή « α τ ο μ ι­
κ ές » εμπ ειρ ίες ή τ α ν πιο «έντον ες», κ α ι οι οπ οίοι α ισ θ ά ν θ η κ α ν
«μειωμένοι» « κ ο ιν ω ν ικ ά » , ο Β α λ λιέχο είδε σα μ ο ν α δ ικ ή ε λ π ί­
δα του α ν θρ ώ π ου την έ νωση τω ν α τ ό μ ω ν σ' ένα δ ίκ α ιο « π ο λ ιτι­
κ ό σ ώ μ α » δ ια μ έσ ο υ τη ς θυσίας, τη συμφιλίωση του μονήρη α ν ­
θρ ώ που με την κ ο ιν ό τη τα για την ο π ο ία μίλησε ο Χ οσέ Μ π ε ρ ­
γ κ α μ ίν . Είναι γι' α υτό το λ ό γ ο π ου η Ισ π α ν ία έγινε, γι' αυτόν,
η μ ή τρ α ενό ς π ο ιο τ ικ ά δ ια φ ο ρ ε τικ ο ύ μ έλ λ ο ν το ς , η επινο ήτρ ια
μ ια ς Α μ ε ρ ικ ή ς α π ' την ο π ο ία θα γ εν ν ιό τ α ν ο κ αινούρ ιος ά ν ­
θρωπος.
Τ ίπ ο τ α δεν είναι α π ο κ α λ υ π τ ικ ό τ ε ρ ο α π ό το ά ρθρο του Β α λ­
λιέχο «Οι λ α ϊκ ο ί ε κ φ ρ α σ τ έ ς του ισ π α ν ικ ο ύ εμφυλίου π ολέμου».
Ε δ ώ φ αίνεται κ α θ α ρ ά π ω ς εκείνο που π ερ ισ σ ό τερ ο θαυμάζει εί­
ναι ο α υ θ ο ρ μ η τισ μ ό ς τη ς θυσίας τους, γ ια τί ο νους κ αι το σ ώ μ α
το υ ς ενεργούν α π ό κοινού για την α τ ο μ ικ ή τους σ ω τηρ ία α λ λ ά
κ α ι για ένα ευγενικό, υ ψ η λό τερ ο ιδ α ν ικ ό .
«Τέλος, χία π ρ ώ τη φορά, είναι ο κ ό σ μ ο ς , ο ά ν θ ρ ω π ο ς στο
<5ρόμο καί όχι ο σ τ ρ α τ ιω τ ικ ό ς που, χ ω ρ ίς κ ρ α τ ικ ό π ε ιθ α ­
να γ κ α σ μ ό , χ ω ρ ίς α ρ χ η χ ο ύ ς, χ ω ρ ίς σ τ ρ α τ ιω τ ικ ό πνεύμα
η ο ρ /ά ν ω σ η , χ ω ρ ίς ό π λ α , χ ω ρ ί ς σ τ ο λ έ ς που τρ α β ά ν ε /ία
να σ τα θο ύ ν μ π ρ ο σ τ ά σ τ ο ν ε χ θ ρ ό καί να π εθ ά νο υ ν χία έ­
ναν ξε κ ά θα ρ ο καί α κ ρ ιβ έσ τ α τα καθορισ μένο σ κ ο π ό , ελεύ­
θεροί α π ό λίχους η π ο λ λ ο ύ ς α π α ρ ά δ ε κ τ ο υ ς επ ίσ η μ ο υ ς συ-

σ κ ο τισ μ ο ύ ς. Μ αφ ού ο λ α ό ς είναι κ υ ρ ία ρ χ ο ς του αγώ να
του, ε ύ κ ο λ α κ α τ α νοείται π ω ς σ ' α υτό το ν α γ ώ ν α α ισ θ ά ­
νεται κ α νε ίς τον α υ θ εν τικ ό α ν θρ ώ π ινο π α λ μ ό του λαού,
μία εμπειρία ενός κ α τ α π λ η κ τ ικ ο ύ , α ν επ α ν ά λ η π τ ο υ καί γο­
νιμοποιού κ ύκ λουν.
Σ ' αυτό τ ο ά ρθρο ο Β α λ λ ιέ χο α ν α φ έρ ει ξ ε χ ω ρ ισ τ ά π α ρ α δ ε ίγ ­
μ α τα α τ ο μ ικ ο ύ ηρ ω ισ μ ο ύ που χ ρ η σ ιμ ο π ο ίη σ ε κ α ι για τη γραφή
των π ο ιη μ ά τω ν τη ς « Ισ π α ν ία ς » ( π .χ . τον Α ντό νο Κ όλλ, που α ν ­
τιμ ε τώ π ισ ε κ αι κ α τ ά σ τ ρ ε ψ ε εφ τ ά εχ θ ρ ικ ά ά ρ μ α τ α μ ά χ η ς περι­
ζωμένος με ε κ ρ η κ τικ έ ς ύλες κ αι που έγινε θέμα για α ρ κ ετές μ π α ­
λ ά ν τ ε ς του εμφυλίου πολέμου). Α ντίθετα α π ό το ν « ά γ νω σ το
σ τρ α τ ιώ τη » του Π ρ ώ τ ο υ Π α γ κ ο σ μ ίο υ Π ο λ έ μ ο υ που π ο λέμησε
δ ια τασσ όμ ενο ς, οι Ισπανοί μ α χ η τέ ς υπακούουν στον «άμεσο αυ­
θόρμ ητο, π α θ η τ ικ ό π α λ μ ό του α ν θρ ώ π ου». Α υτό το είδ ο ς α ν ­
τ α ν α κ λ α σ τ ικ ή ς δ ρ ά σ η ς συμβαίνει ό τ α ν τα ά τ ο μ α υπ ε ρ α σ π ίζ ο ν­
τα ι τα υ π ά ρ χ ο ν τ ά τους, α λ λ ά εδ ώ έγινε για τη ν υ π ε ρ ά σ π ισ η ε­
ν ό ς κ ο ιν ω νικ ο ύ ιδανικού.

« 'Α ν τ ρ ε ς καί γ υναίκες π ή γ α ιν α ν β ια σ τ ικ ο ί σ το δ ρ ό μ ο της
Σ ο μ ο σ ίέρ α καί της Ε σ τ ρ ε μ α δ ο ύ ρ α σε μ ία μεθυσμένη κ ί­
νηση, σ 'ε κ ε ί ν η την ε μ π νευ σ μ έν η α κ α τ α σ τ α σ ία του έπο υ ς
π ε ρ α σ μ έ ν ω ν καιρώ ν, / ί α να α ν τιμ ε τω π ίσ ο υ ν τους σ τ α σ ια ­
στές. Μ ία κ α τ ά σ τ α σ η χ ά ρ ίτ ο ς — θα μ π ο ρ ο ύ σ α μ ε να π ο ύ ­
με — π ου σ π ά ν ια δ ίνεται σ ' έ ν α ν λ α ό σ τ η ν ισ τορία α λ λ ά
που ερμηνεύεται α π ό την ευαίσθητη, ειλικρινή, ό π ω ς ήταν,
Α δ α μ ίκ ή φύση του ισ π α ν ικ ο ύ λαού, π ου ε π έ σ τ ρ ε φ ε σ ' α υ ­
τούς τους α ν θ ρ ώ π ο υ ς να κ α τ α λ ά β ο υ ν α κ ρ ιβ ώ ς , α π ό την
π ρ ώ τη αρχή, τους σ τό χ ο υ ς της φ α σ ισ τικ ή ς α ν τα ρ σ ία ς που
ήθελε να α π α λ είφ εί τα λίγα δ ικ α ιώ μ α τ α π ο υ π ρ ό σ φ α τ α απ ο κ τ ή θ η κ α ν α π ό την ισ π α ν ικ ή ε ρ γ α τ ικ ή τάξη, κί ύστερα
να επ ε κ τ ε ίν ο υ ν το νόμο της β ία ς , που είναι σ τ η ν υπηρεσία
της ο ρ γα νω μ ένη ς α ν τίδρ αση ς, καί σ το ν υπόλοιπο κόσμον.
Αυτή η έ μ φ α σ η στη σ υλλ ο γική α ν τ α ν α κ λ α σ τ ικ ή δρ ά σ η ενάν53

.ta στο φ α σ ισ μ ό μ α ς λέει π ο λ λ ά για το ιδ α νικ ό του Β αλλιέχο
για τον α κ έ ρ α ιο ά ν θ ρ ω π ο , σ το ν ο π ο ίο σ κ έψ η κ αι δ ρ ά σ η είναι
α δ ια χ ώ ρ ισ τ α δ εμ ένα στην ανα ζή τη σ η ενό ς ανιδ ιοτελ ο ύς σ κ ο ­
πού. Ξ ανά κ αι πάλι τονίζει το γ εγ ονός π ω ς ο λ α ό ς πήρε την π ρ ω ­
τοβουλία σ υ μ π α ρ α σ ύ ρ ο ν τ α ς μαζί του κ α ι τους α ρ χ η γ ο ύ ς του.
«Και όλο αυτό το θα ύμα είναι μ ο ν α δ ικ ό δ ημιο ύρ γημ α τη ς κ υ­
ρ ία ρ χ η ς μ ά ζ α ς που είναι α υ τ ά ρ κ η ς για τον εαυτό τη ς κ α ι για
το α ν υ π έρ β λ η το μ έλ λ ο ν της» . Ο α υ θ ο ρ μ η τισ μ ό ς θα έ ρ χ ο ν τα ν
π ρ ο φ α ν ώ ς σε σύγκρουση με την π ειθα ρ χία του Κ ομμουνιστικού
Κ ό μ μ α τ ο ς, α λ λ ά ο Β αλλιέχο είχε τ ο υ λ ά χ ισ τ ο ν δει σ αν αν α λλ οτ ρ ίω το ς ά ν θ ρ ω π ο ς κ α ι δεν το ξεχνούσε. Χ ρ η σ ιμ ο π ο ιώ ν τ α ς τον
όρο « Α δ α μ ικ ό ς » για το υς Ισ π α ν ο ύ ς, μ α ς υπενθυμίζει π ω ς αυτή
η υπ ερνίκ ηση τη ς α λ λ ο τ ρ ίω σ η ς θα ισχύσ ει κ αι για τη γ λ ώ σ σ α ,
γιατί ο Α δ ά μ , κ α τ ά το ν Jacob Boehme, είχε μιλήσει την τέλεια
γλ ώ σ σ α στην οποία οι λέξεις π ρ ά γ μ α τ ι ονομάζουν τα π ρ ά γ μ α τα .
Ο « Γ α λ ά ζιο ς π ίθ η κ ο ς» , το π ε ρ ιο δ ικ ό τω ν Ισ π α ν ώ ν δ ια νο ο υ ­
μ ένω ν εναντίον του φ ασ ισμού, α π ό την αρ χ ή αφ ιέρω σε τις με­
σ α ίες σελίδες του σ τη ν π ολεμ ική π οίηση , κ υρ ίω ς σ τις μ π α λ ά ν ­
τες, που ή τ α ν π ά ν τ α για το υς Ισ π α ν ο ύ ς π ο ιητές μια γέφ υρα α ­
ν ά μ ε σ α στην ε κ λ ε κ τ ικ ή κ αι στη λα ϊκ ή τέχνη. Η ισ π α νικ ή μ π α ­
λ ά ν τα ή «ρ ομ ά ντζα» είχε π ρ ό σ φ α τα ξανατονω θεί απ ό τον Γκαρθία Λ ό ρ κ α και το Ρ α φ α έ λ Α λμ π έρ τι. Τ ώ ρ α , στο ξ έ σ π α σ μ α του
πολέμου, τόσ ο οι δ ιανοούμ ενοι όσο κ α ι οι α π λ ο ί σ τρ α τ ιώ τε ς ά ρ ­
χ ισ α ν να γρά φ ουν μ α ζ ικ ά κ αινούρ ιες μ π α λ ά ν τ ε ς , π α ν η γυ ρ ίζο ν­
τ α ς ή ρ ω ες ό π ω ς ο Α ντό νιο Κ ολλ κ α ι η ρ ω ίδ ες ό π ω ς η Λίνα Οδένα (που οι φ α σ ίσ τε ς τη ς έ σ τη σ α ν ε ν έ δ ρ α μ ετα ξύ Γ κ ο υ α δ ίξ και
Γ ρ α ν ά δ α ) και α π ο θ α ν α τ ίζ ο ν τ α ς μ ά χ ε ς , τρ α γ ω δ ίε ς κ α ι π ρ ο δ ό ­
τες. Το 1937, για το «Σ υνέδριο σ υγ γρ α φ έω ν », ο Εμιλιο Π ρ ά δ ο ς
είχε συγκεντρώσει τ ρ α κ ό σ ια τέτοια π ο ιή μ α τ α σ ' ένα τ όμ ο με τον
τίτλο « Γ ενικ ό ς τ ρ α γ ο υ δ ισ τ ή ς του ισ π α ν ικ ο ύ πολέμου». Η α ν ­
θολογία πρ οβά λλει μια ο λό κ λη ρ η σειρά νέων π α ρ α δ ε ιγ μ α τ ικ ώ ν
μ ο ρ φ ώ ν — τον « π ο λ ιτ ο φ ύ λ α κ α » κ α ι το ν εργάτη τη ς Μ αδρ ίτης,
το υ ς χ ω ρ ικ ο ύ ς της Ε σ τ ρ ε μ α δ ο ύ ρ α , το « δ υνα μ ιτισ τή », τους μ α ­
χ η τ έ ς τω ν Δ ιεθνών Τ α ξ ια ρ χ ιώ ν . Π ά ν ω α π ' ό λ α είχε συνείδηση
π ω ς η Ισ π α ν ία ή τ α ν τώ ρ α ο κ α θ ρ έ φ τη ς του κ ό σ μο υ κι αυτό διαφ α ίν ο ν τ α ν σ τις σ ε λίδ ες του βιβλίου. « Ε υρώ πη αφυπνίσου στο
54

σπ άνιο π α ρ ά δ ε ιγ μ α της Μ αδρίτης)), έγρ αψ ε έ ν α ς ποιητήςί'?), κι
ά λ λ ο ς έ ν α ς υπενθυμίζει σ τους σ υν τρ όφ ο υς του π ω ς ό λ ο ς ο κ ό ­
σ μ ο ς χ ε ιρ ο κ ρ ο τ ε ί τα α ν δ ρ α γ α θ ή μ α τ ά τους. Το θέμα τη ς θυσίας
κ αι της α ν ά σ τ α σ η ς , κ εν τρ ικ ό σ τη ν « Ισ π α ν ία » του Βαλλιέχο, εί­
ναι πολύ κοινό σ' αυτά τα π ο ιή μ α τ α , π α ρ ό λ ο που συχνά ε κ φ ρ ά ­
ζεται σα ν μια α π λή μετουσίω ση του α ν θρ ώ π ο υ και τη ς ισ π α ν ι­
κ ή ς γης. Π .χ ., ο Λ ε ο π ό λ δ ο Ο υ ρ ο ύ κ α , ό τα ν εκφ ω νεί τον ε π ικ ή ­
δειο σ ' έ ν α ν ά γ ν ω σ τ ο Α σ το υ ρ ια νό α ν θ ρ α κ ω ρ ύ χ ο που σ κ ο τ ώ θ η ­
κε στη Γ κ ο υ α ν τ α ρ ά μ α , υ π ό σ χ ε τ α ι την α ν ά σ τα σ ή του «σα σ ά ρ ­
κ α πεύκου κ α ι σ α ν ά ρ ω μ α δ ε ν τ ρ ο λ ί β α ν ο υ » ^
Ο ε ν θ ο υ σ ια σ μ ό ς του Α λ μ π έ ρ τ ι κ αι η πεποίθηση π ω ς οι μ εγ ά ­
λες π ρ ά ξ ε ις π ρ έπ ει να τρ α γ ο υ δ ισ τ ο ύ ν με μ εγ ά λ α λόγια , α ν α μ ­
φ ίβολα βοηθάει να κ α τ α λ ά β ο υ μ ε αυτήν τη μαζική λ ο γ ο τε χνικ ή
δ ρ α σ τ η ρ ιό τ η τ α . Ο Α λμ π έρ τι, α π ό χρ ό νια μ έλος του Κομμουνι­
στικού Κ ό μ μ α τ ο ς, α π ό χ ρ ό νια π επ εισ μ έν ο ς π ω ς η θέση του π ο ι­
ητή ή τ α ν σ το δ ρ ό μ ο , τώ ρ α ενσ υνείδητα φ αίνεται να δημιουργεί
το είδ ο ς τη ς π ο ίη σ η ς που δεν ενδ ια φ έρ ετα ι για την κ α τα γρ α φ ή
τη ς θυσίας α λ λ ά για την ενθά ρρυνσή της:
ΠοΑΑοί' δ εν ξέρ ουν π 'ποτα. ΑΑΑά με τ^ ν π εποίθησή
εκείν ο υ π ου πάει να πίάσεί ένα δ ο σ μ έ ν ο αστέρι,
α π ό ήΑίο σε rjA;o ε ρ γ ά ζ ο ν τ α ι στ?? νέα τους συνήθεια
σ κ ο τ ώ ν ο ν τ α ς το θά να το , κ ε ρ δ ίζ ο ν τ α ς ττ; ζ ω ^ λ
Στο «Ε σ είς δ εν π έσ α τε» , οι νεκ ρ οί είναι οι σ π ό ρ ο ι «σ τα αυ­
λ ά κ ια που άνοιξε ο π ό λεμ ος»:
Α κ ο ύ ε τ ' r? γέννησή σ α ς , α κ ο ύ ε τ ' ο α ρ χ ό ς σ α ς κ ά μ α τ ο ς ,
το σ π ρ ώ ξ ιμ ό σ α ς κ ά τ ω α π ό το σκΑ ^ρό κ α π ά κ ;
τ??ς /Γ?ς, που δ ίν ο ν τ α ς σ α ς σ χ ή μ α σ τα χ ιο ύ αισθάνεται
στου στα ριού το ά ν θ ο ς που θα /3χεί π? μέΑΑουσα ομορφιά
τ?7ςί'θ).
« Σ κ ο τ ώ σ τ ε το θά να το » , είχε γίνει ένα α π ό τα σ υ ν θ ή μ α τα της
ε π ο χ ή ς , κ α ι υπονοεί π ω ς η θυσία θα α λ λ ά ξ ε ι την ανθρώ πινη φύ­
ση. Είναι αυτή η π εποίθηση που ξεχω ρίζει τα π ο ιή μ α τ α των !
55

σ π α ν ώ ν και Λ α τ ιν ο α μ ε ρ ικ α ν ώ ν α π ό τα π ο ιή μ α τ α π ο λ λ ώ ν Α γ ­
γ λ ο σ α ξ ό ν ω ν πο ιη τώ ν που, π ά ν ω α π ' όλα , φ ρ ικ ιο ύ σ α ν στην τ ό ­
ση σ π α τ ά λ η α ν θ ρ ώ π ινη ς ζω ή ς που θ υ σ ιά ζ ο ντα ν σ' αυτό τον
πόλεμο:
Ρ ώ τ α . 'Η τ α ν απαραί'τ??τΓ; τόση ποΑΑ?) σ π α τ ά λ η
σ το θ ά ν α τ ο ενό ς τόσ ο νέου. καί τόσο ανόητου,
π εσ μ ένου κ ά τ ω α π ό τ:ς εΑίές. Ω κόσμε. Ω θά να τ ε/
έγραψ ε ο Σπέντερ. Η «Ισ π ανία του 1937» του Ό ν τ ε ν , το πιο γ νω ­
στό ίσ ω ς α π ό τα α γ γ λ ικ ά π ο ιή μ α τ α για τον ισ π α ν ικ ό π ό λεμο ,
κάνει τον αγώ να ένα β αρετό διάλειμμ α α ν ά μ εσ α στο χρυσό χ τε ς
κ αι σ ' ένα ο υ το π ισ τικ ό αύριο. Α ντίθετα , το « Θ α εξηγήσ ω μερι­
κ ά π ρ ά γ μ α τ α » του Π ά μ π λ ο Ν ερο ύ δα είναι μια φωνή που κ αλει
σ την δ ρ ά σ η ε νάντια σ ' ε κ ε ίν ο υ ς που ρ ίχ τ η κ α ν στο «σπίτι του')
κ αι σ τη ν « Ισ π α ν ία του». Η ποίηση του Β α λ λ ιέ χ ο είναι α κ ό μ α
πιο ρ ιζ ο σ π α σ τικ ή . Σ την « Ι σ π α ν ία , π α ρ ε λ θ έ τω α π ' εμού το ποτήριο το ύτο » , η Ισ π α ν ία είναι έ ν α ς κ αιν ο ύ ρ ιο ς Λ ό γ ο ς που χ α ­
ράζεται για π ά ν τα στην ιστορία του ανθρώπινου γένους, σημειώ­
ν ο ν τ α ς μια μεγάλη α λ λ α γ ή σ τη ν ίδια την έννοια της α ν θ ρ ω ­
πότητας.

Το « Ισ πα νία » σαν κείμενο
Το π ά θ ο ς που κ α τ α γ ρ ά φ ε τ α ι σ τα π ο ιή μ α τ α τ η ς « Ι σ π α ν ία ς » , εί­
ναι το π ά θ ο ς ενό ς ο λ ό κ λ η ρ ο υ λαού. Η σ υλλογή συνδυάζει το
μ εσ σιανικό πνεύμα της Π α λ ιά ς Δ ια θ ή κ η ς με το μήνυμα της Και­
νής Δ ια θ ή κ η ς , π ω ς η α ν θ ρ ω π ό τ η τ α μ πορεί να σωθεί α π ό το θ ά ­
να το . Σ τ α 15 π ο ιή μ α τ α του βιβλίου σ υ μ π ε ρ ιλ α μ β ά ν ο ν τ α ι έ ν α ς
ύμ νος, ένα μνημόσυνο, μια π ρ ο σευχή, μια λιτανεία και μια π ρ ο ­
φητεία- σ ' α υ τ ά , τα χ ρ ισ τ ια ν ικ ά σ ύ μ β ο λ α που σ τα π ρ ο η γο ύ μ ε ­
να βιβλία του «Τρίλθε», τα « Α νθ ρ ώ π ιν α π ο ιή μ α τ α » είχ α ν γίνε)
κ ενά υ π ο λ ε ίμ μ α τ α , εδώ α π ο κ τ ο ύ ν καινούρ ια αξία. Το ψ ω μ ί γί­
νετα ι ξ α ν ά ο ά ρ τ ο ς τη ς ζω ή ς κ α ι το νερό ο α γ ια σ μ ό ς της χάρι56

τος, μ ό λο που κ α ι τα δύο είναι π ρ ο ϊό ν τα του υλικού κόσμου.
Ο τ α ν θ υ μ ό μ α σ τε π ό σ ο δ ύ σ κ ο λ η κ αι π ερ ίπ λ ο κ η ή τ α ν η απλή
π ρ ά ξη τη ς ο μ ιλ ία ς κ α ι της γ ρ α φ ή ς σε μ ερ ικ ά α π ό τα π ρ ο η γο ύ ­
μενα π ο ιή μ α τ α του Β αλλιέχο, ο τό ν ο ς τ η ς « Ι σ π α ν ία ς » μ α ς κ α ­
τ α π λ ή σ σ ε ι α κ ό μ α π ερ ισ σ ό τε ρ ο . Λ έξεις ό π ω ς « μ εγαλείο », «φωνάξτε», «κραυγή», μπορούν να χρησιμοποιηθούν χω ρ ίς ειρωνεία,
γιατί ο ά ν θ ρ ω π ο ς ε π ιτέ λ ο υ ς ζει σ ύ μ φ ω να με το μ εγαλείο της
γ λ ώ σ σ α ς . Ο π ο ιη τ ή ς, ε ν τω μ ε τα ξ ύ , δεν ε π ω μ ίζε τα ι το ρόλο του
πρ οφ ήτη α λ λ ά είναι α π λ ώ ς έ ν α ς μ ά ρ τ υ ρ α ς με τα σ η μ ά δ ια ενός
π α ρ ε λ θ ό ν τ ο ς που έχει απαλ ειφ θεί α π ό τα γ εγ ο ν ό τ α που
περιγράφει:
αφού <5εν χ ω ρ ά ε ι στα χέρια μ ο υ 7? μ α κ ρ ιά , ε κ σ τ α τ ι κ ή
στιγμ ή σου
ε νά ν τια σ το άί'κοπό σου τί'ναγμα συντρίβω
τ ?7 μ ικ ρ ό τ α τ α μου ντυμένη μ ε γ α λ ό π ρ ε π α .
Ο π ο ιη τή ς δεν μ πορ εί να είναι ο π ρ ο φ ή τη ς, αφού δ εν είναι α υ­
τό ς π ου έ κ α μ ε το π ή δ η μ α μ έσα σ το μ έλλ ο ν, ούτε ε κ ε ίν ο ς που
δ ημιούργησ ε την έννοια του νέου κειμένου. Ο π ρ α γ μ α τ ικ ό ς δ η ­
μιουργός τώ ρα είναι ο π ο λιτο φ ύλα κ α ς, ο ανώ νυμος μ α χ η τή ς στο
« Μ ικ ρ ό μ νημ όσ υνο σ' ένα ν ή ρ ω α τ η ς Δ η μ ο κ ρ α τ ία ς » :
Ε να /3ί/3λί'ο έμεινε π λ ά ι σ τ ?7 νεκρή του ζώνη,
ένα 0;)3Αί'ο /% ά σ τα ;νε α π ό το νεκ ρ ό του π τώ μ α .
Υ π ά ρ χ ει μια τ ε ρ ά σ τ ια δ ια φ ο ρ ά α ν ά μ ε σ α στο βιβλίο του Β α λ­
λιέχο κ α ι στα π ο ιή μ α τ α του Α λ μ π έ ρ τ ι, που τα π τ ώ μ α τ ά του ε­
π ισ τρέφ ουν στη γη κ α ι μ ετ α μ ο ρ φ ώ ν ο ν τ α ι σε δ έν τρ α. Α υτό το
ε ίδ ο ς τ η ς α θ α ν α σ ία ς δεν ε π ιτρ έ π ει την π ο λ ιτισ τ ικ ή μ ετά δ ο σ η
α π ό τη μια γενιά σ τη ν άλ λη, ενώ το «βιβλίο» στο « Μ ικ ρ ό μ νη­
μόσυνο» είναι ένα π ο λιτισ τ ικ ό π ρ ο ϊόν, κ α θ ώ ς ε τυ μ ο λ ο γ ικ ά συν­
δέεται με τη φύση. Το λα τινικό liber έχει την ίδια ρίζα με τη φλού­
δα του δέντρου<"), α π ' όπου εύκολα μπορεί να το φ ανταστεί κ α ­
νείς σα « β λ α σ τά ρ ι» . Π α ρ ά λ λ η λ α ό μ ω ς το βιβλίο δεν αν ή κ ει πια
στη φύση κ α ι δ εν υ π ό κ ε ιτ α ι σ τ ο υ ς ν ό μ ο υ ς τη ς. Ετσι, η α ν α λ ο ­
57

γία α ν ά μ ε σ α σ το νέο ά ν θ ρ ω π ο που υ π ε ρ ν ικ ά ε ι το θ ά ν α τ ο και
στο κείμενο που γεννιέτα ι α π ό τη ζωή α λ λ ά που δεν επιστρέφ ει
α π λ ώ ς στη φύση με το θ ά ν α τ ο του δημιουρ γού του, είναι τόσο
α κ ρ ιβ ή ς ό σο και α ν υ π ο λ ό γ ισ τ η ς σ η μ α σ ία ς . Ο δ η μ ιο υ ρ γό ς του
ό μ ω ς είναι α μ ε τ ά κ λ η τ α νεκ ρ ός:
Π η ρ α τον ηρωα,
κ*α; σ ά ρ κ ιν ο καί ζοφερό ro σ τ ό μ α του μ π ή κ ε σ τ η ν α ν ά σ α
μας,
ιδ ρ ώ να μ ε όλοι, μ ε την α φ α λ ό σ τ η ν πλάτη*
π ε ρ π α τ ώ ν τ α ς μ α ς α κ ο λ ο υ θ ο ύ σ α ν τα φεγγάρια*
ω ς καί το π τ ώ μ α ίδρω νε α π ό ΘΑί'φ'η.
λ'ί ένα ^ijSAi'o, στη μ ά χ η του Τολέδο,
ένα 0ί/%ί'ο, π ίσ ω α π ό ένα, π ά ν ω α π ό ένα, /3ί/3Αί'ο
^Α α σ τά ρ ία ζε α π ' το π τ ώ μ α .
Σε α π λ ή γ λ ώ σ σ α , το «βιβλίο» είναι α π ό τη φύση του δ ια φ ο ρ ε ­
τικ ό α π ό τη θλιβερή θ ν η σ ιμ ό τη τα του ή ρ ω α που ο θ ά ν α τ ό ς του
γίνετα ι α ισ θ η τό ς σ ω μ α τ ικ ά α π ό το υς σ υν τρ ό φ ο υς του που αναπ ν έ ο ν τ α ς και ιδ ρ ώ ν ο ν τ α ς κ ά τ ω α π ό το β ά ρ ο ς της ζ ω ής, δ έ χ ο ν ­
τ α ν μέσα τους το δ ικ ό του « σ τό μ α » . Ο π ω ς ο Ν ερο ύ δα έγινε
η φωνή τω ν ν ε κ ρ ώ ν σ τις « Κ ορφ ές του Μ ά τσ ο υ -Π ίτσ ο υ » , οι επιζ ή σ α ν τ ε ς εδ ώ ε ν σ ω μ α τ ώ ν ο υ ν το σ τ ό μ α του νεκ ρ ο ύ ή ρ ω α που
είναι το ό ρ γα νο της ε π ικ ο ινω νία ς κ α ι του λόγου κ αι γι' αυτό ένα
σ η μ ά δ ι α ν θρ ω π ισ μ ού. Η κοινή μοίρα όλω ν τω ν θνητώ ν κ α τα δειχ ν ε τα ι α π ό μια σειρά εικόνες* ο α φ α λ ό ς , το κ α θ α υ τό σ η μ ά δ ι
τη ς α ν θ ρ ώ π ιν η ς κ α τ α γ ω γ ή ς , φέρεται σ α ν ένα βάρος* τα φ ε γ γ ά ­
ρια που α κ ο λ ο υ θ ο ύ ν το υ ς ε π ιζ ή σ α ν τ ε ς μ α χ η τ έ ς κ α τ α δ ε ίχ ν ο υ ν
τον αένα ο κ ύ κ λ ο της φ ύσης κ αι την π α ρ ο δ ικ ό τ η τ α του κ άθε α ν ­
θρώ που ξεχω ρ ισ τά. Το βιβλίο, α π ό την άλλη μεριά, ξεφεύγει την
κ α θ α ρ ά θνητή μοίρα. Α φ ' ότου η θυσία π έρ α σ ε μ έσα στο κ είμ ε­
νο, υ π ά ρ χ ε ι « π έ ρ α » κ α ι « π ά ν ω » α π ό το ν εκ ρ ό σώμα* χ ω ρ ικ ά
α π ο σ π ά σ τ η κ ε α π ό την κ α τ α β ο λ ή τους, δ ια χ ω ρ ίσ τ η κ ε α π ό το
θά να τ ο α π ' τον οπ ο ίο γεννήθηκε. Η γ εν να ιόδω ρ η π ρ ά ξη τη ς θυ­
σ ία ς όχι μόνο ανεβ άζει τον ή ρ ω α π ά ν ω α π ό τη θνητή του μοί­
ρα, α λ λ ά ανθίζει κ α ι σε π ρ α γ μ α τ ικ ή ποίηση:
58

ί7θί'Γ?σ?7 του μ ε λ α ν ια σ μ έ ν ο υ μ^Αου π α ρ ε ιά ς , α ν ά μ εσ α orry
ΑαΑίά
κ^αί err? σίωπτ?,
ποί^στ? σ το χ ρ ά μ μ α ry^Î^rrjç που θα συντρόφευε
rryv κ*αρδίά του.
Έμεινε ro /?ί/3Αίθ καί η 'π ο re άΑΑο, y;or;' δ εν υ π ά ρ χ ο υ ν
έ ν τ ο μ α στο μ ν ^ μ α ,
Μ έμεινε σπ?ν άκ*ρη στο μανίκ*; του ο αγέρας μουσκεύοντας
κ*αί γ ίν ο ν τα ν αέριος, άπ ειρ ο ς.
Τ ο « μ ε λ α ν ια σ μ έ ν ο μ ήλο π α ρ ε ιά ς α ν ά μ ε σ α στη λ α λ ιά κ αι στη
σιω π ή » υ π ονο εί μια ποίηση που γ ρ ά φ τ η κ ε α π ευθεία ς τη στιγμή
του θ α ν ά τ ο υ ' μια ποίηση α δ ια χ ώ ρ ισ τ η α π ό την κοινή μοίρα. Ε ­
π ιπ λέο ν, το ίδιο το π τ ώ μ α μ ετα δ ίδ ει ένα μ ήνυμ α, ένα « γ ρ ά μ μ α
η θική ς», αφού η θυσία τη ς ζω ή ς είναι μια π ρ ά ξ η που α ν τ ιπ ρ ο ­
σω πεύει μιαν ηθική ε κ λ ο γ ή υ ψ η λ ό τ ε ρ η ς σ φ α ίρ α ς.
Ξ α ν ά κ α ι π ά λ ι ο π ο ιη τ ή ς χ ρ η σ ιμ ο π ο ιε ί λέξεις που δηλώ νουν
ένα κ είμενο — «π ο ίη σ η », « γ ρ ά μ μ α » , «βιβλίο» — γιατί αυτό επ ιζείτο υ θ α νά το υ κ αι είναι π έρ α α π ό τον α γ ώ ν α τη ς ζωής. Τ ο γ ε ­
γ ο ν ό ς π ω ς ο ή ρ ω α ς δίνει τη ζωή του π α ρ ά το γ ε γ ο ν ό ς ό τι δεν
επιζεί π ρ ο σ ω π ικ ά , δ ίνεται α π ό τους μ α κ ά β ρ ιο υ ς σ τίχ ο υ ς «δεν
υ π ά ρ χ ο υ ν έ ν το μ α σ το μνήμα*>, κ α ι με την α ν α φ ο ρ ά σ τα όρια
του α π οσ υν θεμ ένο υ π τ ώ μ α τ ο ς πέρα α π ό τα ο π ο ία υ π ά ρ χ ε ι ά ­
π ειρ ος α γ έ ρ α ς , το α π ρ ό σ ω π ο βασίλειο τ η ς φ ύσ ης. Η π α ρ η γ ο ­
ρητική έννοια της συνέχειας τη ς ζωής της π ο ίη σ η ς του Α λμ π έρ τι
εδώ αρ νιέται κ α τ η γ ο ρ η μ α τ ικ ά : μόνο το βιβλίο θα επιζήσει. Και
ο ρ ό λ ο ς του ποιητή π ερ ιορίζετα ι μόνο στη μ α ρ τυ ρ ία αυτού που
επέζησε, που π α ρ α τ η ρ εί π ω ς το κείμενο γεννιέτα ι α π ό το ν ε κ ρ ό
σώ μα:
Μ ρ ώ ν α μ ε όλο;, με r o v α φ α λ ό σΓΓ?ν πΑάτ^,
Μ α κ ό μ α κι ο ν ε κ ρ ό ς ί'<5ρωνε α π ό θλί'φ/r?
κι ένα /3ί/3Αίο, r o ε:<5α ε γ ώ μ ε π ς αισθήσεις,
έ να /?ί/3Αί'ο πίσω, ένα /3ί/Μ.ί'ο π ά ν ω
/3Ααστάρ:ασε α π ' ro π τ ώ μ α ex abrupfo.

59

Η τ α χ ύ τ η τ α με την ο π ο ία το βιβλίο κ α ί η υ π α λ λ α γ ή (π τ ώ μ α
ex a brupto) σ υμ βα ίνουν σ υνιστο ύν ένα ξ α φ ν ικ ό τέ λ ο ς. Καί το
π τ ώ μ α , μ α κ ρ ιά α π ό το να υ π ο τ ιμ ά το ν ό η μ α του θα νά το υ , ε π ι­
μένει στη φρίκη του, σ την ο ρ ίσ τ ίκ ό τη τ ά του, στο β ά ρ ο ς τη ς θνη­
τ ό τ η τ α ς . Η ε π α ν ά λ η ψ η τω ν λέξεω ν « ιδ ρ ώ ν α μ ε » κ α ί «βιβλίο»
μ ετ α τ ρ έ π ο υ ν αυτές τ ις αλήθειες σ το δ ιπ λ ό ά ξ ο ν α του π ο ιή μ α ­
τ ο ς — σ η μ α ίν ο ν τ ο ς το σ υ λ λ ο γ ικ ό κ ά μ α τ ο που δεν ε π ιτρ έ π ει
σ τ ο υ ς ν ε κ ρ ο ύ ς μόνο να π εθ ά νο υ ν α λ λ ά δ ια σ φ α λίζει το γ εγ ο ν ό ς
π ω ς η θυσία θα χ α ρ α χ τ ε ί σ τ ις ζ ω έ ς τ ω ν άλλων('2).
Π α ρ ουσ ιά ζει π ά ν τ α ε νδια φέρον να λα βαίνει κ α ν ε ίς υπόψ η του
τις α λ λ α γ έ ς που ο Β αλλιέχο έ κ α μ ε σ ' α υτά τα ποίήματα('3). Στο
«Μ ικ ρ ό μ νημ όσ υνο σ ' έ ν α ν ή ρ ω α τ η ς Δ η μ ο κ ρ α τ ία ς » , ο δ ε ύ τε ­
ρ ο ς σ τ ίχ ο ς μιλούσε α ρ χ ικ ά γ ια «ένα γ ρ ά μ μ α η θ ικ ή ς» κ α ί « π ί­
σ ω α π ό μ εμ β ρ ά ν ες α ν θ ρ ώ π ιν η ς π έ τ ρ α ς / ο Χ ρ ισ τ ια ν ισ μ ό ς, οι
κ α λ έ ς π ρ ά ξ ε ις , το μ ε γ ά λ ο θέμα » . Α υτοί οι σ τίχ ο ι α ν α φ έ ρ ο ν τα ι
σ ' ένα Χ ρ ισ τ ια ν ικ ό ιδ α ν ικ ό π ου ξ ε π έ ρ α σ ε το ν α ν θ ρ ώ π ιν ο ε γ ω ι­
σ μ ό κ α ί που ε κ φ ρ ά ζ ε τ α ι ό χ ι μ ο ν ά χ α σ α ν έ να κ είμενο α λ λ ά κ α ι
σ α « μ ε μ β ρ ά ν ε ς α ν θ ρ ώ π ιν η ς π έ τ ρ α ς » . Η ε π ίδ ρ α σ η του Χ ο σ έ
Μ π ε ρ γ κ α μ ίν σ' αυτά τ α π ο ιή μ α τ α έχει, ό π ω ς ε ίπ α μ ε π α ρ α π ά ­
νω , ε π ίσ η μ α νθεί κ α ι δ εν α π ο κ λ ε ίε τ α ι ν α έχει σ χέσ η μ ' αυτή την
πρώ τη γραφή, αφού ο Μ π ε ρ γ κ α μ ίν ή τα ν Χ ριστιανο-σοσιαλιστής.
Η α λ λ α γ ή του σ τίχ ο υ α π ό τη ν α ρ χ ικ ή του γρ α φ ή ίσ ω ς υ π α γ ο ­
ρεύ τηκ ε α π ό το γ εγ ο ν ό ς π ω ς η « π έ τ ρ α » με τις σ υ ν ε κ δ ο χ έ ς τ η ς
κ α τ α σ κ ε υ ή ς κ α ι τω ν ν α ώ ν θα α π ο σ π ο ύ σ ε τ ο ν α ν α γ ν ώ σ τ η α π ό
το σ π ο υ δ α ίο π α ρ α λ λ η λ ισ μ ό α ν ά μ ε σ α στη θυσία κ α ι στη γ ρ α φ ή .
Το π λ ε ο ν έ κ τ η μ α τη ς α λ λ η γ ο ρ ία ς του κ ειμένο υ είναι π ω ς δ εν α ­
π λο π ο ιε ί υ π ε ρ β ο λ ικ ά την ιδέα τη ς ε π ιβ ίω σ η ς κ α ι τ η ς α ν ά σ τ α ­
σ η ς, αφού το κ είμενο δ εν είναι α κ ρ ιβ ώ ς α ν ά λ ο γ ο τ η ς α ν θ ρ ώ π ι­
ν η ς ζ ω ής, α λ λ ά , μ ά λ λ ο ν , υ π ο δ η λ ώ ν ε ι ένα μ ήνυμ α που, ίσ α μ ε
την α ν ά γ ν ω σ ή του, τη ν κ α τ α ν ό η σ ή του ή τη ν κ α τ ά κ ά π ο ιο τ ρ ό ­
π ο μ ετα β ίβ α σ ή του, είναι ο υ σ ια σ τικ ό . Ο ύτε χ ρ ειά ζ ετα ι να π ά ­
ρουμε την α ν α φ ο ρ ά του Β α λ λ ιέ χ ο σ ' έ να «βιβλίο» κ υ ρ ιο λ ε κ τ ι­
κ ά . Οι χ ιλ ιά δ ε ς τω ν νε κ ρ ώ ν του π ο λέμ ο υ π ο υ α π ο κ α λ ύ π τ ο υ ν το
μ έγεθος τ η ς σ υ λ λ ο γ ικ ή ς θυσ ίας α π ο τ ε λ ο ύ ν ένα μ ήνυμ α που δε
χ ρ ε ιά ζ ε τα ι να γ ρ α φ τεί για να γίνει κ α τ α ν ο η τ ό . Ο η ρ ω ισ μ ό ς του
π ο λ ιτο φ ύ λ α κ α , η γ εν να ιό δω ρ η θυσία του, μίΑοΰν μόνα τους. Ε ί­
60

ναι γι' αυτό το λόγο που στον « ' Yμνο στους εθελοντές της Δ η­
μ οκρα τία ς»,το μεγαλύτερο έγκλημα των φασιστών είναι ότι κ α ­
τέστρεψ αν ό,τι αποτελεί την ανθρώπινη έκ φ ρα σ η' «σκοτώνουν
το γερο-Α δάμ που μίλαε δυνατά με το άλογό του»' σκοτώνουν
το ζητιάνο που τραγουδούσε στους δρόμους και σκοτώ νουν το
ίδιο το βιβλίο:
Σ κοτώ νουν το /3ί0λ:'ο, τουφεκ;'ζοντας τα βοηθητικά του

ρήματα,
την ανυπεράσπιστη πρώ τη σελίδα του/
Τ ουφ εκίζοντας τα «βοηθητικά ρήματα», οι φ ασίστες κ α τα ­
στρέφουν ένα μέρος της φ ράσης που μόνο του δεν έχει χρησι­
μ ότητα α λλά που χω ρίς αυτό η φράση δεν έχει νόημα. Θα μ πο­
ρούσε ίσω ς, επίσης, να το πάρουμε σα μια αναφορά στο ά το ­
μο, που μόνο του δεν μπορεί να υπάρξει, σαν «ανυπεράσπιστη
πρώτη σελίδα», αλλά που παρά λληλα είναι α πα ρ αίτητο για τη
δημιουργία του συνόλου.
Η α ναλογία της έννοιας αυτού του ποιή μ α τος διαπερνά με­
ρικά άλλα ποιήματα και χρησιμ οποιείται κ α τά ένα συγκινητι­
κό τρόπο στο ποίημα για τον εργάτη-μάρτυρα Π έδρο Ρ όχα ς,
που άφησε πίσω του το ανορθόγραφο μήνυμά του: «Να ζήσουν
οι σύντροφοι! Π έδρο Ρ ό χα ς» . Και ο ίδιος ο Β αλλιέχο, π εριπαι­
κ τικ ά , άλλοτε, κι άλλοτε για να μεταδώ σει ένα μήνυμα έγραφε
ανορθόγραφα πολλές φ ορές λέξεις που είχα ν το γράμμ α του ι­
σπανικού αλφαβήτου β, αντικαθιστώ ντας το με το γράμμα ν('4).
Αυτό που γράφει ο Π έδρο Ρ ό χ α ς δεν είναι α π λ ώ ς μια «ανορθο­
γραφ ία», α λλά και ένα άμεσο μήνυμα της εκμετάλλευσ ης της
κ α τά σ τα σ ή ς του. Α κόμα ένα ς ήρω ας της συλλογής, ο χω ρικός
Ρ αμόν Κολιάρ, εξορκίζεται από τον ποιητή να πάει να «σ κ οτώ ­
σει και να γράφει».
Η αναλογία της έννοιας παίρνει ιδιαίτερη σημασία όταν έγρα­
ψε το ποίημα «Ισ πανία, παρελθέτω α π ' εμού το ποτήριον τού­
το», σε μια στιγμή που η Δ η μοκ ρ α τία απειλείτο από την α μ ε­
σότητα μ ια ς ή ττα ς. Σ' αυτό το ποίημα, η «μάνα Ισπανία» παίρ­
νει τη θέση μ ιας δ α σ κ ά λ α ς δημοτικού που δεν πήγε στην τάξη
61

όπου την περιμένουν τα παιδιά του κόσμου για να πάρουν το
μάθημά τους. Η πιθανότητα είναι π ω ς εκείνη θα πέσει και τα
παιδιά θα μείνουν χω ρ ίς αυτήν. Τότε, η ανθρω πότητα θα πισ ω ­
δρομήσει και θα πέσει στην αμάθεια:
Π ώ ς το αρνάκ; 6α συνεχίσει να εί'ναί
<5εμένο από το πό<5ί στο μεγάλο καλαμάρι.'
Π ώ ς 0α κ α τέχετε ξανά σκαλί-σκαλί' στο αλφα/3τ?τάρί
ίσαμε το /ρ ά μ μ α όπου χ ε ν ν ^ ^ κ ε ο π όνος/
Κ αλαμάρι κι αλφάβητο είναι και τα δύο σύμβολα περιοριστι­
κά γιατί το «μεγάλο κ αλα μ άρι» είναι η αδιάκριτη μαυρίλα του
θανάτου και το γρ άμ μ α με το οποίο γεννήθηκε ο πόνος α σφ α ­
λώ ς πρέπει να είναι το Ά λ φ α που υποδηλώ νει την ίδια την α ­
παρχή συνειδήσεως — τη στιγμή που ο ά νθρω πος σηκώ θηκε να
περπατήσει στα δύο κι α πόκ τη σ ε συνείδηση. Η γλώ σ σα αποτέλεσε την αρχή του ατομ ικισμ ού που είναι το πρω τόγνω ρο πρω ­
τα ρ χικ ό στάδιο τη ς ανθρώ πινης προόδου. Η πτώση τη ς Ισ π α ­
νίας θα έσβηνε από το μέλλον κάθε άμεση δυνατότητα πρόσβα­
σης πέρα α π ' αυτό το «πρώ το σ τάδιο» τη ς ανθρώ πινης εμ πει­
ρίας. Η Ισπανία θα χά νοντα ν και τότε θα εξα ρτιόταν α πό τα
παιδιά του κόσμου να τη βρουν ξανά, να δώσουν ζωή στην ελ­
πίδα και να την κάμουν π ρ α γμ α τικ ό τη τα . Αυτή η τραγική πι­
θανότητα α ντιμετω πίζεται στο ποίημα σα μια διακοπή του μ α ­
θήμ ατος, μια στιγμή που τα μολύβια θα έχουν φαγωθεί και το
κείμενο δε θα μπορεί να γραφτεί. Α κόμ α κι ο ποιητής α πολεί­
πει τον εαυτό του:

Αν αρχίσω,
α ν δε <5ε;'τε κανένα, αν σας τρομάζουν
τα αξεμύτίστα μολύβια, αν r? μάνα
/σπανί'α πέσει — λέω, εί'ν' ένα ς λό χο ς —
βγείτε, πα:<5ίά του κόσμου* σύρτε να rr?v βρείτε/
Είναι πολλές φ ορές δ ιδα κ τικ ό να συγκρίνει κανείς το Βαλλιέχο με το Νερούδα, που ο πόλεμ ος του έμαθε τα βάσ ανα των
62

απλώ ν ανθρώ πω ν Kat που, αμέσω ς μετά, άρχισε να απα γγέλ­
λει τα ποιήμ ατά του σ ' ένα καινούριο κοινό. Η απαγγελία, έ­
τσι, γίνονταν μια κοινή εμπειρία πολύ διαφορετική από την α ­
τομική πράξη τη ς ανάγνω σης που συνήθως αποτελούσε το ρε­
σιτάλ ποίησης κατά το 19ο αιώνα. Ο Β αλλιέχο, από την άλλη
μεριά, πάντα κ ατατρέχονταν από τη μονομανία τω ν λέξεων, το
μυστήριό τους και α πό την ίδια την τυπωμένη σελίδα. Μοιάζει
σα να μη διάβασε ποτέ του ποίηση μεγαλόφω να, ούτε να έδωσε
έμφαση στην ομιλία σε συσχετισμό με το γραφ τό λόγο. Και μό­
νο που στην «Ισπανία» προφανώ ς επηρεάστηκε από το λόγο του
Χοσέ Μ περγκαμίν, στο Συνέδριο Συγγραφέων και στην επίκλη­
σή του στον κόσμο που «γεννιέται και πεθαίνει σε μια πνοή»
και που μύστη ριακά μετα δίδεται α πό τους ίδιους τους ανθρώ­
πους, από γενεά σε γενεά, ο Λ όγος του Β αλλιέχο είναι περισσό­
τερο σ χετικ ό ς με το βιβλίο παρά με την ομιλία. Ο γραφ τός λό­
γος δίνει τη δυνατότητα καταγραφ ής τη ς ανθρώπινης εμπειρίας,
αλλά μόνο ότα ν το κείμενο βγαίνει από κ ά τι διαφ οτετικό από
την ατομική εμπειρία.

Η Ουτοπία των εθελοντών
Το πρώ το ποίημα στην «Ισ πανία» είναι ένας ύμνος στους «εθε­
λοντές» τη ς Δ η μ ο κ ρ α τία ς που αυθόρμητα πρόστρεξαν να υπε­
ρασπίσουν την Ισπανία και που γι' αυτό το λόγο αποτελούν το
νέο άνθρω πο. Π α ραφ ράζοντα ς το Μ περγκαμίν, για τον οποίο
το ισ πα νικό μεγαλείο βγήκε πάντα από την λαϊκή παράδοση,
ο Β αλλιέχο συσχετίζει την απαράβλητη θυσία με τη μετάδοση
αυτού του λαϊκού πνεύμ ατος α πό γενεά σε γενεά:
«Κάθε φωνή ή γνήσια πράξη έρχετα ι α πό το λαό / και πάει
σ ' αυτόν, απευθείας ή μεταδομένη / από α διά κ ο π α κυματιστά
χορτά ρια , α πό το ρόδινο κ α πνό / από ά τυχα , πικρά π α ρ α ­
συνθήματα».
Α λλά ο Β αλλιέχο κάνει αυτό κ ά τι π α ρ α π ά νω α πό τη μετάδο­
ση του «ισπανικού πνεύματος». Γιατί αυτό που βλέπει σ' αυτούς
τους ίδιους συγγραφείς που ο Μ περγκαμίν ανάφερε σαν χα ρ α ­
63

κτηριστικούς εκπροσώ πους της Ισ πανία ς είναι ένας δυαδισμός
που οι νέοι άνθρωποι έχουν ξεπεράσει. ' Ετσι, ο «Κ αλδερόν κοι­
μάται πάνω στην ουρά ενός νεκρού αμφίβιου», ο Θ ερβάντες εί­
χε διακηρύξει πω ς «Η βασιλεία μου είναι αυτού του κόσμου, α λ­
λά και του άλλου», ο Κεβέδο περιγράφ τηκε σαν «ο στιγμιαίος
πρόγονος τω ν δυναμιτιστώ ν» (για την κ ατασ τρεπτική δύναμη
του πνεύματός του και τα λογοτεχνικά του ταξίδια στον ' Αδη
στο βιβλίο του « 'Ο νείρα^), ο Γκόγια και η Αγία Τερέζα — όλοι
τους δεν μπόρεσαν να ξεπεράσουν το δυϊσμό του ιδεατού και
του πραγματικού, τη βασιλεία των ουρανών από τη βασιλεία του
κόσμου. Α ντίθετα, οι νέοι ήρωες — η Λίνα Οδένα (με εντελώ ς
διαφορετική προσ ω πικ ότη τα από την Αγία Τερέζα, παρατηρεί)
και ο Αντόνιο Κόλλ «που στην καρτεσιανή του επίθεση / ένα
αργό περπάτημα ίδρωσε σα σύννεφο», παραδειγματίζουν τη σύν­
θεση του πραγμ α τικού και του φ ανταστικού, το νου και το σώ ­
μα. Η περιγραφή του Κολλ που πολέμησε στο μέτω πο της Μ α­
δρίτης και που έγινε ανθρώπινη βόμβα δένοντας εκ ρ η κ τικ ές ύ­
λες πάνω του για να κατασ τρέψ ει τα εχθρικά τεθω ρακισμένα,
δίνει βαρύτητα στην ενσυνείδητη (καρτεσιανή) φύση του εγχει­
ρήματος. Το κ α μ ικ ά ζι μετατρέπει το «κοινό περπά τη μ α» των
κοινών ανθρώ πω ν σε «σύννεφο». Το σύννεφο «ιδρώ νεται» κι ο
ιδρώ τας είναι μια λέξη που ο Β αλλιέχο χρησιμοποιεί συχνά σ'
αυτήν τη συλλογή υπαινισσόμενος την υλιστική διαμόρφωση της
νέας συνείδησης.
Ο « Ύ μ ν ο ς» είναι το μακροσκελέστερο ποίημα που ο Β αλ­
λιέχο έγραψ ε ποτέ και βρίσκεται κοντά στο πνεύμα των ποιη­
μάτω ν του «Οι ανθρακω ρύχοι» και «Γη» από οποια δήποτε ά λ ­
λα ποιήματα του προηγούμενου βιβλίου του («Ανθρώπινα ποιή­
ματα»). Ο πω ς σ ' εκείνα τα ποιήμ ατα, απευθύνεται σε μια π α ­
ραδειγματική μάζα ανθρώ πω ν που η νέα συνείδησή τους είναι
τόσο ανώ τερη α πό τη συνείδηση του ποιητή, που το μόνο που
μπορεί να κάμει αυτός είναι να εκφράσει την α νεπάρκειά του.
Ο τόνος συγγενεύει περισσότερο με την πολιτική ή λαϊκή ποίη­
ση και γι' αυτό έχει σχέση με τον πολιτικό λόγο, υπά ρχει δε μια
ενσυνείδητη μεγαλοπρέπεια στις λέξεις που δικαιολογείται μο­
νάχα αν λάβουμε υπόψη μας το μεγαλείο των γεγονότω ν και
64

του λαού που περιγράφει. Ο ποιοσδήποτε διαβάσει το ποίημα και
δεν είναι σύμφωνος με τη γνώμη του ποιητή για το μέγεθος της
θυσίας, μπορεί να βρει τον τόνο υπερβολικό, μόνο που η α τμ ό ­
σφαιρα δεν ξεφεύγει από τη βαλλιεχική ποίηση γενικά. Αν η
γλώ σσα είχε υποβαθμιστεί, αυτό έγινε ακριβώ ς γιατί κανένας
λόγος δεν μπορούσε να εξευγενίσει μια θλιβερή ανθρώπινη μοί­
ρα όταν υπήρχε τόσο μικρή διαφορά ανάμεσα στο ανθρώπινο
και στο ανθρωποειδές(*3). Το μεγαλόπνοο λόγο θα αποκαθιστούσε ένας ανώ τερος ά νθρω πος που μπήκε σε ένα ποιοτικά
διαφορετικό στάδιο της ισ τορίας του. Η λογοπα ικτική διάθεση
της συλλογής του «Τρίλθε» δεν αποτελούσε την απελευθέρωση
του λόγου αλλά χρησιμοποιείται έτσι (ονειρικά και κ ομ μα τια ­
σμένα) σα δείγμα μηδαμινότητας. Και η αρμονία και ο ρυθμός
που εκεί βρισκόταν σε δυσαρμονία με την ανακολουθία της ύ­
παρξης, θα μπορούσε να α ποκ α τα σ τα θεί — μόνο σ' ένα στίχο
όπου χτυπάει ξανά ο π α λ μ ό ς του ρυθμού:
Εθελοντή της ίσπανί'ας, πολιτοφύλακα
α πό αξιόπιστα κόκα λα , ότα ν βαδίζει η καρδιά σου να
πεθάνεί,
ότα ν 0α<5ίζεί /ία να σκοτώ σει με την παγκόσμια
αγωνία της, είλίκρίνά δεν ξέρω
π να κάμω , πού να σταθώ.
Π ιθανώ ς τα «αξιόπιστα» κόκα λα του πολιτοφύλακα αναφέρονται στα (συχνά όχι αυθεντικά) λείψανα των αγίων. Α σφα­
λώ ς υπάρχει μια μεγάλη διαφορά ανάμεσα στο αποφ ασιστικό
βάδισμα προς τα εμ πρός που μ' αυτό οι εθελοντές πηγαίνουν
παγκόσ μια και στη σύγχιση του ποιητή που «δεν ξέρει τι να κ ά ­
μει». Και εδώ θυμόμαστε ορισμένα είδη λα ϊκ ής ποίησης που σ'
αυτή ο τραγουδιστής αμφιβάλλει για την ικανότητά του να πε­
ριγράφει επ α ρ κ ώ ς μεγάλες ή τρομερές πράξεις. Ξανά σαν τους
λαϊκούς τραγουδιστές, ο ποιητής αναφωνεί με απορία και θαυ­
μασμό όταν θυμάται το «τραγικό δίχρονο» που προηγήθηκε του
πολέμου όταν ο ισ πα νικ ός λα ός «με εκλογικά χέρια» διάλεξε
να ξεπεράσει την αλλοτρίωση και την καταπίεση* όταν οι Ισ π α ­
65

νοί «άναψ αν το αιχμ άλω τό τους σπίρτο» καί «προσευχήθηκαν
με οργή». Ενα μεγάλο μέρος του ποιήμ α τος περιγράφει το νέο
άνθρωπο καί πανηγυρίζει τις ίκανότητές του σαν «εργάτη», «χτί­
στη», «ελευθερωτή», «λυτρωτή», που με τη θυσία του για πρώ ­
τη φορά ανοίγει την πόρτα του μέλλοντος καί τερματίζει κάθε
είδους αλλοτρίωση. Α νάμεσα σ' αυτούς τους νέους ανθρώπους,
ο Βαλλιέχο ονομάζει τους εθελοντές που ήρθαν από ά λλες χώ ­
ρες, ο καθένας με τη «λαλιά της πα τρ ίδα ς του στην πλάτη».
Ο εθελοντής τραβάει στον πόλεμο για να σκοτώ σει αυτούς
που σκοτώ νουν το παρελθόν καί το μέλλον, τους φονιάδες του
«βιβλίου», ενώ ο ποιητής το μόνο που μπορεί να κάμει είναι να
τους ζητω κραυγάσει, βλέποντας σ ' αυτούς μία ιδανική ενσάρ­
κωση των δικώ ν του επιθυμιών.
Εκείνο που κάνει αμέσω ς εντύπωση σε όποιον γνωρίζει το υ­
πόλοιπο ποιητικό έργο του Β αλλιέχο είναι η π αντελής έλλειψη
ειρωνείας. Οί λέξεις βγαίνουν ξανά από την απαραίτητη ενότη­
τα της ανθρώ πινης εμπειρίας σε αντίθεση με τον άσκοπο κ α τα ­
κερματισμό που χαρακτήριζε τη γλώ σ σα της καπ ιταλισ τικ ής
κοινωνίας:
Λ ε^τερω τ^ς ζω σμένος μ ε αλυσ;'<5ες,
<5ί'χως το & κό κ άμα το ω ς με σήμερα 0α έμενε & χω ς
χερούλια ?; απλω σιά,
9α π λανιόταν &'χως κεφάλι τα καρφιά
αρχαιοπρεπή, αργ?;, κόκκ:ν?? 7? μέρα,
τα <5ίκ*ά μ α ς αγαπημένα κράντ?, άθαφτα.'
Λέξεις όπω ς «καρφί», «χερούλι», «κράνος» (άσχετα αν δί­
νονται με την έννοια κράνος, κρανίο ή οπλή) είναι γνω στές συ­
νεκδο χές στην ποίηση του Β αλλιέχο. Στα «Ανθρώπινα ποιήμα­
τα» αντιπροσώ πευαν σημάδια δίχω ς σύστημα. Αλλά εδώ, στην
«Ισπανία», μία νέα καί δυνατή γλώ σ σα ξεπετάγεταί από το ε­
πίτευγμα του εργάτη. Η εμπειρία τώρα μπορεί ξανά να έχει δο­
μή «χερούλια». Τα καρφιά θα επανακτήσ ουν τα κεφάλια τους
έτσι που να μπορέσουν ξανά να δέσουν καί να κρατήσουν τα
αντικείμενα* τα κράνη (ή οπλές)<ι$) μπορούν τώ ρα να θαφτούν
66

αφού δεν ανήκουν πια σ' ένα ζώο και σ' ένα επιθετικό παρελ­
θόν. ' Οχι μόνο ανήκει σ' ένα μεγαλύτερο σύνολο η συνεκδοχή,
αλλά οξύμω ρα σχήμ α τα και π αρ ά δοξα μπορούν να χρησιμο­
ποιηθούν μ' έναν καινούριο τρόπο, όχι πια για να χαλιναγω γή­
σουν ασυμβίβαστες διαφ ορές αλλά για να δηλώσουν σύνθεση.
«Φρενήρης αρμονία», «μεθοδική βία», «θεωρητικό και πρακτικό
χά ο ς» , «ν' α γα π ά ς (...) τον εχθρό σου» δε χρειάζεται να μας υ­
πενθυμίσουν το γεγονός πω ς δεν υπάρχει Χ ριστιανικός Λ όγος
που θα αφαιρέσει το παράδοξο αφού υπάρχει ένας καινούριος
Λ όγος που δημιούργησαν με τις πράξεις τους οι εθελοντές και
που έχει καταγραφεί στο βιβλίο της ιστορίας. Οι συνέπειες για
τον ποιητή μπορούν να γίνουν α ντιληπτές στα «ουτοπικά» μέ­
ρη του ποιήματος. Εδώ ο Β αλλιέχο αναφέρεται στους εθελον­
τές σαν οι «Χ τίστες / της α γροτιάς, πολίτικοι και πολεμάρχοι
/ της ζωντανής που μερμηγκιάζει αιωνιότητας» που ο ρόλος τους
δεν είναι μονάχα να αλλάξουν την κοινωνία αλλά να πάνε α κ ό ­
μα πιο βαθιά και ν' απαλείψ ουν την αλλοτρίωση από την αν­
θρώπινη ύπαρξη. Σ' εκείνη την εποχή «α κόμ α και το χρυσάφι
θα 'ναι χρυσό»* γράφει:
7α ίδια παπούτσια 0α κάνουν σ ' όποιον ανεβαίνει
δίχω ς δρόμους στο σώμα του
καί σ ' αυτόν που κατεβαίνει ω ς με το σχ??μα της ν/υχής
του/
Π λεγμένο; ο ένας στον άλλο 0α μιλήσουν οί μουγγοί, θα
περπατήσουν ο: παράλυτοί/
0 α δούνε, σαν γυρίσουν ο; τυφλοί
καί π ά λ λο ντα ς 0 ' ακτούσουν οί κουφοί/
Οί α γράμματοί θα μάθουν, οί σοφοί θα μωραθούν/
0 α δοθούν τα φιλιά που δεν μ πορέσ ατε να δώ σετε/
Μ όνο ο θάνατος θα πεθάνε;/ 7ο μερμήγκι
θα φέρει κ ομ μα τά κ ια φ/ωμί στον ελέφαντα αλυσοδεμένο
στη χτηνώ δίκή του λ ε π τό τη τα ' παιδιά από αποβολές
θα ξαναγεννηθούν τέλεια, φωμωμένα
καί θα γεννήσουν όλοί οί άνθρωποί,
θα καταλά βουν όλοί οί άνθρω πο:/
67

Δίχω ς καμιά αμφιβολία πρόκειται για τον παράδεισο του Βαλ
λιέχο και θα έπρεπε να διαβαστεί σε συσχετισμό με το ποίημα
«Σ κόνταμα ανάμεσα σε δύο αστέρια» («Ανθρώπινα ποιήματα»)
όπου γίνεται μια παρω δία όλων των ευλογιών. Η αλλαγή από
εκείνο το βιβλίο σημειώνεται εδώ με τη μεταστροφή του αλχημικού μετάλλου από μονάδα ανταλλαγής που υποβιβάζει όλες
τις ανθρώ πινες σχέσεις στο νόμιμο ρόλο του με τη φύση. Από
αυτό πηγάζουν όλες οι μορφές αλλοτρίω σης. Ψυχή και σώμα,
ιδανικό και πραγμ α τικό βρίσκουν ξανά την ένωσή τους' οι τυ­
φλοί βλέπουν κι οι κουφοί ακούνε. Εν πάση περιπτώ σει, είναι
ιδιαίτερα σημαντικό πω ς ο Β αλλιέχο δεν είναι ικανοποιημένος
α πλώ ς με το να αντικρύζει α πα ρ άγρ α πτα σχήματα παραγω γής.
Τώρα μπορεί να ονειρευτεί μια πιο βαθιά συμφιλίωση ψυχής και
σώ μ ατος. Σε μια εντυπω σιακή ποιητική εικόνα, βάζει το μερ­
μήγκι, που είναι ένα κοινω νικό εργατικό έντομο, να ταΐζει τον
αλυσοδεμένο ελέφαντα, ένα ζώο που μοιάζει να είναι ένα από
τα τόσο σύμβολα των ειδών που χρησιμοποιεί στην ποίησή του.
Η κοινωνία ανάμεσα στον ελέφαντα και στο μερμήγκι σημαί­
νει πω ς α κόμα κι η διαφορά μεταξύ κοινω νικώ ν και παρα γω γι­
κώ ν ανθρώ πω ν και ανθρωποειδών μπορεί να γεφυρωθεί.
Αυτό το ουτοπικό κοσμοόραμα επαναλαμβάνεται και στο ποί­
ημα 11, που απευθύνεται στον άνθρωπο της Εστρεμαδούρα, με
τη χιουμοριστική αναφορά στον αγώνα για «να γίνει το άτομο
ένας άνθρω πος», «τα αφεντικά να γίνουν άνθρω ποίχ κ .τ.λ.
Ίσως, ό πω ς παρατηρεί ο Αντόρνο, χρειάζεται να δούμε τα
πράγματα από την ουτοπική τους σκοπιά, αν όχι για τίποτε ά λ­
λο, τουλάχιστον για να κάνουμε το παρόν ξένο και αβέβαιο.
Θα πρέπει επίσης να μην ξεχνάμε πω ς για το Βαλλιέχο το π α ­
ρόν ήταν αβέβαιο και πως μόνο το ολοκαύτω μα θα το έσωζε.
Στο τέλος του « ' Υμνου» κάνει έκκληση στο όνομα του «α να λ­
φάβητου που του γράφω» και «για την ξυπόλυτη ιδιοφυία και
το αρνί της», και έμμεσα διαχωρίζει τον εαυτό του από τους ε­
κλεκτούς. Αλλά για ένα ποιητή με τις πολιτικές πεποιθήσεις του
Βαλλιέχο, παραμένει ένα πρόβλημα που ο «Ύ μ νο ς/- δε λύνει
απόλυτα: πώ ς να γράψει ποίηση που να ξεπερνάει τα όρια του
ιντιβιντουαλισμού χΐύρίς να έχει ψεύτικες αξιώσεις λα ϊκής ποί­
68

ησης. Ο Βαλλιέχο ήταν πολύ ευσυνείδητος στο να παρουσιάσει
τον εαυτό του σα φερέφωνο του αγράμματου στρατιώτη και μία
καί δεν είχε στη διάθεσή του στοιχεία λα ϊκής παράδοσης, πήρε
ό,τι βρίσκονταν — την παράδοση του λόγου της πολιτικής συγκέντρίύσης καί το κήρυγμα. Και όπω ς στο Χ ριστιανικό κήρυγ­
μα, ο α ντίκ τυκ π ος, όσον αφορά τον αναγνώ στη, εξαρτάται, ενμέρει, από την πίστη. Το χρυσάφι μπορει να είναι χρυσάφι α λ­
λά το ποίημα διαβάζεται σ' ένα παρόν που αυτό δε συμβαίνει,
όταν οι λέξεις υποβαθμίζονται και επηρεάζονται. ΓΥ αυτό το λό­
γο, η γραφή του « Ύ μ ν ο υ » είναι αφ' εαυτής μια πράξη πίστης
στην ουτοπιστική έκβαση.
Σαν ένα από εκείνα τα «τρυφερά ερπετά με έμφυτη βλεφαρί­
δαν που εμφανίζονται στο τέλος του ποιήματος έρ ποντας πλάι
στον εθελοντή που βαδίζει, ο μόνος δυνατός ρόλος του Βαλ­
λιέχο είναι εκείνος του θεατή σ* ένα γεγονός που δεν μπορει να
μετάσχει. Είναι η έσχατη ειρωνεία για ένα ποιητή που οι πολιτι­
κές του πεποιθήσεις εξαρτώ νται από τη γνώση της πράξής και
της ανθρώ πινης αλλαγής διαμέσου του αγώνα. Γιατί ο αγώ νας
γίνεται αλλού — είναι στα χέρια των πολιτοφυλάκω ν που έχουν
το καλό με το μέρος τους:

Στ* όνομά σας σήμερα βαδίζει το καλό (...)
^αί σε δυο /3?)ματα. σε ένα,

το ΜύΑίσμα του νερού που τρέχε; να <5ε; το τέρμα του
πριν φΑεχεί'.
Η τελευταία εικόνα του ποιήματος είναι εικόνα χά ριτος και
εξαγνισμού και θα επαναληφθεί και σε άλλα ποιήματα, κ ά πω ς
ανήσυχα, όταν ο Βαλλιέχο προσπαθεί να δικαιολογήσει τη σφα­
γή για το καλό από άλλου είδους σφαγές. Κι αυτό δεν το λέω
με καμιά μειωτική έννοια για το ποιητικό επίτευγμα του Βαλ­
λιέχο. Αλλά οι ποιητικές προβλέψ εις δεν εξαιρούνται της ισ το­
ρικής κρίσης. Ο ισ πα νικ ός εμφύλιος πόλεμος ήταν ένα φρικιαστικό γεγονός, αλλά εκ των υστέρων δεν ήταν παρά το πρώτο
μέρος μιας π α γκ όσ μ ια ς σύρραξης.

69

Ο όλεθρος του πολέμου
Π ολλά από τα ποιήματα της συλλογής πραγματεύονται θύμα­
τα του πολέμου — τους χω ρικούς της Εστρεμαδούρα, τους κ α ­
τοίκους της Γκερνίκα, της Μ αδρίτης, του Μ πιλμπάο που βομ­
βαρδίστηκαν, τα θύματα της πτώ σης του Χ ιχόν κι εκείνους που
έλαβαν μέρος στη φρικτή οπισθοχώρηση της Μ άλαγα. Ε κ τός
από την ιταλική επίθεση στην Αβησυνία, ήταν ο πρώ τος ε κ τε­
ταμένος πόλεμος στον οποίο, εκ τό ς από το στρατό, συμμετεί­
χε κι ο πληθυσμός τη ς χώ ρ α ς, και οι εφημερίδες της εποχής ή­
ταν γεμάτες φ ρικιαστικά περιστατικά αυτού του πολέμου. Στην
Ε στρεμ αδούρα,ένας ξένος α ντα π ο κ ρ ιτή ς περιέγραψε την έξο­
δο των χω ρικώ ν «σέρνοντας μαζί τους τις κ α τσ ίκ ες και τα γου­
ρούνια τους- και οι γυναίκες έφευγαν σέρνοντας τα παιδιά τους».
Η πτώση της Μ άλαγα περιγράφεται από έναν άλλο α ντα π ο κ ρ ι­
τή σαν ένας «τρα γικός γολγοθάς»:
« Π τώ ματα /3ρ:'σκ*ονΐΓαν σω ριασμένα στην άκρη του δ ρό­
μου. Α νάμεσα στο σ τα κ ά το των πολυβόλων, στους όλ­
μους κα: στ;ς αεροπορικές επιθέσεις προχωρούσε μ;α μ α ­
τωμένη αγέλη που είχε χάσε; κάθε ανθρώπινο χ α ρ α κ τη ρ ι­
στικό. Ο πανικός εξελίχτηκε σε συλλογικό α μ όκ καί σ κ η­
νές ατομικού ηρωισμού. Π ο λ λ ο ί που δεν μπορούσα ν να
προχω ρήσουν άλλο, σ κ ότω να ν τα παιδιά τους χία να μην
πέσουν στα χέρια των φασιστών καί ύστερα ρίχνονταν κ ά ­
τω από τ:ς ρόδες των αυτοκίνητω ν καί αυτοκτονούσαν.
Ά λ λ ο ι ά νο ί/α ν τα χέρια τους με μαχαιριές, δάγκ ω να ν τ;ς
α νοιχτές π λ η /έ ς τους κα: μετά αυτοπυρο0ολούντα ν;^6λ
Ο Βαλλιέχο πέρασε στο σημειω ματάριό του ένα περιστατικό
που τον έκαμε να φρικιάσει: co σφάλισμα ενός ανθρακωρυχείου
στο Χ ιχόν όπου είχαν καταφύγει εκ α το ντά δ ες εργάτες που οπι­
σθοχώ ρησαν. Στην πτώση του Χ ιχόν αφιέρωσε ένα ποίημα της
συλλογής καθώ ς και στο βομβαρδισμό τη ς Γκερνίκα και στην
έξοδο της Μ άλαγα. Στην τελευταία, αυτό που πρόσεξε περισ­
σότερο και που πέρασε στη δομή του ποιήμ α τος είναι η απώ70

λεία τα υτότητα ς μιας ολόκληρη ς πολιτείας και παίζει με το ό­
νομά της ίσαμε που να το κάνει να ηχεί σα μια κατάρα.
Κάποια μέρα, πιθανώ ς το Νοέμβρη του Î937, ο Βαλλιέχο διά ­
βασε στη γυναίκα του ένα ποίημα που άρχιζε: «Πέφτει νερό από
πλυμένα περίστροφα». Σ τις 15 Δεκεμβρίου 1937, οι δημ οκρα τι­
κοί έκ α μ α ν μια επίθεση στο μέτω πο του Α ραγκόν που είχε σαν
αποτέλεσμα, ύστερα από μια μακριά μάχη με φοβερό κρύο, την
πτώση της πόλης. Αυτό έγινε στις 7 Ιανουαρίου του 1938, λίγο
πριν ο Β αλλιέχο πέσει ά ρρω σ τος για τελευταία φορά όταν, υ­
ποτίθεται, έγραψε το τελευταίο του ποίημαί'*?). Είναι πιθανό πως
ο ποιητής άλλαξε α πλώ ς τον τίτλο του ποιήματος «Μ ετά τη μά­
χη» σε «Χ ειμώνας στη μάχη του Τερουέλ». Μ όλο που δεν υπάρ­
χουν α κριβείς αναφ ορές στην επίθεση του Τερουέλ, εκ τό ς από
τη φράση «του Α ραγκόν» (που πρόσθεσε όταν αναθεώρησε το
ποίημα), το γεγονός πω ς ο ποιητής ρωτάει στην τέταρτη σ τρ ο­
φή «ποιος πάει εκεί, κάτω α π ' το χιόνι;» σημαίνει πως γνώριζε
την ιστορία του ήρωα του Τερουέλ, Χουάν Μ άρκος που, πιο
μπροστά, στη διάρκεια του πολέμου, του έστησαν ενέδρα οι φα­
σίστες όταν έμαθαν το παρασύνθημα των δημ οκρατικώ ν και ει­
σχώ ρησαν στις γραμ μ ές τους. Ετσι το ποίημα δεν α ποκ λείε­
ται να γράφ τη κε πριν από τη μάχη του Τερουέλ και να αναθεωρήθηκε κατά τη διάρκειά της, μερικές βδομά δες πριν από το
θάνατο τρυ ποιητή. Είναι ένα από τα καταθλιπτικότερα ποιή­
ματα του Βαλλιέχο. Π ρόκειτα ι για ένα ποίημα όπου σκόπιμα
η εικόνα συσκοτίζει δυσάρεσ τες επιπτώ σ εις, σαν ο ποιητής να
είχε να κάμει με πράγμ α τα που αμφέβαλε κι ο ίδιος γι' αυτά.
Το σκηνικό του ποιήματος είναι το σ κ οτά δι κι ένας χειμώ νας
ολέθρου αλλά χω ρίς την παρηγοριά και τον πιθανό ερχομό της
ζεσ τα σιά ς μιας μελλοντικής άνοιξης. Θ ανατηφόρα περίστρο­
φα περιγράφονται σαν πλυμένα, δηλαδή, εξαγνισμένα. Φέρνουν
χάρη, μια χάρη όχι θαυματουργική, γιατί το νερό είναι απλώ ς
νερό και η καταστροφή δεν μπορεί να περιγράφει με άλλο τρό­
πο παρά σαν καταστροφ ή. Α λλά, για να δείξει πω ς η δη μ ο κ ρ α ­
τική καταστροφή είναι διαφορετική από εκείνη του εχθρού, η
χημεία, οι εκ ρ η κ τικ ές ύλες και οι δυνατότητες της μ ηχανικής
αναφέρονται σαν τεχνολογικά επιτεύγματα για την υποταγή της
7]

φύσης, σε αντίθεση με τα «κ ατασ κευα σ μ ένα χορτά ρια », «τα
φλεγόμενα λα χα νικ ά » και τις «βιομ ηχα νικές εγκ α τα σ τά σ εις»
που μπορούν να αναπτυχθούν μόνο σ ' ένα κόσμο ειρήνης.
Ε ικόνες φ ω τιάς και νερού επα να λα μ β ά νο ντα ι στα ποιήματα
της «Ισπανίας» και σημαίνουν σωτηρία και εξαγνισμό, χάρη μέ­
σα από την καταστροφ ή. Σ' αυτό το ποίημα η φωτιά καθησυ­
χάζει τα μ ηρυκασ τικά της, κ ά ν ο ν τα ς το φιλήσυχο π ο λ εμ ο χα ­
ρή. Ο σ τίχο ς «έτσι η φωτιά, αντίθετα από τη σ τά χτη , λειαίνει
τα παγω μένα μηρυκαστικά της» παραμ ένει σκοτεινός για μένα
παρά τις διάφ ορες ερμηνείες. Ό τ α ν όμ ω ς ο ποιητής φωνάζει
«ποιος πάει κ άτω α π ' το χιόνι;» είναι η ίδια η ζωή κ άτω από
το χιόνι. Αυτή η αλλόκοτη εικόνα ακολουθείται από δύο στί­
χους που η παρήχηση του γρ ά μ μ α το ς d μιμείται τις εκ πυ ρσ ο­
κροτήσεις των όπλων:
da fumba /a guerra, da caer,
da dar u/: saVio exirano de anfropoide.
(&'νεί τάφο ο πόλεμος, <5:'νεί πέσιμο,
κάνει καί <5;'νοκν σάΑτοκς αν#ρωποε:<5ών, παρά ξενους/)
Ο υπαινιγμός είναι π ω ς ο πόλεμο.; έχει «ανθρώπινη όψη» και
πω ς υπάρχει κ ά τι φ ρικτά ανθρώ πινο σ ' αυτόν. Αυτή η άποψη
υποστηρίζεται από τους τελευταίους στίχους, όπου ο ποιητής
απευθύνεται σ' ένα σύντροφο που πατάει «αφηρημένα το ίδιο
του το χέρι ανάμεσα στα πτώ μ α τα ». Το ίδιο το γεγονός τη ς θνη­
τό τη τα ς κάνει τόσο το σκοτω μό όσο και τον κίνδυνο του θα νά ­
του π αρ ά δο ξα ανθρώ πινους. Π α ράλλη λα όμω ς είναι δύσκολο
για το Β αλλιέχο να εξανθρω πίσει τον τεχνολογικό πόλεμο ή να
πείσει πω ς η μία από τις δύο πλευρές που σκοτώνουν φέρνει «χά ­
ρη» αντί μόνο καταστροφ ή. Α υτό είναι α κόμ α πιο δύσκολο ό ­
ταν ο ίδιος ο ποιητής φρικιά μ προστά στη δική του θνησιμότη­
τα, φοβούμενος το τέλος που μ ας α ποκ α λύπ τει στον τελευταίο
στίχο: «Κάτω το πτώ μ α μου». Η «Ισ πανία» δημιουργεί μια ρη­
τορική δέσμευση που α σφ αλώ ς έχει το τίμημά της. Ο ποιητής
δεν μπορεί πια να χρησιμοποιήσει την ειρωνεία ή να εκφράσει
αμφιβολία, μόνο που του είναι δύσκολο να πανηγυρίσει τον πό­
72

λεμο με πλήρη συνείδηση της κ ατασ τροφ ή ς και του θανάτου.
Με βάση την αισθητική του σοσιαλιστικού ρεαλισμού, τα ποιή­
ματα τη ς συλλογής εξυμνούν παρα δειγμ α τικ ούς ήρω ες, συλλο­
γική ανδρεία ή καταστροφή και πάνω σ' αυτό θυμίζουν άλλα
κομμουνιστικά συγγράμματα της εποχής. Αν ο Βαλλιεχο εκφρά­
στηκε σ' αυτά τα ποιήματα με τον τρόπο του σοσιαλιστικού
ρ εα λ ισ μ ο ύ ^ ), αυτό έγινε γιατί πίστεψε πω ς το συλλογικό πνεύ­
μα τω ν Ισπανώ ν πολιτοφυλάκω ν αντιπροσώ πευε ένα ποιοτικό
βήμα πέρα από τον ατομικισμό. Γι' αυτό το λόγο, α κόμα κι ό ­
ταν προειδε την ή ττα τη ς δ η μ οκρ α τικ ή ς παρ ά τα ξη ς, δεν μ π ό­
ρεσε να αντιμετωπίσει το γεγονός και να το εκφράσει μέσα στην
ποίησή του. Να κάμει κάτι τέτοιο θα σήμαινε πω ς έμπαινε στο
βασίλειο του απίθανου.

73

1. Η «Κομμούνα» στα φύλλα 48 καί 49 (Παρίσι. Αύγουστος-Σεπτέμβρης Î937)
δημοσίευσε εκτενή σχόλια για το Συνέδριο καί αναδημοσίευσε πολλούς από τους
λόγους, συμπεριλαμβανομένων Κί εκείνων του Νίκολάς ΓΚίλιέν, Γκονθάλεθ Ι ο ύ ­
νιόν καί Κάρλος Πελίθέρ.
2. Η «Κομμούνα» στο φύλλο τη ς αρίθ. 49 ανάφερε το Νερούδα στο κύριο
άρθρο της για το «ΣκΜέ<5ρίο.». Ο Σπέντερ. στην αυτοβιογραφία του «Αοσμος μέσα
σ ' έναν κ'όσμοΜ αναφέρει το Νερούδα, το Μ αλρώ καί τον Αλμπέρτί σαν το επί­
κεντρο π ρ οσοχ ής στο «Συνέδριο» καί σχολιάζει «το είδος της εγω μα ν ία ς» που
κ α τά τρ εχ ε ορισμένους α πό τους συνέδρους. Η αυτοβιογραφία του Νερούδα.
π ρ α γμ α τ ικ ά απογοητεύει' εκεί τονίζει περ ισσότερο το ρόλο του οργανωτή π α ­
ρά την ιδεολογική σημασία. Καί, α κ ό μ α κι α π ό μία χρονική α πό σ τα σ η , δεν εί­
χε π αρά να πει ένα κ α κ εν τρ ε χές ανέκ δο το για το συμπατριώ τη του Ουίδόμπρο.
3. «Κομμούνα», No 48, σελ. ]41!-2t.
4. «Κομμούνα». No 49. σελ. 7-Î2.
5. «Κομμούνα», No 48, σελ. ]409-]0.
6. Πίντο Γκα μπ όα , «Ο Καίσαρ Βαλλίέχο στο /σπανί'α», σελ. [73-7.
7. «Γεν ικός τρ αγουδισ τής του ισπανικού πολέμου», σελ. 54.
8. Σ ι ο ίδιο «Ελεγείο σ' έναν Αστουρίανό α νθ ρ α κω ρ ύχ ο που σ κο τώ θ η κε στη
βουνοσειρά της Γ κο υ αντα ρ άμ α» , σελ. 94-6.
9. Ραφαέλ Αλμπέρ τί. « Ά π α ν τ α » , σελ. 4)0.
)0. Στο ίδιο, σελ. 41 ί .
Π. Ο τρίτος στίχ ος μίας προγενέστερης γρ α φ ή ς του ίδου π οιή μα το ς έκανε
την υλική φύση του βιβλίου πιο άμεση γιατί έλεγε: «βιβλίο με βαθμό βαθιάς ίνας ή πλέξης».
t2. Το α ποφ ασ ισ τικό θέμα τη ς σ ω μ α τικ ή ς α ν ά σ τα σ η ς συμβαίνει σε δύο α κ ό ­
μα ποιή ματα της συλλογής: «Μ άζα » καί «Κοίτα ξα το πτώμαο. Καί στα δύο ο
ποιητής επιμένει στο θάνα το του ατόμου μόνο που στο πρώτο υπαινίσσεται τη
δυνατότητα ενός είδος α θα ν ασ ίας διαμέσου τη ς συλλογικ ής θέλησης.
!3. Η συγγραφέας αναφέρεται στην έκδοσ η των «Ποιητικώ ν Α π ά ντω ν» του
Περουβιανού εκδότη Φ ρανθίσ κο Μ α ν κλ ό α το Î968. Σ' αυτήν τη σπάνια πια έ κ ­
δοση τυ πώ θηκαν φωτοτυπημένα για πρώτη φορά τα χειρόγραφα των «Ανθρώ ­
πινων ποιημάτων» καί του «Ισπανία» κι έτσι έγινε μπορετό να διορθωθούν πολλά
λάθη που είχαν περάσει στις ίσαμε τότε εκδόσ εις αυτών των έργων που όλες
βασίζοντα ν στην πρώτη ατημέλητη έκδοσή τους στο Παρίσι το Î939. (Σ.τ.μ.).
)4. Ηχητικά, στο ισπανικό αλφάβητο, δεν υπάρχει διαφορά ανάμεσα στο γράμ­
μα β καί στο γρά μμ α ν. απ' όπου καί η π ερ ιπ αικτική αλλαγή τους από το Βαλλιέχο σε πολλά από τα ποιή ματα του βιβλίου του «Τρίλθε» (Î922). (Σ.τ.μ.)
)5. Η συγγραφέας αναφέρεται στην κατα κ ερμ ατισ μένη γλώ σ σα που χρησι­
μοποιεί ο Βαλλίέχο στις δύο προηγούμενες συλλογές του «Τρίλθε» και «Ανθρώ­
πινα ποιήματα» όπου ο άνθρωπος, διχ ασμένος μεταξύ λογικού καί παράλογου,
αντιμετωπίζετα ι από τον ποιητή σαν ένα είδος ανθρωποειδούς. (Σ.τ.μ.)
16. Χουάν Γκαρθια Ολιβέρ, «Ο τρ α γικ ός γολ γοθ ά ς ενός πληθυσμού ανάμεσα
Μ άλαγα και Αλμερια». «Η Ισπανία μας» (9 Μαρτίου 1937).

74

]7. Αυτή η πληροφορία ανήκει στη γυναίκα του Georgette de Valtejo, στις «Ση­
μειώσεις" τη ς στην έκδοσ η τω ν Ποιητικών Απάντων.
18. Τρεις ρομάντξες του Χουάν Μ ά ρ κος, «Γεν ικός τράγο υδιστής του ισ π α ­
νικού πολέμουχ, σελ. 202.
!9. Η συγγραφέας αναφέρεται σε μια δήλωση του Βαλλιέχο ύστερα από ένα
από τα ταξίδια του στη Ρωσία σχετικ ά με τη «στρατευμένηκ ποίηση: «Πώς μπ ο ­
ρώ να πρ οαπ ο φα σ ίσ ω τι θα μπει στην ποίησή μου, όταν κι ο ίδιος δεν μπορώ
να ελέγξω τι μπαίνει εκεί«. (Σ τ.μ.)

75

RO BERTO P A O L I, Ιτα λία (1930)
Γεννήθηκε στο Μ πόργκο Σαν Α ορέντσο, κοντά στη Φ λωρεν­
τία. Σπούδασε στο Π ανεπιστήμιο τη ς Φ λω ρεντίας και πήρε το
δίπλω μά του (ντοκτορά) με μία διατριβή για την ισπανική λο­
γοτεχνία. Α πό το 1957 ίσαμε το 1960 δίδαξε ιτα λικ ά στο Π ανε­
πιστήμιο της Σ α λα μ ά νκ α (Ισπανία) και από το 1963 ίσαμε το
1968 ισ πανικά στο Π ανεπιστήμιο της Π άντοβα. Α πό το 1973 ί­
σαμε σήμερα είναι καθηγητής της ισ πα νικ ή ς γλώ σ σα ς και της
λατινοαμερικάνικης λογοτεχνίας στο Π ανεπιστήμιο της Φ λω ­
ρεντίας. Το 1974 ανακηρύχθηκε επίτιμ ος καθηγητής του Π ανε­
πιστημίου Σαν Μ άρκος της Λίμα και το 1983 του Εθνικού Τε­
χνολογικού Π ανεπιστημίου τη ς Κ α χα μ άρκα του Περού.
Ο Ρ ομ πέρτο Π αόλι είναι ο μεταφ ραστής του Β αλλιέχο στα
ιτα λικά . Το 1964 κυκλοφόρησε από την εκδοτική εταιρία Lerici, του Μ ιλάνου, μια δίγλωσση ανθολογία ποιημάτω ν του Βαλ­
λιέχο που συνόδευε μια μ ακριά κριτική ανάλυση 250 σελίδων,
και το 1973 μια δίγλωσση έκδοση δύο τόμω ν με τα ποιητικά Α ­
π αντα του Π ερουβιανού ποιητή α πό την εκδοτική* εταιρία
Academia, του Μ ιλάνου. Εχει επίσης εκδόσει: « Π ο ύ μ α τα του
Μ ίγκέλ δε Ουναμοΰ^ο^, (1968). «Α ντόνίο Μ ατσάδο», (1971).
«Μ πόρχες; Ν οηματικά ταξίδια», (1977). «Π ρόσκληση χία α νά ­
γνωση του Γκ*αρΡία Μ άρκες^, (1981). «Α νατομικά ταξί'δία του
Κ αίσαρα β αλλιέχο», (1981). «Μ ελέτες πάνω στη σύγχρονη περου/3ίανή λογο τεχνώ ν, (1985). Επίσης, φρόντισε, μετάφρασε και
προλόγισε τις εξής ανθολογίες: «Λ όπε δε Βέγκα, Π οιήματα»,
(1973). « Χ ό ρ χεΛ ο υίςΜ π ό ρ χες, ποιήματα», (1980). «Σ ορΧ ουάνα Ζνές <5ε λα Κρουθ, ποιήματα», (1983). «Χ άρλος Χ ερμάν Βέλί, Ω, μοίρα θερμοδυναμική», ποιήματα, (1983) σε συνεργασία
με την Carlotta Nerozzi. Προλόγισε, επίσης, το μυθιστόρημα του
Μιγγέλ 'Α ν χ ελ Α στούριας « Ά ν θ ρ ω π ο ; του καλαμποκιού»,
(1981) και το «ζΐον ΑΊχώτη» του Μ ιγκέλ δε Θ ερβάντες, (1982).
Ζει με την οικογένειά του στο Μ πόργκο Σαν Λορέντσο, ένα χω ­
ριό κοντά στη Φ λωρεντία.
76

« ΙΣ Π Α Ν ΙΑ , Π Α Ρ Ε Α Θ Ε Τ Ω Α Π ' ΕΜ ΟΥ
ΤΟ Π Ο Τ Η Ρ ΙΟ Ν Τ Ο Υ ΤΟ »
ΡΟ Μ Π ΕΡΤΟ ΠΑΟΛΙ
«Η καλλιτεχνική ευαισθησία του καλλιτέχνη παράγεται (...) δη­
μιουργώντας ανησυχίες καν φωτεινές πολιτικές προοπτικές (...)
π ρ ο κα λώ ντα ς μεγάλες και κ οσμικές α νά γκ ες ανθρώ πινης δι­
καιοσ ύνης... Αν ο κ α λλ ιτέχνη ς έπαυε να δημιουργεί αυτό που
θα μπορούσαμε να πούμε φωτεινή πολιτική προοπτική (...) σε
ποιον θα επαφ ιόταν εκείνη η μεγάλη θαυματουργία του
πνεύματος»^'); Η «φωτεινή πολιτική προοπτική» αποτελεί τη θε­
μελιακή αρχή τη ς βαλλιεχικής ποίησης. Α πό δω προέρχεται το
γεγονός πω ς η ποίηση του Βαλλιέχο, έχο ντα ς σαν άμεσο στόχο
αυτό το «στερέωμα» τη ς πολιτικής προοπτικής θεμελιώνεται σα
μια Προφητεία ή σαν ένας Μ εσσιανισμός. Δεν είναι ποίηση σαν
πράξη, αλλά σαν προφητεία και σα μαντεία. Τα πολεμικά και
τα επικο-λυρικά στοιχεία είναι δευτερεύοντα στο Βαλλιέχο, σε
αντίθεση, α ς πούμε, με τα ποιήματα του Νερούδα, του Ραφ αέλ
Α λμπέρτι και του Μ ιγκέλ Ε ρνάνδες που γράφ τη κα ν για τον ί­
διο πόλεμο. Ο Βαλλιέχο θυμίζει δύο στιγμές της προφητείας του
Η σαΐα που πολύ εύκολα αναγνω ρίζονται: εκείνες που προφη­
τεύουν τα πάθη του Χριστού (Η σ αιας, 53) και τη Νέα Ιερουσα­
λήμ (Η σ αΐας 54,55,61, 62,65). Α πό την πρώτη Βιβλική περικο­
πή προέρχεται η τυπολογική και συμβολική μεταμόρφωση του
καταπιεσμένου-λυτρω τή, από τη δεύτερη παίρνει μια πιο α κ ρ ι­
βή, μυθοποιητική, πα ρ όλ' αυτά, διαμόρφωση του «στερεώ μα­
τος» του μέλλοντος που για την εξερεύνησή του δεν αρκούσε
το μαρξιστικό τηλεσκόπιο. Η βαθιά σημασία του ΒιβλικοΧριστιανικού κοσμοοράμ α τος δεν ξεπεράστηκε, αλλά ενσω μα­
τώ θηκε στη θεωρία του μαρξιστικού ουμανισμού. Είναι η πνευ­
ματική, ισπανική συνεισφορά σε μια υλιστική στράτευση. Εί­
ναι ο εξισπανισμός του ιστορικού υλισμού και της μαρξιστικής
επανά σ τα σ η ς. Ό λ α , ασφ αλώ ς, κ άτω από το πρίσμα μιας ποι­
ητικής μεταμόρφω σης.
77

Στη συλλογή του Β αλλιέχο όλα παραδειγματίζονται με βαση
την Καινή Διαθήκη: η αντιπαράθεση του παλιού ανθρώπου με
τον νέο βγαίνει από τον Ά γ ιο Ιωάννη και τον απόστολο Π αύ­
λο* ο κομμουνισμός, ό πω ς τον αισθάνεται ο Βαλλιέχο, είναι μια
μίμηση του Χ ριστιανισμού, μια ανάσταση στη ζωή του Ανθρώ­
που που πεθαίνει σαρκικά — ο εγωισμός — και αναγεννάται στο
πνεύμα της αλήθειας, της δικαιοσύνης και της α γάπης (αυτό εί­
ναι το πνεύμα του ποιήματος «Μάζα»)* ο κοινός δεσμός της δεύ­
τερης, όπω ς εκείνος της πρώ της Ε κ κ λη σ ία ς, είναι η αγάπη* ό­
πω ς ο Χ ριστός είναι ο νέος Α δάμ, δηλαδή ο πνευμ ατικός ιδρυ­
τής, ενώ ο Α δάμ είναι ο φυσικός, έτσι και ο εθελοντής Μ πολ­
σεβίκο*, ο Ά νθ ρ ω π ο ς-Μ ά ζα , είναι ο θεμελιωτής του καινού­
ριου κόσμου.
Θα σχολιάσω τον « Υμνο στους εθελοντές της Δ ημοκρατίας»
χω ρίζοντας το ποίημα σε οχτώ μέρη, με πρώ το εκείνο που συμπεριλαμβάνεται μεταξύ: «Εθελοντή της Ισ πανίας (...) τη μικρότητά μου ντυμένη μεγαλόπρεπα». Ο ύμνος είναι ένας και­
νούριος τρόπος σύνθεσης στο Βαλλιέχο και ανταποκρίνεται στη
μυστικο-ηρω ική στιγμή της ποιητικής του δημιουργίας. Εδώ ο
ποιητής αινεί το δεύτερο πρόσω πο της Τ ριάδας του, το Χριστόπολιτοφύλακα (το πρώτο είναι η Μ άνα και το τρίτο είναι το συλ­
λογικό κομμουνιστικό πνεύμα της καινούριας κοινωνίαςΕ κκλησίας) που μπαίνει στο Γολγοθά τη ς θυσίας. Α νήκει στο
μυστικισμό εκείνος ο φόβος που εμβαθαίνει στην άβυσσο που
χωρίζει τη θεία τελειότητα του εθελοντή (του νέου ανθρώπου)
και την ανθρώπινη ατέλεια του παλιού ανθρώπου. Ψηλά ο
εθελοντής-λυτρω τής με όλο το μεγαλείο του* κάτω, ο ίδιος ο
ποιητής με όλη τη φτώ χια και την αδυναμία του, τη σύγχιση αι­
σθημάτω ν του, την ανεπάρκεια και τη μικρότητά του. Η βίαιη
συγκίνηση και η εξέταση αυτής της στροφής αποτελούν τη λυ­
ρική μεταμόρφωση δύο από τις πιο εξυψωμένες στιγμές της βαλλιεχική ς πρόζας: Το κεφάλαιο XI του « Η Ρ ω σία το
(εν­
θουσιασμός για το πνεύμα και τον πραγματισ μό του Μ πολσε­
βίκου) και το άρθρο Οί λα ϊκοί εκ φ ρ α σ τές του /σπα ν:κού Π ολέ­
μου που γράφτηκε το Μ άρτη του 1937 (ενθουσιασμός για τη συλ­
λογική, επικο-ηρωική ορμή του ισπανικού λαού στον πρώτο χρό­
78

νο του λυτρω τικού γολγοθά του). Α λλά στον « Ύμνο» θεμελιώ­
νεται η ρήξη και η αντίθεση της συλλογικότητας, ανάμεσα στον
ποιητή και στο λαό. Είπα πριν «ψηλά» και «κάτω », για να δώ ­
σω ένα μέτρο του πνευματικού και πρ ακ τικού ιλίγγου που τον
χωρίζει* επιπλέον, στην π ρ α γμ α τικ ότη τα , ο συγγραφέας πολε­
μιστής και ο θεατής Βαλλιέχο είναι γειτόνοι, γι' αυτό και το αί­
σθημα της α γανά κτηση ς, τη ς ντροπής και του εκμηδενισμού
από τη μεριά του θεατή είναι τόσο πιο έντονο («άσε με... πιο
δω, πολύ πιο μ ακριά ...»). Μ προστά σ' αυτό τον καινούριο Χρι­
στό που «μέσα στην αγωνία» (Λ ουκάς, 22,42) — «με την πα­
γκόσμια αγωνία του» — , μπαίνει α ποφ α σ ισ τικά στο Γολγοθά
για να αναλώ σει τη θεία πράξη του, ο Β αλλιέχο δεν ξέρει τι να
κάμει, πού να σταθεί: υμνεί, κλαίει, γκρεμίζει, θέλει να ενωθεί
με τον άλλο, να α υτοκατασ τραφ εί σαν άτομο.
Ενώ ο εθελοντής είναι σταθερός και αισθάνεται ασφαλής με
τον εαυτό του στη σκέψη και στην πράξη, ένας α ρ χιτέκ τονα ς
που τιμά το ανθρώπινο είδος, ο Βαλλιέχο αισθάνεται πω ς ανή­
κει στο παλιό γένος ανθρώ πω ν, ξεπερασμ ένος και στείρος, συ­
ναισθημ ατικός, α ντιφ ατικός και ανίκα νος για αυτάρκεια. Από
την άλλη μεριά, είναι βέβαιο πω ς η επαφή μ' αυτό τον ανώτερο
άνθρω πο εξανθρωπίζει το ζω ώ δες που κουβαλάει μέσα του, α ­
ποκαλύπτει το μέτωπο σα δείγμα σεβασμού, συγκρατεί τα ζωώ­
δη ένστικτά του και η νεκρική θλίψη του εξαφανίζεται για να
αφήσει τόπο στη χαρά, αλλά, πα ρ όλ' αυτά, επειδή είναι μεγά­
λη η απόσταση που χωρίζει αυτόν, το ζωώδη, από τον ανώτερο
άνθρωπο-εθελοντή που έχει μπροστά του — είναι βραδύς και
δύσ κ ο λο ς ο δρόμ ος τελειοποίησης για την καθυστέρηση και τη
φτώ χια αυτού του ανθρω ποειδούς — , η «im itatio Christi», πέ­
φτει στη διάψευση. Εδώ ο Β αλλιέχο έχει συνείδηση του εαυτού
του ανάλογα μ' εκείνη του μυστικιστή και του αγίου: αισθάνον­
ται κατώ τεροι από το πνευματικό στάδιο που διακρίνουν. Τό­
ση είναι η αγάπη του «πρέπει γενέσθαι» που, ανικανοποίητοι από
μια μερική κ ατάσ τα ση, την αισθάνονται σαν ήττα. 'Ε χουν μιαν
εντονότερη αίσθηση του ξένου της ίδιας της α τέλειάς τους. Α π'
όπου και η απάρνηση: «αφήστε με όπω ς είμαι, στη μοναξιά του
πρω τεύοντος θηλαστικού, στη χαραυγή της εξέλιξης, μακρια
79

από την ιστορία της δικής σας προκοπή ς. Η εξέτασή σας —
οι υπερανθρώ πινες δυνατότητες σου — υπερβαίνουν τις ζωώδικες ικανότητές μου. Το ανάξιο και μικρό σαρκίο μου δεν μ πο­
ρεί να χωρέσει το μεγαλείο και το υπερανθρώπινο της ύπαρξής
σας. Α πλώ ς φαίνομαι μεγάλος, στην ουσία είμαι φ τω χός κι α ­
δύναμος, κάτι που συντρίβεται στη σύγκρουση με τη δράση σας,
τη γνώση και την ανώτερη στάση σας». Ό πω ς στην π ρ ο κ α ­
ταρκτική διαδικασία των μυστικιστώ ν, η ψυχή εξαφανίζεται
μπροστά στο άπειρο με το να είναι η ίδια τόσο περιορισμένη.
Α πό το ένα μέρος έχουμε το άτομο, τον διανοούμενο, «με την
κρίση συνειδήσεώς του»(2), με τη φαινομενική ευγένεια και με­
γαλοσύνη του, αλλά στην ουσία ρυπαρό και μικρόψυχο* από το
άλλο, τον πραγμ α τικό και αυθόρμητο, ταπεινό και μετριόφρονα στην όψη, αλλά που στην ουσία του είναι φωτεινό α νθρώ πι­
νο παράδειγμα που ξεφεύγει από το σκοτάδι του ανθρωποειδούς.
Το δεύτερο μέρος συμπεριλαμβάνει από το «μια ημερήσια μέ­
ρα, καθάρια, άφθονη» ίσαμε το «τό μέτω πό σου υψώνεται σε
πρώτη δύναμη μαρτυρίου» και περιέχει χειροπια στά γεγονότα
από την ιστορία της Ισπανικής Δ ημοκρατίας. Το «δίχρονο» του
δεύτερου στίχου είναι το «Μ αύρο δίχρονο» (1934-36), που κατά
τη διάρκειά του η αντίδραση ήταν τόσο δυνατή που το επ α ν α ­
σ τα τικ ό μπαρούτι δάγκω νε με αγωνία τις φρένες του. Ο λαός
ήταν έτοιμος για να επαναστατήσει, αλλά η εξέγερση γίνεται
μια μέρα μέσα από τη διαδικασ ία δη μ οκρ α τικ ώ ν εκλογώ ν: τις
εκλογές του Φλεβάρη του 1936 που θριάμβευσε το Λ αϊκό Μέ­
τω πο. Χ άραξε η αυγή ενός μέλλοντος που προσφ έρονταν, χω ­
ρίς αυτό να είναι α ναγκαίο, να πιει το ποτήρι της θυσίας («μιαν
ημερήσια μέρα», δηλαδή, μια πραχματίκι? μέρα, που είναι το
αντίθετο μιας μέρας π λη κ τική ς μοναξιάς). Οι δέσ ποτες αλυσο­
δέθηκαν και μ' αυτούς οι τελευταίοι βάκκιλοι της διαφθοράς και
της διαστροφής. Μ άχες; Ό χ ι. Πάθη! Ο Μ πολσεβίκος που τά σ ­
σεται με την ισπανική ψυχή: και οι δύο είναι περιπαθείς<3). «Π ά­
θος», με την έννοια της χρισ τια νική ς θυσίας και της α περιόρι­
στης αγάπης, α κ α τα μ ά χη το από τη βασιλεία του ανθρώπου.
Α πό το πάθος βγαίνει η δράση, μια δράση που φέρνει μαζί της
μια ιστορία πόνου κι ελπίδα ς, συλλογικού πόνου δουλοπάροι­
80

κων καί άμορφης μάζας που περιμένει να κατακτήσει το δικαίω­
μα να γίνει Α νθρω πότητα. «Θ άνατος και πάθος για πόλεμο α ­
νάμεσα σ ' ελαιώνες»: αντηχεί ακόμα το Ευαγγέλιο — κάτω από
το παράδειγμα τω ν παθώ ν καί της Σταύρω σης του Χριστού —
σ' έναν πόλεμο που το τέλος του θα είναι η ειρήνη. Ο θάνατος
που αντιμετω πίζει ο εθελοντής δεν είναι ξαφνικός, αλλά εθελον­
τικός* και ο απώ τερος σ κ ο π ό ς του είναι η «αιώνια» ζωή όλων.
Η αντίθεση συνεχίζει να είναι οργανική, διαλεκτική: ο πόλεμος
κι ο θάνατος είναι τα μέσα κατάκτησής της, η ειρήνη και η «αιω­
νιότητα» ο σ τό χο ς της. ΓΥ αυτό το σ κοπό ο εθελοντής μπορεί
να ανυψωθεί σε πρώτη δύναμη μαρτυρίου και να α ποκτήσει τη
θέση του Π ρω τομάρτυρα, όπω ς ο Χ ριστός. Έ τ σ ι, δεν π ρόκει­
ται για ένα μαρτύριο που υποφέρει από καθήκον, αλλά από την
ίδια τη θέλησή του* δεν είναι το χα ρ α κ τη ρ ισ τικό ενός στρατιώ ­
τη, αλλά το χα ρ α κ τη ρ ισ τικό ενός εθελοντή^).
Στο τρίτο μέρος «Ο κόσ μ ος λέει...» ίσαμε «...τα ύρ ους στα
περιστέρια», ο Β αλλιέχο εμβαθύνει περισσότερο μέσα στην ι­
σπανική ψυχή. Είναι «σπανιόλικα πρ άμ α τα », όχι όμω ς με τη
μειωτική έννοια που το λέει ο κ όσ μ ος, αλλά με την έννοια που
α νταπ ο κ ρ ίνετα ι στην αιώνια ουσία της ισ πα νικ ής ψ υχής. Α νά­
μεσα στους ήρω ες του Εμφυλίου Π ολέμου και στους μεγάλους
του Ισπανικού Π ολιτιστικού Πανθέου υπάρχει μια συνέχεια στο
ίδιο επίπεδο αξιών. Ολοι είναι «Ισπανοί», όπου η «ισπανικότητα» αποτελεί ένα είδος α φ ' εαυτής, ουσία ανθρώπινη, ανώ τε­
ρη: «κερδίζει ισ πανικά όλη τη γη», «ο κ όσμ ος είναι ισ πα νικ ός
ίσαμε το θάνατο». Η «ισ πα νικότητα» είναι η γεννήτρα ουσία
όλης τη ς σφαίρας. Π ρώ τα ο Ινδιάνος, ύστερα ο Ρώσος<4), τώ ­
ρα, σ' αυτό το βιβλίο, είναι η σειρά του Ισπανού* αυτή είναι η
εναλλαγή ενσά ρκω σ ης του ανθρώπινου ιδεώ δους στο Βαλλιέ­
χο. Και, στο χώ ρο του παράξενου κοσ μ οορ ά μ α τός του, ο πλη­
θυντικός «Δ ικό μας» συμπέφτει σ' αυτό το τελευταίο στάδιο της
βαλλιεχικής ποίησης μ' εκείνο το σύνθημα της ισ πα νικής δ ια ­
νόησης του 1898: «να ισπανοποιήσουμε την Ευρώπη», επεκτείνο ντα ς τη διαδικασ ία ίσαμε να αποτελέσει την «ισπανοποίηση
της Υης ολόκληρης». Συγγραφείς, άγιοι, καλλιτέχνες, επιστή­
μονες και ήρω ες πολιτοφύλακες αντιπροσωπεύουν, στο δυϊσμό
81

μεταξύ καρδιάς καί λογικής, στο τρα γικό, Χ ριστιανικό νόημα
της ζωής, μία περίπτωση κ α τά κ τη σ η ς που πάει πιο πέρα από
το χρόνο καν αγγίζει την περιοχή του αιώνιου ή, βαλλιεχικά, την
περίπτωση θεμελίωσης του αιώνιου στο χρόνο, τη βασιλεία του
Θεού στη γήινη σφαίρα. Ε νας χρόνος που η γη κ α τά κ τη σ ε για
τον ουρανό, τώρα κ α τα κ τά ει τον ουρανό για τη γη.
Η αγία Τερέζα και η Λίνα Ο δένα, η λαϊκή ηρωίδα, γίνονται,
έτσι, αντίποδες, αλλά στο τέλος αδελφές, μυστικίστριες η μία
κι η άλλη. Και οι δύο πεθαίνουν γιατί δεν πεθαίνουν, ζουν, α­
σφαλώ ς, στη χριστολογική θυσία που επιθυμούν να ξαναδημιουργήσουν με τρόπο που θ' ανοίξουν για πάντα οι πόρ τες της
βασιλείας του ουρανού: μεταφυσική στην πρώτη, έμφυτη στη
δεύτερη. Από το άλλο μέρος, όλοι οι εκπρόσ ω ποι της ισ πα νι­
κής ψ υχής που απαριθμούνται σ' αυτήν τη στροφή, μία α πό τις
καλύτερες της ποίησής του, παρόλα τα δυαδικά και προφανώ ς
αλληλοσυγκρουόμενα παρα δείγμ α τα που τη διακρίνουν, έχουν
έναν άλλο κοινό παρανομαστή: αποτελούν «ευφυή» ευρήματα
(ή αλλιώ ς, είναι αυθόρμητα, εμπνευσμένα, προσωπικά) και, πά ­
νω α π ' όλα, είναι «λαϊκά» (δηλαδή, προέρχονται από το λαό,
τον αντιπροσωπεύουν και επιστρέφουν σ ' αυτόν χω ρίς να γίνουν
ποτέ «εξεζητημένα»). Τέχνη και πράξη του λαού για το λαό.
Φαντασθείτε τα θέματα του Καλδερόν, το μυθιστόρημα του Θερβάντες, τη ζωγραφική του Γκόγια, τη σατιρική και πληβεία
γλώ σσα του Κεβέδο, την επιστήμη του Κ αχάλ, τη λαϊκή θρη­
σκευτικότητα (πνευματική, όχι διανοούμενη) τη ς Α γίας Τερέζας: θα δείτε πω ς όλα αυτά δένονται στη μεγάλη λαϊκή πράξη
(στην αρχή και στο τέλος) του Κολλ και της Λίνα Οδένα. «Κά­
θε φωνή ή γνήσια πράξη έρχεται από το λαό και πάει σ' αυτόν».
Αυτό αποτελεί στο Β αλλίέχο μια βαθιά γνώση τη ς έννοιας της
ισ πα νικής ιθαγένειας και μια διεισδυτική διαίσθηση του ισ π α ­
νικού «Voiksgeist», που χρησιμοποίησε τη δοκιμιογραφία του
19ου αιώνα από το Γκανιβέτ και τον Ουναμούνο ίσαμε τον Ορτέγκα, το Μ ενένδεθ Π ιδάλ και το Βόσλερ. Για το Μ ανένδεθ Πιδάλ η τέχνη «για τους πολλούς» και «για τη ζωή» και ο π ρ α γ­
ματισμός, είναι χαρακτηριστικά «διαρκείας» της ισπανικής λο­
γοτεχνίας* αποτελούν, σχεδόν, μια εθνική ροπή(3). «Αυτό απο82

τελεί μία διείσδυση, στα ισπανικά γράμματα, ανάμεσα στον τα ­
πεινό άνθρω πο καί σ' ό,τί είναι ηρω ικό, περιπετειώ δες καί ά­
γιο». Ας συγκρίνουμε μ ' αυτό τον αφορισμό του Π ίδάλ τους κ α ­
τα π λ η κ τικο ύς στίχους του Β αλλιέχο για τον Ερνέστο Θούνιγκα: «τα κ ο κ α λά κ ια σου λεπτού καί μελαγχολίκού σχεδίου /
σχηματίζουν σπανίόλίκη πομπή, πομπή / στεφανωμένη από τα
πιο λεπ τοκ άμ ω τα κουρέλια!». «Δε γνώρισα άλλο λαό, λέει ο
Μ ενένδεθ Π ίδάλ, που να έχει δώ σει παρόμοια συλλογικά κινή­
μ ατα». Το αίσθημα της τιμής που αγγίζει τόσο βαθιά καί όμοια
ευγενείς καί πληβείους, είναι η μεγάλη ισπανική προσφυγή της
δράσης. «Κάτω ο άνθρω πος, ζήτω το όνομα» είναι το ρητό του
Ισ π ανού^'.
Από το άλλο μέρος, αν καταφεύγαμε πάλι στην πολιτιστική
καί πολιτική ιστορία θα α ποδεικνυόταν η βαθιά λαϊκή ρίζα, έ­
νας μυστικισμός, «που αποτέλεσε την ποιητική έξαρση της δρά­
σης», κατά το Μ ενένδεθ Π ιδάλ. Α λλά στους στίχους του Βαλ­
λιέχο «Κάθε φωνή ή γνήσια πράξη έρ χετα ι από το λαό / και πά ­
ει σ' αυτόν», που σε μια πρόχειρη ανάγνωση θα μπορούσαν να
φανούν λα ϊκιζοντες και που, όπ ω ς μπορούμε να διαπιστώ σου­
με, δεν είναι α πόλυτα μαρξιστικοί, γιατί διακρίνουμε καθαρά
σ' αυτούς τον αντίλαλο μιας γνω στής σκέψ ης του Ο ρτέγκα:
« Ολα έδιναν από το όλα καί όσα ο λα ός δεν μπορούσε να κ ά ­
μει περιμένουν να γίνουν»^). Φ υσικά στην έννοια της σκέψ ης
του Ο ρτέγκα μια τέτοια ιδέα σημαίνει άλλο π ράμ α , αλλά η σα ­
φήνεια είναι πανομοιότυπη τόσο στον Ισπανό σοφό όσο και στον
Περουβιανό ποιητή και επιβεβαιώνει τις αντίστοιχες συνθέσεις,
ιστοριογραφ ικά ά μ εμ πτες, του Μ ενένδεθ Π ιδάλ. Φτάνει μια
στροφή σαν κι αυτή για να συμπεριληφθεί ο Βαλλιέχο στο μα­
κρύ κα τά λο γο της διανόησης για το εθνικο-ιστορικό πρόβλημα
του ισπανικού λαού που, από το Λ άρα, τους κραουσιστές Κό­
στα, Γκανιβέτ και τους διανοούμενους του '98, κατέλαβε και
α πα σ χόλησ ε όλη την ισπανική διανόηση του 19ου αιώνα (Ορ­
τέγκα, Μενένδεθ Π ιδάλ, Κάστρο, Σάντσεθ-Αλμπορνόθ, Βόσλερ,
Μ αδαριάγκα, κ.α.). Ε πιπλέον, α υτός ο δρόμ ος του λαού προς
το λαό, κατά το Β αλλιέχο, ήταν πάντα άτυχος. Για να θεμελιω­
θεί η επικοινω νία ήταν απαραίτητη η θυσία: ο πολίτης-Χ ριστός
83

πρέπει να θυσιαστεί, πρέπει να πέσει για να οικοδομήσει («πέ­
φτει προς τα πάνω ») πτώ σ εις α ρχιτέκ τονα , να ανυψωθεί πάνω
α π ' αυτούς που βρίσκονται κ άτω , τους αδύνατους, για να εξυ­
ψωθεί ευαγγελικά, να μοιράσει την πίστη και τις ιδέες του στους
μ αχητές της Μ άνα ς-Ισπα νίας-Ε στίας, κάστρο εμψ ύχω σης των
αγνών, να δώσει όπλα αγώνα στο περιστέρι τη ς ειρήνης, γιατί
η πραγματική ειρήνη θα είναι αποτέλεσμα αυτού του αγώνα. Αλ­
λά κι εδώ τα α δύνατα και οι αντιθέσεις της βαλλιεχικής ποίη­
σης, («πέφτει πρ ος τα πάνω », «ανεβαίνει ίσαμε τους αδύνα­
τους», «ταύρους στα περιστέρια») έχουν μια βαθιά επ οικ οδο­
μητική έννοια και συνοψίζονται σε μια και μόνη τελική ιδέα:
«να πεθάνει για να ζήσει». Να πεθάνει ο παλιός άνθρω πος για
να γεννηθεί ο νέος (με τη θυσία του Χριστού). Να πεθάνει το ά ­
τομο για να γεννηθεί η Μ άζα (με τη θυσία του νέου Χριστού,
ο μαρξιστής πολιτοφύλακας).
Το τέταρτο μέρος του ποιήματος που αρχίζει από: «Π ρολε­
τάριε που πεθαίνεις από άπειρο» ίσαμε «... και το ίδιο το χρυ­
σάφι θά 'ναι τότε χρυσό», ερμηνεύει καλύτερα την έννοια αυ­
τής της θυσίας. Το άτομο, μην έχο ν τα ς άλλο από την ίδια του
τη ζωή, άθλια κι αρρω στημένη, το μόνο που μπορεί να κάμει
είναι να πεθάνει α π ' αυτήν* ο προλετάριος-Χ ρισ τός, ενσ α ρκ ω ­
μένος τη ζωή όλων, πεθαίνει από άπειρο, δηλαδή, από ένα ξαφ­
νικό πάθος αγάπης για την ανθρωπότητα και στη εμφάνιση μιας
παγκόσμιας συνείδησης. Οι αντιθέσεις του ατόμου, στατικές και
στείρες, αποτελούσαν μια παγω μένη και ασφυκτική καθυστέ­
ρηση της δράσης* οι αντιθέσεις του προλετάριου, δυναμικές και
εύφορες, αποτελούν αρετή, ικανότητα και ερέθισμα μαζί. Το με­
γαλείο του μαχητή-προλετάριου γεννιέται από την απόκτηση συ­
νείδησης της φ τώ χιας του. Η βία του είναι μεθοδική, αυθόρμη­
τη και ταυτόχρονα οργανωμένη σ ' ένα σκοπό* το ατομικό του
χά ο ς δεν αποτελεί άρνηση γιατί αφού υπόκειται στην πρακτική
και στη θεωρία (στο συλλογικό πνεύμα και δράση), κινείται κ ά ­
τω από ένα σ κοπό όπου τα αντίθετα εξαφ ανίζονται σε μια ανώ ­
τερη σύνθεση «φρενητικής αρμονίας»* αυτός θέλει να α γαπά
ευαγγελικά τους εχθρούς του, α κόμ α κι αν αυτό αποτελεί π ρο­
δοσία (και το μέσο είναι επίσης αντιθετικό εδώ, αλλά συνεχίζει
84

να είναι α ποφ α σ ισ τικ ό σε σχέση με το σκοπό: π .χ . « ... να θέ­
λεις ν' α γαπ ήσ εις, με το καλό ή με τη βία...»). Το άτομο στην
προηγούμενη συλλογή του Β αλλιέχο, στα «Α νθρώπινα ποί7?μαTow, ήταν «δέσμιο τη ς απεριόρισ της ελευθερίας» του, δηλαδή,
μ ια ς αντιθετικής κ α τά σ τα σ η ς στην οποία κυριαρχούσε το αρ­
νητικό στοιχείο πάνω στο θετικό* α λλά ο «Λ ευτερω τής ζω σμέ­
νος με αλυσίδες» στην « /σ π α ν ώ ν , βρίσκεται στην αντίθετη α ν­
τίθεση, κ α ι βλέπει το θρίαμβο τη ς ελευθερίας σ τις αλυσίδες. Η
κατάσταση του ανθρώπου έχει αντιστραφεί: ο ελεύθερος άνθρω­
πος τη ς α το μ ικ ισ τική ς κοινω νίας είναι σ κ λά β ος της ελευθερίας
του* ο κ α τα π ιεσ μ ένο ς, αντίθετα, μετατρέπει την καταπίεση σε
στοιχείο απελευθέρω σης δ ική ς του και τω ν άλλω ν. Η κοινω νι­
κή επ ανά σ τα σ η στο Β αλλιέχο είναι μια επανά στα ση που πρώ ­
τα έγινε μέσα στον άνθρω πο. Α πό κει βγαίνει ο προσδιορισμ ός
του όρου «προλετάριος» και το πάνθεο τω ν λαϊκώ ν ηρώων στην
«Ισ πανία ». Ο νέος λυτρω τής μένει πά ντα παρα δειγμ α τισ μένος
όπω ς σ' ένα εργασ τηριακό εγχειρίδιο. «Την επανάσταση θα την
κάμουν οι εργάτες με τη δράση και όχι οι διανοούμενοι με την
κρίση τη ς συνείδησής τους»(9): ο α γρότης, οι διάφοροι εργαζό­
μενοι τω ν αγροτικώ ν κλάδω ν μ ετατρέπονται τώ ρα σε μαχητές.
Α υτό έλεγε η μ αρξιστική θεωρία επα να λα μ β ά νο ντα ς την προ­
φητεία τη ς Α γίας Γραφής, πω ς μόνο με τη θυσία του «καταφρονεμένου, του έσχατου των ανθρώπων, του ανθρώπου του πόνου,
συνηθισμένου στα βάσ ανα » (Η σ αΐας, 53,3), θα αρχίσει μια νέα
εποχή για την ανθρω πότητα. Με τη ν είσοδο στο σ κ οτά δι του
θανάτου, θα λάμψ ει φω ς για όλα τα έθνη (Μ ατθαίος, 5,14-16,
Η σ α ΐα ς, 42,7, κ .τ .λ .). Την εποχή του σκ ότους και τω ν στερή­
σεων, θα ακολουθήσει το φω ς και η αφθονία (Η σαΐας,
54,55,61,62,65). Θα ιδρυθεί αμέσ ω ς η Χρυσή Εποχή (σ' αυτήν
τη στροφή κυριαρχεί η βιβλική μυθολογία πάνω στο μαρξισμό).
Θα εξαφ ανιστούν οι α ντινομίες α πό τους ανθρώ πους και το κ α ­
κό θα μεταμορφω θεί σε καλό: «Και θέλει κάμ ει την έρημον αυ­
τή ς ω ς την Ε δέμ και την ερημίαν αυτής ω ς Π αράδεισον του Κυ­
ρίου» (Η σαΐας, 51,3). Αν οι ερ γά τες είναι τώ ρα ζητιάνοι του ί­
διου τους του ιδρώ τα (και στο μαρξισμό ο ιδρώ τα ς ισοδυναμεί
με αγαθά), αύριο — αφού πραγματω θεί η λύτρωσή μέσα από την
85

ίδια του τη θυσία — «... το ίδιο το χρυσάφι θά 'v a t τότε χρυσό»,
δηλαδή, δε θα χρησιμεύει σε λίγους π ρ ο κ α λ ώ ν τα ς τη δυστυχία
τω ν πολλώ ν, περνώ ντας από συνώνυμο τη ς δυστυχίας καί της
καταπ ίεσ η ς θα γίνει συνώνυμο ελευθερίας και αγαθών, και έτσι
με το να γίνει αυτό που πραγμ α τικά είναι, θα απαλείψει από τον
κόσμο την οικονομική αντινομία.
Στο πέμπτο μέρος του ποιήμ α τος που αρχίζει από το «Θα
αγαπηθούν όλοι οι άνθρωποι» ω ς το «θα καταλά βουν όλοι οι
άνθρω ποι», μορφικά κυριαρχεί α πόλυτα η βιβλική προφητεία
(π .χ., Η σ αιας, ! 1,31,35). Το σ χη μ α τικ ό περιεχόμενο τω ν στρ ο­
φών είναι η κομμουνιστική κοινωνία του μέλλοντος: βασίλειο
ευτυχίας, αρμονίας και δικαιοσύνης. Θα απαλειφθεί κάθε α ντι­
νομία, κάθε δυστυχία: όχι μονάχα θα διορθωθεί κάθε κοινω νι­
κή δυσαρμονία, αλλά και η φύση θα δαμ ασ τεί σε τέτοιο σημείο
που θα μιλήσουν οι μουγκοί, θα περπατήσουν οι παράλυτοι, θ'
ακούσουν οι κουφοί και οι τυφλοί θα δουν (Η σ αιας, 29,18*
35,5-6). Αυτά τα «αδύνατα» αύριο θα γίνουν π ρ α γμ α τικ ότη τα ,
στο αναμεταξύ θα εξαφανιστούν όλοι οι κοινω νικοί α κρω τηρια­
σμοί ό π ω ς το να έχεις γλώ σ σα και να μη μπορεις να μιλήσεις,
να έχεις αυτιά αλλά να μη μπορεις ν' ακούς, κ .τ.λ . («οι λειτουρ­
γικά ακρω τηριασμένοι»). Το θαύμα, αυτό το σχήμα της «αντιαντίθεσης», τη ς «α ντι-αντινομίας», θα κάμει να επαναλειτουργήσουν οι κανόνες, η τάξη και η αρμονία. Έ τ σ ι, όπ ω ς ο άν­
θρω πος δημιουργήθηκε στην Εδέμ για να *νωριζει και να μη γνω­
ρίζει (να γνωρίζει αυτό που του χαρίζει την ευτυχία αλλά όχι αυ­
τό που τον βλάπτει), έτσι και οι άνθρω ποι του αύριο θα γνω ρί­
ζουν και δε θα γνωρίζουν: αυτός που δε γνωρίζει εκείνο που επι­
θυμεί θα το μάθει* α υτός που γνωρίζει σήμερα ό ,τι τον βλάπτει,
θα το αγνοήσει. Ό λ ο ι θα εξομοιω θούν κάτω από ένα κοινό π α ­
ρονομαστή μιας σοφής α γνότητα ς. Στο ικανοποιημένο αίσθη­
μα α γά π η ς τω ν ευτυχισμένων ανθρώ πω ν του μέλλοντος, θα αμοιφθεί επίσης και η διάψευση όλου του θησαυρού α γά π η ς που
οι λυτρω τές-πολιτοφ ύλακες δεν μ πόρεσ αν να χαρούν με τον
πρόω ρο θάνατό τους. Μ όνο ο θά να τος θα πεθάνει (Η σαιας,
25,8). Το χρυσάφι θα είναι χρυσό, ζωή στη ζωή, θάνατο στο θά­
νατο. Η αγάπη όλων για όλους θα υπερισχύσει και στον ίδιο το
86

θάνατο, α να σ ταινοντας αυτό που είναι ζωή («παιδιά από α πο ­
βολές θα ξαναγεννηθούν τέλεια») και α ποβ ά λλοντα ς αυτό που
είναι νεκρό. Σε όλο το ανθρώπινο γένος θα υπάρχει αδελφοσύ­
νη γιατί όλα τα άτομα θα είναΓ άνθρω ποι και «άνθρω πος» ση­
μαίνει «αδερφός». Η ισότητα και η δικαιοσύνη δε θα είναι μο­
νάχα σεβασ τές από την κοινωνία, αλλά και από. τη φύση: δε
θα υπάρχουν πια αποβολές, τα παιδιά που συλλαμβάνονται θα
γεννιούνται όλα χω ρίς εξαίρεση. Κι έτσι, αφού δε θα υπάρχει
ανισότητα ανάμεσα σ ' αυτόν που δουλεύει και σ' αυτόν που δε
δουλεύει, με τον ίδιο τρόπο θα καταργηθεί και η διαφορά ανά­
μεσα στους γόνιμους και τους στείρους, στους έξυπνους και τους
μω ρούς. Ο π ω ς φ αίνεται, ο Β αλλιέχο φέρνει τη μαρξιστική δυ­
να τό τη τα σε ένα βαθμό θρησκευτικής βεβαιότητας και εσχατολογική ς α μεσ ότητας. Η αναζήτησή του είναι η απόλυτη δι­
καιοσύνη και φτάνει σ' αυτή μέσα από μια θαυματουργική πρά ­
ξη. Η προοδευτική κυριαρχία του ανθρώπου πάνω στη φύση με­
ταδίδει την επιστήμη (τη μαρξιστική θεωρία) και φτάνει στο έ­
πακρο του δυναμικού της αμέσω ς, μέσα από το θαύμα (τις Γρα­
φές) που είναι το ανθρώ πινο που μ ετα σ α ρκώ νετα ι σε αγάπη. Η
«γήινη» αγάπη είναι το «θείο» του Βαλλιέχο. Το μεγαλείο του
πνεύματος του Βαλλιέχο πλησίασε στο να θεωρήσει την ανθρω­
πότη τα ικανή μιας α γά πη ς που θα πραγμ ά τω νε το θαύμα ενός
Μ εσσία ή εκείνο που μόνο μια αισιόδοξη και μακρινή πρ οοπ τι­
κή μπορεί να επιφυλάξει στην επιστήμη.
Το έκ το μέρος από τον «Ε ργάτη, σ ω τή ρ α ...» ίσαμε τον «εθε­
λοντή της ζω ής», αρχίζει με την πιο άμεση παρομοίωση του
προλετάριου-εθελοντή με το Χ ριστό, μέσα από μια προσευχή
που μοιάζει με το «Π άτερ ημών». Και εκείνο το αίσθημα ενο­
χή ς που εκφ ρά στη κε α τομ ικ ά στην πρώτη στροφή του « Ύ­
μνου», εδώ γίνεται συλλογικό, χορω διακό, για να υπονοηθεί μια
προσευχή όλης της α νθρω πότητα ς. «Εργάτη, σωτήρα, λυτρω ­
τή μας, / άφες ημίν τα οφειλήματα ημών, αδελφέ!». Αν πεθάνει
σαν άτομο, οφείλονται όλα σε όλους. Αν αναγνω ριστεί στον ερ­
γάτη που θυσιάστηκε ο αμνός-θύμα τη ς ενοχής μας, αυτοί μ πο­
ρούν να μας συγχωρέσουν. Έ ξ ω α π ' αυτόν, δεν υπάρχει σω τη­
ρία. Α υτός, είτε Ισ π α νός είναι είτε ξένος, δεν είναι ο άγνω στος
87

σ τρατιώ της του αστικού πολέμου, σά ρκα για το κανόνι που α ­
κούει σ ' έναν αριθμό, αλλά ο «γνω στός στρατιώ της» που έχει
ένα ακριβέστατο όνομα: «αδερφός». Τα α ναδρομ ικά γεγονότα
μας τα δίνει ο Χ ριστός. Ο παγκ όσ μ ιος εναγκ αλισ μ ός που δένει
τους εθελοντές δεν του δίνει ένα ατομικό όνομα καθεαυτό, αν
είναι ελεύθεροι, αλλά ένα όνομα κοινό, παγκόσμιο: Χ ριστός (και
Χ ριστός σαν αδερφός, σω τήρας, λυτρωτής). «Α υτός του ά γνω ­
στου στρατιώ τη, είναι άλλου είδους ηρω ισ μ ός... »(Ό). Α υτός ο
γνω στός στρατιώ της που βγήκε από τη μάνα γη, ισπανική και
παγκόσ μια, οπλισμένος με σκόνη (που μας θυμίζει τους σ κ ονι­
σμένους δρόμους τη ς Ισ πανίας), διαφ ορετικός στο χα ρ α κ τή ρ α
αλλά ενω μένος με μια αδελφ ότητα κι ένα ιδανικό που ξεπερνά­
ει κάθε όριο, έχει μιαν απλή ψυχή στεφανωμένη με πέτρες. Σ κ ό ­
νη και πέτρες, όπω ς είναι το εξω τερικό χα ρακτη ρισ τικό, το το ­
πίο μέσα στο οποίο κινείται και φουρτουνιάζει η προλεταριακή
ψυχή, εδώ υπονοούν επίσης την ηθική και αισθητική νηφαλιό­
τητα αυτής τη ς ψυχής. Στο τέλος της στροφής επανέρχετα ι η
γνωστή εποικοδομητική χριστιανική αντίθεση: «θύμα σε φ άλα γ­
γα νικητώ ν» (σαν άτομο ο προλετάριος είναι θύμα, αλλά σα μ ά ­
ζα είναι νικητής και, όπω ς ο Χ ριστός, είναι νικητής γινόμενος
θύμα). — «Ταύτα λελάληκα υμίν ίνα εν εμοί ειρήνην έχητε. Εν
τω κόσμω θλίψιν έξετε* αλλά θαρσείτε, εγώ νενικηκα τον κ ό ­
σμον» (Ιωάννης !6,33)* «φωνάζουν: στη σφαγή, της εθελοντές ζω­
ής!» (να σκοτώ σουν για να δώσουν ζωή: η σφαγή είναι το μέ­
σον, η ζωή είναι ο σκοπός).
Το έβδομο μέρος από το «Γιατί στην Ισπανία σ κοτώ νουν...»
έως «με το αλύγιστο ύψος τω ν βημάτω ν του», είναι ένα από τα
δρα μ ατικ ότερα και πιο εξυψωμένα μέρη της «Ισ πανίας», κυ­
ρίως στους δύο στίχους της δολοφονίας του βιβλίου. Δε σ κ ο ­
τώ νεται μονάχα ο οπλισ μένος άνθρω πος αλλά και ο ανυπερά­
σπ ισ το ς πολιτισμός. Α πό το μέρος της Δ η μοκ ρ α τία ς σ τέκον­
ται ο άνθρω πος και ο πολιτισμός- από το άλλο ο ανθρω ποειδής
ατομ ισμ ός και η βαρβαρότητα. «Οι διανοούμενοι στην υπηρε­
σία των εργατών», είχε πει ο Βαλλίέχο στο μυθιστόρημά του «Το
βολφράμιο»* αλλά στην «Ισπανία» οι εργάτες είναι στην υπη­
ρεσία της διανόησης. Οι αναλφάβητοι αγρότες της Εστρεμαδού88

ρα είναι κι εκείνοι υπερασ πιστές του πολιτισμού, του βιβλίουδηλαδή, όλης εκείνης της ελευθερίας, της πνευματικής και πο­
λιτιστικής άνθισης που γνώ ρισαν στα έξι χρόνια της δημ οκρα ­
τικής διακυβέρνησης, και α ντιπ α ρ α τά σ σ οντα ι σε τόση λαϊκή
αιματοχυσία ενάντια στην ελευθερία της σκέψ ης και, προσθέ­
τω εγώ εδώ, στην άτεκνη πνευματική καταπίεση που ακολού­
θησε εκείνα τα χρόνια. Το μέρος τη ς Δ η μοκ ρ α τία ς είναι το μέ­
ρος του πολιτισμού: όσμω σις τέλεια μεταξύ πολιτισμού και ημιαγράμματου προλεταριάτου που τον υπερασπίζεται και που
έμμεσα τον δημιουργεί, θυσία και ελπίδα . Εκεί, στο μέρος των
συντηρητικώ ν, σκοτώ νουν το βιβλίο, εδώ τα βιβλία γεννιούν­
ται από το πτώ μα του αναλφάβητου πολιτοφύλακα.
Ο « Ύ μ ν ο ς» τελειώνει με μια α κόμα σειρά φαινομενικών «α­
δυνάτω ν» («σκοτώ στε το θά να το... για τη λευτεριά... για τον
αναλφάβητο που του γράφω») που αντιστοιχούν με άλλες τό­
σες επιθυμίες ζω ής, ελευθερίας — όχι α σ τικ ή ς, αλλά της αντί­
θετης των προλετάριων* απελευθέρωση από τον εγωισμό και τη
ζωώδη κατάσ τα ση — επιθυμίες ικανοποίησης όλω ν (ψωμί για
τον πεινασμένο και παιδεία για τον αγράμματο).
«Μ άχες», το δεύτερο ποίημα τη ς συλλογής, α ποτελείται από
πέντε μέρη. Το πρώ το αρχίζει με το στίχο « Ά ν θ ρ ω π ε της Εστρεμαδούρα» και χαρακτη ρίζετα ι τεχνοτροπικά από τρεις λέ­
ξεις κλειδιά: κ απ νός, αίμα, άνθρω πος. Κάτω από τα πόδια του
μαχητή από την Εστρεμαδούρα που βαδίζει, βρίσκεται πάνω α π'
όλα το μέλλον: η «χίμαιρα» του μ έλλοντος. Η λέξη «κ απνός»
έχει εδώ δύο εννοιολογικές λειτουργίες, την αντιθετική και τη
διαλεκτική: καπ νός από νάρκες και νεφέλωμα ελπίδα ς ή, κ α ­
λύτερα, το «νεφέλωμα» (χίμαιρα) του μέλλοντος που βγαίνει από
τα ερείπια του παρόντος. Ο επα να σ τά τη ς από την Εστρεμαδού­
ρα έχει λιώσει κάτω από το πόδι του τον παλιό άνθρωπο (άπλη­
στο λύκο, κάτι σχετικό με ανθρω ποειδές: homo homini tupus)
και επιπλέον το ράκος που αποτελεί η κοινωνία των αστικώ ν
κρατώ ν (αντίθεση του προλεταριακού οικουμενισμού του μέλ­
λοντος), οι δ ικτα τορίες της Ρώ μης και του Βερολίνου, η δημο­
κρατική μπουρζουαζία του Παρισιού: επίσης συνέθλιψε το δει­
λό και δυστυχισμένο ζώο που ήταν αυτός ο ίδιος. Ε πιπλέον κ ά ­
89

τω από το πόδι του Εστρεμένιο βγαίνει ακόμα ένας ξεχω ριστός
καπ νός: το «νεφέλωμα», η φωτεινή προοπτική που διακρίνεται
από την κοντινή βασιλεία του ανθρώπου πάνω στη γη. Γ κρεμί­
ζει το παρελθόν και ανοίγει την πόρτα για το μέλλον. Μ προστά
σε τόση ανθρώπινη μεγαλοπρέπεια, ο ποιητής καταλαμβάνεται
ξανά από εκείνο το μυστικιστικό συναίσθημα της προσω πικής
φ τώ χιας, της ευτέλειας, από το συναίσθημα διάψ ευσης που κυ­
ριαρχεί στο πρώτο μέρος του « Ύ μ νο υ » και που θα εμφανιστεί
ξανά σε άλλο ένα ποίημα της συλλογής, στο «Χειμώνας στη μά­
χη του Τερουέλ», ένα από τα τελευταία που έγραψε ο Β αλλιέ­
χο, κάτι που προκύπτει από το γεγονός πω ς αναφέρεται σε πε­
ριστατικά του πολέμου κατά το χειμώνα του !937-'38(H). «Κά­
τω το πτώ μα μου», θα φωνάξει ο ποιητής, όταν αισθάνεται πως
πλησιάζει το τέλος του. Είναι μια κραυγή απελπισ ία ς που δη­
λώνει την ανικανότητά του. «Τι πόνος και τι ντροπή», λέει ο
Βαλλιέχο μπροστά στον «άνθρωπο της Εστρεμαδούρα»* «να
μην είμαι εγώ α κόμ α αυτό που εσύ ήσουν, να σε κοιτάζω τώρα
από το λύκο που είμαι και που εσύ νίκησες μέσα σου». Με λίγα
λόγια, βαραίνει τον ποιητή το να είναι α πλός θεατής και όχι μα­
χητής, το να μένει πίσω σ' εκείνο τον ηρωικό αγώνα προς τον
Καινούριο Άνθρωπο- και παράλληλα αισθάνεται πως είναι σπό­
ρος που περιμένει το αλέτρι (τη Χάρη) του Εστρεμένιο για να
συμπληρώσει τη θυσία του. Ο άνθρω πος της Εστρεμαδούρα που
τώ ρα είναι ο εργάτης τη ς γης, ήταν η ίδια η καρδιά των ανθρώ ­
πων, και εξιλεώνει με τον αγώνα του την ανδρεία του ανθρώ ­
που που γεννιέται από αυτή την πάλη. Ο πόλεμος και η θυσία
του έχουν το ίδιο νόημα με το όργωμά του σε καιρό ειρήνης:
μοναδική χριστολογικά η ζωή του Εστρεμένιο, που πριν από τη
θυσία βρίσκεται στο αγω νιώ δικο λίκνο της ψυχής του, στο δι­
κό του Ό ρ ο ς των Ελαιών, φ ροντίζοντας να μπει το νόημα της
ίδιας του της ζωής στον ενεδρεύοντα θάνατο, και να φτάσει να
γνωρίζει ω ς πιο σημείο αυτή η θυσία του θανάτου θα είναι πρό­
δρομος μιας α νά σ τασ ης και μιας καινούριας ζωής.
Το κορύφωμα του «Ανθρώπου της Εστρεμαδούρα», και ολό­
κληρου του βιβλίου, είναι η στροφή που τη χαρακτηρίζει η λέξηοδηγός «άνθρω πος». Ο προλετάριος από την Εστρεμαδούρα,
90

όπω ς και ο Χ ριστός, υποφέρει τον αγώνα όχι για τον εαυτό του,
αφού είναι ήδη ' Α νθρωπος, αλλά για όλα τα άτομα της γης, για
να μπορέσουν όλοι να φτάσουν στο ύψος του Ανθρώπου* για να
εξανθρω πιστεί ο ά νθρω πος και όλο το άπειρο. Τι σημαίνει το
να γίνει άνθρω πος; Να αποκτήσει μια κοσμική συνείδηση και
α ποτελεσματική κοσμική αγάπη («ut unum sint»). Σ' αυτό τον
παγκόσ μιο εξανθρω πισμό, όλος ο κόσ μ ος πρέπει να αποτελέσει έναν και μόνο άνθρω πο. Το άτομο (εγωιστικό, α πομονω μέ­
νο, ορφανό, θλιμμένο) θα φτάσει να γίνει άνθρω πος (αλληλέγ­
γυος, ακέραιος, αγνός, ευτυχισμένος). Κι έτσι και τα ίδια τα ζώα,
από το άλογο ίσαμε τη μύγα, από το ερπετό ίσαμε το πουλί, τα
φυτά, τις πέτρες, τον αέρα, τον ουρανό, όλα θα πρέπει να α π ο ­
κτήσουν αυτό το καινούριο μέτρο εξανθρω πισμού: έναν κοσμι­
κό «ουμανισμό» που α π ' αυτόν θα εξαιρείται οτιδήποτε είναι α ­
πάνθρω πο. Εδώ είναι το κορύφωμα του βαλλιεχικού δρόμου
προς τον ' Ανθρωπο, προς εκείνο τον π ρ α γμ α τικ ό εαυτό — ιδα ­
νικό και εμ π ρά γμ ατο —, πέρα από κάθε ενδεχόμενο, από κάθε
απομόνω ση, πέρα από τον πόνο: αφού διείσδυσε στο βάθος της
ανθρώ πινης υπόστασ ης, πιο κει α πό το δηλητηριασμένο και επώδυνο δά σ ο ς των λαθών, του αντίξοου πεπρω μένου, από τα
υποβιβαστικά και αντιθετικά ενδεχόμενα, βρίσκει, επιτέλους,
στον προλετάριο πολιτοφ ύλακα την πιο βαθιά ανθρώπινη ρίζα
του ή, καλύτερα, αφομοιώνει, εξιδα νικεύοντάς την, εκείνη τη
μορφή στην ίδια τη φύση του είναι του. Και είναι από αυτήν τη
ρίζα του εσώτερου κόσμου που εξανθρωπίζει τον κόσμο. Είναι
ακριβώ ς αυτό που αντικειμενοποιεί ποιητικά στη μορφή του πο­
λιτοφύλακα και του ίδιου του εαυτού του. Ο Β αλλιέχο δε μυθο­
ποιεί το Βαλλιέχο. Δημιουργεί αντικείμενα φορτισμένα με υπο­
κειμενική ουσία και ιδανικά, καθαρά δικά του και, γι' αυτό το
λόγο, αναφαίρετα.
Στο δεύτερο μέρος αυτού του ποιήμ α τος ο Β αλλιέχο αρχίζει
μια σειρά δρα μ ατικ ώ ν και επικολυρικώ ν επεισοδίω ν, περιτρέ­
χο ν τα ς το μέτω πο από τη μια άκρη στην άλλη. Η πρώτη αφο­
ρά την οπισθοχώ ρηση τη ς Ταλαβέρα (2-3 Σεπτεμβρίου 1936). Ο
πόλεμος κ α τά τη διάρκεια του 1936-'37 ήταν μια συνεχής εναλ­
λαγή από τη νίκη στην ήττα: ήταν δύσκολη η πρόβλεψη του ποια
91

από τις δύο πλευρές είχε την υπεροχή. Ο Β αλλιέχο πέθανε όταν
δεν έμενε παρά μία ελάχιστη ελπίδα σω τηρίας για τη λαϊκή Ι­
σπανία. Η συλλογή του εναλλάσσει τη μυστικιστική έξαρση της
ανώ τερης δράσης του προλετάριου ήρωα, με το βαθύ πόνο και
την τιμή και ανδρεία που ατύχησαν. Σ ' αυτό το μέρος του ποιή­
μ ατος οι πολιτοφύλακες οπισθοχω ρούν ηττημένοι αλλά ενω μέ­
νοι, γεμάτοι πίστη και τιμή, με ακέραιη την ορμή τη ς π α γκ ό ­
σμιας α πήχησης που τη χα ρακτη ρίζει («κερδίζοντας ισπανικά
όλη τη γη»), χω ρίς να ξέρουν πού να ακουμπήσουν την Ισ πα ­
νία, την πίστη τους για μια πιο δίκαιη κοινωνία («την Ισπανία
τους»), την παγκόσμια αγάπη τους («το κοσμικό τους φίλημα»),
την επιθυμία τους για μια δίκαιη ειρήνη («την ελιά τη ς τσέπης
τους»).
Ά λ λ η εναλλαγή: ο βομβαρδισμός της Γκερνίκα στις 26 Α ­
πριλίου του 1937. Αλληλεπίδραση και απλοποίηση τριών κυριαρ­
χικώ ν λέξεων: «μάχη», «αδύνατοι», «χτυπάν». Η κύρια λέξη
είναι οι «αδύνατοι». Ό λ ο ι πολεμάν σ ' εκείνη τη μοναδική μά­
χη, αλλά μόνο ηθικά, για τί ο εχθρός, από τα ύψη, είναι απόρθητος. Υ περασπίζονται την πόλη με το μαρτύριο, με την «αδυ­
ναμία», με μόνη την πράξη του να είναι θύματα. Μην έχο ντα ς
όπλα, υπερασπίζονται με τον πόνο τους. Και για το Βαλλιέχο
ο πόνος είναι το αποτελεσμ ατικότερο όπλο. Αυτοί «οι τρυφε­
ροί προσβεβλημένοι» είναι οι ίδιοι ευαγγελικοί αδύναμοι του ποι­
ήματος «Σκόνταμα ανάμεσα σε δυο αστέρια» («Ανθρώπινα ποίr?/m ra^). Αλλά εδώ, στην «Ισπανία», η μη βία και το παθητικό
ολοκαύτω μα είναι, ευαγγελικά, τίτλοι δυνάμεως: μια μέρα θα
έπρεπε να είναι καλοί, αγνοί, το αντίθετο των βίαιων και ά να ν­
δρων επιδρομέω ν του σήμερα, κι αυτό θα γίνει εφικτό α πό την
αναπόφευκτη υπεράσπιση, από τη «μάχη» των Παθών αυτών
των αδυνάτω ν. Οι σιωπηλοί υπερασ πιστές της Γκερνίκα ανε­
βάζουν την αδυναμία και την ανημπόρια στο βαθμό της ανδρείας
και της δύναμης. Α κόμα κι εδώ η αντίθεση είναι εύφορη: «δυ­
νατοί αδύναμοι».
Συνεχίζεται ο βομβαρδισμός τω ν νεκροταφείων: «ο π ρ ο κ α ­
τα ρ κ τικ ό ς κανονιοβολισμός του Μ πιλμπάο ήταν σφ οδρότατος
— λέει ο Χιού Τ όμας — και συνεχίστηκε όλη τη νύχτα. Μ ερι­
92

κές εμ πρη στικές βόμβες ρίχτηκαν σ ' ένα νεκροταφείο προκαλώ ντα ς μία ανατρίχίασ τίκή ανάσταση τω ν πεθαμένων.
Άλ­
λοι αδύναμοί που υπόφεραν την επίθεση, Οί κ α τ' εξοχήν αδύνα­
μον: οί νεκροί. Α λλά έτσι α να σταίνονταί καί «χτυπάν». Δεν ανασ ταίνονταί σαν άτομα καί σα θνητοί, αλλά σαν α ποκ α λυπτι­
κή μάζα* καί σα μάζα είναι αήττητοι. Τα αεροπλάνα καί τα κ α ­
νόνια σκοντάφτουν πάνω στο ζωντανό απόρθητο φρούριο. Η μά­
ζα επιτελεί το θαύμα ό π ω ς καί στο ομώνυμο ποίημα: είναι η αν­
τίδραση ενάντια στην α δικία καί στη βία αυτό που βγαίνει από
το αίσθημα τη ς μ άζας, ικανό να ακτινοβολήσει ζωή καί δράση
λυτρω τώ ν. Η «Ισ πανία» είναι γεμάτη θαύματα, α να στάσ εις νε­
κρώ ν, ό πω ς το Ευαγγέλιο καί οί Π ράξεις των Α ποστόλω ν (σ'
αυτά θαυματουργεί ο Χριστός, στην «Ισπανία» ο εργάτης-μάζα):
π .χ. στα ποιήματα «Μ άζα», «Μ ικρό μνημόσυνο», «Π έδρο Ρ ό­
χα ς» , «X I»... Ό πω ς στο «Μ άζα», επίσης κί οί νεκροί, σ τα μ α ­
τάνε να είναι θνητοί καί αντιτάσσουν στο θάνατο τη δύναμη της
«ένωσης της α πλής δίκα ιης, αιώ νιας, κολεκτίβας».
Το πέμπτο καί τελευταίο μέρος αυτού του ποιήματος, ένα από
τα πιο φλογερά, βίαια, «φουρτουνιασμένα» ποιήματα του Βαλλίέχο, θυμίζει την έξοδο τη ς Μ άλαγα το Φ λεβάρη του 1937. Εί­
ναι μία έξο δο ς βιβλική, χα οτική, αντιθετική. Η αντίθεση βγαί­
νει τώ ρα μέσα από το χρήσιμο ολοκαύτω μ α, τη λυτρω τική θυ­
σία κί όχι μέσα από τα πάθη καί τη θυσία των χαμένω ν. Α π'
όπου καί η υπέρθεση τω ν αντινομιώ ν καί των διαστάσεω ν, αυ­
τό το αίσθημα τη ς διάλυσης καί τη ς εξορίας σε μία α ποκ α λυ­
πτική φυγή που εναλλάσσ εται σε ορμητικούς, άγριους κυματίσμούς. Αυτό είναι, τώ ρα, το μ υστικιστικό συναίσθημα της λα ­
τρείας πρ ο ς το μεγαλειώ δες, μόλο που έχει ηττηθεί* για τη λύ­
τρωση, μόλο που δεν έχει ολοκληρω θεί. Εδώ, η Μ άλαγα φεύγει
σαν ένας άνθρω πος, δίδυμη αδερφή τω ν λαϊκώ ν ηρώων με τα
τρύπια παπούτσια, με το μαχαίρι καί το ραβδί, έμπιστα στο σύμ­
βολο του σφυροδρέπανου, καί, μαζί μ' αυτό, προκαλεί στον ποι­
ητή το μυστικιστικό ίλιγγο του απείρου («τη στητή κ ορ μ οσ τα ­
σιά σου που με τρελαίνει»). Η Μ άλαγα φεύγει για να γλιτώσει
την εξω τερική Ισπανία της καί τον εσω τερικό τη ς κ όσμ ο' μία
υπέρθεση που δεν είναι τέτοια αφού η Μ άνα Ισπανία είναι το
93

εξω τερικό σύμβολο ενός εσώτερου συναισθήματος παγκόσ μιας
συνείδησης. Αν η Μ άλαγα φεύγει, στην εμφάνιση είναι η ηττημένη Ισ πανία, αλλά στην ουσία είναι ο κ όσ μ ος ολόκληρος. Η
αποστολή του εθελοντή της Ισ πανίας είναι υπερορθολογιστική:
η Μ άνα Ισπανία δεν είναι άλλο από την ίδια την αναγεννημένη
σφαίρα. Υ ποβολές τη ς Π α λιά ς και της Καινής Δ ιαθήκης στηρί­
ζουν τις εικόνες αυτού του τελευταίου μέρους του ποιήμ ατος,
στις επ α να λη π τικ ές επικλήσεις του και στη μυστικιστική επι­
θυμία του να εκφράσει μια συγκίνηση πολύ μεγάλη, διατηρεί όλη
τη συγκινησιακή και τεχνοτροπική φλόγα ενός μεσαιωνικού γιακοβίνικου θρήνου.
Είδαμε κιόλας πω ς η «Ισπανία», στη Βιβλικο-Χριστιανική κα­
ταβολή τη ς, είναι μια σειρά από θαύματα, νίκες ενάντια στους
νόμους της φύσης κ α ι στο πεπρω μένο, που σχεδόν προσυπο­
γράφουν εκείνο το βασίλειο του θα ύμα τος που θα είναι το μέλ­
λον που προφητεύει το πέμ πτο μέρος του « Ύ μ ν ο υ » . Ενα από
τα θαυματουργήματα του βιβλίου είναι εκείνη η παράδοξη και
κεραυνοβόλα βλάστηση βιβλίων α πό το πτώ μ α ενός στρατιώ ­
τη στο «Μ ικρό μνημόσυνο σ' ένανή ρω α της Δ ημοκρατίας»: ένα
από τα ω ραιότερα σουρεαλιστικά ποιήμ α τα του Β αλλιέχο που
βρίσκει το ταίρι του μονάχα στο ποίημα «Μ άζα». Ο θά να τος
του πολιτοφύλακα είναι πιότερο κι από θυσία για την ετοιμ α ­
σία του θριάμβου του Α νθρώπου, του Ανθρώπινου Π ολιτισμού.
Έ τ σ ι, ό π ω ς το πτώ μα του Π έδρο Ρ ό χ α ς είναι γεμάτο κόσμο,
έτσι από το πτώ μα αυτού του ανώνυμου (όχι όμω ς άγνωστου)
ήρωα βγαίνει μια ολόκληρη βιβλιοθήκη: ο παγκόσμιος, διανθρώ­
πινος πολιτισμός, αυτός που είναι α π ' όλους και για όλους. Ο
προλετά ριος θυσιάστηκε για να μην είναι απά νθρω πος ο πολι­
τισ μ ός, προνόμιο μονάχα λίγων. «Librum non habent». Π εθαί­
νει για να α ποκτήσουν όλοι το βιβλίο τους. Το π ρ α κ τικ ό ολο­
καύτω μα του πολιτοφύλακα είναι ποίηση, ηθική και πολιτισμός.
Ε πίσης, το βιβλίο εδώ αποτελεί σύμβολο όλων των ζώντων, κι
εκεί που υπάρχει η δράση του πιο ευγενούς, του πιο παρα δειγ­
ματικού και διαδόσιμου σαν αιώνια παιδεία σε όλη την ανθρω ­
πότητα.
Π ρόκειται για το κοινό μέτωπο του πνεύμ ατος, του πολιτι­
94

σμού και της κ α τά σ τα σ η ς σταυροφ ορίας τη ς Χ ριστιανικής ζω­
ής. Έ τ σ ι, στο τέτα ρτο ποίημα της συλλογής, οι ζητιάνοι, οι α­
πόκληροι της κοινω νίας, το lum benproletariat, στρατεύονται με
την προλεταριακή πρω τοπορία για να σηκώσουν το σταυρό της
θυσίας σαν όργανο σω τηρίας. Το μέτω πο-Γ ολγοθάς της Ισ π α ­
νίας δεν είναι ένα απλό εθνικό μέτωπο, αλλά παγκόσμιο. Ο που­
δήποτε υπάρχουν άνθρω ποι που υποφέρουν πολεμάνε για την
Ισπανία, ό π ω ς όσοι πολεμάνε για τη βασιλεία του Θεού οπου­
δήποτε δέχο ντα ι το Σταυρό σα μέσο σω τηρίας. Αυτοί οι ζητιά­
νοι απλώ νουν το χέρι με τον ίδιο τρόπο που οι Α πόστολοι περ­
πάτησαν τους δρόμους του κόσμου για να τον ευαγγελίσουν. Ο
α γώ νας δίχω ς βία των αόπλω ν είναι ένα από τα παράξενα μοτίβα στην «Ισπανία» (όπω ς ο β ομ βαρδισ μός της Γ κερνίκα και το
νεκροταφείο) και είναι το σημείο μεγαλύτερης επαφ ής του Βαλλιέχο με το Ευαγγέλιο, το πιο περιφερειακό της μαρξιστικής ι­
δεολογίας του: σ ' αυτό η χριστιανική αλληγορία γίνεται ουσία
ιδανική. Το ηθικό μέτω πο της πάλης του πόνου και η αδράνεια
είναι εξίσου α πο τελεσ μ α τικ ά ό π ω ς ο ένοπλος αγώ νας του π ο­
λιτοφύλακα. Γκαντιανά, οι ζητιάνοι σκοτώνουν δίχω ς βία, «τουφεκίζουν την καλοσύνη τους». Ο κ όσμος του αύριο θα ανυψώ ­
σει σε ηθικό αξίω μα τη μαλθακή αρετή τους του σήμερα* την
καλοσύνη: Μ ακάριοι οι πενθούντες, ότι αυτοί παρακληθήσονται, (Μ ατθαίος, ς' 4).
Α λλά αυτό είναι ένας κ α τα π λ η κ τικ ό ς ποιητικός μύθος. Η ι­
στορία είναι διαφ ορετική. Είναι γεμάτη όπλα και αίμα. Και το
θέατρο αυτού του αγώ να φτω χό, επικό και γυμνό: η σ κονισ μέ­
νη γη της φ τω χή ς και θλιμμένης Ισ πα νία ς. Ο «Π ένθιμος τυμ­
πανισμ ός στα ερείπια του Αουράνγκο»('2), με την τεχνοτροπία
του που θυμίζει το Π άτερ Ημών και το ' Αβε Μ αρία, είναι η προ­
σευχή στη σκόνη των τεφ ροδόχω ν, του δρόμου, στη σκόνη της
θυσίας που πηγαίνει στο μέλλον, σκόνη αγιασμένη γιατί είναι
σανδάλι του απόκληρου, νεκροσέντονο του λαού.
Ο Π έδρο Ρ ό χα ς είναι για το Β αλλίέχο ο κ α τ' εξοχήν επ α ν α ­
στάτης (III, «Συνήθιζε να γράφει με το χοντρό του δάχτυλο στον
αέρα»), όπω ς επίσης ο Ραμόν Κολιάρ (VIII) και ο Ερνέστο Θούνιγκα (VI). Ο ,τι θα αποτελέσει τη μέλλουσα ανθρωπότητα, αυτό
95

είναι Μ άζα-Αγάπη, τώρα ανήκει στους χρισμένους, στους ιερα­
πόστολους, στους πιονιέρους: στον πόλεμο της Ισπανίας, στους
ήρω ες του λαού. «Την επανάσταση θα την κάμουν οι εργάτες»,
είχε γράψ ει ο Β αλλιέχο σ ' ένα άρθρο. Ο Π έδρο Ρ ό χα ς είναι σι­
δηρο δρ ο μ ικ ό ς' ημιαναλφ άβητος, αλλά γεμ άτος πίστη και δ ρ ά ­
ση. Ο Π έδρο Ρ ό χα ς έχει ένα πολύ κοινό όνομα, το πιο κοινό
όνομα που μπορεί να γίνει. Είναι ένα ς α π λ ό ς άνθρω πος, φαμελιάρης, κοινω νικός' π α τέρα ς, σύζυγος, σ ιδηροδρομικός, αλλά
πάνω α π 'ό λ α , Ά ν θ ρ ω π ο ς. Ό π ω ς ο Χ ριστός, αυτός είναι εκεί­
νος που γι' αυτόν αγωνίζεται και πεθαίνει* αυτός είναι ο καινού­
ριος άνθρω πος που στο φ τω χό του σώμα πάλλει ολόκληρη η
σφαίρα, σώμα που είναι ο χώ ρος τη ς ψυχής όλου του κόσμου.
Πόση αυτοβιογραφία δεν αντικειμενοποιείται εδώ όπω ς σε ά λ­
λα πρόσω πα μαρτυρίου! Εκείνα τα αισθήματα αλληλεγγύης που
στα «Α νθρώπινα ποιήματα» (το προτελευταίο βιβλίο του Βαλ­
λιέχο) υπεισέρχονται σαν κοσμικά κύμ ατα του ποιητικού εγώ,
στην «Ισπανία» αντικειμενοποιούνται και αναφέρονται σε ισ το­
ρικά πρόσωπα (στον ιστορικό άνθρωπο-μάζα, στον Ισπανό προ­
λετάριο). Εκείνα τα αισθήματα διαμορφώνουν, τώ ρα, σ ' αυτό
το βιβλίο, μια αντιπροσώ πευση ιστορική, παγκόσ μια: δηλαδή,
ένα σύμβολο λιγότερο ασαφές, παρθένο, π ραγμ α τικό, συλλο­
γικό από τη στιγμή τη ς σύλληψής του* ένα σύμβολο λιγότερο
δεσμευμένο με το υποκείμενο με μια προϊστορία αμφιβολιών,
αντιθέσεω ν και υποκειμενικώ ν τραυμάτων* ένα σύμβολο που
προσω ποποιεί τη διανθρώπινη ρίζα — αδιάφθορη και αιώνια —
του ποιητή που αποτελεί πάντα τον τρόπο ύπα ρξής του, αυτόν
που εκείνος δεν έφτασε να είναι αλλά που τον αποτελεί μόνο
στο πνεύμα, που παρουσιάζει, εν ολίγοις, ένα και μόνο θετικό
μέτω πο που σ' αυτό συγκλίνουν το ιδανικό και το πραγμ α τικό.
Π ρά γμα τι, η «Ισ πανία» αντιπροσω πεύει την υπέρβαση της υ­
ποκειμενικής και αρνη τικής π ρ α γμ α τικ ό τη τα ς του προηγούμε­
νου ποιητικού βιβλίου του Βαλλιέχο και την προσωποποίηση σε
π ρόσω πο δρών, συλλογικό, π ρ α κ τικ ό , του υποκειμενικού και
θετικού ιδανικού του ίδιου βιβλίου. Π ροσφέρθηκε στον ποιητή
η ανθρώπινη εποποιία του ισπανικού εμφυλίου πολέμου. Δ ίχω ς
αυτήν δεν μπορούμε να υπολογίσουμε πόσο δύσκολο θα ήταν
96

για το ν ποιητή να προωθήσει την υπόθεση «Construens» του
Βαλλιέχο.
Α ς σταθούμε α κόμ α στον «Π έδρο Ρ ό χα ς» . Το «νεκρό του
κουτάλι» είναι ένα από τα ταπεινά αντικείμενα του ήρωα, ένα
από εκείνα τα π ρ ά γμ α τα που όλοι έχουμε. Είναι όμω ς και σύμ­
βολο του συλλογικού οικογενειακού δείπνου και, σε ευρύτερη
έννοια, της καινούριας οικογένειας που θα βγει α π ' αυτό τον α ­
γώ να. Α ντικείμενο π α τρ ικ ή ς στοργής, αποτελεί επίσης σύμβο­
λο του ίδιου του εαυτού του, γιατί είναι αυτός, που με το να θυ­
σιαστεί για το κοινό καλό, γίνεται κ ουτάλι τροφ ής στα στόμ α ­
τα της πεινασμένης ανθρω πότητας. Ο ήρωας του Βαλλιέχο, στην
κοινωνική και οικογενειακή του διάσ ταση, αντιπροσωπεύει την
πα γκ ό σ μ ια προλεταριακή ψυχή: νηφάλια, στοργική, συλλογι­
κή, ανιδιοτελή, αγνή σαν ενός περουβιανού «Σόρα»('3). Πόση
προσω πική ιστορία υπά ρχει σ ' αυτόν τον ποιητικό συμβολισμό
του Β αλλιέχο. Το ενδόμυχο α ρχέτυπο του ποιητή, στην προέ­
κτασή του γίνεται παγκόσμια αιτία ύπαρξης. Α λλά ο Π έδρο Ρό­
χα ς υπέφερε: στην κοινωνία των «λύκω ν» α να γκ ά σ τη κ ε να α ­
γω νίζεται συνεχώ ς «ενάντια στην κ α κ ία , στην αντινομία, στην
μ πρεχτική απο κ α ρ τέρ ησ η , στη φ τώ χια και στην ηττοπάθεια».
Ε πιπλέον ο Ρ ό χα ς ζούσε κ αρτερώ ντα ς την πραγμ α τική ζωή της
κοινω νικής οικογένειας. 'Α νθ ρ ω π ο ς καινούριος με π ρ ο σ κ ό λ­
ληση σε π αλιές συνήθειες, αντιπροσω πεύει πλέρια το ανθρώ πι­
νο ιδανικό του Β αλλιέχο. Γιατί — το ξαναλέω — ο καινούριος
ά νθρω πος τη ς βαλλιεχικής ποίησης είναι πολύ πα λιός, προη­
γείται του α μ α ρ τή μ α το ς και του εγωισμού, είναι εδεμ ικ ός, α ­
διάφ θορος, πολύ π α λιός για να ταυτισ τεί με την έννοια του α ­
τόμου. Εδώ έχουμε την ινδιάνικη ρίζα του Β αλλιέχο, την αυθεν­
τική φυλετική προσφ ορά του στην πα γκ όσ μ ια λογοτεχνία. Ο
Βαλλιέχο έχει την προκολομβιανή ψυχή του «Σόρα» και την προ­
βάλλει πάνω σ ' αυτούς τους προλετάριους που είναι χρισμένοι
για το μέλλον. Το α πώ τα το παρελθόν του ή, καλύτερα, η εγγε­
νής κληρονομική ρίζα του, προσπαθεί, σ ' αυτόν, να γίνει μέλ­
λον. Είναι η ινδιάνικη καταβολή του που αρνείται να μείνει α­
δρανής μέσα του και να χαθεί μέσα στον α κα τα νόη το ευρω παϊ­
κό «πολιτισμό» και προσπαθεί να σωθεί από τη μόνη πιθανή οδό
97

σω τηρίας: να «εξινδιανίσει» τον κόσμο, να σώσει τον κόσμο
και να σωθεί κι ο ίδιος, επιστρέφ οντας στην αγνότητα και στην
αθω ότητα που, στην Αμερική — ήπειρο αργού εξευρωπαϊσμού
— διατηρήθηκε πιο πολύ καιρό.
Ο Π έδρο Ρ ό χα ς στη θυσία του είναι Χ ριστός. Το χοντρό του
δάχτυλο δείχνει κ α λά την κοινω νικότητα για όλο τον κόσμο.
Και, ό π ω ς κι ο Χ ριστός, ανασταίνεται για να συνεχίσει τη δ ρ ά ­
ση του και το κήρυγμά του πέρα από το θάνατο. Το πτώ μα του,
όπω ς και όταν ζούσε, αντιπροσω πεύει όλο τον κόσμο που πε­
θαίνει και σ ' αυτόν ανασταίνεται. ' Ολα είναι μεγάλα στον Π έ­
δρο Ρ ό χ α ς και αναλαμβάνει τις πα γκ όσ μιες διασ τάσεις του. Η
ανθρώπινη υπόστασή του παίρνει τις διασ τάσεις του απείρου:
το δάχτυλο είναι μεγάλο, το σώμα είναι μεγάλο — ικανό να χωρέσει την ψυχή του κόσμου — «το πτώ μ α του ήταν γεμάτο
κόσμο».
Ο Ρ αμ όν Κολιάρ (VIII) είναι ένας μεροκα μ ατιάρης από την
Ε στρεμαδούρα που άφησε την οικογένειά του για να πάει να υ­
περασπιστεί τη Μ αδρίτη. Σ υγκριτικά με τον Π έδρο Ρ ό χα ς, μας
παρουσιάζεται σε μια διπλή διάσταση: σπιτική και στρατιω τι­
κή, ναζω ραία και α ποσ τολική . Η σπιτική του διάσταση είναι
εκείνη του κοινού ανθρώπου, αντιπροσω πεύει το ιδανικό τη ς ι­
διω τικής του ζωής, την οικογένεια και την κοινότητα. Η σ τρ α ­
τιω τική του διάσταση υπεισέρχται όταν αγωνίζεται για να επε­
κτείνει το ιδιω τικό ιδανικό του, σε ένα κοινό, πανανθρώ πινο ι­
δανικό. Στο σπίτι ασκούνται τα οικογενειακά πρ ά γμ α τα , στο
μέτω πο τα κοινω νικά, που δεν είναι άλλο από μια προέκταση
των πρώ τω ν. Τα δεύτερα επηρεάζουν τα πρώ τα, επιπλέον τα
πρώ τα τελειώνουν εκεί που αρχίζουν τα δεύτερα: ο πατέρα ς
φροντίζει τον 'Α νθρω πο, ο σύζυγος τον 'Α νθρω πο, ο πεθερός
τον Ά ν θ ρ ω π ο , το γένος τον Ά ν θ ρ ω π ο , και όλοι φροντίζουν το
στρατιώ τη όσο χρειάζεται για να φτάσουν τον Ά ν θ ρ ω π ο . Και
Ά ν θ ρ ω π ο ς εδώ σημαίνει δημόσια και συλλογική ύπαρξη. Έ ­
τσι, η ιδιω τική ζωή του σπιτιού φροντίζει την κοινωνική, εκείνη
όλων. Εξάλλου το α ποτέλεσμα δεν είναι διαφορετικό από την
αρχή αλλά μόνο ευρύτερο. Είναι πάνω στο πρώ το που π α ρ α ­
δειγματίζεται το δεύτερο. Δεν είναι τόσο μακριά ο Ρ αμ όν Κο98

λιάρ από τον Π έδρο Ρ ό χα ς, αλλά η μια περίπτω ση εξα ρ τά τα ι
από την άλλη χω ρίς να χάσει την ξεχω ριστή, δική της χροιά
γιατί υπάρχει μια αλληλεπίδραση εύρυνσης της έννοιας. Η Μ α­
δρίτη είναι ο λυτρω τικός γολγοθάς και σύμβολο διεύρυνσης του
σπιτιού σε πανανθρώ πινες διαστάσεις. Το σπίτι, όπω ς είχε συμβεί και στα νεανικά ποιήματα του Βαλλιέχο, αγγίζει εδώ τις πιο
πρω τότυπες ρίζες στοργής της β αλλιεχικ ής ποίησης. Ο Π έδρο
Ρ ό χα ς μ ας παρουσιάζεται στο ιδιω τικό του περιβάλλον: «να
τρώει / ανάμεσα σ τις υπάρξεις της σ ά ρ κ α ς του, να συγυρίζει,
να βάφει / το τραπέζι και να ζει γλ υ κ ά ...» . Στο σπίτι του Ραμόν
Κολιάρ ξανασυναντάει κανείς εκείνη τη θαλπω ρή και στοργή
των δύο νεανικώ ν συλλογών του Β αλλιέχο («Μ αϋροί μ αντατο<ρόρορ> και «Τ ρώ θε^) που δεν υπά ρχει πια τώ ρα που ο γιός εί­
ναι μ ακριά α πό το σπίτι. Το αίσθημα τη ς π α τρ ικ ή ς εσ τία ς —
κ αι η έλλειψή της — δονούν, στην εσώ τατη ποιητική τους υπό­
σταση, αυτά τα δημιουργήματα του ποιητή.
Ενας από τους ήρωες του Βαλλιέχο που δείχνει τη βαθιά διο­
ρατικότητα και την πολιτιστική παράδοσ η του ισπανικού λαού
είναι ο Ερνέστο Θ ούνιγκα. Δ ια β ά ζοντα ς το ποίημα θυμόμαστε
το Μ ουρίλο, το Β αλάσκεθ, το Γ κόγια, το Θ ερβάντες. Η ισ πα νι­
κή τελεσιουργία είναι λαϊκή και περιπαικτική , κ ά τι που βγαίνει
από μια φ τώ χια χιλιετίας, αλλά έντιμη. Ο Ερνέστο Θούνιγκα
αντιπροσωπεύει την ιστορική κάσ τα του: φ τω χός αλλά ευγενής.
Και, φ ρ α γκ ισ κ α νικά , είναι η φ τώ χια που τον συνοδεύει ίσαμε
το σταυρό. Π εθαίνει ντυμένος τα ευγενή κουρέλια του, όπω ς ε­
κείνος ο Θ εός που εκθίαζε τη φτώ χια σαν το πολυτιμότερο
στολίδι.
Ο μύθος και η έννοια ολόκληρου του βαλλιεχικού έργου βρί­
σκουν το κορύφω μά τους στο ποίημα «Μ άζα». Π ρόκειτα ι σχε­
δόν για ένα υπερεαλισ τικό οραμ α τισ μ ό, για ένα προφητικό ό­
νειρο. Το μοντέλο είναι η α νά στασ η του Λ αζάρου (Ιωάννης,
H ,43-44) και, για περισσότερη ακρίβεια, η ίαση του παράλυτου
(Π ράξεις τω ν Α ποσ τόλω ν, 3,8), η ανάσταση τη ς κόρης (Μ άρ­
κος, 5,42). Ε πίσ ης, οι επ α να λ η π τικ ές προσεγγίσεις και επ ικ λή­
σεις π ρ ο ς το πτώ μ α («ήρθε σ ' αυτόν κ ά π οιος και του είπε* / τον
πλησίασαν δύο και του επανέλαβαν... / Π ρόστρεξαν σ ' αυτόν...
99

φ ω νά ζο ντα ς... / τον κύκλω σαν εκατομμ ύρια ά το μ α ...,» ) θυμί­
ζουν το ρυθμό καί τη συντακτική γραφή του Ευαγγελίου* π α ρ ά ­
δειγμα: «Π ροσήλθον αυτώ οί μαθηταί αυτού λέγοντες* έρημός
εστιν ο τό π ο ς και η ώρα ήδη παρήλθεν* απόλυσον τους όχλους
ίνα απελθόντες» (Μ ατθαίος 14,15). «Καί σ τα ς ο Ιησούς είπε* φωνήσατε αυτόν* καί φωνούσί των τυφλών, λέγοντες αυτώ* θάρσεί, έγειρε* φωνείσαι» (Μ άρκος, 10,49). «Καί α ποκρίθείς ο ε κ α ­
τό ντα ρ χο ς έφη* ουκ είμί ικ α νός ίνα μου υπό την στέγην εισέλθείς* αλλά μόνον είπε λόγω καί ίαθήσαταί ο π α ίς μου» (Μ ατ­
θαίος, 8,5-6).
Η Μ άζα α ποτελείταί από «όλους τους ανθρώ πους της γης»:
το λιμάνι του ανθρώπινου γένους όταν όλοι δίχω ς εξαίρεση εν­
σω μ ατώ νονται στο κοινω νικό σύνολο αφού πρώ τα απολέσουν
τη συνείδηση του ατόμου για να αποκτήσουν μία κοσμική συ­
νείδηση. Το βασίλειο του Ανθρώπου θα είναι το βασίλειο της
Μ άζας. Το πεπρω μένο θα έχει κατακτηθεί, η φύση θα έχει διορ­
θωθεί, εκείνο που σήμερα μοιάζει με θαύμα ή όνειρο θα αποτελέσεί την π ρ αγμ α τικ ό τη τα του αύριο. Α λλά μονάχα η Μ άζα θα
είναι ικανή να πραγμ α τώ σει αυτό το θαύμα, αυτή θα σκοτώ σει
το θάνατο, το άτομο μόνο του δεν είναι ικανό να επίτελέσεί κ ά ­
τι τέτοιο* η μάζα όλων τω ν ανθρώπων — δίχω ς να εξαιρεθεί κ α ­
νένας — θα είναι τόσο δυνατή, όπω ς εκείνη η δύναμη που η προμαρξίστίκή σκέψη α πέδιδε στο Θεό. Έ τ σ ι, θα είναι ικανή να
νικήσει το θάνατο. Έ ν α ς άνθρω πος μόνος του, ένα έθνος, μια
ήπειρος μόνη της, δε θα μπορέσει να ενσαρκώ σ ει το θαύμα που
το ευαγγέλιο αποδίδει μ ονάχα στο Χ ρίστο, μόνο η Μ άζα της
μ αρξιστικής καθοδήγησης με την αλληλεγγύη, την α γάπη, την
αδελφοσύνη και την ενότητα όλω ν τω ν ανθρώ πω ν σα να ήταν
ένας άνθρω πος. Ό σ ο μένει α κόμ α και ένα ς ά νθρω πος στο π ε­
ριθώριο τη ς κοινω νίας, η Α γάπη θα μένει α τελής και σαν τέ­
τοια γυμνή από δύναμη. Η πα γκ όσ μ ια αγάπη είναι η τέλεια δι­
καιοσύνη. Και ο θά να τος θα νικηθεί, κ α τά τη βιβλική προφη­
τεία, και η «άπειρη» δυνατότητα θα μπει στη διάθεση του μ α ρ ­
ξιστικού ανθρώπου μόνο μέσα από την απόλυτη εγκαθίδρυση
της κοινω νικής δικαιοσύνης. Η ανάσταση α πό το παρελθόν εί­
ναι, επομένω ς, ο π ω ριζοσπα στικός συμβολισ μοί τη ς νίκης π ά ­
100

νω στον πόνο, αφού ο θά να τος είναι ο πιο τρομερός καν α να πό­
φευκτος α νθρώ πινος πόνος. Η νίκη τη ς Μ άζας πάνω στο θά να ­
το ισοδυναμεί με όλη τη δυνατή αγάπη του κόσμου που νικάει
όλο το δυνατό πόνο του κόσμου.

Ο ποιητικός κ όσμ ος του Β αλλιέχο α π ο κ τά στην «Ισπανία» όλο
και περισσότερο το χα ρ α κ τή ρ α μιας «πράξης» που τα πρόσω ­
πά της είναι μ αρξιστές αλλά το ενδόμυχο πλέξιμό της βιβλικοχρισ τιανικό. Π α ρ όλ' αυτά, στο τέλος αυτού του βιβλίου-ύμνου
στην ανθρώπινη ελπίδα, υπάρχει, σαν ένα κακό προμήνυμα συμ­
φοράς, το ποίημα «Ισ πανία , παρελθέτω α π ' εμού το ποτήριον
τούτο»* ένα προμήνυμα που ο Β αλλιέχο προσπαθεί να αποφύγει επ α να λα μ β ά νο ντα ς τρεις φ ορές πω ς όλα (στο ποίημα) αποτελούν μια παράλογη υπόθεση: «λέω, είναι ένας λόγος». Υ πο­
θετική περίοδος του εξω πραγματικού, ναι, αλλά ο Βαλλιέχο αι­
σθάνεται πω ς αυτό είναι δυνατό. Και το προμήνυμα μιας ή ττα ς
της Δ η μ ο κ ρ α τία ς, ενός ναυάγιου τη ς ελπίδα ς, ανοίγει για μια
ακόμη φορά την πόρτα στις αιτίες, και σ τις περιπ λοκές τους,
που είναι ήδη κ λα σ ικ ές στην ποίηση του Βαλλιέχο: το ορφανό,
ο θά να τος τη ς μ άνα ς, το αίσθημα τη ς ορφάνιας του ενήλικου
κ .τ .λ ., με άλλα λόγια όλα εκείνα τα θέματα τη ς προηγούμενης
ποίησής του που είναι δεμένα με τη λυπημένη προσω πική ισ το­
ρία του, έξω από την οικογένεια, στο κοινω νικό περιθώριο, ενώ
με μόνη την ενσω μάτω σή του στο κοινω νικό σύνολο, στη Μ ά­
ζα, θα μπορούσε να φτάσει στην ευτυχία (ή στο στάδιο του μηπόνου). Έ τ σ ι περνάει ο ενδόμ υχος Β αλλιέχο σ ' αυτό το τελευ­
ταίο ποίημα τη ς συλλογής που απευθύνεται στα παιδιά όλου του
κόσμου. Στην ανησυχία του για όλο τον κόσμο, ο Β αλλιέχο φο­
βάται μήπω ς «τα παιδιά του κόσμου» πέσουν θύματα τη ς ίδιας
πονεμένης πρ ο σ ω πικ ή ς ισ τορίας του ύστερα από την απώ λεια
τη ς μάνας. Στην Ισ πανία που αγω νιά πρέπει να δει κανείς την
άδηλη μορφή της μάνας* πάνω στα παιδιά του κόσμου, «αν πέ­
σει η Ισπανία», η μάνα-σύμβολο, βαραίνει ο ίσ κιος της ορφά­
νια ς που ο ποιητής, το παιδΐ-ενήλικος, αισθάνεται για τον ίδιο
τον εαυτό του.
ΙΟΙ

ί. Άρθρο του Καίσαρα Βαλλίέχο στην εφημερίδα Mundiat. τη: Αίμα. με τί­
τλο «Οί καλλιτέχνες κα) η πολίτική)), που δημοσιεύτηκε στις 30 Δεκεμβρίου 1927.
2. Ά ρ θ ρ ο του Βα λλ ή χο στο περιοδικό «Variedades», της Αίμα. με τίτλο «Αυ­
τοψία του υπερεαλισμού)), 26 Μαρτίου. !930.
3. Στο κεφάλαιο Χί του βιβλίου του Βαλλίέχο « Η Ρ ω σ ί'α ro 79J7» («... γρ α φι­
κ ός και δ ρ α μ α τικ ό ς (ο Μπολσεβίκ ος) περιπαθής και αμείλικτος»).
Από το άρθρο του Βαλλίέχο «Οι λαϊκοί εκφραστές του Ισπανικού Πολέμου».
4. Ο Ρομπέρτο Παόλι αναφέρεται σε δυο ποιήματα του Βαλλίέχο από τις συλ­
λογές «Οι μαύροι μαντα τοφόροι» και «Ανθρώπινα ποιήματα*), τα: «Μάης», ό­
που ο Ινδιάνος ιου Περού είναι «ο ινκ αικό ς Α χιλ λ έας της δουλειάς» και «Α γ­
γελικ ός χαιρετισμός», όπ ου εξυμνείται ο Μ π ολσεβίκ ος, ο καινούριος ά νθρω ­
πος τη ς σοσια λιστικ ής επ αν ά σ τασ η ς. (Σ.τ.μ.)
5. Ramôn Mcnendez Pidal: « Π ρ ω τα ρ χικο ί χ α ρ α κ τ ή ρ ε ς της ισ πανικής λ ογο­
τεχνίας», εισαγωγή στο G. Diaz Piaja: Γενική ιστορία π ;ς ισ π α ν ικ ές ΑοχοίκΒαρκελόνα, 1933. τόμ ο ς ί.
6. Στο ίδιο
7. Στο ίδιο.
8. Χ ο σ έ Ο ρ τ έ γ κ α Y Γκα σ σ έτ, Ηασττόν^υΑ'] /σπαπ'τ:. Μαδρίτη. 1957, σ.Ι26.
9. Από το άρθρο «Οι λαϊκοί εκ φρ α στές του ίσ.τανίκού Πολέμου».
]0. Α πό το άρθρο «Οι λαϊκοί εκφρα στέςχ.
] t . Hugh Thomas: «Storia detia guerra civile spagnuola» (ιστορία του ισ π α ν ι­
κού Εμφυλίου Πολέμου), Τουρίνο, 1963, σ ελ .528-532.
)2. Ο βομβαρδισμός του Δουράνγκο έγινε στις 3! Μαρτίου 1937.
13. Ο Ρομ π έρτο Παόλί αναφέρεται στη φυλή Σ όρ α ς των περουβιανών Ά ν δ ε ­
ων και πιο συγκεκριμένα σ' ένα διήγημα του Βαλλίέχο που έχει τον τίτλο «Οί
δυο Σόρας», όπου ο ποιητής αναφέρεται στην αγνότητα του Ινδιάνου σε σύγ­
κριση με τη σκληρότητα του «πολιτισμένου» ανθρώπου της πόλης. (Σ.τ.μ.).

102

JULIO O R T E G A , Π ερού (1942)
Κ ριτικός, συγγραφέας, καθηγητής Π ανεπιστημίου. Σπούδασε
στο Κ αθολικό Π ανεπιστήμιο της Λ ίμα, α π ' όπου πήρε το ντοκτορά του. Δίδαξε ισπανοαμερικάνικη λογοτεχνία στο ίδιο Π α ­
νεπιστήμιο από το 1967-68 και στη συνέχεια στα Π ανεπιστήμια
Sagrado Corazôn, Λ ίμα, San Agostin, Α ρεκίπα και το 1970 πήγε
σαν επ ισ κ έπ της καθηγητής στις ΗΠ Α όπου ίσαμε το 1977 δ ίδ α ­
ξε μ' αυτή την ιδιότητα σε πάνω από 20 τέτοια ιδρύματα συμ­
περιλαμβανομένων και των πανεπιστημίων Harvard, Yale, Colu­
mbia, Ν έας Υ όρκης, M innesota κ .λ .π . Η ειδίκευσή του πάνω
στην ποίηση του συμπατριώτη του Καίσαρα Βαλλιέχο καθώς και
άλλων διακεκριμένων ποιητών και λογοτεχνώ ν της ηπείρου, συνετέλεσε ώ στε να πάει με την ιδιότητα του διαλέκτη-καθηγητή
σε άλλα τόσα ιδρύματα τόσο της Λ ατινικής Α μερικής όσο και
της Ισπανίας και των ΗΠΑ . Στο συγγραφικό τομέα έχει κυκλο­
φορήσει 15 βιβλία κριτικής μελέτης — δύο α π' αυτά για το Βαλ­
λιέχο — , διδακτικού προβληματισμού, μεταφράσεις και μυθι­
στορήματα. Είναι πρόεδρος τη ς Διεθνούς Ε ταιρίας Π ερουβια­
νού Πολιτισμού. Το 1978 έγινε μόνιμος καθηγητής της ισπανοαμερικάνικης λογοτεχνίας στο Πανεπιστήμιο του Austin στο Τέ­
ξας, θέση που κατέχει ίσαμε σήμερα ενώ παράλληλα είναι και
Διευθυντής του Τ μήμ α τος Ισ πανοαμερικάνικω ν και Π ορτογα ­
λικώ ν Σπουδώ ν στο ίδιο ίδρυμα, που θεωρείται το πιο οργανω ­
μένο και μεγαλύτερο αυτού του είδους στην Αμερική.

104

Γ ΪΑ Μ ΙΑ Α Ν Α Γ Ν Ω Σ Η TO Y
« ΙΣ Π Α Ν ΙΑ , Π Α Ρ Ε Λ Θ Ε Τ Ω Α Π ' Ε Μ Ο Υ
Τ Ο Π Ο Τ Η Ρ ΙΟ Ν Τ Ο Υ Τ Ο » ,
50 Χ Ρ Ο Ν ΙΑ Υ Σ Τ Ε Ρ Α Α Π Ο Τ Ο Ν ΙΣ Π Α Ν ΙΚ Ο
Ε Μ Φ Υ Α ΙΟ Π Ο Λ Ε Μ Ο .
ΧΟΥΛίΟ ΟΡΤΕΓΚΑ
'Ε να χρόνο πριν από το θάνατό του, το 1937, ο Β αλλιέχο έγρα­
ψε το ποιήμα «Ισ πανία , παρελθέτω α π ' εμού το ποτήριον τού­
το» σε στιγμές που δίνονταν οι πιο δρα μ α τικ ές μ άχες του ισ π α ­
νικού εμφυλίου πολέμου κι όταν η τύχη της Ισ πα νικ ή ς Δ ημο­
κ ρ α τία ς έμοιαζε να καθορίζει επίσης την πορεία της σύγχρονης
ιστορίας. Για το Β αλλιέχο, στον ύστατο ύμνο του καθορίζον­
ταν εκείνες οι ίδιες έννοιες του ανθρώπινου που είχαν χα ρ αχτεί
στα πλαίσια αυτού του δικτύου πολέμου, όπω ς τον αποκάλεσε.
Ο πόλεμος δεν ήταν για τη Δ η μοκρα τία και για τη σύγχρονη
συνείδηση ένα απλό δράμα για την κ ατάκ τη σ η της α ρχής με
βάση τις καινούριες διεθνείς α να κ α τα τά ξ εις ούτε και μια ιδεο­
λογική ή πολιτική ρήξη. Στο βιβλίο του Β αλλιέχο, ο πόλεμος
ήταν πάνω α π ' όλα μια επανά στα ση της ίδιας τη ς ανθρώπινης
φύσης. Η τραγική διάσταση της ισ τορίας υπεισέρχονταν στα
ποιήματα για να αλλάξουν τη φυσική τάξη των πραγμάτω ν. Και
η γλώ σσα μπορούσε να εκφράσει αυτή την αγω νία της ανθρώ ­
πινης συνείδησης μονάχα παρα βαινοντα ς τους κανόνες του λό­
γου, πέρα από τη νίκη ή την ήττα , για να αποτελέσει ένα κ α ι­
νούριο πρ ό π λα σ μ α της επανα σ τα τη μ ένη ς συνείδησης.
Η «Ισπανία» είναι ένα βιβλίο τόσο δεμένο με το ιστορικό του
περιεχόμενο που κάνει πιο διάφ ανους όλους τους τρόπους έκ103

φ ράσης και τα θέματα που πραγματεύεται και που του δίνουν
δομή. Η κριτική έχει αναλύσει το βιβλίο με διάφορους τρόπους
από πολλές οπτικ ές γω νίες. Π .χ. έχουμε μια άριστη προσέγγι­
ση στη μορφή γραμμένη α πό τον Ιταλό μελετητή της λατινοαμ ερικάνικης ποίησης Μέο Ζίλιο, ό πω ς και μια λεπτομερέστερη
για την ποιητική σκέψη του Β αλλιέχο από το συμπατριώ τη του
Ζίλιο, βαλλιεχιστή Ρ ομ πέρτο Π αόλι, και τόσες άλλες. Γενικά
όλοι οι κριτικοί συμφωνούν για τη σπουδαιότητα του βιβλίου,
προφανώ ς το σημαντικότερο ποιητικό κείμενο που γράφ τηκε
για τον ισ πανικό εμφύλιο πόλεμο. Ω στόσο, εκείνο που δεν έχει
γίνει α κό μ α και μένει για να γίνει, είναι η εντόπιση και χα ρ το ­
γράφηση, για να το πω έτσι, των περιεχομένω ν και των διαφ ό­
ρων ποιητικώ ν τόνων που το αποτελούν και που κατά τον ένα
ή άλλο τρόπο υπονοούνται από την ανάγνω σή του.
Ο τρόπος αναδημιουργίας του ποιητικού λόγου που άρχισε στο
προηγούμενο βφ λίο του Βαλλιέχο, στα «Ανθρώπινοί ποιήματα»,
κ ατασ τα λάζει στην « Ισ τα νία » σε τέτοιο σημείο που ξεκινώ ν­
τας από κει θα μπορούσε κανείς να παρακολουθήσει με λ επ το ­
μέρειες όλα τα προβλήματα που έθεσε στον εαυτό του ο ποιη­
τής για την αναδημιουργία της ποιητικής έκφρασης στη Λ ατι­
νική Α μερική. Αυτό συνίσταται στο δρά μ α της κυβιστικής, π α ­
ραμορφωτικής αντιπροσώπευσης της πραγματικότητας στο ποι­
ητικό κείμενο, τα διλήμ μ ατα για τη νέα σύνταξη που αναδιαρθρώνει το νόημα, το πρόβλημα δημιουργίας ενός καινούριου τρό­
που έκφ ρασης, της ισ τορ ικ ότη τα ς, κ .τ.λ . Ό λ α αυτά τα προ­
βλήματα που δε βρήκανε α πα ραίτητα τη λύση τους στην προη­
γούμενη ποιητική δημιουργία του Βαλλιέχο, θά 'λεγε κανείς πως
λόγω του πολέμου τη βρίσκουν στην αποφ ασιστική πράξη που
α ποτελεί η λαϊκή απάντηση στην κατάφορη φασιστική π α ρ α ­
νομία ενάντια στην εντολή που έδω σε ο ισ π α νικ ό ς λα ός στην
εκλεγμένη κυβέρνησή του. Σ' αυτή την αναδημιουργία του ποι­
ητικού τρόπου έκφρασης και της ίδιας της γλώ σσας που θα χρη­
σιμοποιηθεί στον καινούριο διάλογο μιας σύγχρονης ιστόρησης,
α ντα π ο κ ρ ίνετα ι τώ ρα μια εντελώ ς επαναστατημένη πρ α γμ α τι­
κότητα. Έ τ σ ι γεννιέται μια ποιητική τη ς εξέγερσης εκεί που η
106

ιστόρηση έχει τώρα πραγματικούς πρωταγωνιστές. Αυτός ο κ α ι­
νούριος τρόπος καταγραφής της ιστορίας ενεργοποιεί — όχι μο­
νάχα το πολιτικό αισθητήριο αλλά καλεί — σε εξέγερση στο ση­
μείο που συγκλίνουν τόσο ο πολιτισ μ ός και η ηθική, όσο και
η επανάσταση και η ουτοπία. Το ίδιο το ριζικό του ανθρώπου
βρίσκεται σε μια κ ατάσ ταση εγρήγορσης και αμεσ ότητας, τρ α ­
γω δίας και ηρωισμού σ' αυτό το συγκινητικό βιβλίο. Έτσι η δη­
μιουργία ενός υποκειμένου σ' αυτή την καινούρια γλώ σσα που
αποτέλεσε τον ποιητικό προβληματισμό του Βαλλιέχο, στην «Ι­
σπανία» εκφράζεται και ζει σαν η κατάσ τα ση του λαϊκού συ­
ναγερμού ενάντια στη φασιστική εισβολή. Αυτό το ιστορικό υ­
ποκείμενο που βγαίνει μέσα από τη διεργασία του ποιητικού λό­
γου σαν ένα καινούριο αίσθημα αλληλεγγύης και σα μια νέα διά­
ταξη του κόσμου, είναι ο επα να σ τα τη μ ένος λαός.
Κατά κύριο λόγο στην «Ισ πανία» διαπιστώ νουμε τα άδηλα
χα ρ α κ τη ρ ισ τικ ά ενός κειμένου που έχει σχέση με το λαϊκό τρό­
πο έκφ ρα σης του πολέμου. Ό π ω ς είναι γνω στό υπάρχουν διά ­
φορες ανθολογίες όπου γίνεται προσπάθεια κ α τά τα ξ η ς του ποι­
ητικού και λογοτεχνικού υλικού που γράφ τηκε για τον ισ πα νι­
κό εμφύλιο πόλεμο από τους ίδιους τους μ α χη τές κι όχι μονά­
χα από ποιητές και λογοτέχνες. Αν διαβάσει κανείς προσ εχτι­
κά τα ποιήματα των μαχητώ ν στις εφημερίδες που βγαίνανε στα
χα ρ α κ ώ μ α τα και προσέξει τα θέματά τους, μπορεί να υποθέσει
πω ς ο Β αλλιέχο όχι μονάχα γνώριζε αυτήν τη λαϊκή ποίηση του
μετώπου, αλλά να κ αταλήξει στο συμπέρασμα πω ς η ποιητική
γλώ σσα των λαϊκώ ν αγω νιστώ ν της Δ η μ ο κ ρ α τία ς του χρησί­
μεψε κ α τά κάποιον τρόπο για μοντέλο στην καινούρια του ποί­
ηση. Α σφαλώ ς δεν είναι εύκολο για τον κριτικό να βρει και να
καθορίσει τους συσχετισμούς σ ' ένα τόσο πολύπλοκο ποιητικό
βιβλίο γραμμένο σε μια τόσο επαναστατημένη γλώ σσα και στην
τόσο ειλικρινή σε ευθύτητα λαϊκή ποίηση τω ν μαχητώ ν. Ω στό­
σο, μπορούμε κιόλα ς να πούμε πω ς πολλά από τα θέματα των
ποιημάτω ν τη ς «Ισπανίας» υπάρχουν και στη λαϊκή ποίηση των
αγω νιστώ ν. Υ πάρχει σ' αυτήν ένα ρεπερτόριο γεγονότω ν, μια
θεματογραφ ία, ένας τρόπος έκφ ρα σης κι ένας τόνος εγρήγορ­
σης που διαπερνάει ολόκληρο το βιβλίο του Βαλλιέχο. Ο Βαλ107

λιέχο δεν είναι ο μόνος που δονήθηκε από αυτήν τη λαϊκή ποίη­
ση, αντίθετα, μπορούμε να πούμε πως μοιράζεται με πολλούς
ποιητές της εποχής την ανάγκη να δημιουργήσει μια νέα ποίη­
ση βασισμένη στον αποφασιστικό πρωταγωνιστικό λόγο της ι­
στορίας και στο λαϊκό πολιτισμό. Η υπεράσπιση της πολιτικής
παράδοσης και η πιθανότητα δημιουργίας ενός νέου πολιτισμού
διαποτίζει αυτήν την επαναστατημένη λαϊκή πρωτοπορία. Μ'
αυτό δε θέλω να πω πως ο Βαλλιέχο επηρεάστηκε μόνο και χρη­
σιμοποίησε σα βάση αυτήν τη λαϊκή ποίηση* εκείνο που θέτω
για συζήτηση είναι κάτι περισσότερο θεωρητικό και περισσότε­
ρο σχετικό: ο συσχετισμός ανάμεσα σ' ένα τόσο ακραίο και πο­
λύπλοκο ποιητικό κείμενο, που παραβιάζει σε τέτοιο βαθμό τη
λογική έννοια του ποιητικού λόγου, και σε μια λαϊκή ποίηση που
γενικά σέβεται όλους τους λογικούς κανόνες της έκφρασης. Δεν
πρόκεται εδώ για μια λαϊκή ποίηση που διανοουμενίζει, εκτός
από εξαιρέσεις, ασφαλώς, αλλά που ούτε και περιορίζεται στον
απόλυτα παραδοσιακό λαϊκό τρόπο γραφής* αντίθετα υπογραμ­
μίζει την ενέργεια, το λαϊκό ηρωισμό του πολέμου, και το κάνει
στο όνομα παγκόσμιων αξιών, σ' ένα λόγο ακέραιο, υμνητικό,
άμεσο και πάντα επαρκή για το μήνυμα που θέλει να μεταδώ­
σει. Οι συσχετισμοί, επομένως, ανάμεσα στον ποιητικό λόγο του
Βαλλιέχο στην «Ισπανία» και στην ποιητική δημιουργία των μα­
χητών τραβάνε προς άλλη κατεύθυνση. Σε πολλά απ' αυτά τα
ποιήματα η φύση συμμετέχει στον πόνο για τους νεκρούς ή στην
τιτανομαχία των ανδρείων και το κάνει, ως ένα σημείο, ενερ­
γοποιώντας τα ίδια τα λεκτικά σχήματα και νόμους που την εκ­
φράζουν μέσα στον ποιητικό λόγο των αγωνιστών. Μερικά απ'
αυτά τα ποιήματα πραγματεύονται, π .χ., το θάνατο πολεμιστών
που σκοτώθηκαν στο πεδίο της μάχης και που μετά ανασταίνονται, όπω ς συμβαίνει και στο ποίημα «Μάζα» του Βαλλιέχο.
Επίσης σ' αυτήν τη λαϊκή στιχουργία συναντάμε την αλληλεγ­
γύη σαν ένα κεντρικό άξονα και βλέπουμε, παράλληλα, πως οι
λαϊκοί ήρωες-μάρτυρες που αναφέρει ο Βαλλιέχο στο πρώτο ποί­
ημα της «Ισπανίας» (ΛίναΟ δένα και Κολλ) αποτελούν ηρωικά
παραδείγματα για την ποίηση των χαρακωμάτων. Είναι φανε­
ρό λοιπόν πως στο επαναστατημένο από τον πόλεμο νόημα της
108

ποίησης, η σχέση ανάμεσα στη λαϊκή στιχουργία καί στην ποι­
ητική δημιουργία γίνεται πιο στενή και πω ς υπάρχουν κανάλια
επικοινω νίας μεταξύ τους που κάνουν τον Βαλλιέχο να επιστρέ­
φει στην ποίηση των μαχητώ ν και, για να το πω έτσι, η λαϊκή
έκφραση του πολέμου μπαίνει στα ποιήματα της «Ισπανίας» σαν
ένας α να γραμ μ α τισ μ ός.
Κατά δεύτερο λόγο τα ποιήματα της «Ισ πανία ς» αποτελούν
μια γλω σσική διάσταση και υφή ευρύτερου περιεχομένου που
α ντιμ ά χετα ι τους διανοούμενους της Δ η μ οκ ρ α τία ς. Η λογοτε­
χνική παραγω γή εκείνης της εποχής, ιδιαίτερα τα χρονογραφή­
μ ατα, τα πολιτιστικά άρθρα, η αρθρογραφία γύρω από τα γε­
γονότα του πολέμου, η αποστολή τη ς διανόησης και το μέλλον
του λαού ό π ω ς το έταζε εκείνη, λειτουργούν απόλυτα στρατευμένα σαν μέρος του διανοητικού μετώπου στον αγώνα και μπαί­
νουν σαν ένα θέμα που βγαίνει απευθείας από την ισπανική λο­
γοτεχνική παράδοση, που παίρνει επικαιρότη τα κ α τά τρόπο ά ­
μεσο μπροστά στον πόλεμο: το θέμα του διχασμ ού της Ισ π α ­
νίας σε μια ιστορικο-πολιτική εκ δοχή . Ο Α ντόνιο Μ ατσάδο,
π .χ ., λέει πω ς ο Θ ερβάντες πολεμάει στο πλευρό της Δ ημοκρα­
τίας κι όταν κ ανένας φ ασ ίσ τας διανοούμενος διατείνεται πω ς
ο Θιδ πολεμάει στο πλευρό των λεγεώνων του Φ ράνκο, ο Μ α­
τσάδο απα ντά ει πω ς ο Θιδ α ποκλείεται να βρίσκεται στις γραμ ­
μές τους, γιατί πολεμάει μαζί μας. Έ τ σ ι η ιστορία και η πολι­
τιστική παράδοση μπαίνουν στον αγώ να και οι πρω ταγω νιστές
τους παίρνουν μέρος με τη μία ή με την άλλη παρά τα ξη . Ο πό­
λεμος κάνει την παράδοση να ερμηνεύεται διαφ ορετικά: βάζει
τα προβλήματα που π αρόντος στην ερμηνευτική κ ατάταξη του
παρελθόντος.
Η ποίηση του Βαλλιέχο μπαίνει σ ' αυτή τη διαμάχη για να π ά ­
ρει θέση. Αυτό γίνεται κιόλα ς α πό τον πρώ το στίχο τη ς συλλο­
γής, κι αυτό δίχω ς την παραμ ικρότερη αμφιβολία: ολόκληρη
η ποιητική παραγω γή του Β αλλιέχο περιμένει μια τέτοια ιστο­
ρική ευκαιρία για να πάρει θέση. Σε μια όμω ς συμμετοχή υψη­
λής π οιοτική ς πνοής, μπορεί να πάρει θέση μονάχα με έναν ου­
τοπικό ριζοσπαστισμό, και είναι ακριβώ ς αυτό που το βιβλίο
λέει στο τέλος. Ετσι, στη συλλογή του Β αλλιέχο, ο Κεβέδο, ο
109

Θ ερβάντες, η Αγία Τερέζα, πολεμάνε στο πλευρό των δη μ οκρα ­
τικώ ν δυνάμεων. Αν κανείς διαβάσει την «Ισπανία» α π ο κ ο μ ­
μένη από το ιστορικό της αναφερόμενο, παραλείπει ένα μέρος
της έννοιάς της- αν όμω ς κ άποιος ξεφυλλίσει τον όγκο της λο­
γ ο τεχνικ ή ς παραγω γής του ισπανικού εμφυλίου πολέμου, βρί­
σκει τις α ντιστοιχίες τη ς να αντηχούνε μέσα στα ποιήματα του
βιβλίου.
Από μιαν άλλη σ κ οπ ιά , α κόμα και η καθημερινή ομιλία είναι
επαναστατημένη. Ο πόλεμος αναπόφευκτα διαφοροποιεί την κ α ­
θημερινή ομιλία με τα καινούρια αναφερόμενα που επιβάλλει κι
αυτό φαίνεται στη δημοσιογραφία της εποχής, α κόμα και στο
χιούμορ, στο οποίο βρίσκουν διέξοδο μερικά δρά μ ατα. Π άνω
σ" αυτό βρίσκουν διέξοδο μερικά δ ρά μ α τα . Π άνω α π ' όλα ό­
μω ς αυτό είναι φανερό στην υπερβολική εξύμνηση του λ εκ τι­
κού του καθημερινού διαλόγου. Απόδειξη αυτής της θέσης αποτελεί και η στιχουργική διάθεση που δημιουργούν τα γεγονό­
τα του πολέμου. Α λλά, από μιαν άλλη σ κοπιά , υπάρχουν λε­
κτικά σχήμ α τα και περιοχές της πολεμ ικής γλώ σ σα ς που είναι
ιδιαίτερα συγκλονιστικές, ηχηρές και επιβλητικές, όπω ς είναι
η περίπτω ση της γλώ σ σ α ς των α ναρχικώ ν: με τον τρόπο που
χρησιμοποιείται στις εφημερίδες και στα θαυμάσια περιοδικά
του εμφυλίου πολέμου, είναι η πρώτη που καλεί στην εξέγερση,
ενώ στον τρόπο διατύπω σης είναι επαναστατημένη η ίδια. Στο
γραφ τό υλικό, στις προκηρύξεις τη ς επ οχή ς, στους τα ξιδιω τι­
κούς οδηγούς, στη διεθνή λογοτεχνική παραγω γή για τον πόλε­
μο, υπάρχουν δείγματα αυτής της επανα στα τη μ ένη ς γλώ σ σ α ς
που αντηχεί και εξεγείρει. Πιστεύω επίσης πω ς η γλώ σσα των
α να ρχικώ ν είναι η πρώτη που α νατρέπει τη φυσική τάξη των
πραγμάτω ν. Ε πιγραφές όπω ς εκείνη στη Βαρκελόνα που έλε­
γε: «Οργανωμένη α ναρχία» ή εκείνη του Τολέδο: «απαγορεύε­
ται να κυκλοφορείτε άοπλοι», που έκ α μ α ν εντύπωση στον Ηλία Ερεμπουργκ, είναι αληθινά παρ ά δοξα στην ακριβολογική
διατύπω σή τους. Αυτού του είδους η γλώ σ σα θα πρέπει να τρ ά ­
βηξε έντονα την προσοχή του Βαλλίέχο, όπω ς και ένα μέρος
εκείνης της λαϊκής γραφ ής που χρησιμοποιούνταν στα χα ρ α ­
κώ ματα κι έμπαινε στα έντυπα του μετώπου, στα γράμματα των
H0

μαχητώ ν, που δημοσιεύονταν συχνά, κι ακόμα και στα συνθή­
ματα των τοίχω ν, που άνοιγαν ένα διάλογο επικοινω νίας χειρο­
πιαστό και ανένδοτο. Ο Β αλλιέχο παίρνει ή αναπλάθει μια α π'
αυτές τις επιγραφ ές στο ποίημα για τον Π έδρο Ρ όχα ς: «Να ζήσουν οι σύντροφοι, Π έδρο Ρ ό χα ς» . Πέρα από το Βαλλιέχο, ένα
τέτοιο είδος α κουσ τικής γραφής έχουμε και σε μια νουβέλα της
Μ αρία Τερέζα Λ εόν που αντιπροσω πεύει μια γλώ σ σα λα ϊκής ε­
πικοινω νίας στον εμφύλιο πόλεμο.
Ε νας ά λλος εκ φ ρ α σ τικ ός ορίζοντας που παρουσιάζει ενδια­
φέρον στην «Ισ πανία», μόλο που δεν εξω τερικεύεται πουθενά,
μοιάζει να είναι η έντονη πολιτική, φιλοσοφική και ηθικολογική συζήτηση που γίνεται στην καθολική Α ριστερά, ειδικά γύρω
από την κριτική αρθρογραφία του «Esprit». Οι Κ αθολικοί της
Α ριστερός, με επικεφ αλής το Χοσέ Μ περγκαμίν, ήταν όλοι
στρατευμένοι στο πλευρό της Δ ημοκρατίας. Δέχονταν όμως τον
πόλεμο μέσα από ένα πολύπλευρο συλλογισμό, ηθικής τάξης,
και είναι βέβαιο π ω ς για ένα μεγάλο μέρος της διανόησης της
εποχής, αυτός ο πόλεμ ος ήταν κάτι παραπάνω από ένα πρό­
βλημα πολιτικής σημασίας, ένας αγώ νας («ο τελευταίος δίκαιος
αγώ νας» είπαν, άδικα) υπερβατικής φύσεως για το μέλλον του
ατόμου και του ανθρωπισμού. Αυτό στο τέλος έγινε αιτία ρή­
ξης στον ορισμό αυτών των αξιών. Έ τ σ ι, ο ξεσηκω μένος λα ­
ός, τα λ ογοτεχνικά πονήματα μιας συλλογικής επανά σ τα σ η ς
στην ύπαιθρο και στα εργοστάσια, τα συγγράμματα για μια α ­
ληθινή δημοκρατικοποίηση, προσπαθούν να δημιουργήσουν μια
λαϊκή έννοια τη ς ελευθερίας κι ένα μέτωπο υπεράσπισης των
πολιτιστικώ ν αξιώ ν και του ανθρώ που από τη σ κοπιά της λαϊ­
κής τους διάσ τα σης. Αυτές οι θέσεις παίρνουν έναν οξύ ηθικό
τόνο στους πιο ευαίσθητους συγγραφείς. Τώρα ναι, όταν ο με­
γάλος Γ άλλος κ αθολικός συγγραφέας Claudel, τά σσ εται υπέρ
των φασιστών, στο όνομα μιας ανώ τερης πνευματικής α ποσ το­
λής, αρχίζει ένα ς πολύ έντονος και ενδιαφέρων διάλογος διαξι­
φισμών, στον οποίο παίρνουν μέρος Κ αθολικοί Γάλλοι συγγρα­
φείς όπω ς ο Bernanos και ο Mauriac αλλά και μερικοί Ισπανοί,
όπω ς ο Χοσέ Μ περγκαμίν, που είναι ιδιαίτερα ευαίσθητοι στη
γνώμη των Γ άλλω ν Κ αθολικών τη ς Α ριστεράς. Α ς μην ξεχνά ­
11!

με πω ς στις γρ α μ μ ές τη ς Δ η μ ο κ ρ α τία ς ξεχωρίζει με τον π ρ α γ­
ματισμό της τουλάχιστον μία κυριαρχική κομμουνιστική φω­
νή* μια αναρχική, με τον εξυμνητικό επ α να σ τα τικό ουτοπικισμό της* μία σοσιαλιστική, πιο ήπια, α λλά περισσότερο α σ τι­
κή και πολιτική, πάνω α π ' όλα στην ω φελιμιστική ρητορεία του
Ινδαλέθιο Π ριέτο και, τέλος, η φωνή της καθολικής αριστεράς,
που πλησιάζει τις κ ά π ω ς αδέσμευτες αλλά έντονα στρατευμένες με το μέρος της Δ η μοκ ρ α τία ς αντιλήψ εις του Βαλλιέχο. Α ­
π ο κ α λυ π τικ ά , ο Β αλλιέχο που ήταν μέλος του Κομμουνιστικού
Κ όμματος Ισ πανία ς, θεωρείτο σαν «τροτσκιστίζω ν» (σύμφωνα
με δύο πηγές της εποχής) και επί του προκειμένου γνωρίζουμε
π ρ α γμ α τικ ά λίγα για τις πολιτικές πεποιθήσεις του σ ' αυτή την
πολεμική περίοδο.
Στο Π αρίσι, ό πω ς είναι γνω στό, ο Β αλλιέχο ενδιαφέρεται με
πάθος για οποιαδήποτε πληροφορία σχετική με την εξέλιξη του
πολέμου, συμμετέχει ενεργά σε συγκεντρώ σεις και εκδηλώ σεις
υπεράσπισης της Δ ημοκρα τία ς, γράφει άρθρα καταγγέλλοντας
την εισβολή, επισκέπτετα ι συγγραφείς και καλλιτέχνες (ανάμε
σα σ ' αυτούς και τον Π ικάσο) ζητώ ντας την υπογραφή συμπα
ράσ τα σής τους σε υπομνήματα που γράφει ο ίδιος. Π ροφανώ ς
ο Βαλλιέχο έδινε πολλή σημασία στη γνώμη και υποστήριξη της
γα λλικ ή ς διανόησης, κι αυτό για τί η Δ η μοκρατία είχε πολύ λί­
γους υπερασπιστές στη Γαλλία, που η Κυβέρνηση Λ αϊκού Συ­
νασπισμού, από φόβο πρ ος τη Γερμανία, δεν αποφασίζει ποτί
να υποστηρίξει την ισπανική δημ οκρα τική κυβέρνηση και, στ(
τέλος, παίρνει στάση ουδετερότητας και αρνείται να τη ς που
λήσει όπλα* μια απόφαση (όπως είπε ο Α ραγκόν) θλιβερής ιστο­
ρικής ντροπής. Είναι φανερό πω ς ο Β αλλιέχο ζούσε πυρετικά
την κατάσταση και πω ς εκλαμβάνει κάπου βαθιά τη μαχητικότητά του σα μια πράξη συμμετοχής του ποιητικού λόγου του*
και πολύ πιθανά, την «Ισπανία» αποτελεί το εμπνευσμένο μέ­
ρος αυτής της συμμετοχής στην πραγματική διαδικασία των γε­
γονότων: η ποίηση συμμετέχει και εκφράζει στη δική της γλώ σ­
σα τις δια μ ά χες και τα διλήμματα τη ς στιγμής δίνοντας τη δι­
κή της ερμηνεία και τις δικές της λύσεις. Ό λ α υποχωρούν μπρο­
στά στη δύναμη του ποιητικού λόγου: η γλώ σσα της ιστορίας
112

και η ίδια η ανανεωτική γλώσσα της ποίησης, αφού αυτή προο­
ρίζεται να εκφράσει και μπορεί να έχει νόημα μονάχα σ' έναν
καινούριο κόσμο κι έναν καινούριο πολιτισμό μιας επαναστατημένης πραγματικότητας.

Ακόμα, στην πολεμική συλλογή του Βαλλιέχο μπορεί να δια­
κρίνει κανείς μιαν άδηλη χριστιανική φωνή που συγχέεται και
βγαίνει μέσα από την κομμουνιστική θεωρία του ποιητή, περισ­
σότερο σαν απόηχο, παρά σα συγκεκριμένη ποιητική ιδέα. Αυ­
τό το δράμα του Χριστιανικού ουμανισμού αποτελεί το ριζοσπα­
στικότερο υπόβαθρο του βιβλίου. Είναι η πολεμική κραυγή που
καλεί σε μια επανάσταση ικανή να ανανεώσει τη ζωή, τη γλώσ­
σα και ν' αλλάξει ακόμα και τη φυσική τάξη των πραγμάτων*
ξεκινώντας από την ανθρώπινη αλληλεγγύη απαλείφει την ορφάνια αποκλειστικά με τα ευαγγελικά όπλα του λαϊκού πολιτι­
σμού. «Η βασιλεία μου είναι αυτού του κόσμου, αλλά και του
άλλου» κηρύσσει το ποίημα. Ο χριστιανικός μαρξισμός του Βαλ­
λιέχο τρέφει, έτσι, μια ποιητική δημιουργία που μεταπλάθει τον
οριακό χώρο της κοινότητας σ' ένα αποφασιστικό ιστορικό κέν­
τρο ευρύτερης συμμετοχής.
Από μιαν άλλη σκοπιά θα βοηθούσε να κάνουμε μια εικονογραφική ανάγνωση του βιβλίου. Από τα «Ανθρώτπνα π ο ύ μ α ­
τα» κιόλας υπάρχει μια συντακτική ανακολουθία που ξεκινάει
από την αλλαγή της στίξης και τη ρήξη με τη λογική του παρα­
δοσιακού τρόπου έκφρασης, βάζοντας στην πράξη αυτό που δια­
κηρύσσει από την εποχή του άλλου βιβλίου του,
(1922):
«Αρνηθείτε τη διπλή ασφάλεια της αρμονίας»* δηλαδή, αντί να
ονομάσει τα πράγματα όπως φαίνονται, προτιμά να τα δει ό­
πως είναι στο βάθος παραμορφώνοντάς τα. Εικονογραφημένα,
αυτή η παραμόρφωση ισοδυναμεί με τη μετωνυμικότητα των
διάφορων σχολώ ν της πρωτοπορίας και ίσως με την αποκεν­
τρωμένη ανασύνθεση του κυβισμού.
Φαίνεται, λοιπόν, πως ο Βαλλιέχο στην «Ισπανία» ακολου­
θεί τη χρονολογικότητα του πολέμου, και στην έκδοση των χει­
ρογράφων του μπορεί να παρακολουθήσει κανείς πως αλλάζει
το όνομα μιας μάχης με άλλη, καθώς τον πίεζαν τα ίδια τα γε­
γονότα. Α ς μην ξεχνάμε πως ο Βαλλιέχο πέθανε τον Απρίλη του
113

1938 δεν είδε την πτώση της Δημοκρατίας αλλά τα γεγονότα
εκείνου του χειμώνα μαρτυρούσαν πως η υπόθεση ήταν χαμέ­
νη. Έ να από τα ποιήματα της «Ισπανίας» που φαίνεται να α­
κολουθεί την εξέλιξη των γεγονότων κατά τη διάρκεια του πο­
λέμου είναι εκείνο που αφιερώνει στην καταστροφή της Γκερνίκα από τα γερμανικά αεροπλάνα του Χίτλερ που είχε θέσει
στην υπηρεσία του Φράνκο. Η Κυβέρνηση Λαϊκού Συνασπισμού
της Ισπανίας ανάθεσε στον Πικάσο να ζωγραφίσει έναν πίνα­
κα με θέμα τον πόλεμο, που θα εκθέτονταν στο ισπανικό περί­
πτερο της Διεθνούς Έ κθεσης του Παρισιού τον Ιούνιο του 1937.
Ο Πικάσο, συγκινημένος από τις φωτογραφίες που δημοσιεύ­
ονται στον τύπο, αρχίζει τη «Γκερνίκα» του. Κατά ενδιαφέρον­
τα τρόπο, το ποίημα του Βαλλιέχο ακολουθεί τις λεπτομέρειες
του πίνακα του Πικάσο και φαίνεται πως έχει εμπνευσθεί απ'
αυτόν. Ο Βαλλιέχο βρίσκονταν στην Ισπανία, αντιπροσωπεύ­
οντας το Περού στο Δεύτερο Συνέδριο Αντιφασιστών Συγγρα­
φέων, όταν γίνανε τα εγκαίνια της έκθεσης. Όταν όμως επέ­
στρεψε στο Παρίσι και επισκέφτηκε την έκθεση, χωρίς αμφι­
βολία θα συγκινήθηκε από τη δυνατή υποβολή του πίνακα του
Πικάσο. Και μπορούμε να πούμε, χωρίς αυτό να αποτελεί υπερ­
βολή, πως ο αξεπέραστος πίνακας του Πάμπλο Πικάσο και το
βιβλίο του Βαλλιέχο έχουν μεταξύ τους ένα διάλογο επικοινω­
νίας μέσα στον καινούριο επαναστατημένο χώρο που πραγμα­
τεύονται, πέρα από την αλήθεια και τη φαντασία που τα χαρα­
κτηρίζουν.
Επίσης, στην «Ισπανία» ο Βαλλιέχο χρησιμοποιεί με ευελι­
ξία διάφορους τρόπους έκφρασης καθιερωμένους από την πα­
ράδοση που δίνουν δραματικό τόνο στον πολιτικό λόγο: τον ύ­
μνο, την προσευχή, το μνημόσυνο, που είναι η λιτανεία, και το
επιστολικό είδος, με τρόπο που από το ένα μέρος έχουμε τις
αλληλεπιδράσεις του κειμένου με τα εξωτερικά θέματα που εσωτερικεύει, και από το άλλο τη ρητορική έκφραση που δίνει
ευελιξία στο λόγο του. Γιατί ο Βαλλιέχο είναι ένας ποιητής με
εκπληκτικές ρυθμικές δυνατότητες, τις οποίες χρησιμοποιεί στη
διερεύνηση των εκφραστικών δυνατοτήτων του ποιητικού λό­
γου και στην ευέλικτη και γεμάτη ένταση προσωδία του.
114

Αυτή η ένταση περιβάλλει το ύφος καί τις περιπλοκές μιας
αποκαλυπτικής ποιητικής έκφρασης. Τα ποιήματα της «Ισπα­
νίας» έχουν συσχετιστεί από πολλούς κριτικούς με το βιβλίο του
Ησαΐα, ο τρόπος έκφρασης όμως και η γλώσσα που χρησιμο­
ποιεί ο Βαλλιέχο συνιστούν και μια «αποκαλυπτική» ανακολου­
θία. Είναι ενδιαφέρον πως ένα βιβλιο-ύμνος στην ανθρώπινη αλ­
ληλεγγύη και στο δίκαιο λαϊκό αγώνα είναι παράλληλα ένα ποί­
ημα γραμμένο σε μια γλώσσα καταστροφής. Απ' αυτή την α­
νακολουθία βγαίνει μια τρομερή ένταση που έχει τις ρίζες της
στα προηγούμενα ποιητικά βιβλία του και που δίνει λύσεις όχι
σα σύνθεση, αλλά σαν αντιθετική ρήξη ακόμα και στην ίδια την
οργανική ένωση των γλωσσικών στοιχείων της σύνταξης, θα
χρειάζονταν δε μια ειδική ανάλυση των διάφορων λεκτικών πε­
δίων για να ξεχωρίσει κανείς αυτές τις συστάδες των λέξεων
που είναι πλεγμένες μέσα στη δραματική υφή του κειμένου. Μ'
αυτό δε θέλω να πω πως τα δύο λεκτικά πλέγματα αντιμαχούν,
αλλά πως βρίσκονται σε μιαν αμοιβαία ένταση. Αυτό έχει σχέ­
ση με την εξέγερση της φυσικής τάξης πραγμάτων που τώρα,
σε μια πιο πλέρια ποιητική έκφραση κοινωνικής και ιστορικής
ένωσης, φτάνει να ξεπεράσει τα ίδια τα όρια του θανάτου και
να υπαινιχθεί τη λειτουργία του σαν ύπαρξη δημιουργική (ένα
βιβλίο γεννιέται από ένα νεκρό μαχητή της Δημοκρατίας, π.χ.).
Ενας τέτοιος μεταφυσικός ριζοσπαστισμός μπορει να οργανώ­
σει μόνο έναν ποιητικό χώρο που, στο τέλος, είναι συνώνυμος
με την ελεύθερη παράσταση μιας ουτοπίας.
Σε ολόκληρη τη συλλογή πλέκεται αυτή η πολυσύνθετη ουτοπιστική διεργασία. Ετσι, ανενδοίαστα μπορούμε να πούμε
πως στο βιβλίο του Βαλλιέχο μας δίνεται για πρώτη φορά η γρα­
φτή έκφραση μιας ουτοπίας, ή ενός χώρου ανώτερης συμφιλίω­
σης με τη γλώσσα της τραγωδίας. Η ουτοπία εδώ αποτελεί ταυ­
τόχρονα μια αντιλογία και μια συνδιαλλαγή, γιατί σ' αυτή βρί­
σκει τη λύση του, σαν εναλλασσόμενη ποιητική γλώ σσα, ο διαμελισμός της ιστορίας. Σ' αυτή τη μυθοποιητική επιλογή, οι δύο
μεγάλες πηγές της παράδοσης, η γλώσσα της ουτοπίας (που εί­
ναι η πλήρης έκφραση) και η γλώσσα της τραγωδίας (που είναι
η καταλυτική έκφραση) βρίσκονται σε μια συνεχή επικοινωνία
115

αλληλοεπίδρασης. Η «Ισπανία» είναι επίσης η ποιητική έκφρα­
ση του τέλους και της αρχής. Της αρχής ενός καινούριου κό­
σμου που δεν έχουμε άλλη μαρτυρία ύπαρξής του εκτός από την
έκφρασή του στα ποιήματα αυτού του βιβλίου, που αποτελούν
ταυτόχρονα το χρονικό και το μύθο του. Το άλλο υποκείμενο
του βιβλίου, αυτό που ευθύνεται για το μεταβατικό λόγο, είναι
η άλλη λαϊκή έννοια, εκείνη που άρχισε το 1918 σαν ο φτωχός
άνθρωπος του πρώτου ποιήματος της πρώτης ποιητικής συλ­
λογής του Βαλλίέχο «Οί μαύροι μαντατοφόρο^ και που τώρα,
στην «Ισπανία», είναι ο ήρωας της ανθρώπινης ορφάνιας (ακό­
μα κι οι «ζητιάνοι» του κόσμου πολεμάνε για την Ισπανία). Εί­
ναι γι' αυτή την αιτία που στο τελευταίο ποίημα του βιβλίου ο
λόγος δίνεται στα παιδιά* όπως στους μύθους, πρέπει να μά­
θουμε να μιλάμε ξανά, και το μέλλον εμπεριέχεται μέσα σ' αυ­
τόν το λόγο που είναι η καινούρια αρχή.

116

Ισπανία,
παρελθέτω απ' εμού το ποτήρίον τούτο*
(Σεπτέμβρης — Νοέμβρης 1937)

* H συλλογή του Βαλλιέχο αναδημοσιεύεται εδώ από το βιβλίο «Καίσαρ Βαλλιέχο, Ποιήματα» ΟΔΕΒ 1979, με την άδεια του εκδότη.

Υ Μ Ν Ο Σ ΣΤ Ο Υ Σ Ε Θ Ε Λ Ο Ν Τ Ε Σ Τ Η Σ Δ Η Μ Ο Κ Ρ Α Τ ΙΑ Σ
I
Εθελοντή της Ισπανίας, πολιτοφύλακα
από αξιόπιστα κόκαλα, όταν βαδίζει η καρδιά σου να πεθάνει,
όταν βαδίζει για να σκοτώσει με την παγκόσμια
αγωνία της, ειλικρινά δεν ξέρω
τι να κάμω, πού να σταθώ* τρέχω, γράφω, χειροκροτώ,
κλαίω, παρατηρώ, γκρεμίζω, σβήνουν, λέω
στο στήθος μου να σβήσει, στο καλό που θά 'ρθει
και θέλω να ταπεινωθώ*
αποκαλύπτω το απρόσωπο μου μέτωπο ώσπου ν' αγγίξω
το ποτήρι του αίματος, συγκρατιέμαι,
,συγκρατούν το ανάστημά μου εκείνες οι γνωστές πτώσεις του
αρχιτέκτονα
μ* εκείνες που τιμάται το ζώο που με τιμά*
οι αισθήσεις μου ξανακυλάνε στα σκοινιά τους,
καπνίζει μπρος στον τάφο μου η χαρά
και, άλλη μια φορά, χωρίς να ξέρω τι να κάμω, χωρίς τίποτα,
άσε με,
μόνο,
τετράχειρα, πιο δω, πολύ πιο μακριά,
αφού δεν χωράει στα χέρια μου η μακριά, εκστατική στιγμή σου
ενάντια στο δίκοπο σου τίναγμα συντρίβω
τη μικρότητα μου ντυμένη μεγαλόπρεπα.
Μιαν ημερήσια μέρα, καθάρια, προσεχτική, άφθονη
(ω δίχρονο ' εκείνο των θλιβερών εξάμηνων της ικεσίας,
που στη διάρκειά του το μπαρούτι δάγκωνε τους ίδιους τους
αγκώνες του!
119

Ω σκληρέ πόνε Kat m o σκληρά στουρνάρια!
Ω χαλινάρια από χτυπή μ α τα του λαού!)
Μια μέρα άναψε ο λ α ό ς το α ιχμ άλω τό του σπίρτο,
προσευχήθηκε με οργή
και κυρίαρχα πλήρης, θριαμβευτής,
σφράγισε την επέτειό του με εκ λογικά χέρια*
σέρνανε λουκέτο κιόλα ς οι δέσ ποτες
και στο λουκέτο τα νεκρά τους μικρόβια ...
Μ άχες; Ό χ ι! Πάθη! Και πάθη που ήρθαν ύστερα
από πόνους με σίδερα α πό ελπίδες,
από πόνους του λαού μ' ελπ ίδες ανθρώπων!
Θ ά να το ς και πάθος ειρήνης, λαϊκά πράμα τα !
Θ ά να το ς και πάθος για πόλεμο ανάμεσα σ ' ελαιώ νες, για να
εξηγιόμαστε!
Έ τ σ ι στην αναπνοή σου αλλάζουν βελόνες ατμοσφ αιρικές
οι ανέμοι
και οι τάφοι κλειδί στο στήθος σου,
το μέτω πό σου υψώνεται σε πρώτη δύναμη μαρτυρίου.
Ο κ ό σ μ ο ς λέει: «Σ πανιόλικα πρ ά μ α τα !» Κι είναι σωστό. Α ς
σταθούμε
σε μια ζυγαριά, έτσι, στα τυφλά,
στον Κ αλδερόν, κοιμισμένο πάνω στην ουρά ενός νεκρού
αμφίβιου,
ή στο Θ ερβάντες, ότα ν λέει: «Η βασιλεία μου είναι αυτού του
κόσμου αλλά
και του άλλου:» κόψη κι αιχμή σε δυο χαρτιά! ?
Α ς σκεφτούμε το Γ κόγια, σε προσευχή γονατιστό μπροστά σ '
έναν καθρέφτη,
τον Κόλλ, - τον παλαδίνο που στην καρτεσιανή του επίθεση
ένα κοινό περπάτημα ίδρω σε σα σύννεφο,
ή τον Κεβέδο, εκείνο το στιγμιαίο πρόγονο των δυναμιτιστώ ν,
ή τον Κ αχάλ, καταβροχθισμένο α π ' το μικρό του άπειρο, ή
ακόμα
την Τερέζα, ** γυναίκα, που πεθαίνει γιατί δεν πεθαίνει,
120

ή τη Λίνα Ο δένα, 3 σε πόλεμο με την Τερέζα σε π ω πολλά από
ένα σημεία...
(Κάθε φωνή ή γνήσια πράξη έρχετα ι από το λαό
καί πάει σ ' αυτόν, α π ' ευθείας ή μεταδομένη
από α διά κ ο π α κυματιστά χορ τά ρ ια , από το ρόδινο καπνό
από άτυχα , πικρά παρασυνθήματα).
Έτσι κι η ύπαρξή σου, πολιτοφ ύλα κα, έτσι η α ποκαμω μένη
ύπαρξή σου
ξεσηκωμένη α πό μία ακίνητη πέτρα,
θυσιάζεται, χωρίζει,
πέφτει πρ ο ς τα πάνω κι από την ακαή της φλόγα ανυψώ νεται,
ανεβαίνει ω ς τους αδύνατους,
μοιράζοντας ισ πανΐες στους ταύρους,
ταύρους στα περιστέρια...
Π ρολετάριε που πεθαίνεις α πό άπειρο, σε τι φρενήρη αρμονία
θα τελειώσει το μεγαλείο σου, η φ τώ χια σου, ο ορμ ητικός
σου σίφουνας,
η μεθοδική σου βία, το θεω ρητικό και π ρ α κ τικ ό σου χά ος,
η δάντεια επιθυμία σου, τόσο σπανιόλικη, ν' α γαπά ς, ακόμα κα)
στην προδοσία, τον εχθρό σου!
Λ ευτερω τής ζω σμένος με αλυσίδες,
δίχω ς το δικό του κάμ α το ω ς με σήμερα θα έμενε δίχω ς
χερούλια ή απλω σιά,
θα π λανιόταν δίχω ς κεφάλι τα καρφιά,
αρχαιοπρεπή, αργή, κόκκινη η μέρα,
τα δικά μ α ς αγαπημένα κράνη, άθαφτα!
Ξ ω μάχε που έπεσ ες με το πράσινο φύλλωμά σου για τον
άνθρω πο,
με την κοινω νική αλυγισία του μικρού σου δάχτυλου,
με το βόδι σου που μένει, με τη φυσική σου,
επίσης με το λόγο σου δεμένο σ* έναν πάσαλο
καί το νοικιασμένο ουρανό σου
και με τον πηλό μπηγμένο στην κούρασή σου
κι εκείνον που κόλλησε στο νύχι σου, προελαύνοντας!
121

Χτίστες
της αγροτιάς, πολιτικοί και πολέμαρχοι
της ζωντανής, που μερμηγκιάζει αιωνιότητας: ήταν γραμμένο
πω ς εσείς 6κ δημιουργούσατε το φως αναστρέφοντας
με το θάνατο τα μάτια σα ς'
πω ς στη σκληρή πτώση του σ τό μ ατός σας
θα 'ρθει σ' εφτά κοφίνια η αφθονία, όλα
στον κόσμο θα 'ναι από έτοιμο χρυσάφι
και το χρυσάφι,
μυθικοί ζητιάνοι του ίδιου του χυμένου αίμ ατός σας,
και το ίδιο το χρυσάφι θα ναι τότε χρυσό!
Θ' αγαπηθούν όλοι οι άνθρωποι
και θα φάνε κρατώ ντας την άκρη των θλιμμένων μαντηλιών σας
και θα πιούνε στο όνομα
του δικού σας άμοιρου λάρυγγα!
Θα ξαποστάσουν παίρνοντας την άκρη αυτού του δρόμου,
θα κλάψουν με λυγμούς σα σκεφτούν τις δικές σα ς τροχιές,
ευτυχισμένοι
θα 'ναι, και στον ήχο
της δικής σας φριχτής, ανθισμένης, έμφυτης επιστροφής,
θα ταχτοποιήσουν αύριο τις δουλειές τους, τις τραγουδισμένες
μορφές που ονειρεύτηκαν!
Τα ίδια παπούτσια θα κάνουν σ' όποιον ανεβαίνει
δίχω ς δρόμους στο σώμα του
και σ' αυτόν που κατεβαίνει ως με το σχήμα της ψυχής του!
Πλεγμένοι ο ένας στον άλλο θα μιλήσουν οι μουγγοί, θα π ε ρ πα ­
τήσουν οι παράλυτοι!
Θα δούνε, σα γυρίσουν, οι τυφλοί
και π άλ λοντα ς θ' ακούσουν οι κουφοί!
Οι αγράμματοι θα μάθουν, οι σοφοί θα μωραθούν!
θ α δοθούν τα φιλιά που δεν μπορέσατε να δώσετε!
Μόνο ο θάνατος θα πεθάνει! Το μερμήγκι
θα φέρει κομ μα τά κ ια ψωμιού στον ελέφαντα αλυσοδεμένο
στη χτηνώδική του λεπτότητα* παιδιά από αποβολές
122

θα ξαναγεννηθούν τέλεια, ψωμωμένα
καί θα δουλέψουν όλοι οί άνθρωποί,
θα γεννήσουν όλοι οί άνθρωποί,
θα καταλάβουν όλοι ot άνθρωποί!
Εργάτη, σωτήρα, λυτρωτή μας,
άφες ημίν τα οφείλήματα ημών, αδελφέ!
Καθώς ένα ταμπούρλο λέει στο κύλισμά του, στις παροιμίες του:
τί εφήμερο «ποτέ» η πλάτη σου!
Τί «πάντα» που όλο αλλάζει, το προφίλ σου!
Εθελοντή Ιταλέ, ανάμεσα στα θηρία της μ άχης του
ένα λιοντάρι αβησυνέζίκο πάει κουτσαίνοντας!
Εθελοντή των Σοβιέτ, μπροστάρη του παγκόσμιου στήθους σου!
Εθελοντές του Νότου, του Βορρά, της Α νατολής
κί εσύ, της Δύσης, κλείνοντας το μακάβριο τραγούδι της αυγής!
Γνωστός στρατιώ της που τ* όνομά του
παρελαύνει στον ήχο ενός φιλιού!
Π ολέμαρχε που σε γέννησε η γης, οπλίζοντάς σε
με σκόνη,
ποδένοντάς σε με θετικούς μαγνήτες,
ζωντανές οί προσω πικές σου πεποιθήσεις,
ξεχωριστός στο χα ρ ακ τή ρ α, γνωστή η πειθαρχία σου,
το πετσί σου κολλήτό,
πρ οχω ρ ώ ντα ς με τη λαλιά της π ατρ ίδα ς σου στην πλάτη
καί την ψυχή στεφανωμένη με γουλιά!
Εθελοντή ζωσμένε με την κρύα
εύκρατη ή διακεκαυμένη ζώνη σου,
ήρωες ολόγυρα,
θύμα σε φ άλα γγα νικητών:
στην !σπανία, στη Μαδρίτη, φωνάζουν:
στη σφαγή εθελοντές της ζωής!
Γιατί στην !σπανία σκοτώνουν, άλλοι σκοτώνουν
το παιδί, το παίχνίδάκί του που σταματάει,
την πρόσχαρη μάνα Ροσένδα,
!23

το γερο-Αδάμ που μίλαε δυνατά με το άλογό του
καί το σκυλί που κοιμότανε στη σ κάλα.
Σκοτώνουν το βιβλίο, τουφεκίζουν τα βοηθητικά του ρήματα,
την ανυπεράσπιστη πρώτη σελίδα του!
Σκοτώνουν την ακριβή πτώση του α γά λ μ α το ς,
το σοφό, το ραβδί του, το συνάδελφό του,
τον κουρέα δίπλα — ίσως μ' έκοψε κ α τά λάθος,
αλλά άνθρωπος του Θεού, και, πέρα α π ' αυτό, άμοιρος*
το διακονιάρη που χτες τραγούδαε απέναντι,
τη νοσοκόμ α που σήμερα πέρασε κλαίγοντας,
τον π α π ά φορτωμένο με το αλύγιστο ύψ ος των βημάτων του...
Εθελοντές,
για τη ζωή, για τους καλούς, σκοτώ στε
το θάνατο, σκοτώ στε τους κακούς!
Κάμετέ το για τη λευτεριά όλων,
του εκμεταλλευτή και του εκμεταλλευόμενου,
για μιαν ειρήνη δίχω ς πόνο — την κ αταλα βαίνω
σαν κοιμάμαι στη ρίζα του μετώπου μου
κι α κόμ α όταν κυκλοφορώ φω νάζοντας —
και κάντε το, σας ξαναλέω,
για τον αναλφάβητο που του γράφω,
για την ξυπόλυτη ιδιοφυία και το αρνί της,
για τους συντρόφους που πέσανε,
οι σ τ ά χ τε ς τους α γκα λιά ζοντα ς το π τώ μ α ενός δρόμου!
Π ω ς εσείς,
εθελοντές της Ισπανίας και του κόσμου, θα ερχόσαστε,
είδα στον ύπνο μου π ω ς ήμουνα κ αλός, κι ήτανε για να δω
το αίμα σας, εθελοντές...
Α π ' αυτό, πάει πολύς καιρός, πολλές αγωνίες,
πολλές καμήλες σε ηλικία προσευχής.
Στ' όνομά σα ς σήμερα φλεγόμενο βαδίζει το καλό,
σ α ς ακολουθάνε τρυφερά ερπετά με έμφυτη βλεφαρίδα
και σε δύο βήματα, σε ένα
το κύλισμα του νερού που τρέχει να δει το τέρμα του πριν φλεγεί.
124

(Μ Α Χ Ε Σ)
Η
Ανθρωπε της Εστρεμαδούρα,
ακούω κάτου από το πόδι σου τον καπνό του λύκου,
τον καπνό του είδους,
τον καπνό του παιδιού,
το μοναχικό κ απνό των σταριών,
τον καπνό της Γενεύης, τον κ απνό της Ρώμης, τον καπνό του
Βερολίνου
καί του Παρισιού καί τον κ απνό του κονεμένου τέλους σου
καί τον κ απνό που, τελικά, βγαίνει από το μέλλον.
Ω ζωή! Ω γη! Ω ίσπανία!
Ουγγιές αίματος,
μέτρα αίματος, υγρά αίματος,
έφιππο αίμα, αίμα πεζή, εντοιχισμένο, δίχω ς διάμετρο,
αίμα τεσσάρων τετάρτων, νερένιο αίμα
κι αίμα νεκρό του ζωντανού αίματος!
Εστρεμένιο, ω να μην είμαι α κό μ α εκείνος ο άνθρω πος
που γι* αυτόν η ζωή σε σκότω σε κι ο θάνατος σε γέννησε
καί να μείνω μόνο για να σε βλέπω έτσι, α π ' αυτόν το λύκο,
πώς συνεχίζεις το όργωμα μέσα στα στήθη μας!
Εστρεμένιο, γνωρίζεις
το μυστικό σε δυο φωνές, λαϊκό και ψηλαφιστό,
του δημητριακού: πως τίποτα δεν αξίζει τόσο,
όσο μια μεγάλη ρίζα που μποδάει μιαν άλλη!
Εστρεμένιο, με το πρόσωπο στις παλάμες, ενσαρκώ νοντας την
ψυχή στο λίκνο της,
ακουμπισμένος στους α γκώ νες για να δεις
πώς χωράει μια ζωή σ* ένα θάνατο!
Εστρεμένιο, και να μην είναι γης που να 'χει
το βάρος του αλετριού σου, ούτε άλλος κόσμος
από το χρώ μα της ζεύλας σου ανάμεσα σε δυο εποχές- να μην
έχεις
το μέτρημα των μεταθανάτιων κοπαδιών σου!
125

ΕστρεμένίΟ, μ* άφησες
να σε βλέπω απ' αυτόν το λύκο, να υποφέρεις,
ν* αγωνίζεσαι για όλους καί ν' αγωνίζεσαι
για να γίνει το άτομο ένας άνθρωπος,
τ* αφεντικά να γίνουν άνθρωποί,
για να γίνει όλος ο κόσμ ος ένας άνθρωπος, κι ακόμα
ως καί τα ζώα να γίνουν άνθρωποί,
το άλογο ένας άνθρωπος,
το ερπετό ένας άνθρω πος
το γεράκι ένας τίμιος άνθρωπος,
η μύγα, ένας άνθρωπος, κί η ελιά ένας άνθρωπος
κί ω ς καί η όχθη, ένας άνθρωπος
κί ο ίδιος ο ουρανός, όλος ένα ανθρωπάκι!

Ύστερα, πίσθοχω ρώ ντας απ' την Ταλαβέρα''
σε γκρούπες του ενός, οπλισμένοι με πείνα, σε μάζες του ενός,
οπλισμένοι με στήθος ίσαμε το μέτωπο,
δίχω ς αεροπλάνα, δίχω ς πόλεμο, δίχω ς πάθος,
το χάσιμο στην πλάτη
καί το κέρδίσμα
πιο κάτω απ' το μολύβι, θανάσιμα πληγωμένοι από τιμή,
τρελοί από τη σκόνη, το χέρι πεζή,
α γα π ώ ν τα ς παρά τη θέλησή τους,
κερδίζοντας ισπανικά όλη τη γη,
πίσθοχω ρώ ντας α κόμ α πιο πολύ, χω ρίς να ξέρουν
πού ν* ακουμπήσουν την ίσπανία τους,
πού να κρύψουν το κοσμικό τους φίλημα,
πού να φυτέψουν την ελιά της τσέπης τους!

Ακόμα παραδώ, πιο ύστερα,
από τη σκοπιά τούτης της γης,
από το πένθος που σ* αυτό ρέει το σατανικό καλό,
φαίνεται η τρομερή μάχη της Γκερνίκα."
Μάχη a priori, πέρα α πό υπολογισμούς,
126

μάχη εν ειρήνη, μάχη των αδύναμων ψυχών,
ενάντια στα αδύναμα σώ μ ατα, μάχη όπου χτυπάει το παιδί,
χωρίς κ ανένας να του πει για να χτυπήσει,
κάτω από τη φρικτή του δίφθογγο
και κάτω από το επιδέξιο φ άσ κιω μά του,
και που η μάνα χτυπάει με την κραυγή της, με τη ράχη από
ένα δάκρυ
και που ο άρρω σ τος χτυπάει με την αρρώστια του, με το χάπι
του και το γιό του
και που ο γέροντας χτυπάει
με τ' ά σπρα του μαλλιά, τους αιώνες του και τη γκλίτσα του.
και που ο πρεσβύτερος χτυπάει με το θεό!
Σιωπηλοί υπερασπιστές της Γκερνίκα!
Ω αδύναμοι, ω τρυφεροί στην προσβολή σας,
που αγωνίζεστε, πληθαίνεστε
και πλημμυρίζετε με δυνατούς αδύναμους τον κόσμο!
Στη Μαδρίτη, στο Μ πιλμπάο, στο Σαντανδέρ,^
βομβάρδισαν τα κοιμητήρια,
κι οι αθάνατοι νεκροί,
από ενεδρεύοντα κ ό κα λα κι αιώνιον ώμο, από τους τάφους,
οι αθάνατοι νεκροί, σαν κ ατάλα β αν, σαν είδαν, σαν άκουσαν,
το κ α κ ό τόσο βαθιά, τόσο νεκρούς τους δειλούς επιδρομείς,
ξανάρχισαν τους μισοτελειωμένους πόνους τους,
σταμ άτησ αν να κλαιν, σταμ ά τησ αν να ελπίζουν
σταμάτησαν
να υποφέρουν, σταμ άτησ αν να ζουν,
σταμάτησαν, στο τέλος, να είναι θνητοί!
Και το μπαρούτι, στη στιγμή, δεν ήταν τίποτα,
διασχίζοντας σημάδια και σφραγίδες,
και στην έκρηξη βγήκε από το βήμα άλλο ένα βήμα,
και στη φευγάλα με τα τέσσερα, ακό μ α ένα,
και στον αποκ α λυπ τικ ό ουρανό, ακόμα ένα,
και στα εφτά μέταλλα η ενότητα,
απλή, δίκαιη, κολλεκτίβα, αιώνια.
127

Μ άλαγα '" δίχως μάνα ούτε πατέρα,
ούτε πετραδάκι, ούτε φούρνο, ούτε ά σπρο σκυλί!
Μ άλαγα ανυπεράσπιστη, όπου βηματίζοντας γεννήθηκε ο
θάνατός μου
κί από το πάθος πέθανε η γέννησή μου!
Μ άλαγα, π ε ρ πα τώ ντας πίσω από τα πόδια σου, σ' έξοδο,
κάτω από το κακό, κάτω απ' τη δειλία, κάτω από τη σκαμμένη
δυσπερίγραφτη ιστορία,
με τον κρόκο στο χέρι: — οργανική γή!
καί με το ασπράδι στην άκρη των μαλλιών: όλο το χάος!
Μ άλαγα φεύγοντας
από πατέρα σε πατέρα, φαμελίάρα, από το γ ω σου στο γίό σου,
στ* ανοιχτά της θά λα σ σ α ς που φεύγει από τη θάλασσα,
μέσα α π' το μέταλλο που φεύγει α π ' το μολύβι,
ίσια με το έδαφος που φεύγει από τη γης
καί στα προστάγμ ατα, ω Θεέ!
του βάθους που σ' αγαπούσε!
Μ άλαγα κάτω από χτυπήμ ατα, σε θανάσιμο θρόμβο, ξαμολυμένη σε ληστές, σε χτυπήματα της κόλασης,
σε χτυπήματα του ουρανού,
π ε ρ πα τώ ντας πάνω σε σκληρό κρασί, όλη κουβάρι
πάνω στο μενεξεδένίο αφρό, ένας-ένας,
πάνω σε στατική κί α κόμ α πιο μενεξεδένία θύελλα,
καί στο ρυθμό των τεσσάρων τροχιών που αγαπούν
καί των πλευρών που σκοτώνονται!
Μ άλαγα του αδιόρατου αίμάτου μου
καί του ερυθρίάσματός μου από μακριά,
η ζωή ακολουθεί με ταμπούρλο τις κανελί τιμές σου,
με ρουκέτες τα αιώνια παιδιά σου
καί με σιωπή το τελευταίο ταμπούρλο σου,
με τίποτα την ψυχή σου,
καί με πιο πολύ τίποτα, το εγκάρδιο στέρνο σου!
Μ άλαγα, μη φεύγεις με τ* όνομά σου!
Π α τί αν φύγεις,
πηγαίνεις
όλη, στον εαυτό σου, ατέλειωτα κί απόλυτα όλη,
128

σε αρμονία με τη στητή κορμοστασιά σου που με τρελαίνει,
με την εύφορη σόλα σου και την τρύπα της
και το αρχαίο ξουράφι σου δεμένο στο άρρωστο δρεπάνι σου
και το μαδέρι σου δεμένο σ' ένα σφυρί!
Μ αλαγκένια Μάλαγα, όνομα και πράμα,
φεύγοντας στην Αίγυπτο, αφού είσαι καρφωμένη,
μ ακραίνοντας σε πανόμοιο πόνο το χορό σου.
περιστρέφοντας μέσα σου τον όγκο της γης,
χά νοντα ς το παγούρι σου, τους ψαλμούς σου, φεύγοντας
με την εξωτερική Ισπανία σου και το έμφυτο άπειρό σου!
Αυτοδίκαιη Μ άλαγα
xat στο βιολογικό κήπο, α κόμ α πιο πολύ Μάλαγα!
Μάλαγα στους πέντε δρόμους,
προσέχοντας το λύκο που σ' ακολουθάει
και με το νού σου στο λυκόπουλο που σε περιμένει!
Μάλαγα, πώς κλαίω!
Μάλαγα. πώς κλαίω καί κλαίω!

m
Συνήθιζε να γράφει με το χοντρό του δάχτυλο στον άερα:
«Να ζίσουν οι σύντροφοι! Πέδρο Ρόχας»'*,
από τη Μιράνδα του Έ μ π ρ ο , πατέρας κι άνθρωπος,
σύζυγος κι άνθρωπος, σιδηροδρομικός κι άνθρωπος,
πατέρας κι ακόμη άνθρωπος. Ο Πέδρο με τους δυο θανάτους
του.
Χαρτί του ανέμου, τον σκότωσαν: πέρνα!
Πέννα από σάρκα, τον σκότωσαν: πέρνα!
«Βγάλτο ντελάλί σ* όλους τους συντρόφους'^, τώρα!».
Στύλος που πάνω του κρέμασαν το μαδέρι του,
τον σκότωσαν*
τον σκότω σα ν στη ρίζα του χοντρού του δάχτυλου!
Σκοτώσανε, μια κι έξω, τον Πέδρο, το Ρόχας!
129

Να ζήσουν οι σύντροφοί
στην κορφή του γραμμένου αγέρα του!
Να ζήσουνε μ* αυτό το ρ του γερακιού στα σπλάχνα
του Πέδρο
καί του Ρόχας, του μάρτυρα καί του ήρωα!
Ψ άχνοντας τον, νεκρό, ξάφνιασαν
στο σώμα του ένα πελώριο σώμα,
για την ψυχή του κόσμου,
καί στο σακάκι του ένα κουτάλι νεκρό.
Κί ο Πέδρο συνήθιζε να τρώει
ανάμεσα στις υπάρξεις της σ ά ρ κ α ς του, να συγυρίζει, να βάφει
το τραπέζι και να ζεί γλυκά,
υπόδειγμα για όλον τον κόσμο.
Και τούτο το κουτάλι πήγε στο σ α κ ά κ ι του,
ξυπνητός ή όταν κοιμόταν, πάντα,
κουτάλι νεκροζώντανο. εκείνο και τα σύμβολά του.
Βγαλ* το ντελάλι σ* όλους τους συντρόφους, τώρα!
Να ζήσουν οι σύντροφοι στα πόδια αυτού του κουταλιού για
πάντα!
Τον σκότωσαν, τον α νάγκασ αν να πεθάνει
τον Πέδρο, το Ρ όχας, το δουλευτή, τον άνθρωπο, εκείνον
που γεννήθηκε τόσο μικρούλης, κο ιτά ί )ντας στον ουρανό,
και που ύστερα μέστωσε, πήρε χρώμα
και πάλαιψε με τα κύτταρά του, με τα όχι του, τα ακόμα του,
τις πείνες του, τα κομμάτια του.
Τον σκότωσαν γλυκά
ανάμεσα στα μαλλιά της γυναίκας του, της Χουάνας Βάσκεθ,
την ώρα της φωτιάς, τη χρονιά της τουφεκιάς
και την ώρα που πλησίαζε κοντά σ' όλα.
Ετσι. ο Πέδρο Ρ όχας, μετά το θάνατό του,
σηκώθηκε, ασπάσ τηκε το ματωμένο φέρετρό του,
)30

έκλαψε για την Ισπανία
καί ξανάγραψε με το δάχτυλο στον αέρα:
« Ν α ζή σ ο υ ν ο ι σύντροφοι! Πέδρο Ρόχας)>.
Το πτώμα του ήταν γεμάτο κόσμο.
[V
Εκκλήσεις του πεζικού,
που το τουφέκι εκλιπαρεί απ' το μέταλλο τ' αψήλου
κι εκλιπαρεί η οργή, πιο δω απ' το οργισμένο το μπαρούτι.
Σιωπηλές φάλαγγες ιππικού που τουφεκίζουν,
με θανάσιμο ρυθμό, την καλοσύνη τους,
από ένα κατώφλι, από τον εαυτό τους, αχ, από ιον ίδιο τον
εαυτό τους.
Δυνατοί πολέμαρχοι
ξεκάλτσω τοι ποδένουν τη βροντή,
σατανικοί, πολυάριθμοι,
σέρνοντας τους τίτλους της δύναμής τους,
ψύχα κάτω απ' τη ζώνη,
τουφέκι διπλού διαμετρήματος: αίματα κι αίματα.
Ο ποιητής χαιρετάει τον οπλισμένο πόνο!
Οι ζητιάνοι πολεμάνε για την [σπανία,
διακονεύοντας στο Παρίσι, στη Ρώμη, στην Πράγα
και υπογραμμίζοντας έτσι, με γοτθικό χέρι ελεημοσύνης,
τα πόδια των Αποστόλων, στο Λονδίνο, στη Νέα Υόρκη, στο
Μεξικό.
Οι ζήτουλες πολεμάνε εκλιπαρώ ντας κολασμένα
το Θεο για το Σαντανδέρ,
τη μάχη που κανείς ακόμα δε νικα.
Δίνονται στον πανάρχαιο πόνο,
επιμένουν κλαίγοντας κοινωνικο μολύβι
στα πόδια του ατόμου,
κι επιτίθενται με λυγμούς, οι ζήτουλες
σκοτώ νοντας με μόνη τη διακονιά τους.
23 Ο χ τ ώ β ρ η

!937

ί3!

Σ Π Α Ν ΙΟ Α 1 Κ Η Ε ΙΚ Ο Ν Α Θ Α Ν Α Τ Ο Υ

V
Νά τος! Φωνάξτε του! Φαίνεται από τα πλάγια!
Νά τος ο θάνατος που πάει γ ^ το Ιρούν:^
τα βήματά του από ακορντεόν, η βρισιά του,
το μέτρο του πλεχτού του που σου είπα,
το γραμμάρι του εκείνου του βάρους που σιώπησα... αν είναι
εκείνα!
Φωνάξτε του! Βιαστείτε! Με ψάχνει στα τουφέκια,
γιατί ξέρει καλά πού τον νικάω,
πού είναι το μεγάλο ατού μου, οι νόμοι μου που εξαπατούν, Ο)
τρομεροί μου κώδικες.
Φωνάξτε του! Πάει ακριβώς σαν άνθρωπος ανάμεσα στ'
αγρίμια,
ακουμπάει σ' εκείνο το χέρι που μπλέκεται στα πόδια μας
όταν κοιμόμαστε στα χα ρ α κ ώ μ α τα
και σταματάει στις ελαστικές πόρτες του ονείρου.
Εσκουξε! 'Εσκουξε! 'Εσκουξε το γεννημένο αισθητήριο σκού­
ξιμό του!
Θα σκούξει από ντροπή, σαν δει πω ς έπεσε ανάμεσα στα κλή­
ματα,
βλέποντας πώς αποτραβιέμαι από τα ζώα,
ακούγοντας πώς λέμε: Είναι ο θάνατος!
Πληγώνοντας τα μεγαλύτερά μας νητερέσια!
(Για το σκώτι του επεξεργάζεται τη σταγόνα που σου είπα,
σύντροφε*
γιατί τρώει την ψυχή του γείτονά μας).
Φωνάξτε του! Πρέπει να τον πάρουμε στο κατόπι
132

ως με τα πόδια τω'.' εχθρικών αρμάτων
γιατί ο θάνατος είναι μια ύπαρξη που υπάρχει στανικώς,
που την αρχή του και το τέλος του κουβαλάω χαραγμένα
μπ ροστά-μπροστά στις α υτα πά τες μου,
μ' όλο που θα διάτρεχε τον τρέχοντα κίνδυνο
που εσύ γνωρίζεις
κι ας κάνει προσποιητά π ω ς δε με ξέρει.
Φωνάξτε του! Δεν είναι ένα ον ο βίαιος θάνατος,
αλλά, μόλις, ένα λακω νικό συμβάν*
ο τρ όπ ος μάλλον ρέπει, σαν επιτίθεται,
ρέπει σ' έναν απλό θόρυβο, δίχω ς τροχιές ούτε ιστορίες της
μοίρας*
ρέπει μάλλον ο τολμηρός του χρόνος κ ά λ π ικ η ς δεκάρας
και τα κουφά καράτια της, σε δεσποτικά χειροκροτήματα.
Φ ωνάξτε του! Γιατί φ ωνάζοντάς τον με οργή, με σχήματα,
τον βοηθάς να σύρει τα τρία του γόνατα,
καθώς, πολλές φορές,
πολλές φορές πονάνε, κοσμ ικά κ ατάγμ α τα αινιγματικά,
τρυπάνε,
καθώς, πολλές φορές, αγγίζω τον εαυτό μου κι είναι ξένος.
Φωνάξτε του! Βιαστείτε! Με ψάχνει,
με το κονιάκ του, το ηθικό του μήλο παρειάς,
τα βήματά του από ακορντεόν, τη βλαστήμια του.
Φωνάξτε του! Η κλωστή των δακρύων μου γι' αυτόν δεν πρέπει
να χαθεί.
Από την οσμή του προς τα πάνω, ω η σκόνη μου σύντροφε!
Από το πύον του προς τα πάνω, α χ η τιμωρία μου, υπολοχαγέ!
Από το μαγνήτη του προς τα κάτω, ω Θεέ, ο τάφος μου!

)33

Κ Ο Μ Ι Τ ΙΒ Α Υ Σ Τ Ε Ρ Α Α Π Ο Τ Η Ν Κ Α Τ Α Λ Η Ψ Η
ΤΟΥ Μ Π ΙΑ Μ Π Α Ο
VI
Λαβωμένος και νεκρός, αδελφέ,
πιστή ύπαρξη, δημοκρατική, περπατάνε πάνω στο θρόνο σου,
αφ' ότου η ραχο κοκ α λιά σου έπεσε θριαμβικά*
περπατάνε, χλωμέ, στην αχαμνή και στη χρονιάρικη ηλικία σου,
κ α τ ά κ ο π α απορροφημένη μπροστά στους ανέμους.
Π ολέμαρχε και στους δυο πόνους,
κάτσε ν' ακούσεις, πλάγιασε στα πόδια αυτού του στύλου,
κοντά στο θρόνο σου'
γύρισε στο πλευρό*
τα καινούρια σεντόνια είναι παράξενα*
περπατάν, αδελφέ, περπατάν.
Είπαν: «Πώς! Πού!...», μιλώντας
με κομμάτια περιστεριού,
και τα παιδιά ανεβαίνουν χωρίς δάκρυα στη σκόνη σου.
Ερνέστο Θούνιγκα, κοιμήσου με το χέρι φορεμένο,
με τη σκέψη φορεμένη,
σ' αναπαμό η ειρήνη σου, σε ειρήνη ο πόλεμός σου.
Λαβωμένος θανάσιμα από ζωή, σύντροφε,
σύντροφε καβαλάρη,
σύντροφε άλογο ανάμεσα άνθρωπο κι αγρίμι,
τα κ ο κα λά κια σου λεπτού και μελαγχολικού σχεδίου
σχηματίζουν σπανιόλικη πομπή, πομπή
στεφανωμένη από τα πιο λεπ το κ άμ ω τα κουρέλια!
Κάτσε, λοιπόν, Ερνέστο,
άκου που περπατάν, εδώ, πάνω στο θρόνο σου,
αφ' ότου ο α στρ ά γαλός σου έβγαλε γκρίζες τρίχες.
Τί θρόνος;
Το δεξί σου παπούτσι! Το παπούτσι σου!
)3 Σεπτέμβρη 1937.
134

VII

Π α μερικές μέρες ο αγέρας, σύντροφοί,
για π ολλές μέρες ο άνεμος αλλάζει όψη,
το έδαφος, κόψη,
καί στόχευση το δημ οκρ α τικ ό τουφέκι.
Π α μερικές μέρες η Ισπανία είναι ισπανική.
Για μερικές μέρες το κ α κ ό
κινητοποιεί τις τροχιές του, απουσιάζει,
παραλύει τα μάτια α κο ύγοντάς τες.
Π α μερικές μέρες προσευχόμενοι με ιδρώτα γυμνό,
0 ί πολιτοφύλακες κρέμονται από τον άνθρωπο.
Για μερικές μέρες ο κόσμος, σύντροφοί,
ο κόσμ ο ς είναι ισπανικός ω ς με το θάνατο.
Για μερικές μέρες έχει πεθάνεί εδώ το τουφεκίδί
καί πέθανε το σώμα στο χάρτινο του πνεύμα
κί η ψυχή έγίνε η δική μ ας ψυχή, σύντροφοί.
Για μερικές μέρες ο ουρανός,
αυτός, ο ουρανός της μέρας, αυτός με το πελώριο λαγοπόδί.
Για
για
για
για
για
καί
για

μερικές μέρες, Χίχόν*'"
πολλές μέρες, Χίχόν*
πολύν καιρό, Χίχόν*
πολλή γη, Χίχόν*
πολύ άνθρωπο, Χίχόν*
για πολύ θ ε ό , Χίχόν*
π ά μ πο λλ ες ίσπανίες, άί, Χίχόν!

Σύντροφοί,
για μερικές μέρες ο άνεμος αλλάζει όψη.
5 Ν οέμβρη 1937.
135

VIII

Εδώ,
Ραμόν Κ ολιάρ,'s
η φαμελιά σου συνεχίζει σκοινί με το σκοινί,
ακλουθιέται,
όσο εσύ βρίσκεσαι για βιζιτα, εκεί, στα εφτά σπαθιά, στη
Μ αδρίτη,
στο μέτωπο της Μαδρίτης.
Ρ αμ όν Κολιάρ, βοϊδολάτη
και στρατιώτη ίσαμε το γα μπ ρό του πεθερού σου,
σύζυγε, γείτονα γιε του γέρου Γιου του Ανθρώπου!
Ρ αμόν του πόνου, εσύ, Κολιάρ, ανδρείε,
παλαδίνε της Μ αδρίτης κι από αρχίδια* μικρέ Ραμόν,
εδώ,
οι δικοί σου σκέφτονται πολύ την καλοχτενισιά σου!
Αγωνιώντας, ευλύγιστοι στο κ λάμ α , σαν είναι ώρα για δάκρυ!
Κι άμα βαρέσουν τα ταμπούρλα, πάνε* κουβεντιάζουν
μπροστά στο βόδι σου, σαν ειν' η ώρα της γης!
Ραμόν! Κολιάρ! Σ ' εσένα! Αν είσαι λαβωμένος,
μην κάνεις το σκληρό όταν παραδοθεις* συγκροτήσου!
Εδώ,
η σκληρή καπατσοσύνη σου είναι σε κουτάκια*
εδώ,
το σκούρο σου βρακί, με τον καιρό,
έμαθε κιόλας να πηγαίνει μοναχό του, για να λυώσει*
εδώ,
Ραμόν, ο πεθερός σου, ο γέροντας,
σε χάνει σε κάθε συναπαντεμό της θυγατέρας του.
Θα σου πω πω ς εδώ φάγανε τη σ ά ρ κ α σου,
δίχω ς να το γνωρίζουν,
το στήθος σου, δίχω ς να το γνωρίζουν,
136

το πόδι σου*
αλλά όλοι σκέφτονται πολύ τα βήματά σου στεφανωμένα
σκόνη!
Προσευχήθηκαν στο Θεό,
εδώ*
κ άτσα νε στο κρεβάτι σου, μιλώντας με φωνές
ανάμεσα στη μοναξιά σου και στα μικρά σου υπάρχοντα*
δεν ξέρω ποιος πήρε το αλέτρι σου, δεν ξέρω ποιος
ήρθε σ' εσένα, ούτε ποιος γύρισε από τ' άλογό σου.
Εδώ, τέλος, Ραμόν Κολιάρ, ο φίλος σου.
Νά σαι καλά, άνθρωπε του Θεού, σκότω νε και γράφε.
10 Σεπτέμβρη 1937

137

Μ ΙΚ Ρ Ο Μ Ν Η Μ Ο Σ Υ Ν Ο Σ ' Ε Ν Α Ν Η Ρ Ω Α
Τ Η Σ Δ Η Μ Ο Κ Ρ Α Τ ΙΑ Σ
IX
Ενα βιβλίο έμεινε πλάι στη νεκρή του ζώνη,
ένα βιβλίο βλάσταινε από το νεκρό του πτώμα.
Πήραν τον ήρωα,
και σάρκινο και ζοφερό το στόμα του μπήκε στην ανάσα μας'
ιδρώναμε όλοι, με τον αφαλό στην πλάτη*
π ερπατώ ντας μας ακολουθούσαν τα φεγγάρια*
ω ς και το πτώμα ίδρωνε από θλίψη.
Κι ένα βιβλίο, στη μάχη του Τολέδο,
ένα βιβλίο, πίσω από ένα, πάνω από ένα, βιβλίο βλαστάριαζε
απ' το πτώμα.
Ποίηση του μελανιασμένου μήλου παρειάς, ανάμεσα στη λαλιά
και στη σιωπή,
ποίηση στο γράμμα ηθικής που θα συντρόφευε
την καρδιά του.
Έ μ ειν ε το βιβλίο και τίποτε άλλο, γιατί δεν υπάρχουν
έντομα στο μνήμα,
κι έμεινε στην άκρη στο μανίκι του ο αγέρας μουσκεύοντας
και γίνονταν αέριος, άπειρος.
Ιδρώναμε όλοι, με τον αφαλό στην πλάτη,
κι ακόμα κι ο νεκρός ίδρωνε από θλίψη
κι ένα βιβλίο, το είδα εγώ με τις αισθήσεις,
ένα βιβλίο πίσω, ένα βιβλίο πάνω
βλαστάριασε α π ' το πτώμα ex abrupto.'^
10 Σ επ τέμ βρ η 1937
138

Χ Ε ΙΜ Ω Ν Α Σ Σ ΤΗ Μ Α Χ Η ΤΟΥ Τ Ε Ρ Ο Υ Ε Λ "
X
Πέφτει νερό από πλυμένα περίστροφα!
Ακριβώς,
είναι η μεταλλική χάρη του νερού,
στο μουχρωμένο βράδιασμα του Αραγκόν,
μ' όλα τα κατασκευασμένα χορτάρια,
τα φλεγόμενα λαχανικά, τις βιομηχανικές εγκαταστάσεις.
Ακριβώς,
είναι ο γαλήνιος κ λάδος της χημείας,
ο κ λάδο ς των εκρηκτικώ ν σε μια τρίχα,
ο κ λά δ ο ς των αυτοκινήτων, σε κίνηση κι αποχαιρετισμούς.
Έ τ σ ι απαντάει ο άνθρωπος στο θάνατο, έτσι,
έτσι κοιτάει μπροστά κι ακούει στο πλάι,
έτσι το νερό, αντίθετα από το αίμα, είναι νερένιο,
έτσι η φωτιά, αντίθετα από τη στάχτη, λειαίνει τα παγωμένα
μηρυκαστικά της.
Ποιος πάει εκεί, κάτω α π ' το χιόνι; Σκοτώνουν; Ό χ ι .
Ακριβώς,
με το δεύτερο τράτο της, κουνώντας την ουρά της, πάει η ζωή.
Και φ ρικιαστικός είναι ο πόλεμος, και ατσιζει,
ξεντώνει τον άνθρωπο, τον κάνει όλο μάτια'
δίνει τάφο ο πόλεμος, δίνει πέσιμο,
κάνει και δίνουν σάλτους ανθρωποειδών, παράξενους!
Εσύ τον μυρίζεις σύντροφε, τέλεια,
π α τώ ντα ς
αφηρημένα το χέρι σου ανάμεσα σε πτώματα*
εσύ τον βλέπεις, γιατί άγγιξες τα λιμπά σου, κατακοκκινίζοντας*
τον ακούς στο στόμα σου του γεννημένου στρατιώτη.
139

Ας πηγαίνουμε, λοιπόν, σύντροφε*
μας περιμένει ο ταραγμένος ίσκιος σου,
μας περιμένει ο πλαγιασμένος ίσκιος σου,
μεσημέρι λοχαγέ, απλέ φαντάρε νύχτα...
Γι' αυτό μιλώντας γι" αυτήν την αγωνία,
αλαργεύω από τον εαυτό μου φωνάζοντας:
Κάτω το πτώμα μου... Και λύνομαι στο κλάμα.

XI
Κοίταξα το πτώμα, τη σύντομη ορατή του τάξη
καί τη βραδύτατη φουρτούνα της ψυχής του*
τό 'δα να επιζεί, είχε στο στόμα
τη μισοκομμένη ηλικία δύο στομάτων.
Φώναξαν τον αριθμό του: κομμάτια.
Φώναξαν την αγάπη του: δεν του φελούσε!
Φώναξαν τη σφαίρα του: νεκρή κι εκείνη!
Και η πεπτική του τάξη συγκρατιόταν
και πίσω η φουρτούνα της ψυχής του, μάταιη.
Το άφησαν κι αφουγκράστηκαν, και είναι τότε
που το πτώμα
σχεδόν κρυφόζησε, για μια στιγμή*
αλλά το στηθοσκόπησαν λογικά — και ημερομηνίες!
έκλαψ αν στην ακοή τους — κι α κό μ α ημερομηνίες!
3 Σεπτέμβρη 1937

140

Μ ΑΖΑ
XII
Αφού τέλειωσε η μάχη
και νεκρ ό ς πια ο πολεμιστής, ήρθε σ' αυτόν κάποιος
και του είπε: «Μην πεθαίνεις, σ' αγαπώ πολύ!»
Αλλά το πτώμα, αχ, συνέχισε πεθαίνοντας.
Τον πλησίασαν δυο και του επανέλαβαν:
«Μη μ ας αφήνεις! Κουράγιο! Γύρνα στη ζωή!»
Αλλά το πτώμα, αχ, συνέχισε πεθαίνοντας.
Πρόστρεξαν είκοσι, εκατό, χίλιοι, πεντακόσιες χιλιάδες,
φωνάζοντας:
«Τόση αγάπη και να μην κάνει τίποτα ενάντια στο θάνατο!»
Αλλά το πτώμα, αχ, συνέχισε πεθαίνοντας.
Τον κύκλω σαν εκατομμύρια άτομα,
με την κοινή παράκληση: «Μείνε αδελφέ!»
Αλλά το πτώ μα, αχ, συνέχισε πεθαίνοντας.
Τότε, όλοι οι άνθρωποι της γης μαζεύτηκαν*
το πτώμα τους κοίταξε θλιμμένο, συγκινημένο*
ανακάθησε αργά
αγκάλιασε τον πρώτο άνθρωπο* πήρε να περπατεί...
10 Νοέμβρη 1937

141

Π Ε Ν Θ ΙΜ Ο Σ Τ Υ Μ Π Α Ν ΙΣ Μ Ο Σ ΣΤ Α Ε Ρ Ε ΙΠ ΙΑ
Τ Ο Υ Δ Ο Υ Ρ Α Ν Γ Κ Ο 'Κ
XIII
Πατέρα κουρνιαχτέ που από την Ισπανία σηκώνεσαι,
ο Θεός να σε φυλάει, στεφανωμένο και λεύτερο,
πατέρα κουρνιαχτέ που από την ψυχή αναλήπτεσαι.
Π ατέρα κουρνιαχτέ που από τη φωτιά ανεβαίνεις,
ο Θεός να σε φυλάει, να σε ντύνει και να σε κάτσει σε θρόνο,
πατέρα κουρνιαχτέ των ουρανών κατοικάρη.
Π ατέρα κουρνιαχτέ, του καπνού δισεγγόνι,
ο Θεός να σε φυλάει κι ως με το άπειρο ανέβα,
πατέρα κουρνιαχτέ του καπνού δισεγγόνι.
Π ατέρα κουρνιαχτέ, τελειωμέ των δικαίων,
ο Θεός να σε φυλάει και ξαναέλα στη γη,
πατέρα κουρνιαχτέ, τελειωμέ των δικαίων.
Πατέρα κουρνιαχτέ που σε παλάμες μεστώνεις,
ο Θεός να σε φυλάει και να σε ντύνει με στήθος,
πατέρα κουρνιαχτέ, του τίποτα τρόμε.
Π ατέρα κουρνιαχτέ καμωμένε από σίδερο,
ο Θεός να σε φυλάει και να σου δίνει ανθρώπινο σχήμα,
πατέρα κουρνιαχτέ που βαδίζεις φλεγόμενος.
Πατέρα κουρνιαχτέ, σαντάλι του απόκληρου,
ο Θεός να σε φυλάει και ποτέ μη σκορπίσεις,
πατέρα κουρνιαχτέ, σαντάλι του απόκληρου.
Π ατέρα κουρνιαχτέ που ανεμίζουν οι βάρβαροι,
ο Θεός να σε φυλάει και με θεούς να σε ζώνει
πατέρα κουρνιαχτέ στη συνοδειά των ατόμων.
142

Πατέρα κουρνιαχτέ, του λαού νεκροσέντονο,
ο Θεός να σε φυλάει απ' το κακ ό και για πάντα,
πατέρα κουρνιαχτέ σπανιόλε, πατέρα δικέ μας.
Πατέρα κουρνιαχτέ, που τραβάς για το μέλλον,
ο Θεός μαζί σου, οδηγός, και φτερά να σου δίνει,
πατέρα κουρνιαχτέ που τρ α βά ς για το μέλλον.
22 Οχτώβρη 1937

X IV
Φυλάξου, Ισπανία, από την ίδια την Ισπανία σου!
Φυλάξου α π ' το δρεπάνι χω ρίς το σφυρί!
Φυλάξου α π ' το σφυρί χωρίς το δρεπάνι!
Φυλάξου α π ' το θύμα ενάντια στη θέλησή του,
από το δήμιο παρά τη θέλησή του
κι α π' τον αδιάφορο παρά τη θέλησή του!
Φυλάξου α π ' αυτόν που, πριν λαλήσεί ο κόκορα ς,
θα σε αρνηθεί τρεις φορές,
κι απ* αυτόν που, κατόπι, τρεις φορές σε αρνήθηκε!
Φυλάξου από τα κρανία χωρίς τα μετατάρσια,
Μ από τα μετατάρσια χωρίς τα κρανία!
Φυλάξου α π ' τους καινούριους δυνατούς!
Φυλάξου από κείνον που τρώει τους νεκρούς σου,
από κείνον που τρώει νεκρούς τους ζωντανούς σου!
Φυλάξου α π ' τον έμπιστο εκ ατό τοις εκατό!
Φυλάξου από τον ουρανό δώθε από τον αγέρα
και φυλάξου απ* τον αγέρα κείθε απ' τον ουρανό!
Φυλάξου από τους ήρωές σου!
Φυλάξου α π ' τους νεκρούς σου!
Φυλάξου α π ' τη Δημοκρατία!
Φυλάξου από το μέλλον!...
10 Ο χ τώ β ρ η 1937
143

ΙΣ Π Α Ν ΙΑ , Π Α Ρ Ε Α Θ Ε Τ Ω Α Π ' ΕΜ ΟΥ
ΤΟ Π Ο Τ Η ΡΙΟ Ν ΤΟΥΤΟ
XV
Παιδιά του κόσμου,
αν πέσει η Ισπανία — λέω, είν' ένας λόγος —
αν πέσει
από τον ουρανό κ ά τω το χέρι της που αδράχνουν,
με καπίστρι, δύο γήινες λάμες'
παιδιά, τι ηλικία εκείνη των βαθουλών κροτάφων!
Τι νωρίς στον ήλιο εκείνο που σα ς έλεγα!
Τι γρήγορα στο στήθος σας ο γερασμένος θόρυβος!
Τι γέρικο το 2 σα ς στο τετράδιο!
Παιδιά του κόσμου, η μάνα
Ισπανία είναι με την κοιλιά στην πλάτηείναι η δ ασκ ά λα μ ας με τους χά ρ α κ έ ς της,
είναι μάνα και δ α σ κ ά λα ,
σταυρός και ξύλο, γιατί σας έδωσε το ύψος,
ίλιγγο και διαίρεση και πρόσθεση, παιδιά*
είναι με τον εαυτό της, πατέρες δικαστάδες!
Αν πέσει — λέω, είν' ένας λόγος — αν πέσει
η Ισπανία, από τη γη προς τα κάτω,
παιδιά, πώ ς θα πάψετε ν' ανασταίνεστε!
Π ώ ς θα τιμωρεί το μήνα ο χρόνος!
Π ώ ς θα μένουν τα δόντια πάντα δέκα,
μισογραμμένη η δίφθογγος, το μετάλλιο στο κλάμα!
Π ώ ς το αρνάκι θα συνεχίσει νά είναι
δεμένο από το πόδι στο μεγάλο καλαμάρι!
Π ώ ς θα κατέβετε ξανά σκαλί-σκαλί το αλφαβητάρι
ίσαμε το γράμμα όπου γεννήθηκε ο πόνος!
Παιδιά,
γιοι των πολεμιστών, για τώρα,
144

χαμηλώ στε τη φωνή, γιατί η Ισπανία τούτη τη στιγμή μοιράζει
τη δύναμή της ανάμεσα στο ζωικό βασίλειο,
τα λουλουδάκια, τους κομήτες, τους ανθρώπους.
Χαμηλώστε τη φωνή, γιατί είναι
μ' όλη την αυστηρότητά της, που είναι μεγάλη, δίχω ς να ξέρει
τι να κάμει, κι έχει στο χέρι
το κρανίο και μιλάει και λέει και λέει
το κρανίο, εκείνο της κοτσίδας,
το κρανίο, εκείνο της ζωής!
Χ αμηλώστε τη φωνή, σας λέω*
χαμηλώστε τη φωνή, το τραγούδι των συλλαβών, το κλάμα
της ύλης και τον παραμικρό θόρυβο των πυραμίδων, κι ακόμα
το χτύπο των κροτάφων που τα βαρούνε δυο λιθάρια!
Χ αμηλώστε την αναπνοή, κι αν
ο βραχίονας πέσει,
αν οι χ ά ρ α κ ε ς σφυρίζουν, αν είναι νύχτα,
αν ο ουρανός χωρέσει σε δυο γήινες κόγχες
αν είναι τρίξιμο στο θόρυβο α π' τις πόρτες,
αν αργήσω,
αν δε δείτε κανένα, αν σα ς τρομάζουν
τα αξεμύτιστα μολύβια, αν η μάνα
Ισπανία πέσει — λέω είν' ένας λόγος —
βγήτε, παιδιά του κόσμου* σύρτε να την βρήτε!...

145

Σ ΗΜΕΙ ΩΣΕΙ Σ
[Σ Π Α Ν ΙΑ . Π Α ΡΕΑ Θ ΕΤ Ω Α Π ' ΕΜ ΟΥ ΤΟ Π Ο Τ Η Ρ ίΟ Ν ΤΟΥΤΟ
]. Ο ποιητής αναφ έρ εται στην π ερίοδο 1934-1936 που προηγήθηκε του εμφ υ­
λίου σ π α ρ α γμ ο ύ , π ρ οφ α νώ ς, που είναι γνω σ τή ώ ς «μα ύρο δ ίχ ρ ο νο » .
2. Τ ρ α π ο υ λ ό χα ρ τα .
3. Α ντώ νιο ς Κ όλλ, λ α ϊκ ό ς ήρω ας στη διάρ κ εια του εμφυλίου π ο λέμ ο υ . Με
μ π ό μ π ε ς καί χειρ οβ ομ β ίδ ες δικ ή ς του κ α τα σ κ ευ ή ς καί χω ρίς π ροκά λυ ψ η ρί­
χ ν ο ν τ α ν καί τίναζε σ τ ο ν αέρα τα φ α σ ισ τικ ά τεθω ρακ ισμένα.
4. Τ ερέζα δε Θ επέδα Α ο υ μ ά δ α , (151^-1582), ή Τ ερέζα δε Χ εσ ού ς, Α γία, που
της αποδίδεται το σ ο ν έ το που αρχίζει με το στίχο: «πεθαίνω γιατί δ εν πεθαί­
νω ». Η Α γία Τερέζα άφ η σε λ ο γ ο τ ε χν ικ ό έρ γο μονα δ ικ ού δυνα μ ισμ ού καί έ μ ­
π νευ ση ς της μυστικ ής τ έχ νη ς. Κ αταδιώ χτη κε α π ό την ιερή Ε ξέταση . Στο τέ­
λ ο ς α να κ η ρ ύ χτη κ ε αγία.
5. Α ίνα Ο δένα, λαϊκή ηρω ίδα του π ολέμ ου που σκ οτώ θηκ ε π ο λ εμ ώ ν τα ς τους
φ α σ ίστες στο μέτω πο του Ν ότου.
6. Ε στρεμαδούρα: Η δυτική επ α ρ χία της Ισ π α ν ία ς γνω στή για τη φτώ χια της
καί το φεουδαρχίκό σύστημα ιδιοκτησίας της γης πριν από τη Δημοκρατία. Κατά
τη διάρκεια της κ υβέρ νη ση ς του Λ αϊκού Σ υνα σ π ισ μ ού π άρθηκ αν ορ ισ μ ένα μέ­
τρα α ν α κ α τα ν ο μ ή ς της γη ς. Α υτό όμ ω ς δ εν κρ άτη σε π ολύ γιατί ήρθε η φ ασ ι­
στική εισ β ο λ ή , ο εμφ ύλιος με την τελική νίκη τω ν φ α σ ιστικ ώ ν ορδώ ν και ο Εστρ εμ ένιο ς, 0ί κ ά τοικ οι της Ε σ τρ εμ α δ ού ρα , ό σ ο ι επ ιζή σα νε α π ό τη σφ αγή, ξανα ρ ίχ τη κ α ν στη φτώ χια και στη δυστυχία.
7. Talabera de ta Reina, πόλη στην ε π α ρ χία του Τ ολ έδ ο που έπ εσ ε στα χέρια
των φ ασιστώ ν στις 5 του Σεπτέμβρη 1936.
8. Guernica, ή τα ν η ιερή πόλη των β ά σ κ ω ν. Α π οθ α να τισ μ ένη για π ά ντα σ τ ο ν
πασίγνω στο πίνακα του Π ικάσο. ' Ενα ντοκ ουμ έντο για να στιγματίζει για πάντα
στα μάτια των ανθρώ π ω ν «με τις όρθιες συνειδή σεις» τη θηριωδία του φ ασ ι­
σμού. Π όλη χω ρίς καμία στρατηγική σ η μ α σ ία και χω ρ ίς άμυνα που τα γερ μ α ­
νικά α ερ ο π λά να , με διαταγή του Φ ράνκο, ισ οπ έδ ω σ α ν εντελώ ς ύστερα α π ό σφ ο­
δρό β ο μ β α ρ δ ισ μ ό στις 26 του Α πρίλη 1937.
9. Bilbao, Saniander: Το Μ π ιλ μ π ά ο, η μ εγαλύτερη βιομ ηχανική πόλη της Β ό­
ρειας Ισ π α νία ς, έπ εσ ε στα φ ασ ιστικ ά σ τρ α τεύ μ α τα στις 18 Ιουλίου 1937. Σαντανδέρ, άλλη βιομηχανική πόλη της Βόρειας Ισ πανία ς που έπεσε κείνες τις μέρες.
10. Η Μ ά λα γα , περίφημη πόλη της Ν ό τ ια ς Ισ π α νία ς για το κρασί της και τη
π α ρ ά δ οση της λ α ϊκ ή ς της τ έχ ν η ς, έπ εσ ε σ τα σ τρ α τεύ μ α τα του ιταλού φ ασ ίστα
στρατη γού Poâra στις 8 του Φλεβάρη 1937. Χ ιλιά δες α π ό τους κ α τοίκ ου ς της
ξεχύ θη κ α ν κατά μ ή κ ος της α κ τή ς και σ φ α γιά σ τη κ α ν σ χ ε δ ό ν μέχρι ε ν ό ς α π ό
γερ μ α νικ ά και ιταλικά α ερ ο π λ ά ν α και α π ό γερ μ α νικ ά π ολεμ ικ ά π λοία που περ ιπ ο λ ο ύ σ α ν τις α κ τές.
1 !. Σ υμβολικό π ρόσω π ο και κοινό όνομ α που ο Β α λλιέχο χρησιμοποιεί κι εδώ
για να τονίσει τη λαϊκή υ π όσ τα σ η των μα χη τώ ν σε αντίθεση με τον επιτιθέμενο
εισβολέα.

146

12. Ο π οιη τή ς, για να τονίσει τη λαϊκή καταγω γή του ήρω α του π οιή μ α τος
που μ όλ ις κι ή ξερε να διαβάζει, γράφει επίτη δες α νορ θ όγρ α φ α το ρήμα avisar
α ντικ α θ ισ τώ ντα ς το s με το γρ ά μ μ α του ισ πα νικ ού αλφ αβ ή του b.
13. [run. Β ασκική πόλη κ οντά στα ισ π α ν ο -γ α λ λ ικ ά σ ύ νορ α .

Έπεσε στα φ α ­

σιστικά σ τρ α τεύ μ α τα στις 5 του Σ επτέμβρη 1937. ύστερα α π ό ανηλεή β ο μ β α ρ ­
δισμ ό α π ό θ ά λ α σ σ α , ξηρά και αέρα που σ χ ε δ ό ν την ισ ο π έδ ω σ α ν δ ο λ ο φ ο νώ ν ­
τας ένα μ εγ ά λ ο μ έρ ο ς των κ α τοίκ ω ν της.
14. O ijion. Β ιομηχανική πόλη της Α σ τουρία ς που κ ράτη σε ηρω ικά για πολύ
καιρό στις φ α σ ισ τικ ές επιθέσεις και β ομ β α ρ δ ισ μ ού ς πριν τελικά πέσει στα χ έ ­
ρια τους σ τις 2) Ο κτώβρη [937.
I?.

Α λ λ ο ένα συ μ β ολ ικ ό όνομ α που χρ η σιμ οπ οιεί ο ποιητής όπ ω ς και σ τον

Π έδρο Ρ ό χα ς.
16. Λ ατινικ ά σ τ ο κ είμενο.
]7. Η μ ά χη του Τ ερουέλ, ίσ ω ς η πιο σκ ληρή μάχη του π ο λέμ ο υ , δόθηκε κάτω
α π ό τρο μ ερ ές κ α ιρ ικές σ υνθή κ ες με υ π ομ η δ ενικ ές θ ερ μ ο κ ρ α σ ίες και κράτησε
α π ό τις 15 του Δ εκ έμ β ρ η 1937 ίσ α μ ε τις 22 του Φ λεβάρη του 1938.
18. Durango: Β ασκική πόλη που κ α τα σ τρ ά φ η κ ε εντελώ ς α π ό τα γερ μ α νικ ά
α ερ ο π λά να ύστερα α π ό σ υ νεχείς β ομ β α ρ δ ισ μ ούς, περίπου τις ίδιες μέρες με την
κ α τα στροφ ή της Γ κ ερ νίκ α . τον Α πρίλη του 1937.

]47

Ισ το ρ ικ έ ς φ ω τ ο γ ρ α φ ίε ς α π ό
τ ο ν ισ π α ν ικ ό ε μ φ ύ λ ιο π ό λ ε μ ο

Μ όλις έφ τασε η είδηση της α ντα ρ σ ία ς στο Μ αρόκο, μαχητές των διαφ όρω ν
κομμάτω ν του Λ α ϊκ ού Μ ετώ που, π α ρ ουσ ιά στη κ α ν αυθόρμητα στα κομματικά
γ ρ α φ εία κ α ί ζήτησαν ν α οπ λισ τ ο ύ ν. Τ ο ίδιο α π όγευ μ α της ]Ηης Ιουλίου 1936
μοιρ άστηκ αν στη Μ αδρίτη 5.000 τουφ έκ ια.

Η Δ ο λ ό ρ ες ίμ πα ρρούρι )) γνιιιστή ως «Π ασίονάρίω .. στους δρ όμ ους τη: Μ α ­
δρίτης στις ί9 ίου λ ίου )9.%. Το σύνθη μα ήταν: Δ ε ν θα π ερά σουν!

« Ε θελ ο ντές '/tu τη ζω ή, για τους χ υ λ ο ύ ς, οχοτώ στε το θ ά ν α ­
το».
Π ο λιτο φ ύ λα κ ες στη Σ ομ οσ ίέρ ρ α . στο μέτω πο της Μ αδρίτης,
οίχνο ντα ) στην επ ίθεση. το Σεπτέμίϊρη το)' 19.16.

« Δ ίν ει τά φ ο ο
π ό λεμ ο ς, χ ά νε ι χ α ί
δ ίν ο υ ν σάλτους
α νθρ ω π οειδ ώ ν
α λ λ όχοτου ς!»
Τ ον π ολιτοφ ύ λ α κ α
της φ ω τογρ α φ ία ς τον
6 ρ ή χ ε η σ φ α ίρ α τη
στιγμή π ου π ερ νού σ ε
ένα χ α λ ώ δ ίο π ά νω
στο δέντρο.

« Λ α δ ω μ ένοι χ α ί ν εχ ρ ο ί α δ ελφ έ«. Η διάσημη φ ω τογρ α φ ία l o c Ρόμ.ΐί Ωΐ Κ άπα.
Ο φ α χ ό ς του α μ ερ ίχα ν ο ύ φ ω τορ επ όρ τερ σ υ νέλ α δ ε το μαχητή α χρ ίδ ώ ς τη σ τιγ­
μή π ο υ τον δ ρ ή χε η σφ α ίρ α .
Γ ερ μ α νίχ ό α ε ρ ο π λ ά ν ο τύπ ου junker ju-52. Η π όλη της Γ χ ερ ν ίχ α , την άλλη μέ­
ρ α της χα τα σ τρ ο φ ή ς.

Ε ΰ ί λ ό ν τ ρ ί ί ; ν ο σ ο χ ο μ ^ : ((φύγουν γ ι α το μ έ τ ω π ο . ί9 Ιούλιο ί' )93ό
Κ (ίτ (ίλ ο νέ ϊο ι fOf/.ovTt'? q n '- .'ncv -/ta it] μά'/η Tor Α α α γ χ ό ν .

« Η ΰ ί / .ο ν ι η
με τΐ]ν
i ί 'χ ρ α τ η η ό ί α χ ε χ α ί 'μ ί ν η ζοίνη tîou".
μα τ η ς Π η ς Α ί ε θ ν ο ύ ς τ α ξ ι α ρ χ ί α ς .

h v a τμη-

Κ ί ίτ α λ ο ν έ ξ ο ς .τολ<το<( uÂMXft:. με το "tM'tot-irp.. n(tt n : μ,*αί'.ά(;χί; γ ε μ ά τ ε : . ί'τοίm<: να ;fi''-')- -.'if; τη μαχη τι')' Αοαγχι)-.

MÎU «κόμη φ ω το γρ αφ ία τοί' ϋ(άσΐ)μου Αμερικανού φωτορεπόρτερ Ρόμπερτ
Κάπα. Πολιτ οφύλακες στην επίθεση. Ο ίδιος ο Κάπα σκοτώθηκε στο Βιετνάμ
α.τό ίκοη^η νίίκικη;

-Ω ζΐϋηί Ω γη! Ω Ισπανία!. .
Δυο δραματικές στιγμές α πό τη μάχη στο Τρουν. Οί πολιτοφύλακες κυχλωνοvn:
ιιτο\' r/f)oo

« Ισ π α νία , απ ελθέτω α π ' εμ ού . το ποτή ρ ίο τούτο». Μ ετά την ήττα Οί μαχητές
π α ίρ ν ο υ ν το δ ρ όμ ο της εξο ρ ία ς. Ο Β α λλ ίέχο δεν έξησε για ν α «π ιει α υ τό το
ποτήρι».

Έ λληνες εθελοντές
στην Ισπανία
Ο ΛΕΥΚΩΜΑ αύτό έκδίδεται πρός τιμήν των
Ε λλήνω ν εθελοντών του Δημοκρατικοί) στρα­
τού τής Ισπανίας χ' ιδιαιτέρως τών Έλληνοαμερικανών εθελοντών. Είναι μιά ελάχιστη
άνταπόδωσις τής τιμής καί τής ηθικής υπηρεσίας πού
προσέδωσε στό έθνος μας ή ηρωική διαγωγή τών Ε λ ­
λήνων αυτών.
Μέσω τού λευκώματος θά γνωρισθούν καλύτερα
στόν Ελληνισμόν όμαδικώς. ώς ένας όμιλος αντιπρο­
σωπευτικός τού έθνους μας καί τού άγώνος εναντίον
τού φασισμού. Τό λεύκωμα περιλαμ6άνει οσας προσω­
πογραφίας είχαμε. Και τό λεύκωμα θά είναι αναμνη­
στικό εκείνων πού τούς έλαχε ό κλήρος τής υπέρτατης
θυσίας κι' άνδρικά κ' ελεύθερα έδωσαν τήν ζωή γιά τήν
έλευθερία.
Υ πάρχουν περίπου πεντακόσιοι Έλληνες έθελονταί
στόν Ισ π α νικ ό δημοκρατικό στρατό. Βρίσκονται σχε­
δόν όλοι στην Διεθνή Μ εραρχία, εκτός μεμονωμένων
περιπτώσεων πού είναι σέ αλλα σώματα τού Ισπανι­
κού στρατού ιδίως τεχνικά. Ή πλειοψηφία των τώρα
είναι στό Τάγμα τού Λίνκολν, τών 'Αμερικανών εθελο­
ντών όπου τελευταίως συμπεριελήφθη κι' ό λόχος «Νί­
κος Ζαχαριάδης» έξ ολοκλήρου 'Ελληνικός, ένας άπό
τούς καλύτερα γυμνασμένους καί ικανούς λόχους τής
μεραρχίας.
Ο ι έθελονταί προέρχονται άπό όλον τόν κόσμο, τήν
Γαλλία, 'Α γγλία. 'Α φρική, Κύπρο, Δωδεκάνησο καί
τήν Μεταξική 'Ελλάδα άκόμη. παρά τά μέτρα τού Μεταξά. Μάλιστα άπό τήν 'Ελλάδα ήρθαν κι' αξιωματι­
κοί τού 'Ελληνικού στρατού, άντιφασίστες, πού υπηρε­
τούν τώρα μέ τούς 6αθμούς τους στήν πρώτη γραμμή.
'Υ πάρχουν κι' άλλοι Έλληνες άξιωματικοί, όπως θά
ίδήτε στό λεύκωμα πού πήγαν άπλοι έθελονταί χωρίς
καμμιά πολεμική πείρα ή μόνο πείρα στρατιώτου, άλλά
μέ τήν άνδρεία, τήν νοημοσύνη καί τήν ικανότητά τους
πήραν τά γαλόνια στό πεδίο τής μάχης.

Μεγάλος αριθμός των εθελοντών πήγαν άπό δώ. την
Ά μ ερ ίχή , άπό τίς τάξεις μας, των 'Ελλήνων μετανα­
στών. Μ ερίχοί είναι, άπό την νέα γενεά, γεννημένοι
εδώ. Τό Έ λληνίχό πνεύμα 6ρήχε εύχαίρία νά έχδηλωθή. νά δείξη οτί έπίξή χαί στήν νέα γενεά.
Ο αριθμός τών Ε λλήνων εθελοντών είναι ίσως δυ­
σανάλογος πρός τόν Έ λληνίχό πληθυσμό έν συγχρίσεί
μέ τούς έθελοντάς άπό άλλα έθνη. "Ισως ναί. ίσως'όχι.
Δέν υπάρχουν άχρί6είς στατίστίχαί. Ά λ λ ά ελπίζουμε
νά είναι, γιατί πρέπει νά είναι. Γιατί χανένα άλλο
έθνος δέν έχει τέτοιο χολοοσιαίον όγχο υποχρεώσεων
χαί προσδοκιών νά έχπληρώση όπως τό δίχό μας.

Τ ο π α ρ α π ά νω κ είμ ενο α να δη μ οσ ιεύετα ι α π ό το είδι,χό λεύχω μ α π ου κ υκ λοφ όρη σε ο Σ ύ λ λ ογος τω ν Ε λλήνω ν της Ν εα ς
Υ όρ κ η ς, ^ π ά ρ τ α χ ο ς . Δ ίατηρήθηκε η ο ρ θ ο γρ α φ ία καί. η σ ύ ν ­
ταξη του π ρ ω τοτύ π ου . Α π ό το ίδ ιο λεύκω μα είνα ι π α ρ μ ένες
κ α ί δ η μ οσ ιεύ οντα ι εδώ φ ω τογρ α φ ίες ελλήνω ν π ου π ολέμ η ­
σα ν στον ισ π α νικ ό εμφ ύλιο π ό λ εμ ο , στο π λευ ρ ό των δημ ο­
κρατικώ ν κ αθώ ς και. εκείνω ν π ου σκοτώ θηκαν στη δ ιά ρ κ εια
αυτού του π ολέμ ου.

Ν<χ, Ν .Υ ., Σ αχαλλή ς, Ν .Υ ., Α νδρ. Μ ίλτίάδου, Ν .Υ ., Αν. Αναστασίου

από το Λ ο ν δ ίν ο .

Ομάδα Ελληνοαμερίχανώ ν εθελοντώ ν. Από αριστερά. Καθίστοί: Π. Μίχαηλίδης από τη Φ ιλαδέλφεια, Α. Κ α ρ α γ ίά ννη ς,
Ν .Υ ., ο λοχαγός Ν ίχολα ίδ η ς, Ν .Υ ., Μ. Αργυράχης από το Κάντον Ο χάϊο. Ό ρ θιοι: Δ. Βρεττός από το Μ π ρ ούχλίν, Μπι.λ

ΣΩ Κ ΡΑΤΗΣ
Μ ΟΝΤΗΣ
Μ έλος του «Σ πάρτακ ου»
Κ ατάγεται α π ό την Κ έρκυ­
ρα.

ΣΤΕΦ ΑΝΟΣ
Τ Σ ΕΡΜ ΕΓΚ ΑΣ:
Ε λλη νο α μ ερ ίκ α νός
εθ ελο ντή ς, κ α τά γεται α π ό
την Ικαρία.

ΓΚ ΡΕ Κ Ο ΓΙΤΟ: Έ λ λ η να ς
εθελοντή ς α π ό τη Μ α σσ α λία ,
μαχητής στις τά ξεις του λ ό ­
χ ο υ «Ν ίκ ος Ζ α χα οίά δ η ς».

Μ. Α Θ Α Ν Α Σ ΙΑ Δ Η Σ : Α π ό
την Κ υρη νεία της Κ ύπρου.

Μ Η Ν Α Σ Θ Ω Μ Α ΙΔ Η Σ : Ελ
λη νοα μ ερ ίκ α νός εθελοντής.

Ν ΙΚ Ο Σ Λ Β Ρ Λ Μ ίΔ Η Σ ΕΘελοντής στην ίσ π α νία .

Ν. Σ Κ Ε Π Α Σ : Ε λληνοαμερίκ α νό ς εθελοντής α π ό την Ν.
Υ όρκη. Κ ατάγεται α π ό την
Ε ύ 6 θ ία .

Γ ΙΑ Ν Ν Η Σ ΒΩ Κ Ο Σ: Ελλη
νο α μ ερ ίκ α ν ό ς, μέλος το)
«Σ πά ρ τα κ ου» Ν . Υ όρ κ η ς κ α ­
τάγεται α π ό τι.ς Σ πέτσες.

Λ Ο Υ Η Σ ΙΙΡ ΙΟ Β Ο Λ Ο Σ ; Ελ
λ η νοα μ ερ ίκ α νός εθελοντής
Κ ατάγεται α π ό το Γαλαξεί

δί.

Α Ν Τ Ω Ν ίΟ Σ
Φ Λ Ω ΡΟ Σ:
Έ λληνας εθελοντής στο Δ η ­
μοκρατικό στρατό της Ισ π α ­
ν ία ς. με στολή τσολιά.

Ν ίΚ Ο Σ
ΣΤΑΜ ΑΤΑΚΟΣ:
Ε λ λ η ν ο α μ ερ ίχα ν ό ς
εθελο­
ντής α π ό το Σ π ρίγκ φ ίλδ
Μ ασσ αχουσέτης.

Θ ΕΟ ΔΩ ΡΟ Σ ΠΑΓΚΑΛΟΣ:
Ε λ λ η ν ο α μ ερ ίχα ν ό ς
εθ ελο­
ντή ς α π ό την ανατολική
π λ ευ ρ ά της Ν . Υ όρκης.

Ε. Α ίΒ Α Λ Η Σ : Ε θελοντή ς
α π ό τη Λ υώ ν της Γαλλίας

Ε Υ Α Γ Γ Ε Λ Ο Σ Σ ίΕ Ρ Γ ίΟ Υ :
Α π ό τη Λυιίίν της Γαλλίας

Κ Ω Σ ΤΑ Σ
Κ ΕΛΕΗΕΚΗΣ:
Ε θελοντή ς στην [σ π α νία

Π Ω Ρ Γ Ο Σ Ρ Α ίΣ Η Σ : Ελλη
ν ο α μ ερ ίκ α ν ό ς εθ ελοντή ς, μέ­
λος του «Σ πάρτακου^ Ν .Υ .
Κ ατάγεται α π ό την Ά ν δ ρ ο .

Α Γ Γ Ε Λ Ο Σ Α Γ Γ Ε Λ Η Σ : Μέλ ο ς του «Σ πάρ τακ ου» Ν.
Υ όρκης. Κ ατάγεται α π ό την
Π άρο.

Μ Π ΙΛ ΝΙΚ: Κ ύ πρ ιος εθελον τ ή ς α π ό τ η Ν . Υ όρ χη .

Κ ύπριοι εθελοντές: Α ντ. Μ ίχαη λίδης χ α ι Ιά χω δ ο ς Κ ούμουλος. Ο π ρώ τος μέ­
λ ο ς του σ υ μ β ο υ λίο υ της π α γ χ υ π ρ ία χ ή ς αδελφ ότη τος Ν έα ς Υ ό ρ χ η ς χ α ί ο δ εύ ­
τερ ος δ ρ α στή ρ ιο μέλος του ελλη νίχού τμήματος της ορ γα νώ σ εω ς των ανέρ γω ν
« Γ ου ώ ρ χερ ς Α λλάίίανς». Στη μέση ένα ς Ισ π α ν ό ς στρατιώτης.

Ό μ ιλ ο ς Ε λλήνω ν εθελοντώ ν στην Ισ πα νία , ί) Δ . Σ α χα ρ έλ ο ς, 2) Γ ιά ννη ς Σ ιγα ­
ν ό ς , 3) Κ. Σ α μ α ρ ά ς, 4) Γ ιά ννη ς Β ώ χο ς, 5) Γεώ ργιος Π α π α χώ σ τα ς, 6) Γ ιά ννης
Κ α ρ α γίά ννη ς, 7) Π . Μ ί,χαηλίδης.

Ο μ ά ό α Ε λλή νω ν εθελοντώ ν σε ώ ρα α ν α π α ύ σ εω ς, χ ά π ο υ στο Ισπανί,χό μέτω-

Ε λ λ η ν ο α μ ε ρ ίχ α ν ο ί εθ ελοντές. Στη σει,ρά, Π . Μ ίχαη λίόη ς α π ό τη Φ ίλα όέλφ εία ,
Λ ο ύ η ς Π ρι,όΰολος. Σ τέφ α ν ο ς Τ σ ερ μ έγχα ς x a t A . Κ α ρ α γίά ννη ς (χα θ ίσ τ ό ς).
Κ αί Οί τρεις α π ό τη Ν έα Υ όρ χη .

Α Ν Τ Ω Ν ΙΟ Σ
ΝΤΟ Υ ΡΗ Σ:
Μ έλος της α δ ελφ ότη τα ς Π ολυμ αρίτώ ν Ν .Υ . χ α ί του
« Σ πάρ τα κ ου».
Κ ατάγεται
α π ό τη Μ υτιλήνη.

ΣΠΥ ΡΟ Σ
ΓΕΩ ΡΓΑ Κ Ο Σ :
Μ έλος του τμήματος της
Ν α υ τερ γα τίκ ή ς
Ε νώ σεω ς
Ε λ λ ά δ ο ς Ν . Υ όρκης. Κ ατά­
γετα ι α π ό την Κ εφ αλω νίά.

Γ ΙΑ Ν Ν Η Σ Σ ΙΓ Α Ν Ο Σ : Α'ϊίω μ α τίχός του
Ελληνικού
στρατού χ α ί α ρ χη γός του λ ό ­
χου τω ν Ε λλήνω ν εθελοντώ ν
«N ix o c Ζ α χα ρ ίά δ η ς-.

Ο
y
Κ Ω Σ ΤΑ Σ Χ Α Λ Ε Π Η Σ : Μ έ­
λ ος του «Σ πάρ τακ ου» Ν .Υ .
Κ ατάγεται α π ό τη Σ άμο.

Α Ρ ΙΣ Τ Ε ΙΔ Η Σ
ΧΑΤΖΗ Σ:
Κ ατάγεται α π ό τη Λ εμεσσό
της Κ ύπρου.

Λ. Κ Α Ρ Α Π Α Ν Μ ΙΣ
τη Ν έα Υ όοχη.

A .w

,

y

ΓΕΩ ΡΓΙΟ Σ Κ Ο Υ Ζ Η Σ : Έ λ ­
λη να ς να υτερ γά τη ς. Π ολέμ η ­
σε στις τ ά ξεις του λ ό χο υ «Ν.
Ζ α χα ρ ίά δη ς» της Δ ιε θ ν ο ύ ς
Μ εραρχίας.

Σ Ο Φ Ο Κ Λ Η Σ Σ Α Λ ίΓ Κ Α Σ :
Ε λ λ η νο α μ ερ ίκ α νό ς
εθ ελο­
ντή ς. μέλος του «Σ π ά ρ τα ­
κου» Ν . Υ . Κ ατάγεται α π ό τη
θράχη.

Ν.
Μ Ι .)Α Λ ()Ο ΙΚ .()Ν ('
ΜΟΥ :
Ε λλη νοα μ ερίχα νός
εθελοντή ς, μέλος του σ υ νδ έ­
σμου «Ν. Κ ουντουράκης"
του Π ίτσ μ π ου ρ γχ.

I. Χ Α Τ Ζ Η Λ Α Ο Υ : Ε θ ελ ο ­
ντής α π ό την Ν . Υ ό ρ χη . Κατετάχθη α π ό τ ο υ ς π ρώ τους.
Μ έλος του Λ ίνκ ο λ Μ πατάλιον.

Γ ΙΑ Ν Ν Η Σ
ΤΣΑΝΑΚΑΣ:
Ε λ λ η ν ο α μ ερ ιχα ν ό ς
εθ ελ ο ­
ντή ς. μέλος του «Σ π ά ρ τα ­
κου» Ν. Υ. Κ ατάγεται α π ό το
Β όλο.

Μ Α Ν Ω Λ Η Σ Α Ρ Κ Α Σ . Μ έ­
λ ο ς του Ε κ π α ιδ ευτικ ού Σ υ ν ­
δέσμου «Π ρ ω τοπ όρ ος» του
Μ π ρ ο ύ χ λ υ ν Ν .Υ . Κ ατάγεται
α π ό την Π άρο.

Α . Κ Α Λ Λ Α ΙΤ Ζ Η Σ :
να ς εθελοντής στο
στρατό της Ισ π α ν ία :

Μ ΙΧ Α Η Λ Σ Ο Φ ΙΑ Δ Η Σ : Ε ­
θ ελοντή ς στην Ισ π α ν ία , κ α ­
τάγεται α π ό τη Ρ όδο.

Π Ε ΙΡ Ο Σ Π ΡΩ Τ Α Γ Ο ΡΑ Σ :
Μ έλος του «Σ πά ρ τα χου»
Ν .Υ . χ α ί του συνταχτικού
π ρ οσ ω π ικ ού της εφ η μερίδας

Ε λλη ­
λαϊκό

"Ε-.ιιποό:".

Φ ΙΛ ΙΠ Π Ο Σ Π Λ Π Π Α Σ : Ελλ η ν ο α μ ερ ιχ α ν ό ς εθελοντής,
γεννή θ η χ ε στη Ν. Υ όρκη.
Έ π εσ ε στις μά χες της Χ α ρ ά μας. έξω α π ό τη Μ αδρίτη.

ΓΕΩ ΡΓΙΟ Σ
Π Α Ν Α Γ ΙΩ ΤΟ Υ : Υ π ο λ ο χ α γ ό ς π υ ρ ο 6 ο λητών του «Τομ. Μ ούνυ
Μ π α τά λιον».
Ε θελοντή ς
στον Ισ π α νικ ό στρατό. Κ α­
τάγεται α π ό τη Δ ω δ εκ ά νη σ ο.

Σ Τ Ε Λ ΙΟ Σ Τ Ο Π Ο Λ ΙΑ Ν Ο Σ :
Κ ατάγεται α π ό την Κρήτη.
Ε θελοντή ς α π ό τους π ρ ώ ­
τους, πήρε μ έρος σ' όλες τις
χ υ ρ ιότερ ες μά χες. Μ έλος του
«Σ π ά ρ τ α κ ο υ « Ν .Υ .

Ο μ ά ό α Ε λ λ η νοα μ ερ ίχα νώ ν εθελοντώ ν. Στη σειρά: Μ. Θ ω μ αίόη ς, Γ ιά ννης
Τ σ α ν ά χ α ς, Π ήτερ Τ ζω ρ τζ χαι. Στη6 Σ τή δενσον (χαθί,στός). Ό λ ο ι α π ό τη Ν .
Υ όρχη.

Α π ό αριστερά: Σ. 'Γ ο π α λ ίά νο;. Βρεττός (χα θ ίσ τ ό ς) χ α ί Α ν α γ ν ω τ ό π ο υ λ ο :
Ό ρ θ ι ο : στη μέση ο Σ ερ δ έντια . Δ α λ μ α ντός.

ΙΣ Π Α Ν ΙΑ
ΣΤΗΝ
ΠΈΣΑΝΕ
ΠΟΥ
ΟΙ ΕΛΛΗΝΕΣ

ά if'à

<ο^
^ë6

ί- < ρ

^ .. s
< < -5

Ζ Η 2*
ΕΖX

Ο μ ά δ α κ υπ ρ ίω ν εθελοντώ ν. Στη σ ειρ ά , ο Μ πίλ Ν ιχ. ο λ ο χα γό ς Ν ίκ ολ α ίδη ς, ο
Σ ακα λή ς με το « Ε μ π ρ ός», ο Α ν δ ρ έ α ς Μ ίλτίάδου καί ο Θ εο δ ο ύ λ ο υ . Ό λ ο ι α π ό
τη Ν έα Υ ό ρ χη .

Ο υ π ο λ ο χ α γ ό ς Ν. Π Α Π Π Α Σ καί ο Γ. Γ1ΗΤΕΡ (Γ Ε Ω Ρ Γ Α Λ Η Σ ). Ο πρ ώ τος
α π ό τη Ν . Υ όρκη κ αί ο δεύ τερ ος α π ό το Μ ακ ή σπορ τ, ν εα ρ ο ί Ε λλη νοα μ ερ ίκ α ν ο ί εθελο ντές του λ α ϊκ ού στρατού Ισ π α νία ς.

Α π ο τον Ελληνικό λ ό χο « Ζ α χα ρ ίά δ η - στην Ισ πα νία . Ο λοχα γός Γ ιάννης Σ ιγ α ­
ν ό ς του ελληνικού λ όχου «Ζ α χα ρίά δη ς» αριστερά. Γ ιάννης Μ αργαρίτης, στέ­
λ εχο ς του ίδιου λ ό χο υ , στη μέση καί δ εξ ιά ο π ολίτικ ός κομισ άριος του «Ζ α χαρίάδηο Δ ημ . Π έρ ρ ος, ο ο π ο ίο ς σκοτώ θηκε στις μάχες του Μ πελτσίτ, π ε ρ ιφ έ ­
ρ εια Α ρ α γ κ ό ν .
Γ1. Μ ΙΧ Α Η Α ΙΔ Η Σ : Μ έλος του «Σπάρτακου** Φ ίλαδελφ είας καί ο συνδετικ ός
κ ρ ίκ ο : μεταξύ όλω ν των εθελοντώ ν της Ισ π α νία ς, με ομά δα Ισ πα νοπ α ίδ ω ν.

Ο Ε. Α ί6 α ζή ς α ρισ τερά χ α ί ο Ε υ ά γ γελ ος Σ τεργίου α π ό τη Λ υώ ν της Γ αλλίας
σε στρατιω τικό ν οσ οκ ομ είο.

Επιλογή από τις αφίσσες που κυκλοφόρη­
σαν στη διάρκεια του Ισπανικού εμφυλίου
πολέμου

«Ε ργάτες, αγρότες, στρατιώ τες, δια νοούμενοι, ενίσχύστε τις γραμμές του κομμουνισ τι­
κού κόμματος».
Τ οιχοκολλοΰν οί κομμουνιστές.

ΑΜίΜΜ. AC P'« MPfPWM 34 fUMM a m
«Ο ι Π ο λ ιτο φ ύ λα κ ες σε χ ρ ειά ζο ντ α ι» , λέει στην χ α τα λ ο ν έζίχ η γλώ σσα η α φ ίσ α . ενώ στο
δ ά θ ο ς κ υ μ α τίζο υ ν ο ί ση μαίες της χ α τ α λ ο ν ία ς, η μ α υ ρ ο χ ό χ χ ίνη της Γ ενίχή ς Σ υ ν ο μ ο σ π ο ν ­
δ ία ς ερ γατώ ν χ α ί η χ ό χ χ ίν η των κομμουνιστώ ν.

« π ρ έπ ει ν α δώ σουμε το τελικό χτύ π η μ α », δ ια τρ α νώ νει η Γενική Σ υ ν ο μ ο σ π ο ν δ ία Ε ργα
τώ ν.

YUDA

DE

ÛEFEHSA

DE A

«Αραγχονέζοί! To Α ρ α γχόν σ α : ϊη τά εί δ ο η θ εκ ί-. τοίχοχολεί το Σ ί'μοούλίο Υ.-τίράοπίσης του Α ρ α γχόν.

«Α ντιφ α σ ίσ τες, π ειρ α τικ ά χαρά6ί,α χ τυ π ά νε τις α χτές μας», α ναχοι,νώ νεί το Τ ο π ίχ ό Σ υμ6ούλι,ο της Β α λ έ ν θ ια , ότα ν τα γερ μ α νικ ά χα^ ιταλικ ά χαρά6ι,α χτυ π ο ύ σ α ν τη Μ ά λα γγα .

« Α ρ χισ τρ ά τη γος». Δ ια κ ω μ ω δ εί α π ο κ α λυ π τικ ά η α φ ίσ α με τη νεκ ροκ εφ αλή καί τον α γ κ υ ­
λω τό σ τα υρ ό. Της Ε π ιτ ρ ο π ή ς Υ π ερ ά σ π ισ η ς της Μ αδρίτης.

«Η π α ιδ ε ία είνα ι ένα ό π λ ο γ ια ν α π ολεμ ήσουμε το φ ασ ισμ ό», λέει η λ εζά ντ α της α φ ίσ α ς
της Ε νω μ ένη ς Σ οσια λισ τικ ή ς Ν εολ α ία ς.

ÎAYUM!
A ίΑ*
FAMM.MM

Μ ΜΜ

(ΟΜΒΑΉΕΝΤΕί
DEL

MORTE

«Β οή θεια ! στις ο ικ ο γ έν ειες των μαχητώ ν του Β ο ρ ά » , ζητάει ο Ισ π α νικ ός Ε ρ υ θ ρ ός Σ τα υ ­
ρός.

d f i/
ΦΟΡΟΣ ΤΙΜΗΣ ΣΤΗΝ ΙΣΠΑΝΙΑ
50 ΧΡΟΝΙΑ
ΑΠΟ ΤΟΝ ΕΜΦΥΛΙΟ ΠΟΛΕΜΟ
Στο 6ι6λίο αυτό που είναι αφιερωμένο στην επέτειο για τα πενήντα
χρόνια από τον ισπανικό εμφύλιο πόλεμο, παρουσιάζεται σε μετάφραση
του Ρήγα Καππάτου η παγκόσμια γνωστή ποιητική συλλογή του
Καίσαρα Βαλλιέχο:
Ισπανία παρελθέτω απ εμού του ποτήριον τούτο
Περιλαμβάνονται επίσης δύο δοκίμια πάνω στη συλλογή αυτή, που
έγραφαν ο Τζην Φράνκο και ο Ρομπέρτο Πάολι, καθώς και το
δοκίμιο του Έντουαρντ Μαλεφάκη: Η δημοκρατική παράταξη στον
ισπανικό εμφύλιο πόλεμο.
Την εισαγωγή του 6ι6λιου, που είναι μια περιδιάβαση στη φιλολογία
γύρω από τον ισπανικό εμφύλιο πόλεμο, έγραφε ο Ρήγας Καππάτος,
ενώ ο Χούλιο Ορτέγκα συμμετέχει με το δοκίμιο: «Για μια ανάγνωση
του ποιήματος "ΙΣΠΑΝΙΑ"".
Το 6ι6λιο συμπληρώνεται με ένα σπάνιο λεύκωμα:
Οι Έλληνες που πολέμησαν και χάθηκαν στον ισπανικό εμφύλιο
πόλεμο και κλείνει με φωτογραφίες και αφίσσες της εποχής του
εμφυλίου.