You are on page 1of 196

T.C.

ANADOLU ÜN‹VERS‹TES‹ YAYINI NO: 2638 AÇIKÖ⁄RET‹M FAKÜLTES‹ YAYINI NO: 1606

TÜRK‹YE’DE SOSYOLOJ‹

Yazarlar Prof.Dr. Mehmet AKGÜN (Ünite 1) Dr. Fahri ATASOY (Ünite 2) Prof.Dr. Nilgün ÇELEB‹ (Ünite 3) Doç.Dr. Y›ld›z AKPOLAT (Ünite 4) Prof.Dr. Bayram KAÇMAZO⁄LU (Ünite 5, 6) Doç.Dr. Ufuk ÖZCAN (Ünite 7) Prof.Dr. Ertan E⁄R‹BEL - Doç.Dr. Ufuk ÖZCAN (Ünite 8)

Editör Prof.Dr. M. Ça¤atay ÖZDEM‹R

ANADOLU ÜN‹VERS‹TES‹

‹çindekiler

iii

‹çindekiler
Önsöz ............................................................................................................ vii

19. As›rda Osmanl› Türk Düflüncesi ......................................
G‹R‹fi .............................................................................................................. BATI ‹LE ‹L‹fiK‹LER VE YEN‹L‹K HAREKETLER‹ ........................................ FELSEFÎ AKIMLAR ......................................................................................... Rasyonalizm................................................................................................... ‹brahim fiinasi ........................................................................................ Hoca Tahsin Efendi................................................................................. Pozitivizm ...................................................................................................... Beflir Fuad .............................................................................................. Materyalizm.................................................................................................... UZLAfiIMCI B‹R F‹K‹R ADAMI AHMET CEVDET PAfiA ............................. DEVR‹MC‹ B‹R F‹K‹R ADAMI AL‹ SUAV‹.................................................... MUHAFAZAKÂR MEfiRUT‹YETÇ‹ B‹R F‹K‹R ADAMI NAMIK KEMAL ...... Özet ............................................................................................................... Kendimizi S›nayal›m ..................................................................................... Kendimizi S›nayal›m Yan›t Anahtar› ............................................................ S›ra Sizde Yan›t Anahtar› .............................................................................. Yararlan›lan ve Baflvurulabilecek Kaynaklar ...............................................

2
3 3 5 6 6 8 10 10 13 15 17 19 23 25 26 26 27

1. ÜN‹TE

Meflrutiyet Dönemi Düflünce Ak›mlar› ................................. 28
MEfiRUT‹YET DÖNEM‹ DÜfiÜNCE AKIMLARI............................................ ‹kinci Meflrutiyete Kadar Yenileflme Hareketleri......................................... ‹kinci Meflrutiyet Dönemi Düflünce Ortam›................................................. Osmanl›c›l›k .................................................................................................. Bat›c›l›k/Garpç›l›k ........................................................................................ ‹slamc›l›k ....................................................................................................... Türkçülük/Turanc›l›k ................................................................................... F‹K‹R AKIMLARI VE SOSYOLOJ‹N‹N GEL‹fiMES‹....................................... Özet ............................................................................................................... Kendimizi S›nayal›m ..................................................................................... Okuma Parças› ........................................................................................... .. Kendimizi S›nayal›m Yan›t Anahtar› ............................................................ S›ra Sizde Yan›t Anahtar› .............................................................................. Yararlan›lan ve Baflvurulabilecek Kaynaklar ............................................... 29 30 32 33 35 36 38 40 44 46 47 48 48 49

2. ÜN‹TE

Türkiye’de Sosyolojinin Kurumsallaflmas› ............................ 50
KOLEKT‹F K‹fi‹L‹KLER‹N KURUMSALLAfiMASI .......................................... SOSYOLOJ‹N‹N TÜRK‹YE’DE KURUMSALLAfiMA ALANLARI ................... 51 53

3. ÜN‹TE

iv

Türkiye’d e Sosyoloji

‹lk Sosyoloji Kitaplar›ndan Günümüze ........................................................ ‹lk Sosyoloji Dergilerinden Günümüze ...................................................... ‹lk Sosyoloji Derslerinden Günümüze ......................................................... ‹lk Sosyoloji Bölümlerinden Günümüze .................................................... ‹lk Sosyoloji Derneklerinden Günümüze .................................................... Sosyolojinin Meslekleflmesi ......................................................................... SONUÇ........................................................................................................... Özet ............................................................................................................... Kendimizi S›nayal›m ..................................................................................... Okuma Parças› ........................................................................................... .. Kendimizi S›nayal›m Yan›t Anahtar› ............................................................ S›ra Sizde Yan›t Anahtar› .............................................................................. Yararlan›lan ve Baflvurulabilecek Kaynaklar ...............................................

54 56 57 59 63 64 66 67 69 70 70 71 72

4. ÜN‹TE

Erken Cumhuriyet Döneminde Türk Sosyolojisi ................. 74
ERKEN CUMHUR‹YET DÖNEM‹NDE TÜRK DEVR‹M‹ ALGISI.................. 1940’LARDA KÖY MONOGRAF‹ ÇALIfiMALARI ......................................... Özet ............................................................................................................... Kendimizi S›nayal›m ..................................................................................... Kendimizi S›nayal›m Yan›t Anahtar› ............................................................ S›ra Sizde Yan›t Anahtar› .............................................................................. Yararlan›lan ve Baflvurulabilecek Kaynaklar ............................................... 76 88 92 93 94 94 95

5. ÜN‹TE

1950-1960 Döneminde Türk Sosyolojisi................................ 96
1950-1960 DÖNEM‹ SOSYOLOJ‹S‹............................................................... 1950’li Y›llarda Sosyolojide Etkili Olan Ekoller, Sosyologlar ve Eserleri ........................................................................................................... KÖY SOSYOLOJ‹S‹ ....................................................................................... KÜLTÜR DE⁄‹fiMELER‹ VE BATILILAfiMA.................................................. E⁄‹T‹M SOSYOLOJ‹S‹................................................................................... Dil Sosyolojisi Kapsam›nda Yap›lan Tart›flmalar ......................................... DÖNEM‹N BAfiAT EKONOM‹ - POL‹T‹K ANLAYIfiI .................................. ‹LET‹fi‹M SOSYOLOJ‹S‹ VE D‹⁄ER KONULAR ........................................... GÖÇ SOSYOLOJ‹S‹ ....................................................................................... Özet ............................................................................................................... Kendimizi S›nayal›m ..................................................................................... Okuma Parças› 1 ........................................................................................... Okuma Parças› 2 .......................................................................................... Kendimizi S›nayal›m Yan›t Anahtar› ............................................................ S›ra Sizde Yan›t Anahtar› .............................................................................. Yararlan›lan ve Baflvurulabilecek Kaynaklar ............................................... 97 98 99 100 103 104 105 106 107 109 111 112 112 113 113 114

......................................................................................................................... TOPLUMSAL TABAKALAfiMA VE S‹YASET SOSYOLOJ‹S‹ ..................................... GECEKONDU VE KENT SOSYOLOJ‹S‹ ......... 116 1960-1980 DÖNEM‹NDE TÜRK SOSYOLOJ‹S‹N‹N GENEL E⁄‹L‹MLER‹......................................................................................... Kendimizi S›nayal›m................................. Yararlan›lan ve Baflvurulabilecek Kaynaklar ...................... Sivilleflme Tart›flmalar›........................ OSMANLI VE TÜRK‹YE’N‹N TOPLUMSAL YAPISININ NEL‹⁄‹ TARTIfiMALARI... Küreselleflme Tart›flmalar› ve Küreselleflmenin Getirisi Olarak Melezlik............ Özet........................................ KÖY SOSYOLOJ‹S‹ ........ Okuma Parças› 2 ..... 142 TÜRK SOSYOLOJ‹S‹NDE YEN‹ YÖNEL‹fiLER ......................................................................................................................... Ulus-Devletin Sorgulanmas› .............................................. Okuma Parças› 3 ........................................................ Postmodernizmin Girifli ve Bat›-D›fl› Modernlik Tart›flmas› ........................ Özet....................................... 1980’lerde Sosyal Teorinin Dönüflümü ............................... Kimlik/Aidiyet ve Din/Laiklik Eksenli Çal›flmalar ........ A‹LE..............................................‹çindekiler v 1960-1980 Döneminde Türkiye’de Sosyoloji .................................................. 118 119 125 128 129 131 134 135 137 138 138 139 140 6........................................................................................................... ÜN‹TE ................................................................... ÜN‹TE 1980-2000 Döneminde Türkiye’de Sosyoloji ..................... ASYA......................................................................................................... Kendimizi S›nayal›m Yan›t Anahtar› ............................................................................ TÜRK SOSYOLOJ‹S‹NDE YOL AYRIMI ............................................................... Okuma Parças› ...................................................................................... De¤iflen Bilgi/Bilim Anlay›fl› ve Pozitivizm Elefltirileri ....................... S›ra Sizde Yan›t Anahtar› .................. 143 144 145 146 147 147 149 151 153 154 156 158 160 163 164 165 165 165 166 166 167 7............................................................................ 1960’lar›n Sonlar›ndan 2000’lere Baykan Sezer Sosyolojisi ................................................................................................................................................................................................................................................... Kendimizi S›nayal›m... KADIN VE GENÇL‹K SOSYOLOJ‹S‹..................................................................................................................... 1980-2000 DÖNEM‹NDE TÜRK SOSYOLOJ‹S‹NDE ÖNE ÇIKAN BAZI ‹S‹MLER ............................................ TOPLUMSAL DE⁄‹fiME VE AZ GEL‹fiM‹fiL‹K..... D‹N SOSYOLOJ‹S‹.................. Yararlan›lan ve Baflvurulabilecek Kaynaklar ................... Türk Sosyolojisinde 1980 Sonras› Dönüflümün Sosyo-Politik Temelleri ........................ 1980-2000 ARASI DÖNEMDE TÜRK SOSYOLOJ‹S‹NDE BAfiLICA TEMA VE KAVRAMLAR ................................................................................ Kendimizi S›nayal›m Yan›t Anahtar› ........................... Okuma Parças› 1 .................... S›ra Sizde Yan›t Anahtar› .....................................................

...................................................... 171 178 184 187 188 190 190 190 191 ............................................ S›ra Sizde Yan›t Anahtar› .................. Okuma Parças› ................................... Yararlan›lan ve Baflvurulabilecek Kaynaklar ......................................................................................................................................... TÜRK SOSYOLOJ‹S‹NDE DO⁄U-BATI ÇATIfiMASI........................................................................... Kendimizi S›nayal›m Yan›t Anahtar› .................. Özet ........................................................................................................................... . ‹MPARATORLUKLA ‹L‹fiK‹L‹ ‹SLAMCILIKTAN LA‹KL‹⁄E ..... Kendimizi S›nayal›m ...................................................................... ÜN‹TE Türk Sosyolojisinin Temel Nitelikleri ve Genel E¤ilimleri.......vi Türkiye’d e Sosyoloji 8................................................................................................................. 168 TÜRK‹YE’DE SOSYOLOJ‹N‹N ANA YÖNEL‹fi‹: BATICILIK TÜRKÇÜLÜK..................

Doç. M.Gör. Mehmet Akgün’e. Osmanl› Devleti’nin da¤›lma sürecinin son evresinde kristalize olmaya bafllayan sosyolojik düflünce üniversitede statü kazand›ktan sonra kurumsallaflmas› a¤›rl›kl› olarak ‹stanbul merkezli ve daha sonra da Anadolu’da aç›lan üniversitelerde bölümler kurulmas› biçiminde bir geliflim çizgisi göstermifltir. Nilgün Çelebi’ye. Yüzy›l Osmanl›-Türk düflüncesine ayr›ld›. Alper Altunay ve bas›m ifllerinde çal›flan A.Dr. Doç. Yüzy›l düflüncesini ve ard›ndan da II. Dizgi Birimine emeklerinden dolay› teflekkür ederim.Dr.Dr. Asl›han Selcen Bingöl’e ve Arfl. Fahri Atasoy’a. Ertan E¤ribel’e. Meflrutiyet dönemine bakmak gerekiyordu. Prof.Dr. Elinizdeki kitab›n son alt› ünitesi cumhuriyet döneminin siyasal k›r›lma ve geçifl dönemleri dikkate al›narak yazarlar›m›z taraf›ndan kaleme al›nm›flt›r.F. Türkiye’de Sosyoloji kitab›ndaki ünitelerin yaz›lmas›na katk›da bulunan Prof.Dr. Prof. Y›ld›z Akpolat’a. Türkiye’de Sosyoloji kitab›n›n ünitelerini belirlerken geçen yüzy›l›n bafl›nda Darülfünun’da (Üniversitede) kurulan içtimaiyat (sosyoloji) kürsüsüyle beraber geliflen sosyolojinin özellikle üniversiter çat› alt›nda seyrini ve geliflimini daha iyi anlamak için 19. Her ünitenin sonunda özet.Dr.Ö. Dr. Doç. Ufuk Özcan’a. Ça¤atay ÖZDEM‹R .Önsöz vii Önsöz Türkiye’de Sosyoloji kitab› uzaktan e¤itim yoluyla lisans düzeyinde sosyoloji program›na kay›tl› ö¤rencilere yönelik olarak haz›rlanm›flt›r. Bayram Kaçmazo¤lu’na. Arfl. ayr›ca kitab›n tasar›m›na katk›lar›ndan dolay› Yrd. D. Son ünitede Türk Sosyolojisinin Temel Nitelikleri Genel E¤ilimleri ele al›narak ö¤renciye genel bir bak›fl aç›s› kazand›r›lmaya çal›fl›lm›flt›r. Prof. Dolay›s›yla kitab›n ilk ünitesi 19. Erhan Akarçay’a.Dr.Dr. s›ra sizde ve kendimizi s›nayal›m bölümleri okudu¤unuz metinleri daha iyi anlamaya ve s›navlara haz›rlanmaya yard›mc› olacakt›r.Gör. Editör Prof.

Bat› ile iliflkiler ve yenilik hareketlerini aç›klayabilecek. 19. Anahtar Kavramlar • Hürriyet • Pozitivizm • Materyalizm ‹çindekiler • G‹R‹fi • BATI ‹LE ‹L‹fiK‹LER VE YEN‹L‹K HAREKETLER‹ • FELSEF‹ AKIMLAR • UZLAfiIMCI B‹R F‹K‹R ADAMI AHMET CEVDET PAfiA • DEVR‹MC‹ B‹R F‹K‹R ADAMI AL‹ SUAV‹ • MUHAFAZAKAR MEfiRUT‹YETÇ‹ B‹R F‹K‹R ADAMI NAMIK KEMAL Türkiye’de Sosyoloji 19. As›rda Türk düflüncesini özetleyebilecek. Dengeci ve meflrutiyetçi düflünürleri de¤erlendirebileceksiniz. As›rda Osmanl› Türk Düflüncesi . Türk düflüncesinde pozitivizmin yans›malar›n› aç›klayabilecek.1 • • • • Matbaa Ak›l Adalet Zulüm TÜRK‹YE’DE SOSYOLOJ‹ Amaçlar›m›z Bu üniteyi tamamlad›ktan sonra. Türk düflüncesinde rasyonalizmin yans›malar›n› de¤erlendirebilecek. Türk düflüncesinde materyalizmin yank›lar›n› özetleyebilecek.

Türklerin Bat›l› olarak isimlendirilen toplumlarla as›l iliflkileri. as›rdan itibaren Avrupa devletleriyle yapt›¤› her savaflta art›k topraklar alarak de¤il topraklar b›rakarak geri çekilmeye bafllam›flt›r. Anadolu’nun bat›s›nda Bizans’› yenip ‹stanbul’u 1453’te fethettikten sonra bafllad›¤› Karadeniz sahillerinin fetih ifllemini tamamlaya- . Çünkü bu savafllar her iki taraf›n birbirlerini tan›malar› için f›rsatlar yaratm›flt›r. hem bu iliflkiler neticesinde ülkemizde yap›lan yenilik hareketleri söz konusu edilecektir. ekonomik yönden art arda gelen savafllar ve isyanlarla birçok alanda geliflmeyi ve ilerlemeyi unutmufl bir Osmanl› imparatorlu¤u bulunmaktad›r. askerî. Avrupa devletlerine Osmanl›lar›n eski gücünde olmad›¤›n› göstermifltir. Bat›’n›n bilim. Ayr›ca 19. as›r Türk düflüncesi ünitesinde hem Bat›’yla olan iliflkiler. 18. as›rda Haçl› seferlerinin duraklamas› ve 1204’de ‹stanbul’da kurulan Latin imparatorlu¤unun 1261’de y›k›lmas› üzerine Bat› ile iliflkiler önemli hale gelmifltir. Avrupa ülkeleriyle iliflkiler kurarak onlar›n sözü edilen alanlardaki geliflmelerinin takip edilmesi ve gerekli yenilik hareketlerinin yap›lmas› kanaatine varm›fllard›r. as›r hakk›nda analiz yapabilme imkân› do¤acakt›r. as›rda hem yenilikçi. sözü edilen alanlarda hiçbir geliflme kaydedemeyen. Bu nedenle 19. 1299’da kurulan Osmanl› devleti. hem gelenekçi düflünceyi eklektik bir tav›rla ele al›p dengeci bir politika güden Ahmet Cevdet Pafla’n›n. e¤itim. As›rda Osmanl› Türk Düflüncesi G‹R‹fi Osmanl› ‹mparatorlu¤u 17. Türkiye Cumhuriyetinin temel fikirlerini gündeme getiren Ali Suavi’nin. afla¤› yukar› iki buçuk as›r kadar süren Haçl› Seferleri zaman›nda olmufltur. 13. günümüzde baz› fikirleri öne ç›kan hürriyetçi düflünür Nam›k Kemal’in fikirleri verilecektir. Bundan sonra Bat› kaynakl› olan felsefi ak›mlar›n ülkemizde hangi fikir adamlar› taraf›ndan hangi düzeyde temsil edildikleri üzerinde durulacakt›r. as›rdan itibaren ise bilimsel.19. BATI ‹LE ‹L‹fiK‹LER VE YEN‹L‹K HAREKETLER‹ A M A Ç 1 Bat› ile iliflkiler ve yenilik hareketlerini aç›klayabilmek. Böylece 19. askerî ve ekonomik yönden yeni hayat flartlar› yaratm›fl Avrupa devletleri karfl›s›nda. Özellikle 1683’teki ikinci Viyana yenilgisi. pedagojik. teknolojik ve ekonomik yönden bu üstünlü¤ü karfl›s›nda baz› devlet adamlar›m›z.

hayvanat bahçeleri. K⤛t ve matbaan›n keflfiyle fikirler ve hisler kolayl›kla yay›lma imkân›n› bulmufltur (Atuf. Bu nedenle Venedik ve Cenevizliler. bilim ve fen alanlar›yla toplumsal ve siyasal kurulufllar etkilenmifllerdir. 1976: 39-43). 1978: 161. Kara Mehmet Pafla’n›n Viyana’ya yapt›¤› sefer heyetine kat›lan Evliya Çelebi. medrese ö¤rencilerinin eser bulmakta güçlük çektiklerini belirterek kitap bas›m›na izin verilirse sözü edilen eksikliklerin giderilece¤ini bildirmifllerdir. Böylece Avrupa’da. rak Akdeniz’in kuzeyindeki Ceneviz hâkimiyetini sona erdirmifltir.4 Türkiye’de Sosyoloji Matbaan›n Türkiye’ye getirilmesi. isyanlar nedeniyle bir çok eserin y›rt›ld›¤›n› veya yok oldu¤unu. Türklerin bire bir iliflkide bulunduklar› ilk Bat›l› kavimlerdir (Tanp›nar. Osmanl› devletiyle anlaflm›fllard›r. III. onlar›n. güzel sanatlar. . yang›nlar. Avrupa’yla iliflkilerimizi konu edinen bir eser yazm›flt›r. 28 Çelebi Mehmet Efendi ise. yap›labilecek olas› itirazlar› göz önünde bulundurarak dinsel baz› kitaplar›n d›fl›nda lügât. Bat›’da Francis Bacon’1a (1561-1626) bafllayan bilimsel hareket. karantina yöntemleri. O. 1966: 17). edebiyat. Vankulu Lügat› ismiyle 31 Ocak 1729’da çevrilen S›hah-i Cevheri’si. askerî okullar. Bu s›ralarda Suriye ve M›s›r’da önemli ticaret imkân›na sahip olan Venedikliler. mant›k. ‹brahim Müteferrika’n›n Füyüzât-› M›knatiyye. Onlar. Kâtip Çelebi’nin Tuhfetü’l-Kibâr fî Esfari’l-Bihâr. bu eserinde. tarih. yeni fenle ve yeni teflkilatla donat›lm›fl devletler do¤mufltur. Aristo ve Gaza1î’nin fikirlerinin bir çeflit özeti olan Usûlü’lhikem fî Nizam-il-Âlem (Ülken. 1930: 36-37). 1453’ten sonra Avrupa’da bafllayan Rönesans’tan. yeni sanatla. felsefe. Müteferrika ‹brahim Efendi’yle birlikte matbaan›n kurulma gerekçesini aç›klayan Vesilet-üt-T›baa ismiyle bir risale yazarak dilekçelerini sadrazama sunmufllard›r. fieyhul ‹slâm Abdullah Efendi’ye havale etmifltir. bir matbaa kurulmas› için. co¤rafya. Avrupa’da yeni teknikler. teflrihhaneler. ziyareti s›ras›nda k›sa sürede binlerce eserin bas›ld›¤›n› gördü¤ü matbaalar› gezmifltir. 28 Çelebi Mehmet Efendi’yle birlikte Paris’e giden o¤lu Said Mehmet Efendi. bilim. as›r sonlar› bilginlerinden Vanl› Mehmed Bin Mustafa’n›n. do¤a güçlerinden insanlar›n azami ölçüde faydalanma imkân›n› haz›rlam›flt›r. yazma eserlerin ise hattatlar›n dikkatsizli¤iyle yanl›fl yaz›ld›¤›n›. 1978: 162). ö¤rencilerin kitap ve not s›k›nt›lar›n›n giderilmesine yard›mc› olmufltur. t›p ve felsefe alanlar›nda yaz›lan kitaplar›n bas›labilece¤i konusunda fetva verir. 1973:32). tiyatro ve opera gibi hiç bilinmeyen e¤lence yerleri bulundu¤unu belirtir (Berkes. rasathaneler. Damad ‹brahim Pafla bir encümen huzurunda inceletti¤i baflvuruyu uygun bulmufl ve konuyu fler’î görüflü al›nmak üzere. 1978: 158-160). Korlaelçi. ‹brahim Müteferrika’n›n çevirdi¤i Tarih-i Seyyah. l721’de gitti¤i Paris’le ilgili padiflaha sundu¤u sefaretnamesinde. bin nüsha ve ciltsiz olarak bas›lan ilk eserdir (Uzuçarfl›l›. heyet. Kâtip Çelebi’nin Cihannüma’s›yla Takvimü’t-Tevarih’i ve Nâima Tarihi gibi eserler bu matbaada bas›lm›flt›r (Uzunçarfl›l›. Bat›’yla Haçl› seferleriyle bafllayan iliflkiye ra¤men. hastaneler. Viyana ziyareti s›ras›nda oradaki ordunun. Said Mehmet Efendi. park. bilim kurullar›. 2002: 155). XVI. Kurulan matbaada. Vezir-i Azam ‹brahim Pafla’ya (1662-1730) baflvurmaya karar vermifllerdir. askerî alanda çok iyi düzenlenmifl savunmay› güçlendirici sistemleri bulundu¤unu bildirmektedir (Tanp›nar. ‹stanbul’a dönünce aslen Macaristanl› olan Müteferrika ‹brahim Efendi (1674-1745)’yle görüflüp. O. Bu fetvaya dayanarak ç›kan bir fermanla 1727 Temmuz’unda matbaa kurulur ve Türkçe eserler bas›lmaya bafllan›r (Uzunçarfl›l›. dilekçelerinde. e¤itim alanlar›nda birçok eserin bas›m›n› kolaylaflt›rd›¤› gibi. Ahmet devrine kadar. limanlar. fikir ve sanat alanlar›nda do¤urucu niteliklere sahip etkiler olmam›flt›r. O da. sanat. düzenli ve disiplinli oldu¤unu. 1976: 37-38).

D›fl ‹flleri ve Maliye bakanl›klar› d›fl›nS O R U yönetimi d›daki bakanl›klar. II. Böylece her derecedeki memurlaSIRA S‹ZDE r›n mesai ve tatil günlerinde giyecekleri k›yafetler belirlenmifltir. 1828 veya 1829’da Cerrahhane kurulmufltur. ‹slâm milletinin din görevlisi haline getirilmifltir (Berkes. Viyana. Ayr›ca sefirlikler kurulan Bat›l› ülkelerinin Londra. bu devrin yenilikleri aras›nda yer al›r. günümüzde anlafl›ld›¤› anlamda sistemli bir flekilde felsefi fikirlerin ortaya at›ld›klar› ve bir görüfl olarak en aç›k flekliyle savunulduklar› söylenemez. Yap›lacak yenilikler konusunda. 1973: 163-167). hükümet fl›nda b›rak›larak. TELEV‹ZYON TELEV‹ZYON 19. 1973: 161). Süratçi oca¤›n›n oluflturulmas›. mühendishanede verdi¤i dersler. Ünite .19. Avrupa bilim ve tekni¤iyle aç›k bir flekilde ilk buluflmas› say›l›r (Tanp›nar. III. Osmanl›lar›n. Se1im (1789-1807)’in dönemi. 1977: 336). yeni icat edilen toplar›n kullan›lmas›.1. AMAÇLARIMIZ DÜfiÜNEL‹M S O R U D‹KKAT SIRA S‹ZDE AMAÇLARIMIZ FELSEFÎ AKIMLAR K ‹ T A P A M A Ç K ‹ T A P 2 19. Özellikle mühendishane mektebinde. Mahmut (1808-1839) döneminde 1825’te Yeniçeri oca¤› kald›r›lm›fl (Berkes. Bunu gerçeklefltirmek için hem içerden hem d›flar›dan fikirler al›nm›fl. t›bbiye ve harbiyeye okur yazar ö¤renci yeD‹KKAT tifltirmek gayesiyle Rüfltiye okullar› aç›lm›flt›r (Berkes. ‹ç ‹flleri. 1976: 52-54). Berlin ve Paris gibi baflkentlerine elçiler gönderilmifltir (Tanp›nar. tophanenin ›slah› ve mühendishane mektebinin kurulmas›. 1977: 1859). yenileflme ve kurulufllar› Avrupal›laflt›rma fikrinin yerleflme zaman›d›r. 1976: 48). Osmanl› ordusunun askeri tekni¤inin yenilefltirilmesi gerekti¤ine inan›yorlar (Ülken. Bu nedenle III. Milli E¤itim’e ba¤lanm›flt›r. Sa¤l›k alan›nda karantina yöntemine geçilmifltir. Fransa. Bakanl›klar birbirlerinden ayr›lmalar›na ra¤men. O. teknolojik ve e¤itim yönünden üstünlü¤ü anlafl›ld›¤›ndan. 19. askerî alanda ordunun Bat› esas›na göre düzenlenmesi üzerinde durulur. Gaye devlet memurlar›na flekil vermek oldu¤undan esnaflar›n k›yafetleri hariç tutulmufltur (Ergin. 1848’de k›l›k k›yafette yenilikler yap›lm›flt›r. yenileflme ve Bat›l›laflma hareketlerinde ilk olarak Yeniçeri oca¤›n›n yan›nda Avrupa yöntemleriyle e¤itim gören yeni bir ordunun kurulmas› ve bu ordunun ihtiyaçlar›n› karfl›lamak için Bat›l›lar›n fenni harp kitaplar›n›n getirilmesi iflini ele al›r. gibi Bat›l› devletlerden kara ve deniz ordular› için uzmanlar istenmifltir. baz› devlet adamlar›. Asr›n önemli yenilik hareketleri nelerdir? SIRA S‹ZDE II. 1973: 142) ve yerine Asakir-i Mansure-i Muhammediye ad›yla yeni bir ordu kurulmufltur. 1973: 153-154). 1 SIRA S‹ZDE Hükümet flûras›.1977: 1856) Memurlar›n fes giymeleri kabul edilmifltir (Ergin. 1839’da II. Baron de Tott’un. As›rda Osmanl› Türk Düflüncesi 5 1699’da imzalanan Karlofça antlaflmas›yla birlikte Bat›’n›n askerî. Mahmut (1808-1839) döneminde 1825’te Yeniçeri oca¤› kald›r›lm›fl ve yerine Asakir-i Mansure-i Muhammediye ad›yla yeni bir ordu kurulmufltur. adliye iflleri yüksek meclisi ve askeri flûra dairesinden ibaret DÜfiÜNEL‹M olan üç meclis kurulmufltur. Mahmut’un emriyle çiçek afl›s› uygulamas›na bafllanm›flt›r (Berkes. Sadrazaml›k. fieyhulislâml›k. Mustafa (1757-1773) döneminde. Baflvekile dönüfltürülmüfltür. ‹ngiltere vs. As›rda Türk düflüncesini özetleyebilmek. matematiksel bilgiler alan›nda yeni ve önemli bir hareket olmufltur. as›rda Türk fikir dünyas›nda. 1828’de Askerî Kâtipler mektebiyle T›bhane mektebi aç›lm›flt›r (Ergin. ERNET kurumlar› olan medreselerin ders programlar›nda felsefeye yer Ancak ‹NTERNET . 1838’de ilkokullara ö¤retmen. Baron de Tott isimli Macar as›ll› bir Frans›z ajan padiflaha yard›mc› olur. Çünkü Tanzimat’tan önceki dönemlerde e¤itim ve ö¤retim ‹ N Tverilmifltir. 1966: 16).

fiinasi. Rasyonalizm. iyi ve do¤ru eylemin ak›lla belirlenece¤ini. Küçük yaflta Tophane kalemine giren ‹brahim fiinasi. fiinasi. tereddütle izler. Ayr›ca Paris’te kendisinden düflünsel etki ald›¤› Ernest Renan’la tan›flm›flt›r. insan hak ve hürriyetinin ak›lla sa¤lanaca¤›n› savunan felsefi görüfltür. flaflk›nl›kla. kurallar›. Bu felsefî görüflün Türk düflüncesinde.6 Türkiye’de Sosyoloji bu durum felsefeye gereken önemin verildi¤i anlam›na gelmez. sadece izleri veya yans›malar›yla temsil edilmesine neden olmufltur. 1849’da Paris’e gitmifl ve 1855’te ‹stanbul’a dönünce Meclis-i Maarif üyeli¤ine atanm›flt›r. bu geliflmeler karfl›s›nda. Babas›. Frans›z uzman Chateuneuf’tan Frans›zca dersi alm›flt›r. Sakal›n› kestirmedi¤i gerekçesiyle Ali Pafla taraf›ndan görevden al›nm›flt›r. Düflünsel faaliyetlerini kendisinin ç›kard›¤› Tasvir-i Efkâr’da sürdürür. burada T› harfine kadar bir lügat yazm›flt›r. onun. Bat›’daki anlafl›ld›¤› anlam›yla de¤il. sadece rasyonalizm. pozitivizm ve materyalizm gibi felsefi ak›mlar›n onlardaki yans›malar› üzerinde durulacakt›r. bu ülkelerin. Divan. Rasyonalizm AM AÇ 3 Türk düflüncesinde rasyonalizmin yans›malar›n› de¤erlendirebilmek. asr›n Türk fikir adamlar›n›n metotlar›. düflünülüfl ve ele al›n›l›fl flekilleri belli olan felsefe sistemlerini kendilerine has yöntemlerle ortaya koyduklar›n› söylemek do¤ru ve isabetli olmayaca¤›ndan. ‹brahim fiinasi 1826’da ‹stanbul’da do¤mufltur. hayretle. baz› flair ve yazarlarda yans›malar› üzerinde durulacakt›r. Durumun böyle oldu¤u felsefe alan›yla ilgili olarak yaz›lan eserlerin azl›¤›ndan ve hatta var olanlar›n›n da birtak›m flerhlerden ibaret olmas›ndan anlafl›labilir. fikir. ilk Bat› fliiri örne¤i say›l›r. Reflit Pafla’dan yard›m görmesi. 1870’de ‹stanbul’a dönen fiinasi. Bundan dolay› 19. bilim ve teknik yönlerinden kendi ülkesinden daha üstün ve daha ileride oldu¤unu görünce. 1966: 79-80). heyecanla. Bolulu Mehmet A¤a’d›r. Böyle bir durumda ister istemez felsefi ak›mlar›n. bu farkl› medeniyet ve kültüre sahip olan ülkelerdeki geliflme ve ilerlemelerle karfl›lafl›nca. . Bu flekilde karmafl›k düflünce ve duygular›n hakim oldu¤u ülkelerin insanlar›ndan. orada ‹brahim Efendi’den ‹slâmi bilimleri ö¤renmifltir. Ali Pafla’n›n kendisine karfl› cephe almas›na neden olmufltur. ister istemez bunlardan etkilenir ve bu geliflmeleri. Böylece geri kalm›fl bu ülkenin insan›. 1861’de ‹brahim Agah’la birlikte Tercüman-› Ahval’i ç›karm›flt›r. ilk Bat› fliiri örne¤i olan Tercüme-i Manzume’yi 1859’da yay›mlam›flt›r. Divan’›ndaki Reflit Pafla kasidesi Ali Pafla’y› k›zd›rd›¤›ndan Meclis-i Maarif üyeli¤inden al›nm›flt›r. olgun ve yarat›c› düflüncelerin do¤mas›n› beklemek biraz hayalcilik olur. kabul etme veya kabul etmeme gibi karmafl›k duygular aras›nda bocalar. Görevden al›nd›ktan sonra Paris’e gitmifltir. Hal böyle olunca felsefi düflünüfl tarz›na pek itibar etmeyen ve düflünce derinlikleri üzerinde durman›n insanl›k aç›s›ndan yararlar› oldu¤unu fark edemeyen ülkelerin insan›. do¤ru bilginin kayna¤›n›n ak›l oldu¤unu. 1871’de ölmüfltür (Ülken.

milletler. âlemin. Her ifl. ilk beyitte. her milletin lay›k oldu¤u hükümet taraf›ndan yönetildi¤i düflüncesindedir. Çal›flamayanlar. bunun rahatl›kla anlafl›labilece¤i düflüncesindedir. sorumlulu¤u o oranda hafifler. Enginün. Ak›l adaleti insani gayelere yönlendirdi¤inden. 1966: 80-82). zulmün ortadan kald›r›lmas›n› adalet temin edecektir. ‹nsan›n nefsini yenmesi ak›lla sa¤lanacakt›r. Beyitlerde o. karfl›l›kl› hak ve görev iliflkileridir (Ülken. halk› memleket yönetimine ortak edebilirse. Ona göre.19. Ak›l ve adalet. O. Emil. Akyüz. Bilgisizli¤in ortadan kald›r›lmas›n› ak›l. Rasyonel insan›n hedefi. Hükümet fikri. Dönemin insan› rasyonel insand›r. O. O. 1974: 490-492. zulmün ortadan kald›r›lmas›n› adalet temin edecektir. devletin giriflimiyle yap›l›r. sanatkarane bir flekilde Tanr› taraf›ndan yarat›ld›¤› ve bu konu üzerinde ak›l yürütme yap›ld›¤› zaman. Ona göre. sorumluluk fikrine ba¤l›d›r. ‹slâm medeniyeti gibi ak›l ve adalete dayan›r. daha fazla çal›flmak gerekmektedir. Bat› medeniyeti. bütünün hasta organlar› oldu¤undan. Bilgisizli¤in ortadan kald›r›lmas›n› ak›l. zulüm ve köleli¤e karfl›d›r. herkese eflit ölçüde yaklaflan bir hükümdar istemektedir. insan ve insanl›kt›r. Bat› medeniyetine girince gereksinimlerimiz artt›¤›ndan. adalet. yönetimi yönetimleri alt›nda tuttuklar›ndan sorumluluklar› o derecede artar. 1976: 200). Tek gaye. Tanp›nar. akl›n emrindedir. ak›l ve adalet devrini açt›¤› düflüncesindedir.1. ‹slâmîyet’in ilkelerine uygundur. Devlet ile fert aras›ndaki iliflkiler. Kaplan. Bilgisizlik ve adaletsizlik ak›l ve adaletin d›fl›na ç›kmakt›r ve yanl›fl yollara sapmakt›r. ak›lla ay›rt edilebilece¤ini. devlet çal›flamayanlara bakmakla yükümlüdür. zulmün ve köleli¤in temelinde adaletsizlik ve bilgisizlik vard›r. Hükümet. Adalet. 1987: 5-8. adalet. ona giden yollard›r. Dönem. Bütün iflleri kendisi yöneten yönetimler. Ona göre. Ki ettiler ana hükmünce adl ü hak ta’bîr Bu adl ü hakka diyânet demifl kimi âkil Tak›ld› nefs ü hevân›n bo¤az›na zincir Halâs›m› umar›m ben zamân-› adlinde Ederse akl-i reflîdin eder buna tedbîr (Göçgün. ak›l ça¤› dönemidir. Bat› medeniyeti. ak›l. Adaletli davran›larak zulmün önüne geçilebilir ve insanl›¤a hizmet edilebilir. Ünite . O. Münacat ve Kaside’lerden örnek olarak verilen beyitlerde o. . Toplum gibi toplumlardan ibaret insanl›k da bir bütündür. herkese eflit ölçüde yaklaflan bir hükümdar istemektedir. As›rda Osmanl› Türk Düflüncesi 7 Hisseder nurunu ammâ ki basîret basar› Vahdet-i zât›na akl›mca flehadet lâz›m Dilin irâdesini baflta akl eder tedbir Ki tercemân-› lisand›r an› eden takrîr Eder tasavvurunu cism-i nât›k›n tasvîr Ziyâ-y› akl ile tefrîk-i hüsn ü kubh olunur. Rejim de¤iflikli¤i düflüncesinde olmayan fiinasi. insan ve insanl›kt›r. hakl›l›k ve haks›zl›¤›n. Rejim de¤iflikli¤i düflüncesinde olmayan fiinasi. zulmün ve köleli¤in temelinde adaletsizlik ve bilgisizlik vard›r. yeni medeniyetin temeli say›l›r. ‹nsanl›¤a ancak insan›n nefsini yenmesiyle ulafl›labilir. ‹slâmiyet’in bilgisizlik devrini kapatt›¤› gibi yeni medeniyetin zulüm ve bilgisizlik devrini kapatarak. Kanun. hak ve hikmet kavramlar›na a¤›rl›k verir. 1970: 10-12. inanma ve dolay›s›yla iman etmede ak›l gücünün önemine iflaret ediyor. iyi eylemlerin ak›lla seçilebilece¤ini. bilginin ak›lla elde edilece¤ini. yeni girilen Bat› medeniyetinin temelinde ak›l ve adalet vard›r. Yeni medeniyet. hak ve hikmet kavramlar› yeni de¤erler dünyas› olarak ortaya ç›km›flt›r. zulüm ve köleli¤e karfl›d›r. bilgisizli¤in ve zulmün sona erdirilmesi demektir.

bir merkez arad›¤› kanaatindedir. insan akl›n›n bu bilgileri oluflturmas›nda. Heyet-i Âlem. Hoca Tahsin. olaylar›n ba¤l› oldu¤u ve bu olaylar›n olmas›na sebep olan sebeplerin ötesinde iliflkiler. duyumlar›m›z›n gösterdikleri eflya ile bu eflyalar›n. bir anlama kuvveti bulunmaktad›r ki. bir s›rlar âlemine dald›¤›n› belirtir. edinilen bilginin. 1308a: 1628-1629). 1861’de yurda dönen Hoca Tahsin Efendi. küçük bir mektebi medrese ve yurt kabul ederek. bir anlama kuvveti bulunmaktad›r ki. Tarih-i Tekvin Yahud Hilkat. Sami. Sami. zaman ve mekân ve onun içinde bulunanlar. 28 fiubat 1869’da ‹stanbul’a dönmesiyle sona erer (Akün. 1868’de yeni aç›lan Darü’l-fünûn’un müdürlü¤üne tayin edilir. y›ld›zlar evreniyle ilgili bir fliiri de Esâs-› ‹lm-i Heyet isimli eserinde yer almaktad›r. Bu dönemde felsefi anlamda ak›lc›l›k üzerinde en dikkate de¤er flekilde duran Hoca Tahsin Efendi’dir. Ak›l. 1862’de tekrar devlet taraf›ndan elçilik imaml›¤› göreviyle görevlendirildi¤i için Paris’e gider. eflyan›n hakikatini keflfederek kavrar ve onlar›n farkl› derecelerdeki iliflkilerini idrak eder. Hoca Tahsin. fi. bu kuvvetin. kalan ömrünü burada geçirmifltir (fi. olaylar›n ba¤l› oldu¤u veya bu olaylar›n meydana gelmesine neden olan nedenlerin ötesinde iliflkiler ve gölge varl›klar›n arkas›nda hakikatler bulur. insan zihninin derinliklerinde. Çünkü ona göre. O. 1308a: 16281629) ‹lkö¤renimini babas›ndan alm›flt›r (fi. O. 1811’de Arnavutluk’tan Çaml›k’›n Filat kazas›na ba¤l› Ninat Köy’ünde do¤mufltur (‹nal. bize sadece iflaretleriyle görünürler. bütün ilimlerin aletinin anlama kuvveti oldu¤u düflüncesindedir. düflünen. ruh ve bedenin birleflmesinden meydana gelen bir varl›k oldu¤undan. Psikoloji Yahud ‹lm-i Ahvâl-i Ruh. Sami. duyumlar›n gösterdikleri eflya ile bu eflyalar›n anlam ve keyfiyetlerine ait yüzeysel bilgilerle yetinmez. Konferans sonras› yap›lan tart›flmalar nedeniyle. akl›n. Demek ki. olaylar›n kendisinden kaynakland›¤›. insan. Mekteb-i Osmani ö¤retmenli¤i yapm›fl. Bu mecmuada. Medreselerde. 1311a: 6) Mustafa Reflid Pafla (1800-1858) taraf›ndan birkaç arkadafl›yla birlikte Avrupa dil ve bilimlerinin ö¤renimini yapmak üzere Paris’e gönderilmifltir (fi. Mürebbi-i Etfâl. Bu öyle bir merkezdir ki. illetler ve olufl kanununun sonunda bir ilk sebep. biyoloji. Akün. mana ve keyfiyetlerine ait yüzeysel bilgilerle yetinmedi¤ini. alg›layan bir varl›kt›r. Çünkü ona göre. 1998: 198. eflyan›n hakikatini keflfederek kavrar ve onlar›n farkl› derecelerdeki iliflkilerini idrak eder . Güliver Nam-› Müellifin Seyahatnamesi (çeviri). fizik. Ona göre. Esâs-› ‹lm-i Heyet. genel olarak. Akün. insan zihninin derinliklerinde. kimya. tözlerin bilgisine. O.8 Türkiye’de Sosyoloji Hoca Tahsin Efendi Hoca Tahsin Efendi. Hoca Tahsin’in. 1998: 199). Tözlerin mahiyetleri. Miratüssemâ. herhangi bir objenin bilgisine ulaflt›¤›m›z gibi ulaflmam›z mümkün de¤ildir. gittikçe geliflerek ortaya ç›kan ve olgunlaflan. ‹nsanlar›n bilgisi. duyulara üstünlü¤ünü kabul etmektedir. insan. insan. H. 1969: 1833. duyulara üstünlü¤ünü kabul etmektedir. matematik ve astronomi derslerini takip etmifltir (Ülken. ‹slâmi ve Arabi bilimleri. Bundan sonra Hoca Tahsin. onlar›n derinliklerine nüfuz ederek. 1998: 199-200). geceleri Frans›zca dersi alm›fl. Hoca Tahsin. insan akl›n›n bu bilgileri oluflturmas›nda. Onun bu ikinci Paris devresi. iliflkiler ve izlenimlerden ibarettir. yüksek okullarda. 1298b:72-76. daima hakikate ulaflmak istedi¤ini. duyularla elde edilen bilgiye inanmakla birlikte. 1966: 298. duyularla elde edilen bilgiye inanmakla birlikte. Sami. be¤enilen ve sanatkarane yap›lm›fl fleyler dairesinin meydana gelmesinde. Sami. onlar›n derinliklerine iflleyerek. Do¤u edebiyat›n› tahsil etmifltir (fi. Tahsin. Esrâr-› Abu Hava. 1871’de sanayinin teflvik edilmesi gayesiyle Darü’l-fünûn’da bir konferans verilmesini sa¤lar (‹nal. gittikçe geliflerek ortaya ç›kan ve olgunlaflan. genellefltirmesinde ve bütünü kavramada. 1308a: 1629) 1881’de vefat etmifltir. müdürlük görevinden al›n›r. genellefltirmesinde ve bütünü kavramada. iflte bu kuvvet sayesinde. 1308a: 1628) 1857’de Paris’te. gerçekli¤e uygun olmas›na ba¤l› oldu¤unu belirtir. 1969: 1834-1835). bu kuvvetin. 1296’da Mecmua-› Ulûm ad›nda bir mecmua ç›karm›flt›r. gölge varl›klar›n arkas›nda hakikatler bulur. Bu dönemde felsefi anlamda ak›lc›l›k üzerinde en dikkate de¤er flekilde duran Hoca Tahsin Efendi’dir. Nevamis-i Tabiîye (çeviri) gibi eserleri vard›r. onun tarih-i hututa dair Eklâmü’l-Akvâm bafll›kl› bir yaz›s› bulunmaktad›r. iflte bu kuvvet sayesinde. ondan ç›kar ve durmadan dönüp yine onda cereyan ederler. hakikatin ortaya ç›kmas›n›n da. Bu kuvvet böyle yapmakla. gözümüzün görüp ulaflamad›¤›.

2. Mesela d›flar›da üç adam gördü¤ümüz zaAMAÇLARIMIZ man. hükmün verilmesi. bütün duyumlar›n toplanma yeri olduklar›n› da anlayacaklard›. O. nicelik ve di¤er unsurlar›na dikkat ederek maddeden soyutlay›p o fleyden bir tüK ‹ ayr› T A olarak P mel kavram tasavvur eder. fikir. tatma. idrak. Ruh. dikkat. duyumlar›n son halkas›na ulafl›p. analiz ve sentez sonunda do¤rular›n yanl›fllardan ay›klanarak bir araya getirilip genellefltirilmesinden kaynakland›¤› ortadad›r. gelip geçici de¤il. befl duyumla alg›lanabilen aletlere gücü. flayet eski düflünürler. Ak›l. Bu sözden. kendisini bilmekten ibaret olan vicdanla bafllar. düflünceden önce duyumlama. d›fl dünyadaki cisimlerden etkilenerek birtak›m izlenimler al›r ve bu izlenimler neticesinde de ruhumuzda bilinç meydana gelir. ak›l. Görme. ikinci olarak d›fl dünyadaki olaylardan bizi haberdar eden duyumlar›. bu alg›lanabilenleri al›p d›flar›da bulunmayan ama akla uygun olarak soyutlanabilen fleylerin hepsini ortaya koyar. As›rda Osmanl› Türk Düflüncesi 9 fiayet insan akl› iyi incelenecek olursa. her fleyin nitelik. ruh bedensiz varl›¤›n› sürdürebilir. çok defa duygu ile birbirlerine benzeyen ruhsal eylemler ve kavram. ‹nsan. duyumlar›m›z vas›tas›yla. ‹nsan bilgisi. Ruhun irade dedi¤imiz fiilinin meydana gelifl ve iflleyifl flekli ki. d›fla ait his. d›fla ait his. Aç›kl›k ve seçikli¤in. O. duyum. düflünme. bu iki nitelikten tümel kavramlar oluflturur. ruhun hiç de¤iflmeyip etki edici oldu¤u. tatma. Ruh. Organlar vas›tas›yla sinirlerin. Hoca Tahsin. iflitme. Hoca Tahsin’e göre idrak›n faaliyetleri kaça ayr›l›r? SIRA S‹ZDE Görme. vicdan. haf›zan›n tereddütü. duyum üzerinde meydana getirdikleri izlenim. Ona göre. Ruhumuzda meydana gelen bu durumdan biz. Ona göre. idrak silsilesinin ucunun. Ünite . duyumlar›n as›l aleti ve yeri oldu¤unu anlad›klar› gibi. ak›l yürütme kavram›n›n. genellikle kalp ile ilgili tesirler ve de¤ifliklerle ifade edilen idrak olmak üzere üç türlü olaya yak›nd›r. birinci olarak iç idraktan ibaret olan fluur ve vicdan›. ona göre. haf›zan›n tereddütü. ama beden varl›¤›n› ruha borçludur. vicdan›n. leri ilmin tabirleridir. koklama ve dokunma olmak üzere befle ayr›lan d›fl duyular›m›z. bizim için d›flar› ile iliflkimizi sa¤layan befl kap› derecesindedir ki. fluur. bu. 2 SIRA S‹ZDE ‹drak ifllerini tespit etme hususunda aczimiz bulunmas›na ra¤men. anlay›fl. z›dd›n›n ise daima de¤iflmek üzere bulundu¤u düflüncesindedir. ruhun ben ile bende cereyan eden iliflki neticesinde de¤iflmedi¤i. ‹ç duyumun ise. Bu flekilde oluflturTELEV‹ZYON DÜfiÜNEL‹M S O R U D‹KKAT SIRA S‹ZDE AMAÇLARIMIZ K ‹ T A P TELEV‹ZYON ‹NTERNET ‹NTERNET . D‹KKAT 4. ‹nsan bilgisi. bunlar vas›tas›yla elde edilen izlenimler anlama hazinemize dahil olurlar. K›saca söylemek gerekirse. o adamlarda meydana gelen oluflta var olmad›¤› halde üç say›s›n› oluflturur. duyum vb. yarat›l›fl› itibariyle ö¤reti halinde. ruhsuz varl›¤›n› sürdüremedi¤i halde. genelleme vb. mülahaza. beden ise ölümlüdür. kendi bafl›na varl›¤›n› devam ettirebilir. ak›l kuvveti. SIRA ba¤l› S‹ZDE ise de. alg›layan bir varl›kt›r. üçüncü olarak ta duyumlar›n verdiklerinin anlama kuvvetinde h›fzedilip hat›rlanmas›n› sa¤layan haf›zay› kabul etmek gerekiyor. vicdan›m›zla haberdar oluruz. leridir. bedenin ise ancak ruh vas›tas›yla varl›¤›n› sürdürdü¤ünü anlamak gerekir. hükmün verilmesi. s›cak su ve k›rm›z› bir elbise görüp ›s› ve k›rm›z›l›¤a bakmakla. ruh ve bedenden meydana gelmifltir. vicdan. Beden. düflünen. di¤er tesirlerin tersinedir. Bizim beynimiz. fluur. kavram. D›fl dünyadaki varl›klardan. hüküm. beynin. genelleme vb. onunla temas halinde oldu¤u görülecektir. 3. dolays›z veya dolayl› olarak anlama kuvveti S O R U aletleri üzerinde meydana gelen tasavvur. hüküm ve irade gibi ruhun bütününü içerdi¤ini belirtir. Sinirler yard›m›yla beyinde meydana gelen etki ve tasavvur. geçmiflten DÜfiÜNEL‹M bugüne kadar bu hususta kabul edilenleri dört bafll›k alt›nda toplayabiliriz: 1. Mesela. beden ise gelip geçicidir. bu örnekteki gibi. ak›l Her ne kadar bütün ak›llar. dikkat. iflitme. ruh. ‹ç duyumun ise. Bu nedenle ruh ölümsüz. bizim için d›flar› ile iliflkimizi sa¤layan befl kap› derecesindedir ki. bunlar vas›tas›yla elde edilen izlenimler anlama hazinemize dahil olurlar.19. leridir. istidâl. kendini bilmekten ibaret olan vicdanla bafllar. mülahaza.1. duyum ve izlenimlerin. duygu. koklama ve dokunma olmak üzere befle ayr›lan d›fl duyular›m›z. duyumlardan hareketle sentezler oluflturabilme gücüne sahiptir. Ona göre insan akl›. ‹nsan. izler sahas›n› ve tesirler bölgesini en ince noktalar›na kadar belirlemifl olsalard›.

fizik ötesi alemden. Ona göre. alg›lanabilen parçalardan ay›rmak için. belki zihni varl›klar dedi¤imiz pekçok fertlere ad olarak verilebilir. di¤eri de faaliyettir ki. Deney ve gözlemle ilgisi olmayan her çeflit bilgiyi metafiziksel bilgiler olarak görür. Yine bu kavram armut. Maddi parçalar› tahayyül etme. O. kiraz. Pozitivizm AM AÇ 4 Türk düflüncesinde pozitivizmin yans›malar›n› aç›klayabilmek. bundan sonra da düflünme oldu¤unu” söyler (H. tikelleri ise bedensel aletlerle idrak eder. incir vb. bunlardan meydana gelen çeflitli zihinsel flekillere ve ayr›lm›fl oldu¤u kütük. incir vb. Beflir Fuad Onu iyi tan›yan Ahmet Mithat’›n bir eserinde. tasvir kuvvetinin meydana getirdi¤i. du¤u fikirleri de. 2005a: 149-155. yaprak gibi müflterek eflyas›n› görünce. ruh ile ilgili kuvvetlerin ifli. 3. bunlardan birisi idrakt›r ki. Akgün. “Ahiren vukuu intihar›nda sinnini (yafl›n›) otuz iki tahmin ettiler. olaylar›n meydana gelifl flartlar›n› inceleyerek. Fakat bencesi otuz dörtlük. türleri içeren genel kavrama da “cins” ad›n› verebilece¤imizi söyler. parçalar›n gayr›lar›n› idrak etmekten ibaret olan düflünme.10 Türkiye’de Sosyoloji ‹drak dörde ayr›l›r: 1. Pozitivizm. o da görünen alemden oldu¤u için. düflüncenin metafizik kay›tlardan ve hatta her türlü metafizik problemlerden tamam›yla kurtar›lmas›n› isteyen. . Beflir Fuad için. bunlar› bir arada toplayan “a¤aç” ortak kavram›n› oluflturur. önce duyum. akl›n. Befl duyudan biriyle alg›lanamayanlar› alg›lamak demek olan vehmetme. incir vs. bedensel flaibelerle ve hayale ait fleylerle kar›fl›k olmas›na karfl›l›k. 2. dal. Vehmin hükmünün. Otuz diyenler dahi oldu. onlar aras›ndaki iliflkilerde benzerlikler bulan ve onlar›n. bilgi ifllerinin emprik bilimler örne¤ine göre elde edilmesini esas hedef olarak gören bir felsefi ak›md›r (Korlaelçi. leri olan genel kavramlar›n her birine “tür”. ‹drak dörde ayr›l›r: 1. Tahsin. duyularla hissedilen olaylar›n d›fl›ndaki olaylarla ilgilenmeyen. birbirlerini takip edifllerinde birini di¤erine ba¤layan. ruh tümelleri bizzat. parçalar›n gayr›lar›n› idrak etmekten ibaret olan düflünme. filiz. olaylar›. vehmin de cisimsel kuvvetlerin ifli oldu¤unu belirtir. duyularla hissedilenlerle elde edilen bilgilerin d›fl›ndaki bilgilere pek de¤er vermeyen. O. Maddi parçalar› tahayyül etme. hissedilebilir olaylar› ve onlar›n kanunlar›n› deney metodu vas›tas›yla incelemeyi konu edinen. deney ve gözlem yoluyla elde edilen verilere dayanan bilgileri do¤ru bilgi olarak kabul eder. Akgün. din ve metafiziksel bilgileri. akl›n. kiraz. ‹nsan›. Birincisine teorik. Pozitivizm. Maddenin parçalar›n› idrak etmekten ibaret olan duyumlama. Maddelerin ve k›s›mlar›n. deneyle do¤rulu¤u ortaya konulmam›fl her türlü bilgiyi geçersiz kabul eden. di¤erine uygulamal› ak›l denir. 4. 4. akl›n ve vehmin ifllerini belirlerken. Maddelerin ve k›s›mlar›n. 3. Çünkü ruhun iki yönden iki kuvveti vard›r. kiraz. O. 1991b: 201-211). olaylar›n içinde kalarak. Bu ba¤lamda bak›ld›¤›nda pozitivistler. Hoca Tahsin. Befl duyudan biriyle alg›lanamayanlar› alg›lamak demek olan vehmetme. hem etki eden ve hem de etkilenen olmufl olur. her fleyde hakikat ve menfaati arayan veya özellikle zevkleri ve maddi menfaatleri ön planda tutan. di¤er hayvanlardan ay›ran bu kuvvettir. Örne¤in armut. 2002: 16-18). bu tümel kavramlar sayesinde olufltu¤unu ileri sürer. Maddenin parçalar›n› idrak etmekten ibaret olan duyumlama. “bir tek idrak›n dahi. bilgi olarak kabul etmezler. buna tümel kavramlar ad›n› verir. 1310b: 7-45. otuz befllik idi” (A. Mithat. insan akl›n›n kazand›¤› bilgilerin. sonra tahayyül etme. bu tür flaibelerden uzak oldu¤una iflaret eder. den hiçbiri olmad›¤› halde. bilgide deney ve gözlemi esas alan felsefedir. 1305a: 22) fleklindeki ifadelerinden. 2. bu kavram›n alt›nda yer alan bütün flah›slar›n her birine “fert”. Pozitivizm.leri olan a¤açlar görülünce.

Onun eserlerinde. (A. ‹lk ö¤renimini Fatih Rüfltiyesi’nde yapar (Okay. Fuad. Askerîyedeki son görevi. O. Victor Hugo’nun. Binbafl›y› Davet. ‹ki Bebek. her fleyi do¤ru olarak inceleyememesine. en parlak ve en çok ra¤bete mazhar olan parça. Envâr-› Zekâ. 1969: 75). Harbiye Levaz›mat-› Umumîyesi dairesi teftifl heyeti komisyonunda üyelik yapm›flt›r. De La Matrie (1709-1751) ve Ludwig Büchner (1824-1899) gibi filozoflar›n isimleri geçmektedir ki. fliirin bile pozitif bir niteli¤e sahip olmas› gerekti¤ini vurgulamaktad›r. 1867-1870 y›llar› aras›nda Askerî ‹dadî ö¤renimini yapt›ktan sonra. Miftah-› Usul-› Talim. Ona göre. Ceride-i Havadis. Bedreka-› Lisân-› Fransevî.1. Zira. O. Beflir Fuad.” (B. 1305a: 32) 1862-1867 y›llar› aras›nda ö¤renimini Suriye’de Cizvit Mektebi’nde sürdürmüfltür. 1852 veya 1853 y›llar›nda do¤mufl oldu¤u tahmin edilebilir. Kur’an’›. flair olmak için müspet ilimleri bilmeye gerek yoktur gibi garip bir mütalâada bulunuyorlar. Ahmet Mithat Efendi’ye yazd›¤› mektubunda. Zola’n›n. Çünkü ona göre. 1302a: 29-30) fleklindeki ifadeleriyle. Beflir Fuad. Ancak fenne uygun fikir ileri sürmek bir hayli araflt›rma yapmaya ba¤l› olup flairlerin ço¤u öyle külfete girmekten hofllanmad›¤›ndan. matematik bilimine gere¤i kadar de¤er vermemesini. Herbert Spencer. ‹ngilizce Muallimi. Victor Hugo’nun. matematik biliminden tamamen habersiz olmad›¤›n›.19. Haydarpafla Hastanesi hesaplar›n›n incelenmesine memur olarak tayin edilmesidir (Okay. Girit isyanlar› s›ras›nda oradaki eflk›ya hareketlerini bast›rmaya fiilen kat›lm›flt›r. Temele bu fikir al›nd›ktan sonra. 1969: 40). Befler. zaman zaman eserlerinde matematikten bahsetmekten çekinmemifltir. Claude Bernard. bu fikri do¤rular niteliktedir. hayallere yer vermesine ba¤lar. deney ve gözleme de¤il. Victor Hugo. Günefl. Harbiye’den mezun olduktan sonra. 1875-1876 S›rp savafllar›na. bu isimler ya materyalist ya da pozitivist görüfle sahip olan filozoflard›r. kozmografyaya ait baz› özet bilgileri ihtiva eden k›s›md›r ki. bu konuda E. Victor Hugo’nun matematik bilimine gerekli de¤eri vermemesinin nedeni. realiteye ba¤l› bilgilere itibar edilmelidir. Beflir Fuad. incelemeli ve gördü¤ünü gerçek için vas›fland›rmal› ve tarif etmelidir” fleklindeki ifadesi.Hele Ziya Pafla merhumun Terci-i Bend’inde. gerçekle ilgisi olmayan. tamam›yla hayallere dayanan edebiyat›n. ona flairlerin Newton’u gözüyle bak›labilece¤ini ileri sürer. O. O. 1969: 52-54). bu konuda Ziya Pafla’n›n Terci-i Bendi’nin dahi deney ve gözleme dayanmas› gerekti¤i üzerinde durur. deney ve gözlem yerine hayale dayal› bilgilere yer vermesidir. 1887’de öldü¤ü bilindi¤ine göre. 1871’de Harbiye Mektebi’ne girmifltir. Bernard’› örnek olarak verir. Gerçe¤e uygun olmayan bir fleyin yanl›fl kabul edilmesi gerekir. 18771878 Osmanl› Rus savafl›na. bunun münderacat› on iki yafl›ndaki mektep çocuklar›na mahsus olmak üzere yaz›lan co¤rafya kitaplar›n›n mukaddimesinde gökyüzüne ait verilen bafllang›ç bilgilere göre bile pek noksand›r. Hatta edebiyat›n bile böyle olmas› gerekir. hele bir kara cümleyi do¤ru dürüst yazamayan flairlere bak›l›rsa. Mektubat. bakmal›. Mithat. Usul-› Talim. E. Almanca Muallimi. Beflir Fuad’a göre. Emile Litre (1801-1881). Tercüman-› Hakikat ve Saadet gazetelerinde yaz›lar yazm›flt›r (Okay. . “tahayyül etmemeli. yanl›fllardan baflka bir fley getirmeyece¤i ortadad›r. Soytar› ve Cinayetin Tesiri isimli eserleri çevirmifltir. Beflir Fuad’a göre.Zola ile C. Bir Lokma Ekme¤in Tarihi. Burada Arapça ve Farsça’y› ö¤renmifltir. “. ‹ntikad ve Voltaire isimli telif eserleri vard›r. Zola’n›n sadece gözlemle yetinmedi¤ini. Ancak o. Diderot (17131784). As›rda Osmanl› Türk Düflüncesi 11 onun. Mebhas-› K›h›f ve Netayici. 5 fiubat 1887’de intihar ederek ölmüfltür (Okay. Yaveran-› Hazret-i fiehriyarî görevinde bulunmufltur. Ünite .. Haver. Frans›zca çevirisinden ö¤renmifltir. 1881-1882 y›llar›nda ‹stanbul’da kola¤as› olarak.. 1969: 40-43). Beflir Fuad. D’alembert (1717-1783). gözlemlerini deneyle kaynaflt›rarak yazar›n fikirlerini kullanmas›na genifl bir alan b›rakt›¤›n› belirtir. felsefi mesle¤ini bilmeyenlere eserlerinde isimlerini verdi¤i filozoflara bak›lmas›n› tavsiye etmifltir. Birinci Kat.

o nispette tebessümü gerektirir!. olaylara hiçbir fley ilave edilmeden do¤an›n bize sundu¤u flekilde incelenmelidir.” (B.. “hikâye-i nüvis” sözünü de¤ifltirmekle yetinmifltir (B. Victor Hugo’nun. tasvir edilmesi istenilen bir olay›.12 Türkiye’de Sosyoloji Olaylar. Hristiyanl›¤›n sona ermeye yüz tuttu¤u andan itibaren bafllam›flt›r. keyfi ve hayali olmad›¤›n›. bu metoda ba¤l› kalarak. Fuad. “. insanlar› suç ve cinayet ifllemekten men etmek için tavsiye etti¤i garip tedbir. bu hususta. yani tabiat bunlar› bize ne flekilde arz ediyorsa. do¤an›n bir çeflit sorgu hakimi olmal›d›r. ortadan kalkt›ktan sonra Hristiyanl›¤›n hüküm sürdü¤ü yerlerde. eser ve tabiî hadiseleri de¤ifltirmek. O.. Metafizik konusunda onun. deneyin önemi üzerinde dururken. Burada Beflir Fuad. kötü iflleri yapan Borgialar. Beflir Fuad. eserin flairane olan k›s›mlar› düflünürümüzden tard ile yaln›z ciddi k›s›mlar›n› h›fzedersiniz” (B. edebiyata uygulamakla. bu yola giren bir yazar›n meziyetinin küçülmeyece¤ini. flairane kelimesiyle. bir zamanlar hayat sahibi olan canl›lar hakk›nda deney yapman›n imkâns›z oldu¤unun iddia edildi¤ini. yükselece¤ini ileri sürer. kimyada.. deney ve gözleme dayanmad›¤› ileri sürülen din ve metafizi¤e pek itibar edilmemesi durumuna Beflir Fuad’da da rastlanmaktad›r. Burada onun dayana¤›n›n. “Felsefeye dair tavsiye edece¤im. T›pta Tecrübe Usûlüne Girifl isimli eserinde ortaya koydu¤u esas ilkeleri.. deney metodunun geçerli oldu¤unu. Deney ve gözlem yöntemi. basit ve bileflik inceleme vas›talar›n› kullanana tecrübe eden ismi verilir.. asl›nda bu fikrin bir dayanma noktas› bulundu¤unu. 1302a: 182-183). deney bilgili k›lar. bir çok yerlerinde sadece tabip ifadesini. Fuad. Avrupa’n›n flu andaki terakkileri ise. bunlar› zuhur ettirmek için. keyfî ve hayalî de¤il. hakikat ve do¤a dairesi çerçevesinden ç›karmadan aynen ortaya koyabilmek için. deney fikrinin. 1302a: 184) fleklinde dile getirdi¤i sözlerine yer verir. fizyolojiyi canland›ran Claude Bernard’›n. Cizvitler ilah. basit ve bileflik inceleme vas›talar›n› bunlara uygulayana gözlemci. Yeni medeniyetin kurucusu olanlar Hristiyan olmalar›na ra¤men. “deney” ise bilgili k›lar. kimya biliminin ise deneye dayand›¤›n› belirtir. Baz› olaylar gözlemlendikten sonra. bilgisizlik ve vahfletten baflka bir eser görülmemifl ve bu vahflet devri tam XIV as›r sürmüfltür. Claude Bernard’›n. deney ve gözlem yöntemine ba¤l› kal›narak incelenmelidir. Beflir Fuad. bunlar›n meydana geliflini sa¤layan sebeplerin ne olduklar›n› düflünmek. eserler mütalaa edildikten sonra. kimi aforoz edildi” (B. yani tabiat›n bize arz edemedi¤i. Gözlem gösterir.. Fuad. tam tersine artaca¤›n›. ‹ncil’den habersiz miydiler?. Zola. meslekleri Hristiyanl›¤a ayk›r› görüldü¤ünden zamana göre. Bundan dolay› her hangi bir olayla ilgili olarak birden bire akla gelen faraziyelerin gerçe¤e uygun olup olmad›klar›n› araflt›rmak için deneye baflvurulur. Deney yapan. Fuad.. ancak bu iddian›n geçersizli¤ini Claude Bernard’›n ortaya ç›kard›¤›n›. bir deney basit olabilir ama unutmamak gerekir ki bu basit deney bile bir gözlemin sebep oldu¤u bir fikre dayanmaktad›r. O. söz konusu flahs›n fizyolojiye uygulad›¤› metotla baz› gerçekleri keflfederek gösterdi¤ini belirtir (B. 1302a: 184-187). Pozitivizmde. sözüyle. 1302a: 119-121) fleklindeki fikirlerini kendisinin. gözlem ve deneye dayanan bilimlerin esas›n› oluflturur. öylece incelemek için. gözlemlenen evrenin. 1302a: 20) demektedir. her kulübeye Tevrat veriniz. Claude Bernard’›n. En müthifl cinayeti. tamam›yla do¤rudan do¤ruya realiteyle ilgilidir. O. yine Claude Bernard’a dayanarak.Köylere ‹ncil ekiniz. “. Ona göre. Yunan ve Roma medeniyeti. tabiat›n sorgu hakimidir” sözünün oldu¤unu düflünebiliriz. Beflir Fuad’a göre. herhangi bir maksatla.Bendenizin fikrince filozof unva- . “Eser ve olaylar› de¤ifltirmeksizin. metafizi¤i kastetmektedir. Fuad. durum ve flekillerde. astronomi biliminin gözleme. Bu fikir ve görüfllerini delillendirmek için o. bu husustaki görüfllerine delil olarak verir. “gözlem” gösterir. ne kadar bilgi ve incelemeye ihtiyaç bulundu¤u hesaba kat›ld›¤›nda.. ‹ncelenmesi gereken olay. kimi iflkenceye tabi tutuldu. “Tecrübeci.

1973: 205-206. Materyalizm A M A Ç 5 Türk düflüncesinde materyalizmin yank›lar›n› özetleyebilmek. Avrupai nitelikte aç›lan T›bhane Mektebi’nin kütüphanesi. Meflrutiyet’ten sonraki y›llarda pozitivist ve materyalist düflünce dünyas›na ba¤l› oldu¤u bilinen Baha Tevfik. idari. Ona göre metafizikle ilgilenmek insan› fenden ve dolay›s›yla bilimden uzaklaflt›r›r. maddecilik düflüncesini benimseyerek yegane varl›¤›n madde oldu¤unu. 2005a: 16-20. Materyalizm. zihinsel ve tabiatüstü hiç bir fleyin olmad›¤›n›. Medreselerin eski önemini kaybetmesi. Baron d’Holbach (1723-1789)’›n “Sisteme de la Nature” ünün oldu¤unu. özünün ve temelinin maddede bulundu¤unu.19. 19. Medreselerin eski önemini kaybetmesi. Bu durum 1860’larda materyalizmin ülkemize girmesi için gerekli flartlar›n haz›rland›¤›n› gösterir. gibi baz› alanlarda. Hoca Tahsin’le ilgili olarak. . her fleyin hareket halindeki maddeyle veya madde ve enerji ile aç›klanabilece¤ini. Dr.. Ahmet Nebil. Ünite . devletin yenileflme gayesiyle yeni e¤itim kurumlar›n› açmas›na neden olmufltur. Meflrutiyetten sonra Maarif Meclisi üyeli¤ine getirilmifl ve ‹stanbul Maarif Müdürlü¤ü görevinde bulunmufltur (Korlaelçi. ruhun ölmezli¤i inanc›n›n imkâns›zl›¤›n›n gösterildi¤i k›s›mlar›n›n. ülkemizde de. maddenin d›fl›nda zihinsel ve do¤aüstü hiçbir gücün bulunmad›¤›n› kabul eden felsefe anlay›fl›d›r. askerî.?: 189. Ancak II. Celal Nuri ‹leri gibi düflünürlerin onun takipçileri oldu¤u ifade edilebilir. çünkü Littre gibi. as›r. Auguste Comte gibi bir çoklar›n› yetifltirdi. Ancak XIX. bütün niteliksel farkl›l›klar›n niceliksel farkl›l›klara indirgenebilece¤ini (Runes. Dr. Akgün. As›rda Osmanl› Türk Düflüncesi 13 n›na lay›k olanlar. ö¤renciler taraf›ndan okundu¤unu görünce flafl›rd›¤›n› (Berkes. Korlaelçi. özellikle Tanr›’n›n olmad›¤›. 1826’da. As›r Türk ayd›nlar› üzerinde etkisi oldu¤unu söylemek biraz zordur. Frans›z sefiri Mac Forlane. II. Hukuk Mektebinde hocal›k yapm›fl. Beflir Fuad’›n. Subhi Edhem. Servet-i Fünun dergisinde pozitivist düflünürler tan›t›lm›fl ve onlar hakk›nda bilgiler verilmifltir. Meflrutiyet’ten sonraki y›llarda pozitivist ve materyalist düflünce dünyas›na ba¤l› oldu¤u bilinen Baha Tevfik. bu sebeple filozoftan mahrum olmaz. yukar›da da ifade edildi¤i gibi yenilik yapma zorunlulu¤u hissedilmifltir. Subhi Edhem. maddi ve manevi gerçekli¤in. 2002: 175-180). 19. o s›ralar›n fikrî modas›na uygun olarak zamanla materyalist anlay›fltaki kitaplar› içeren bir kütüphane haline gelmifltir. yüzy›lda. Avrupai nitelikte aç›lan T›bhane Mektebi’nin kütüphanesi. Akgün. Çünkü bu dönemde. Niyazi Berkes. bu kabilden olan fleyler hariçtir -vak›f olmak ve bu vukufunu ciddi eserleriyle ispatlam›fl olmak gerekir. 1826’da. Akgün.1. 1993c: 49-52) kabul eder. 1973: 210) demektedir. . her fleyin yegane sebebinin madde oldu¤unu.” (B. madde d›fl›nda hiç bir cevherin bulunmad›¤›n›. Milli E¤itim Teflkilat›nda görev alan hocalardan Ahmet fiuayb (1876-1910). bu kütüphanede. bu kitaptan da. 2005a: 82-83) belirtiyor. Avrupa’da o zaman çok moda olan Ludwig Büchner’in yazd›¤› Madde ve Kuvvet adl› eserin Frans›zca çevirisinden çok etkilenen bir kifli olmufltu” (Berkes. Ancak II. Beflir Fuad’›n. Ahmet Nebil.. Materyalizmin Avrupa’da h›zl› bir flekilde yay›ld›¤› 19. Ulum-u ‹ktisadîye ve ‹çtimaîye Mecmuas› gibi dergiler de bu fikirlerin tan›t›ld›¤› dergiler olmufltur (Korlaelçi. Fuad. devletin yenileflme gayesiyle yeni e¤itim kurumlar›n› açmas›na neden olmufltur. Bat› dünyas› tesirlerine aç›lmam›z ve onlarla iliflkilerde bulunmam›z. Abdullah Cevdet. o s›ralar›n fikrî modas›na uygun olarak zamanla materyalist anlay›fltaki kitaplar› içeren bir kütüphane haline gelmifltir. materyalist fikirlere karfl› bir ilginin do¤mas›na neden olmufltur. pedagojik vb. 1302a: 31) demesi konuya bak›fl›n› yeteri derecede ispatlamaktad›r. Materyalizm. o da. 2002: 161. zaman›nda mevcut olan ilim ve fenlerin hepsine -metafizik gibi fleyleri ilimden saymad›¤›m için. As›r Türk ayd›nlar› üzerinde etkisi oldu¤unu söylemek biraz zordur. Abdullah Cevdet. 2002: 379). Celal Nuri ‹leri gibi düflünürlerin onun takipçileri oldu¤u ifade edilebilir. bilimsel. “Dogmalara karfl› ve düflün özgürlü¤üne dönük materyalist felsefelere e¤ilimli Bektafliler gibi.

materyalist anlay›fllardan o s›ralarda ayr› görülmeyen evrimcili¤e daha yak›nd›r. as›l hüner. Befler adl› eserinde. 1303c: 66) vurgular. âlemler be¤enilmifl seçilmifltir. dikkat ve hayretimizi celb edecek birtak›m yüksek meseleleri ihtiva etmemifl olsun. baz› yerlerde zaman zaman mu¤lak ve kaçamak ifadeler kullanarak. gerek özele ve gerekse genele ait olsun.. O. bunlar›n fiziksel ve kimyasal unsurlardan ve belki de. evren kitab›n›n. Niyazi Berkes’in bu ifadelerinin kesinlikle do¤ru oldu¤u söylenemez. Hoca Tahsin’in fikirleri.. Bunlar t›pk› flairin yapt›¤› gibi flairane sözlerle tasvir edilmemelidir.. O. sahip oldu¤u fikirlerinin. Tahsin. M. Tahsin. Fuad. M. Naci. O Mevlâ’n›n sanat kitab›nda. bu eseri. Hoca Tahsin fikirlerini verirken. sanki materyalist anlay›fla sahipmifl gibi bir izlenim b›rakmas›na ra¤men onun için saf anlamda materyalisttir denilemez. Beflir Fuad. “Kaderin yüksekli¤i gök cisimlerinin hakk›nda oldu¤u gibi. Bütün bu bilgiler dikkate al›nd›¤›nda. inanc›n›n sa¤lam oldu¤unu gösteren ifadeler bulunmaktad›r. o fleyden hayrete flayan. “Âlemde hiçbir fley yoktur ki. baz› yerlerde zaman zaman mu¤lak ve kaçamak ifadeler kullanarak. Hatta o.. Fuad. biyolojide.14 Türkiye’de Sosyoloji Hoca Tahsin fikirlerini verirken. anatominin ilkelerinin evrim geçirdi¤i s›ralarda gösterdikleri neticeleri. fluurlu bir flekilde materyalizmi savunmad›¤›n›. 1304b: 71) derken de Büchner’in fikirlerine kat›lmaktad›r. “Mevcudat›n herhangi birini inceleyecek olursak her fleyden önce iki fley dikkatimizi çekecektir: Madde ve Kuvvet! fiu iki kelimenin haiz oldu¤u önemi takdir edebilmek için o isimle zuhur eden bir kitab›n felsefe alemince yeni bir tarih oluflturdu¤unu beyan etmek yeterlidir” (B.Muvaffakiyet veren Mevlâ’n›n çal›flmalar›na yard›mc› olmas›yla. Darwin (18091882)’in. istifadesi gerekli bir veya birkaç yön bulunabilir. bu fliirinde. Madde ve Kuvvet isimli eserini okumufl olmas› muhtemeldir. sadece mihanikî unsurlardan ibaret oldu¤u görüflünü . ancak baz› fikirleriyle.. bundan maddenin özelli¤i ile atomlar›n hareketlerinin özel bir fleklini almas› gerekti¤ini (B. 1311a: 24-27) demektedir. Ancak bu flekilde hareket edildi¤i takdirde. Hakk›nda apaç›k Kur’an âyetleri indirilmifltir. Ludwig Büchner’in Madde ve Kuvvet isimli eserinden al›nm›flt›r. her bir sahifesinin bir mucizeye iflaret oldu¤u fikrini benimsedi¤i için. pozitivist bir bilim anlay›fl›na sahip oldu¤unu söyleyebiliriz. do¤a ve evren kitab›n›n gerçekleri meydana ç›kar›labilir. varl›klar›n oluflumuyla ilgili fikirlerinin gelifltirilmesiyle. gözlemlenen varl›klar›n. 1973: 212) ve “Hoca Tahsin. 1304b:79) der. “‹flte bunlar› heceleyip manas›n› anlamaktan ibarettir” (B.Özetle aç›klamas›n› dinle ne hayret vericidir. o varl›¤›n meydana gelifli ve yaflay›fl› hakk›nda bilgi sahibi olmaya çal›flmal›d›r” (B. sanki materyalist anlay›fla sahipmifl gibi bir izlenim b›rakmas›na ra¤men onun için saf anlamda materyalisttir denilemez. bu ifadelerinin hemen arkas›ndan. Ayr›ca onun Esas-› ‹lmi Heyet isimli eserindeki fliirinde. Çünkü o. Çünkü o s›ralarda. yarat›lma olay›n›n aç›klanabilece¤i kanaatine sahip bulunmaktad›r (H. M. Naci.. Acizane Tahsin. Yine o. Beflir Fuad’a göre. fiöyle ki.. ikmâle muvaffak oldu itinayla. Onun. bu felsefe anlay›fl›n›n ülkemize girmesi için gerekli zemini haz›rlad›¤›n› söyleyebiliriz. Çünkü o. bu ifadeler. Türk fikir dünyas›nda okumayan hemen hemen hiç yok gibidir. “Tahsin Efendi’nin Paris’de bulundu¤u s›rada materyalist denebilecek eserleri araflt›rd›¤›” (Berkes. onun.” (H. 1973: 234) fleklinde ifadeler kullanmaktad›r ki. Ludwig Büchner’in.. 1310c: 20-24). âyet ve hadislere uygun oldu¤unu göstermek üzere örnekler veriyor. evrende atomlardan günefl sistemine kadar herhangi bir fleyin tasvir edilmesi isteniyorsa. Bilimsel yönden ise. Fuad. Hoca Tahsin’in. varl›¤›na inanmad›¤› öteki dünyaya ömrünün son y›llar›n›n sefaleti içinde göçer” (Berkes. genel bir flekilde ifade etmek için hayat kuvveti deyimi biyolojide daimi olsa bile. Naci. Alimin yapt›¤› flekilde bir varl›¤›n en küçük parças›n› ele al›p mikroskopla inceleyerek.. 1304b:70) demektedir ki. Büchner’in söz konusu eseri çok moda oldu¤u için. Fuad. o.

As›rda Osmanl› Türk Düflüncesi 15 de ileri sürer. Ünite . Bolay. 1822’de Lofça’da dünyaya gelmifltir. 1979: 311-312) Veladet. (A.Dünyada ‹nsan›n Zuhuru (A. Miralay Nuri Bey’e Muhtasar. ‹lkö¤renimini burada yapm›flt›r. hemen benim de onlara. o da meydana getirdi¤i neticelerde veya kulland›¤› kuvvetlerde de¤il. 1845’te müderris olmufltur. onu baz› devlet ifllerinde kullanm›flt›r.19. ‹shak Efendi’nin ulum-› riyaziyesi gibi yeni yöntemler üzerine ulum-› riyaziye dersleri alm›flt›r. ayn› konuda. Mithat. Mithat. Örne¤in. bu yetiler bana bâkî kalacak m›? diye soru sorulursa. kendisi de ondan hesap. 1288b: 99-102. fluurlu ve sistemli olmaktan uzak materyalist. 1288e: 109-116) bafll›kl› yaz›lar›nda. Fuad. Voltaire’in bu soruya cevab›. bir bülbülü karakufl yedikten sonra. cebir. D›vardan Bir Sada. materyalist anlay›fllar› ça¤r›flt›rd›¤›ndan. Bu arada Gelenbevi’nin Burhan’›n› okumufltur. bu kuvvetleri terkip etme fleklindedir” (B. “Ruh bedenden ayr›l›nca ne olur?” diye sorulan soruya.. Mithat. düflünmek. iki benzetme aras›nda bir fark varsa da.. “. onun “insan öldükten sonra ruhu ne olur?” sorusuna verdi¤i cevaptaki sözlere itibar etmesi gerekti¤ini belirtir. Muhakkak bilirim ki. kimyasal bir fiildir. ma’nen bunlar›n tamam›yla birbirinin ayn› oldu¤unu ileri sürer. Materyalizm konusunda müphem mesajlar veren bir di¤er düflünür. Ben öldükten sonra. 1304d: 124. Mithat. Nitekim kan dolafl›m›na ait olan alet. Tavsiye üzerine Reflit Pafla’n›n çocuklar›na ders vermek üzere kona¤a devama bafllam›flt›r. Göz bilimi ise fizi¤in. O. usul-› hendese mecmuatü’l mühendisin ve oktant risalesi. bunun zaman›n zorlamalar›ndan dolay› ileri geldi¤i (B. tabiatta hüküm süren mutlak kudret. fennî makinenin en basit yasalar›na ba¤l›d›r. UZLAfiIMCI B‹R F‹K‹R ADAMI AHMET CEVDET PAfiA A M A Ç 6 Dengeci ve meflrutiyetçi düflünürleri de¤erlendirebilmek. Zira o. Tasavvuf edebiyat›yla ilgili olarak Muhiddin Arabi’yi okumufltur. niflastan›n flekere dönüflmesi olay› ise. logaritma. Beflir Fuad. 2002:183-196) hükmünün verilebilece¤ini belirtir. 1288d: 4547) ‹nsan. Bu arada flair Fehmi’nin kona¤›na devam etmifltir. ›fl›¤›n k›r›lmas› bahsine ait bir alettir. 1304d: 124) fleklindedir. Onun ruhun ölümsüzlü¤ü konusunda Voltaire isimli eserinin “hatime” k›sm›nda.‹stikbâli bilmek ve hatta ruhun ne oldu¤unu anlamak kolay olmad›. 1288c: 49-52) ‹nsan. Fuad. düflündü¤ümü anlama yetisini verdi. a¤›r suçlamalarla karfl› karfl›ya kalm›flt›r. 1839’da ö¤renimini tamamlamak üzere ‹stanbul’a gitmifltir. Kad› Mir gibi kitaplar okutmufl. Onun kendi ç›kard›¤› Da¤arc›k dergisinde yazm›fl oldu¤u baz› makaleler.1. bana hissetmek. Reflit Pafla. Fatih Camiinde derslere devam etmifl ve ö¤renimi esnas›nda ‹slâmi bilgilerin yan›nda modern bilgiler de alm›flt›r. Korlaelçi. Ahmet Mithat Efendi (1844-1912)’dir. bülbülün ötüflü bâkî kal›r m›? sorusunu soraca¤›m geliyor” (B. ‹bn Abbas’›n “Kandilin ya¤› bitince ›fl›¤› ne olur?” sorusuyla karfl›l›k verdi¤ini. Voltaire’in ruh hakk›ndaki fikrini ö¤renmek isteyenlerin. Meani. Ali ve Fuad Efendilerle yak›n dost olmufltur. Sindirim borusunda. Murat Molla tekkesine giderek Farsça dersleri yan›nda Murat Molla’dan mesnevi okumufltur. 1851’de Kavaid-i Osmaniye isimli eserinin Padiflah Abdulmecid’den bas›lmas› em- . ‹slam hikmetine uygun oldu¤unu söyler ve flayet ona z›t bir söze rastlan›rsa. Fuad. (A. (A. 1303c: 68) görüflünü benimser. “hayata ait eserlerin bir özelli¤i var ise. 1850’de Meclis-i Maarif üyeli¤ine ve Darülmuallimin müdürlü¤üne atanm›flt›r. hatta evrimci anlay›fllar vard›r. Voltaire’in bülbül teflbihinin.

1976: 159-178. uzun süre yönetim kulislerinde elde etti¤i tecrübelerden gelen iç siyaset ve insan bilgisini de eklemek gerekir. Osmanl› imparatorlu¤unun hukuksal gereksinimlerini ‹slam imparatorlu¤unun evrimini göz önünde bulundurularak yaz›lm›flt›r. 1876’da tekrar Suriye valili¤ine atanm›flt›r. tarihçi olarak da eski ile yeninin kaynaflmas› say›l›r. Bir sene sonra fiuray-› Devlet Mülkiye dairesi reis yard›mc›l›¤›na atanm›flt›r. iyi bir vesikac›d›r. kavray›c› zekay›.Buyû yazmaya bafllam›flt›r. Tarih anlay›fl›. yap›c› ve uzlaflt›r›c› bir kiflili¤e sahiptir. Tarih anlay›fl›. Avrupa’ya hayran ve medeniyetçidir. Bat›’n›n bilimsel geliflmelerine ve yeniliklerine yabanc› olmad›¤› gibi.16 Türkiye’de Sosyoloji Ahmet Cevdet Pafla. 1856’da Galata mollas› olmufltur. hacir. ‹lk adliye naz›r› olarak hukuk mektebinin aç›c›s›d›r. 1873’te Maarif-i Umumiye naz›rl›¤›na atanm›flt›r. halkla bütünleflmeyi. uzun sürmeyen Divan-› Ahkam-› Adliye naz›rl›¤›na dönüfltürülmüfltür. ri al›nm›flt›r. ibra. ikrah. çevirisini yapt›¤› ‹bn-i Haldun’un Mukaddimesi’ne dayan›r. gasp. 1855’te Tarih’in ilk üç cildini yazmas› üzerine Süleymaniye rütbesine geçmifl ve vakanüvis olmufltur. 1861’de. isimleri alt›nda 16 kitap halinde haz›rlanm›flt›r. 1966: 90-92). havale. ancak iki ay sonra ‹stanbul’a dönmüfltür. Onun tek gayesi. 1866-1868 aras›nda Halep valili¤inde bulunmufltur. tarihçi olarak da eski ile yeninin kaynaflmas› say›l›r. ‹darede. çevirisini yapt›¤› ‹bn-i Haldun’un Mukaddime’sine dayan›r (Tanp›nar. Mecelle’dir. devlet adam› s›fat›yla eski ile yenileflmenin uzlaflmas› oldu¤u gibi. rehin. 1879’da adliye naz›r› olmufltur. Cevdet Pafla. tarihçi olarak Bat›’ya borçlu oldu¤u pek fazla bir fley yoktur. araflt›r›c› özelli¤e sahiptir. Yeni kanunlar›n ço¤unun. ‹dadiler için Miyar-› Sedat ve Kavaid-i Türkiye isimli eserlerini yay›nlam›flt›r. kanun haz›rlamakta. Kurucu. Ülken. teflkilatta. ‹ç politikada hep denge unsuru olmufltur. emanet. bir halk realizmini. Bütün halinde 73 bab ve 1851 maddeden ibarettir. sat›fl. Bat›’n›n bilimsel geliflmelerine ve yeniliklerine yabanc› olmad›¤› gibi. Onun eserleri aras›nda en önemlisi hiç flüphesiz. 1857’de Mekke payesi alm›flt›r. 1865’te Kozan ›slahat›nda ve Meclis-i Hazain’de üye olarak görevlendirilmifltir. 1862’de Bosna Hersek müfettiflli¤inde. Geliflmecidir. fetvalar ve oylar aras›ndaki çeliflki ortadan kalkm›flt›r. mevcudu bilmek ay›klamakt›r. kira. ancak örf ve adeti yok sayacak geliflmecili¤in karfl›s›ndad›r. Ancak ayn› y›l Ticaret naz›rl›¤› ile ‹stanbul’a ça¤r›lm›flt›r. Onun en önemli özelli¤i ahlakl› olmak ve genelin ç›kar›n› düflünmektir. vekalet. 1886’da tekrar Adliye naz›r› olmufltur. flirket. 1885’de Rumeli-i fiarkî komiserli¤inde görevlendirilmifltir. 1895’te vefat etmifltir. hibe. kefillik. genel hükümler fleklindeki bir ön sözle. Ancak sonradan bu görevi. Bütün bunlara. 1874’de Yanya’ya tayin edilmifltir. devlet adam› s›fat›yla eski ile yenileflmenin uzlaflmas› oldu¤u gibi. halk› ve hayat› anlamaya yard›m eden yerli anlay›fl›. Kitabü’l . 1890’da azledilmifltir. 1876’da Bulgaristan’a inceleme için gönderilmifl. 1870’de atand›¤› Bursa valili¤inden al›nm›flt›r. Eser. iki meclisin birlefltirilmesiyle kurulan Meclis-i Vala’ya üye olmufltur ve ‹flkodra komiserli¤ine atanm›flt›r. 1868’de Divan-› Ahkam-› Adliye reisli¤ine atanm›flt›r. dava vb. sonlara do¤ru onda Tanzimat’a karfl› bir tepki uyanm›flt›r. medeni hayata ait hükümlerine dayan›larak yaz›lm›fl bir kanun kitab›d›r. Mecelle sayesinde eski mahkemelerdeki kar›fl›kl›k. Kitap. 1880’de hukuk mektebini açm›flt›r. ticaret ve arazi kanunlar›n›n yap›c›s›d›r. 1855’te. hem medrese ve hem de modern bilim yönünü temsil eder. Girit Ferman› komisyonuna reislik yapm›flt›r. Hukuk Fakültesi ile Mülkiyede . Ahmet Cevdet Pafla. sorunlar karfl›s›nda flafl›rmaya imkân b›rakmayan bazen en k›sa ve iyi yolu bulan akl-› selimi. Ömrünü tarafs›zl›¤a adam›flt›r. her fleyden önce bir tarihçi. sulh. 1871’de fiuray-› Devlet Tanzimat dairesi reisi ve ›slahat komisyonu üyesi olmufltur. O. yani ceza. Bu kitap. Hanefî f›kh›n› esas alan Arapça f›k›h kitaplar›n›n muamelat yani. 1875’te ikinci defa Maarif naz›r› olmufltur. Yeni bir devlet mekanizmas›n›n kurulmas›n› istemesine ra¤men. tarihçi olarak Bat›’ya borçlu oldu¤u pek fazla bir fley yoktur.

) rolleri de¤iflir. Davutpafla Rüfltiyesi’nde ve ard›ndan Medresede ö¤renim görmüfltür. M›s›r. Sonra Bursa RüfltiS O R ticaret U yesi’yle. Philippe’le Muhbir gazetesini ç›karm›flt›r. Türk Medeni Kanununun 17 fiubat 1926’da yürürlü¤e girinceye kadar Türk mahkemelerinde önemini sürdürmüfltür. 1966: 92-97). Yeni Osmanl›larla birlikte Avrupa’ya gitmifltir. Endonezya. Abdulhamit döneminde Galatasaray müdür olarak atanm›flt›r. Simav ve Filibe Rüfltiyesi’nde ö¤retmenlik. Bu f›k›h mezheplerinden en fazla akla yer vereni Hanefi f›k›h›. Mecelle. Nitekim Osmanl› fetva makamlar› bundan hareketle. yukar›da sözü edilen iki karfl›t görüfl aras›nda çözüm yollar› oldu¤unu göstermektedir. önemli yerini almaktad›r (Ülken. Bir ‹ngiliz kad›nla evlenmifltir.1. 1878 y›l›nda Ç›ra¤an Saray› AMAÇLARIMIZ bask›n›nda öldürülmüfltür. Ünite . miras hukuku vb. Cumhuriyetin getirdi¤i medeni kanun fikri o zaman da vard›.19. sorusu sorulabilir. içeri¤i nereden gelmelidir? K›sacas› ‹slami bir hukuk flekliyle yeni hayat flartlar›n›n içeri¤ini mi koymal›. M›s›r ‹slam hukuku temellerine dayan›yorsa da onlar medeni kanunlar›n› yaparken Avrupa ülkelerinin medeni kanunlar›yla karfl›laflt›rm›fllard›r. vak›flar hukuku. DEVR‹MC‹ B‹R F‹K‹R ADAMI AL‹ SUAV‹ 3 SIRA S‹ZDE DÜfiÜNEL‹M S O R U D‹KKAT SIRA S‹ZDE AMAÇLARIMIZ K ‹ T A P K ‹ T A P TELEV‹ZYON TELEV‹ZYON . Bu nedenle onlar›n hukuklar›. hukukta evrimi kabul eder. Bunlardan hangisinin baflar›l› olaca¤› sorusuna kesin bir cevap vermek güçtür. Bab-› Ali gazeteleriyle Frans›zca olarak République’i ç›karm›flt›r. kad›nlar›n hukuksal statüsü. Bu hükümler içerisinde toprak hukukunun evrimi. Pakistan Cumhuriyetleri birer medeni kanun haz›rlam›fllard›r. Paris’te Ulum. Bu durumda yeni bir medeniyet dairesi içine giren veya girmekte olan bir toplumda kültür de¤iflmelerinin h›z›na göre kurulan hukukun flekli. Arapça. Bat›’n›n efli¤inde devaml› de¤iflmeler halinde olan bir ülke için bu yeterli midir. Bu ‹slam ülkelerinden verilen örnekler. Endonezya medeni hukuku memleketin çok çeflitli örf ve adetleriyle uzlaflt›rmakta. Ulum. Galatasaray’daki müdürlük görevinden al›nd›ktan sonra Maarif naz›r› Vehbi Pafla’n›n kona¤›nda korunmufltur. gazeteden ziyade 64 sayfal›k el SIRA Sultanisi’ne S‹ZDE büyüklü¤ünde bir dergidir. Pakistan medeni hukuku tamam›yla ‹slam hukukuna dayanmaktad›r. As›rda Osmanl› Türk Düflüncesi 17 ders kitab› olarak okutulan Mecelle. Burada ‹slami hukukun tedvini ile bir Bat› ülkesinden medeni hukuk çevirisi diye karfl›t iki iddia kendini göstermektedir. bütün ‹slam ülkeleri için önemlidir. Çünkü hukuki norm ile örf ve adetin içeri¤i aras›nda sentez oran› bu flartlara göre çok de¤iflik olabilir. M. ‹lk görevi yoklama kaleminde kâtipçiliktir. Farsça. Bunu çözecek olanlar bu konu üzerinde çal›flanlar olacakt›r. LonD‹KKAT dra’da Muhbir. ‹slam hukukuna bir yumuflakl›k vermifller ve böylece yeni hükümler getirmifllerdir. sadece Türkiye için de¤il. ayr›ca Filibe’de mahkemesi reisli¤i yapm›flt›r. Acaba böyle bir alternatif o zaman ve sonra kendisini zorluyor muydu? Yoksa iki karfl›t iddia aras›nda bir orta çözüm yolu var m›yd›? ‹flte bu sorular. Bat› hukukunun flekli ile f›k›h doktrinleri halini alm›fl örf ve adetler içeri¤inin birleflmesinden do¤mufltur. icma-› ümmet vs. medeni kanun bak›m›ndan ‹slam ülkelerinin buldu¤u çeflitli çözüm yollar› üzerinde düflünmeye götürebilir. Bat› hukuku flekline göre ülke hayat›n›n örf ve adetle kar›flm›fl olan ‹slam hukukunun içeri¤ini mi koymal›? ‹slam hukukunda dört mezhepten her birinin dinsel flekil yan›nda örf ve adete verdikleri yerin (k›yas. Frans›zca ve ‹ngilizce bilir. bir çok yerde örfe s›n›rs›z yer vermektedir. Ali Suavi’nin Türkiye Cumhuriyeti’nin esas›n› oluflturan fikirleri nelerdir? SIRA S‹ZDE DÜfiÜNEL‹M 1839’da ‹stanbul’da do¤mufltur.

Esas. ‹nsan kendi bafl›na bütün gereksinimlerini karfl›layamayaca¤›ndan toplu olarak yaflamak zorundad›r. fakat ilahî gücü bütün insanlar temsil ederlerse bu cumhuriyet demektir. ahlak›na. bulundu¤u yer ve zaman›n gereksinimine. Hatta hutbelerin Arapça okunmas›na karfl› ç›kar. ‹slam’da hükümdar da ceza görür. bu nedenle Latin alfabesine geçilebilece¤ini belirtir. Çünkü ona göre ‹slamiyet puta tapmay› kald›rmak için heykeli yasak etmifltir. halifeli¤in hiçbir dinsel temeli yoktur. siyasal toplumu oluflturanlar›n bütününün hükümeti demektir. cumhuriyet yönetimleri. Ancak resmi yasak eden hiçbir ayet ve hadis yoktur. 1966: 101-113). O. Mutlak anlamdaki yapma gücü sadece Allah’a aittir. o hükümet meflru de¤ildir. Siyaset bilimi tecrübeyle ö¤renilen bir fleydir. fakat kiflilerin haklar› s›n›rs›z olamaz. E¤er toplumda görüfller dinlenmezse. mutlak idareye karfl› cumhuriyeti. Böylece o. Bu fikir. istedi¤ini istedi¤i flekilde mutlak olarak yapmak demektir. Resme karfl› olan yay›nlar›n karfl›s›nda yer al›r. Gerçek emredici ve hâkim Allah’t›r. meflrutiyet yönetimi cumhuriyete do¤ru kazan›lm›fl bir safhad›r. toplumun ç›kar› oldu¤undan toplumun can. Ona göre en bilgin Müslümanlar›n elleri halife ve sultan kanlar›na bulaflm›flt›r. Ona göre. Meflru bir yönetim. meflruluk bak›m›ndan ayn› flartlara ba¤l›d›rlar. padiflah bunlar›n hiçbiri Peygamberin vekili de¤ildir. bunlar›n birbirlerini kontrol etmesi imametin birli¤ine ayk›r› de¤ildir. kabiliyetine uygun olmal›d›r. Aile ve ümmet olmak üzere iki toplum vard›r. Ebu Bekir’e ait oldu¤unu söyler. uygulayan ve bu uygulamay› sa¤layan güçtür. Ona göre tekke ve zaviye ‹slamiyet’e sonradan baflka dinlerden girmifltir. insan üstü bir kaynaktan. Ona göre. oligarfli. Bunun en güzel örne¤i tahttan indirmedir. “Kur’an her milletin kendi dilinde okunabilir” sözünden hareketle Kur’an’› Türkçe okumak gerekti¤ini ileri sürer. insan›n kendi kendine kanun yapmak ve ceza vermek hakk›n› kim verecek? Kanun yapma gücü. Bir veya birkaç meclis kurulmas›. yap ve yapmalardan meydana geldi¤i için bu yap ve yapma emirlerini kim verecek? ‹nsanlar eflit oldu¤una göre. Onda en önemli fikirlerden biri de e¤itim ve ö¤retimde birlik fikridir. ›rz ve mal güvenli¤i haklar› vard›r. teokratik yönetim flekline karfl›d›r. Hilafet kurumunu kabul etmeyen Suavi. Do¤al hukuk denen fley. Bu nedenle o. Hükümet. 1924’te ciddi olarak ele al›nm›flt›r. Bu nedenle monarfli. Siyasal toplum üzerinde fiilî hükümet. Ama hükümetin uygulama yöntemleri ilahî de¤ildir. kanunlar yapan. bir k›s›m insanlar temsil ederse oligarfli olur. Medreselerin ço¤almas›n›n fayda ve zararlar› üzerinde durarak skolastik e¤itimden modern e¤itime geçilmesi gerekti¤ini belirtmifltir (Ülken. ‹lahî hakimiyet s›n›rs›zd›r. sanat ve ticaret bak›m›ndan geri b›rakt›¤›n› belirtir. Peygamber’in halife diye bir vekil b›rakmad›¤›n›. Halife. ‹slam’da ruhbanl›k diye bir kurum bulunmad›¤›ndan. imam. Böyle bir yönetim fleklinde insanlar eflittirler ve eflit olarak yükümlüdürler. ‹nsan›n hakimiyeti. hakimiyet. halife unvan›n›n sadece Hz. dinsel kanunlara karfl› laikli¤i. sonradan icat edilmifltir. Gerçek hükümet hal- . mutlakiyet idaresi yerine meflrutiyet idaresine geçmenin zorunlu oldu¤unu düflünür.18 Türkiye’de Sosyoloji O. ilahî hukuktur. Kanun. Ona göre. Bunlar›n dayana¤› maddi ç›karlar de¤il ilahî kuvvettir. Bu kanunu bir kifli temsil ederse bu yönetim flekli monarfli. Osmanl›c›l›¤a karfl› da Türkçülü¤ü savunur. insana göredir. Dilin güçlü¤ünün harflerden de¤il. 72 halifenin üçte biri katledilmifltir. hiç kimsenin vekil olmak iddias›nda bulunamayaca¤›n›. Halifeli¤in geçerlili¤i toplum oylar›n›n ço¤ulunun kabulüne ba¤l›d›r. K›saca söylemek gerekirse hükümetin temeli ilahîdir. Kifli aileye. dilin yap›s›ndan kaynakland›¤›n›. Allah’tan gelir. aile siyasal topluma ba¤l› olarak al›n›nca halk hakimiyeti. tekkecilik ve derviflli¤in ‹slam ülkelerini medeniyetçe. ‹mam-› Azam Ebu Hanife’nin. ilahî hakimiyetin görünüflüdür. Ezelî adalet burada ortaya ç›kar.

Ebuzziya’yla birlikte Tasvir-i Efkar’da gazetecilik yapm›fllar. ‹bret 19. bilgilenmenin tezgâhlar›. tehlikelerinden dolay› be¤enmemifllerdir. dayan›flmay› do¤uraca¤›n›. kamunun ç›kar› oldu¤undan iyi gözle bakm›fllard›r. Zalim hükümet. Bu encümende Padiflah’a “fiüpheli gördü¤ü her vatandafl› memleketten uzaklaflt›rma hakk›n›” veren maddeye itiraz etmifltir. Bunun bir baflka örne¤i yoktur. O. 1976: 342-418). Osmanl› toplumu için. Alt› yüzy›l sürdü¤üne Medeniyet. Bundan birkaç ay önce as›l siyasal faaliyetlerini yürüttü¤ü ‹bret gazetesi ç›km›flt›r. parlamentoda. Burada 1888’de zatüreden vefat etmifltir. Bir partinin iyi dedi¤ine di¤erinin kötü dedi¤ini ifade ediyor. As›rda Osmanl› Türk Düflüncesi 19 k›n hükümetidir. Celaleddin Harzemflah. tehlikelerinden dolay› be¤enmemifllerdir. “Kavimler Anlaflmas›” isimli yaz›s›nda. Karabela gibi tiyatro eserleriyle ‹ntibah ve Cezmi isimlerinde yaz›lm›fl romanlar› bulunmaktad›r. ç›karda ortak. E¤er hükümet. parti kavgalar›n›n iyi ayarlanamamas›ndan dolay› kamunun faydas›n›n gözetilmedi¤ini belirtir. Mehmet Mansur’dan Frans›zca ve H. bilgilenme tezgâhlar›. Hadika ve Sirac’› da ç›karm›fllard›r. okullaflma bilgilenmeyi. Fikir arkadafllar›yla birlikte Paris’e kaçm›flt›r. dilde. ‹stanbul’a dönüflünde Memduh Faik ve Hayret gibi flairlerle tan›flm›flt›r. Nam›k Kemal. say›da kapat›lm›fl. 1966: 130-132. 10 yafl›nda dedesi ile birlikte Kars’a gitmifltir. dayan›flman›n okullaflmaya götürece¤ini. Zavall› Çocuk. Onlar. monarfli Do¤u’ya aittir sözüne kat›lmaz. kamunun ç›kar› oldu¤undan iyi gözle bakm›fllard›r. Meflru hükümet ancak memleketin gereksinim. ayn› co¤rafya üzerinde hukukta birbirine eflit. yaln›z hükümdara. O. 1966: 134). Onun fliirlerinin d›fl›nda Vatan Yahut Silistre. Tanp›nar. Bundan sonra Midilli’ye sürülmüfltür. MUHAFAZAKÂR MEfiRUT‹YETÇ‹ B‹R F‹K‹R ADAMI NAMIK KEMAL 1840’da Tekirda¤’da do¤mufltur. Ona göre ‹slam bilginleri baflkan çoklu¤u demek olan oligarfliyi. Partiler. Diyojen gazetesine f›kralar yazm›flt›r. Kanun› Esasî encümeninde çal›flm›flt›r. cumhuriyete hükümetin borcu. Atand›¤› Gelibolu’dan gazeteye yaz›lar göndermifltir. Bat›l›lar›n cumhuriyet ve oligarfli Bat›’ya. ‹slam bilginleri ahlaks›z bir hükümet olmayaca¤› konusunda hemfikirdir. ahlak ve medeniyet derecesine uygun olan hükümettir. zenginlere veya fakirlere hizmet ederse faydalanan taraf faydalanmayanlar için zorba halini al›r. bu medeniyete bilinçli bir bak›fl›n. bankanlar refah› ve zenginli¤i getirir. Nam›k Kemal’de bu s›rada dinsel duygular canlanm›flt›r (Ülken. ‹slam bilginleri ahlaks›z bir hükümet olmayaca¤› konusunda hemfikirdir. O. memleketin faydas›na olan durumlarda parti ç›kar›n›n gözetilmemesi düflüncesindedir. eserin oynat›lmas› yasaklanm›fl ve Magosa’ya sürülmüfltür. bu toplumun devam›na engel de¤ildir. Gülnihal. fiinasi’yle tan›flmas› eski fliir tarz›ndan vazgeçmesine ve fikirlerinde de¤ifliklikler olmas›na neden olmufltur. annesi ise Nesime Han›md›r. Mithat Pafla ile tan›flm›fl ve Devlet fiûras› üyeli¤ine getirilmifltir. Ünite . Bütün bunlar göz önünde bulundurulacak olursa dünyada cumhuriyetten daha iyi bir yönetim flekli olamaz. ancak Mithat Pafla sadrazam olunca gazete tekrar ç›kmaya bafllam›flt›r. 1966: 124-126). ahlaka ve siyasal terbiyeye dayanmal›d›rlar (Ülken. oradan da Sak›z’a nakledilmifltir. Hersekli Arif Hikmet’in evinde flairler toplant›s›na kat›lm›flt›r. Akif Bey. tezgâhlar fabrikalar›. Babas› Mustafa As›m.19. tezgâhlar›n fabrikay›. fabrikalar›n bankay›. okullaflman›n bilgilendirmeyi. cumhuriyete hükümetin borcu. dayan›flmay›. Ona göre ‹slam bilginleri baflkan çoklu¤u demek olan oligarfliyi. dayan›flma okullaflmay›. Bu durum. O. . ›rkta. Gümrük kalemine memur olarak girmifltir. O. Abdulhamid devri bafl›nda ‹stanbul’a dönmüfltür. fikirlerde farkl› parçalar›n birleflmesinden meydana gelmifl bir toplumdur diyor. Fanton’dan da hukuk dersi alm›flt›r. Vatan Yahut Silistre’yi oynatmas› yönetimin tepkisini çekti¤inden. Bat›l›lar›n cumhuriyet ve oligarfli Bat›’ya.1. bankan›n ise refah› ve zenginli¤i getirece¤ini ileri sürer (Ülken. Görevi Midilli’den Rodos’a. Burada Frans›z romantiklerini yak›ndan tan›m›flt›r. ‹bret gazetesindeki “Avrupa Medeniyetinden ‹bret Dersi Almak” isimli yaz›s›nda. monarfli Do¤u’ya aittir sözüne kat›lmaz. Onlar. toplumun genelinin ç›kar›n› göz önünde bulundurmayan hükümettir. fabrikalar bankay›.

dil ayr›l›klar›na ra¤men vatan birli¤inin birlefltirmeye yetti¤ini belirtir. Mezhep. Genel hukuk. fikir özgürlü¤ü. ümmetin hakimiyeti. bir çeflit federalizm anlay›fl›yla kavimler anlaflmas› demifltir. Siyasal hukuk. Ona göre. bir zamanlar çocukmufl.20 Türkiye’de Sosyoloji Nam›k Kemal. Halk›n hakimiyeti. onun yerine bir iki çocuk gelmifl. Din. fiimdi ise e¤itim ad› alt›nda bütün düflündüklerini çocuklar›n›n fikir ve vicdan›na yerlefltirmeye çal›fl›rm›fl. Önceki dönemlerin kamu san›s›n›n flimdi anlafl›lamamas› bu nedenledir. bireyler hukukunun toplam›ndan ibarettir. dil ayr›l›klar›n›n birli¤e engel olmad›¤›na dair Avrupa’dan. Ona göre. evlerin masunlu¤u ve mahremli¤i gibi ilkelerden ibarettir. Ona göre. devrine göre de¤iflmifl olabilir. Bat›’dan ülkemize gelmekte olan terakki tufan›. Böyle bir iddiada bulunabilmek için Türkiye tarihine bakmak gerekir. Belçika ve ‹sviçre’yi örnek olarak verir. kamu san›s› fiilde ifllememektedir anlam›nda kamu san›s› yoktur diyorsa. yönetici ve memur olarak bulunmas›n›n haklar›n korunmas› için oldu¤unu belirtiyor. Bu ilkeler. Baba. Önce böyle bir ailede baba göze çarpar. bireysel hukuktan baflka ilkelerin do¤mas› imkâns›zd›r. memur. Beyinin gerekli gereksiz ne kadar gereksinimi varsa. Siyasal hukuk. Avusturya. ‹dare hukuku. memurlar›n sorumlulu¤u. Baban›n çocuklu¤unda besledi¤i kedisi. hiçbir olayda. bireylerle idare bölümlerinin iliflkilerini gerektiren hukuktur. Evin han›m›n› ise çocuklu¤unda vasisi giydirirmifl. bir toplumda bireylerin derecelerine göre. yönetici ve memur s›n›flar› d›fl›ndaki bireylerin birbirlerine ve genele karfl› sahip oldu¤u yapma gücünün manevi ifadesine kamu san›s› denir. halk›n velisi de¤il hizmetkâr›d›r (Ülken. bireylerin iliflkilerine ait ilkelerden ayr› olamaz. genele ait bofl bir hak de¤il. O. bir toplumun gerek baflka toplumlarla. bu iddian›n ne kadar yersiz oldu¤unu gösterecektir (Ülken. göre bundan sonra da devam edebilir. Ancak her dönemde kamu san›s› fikri. zalimlerin d›fl›nda kimsenin k›l›na dokunulmam›flt›r. “Aile” isimli yaz›s›nda. kamu san›s›ndan ne kastedildi¤ini anlamamaktad›r. Siyaset biliminde kamu san›s›. Böyle bir duruma itiraz etmek mümkün de¤ildir. bir gün ülke fertlerinin gözlerini açacakt›r (Ülken. Buna o. Umumi hukuk. eflit haklar›. bunun üzerinde duruyor. orta halli bir ailenin evine gidilir ve nas›l yaflad›¤›na bak›l›rsa. Ülkemizde kamu san›s› yoktur iddias›nda bulunan Hakaik dergisi. halk›n bir problemde birleflti¤i genel kanaattir. neler tespit edilebilir. yönetici ve memur olarak bulunmas›n›n haklar›n korunmas› için oldu¤unu belirtiyor. Ona göre. gerekse kendi bireyleriyle iliflkilerinden ileri gelen kaideler olarak tan›mlar. ›rk. yönetici ve memur s›n›flar› d›fl›ndaki bireylerin birbirlerine ve genele karfl› sahip oldu¤u yapma gücünün manevi ifadesine kamu san›s› denir. her bireyin yarat›l›fltan getirdi¤i kendine ait ba¤›ms›zl›¤›n gereklerindendir. Hakaik dergisi. ortak ç›karlar› korumada demir istihkâmdan daha kuvvetli oldu¤una dair fikirler kökleflmifltir. Evlenince dad›s› gitmifl. Bu iliflkilerden. Toplum. sadece kendi döneminde görülen fikir kar›fl›kl›¤›na ibret gözüyle bakmas›. toplant› özgürlü¤ü. Büyüyüp evlilik yafl›na gelince onu evlendirmifller. yerine bac› gelmifl. bunlar›n toplam›ndan ibaret oldu¤undan baflka bir fley söylemeye gerek yoktur. hükümet güçlerinin ayr›lmas›. bu hukuku. Teoride kavram bir flekil olan vatan›n. hukukun bireylerle devlet aras›ndaki iliflkileri düzenleyen k›sm›d›r. efli onu karfl›lamadan rahat etmezmifl. kendini oluflturan bireylerden ayr› düflünülemez. onun her türlü gereksinimini karfl›layan bir dad›s› ile bir kedisi varm›fl. Ona göre. Nam›k Kemal. siyasi ve idari olmak üzere üçe ayr›l›r. . 1966: 137-138). tasarruf hakk›. bireysel özgürlük. ‹ngiltere. Hiçbir zaman hiçbir ülke kamu san›s›ndan yoksun olamaz. eflitlik. “Umumî Hukuk” isimli yaz›s›nda. Müslüman olsun veya olmas›n hiç kimsenin dükkân›n› soyma olay›n›n olmamas› ülkemizde kamu san›s› bulundu¤unu gösterir. bas›n özgürlü¤ü. bir toplumda bireylerin derecelerine göre. uluslararas›. 1966: 139). Fransa. 1966: 135-136). Nam›k Kemal. Devletlerin iliflkilerini gerektiren ilkelere devletler hukuku denir. evlendikten sonra gitmifl. Uluslararas› hukuk.

yalanc›l›k iflgüzarl›ktan say›lmaktaysa. Hürriyet gazetesinde ç›kan yaz›lar›nda meflveret yöntemi hakk›ndaki fikirlerini verir. iktisat biliminin iflleri böldü¤ünü. medeniyetin. fakat yak›n›ndaki komflular›n›n durumundan haberdar olmayan çaresize göre Amerika’daki olaylar› ö¤renmenin ne anlam› var? Ona göre. insandakiD terakki yetene¤inin toplum halinde ortaya ç›kmas›ndan dolay›. bilgi tasavvur s›n›rlar›n›n sonuna ulaflt›¤›n›. Nam›k Kemal. Medeni toplumlarda görülen baz› ahlaks›zl›klar›n nedeni. Dünyaya geldi¤inde imkân bak›m›ndan bütün hayvanlardan eksik olan insan. rahatl›kta olgunluk anlam›nda medeniyet. E¤er fabrika yoksa sanat›n. Ayr›ca mektuplar›na yap›lan itirazlara da cevaplar vermektedir. Hürriyet ise medeniyetle korunur. bir çocu¤un bile art›k eski iflçilerden fazla ürün verdi¤ini. hukukun kamu san›s›n›n himayesine girdi¤ini. ‹nsan›n ortaya koydu¤u geliflmeler TELEV‹ZYON medeniyet sayesinde oldu¤undan. biz SIRA S‹ZDE 4 DÜfiÜNEL‹M S O R U D‹KKAT SIRA S‹ZDE Dünyaya geldi¤inde imkân bak›m›ndan bütün hayvanlardan eksik olan insan. As›rda Osmanl› Türk Düflüncesi 21 15-16 yafllar›na geldi¤inde vasi gitmifl. gerekli midir. babaya masraf görme. medeni geliflmelere ibretle bakmamak. flirket kurulamam›flsa ticaretin ilerlemesi mümkün de¤ildir. bu çeflit AMAÇLARIMIZ düflünceler do¤a ve istidattan tam bir gaflet eseridir. yerine bir efendi gelmifl. anaya ise kâhya kad›n gözüyle bakarlar diyor. eski filozoflara dayanarak medeniyetin. dalkavukluk incelikten. bin flirketten zengin kimseler.1. Ünite . iki dü¤ünde bir elbise giymektir. “Medeniyet” isimli yaz›s›nda. Örnek olarak verilen böyle bir ailenin haline bakanlar için büyükler hala çocuk. zenginlik yok demektir. sonradan K medeniyet ‹ T A P sayesinde gelifltirdi¤i imkânlarla onlar›n üstüne ç›k›yor. fiuray-› Devlet (Dan›fltay). manevi doyumu artt›r›p ömrü SIRA S‹ZDE uzat›r m›? Medeniyetin getirdi¤i sa¤lam binalar hastal›¤› durdurur mu? Medeniyet telgraf› icat etmifl. Siyaset bilimi ise. denizde ve karada mesafeleri k›saltt›klar›n›. Ona göre. Senato konular›n› ele al›p ifllemektedir. ‹NTERNET Hürriyet ise medeniyetle korunur. hava gaz› ile geceyi gündüze katt›klar›n›. hürriyetle yaflamakt›r. bir devletten güçlü flirketler do¤du¤unu belirtiyor. Frans›zlar›n doksan y›l önce insan haklar›n› dünyaya yaymaya bafllad›klar›n›. küçükler ise hala cenindir (Ülken. Ona göre. medeniyet asla ihmal edilemez. sanat›n insan gücünün üstüne ç›kmak sevdas›na tutuldu¤unu. Her fleyden önce insan›n en önemli hakk›. O. rahatl›kta olgunluk kabul S Ooldu¤unu R U eder. insan hayat› için do¤al bir fley oldu¤unu söyler. Bir ‹slâm Bankas› yoksa. o ülkede rahatl›k da ister ‹NTERNET istemez bozulmufl olur (Ülken. belki de onlar›n hiç biri mutlulu¤u için kendilerini feda ettikleri dünyan›n bu dünya oldu¤una inanmazlard›. AMAÇLARIMIZ . 1966: 140). medeniyetin yanl›fl TELEV‹ZYON uygulanmas›d›r. fiuray-› Ümmet (Kanun Kurucu Meclis). Ona göre. Rahatl›k çeflitli anlamlar› ça¤r›flt›rd›¤›nda. fiimdi ise ifli gücü mideleri fesada sokacak yemekleri yapmak. ticaretin flafl›lacak bir itibar kazand›¤›n›. “‹bret” isimli yaz›s›nda. t›bb›n ak›l durdurucu geliflmeler kaydetti¤ini. 1966: 141-142). ahlaks›zl›klar›n men edilmesi vard›r. E¤er bir memlekette içki nefsi öldürecek derecede yayg›nlaflm›flsa. Nam›k Kemal’e göre Avrupa Medeniyetinden niçin ibret almal›y›z? SIRA S‹ZDE O. Çünkü rahatl›kta olgunluk tarifinde. Bu yaz›lar›nda o. medeniyet asla ihmal edilemez. geliflmelerden habersiz olmakt›r. insaÜfiÜNEL‹M n›n toplum halinde yaflamas› anlam›nda al›nd›¤›nda. hürriyetle yaflamakt›r. nikah ve nafaka davalar› iki hanedan ömrü sürer. E¤er sözü edilen bu geliflmeleri gerçeklefltirenlerin dirilmeleri mümkün olsayd›. O¤ullar ise s›k›nt› çekme dünyas›na her türlü hayat› koruma imkân›ndan yoksun olarak gelmifllerdir. ‹nsan›n ortaya Kkoydu¤u geliflmeler ‹ T A P medeniyet sayesinde oldu¤undan. yald›zl› karyolada yatan bir adam›n rahat›ndan az m›d›r? Medeniyetin sa¤lad›¤› zenginlik. bilimsel teorilerin uygulama alan›na girmesinden itibaren buhar gücünü ve elektri¤i keflfettiklerini. sonradan medeniyet sayesinde gelifltirdi¤i imkânlarla onlar›n üstüne ç›k›yor. O. de¤il midir? Fakir bir sofrada karn›n› doyurmaya al›flm›fl kaD‹KKAT naatkar bir kimsenin duydu¤u rahatl›k.19. Her fleyden önce insan›n en önemli hakk›.

flirketten. sanattan. insanl›¤›n olgunlaflmas›na. bireylerin bilgisine. Oysa hükümet. sadece do¤a düzenini yaratm›fl. bu düzenden ders ç›karmas›n› ise insanlara b›rakm›flt›r. ne hocas›. hem halk›n›n. Do¤al kaynaklar›m›z› ortaya ç›karmak istersek. 1966: 150-151). medeniyetin ilerlemesine hizmet ederse. O. . Allah. ne vasisidir. bilgimiz. halk›n ne babas›. hem kendinin. Hükümet as›l görevi olan adaletin uygulanmas›yla u¤rafl›rsa. E¤er hükümet. medeniyet bak›m›ndan ilerlemifl milletlerden ibret almam›z yeterli olacakt›r (Ülken. ondan bundan fazlas›n› istemeye hakk›m›z yoktur. sanat›m›z olmad›¤›ndan servetten yoksun mu kalal›m? Do¤ada her sebep bir baflkas›n›n sonucu. mülkün mamurlu¤una.22 Türkiye’de Sosyoloji hâlâ dedelerimizin miraslar›yla yaflam›m›z› sürdürüyoruz. sonra e¤er geçekleflmezse Allah’tan bekledi¤imizi belirtir. Ona göre. baz›lar›n›n bizde para olmad›¤›ndan istedi¤imizi yapamay›fl›m›z› mazeret olarak gösterdiklerini ancak fabrika ve flirketler olmadan paran›n olmayaca¤›n› söylüyor. bizim toplum olarak her iste¤imizin gerçekleflmesini önce hükümetten. her sonuç da bir baflkas›n›n sebebidir. Bu dünyan›n düzeltilmesi ve halk›n e¤itimi Allah’›n ifli de¤ildir. hem bütün dünyan›n yarar›na yard›m etmifl olur. Burada sebepler ve sonuçlar aras›nda ilk olan çok kolay keflfedilebilir. servetimiz olmad›¤›ndan bilgiden. O. bu hareket noktas› belirince sebepler zinciri iflleme¤e bafllar. Bu durumda. flirketimiz.

asra kadar do¤urucu anlamda herhangi bir geliflme kaydedilmemifltir. Ünite . Türk düflüncesinde materyalizmin yank›lar›n› özetleyebilmek. deney ve gözlem yöntemine ba¤l› kalarak. bilgi anlay›fl›nda deneysel bilgiyi esas almas›na ra¤men. Ona göre. 1872 y›l›nda “Dîvardan Bir Sada” ile “Veladet” bafll›kl› yaz›lar›nda Ahmet Mithat Efendi materyalist içerikli k›r›nt›lar halinde fikirler ileri sürmüfllerdir. 19. sanat. fliirlerinde ve di¤er yaz›lar›nda. Ancak bütün bunlara ra¤men 19. Türk düflüncesinde pozitivizmin yans›malar›n› aç›klayabilmek. Türklerin Bat›l› ülkelerle iliflkileri Haçl› Seferleriyle birlikte bafllam›fl. o olay›n olmas›na neden olan sebepleri tespit etmek gerekti¤ini söylemektedir. teknoloji ve ekonomik alandaki geri kalm›fll›k tespit edildi¤inden. incelenmesi gereken bir olay›.1. baz› düflünürlerimizde materyalist anlay›fllara rastlanabilir. En az›ndan Türk-‹slam felsefesi alan›nda oluflmufl olan felsefe gelene¤i devam ettirilmifl olsayd› böyle bir durumla karfl›lafl›lmam›fl olabilirdi. As›rda Osmanl› Türk Düflüncesi 23 Özet A M A Ç 1 Bat› ile iliflkiler ve yenilik hareketlerini aç›klayabilmek. do¤ru bilgilerdir ve bilimseldirler. genellefltirilmesinde ve bütünü kavramada akl›n duyulara üstünlü¤ünü kabul etmesiyle rasyonalist anlay›fl›n uzant›lar›n› temsil eden düflünürlerimizden birisi olmufltur. as›rda Türkiye’de pozitivizmin temsilcisi Beflir Fuad olmufltur. rasyonalist anlay›fl›n etkisi alt›nda kalarak evrenin sanatkarane bir flekilde Tanr› taraf›ndan yarat›ld›¤›n›. Çünkü o. Bu as›rda Türk düflüncesinde materyalist anlay›fl›n sistemli ve bilinçli bir flekilde savunuldu¤unu söylemek zordur. do¤ru bilgiye ak›l yürütme yoluyla ulafl›ld›¤›n›. felsefe. Afla¤› yukar› 400 y›la yak›n bir süre sonra ülkeye matbaa getirilmifltir. incelenen olay›n içinde kalarak. Ancak fikir k›r›nt›lar› fleklinde de olsa. Ayn› flekilde bu dönemde Türk düflüncesinde Hoca Tahsin Efendi de. bunlar madde ve kuvvettir diyen Beflir Fuad ile. Bu nedenle deneyle elde edilen bilgiler. deneyde keyfilik / subjektiflik ve hayalilik yoktur. ancak 18. genel anlamda Auguste Comte’un pozitivist düflüncesinin uzant›s›n› bulmak mümkündür. Bu nedenle her iki düflünür Türk düflüncesinde materyalizmin temsil edilmesine zemin haz›rlam›fllard›r. güzel ve adil eylemlerin akl›n rehberli¤iyle tespit edildi¤ini ileri sürmektedir. do¤ru. ak›l ve adaletin oluflturdu¤u fleklindeki ifadeleri de rasyonalist anlay›fl›n uzant›lar›d›r. Materyalizmin Türk düflüncesindeki as›l uzant›lar› ikinci Meflrutiyet (1908) sonras›nda Baha Tevfik ve arkadafllar›nda görülebilir. Türk düflüncesinde rasyonalizmin yans›malar›n› de¤erlendirebilmek. Bunun neticesi olarak yeni fikir ve görüfller gelifltiren de¤il en az›ndan eksikli¤i hissedilen felsefe alan›n›n doldurulmas› için Bat› kaynakl› olan felsefe anlay›fllar›n›n temsil edilmesi yoluna gidilmifltir. ‹brahim fiinasi. As›r Türk düflüncesi için yeni say›labilecek önemli fikirleri ülkemizde dile getiren düflün adamlar›m›z olmufltur. As›rda Türk düflüncesini özetleyebilmek. bu bilgilerin oluflturulmas›nda. idari ve e¤itim alanlar›ndaki yenilik hareketlerine bafllanm›flt›r. Bu asra gelindi¤inde hemen hemen her alanda geri kalm›fl bir Osmanl› imparatorlu¤u bulunmaktayd›. Beflir Fuad’da. e¤itim ve idari yönden yenilik yap›lmas› karar›na var›lm›flt›r. Çevremizdeki eflyay› inceledi¤imizde iki fley dikkatimizi çeker ki. A M A Ç 4 A M A Ç 2 A M A Ç 5 A M A Ç 3 .19. Baz› devlet adamlar› taraf›ndan bilim. ard›ndan da bilim. askerî. Düflünsel alanda yöntem ve ortaya konuluflu itibar›yla yarat›c› düflünceler gelifltiren düflün adamlar›m›z olmam›flt›r. iyi. Onun yeni medeniyetin temelini. Bunu takiben ilk olarak askerî alandaki yenilik hareketlerine. 19.

Ahmet Cevdet. Medeniyetin Avrupa ülkelerine kazand›rd›klar›n› söz konusu ederek. Aile sosyolojisini ilgilendiren bir makale yazar. Allah d›fl›nda insan›n yaflama hürriyetine engel olabilecek bir güç yoktur. umumi hukuk. Yukar›da belirtilen birçok fikri. yani kanun kurucu meclis. Hanefî f›kh›n› esas alarak Bat›’daki hukuksal yasalarla dengeci bir yol izlemifltir. Mutlak yetkinin sadece Allah’a ait oldu¤u düflüncesindedir. Kanunun kayna¤›n› Allah’ta görür. geçmiflle zaman› aras›nda eklektik bir yol izleyen düflünürdür. yaflama hürriyetini esas al›r. Yazm›fl oldu¤u kanun kitab› Mecelle’de. insan›n en temel hakk› olarak. Ço¤ulun iradesini temsil eden idare olarak Cumhuriyet’i görür. Meclislerin kurulmas›n› ve birbirlerini kontrol etmesini imamete ayk›r› bulmaz. 1926 medeni kanununun kabulüne kadar geçerlili¤ini sürdürmüfltür. . flûray-› devlet. Nam›k Kemal. Cumhuriyet Türkiye’sinin temelini oluflturmufltur. hem ‹slami hem yenilikçi yönü olan bir düflünürdür.24 Türkiye’de Sosyoloji A M A Ç 6 Dengeci ve meflrutiyetçi düflünürleri de¤erlendirebilmek. senato gibi kavramlar› gündeme tafl›r. flûray-› ümmet. Ali Suavi. mal ve ›rz güvenli¤ini savunmas› dönemi için oldukça önemlidir. bu geliflmelerden ülke olarak ders ç›karmam›z gerekti¤ini vurgular. kamu san›s›. yani dan›fltay. yenilikçi. gelenekçi. medeniyet. Bu nedenle kendisi için “Sar›kl› Devrimci” denilmifltir. Mecelle. Her insan›n do¤al hakk› olarak can. Dönemi için yeni say›labilecek.

Venedikliler d. Postmodernizm 8. insan›n en do¤al hakk› nedir? a. ‹brahim fiinasi’ye göre Bat› Medeniyeti esas›n› hangi fikirler oluflturur? a. ‹brahim Pafla 3. 28 Çelebi Mehmet Efendi e. Ak›l-Adalet e. Pozitivizm d. Beflir Fuad. Oryantalizm 5. II. Mehmet Sait Efendi b. Osmanl›lar›n ilk iliflki kurdu¤u Bat› ülkesi afla¤›dakilerden hangisidir? a. Yeniçeri Oca¤› 1826’da hangi padiflah zaman›nda kald›r›lm›flt›r? a. Hür yaflamak e. Üremesi c. II. Köle olmak d. Avusturyal›lar c. Bilgisizlik-Zulüm b. s›n›rs›z yetki kime aittir? ‹nsana Hükümdara Do¤aya Allah’a Kutsal kitaba 10. Mahmut c. e. d. Hareket etmesi b. Ali a. Solunum yapmas› d. b. Evolüsyonizm c. Nam›k Kemal’e göre. Suavi’ye göre. Ahmet Cevdet Pafla’n›n kanun kitab› afla¤›dakilerden hangisidir? a. Mehmet 4. ‹taatkâr olmak . varl›klarda dikkati çeken fley nedir? a. fiekil ve flekilsizlik e. Madde ve kuvvet d. III. insan› di¤er hayvanlardan ay›ran özellik nedir? a. Kara Mehmet Pafla d. Rasyonalizm b. Mustafa b.19. Hoca Tahsin’e göre. Abdulhamit e. Kavaid-i Osmaniye e. As›rda Osmanl› Türk Düflüncesi 25 Kendimizi S›nayal›m 1. Matbaan›n Türkiye’ye getirilmesinde rolü bulunan devlet adam› kimdir? a. Ünite . Selim d. c. Tarih-i Cevdet c. Ruh ve beden b. Evliya Çelebi c. Ak›l ve duyumlar c. Beflir Fuad’a göre. Zorbal›k-Dayatmac›l›k d. Mecelle b. Prusyal›lar e. Dayatmaya boyun e¤mek b. Amprizm e. II. Kölelik-Bask›c›l›k c. ‹ntikad 9. Anlama gücü e. III. Duygusal olmas› 6. Frans›zlar b. K›sas-› Enbiya d. Beden ve ak›l 7. Cenevizliler 2.1. Emirleri yerine getirmek c. hangi felsefi anlay›fla daha yak›nd›r? a.

d 6. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Nam›k Kemal” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Yenilik Hareketleri” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Hürriyet ise medeniyetle korunur. d›flar›da bulunmad›¤› halde akla uygun olarak soyutlanabilenleri ortaya koyar. halifeli¤in kald›r›lmas›. Yan›t›n›z yanl›fl ise “‹brahim fiinasi” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Türkiye Cumhuriyeti’nin temeli say›labilecek fikirlere sahiptir. c 8. bir devletten güçlü flirketler do¤du¤unu belirtiyor. d Yan›t›n›z yanl›fl ise “Bat› ile ‹liflkiler” konusunu yeniden gözden geçiriniz. varl›klardan dolayl› veya dolays›z ak›l üzerinde meydana gelen tasavvur. sinirlerin duyum üzerinde meydana getirdikleri izlenim. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Yenilik Hareketleri” konusunu yeniden gözden geçiriniz. a 9.26 Türkiye’de Sosyoloji Kendimizi S›nayal›m Yan›t Anahtar› 1. duyumlarla alg›lanabilenleri al›p. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Ali Suavi” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Frans›zlar›n doksan y›l önce insan haklar›n› dünyaya yaymaya bafllad›klar›n›. Asr›n önemli yeniliklerinden say›l›r. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Hoca Tahsin” konusunu yeniden gözden geçiriniz. d 10. sinirler yoluyla beyinde meydana gelen etki ve ruhun irade denilen fiilinin meydana gelifli ve iflleyifli olmak üzere dörde ayr›l›r. ticaretin flafl›lacak bir itibar kazand›¤›n›. hukukun kamu san›s›n›n himayesine girdi¤ini. . bir çocu¤un bile art›k eski iflçilerden fazla ürün verdi¤ini. S›ra Sizde 2 ‹drak›n iflleri. sadrazaml›¤›n baflbakanl›¤a dönüfltürülmesi. sanat›n insan gücünün üstüne ç›kmak sevdas›na tutuldu¤unu. hava gaz› ile geceyi gündüze katt›klar›n›. tevhid-i tedrisata geçilmesi. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Ahmet Cevdet Pafla” konusunu yeniden gözden geçiriniz. bilimsel teorilerin uygulama alan›na girmesinden itibaren buhar gücünü ve elektri¤i keflfettiklerini. Her fleyden önce insan›n en önemli hakk›. iktisat biliminin iflleri böldü¤ünü. Ak›l. t›bb›n ak›l durdurucu geliflmeler kaydetti¤ini. c 2. tekke ve zaviyelerin kald›r›lmas›. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Beflir Fuat” konusunu yeniden gözden geçiriniz. S›ra Sizde 4 Nam›k Kemal. Bu nedenle ona göre. geliflmelerden habersiz olmakt›r. ‹nsan›n ortaya koydu¤u geliflmeler medeniyet sayesinde oldu¤undan. “‹bret” isimli yaz›s›nda. bin flirketten zengin kimseler. S›ra Sizde Yan›t Anahtar› S›ra Sizde 1 Üç meclisin kurulmas›. hutbelerin ve dualar›n Türkçe okunmas› ve yap›lmas›. b 4. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Beflir Fuat” konusunu yeniden gözden geçiriniz. c 7. e¤itim alan›nda rüfltiye okullar›n›n aç›lmas›. denizde ve karada mesafeleri k›saltt›klar›n›. 19. a 3. teokratik bir yönetimden Cumhuriyete geçilmesi gibi fikirler onun savundu¤u fikirlerdir. Latin alfabesine geçilmesi. hürriyetle yaflamakt›r. medeniyet asla ihmal edilemez. Çünkü laiklik ilkesi. bilgi tasavvur s›n›rlar›n›n sonuna ulaflt›¤›n›. d 5. S›ra Sizde 3 Ali Suali. medenî geliflmelere ibretle bakmamak. k›l›k k›yafette yeniliklerin yap›larak devlet memurlar›na flekil verilmesi.

1. Ünite - 19. As›rda Osmanl› Türk Düflüncesi

27

Yararlan›lan ve Baflvurulabilecek Kaynaklar
A. Mithat. (1305a). Beflir Fuad, ‹stanbul: Tercüman-› Hakikat Matbaas›. A. Mithat. (1288b). Dîvardan Bir Sada, Da¤arc›k,S.4, ‹stanbul: Muharririn Zat›na Mahsus Mat. A. Mithat. (1288c). Veladet, Da¤arc›k, S. 2, ‹stanbul: Muaharririn Zat›na Mahsus Mat. A. Mithat. (1288d). ‹nsan, Da¤arc›k, S. 2, ‹stanbul: Muharririn Zat›na Mahsus Mat. A. Mithat. (1288e). ‹nsan-Dünyada ‹nsan›n Zuhuru, Da¤arc›k, S. 4, ‹stanbul: Muharririn Zat›na Mahsus Mat. Akgün, M. (2005a). Materyalizmin Türkiye’ye Girifli, Ankara: Özkan Matbaac›l›k. Akgün, M. (1991b). Hoca Tahsin Efendi’nin ‹lim ve Felsefe Anlay›fl›, Fen-Edebiyat Fak.,Edebiyat Bilimleri Araflt›rma Dergisi, S. 19, Erzurum: FenEdebiyat Fak.,Ofset Tesisleri. Akgün, M. (1993c). Materyalizmde Kimlik Problemi, Türk Yurdu, S.66, Ankara: Sistem Ofset Ltd.fiti. Akün, Ö. F. (1998). “Hoca Tahsin”, Türkiye Diyanet Vakf› ‹slâm Ansiklopedisi, c. 18, ‹stanbul: Ali R›za Baskan Güzel Sanatlar Matbaas› A.fi. Akyüz, K. (1970). Bat› Tesirinde Türk fiiiri Antolojisi. Ankara: Do¤ufl Matbaac›l›k ve Ltd. fiti. Atuf, N., (1930). Türkiye Maarif Tarihi Hakk›nda Bir Deneme. Ankara: Milliyet Matbaas›. Berkes, N. (1973). Türkiye’de Ça¤dafllaflma. Ankara: Bilgi Bas›mevi. Beflir, F. (1302 a). Victor Hugo. ‹stanbul: Beflir, F., Mallim N. (1304b). ‹ntikad. ‹stanbul: Mahmu Bey Matbaas›. Beflir, F. (1303c). Befler. ‹stanbul: Mihran Matbaas›. Beflir, F. (1304d). Voltaire. ‹stanbul: fiirket-i Mürettibiye Matbaas›. Birand, K. (1955). Ayd›nlanma Devri Devlet Felsefesinin Tanzimat’ta Tesirleri. Ankara: Son Havadis Mat. Bolay, S. H. (1979). Türkiye’de Ruhçu ve Maddeci Görüflün Mücadelesi. ‹stanbul: Polat Mat. Ergin, O. (1977). Türkiye Maarif Tarihi. c.1-2-5, ‹stanbul: Eser Matbaas›. Göçgün, Ö. (1987). Eski ve Yeni Harflerle Yeni Türk Edebiyat› Metinleri. Konya: Selçuk Üniversitesi Yay›nlar›: 30, Fen-Edebiyat Fakültesi Yay›nlar›: 3. H. Tahsin. (1311a). Esas-› ‹lm-i Heyet. ‹stanbul: ‹stepan Mat. H. Tahsin. (1310b). Psikoloji Yahud ‹lm-i Ruh. ‹stanbul: Artin Asaduryan fiirket-i Mürettibiye Mat. H. Tahsin. (1310c). Tarih-i Tekvin Yahud Hilkat. ‹stanbul: Artin Asaduryan fiirket-i Mürettibiye Mat. ‹nal, ‹. M. K. (1969). Son As›r Türk fiairleri. c.3, ‹stanbul: M.E.B. Kaplan, M., Enginün, ‹., Emil, B. (1974). Yeni Türk Edebiyat› Antolojisi 1. 1839-1865, ‹stanbul: Edebiyat Fakültesi Matbaas›. Korlaelçi, M. (2002). Pozitivizmin Türkiye’ye Girifli ve ‹lk Etkileri. Ankara: Öncü Bas›mevi. Okay, M. O. ‹lk Türk Pozitivist ve Naturalisti Beflir Fuad. ‹stanbul: Dergah Yay›nlar›. Runes, D. D. The Dictionary of Philosophy. New York: Philosophical Library. fi. Sami. (1308a). “Tahsin”, Kamusü’l Alâm. c.3, ‹stanbul: Mihran Mat. fi. Sami. (1298b). Hoca Tahsin. Hafta, c.1,S.6, ‹stanbul: Mihran Mat. Uzunçarfl›l›, ‹. H. (1978). Osmanl› Tarihi. c.IV, 1. Bölüm, Ankara: Türk Tarih Kurumu Bas›mevi. Ülken, H. Z. (1966). Türkiye’de Ça¤dafl Düflünce Tarihi. ‹stanbul: Ahmet Sait Mat.

2
Amaçlar›m›z ‹çindekiler
Türkiye’de Sosyoloji

TÜRK‹YE’DE SOSYOLOJ‹

Bu üniteyi tamamlad›ktan sonra; Osmanl› Devletinin son dönemindeki yenileflme ad›mlar›n› s›ralayabilecek, Meflrutiyet dönemi düflünce ortam›n› özetleyebilecek, Osmanl›c›l›k, ‹slamc›l›k, Türkçülük fikir ak›mlar›n› tan›mlayabilecek, Üç fikir ak›m› aras›ndaki farklar› s›ralayabilecek, Modernleflme ve Bat›l›laflma ak›mlar›n›n etkisini aç›klayabilecek, Meflrutiyet dönemi fikir ak›mlar›n›n bugüne etkisini de¤erlendirebileceksiniz.

Anahtar Kavramlar
• Yenileflme hareketleri • Meflrutiyet • Bat›l›c›l›k-Garpç›l›k • Osmanl›c›l›k • ‹slamc›l›k • Türkçülük-Turanc›l›k

Meflrutiyet Dönemi Düflünce Ak›mlar›

• MEfiRUT‹YET DÖNEM‹ DÜfiÜNCE AKIMLARI • F‹K‹R AKIMLARI VE SOSYOLOJ‹N‹N GEL‹fiMES‹

Meflrutiyet Dönemi Düflünce Ak›mlar›
MEfiRUT‹YET DÖNEM‹ DÜfiÜNCE AKIMLARI
Toplumlar tarihi süreç içerisinde yaflad›klar› tecrübelerle de¤iflirler. Bu de¤iflme bazen do¤al seyrinde, bazen köklü dönüflümler fleklinde olur. Türkiye Cumhuriyeti’ne giden süreç de köklü dönüflümler sonucunda ortaya ç›km›flt›r. Türkiye, Osmanl› Devleti’nin devam› olarak do¤mufltur. Bu dönemdeki toplum yap›s› ve bu yap›daki de¤iflmeler bugünkü toplum yap›m›z› belirlemifltir. Bunun için toplum hayat›m›z› do¤ru anlayabilmek için bir bütün olarak de¤erlendirmek gerekir. Osmanl› Devleti çok önemli baflar›lar kazanm›fl bir Türk devletidir. Yaflad›¤› ça¤larda dünyan›n önde gelen güçleri aras›ndad›r. Dünya tarihindeki birçok olay›n taraf› durumundad›r. Dünyada meydana gelen her geliflme bu bak›mdan Osmanl›y› do¤rudan etkilemifltir. Özellikle Balkanlarda güçlenen Osmanl›, Avrupa devletleriyle sürekli mücadele içindedir. Fakat 18. yüzy›ldan sonra bu mücadelede flartlar Osmanl›n›n aleyhine dönmeye bafllam›flt›r. ‹flte bu dönemde Osmanl› kendini yenileme ve ayakta kalma mücadelesine giriflmifltir. Yenileflme ad›na at›lan önemli ad›mlar vard›r. Bunlar aras›nda en önemlileri Tanzimat ve Meflrutiyet olarak say›labilir. Her iki köklü de¤iflim Osmanl› ayd›nlar› aras›nda düflünce üretimini ve fikir tart›flmalar›n› art›rm›flt›r. Bunun için yak›n tarihimizde düflünce hareketleri dendi¤i zaman bu dönem özel bir önem tafl›r. Bu bölümde özellikle tart›flmalar›n birer fikir ak›m› haline geldi¤i ‹kinci Meflrutiyet dönemi ifllenecektir. ‹kinci Meflrutiyet dönemi fikir ak›mlar› Osmanl›n›n da¤›lmas›n› önleme kayg›s›ndan do¤mufltur. Osmanl› toplumunu bir arada tutan en güçlü ba¤ keflfedilmeye ve gelifltirilmeye çal›fl›lm›flt›r. Bu çabalar, toplumsal hayattan elde edilen bilimsel olgularla desteklenmek istenmifltir. Aralar›ndaki tart›flma bu bak›mdan son derece önemlidir. Her fikir ak›m›n›n dayand›¤› sosyolojik zemin vard›r ama toplumu bir arada tutmaya yeterli olup olmad›¤› konusu belirsizdir. Osmanl›c›l›k, ‹slamc›l›k, Türkçülük fikir ak›mlar› hem toplumu tan›mlamaya hem de Devleti ayakta tutabilmek için çözüm önerisi gelifltirmeye çal›flm›fllard›r. Bu çal›flmalar› yak›ndan görmek hem o dönemi anlamak hem de bugüne yans›malar›n› görmek bak›m›ndan son derece önemlidir. Osmanl›da yenileflme hareketlerinin önemli ad›mlar› hakk›nda bilgi toplay›n›z. SIRA S‹ZDE
DÜfiÜNEL‹M S O R U

‹kinci Meflrutiyet Dönemi fikir ak›mlar› Osmanl›n›n da¤›lmas›n› önleme kayg›s›ndan do¤mufltur. Osmanl› toplumunu bir arada tutan en güçlü ba¤ keflfedilmeye ve gelifltirilmeye çal›fl›lm›flt›r.

1

SIRA S‹ZDE

DÜfiÜNEL‹M S O R U

D‹KKAT

D‹KKAT

Ankara: Arkadafl Yay›nevi. Bu çare giriflimlerinin en köklü ad›mlar› devlet kurumlar›n›n tamir ve tadil edilmesi alan›nda yap›l›r. ‹darenin. Bunlar aras›nda Bat› dünyas›nda geliflmeleri kökten etkileyen teknolojik icatlar›n bafl›nda gelen matbaa ilk s›rada gelir. Osmanl› Devleti Bat›l› devletler karfl›s›nda ilk olarak 1699 y›l›n›n bafl›nda yap›lan Karlofça Antlaflmas› ile resmen toprak kaybetmifltir. Avrupa’da gelifltirilen modern siyasi ve sosyal kurumlar.30 Türkiye’de Sosyoloji ‹kinci Meflrutiyete Kadar Yenileflme Hareketleri AM AÇ 1 Osmanl› Devleti’nin son dönemindeki yenileflme ad›mlar›n› s›ralayabilmek. bozulan devlet ve ordu düzenini sert tedbirlerle düzeltmeye çal›flt›. Matbaan›n Avrupa’da skolastik düflünceyle mücadelede ve modern düflüncelerin yay›lmas›nda önemli etkisi olmufltur. Osmanl› yönetimi ve ayd›nlar› bu ilerleme karfl›s›nda çare aramaya bafllam›fllard›r. Özellikle dünyadaki yeni geliflmeleri takip etmek ve anlamak için seri bask› ile çok say›da . Kaybetme duygusu yenileflme hareketlerinin temel hareket noktas› olmufltur. teknolojik geliflmeler Türkiye’ye getirilmeye çal›fl›l›r. (2009). Osmanl› yönetimi asl›nda duraklaman›n fark›na daha erken varm›flt›r. Bu konuda dikkate de¤er ilk giriflimi yapan IV. Yenileflme hareketlerinin as›l amac› Osmanl› Devleti’nin Bat›l› güçler karfl›s›nda yaflad›¤› ma¤lubiyetlerden kurtulmas› ve devletin ayakta tutulmas›d›r. ‹lk olarak 1639 y›l›nda ‹stanbul’a getirilen matbaa bu dönemde kullan›lma flans› bulamam›fl ama matbaan›n 1726 y›l›nda ‹brahim Müteferrika taraf›ndan kurulmas› ve kullan›lmaya bafllamas› önemli bir dönüm noktas› olmufltur. Osmanl›ya geç girmesi geri kalm›fll›¤›m›z noktas›nda çok tart›flmalara sebep olmufltur. Fakat as›l köklü yenileflme hareketleri 19. Buna göre Osmanl›n›n baflar›s›n›n s›rr› olan idare sisteminde ve ordu sisteminde s›k›nt›lar bafl göstermifltir. Bütün direnmelere ra¤men matbaa Osmanl› topraklar›na getirilmifl ve yenileflmenin ilk sembollerinden biri olmufltur.1 Kitap: Lewis. Bilim ve teknolojide ilerleyen Bat› dünyas› ayn› zamanda siyasi ve kültürel üstünlü¤ü de ele geçirmifltir. Bilginin ve düflüncenin topluma yay›lmas› matbaa ile kolaylaflmaktad›r. s. yüzy›lda ortaya ç›km›flt›r. toplumun. felsefi düflünceler. Çünkü matbaa üretilen fikir ve düflüncelerin daha genifl kitlelere yay›lmas›n› sa¤layan ve bilginin gücünü gösteren etkili bir araçt›r. 33). Koçi Bey. Osmanl› ‹mparatorlu¤u’nun içinde bulundu¤u durumu ve gelece¤i hakk›nda önemli tespitlerde bulunmufltur (Lewis. Matbaan›n bulunmas› Bat› dünyas›nda büyük de¤iflmelere sebep olmufl ve bu güçlü araç Osmanl›n›n yenileflmesi için de son derece önemli görülmüfltür. Murat’a sunulan risalede bunlar›n iflaretleri vard›r. Yenileflme hareketlerinin as›l amac› Osmanl› Devletinin Bat›l› güçler karfl›s›nda yaflad›¤› ma¤lubiyetlerden kurtulmas› ve devletin ayakta tutulmas›d›r. yenileflme ad›na ilk ad›mlar›n› kitap bas›mc›l›¤› ve askerlik alanlar›nda atar. Bu nedenle Osmanl›. Murat. Bunun için tedbirler almak gerekmifltir. Modern Türkiye’nin Do¤uflu. 2009. Resim 2. B. Bilim ve teknolojide ilerleyen Bat› dünyas› ayn› zamanda siyasi ve kültürel üstünlü¤ü ele geçirmifltir. ekonominin durumu hakk›nda Koçi Bey taraf›ndan IV.

Osmanl› Devletinde yenileflmenin Bat›l›laflma biçiminde yürütülmesinin göstergesidir. Osmanl› devlet ve toplumsal hayat›nda büyük bir dönüm noktas› olarak kabul edilir. Bat› dünyas›nda flekillenen ça¤dafl devlet ve toplum düzenlerine uyum sa¤layabilecek yeni düzenlemelerin zeminini oluflturur. 1937: 757). Bu ferman ile padiflah. askerlik gibi) eserler bas›lm›flt›r. ‹lk etapta dini kitaplar›n bas›m›na izin verilmemifl. Tanzimat Ferman›. dil. Osmanl›n›n yenileflme ad›mlar›ndan birisi de askerlik alan›nda olmufltur. co¤rafya. Tanzimat›n devam› mahiyetinde Hatt› Hümayun’un okunmas› ile ilan edilen Islahat Ferman› sonras› (1856) karfl›lafl›lan fiili problemler. Ünite . Osmanl›c›l›k. Osmanl› toplumunda de¤iflme ihtiyac› zaruret halini alm›flt›r.2. Osmanl› topraklar›nda özgürlük ortam› do¤ar. d›fl bask›yla at›lm›fl bir ad›m olsa da iç yans›malar› bak›m›ndan önemli etkileri olmufltur. Bu çal›flmalar›n en önemli ad›m› olarak 1839 y›l›nda ilan edilecek Tanzimat Ferman› ülkenin gelece¤ini do¤rudan etkileyecektir. Osmanl› tarihinde Tanzimat Ferman›. Osmanl› Devleti’nde yenileflmenin Bat›l›laflma biçiminde yürütülmesinin göstergesidir. ‹brahim Müteferrika Türk dilinde matbaan›n kurucusu olarak ve ilk Türkçe kitap bast›ran kifli olarak sembolleflmifltir.Meflrutiyet Dönemi Düflünce Ak›mlar› 31 yaz›l› eser üretmek son derece önemli bir ad›md›r. Bu anlamda Türkiye’de düflünce ak›mlar›n›n geliflmesi için de bir zemin oluflturmufltur. ‹slamc›l›k ve Türkçülük bu fikir ak›mlar›ndan belli bafll›lar›d›r. teknik alanda yenileflme çabalar›n›n yeterli olmad›¤›n› gören yöneticiler. Hükümet yönetiminin. Sadece askerî. Yaflanan sosyal problemlerin çözümü konusunda bir tak›m fikirlerin ileri sürülmesine yol açm›flt›r. Osmanl› döneminde yenileflme hareketleri içinde hem bas›mc›l›k hem de yenilikçi düflünceleri bak›m›ndan öne ç›kan isimlerden birisi olmufltur (Berkes. Tanzimat. S›k s›k meydana gelen ayaklanmalar. Ço¤u zaman bu fikir ak›mlar›n›n içice ele al›nd›¤› gözlenir. Devletin yeniden tanzim edilmesi anlam›nda Tanzimat Ferman›n›n yay›nlanmas›. 2010: 214). namus korunurlu¤unu iradesinin d›fl›nda kanunlar›n yarg›lar›na b›rakmaktad›r. Düflman karfl›s›nda askerî yenilgiler ister istemez dikkatleri buraya çekmifltir. Bu de¤ifliklikler Osmanl› Devlet yap›s›n›n Avru- Devletin yeniden tanzim edilmesi anlam›nda Tanzimat Ferman›n›n yay›nlanmas›. hatta Cumhuriyete giden yol buradan geçer. Tebas›n›n can. Bu ad›m daha sonra Yeni Osmanl›lar›n ve Meflrutiyet dönemi ayd›nlar›n›n tart›flma zeminini oluflturacakt›r. mal. kendi iradesine göre de¤il. Buna d›fl koflullar› da ekledi¤imiz zaman askerî alanda yenileflme ihtiyac› elzem olmufltur. Osmanl› yönetim sistemini de do¤rudan etkilemeye bafllam›flt›r. Bu amaçla 1794 y›l›nda Nizam-› Cedid ordusunun kurulmas› önemli bir giriflimdir. Ülken’e göre Mustafa Reflit Pafla taraf›ndan Sultan Abdülmecid’in onay› ile ilan edilen Gülhane Hatt› Hümayunu toplumun tabii geliflmesinden do¤mufl bir sosyal olay de¤ildir (Ülken. daha çok kültürel nitelikli (tarih. Bu dönemde çok say›da yay›nlanan dergi ve gazete matbaan›n kullan›lmas›na ba¤l›d›r. Bu belge Osmanl› Devletinde yenilik hareketlerinin yasal zemini bak›m›ndan önemli bir noktay› gösterir. 2010: 55). Ça¤dafllaflman›n en önemli sembollerinden birisi de Tanzimat olmufltur. . Bat›n›n da bask›s›yla siyasi ve hukuki alanda baz› temel de¤ifliklikler yapmak zorunda kalm›fllard›r. Osmanl› münevverleri taraf›ndan do¤rudan ele al›nmaya bafllanm›flt›r. Çünkü Osmanl› asker sistemi bozulmufl ve devletin iç problemi haline dönüflmüfltür. Garpç›l›k. Bat› dünyas› karfl›s›nda devletin boyun e¤mek zorunda kald›¤› ve Türk egemenli¤inin zay›flamas›na yol açan bir dönüm noktas›d›r. Art›k devletin yap›s› yeniden tanzim edilmeye çal›fl›lacakt›r. Bu durum ayn› zamanda ça¤dafl Türk düflüncesinin flekillenmesini sa¤layan ortam› yaratm›flt›r. Askerî alanda at›lan ad›mlar devletin ve toplumun geleneksel yap›s›nda baz› de¤ifliklikleri de beraberinde getirecektir. temel ilkeler olarak nitelendirilen ölçülerle yap›lacak kanunlara göre olmas›n› kabul etmektedir (Berkes. yönetimde kendi iradesinin s›n›rlanmas›n› kabul etmektedir. Meflrutiyete.

bir k›sm› ancak Osmanl› s›n›rlar›nda yap›labilmifltir. toplumun Bat›’daki gibi yeni uygarl›k flartlar›na uyum sa¤lamas›n›n önemini kabul ederken devletin parçalanmadan hayat›n› sürdürülebilmesinin yolunu aram›fllard›r. Jön Türklere göre Meflrutiyet hem Müslümanl›¤a. ‹kinci Meflrutiyet. meclisin aç›lmas›yla problemlerin çözülece¤ine inanm›fllard›r. Bu özgürlük imkân› k›sa sürse de ülkenin gelece¤i ile ilgili fikirlerin geliflmesine zemin haz›rlam›flt›r. Musavve. Osmanl› Devleti’nde çöküflten kurtulma çabalar›ndan birisi de Meflrutiyetin ilan›d›r. ayd›nlar aras›nda büyük bir heyecan yaratm›flt›r. Jön Türklerin (Yeni Osmanl›lar›n) öncülü¤ünde yeniden hürriyet ortam›na kavuflmak için mücadeleler verilmifl ve 2. Bu dönemin ayd›nlar›. bilgi ak›fl›n›n. Zaman›n modern medya araçlar› olarak öne ç›kan bu yay›nlardan baz›lar› flunlard›r: Meflveret. Meflrutiyet. Mizan. ‹kinci Meflrutiyet’in ilan› Osmanl› toplumunda önemli geliflmelerin habercisi ve tetikleyicisi olmufltur. fikir tart›flmalar›n›n ve üretiminin ne kadar yo¤unlaflt›¤›n› gösterir. ‹kinci Meflrutiyet’in ilan› Osmanl› toplumunda önemli geliflmelerin habercisi ve tetikleyicisi olmufltur. Türkiye belki de tarih boyunca en yo¤un fikir tart›flmalar›n› bu dönemde yaflam›flt›r. Osmanl› Gazetesi. Osmanl›. Ancak bu yolla devlet bir hükümdar›n çiftli¤i olmaktan kurtulur. ‹slam›n meflveret ilkesi bu yöntemle gerçekleflebilir (Tunaya. Özellikle özgür düflünce ortam› ülkede fikir ak›mlar›n›n beslenmesini sa¤lam›flt›r. Osmanl› ayd›nlar› Meflrutiyet ilan edildikten sonra fikirlerini çeflitli gazete ve dergilerde daha serbest bir flekilde yay›mlam›fllard›r. özellikle Avrupa’dan etkilenerek yenilik hareketlerine destek veren ve öncülük yapan ayd›nlara Jön Türkler veya Yeni Osmanl›lar tabiri kullan›lm›flt›r. Devlet bir taraftan yeniden flekillendirilmeye çal›fl›l›rken. Osmanl› ayd›nlar› Meflrutiyet ilan edildikten sonra fikirlerini çeflitli gazete ve dergilerde daha serbest bir flekilde yay›nlam›fllard›r. ülkede hak ve hürriyetler konusunda önemli bir geliflme sa¤lam›flt›r. 2009: 17). ‹stanbul’da 1909 y›l› 31 Mart vakas›na kadar 313 gazete ve derginin yay›mland›¤› tespit edilmektedir (Kolo¤lu. Özellikle özgür düflünce ortam› ülkede fikir ak›mlar›n›n beslenmesini sa¤lam›flt›r. Bunun için ‹kinci Meflrutiyet ayd›nlar›n›n en büyük kayg›s› devletin bütünlü¤ünü korumak olarak karfl›m›za ç›kar. ‹kinci Meflrutiyet Dönemi Düflünce Ortam› AM AÇ 2 Meflrutiyet dönemi düflünce ortam›n› özetleyebilmek. Mecmua-i Kemal. bir taraftan da Avrupa’da geliflen hürriyet. Bu dönemde aktif rol oynayan. Bu yay›nlar›n bir k›sm› Avrupa devletlerinde. Art›k toplumun geri kalm›fll›¤›na se- . ‹çtihat gibi dergiler. Bu anlay›fllar›n en büyük etkisi Osmanl› egemenli¤indeki farkl› milletler ve az›nl›klar üzerinde olmufltur. bir k›sm› ancak Osmanl› s›n›rlar›nda yap›labilmifltir. Kanuni Esasi’yi yeniden yürürlü¤e koymak için büyük mücadele veren Jön Türkler. demokrasi gibi anlay›fllar yay›lmaya bafllam›flt›r. eflitlik. Osmanl› yönetimi devleti güçlendirmek ve geri kalm›fll›¤›n önüne geçmek isterken ayr›l›kç›l›k hareketlerinin f›rsat bulmas›na sebep olmufltur. Bu seferberlikte üretilen düflüncelerin her biri Türk düflünce tarihinde iz b›rakm›flt›r. büyük bir ümit kayna¤› olmufltur. Paris’ten Selanik’e ve oradan ‹stanbul’a uzanan bir hatta Jön Türkler zafer edas›yla kutlamalara öncülük etmektedirler. fiark ve Garb. Türkiye belki de tarih boyunca en yo¤un fikir tart›flmalar›n› bu dönemde yaflam›flt›r. Abdulhamid’in istibdat rejiminden kurtulman›n verdi¤i rahatl›k içinde özgürlük nutuklar› sokaklara yay›lm›flt›r. Ça¤dafl devletler ileriliklerini parlamentolar›na borçludur. fiuray› Ümmet gibi gazeteler ve fiikaya. Osmanl› tarihi aç›s›ndan Bat›l› anlamda ilk anayasa olan Kanun-i Esasi ve parlementer sistem olan Meflrutiyet. hem de akla uygundur. defa Meflrutiyet kabul edilmifltir. 1876 y›l›nda Kanun-› Esasi’nin kabul edilmesiyle bafllayan I. 1986: 89). içinde bulundu¤u buhranl› dönemden ç›kmak için adeta seferber olmufl durumdad›r. Bu dergi ve gazeteler Meflrutiyet döneminde. Bu yay›nlar›n bir k›sm› Avrupa devletlerinde.32 Türkiye’de Sosyoloji pa’da geliflen modern yap›lara göre flekillendirilmesi için giriflimde bulunmay› sa¤lam›fllard›r.

30 milyon S Oinsan R U yaflamaktad›r. 128).2. Özellikle Müslüman olmayan AMAÇLARIMIZ AMAÇLARIMIZ K ‹ T A P K ‹ T A P . 2003: 20). Zaman gösterecektir ki problemler hemen çözülebilecek nitelikte de¤ildir ve gittikçe çetrefilleflmektedir. Halk›n yüzde sekseni köylerde tar›m ve hayvanc›l›k ile geçimini sa¤lamaktad›r. Milliyetçilik ak›mlar› Osmanl› Devleti’nin Avrupa tehdidi karfl›s›nda yeni siyasi-sosyal birlik (ittihad) aray›fllar›n›n giderek çerçevesi daAMAÇLARIMIZ ralan yöneliflleri olarak de¤erlendirilebilir.000 kilometrekare yüzölçüDÜfiÜNEL‹M me sahiptir. Halk›n yüzde sekseni köylerde tar›m ve hayvanc›l›k ile geçimini sa¤lamaktad›r (Tunaya. Bunun vermifl oldu¤u heyecan Osmanl› topraklar›nda büyük bir siyasallaflma ve hareketlenme meydana getirmifltir. Halk yönetime temsilcileri vas›tas›yla kat›lacakt›r. H›ristiyan Araplar›n bafl› çekti¤i Arap milliyetçilik hareketinin giderek kuvvet kazanmas› neticesinde bir ad›m daha geriye at›larak. Meflrutiyetin dayand›¤› en güçlü düflünce ‹ttihad-› Osmanî ad› verilen Osmanl› D ‹ K K A T geliflen ve halklar› aras›nda birlik oluflturmakt›r. ‹ttihat ve Terakki Partisi bir kurtar›c› gibi alg›lanarak adeta kutsallaflt›r›lm›fl ve toplumun problemlerini hemen çözece¤i varsay›lm›flt›r (Tunaya. 2009. Düflünce ak›mlar›n› da bu çerçevede de¤erlendirmek gerekir. Sanayileflme ve ticaret en zay›f noktadad›r.272. Osmanl›n›n y›k›l›fl›na ve Cumhuriyetin kurulufluna giden yolda Meflrutiyet ve ‹ttihat Terakki dönemi son derece önemli labaratuvar oluflturur. Bu durum düflünce haSIRA S‹ZDE reketlerini de do¤rudan etkileyecektir.Meflrutiyet Dönemi Düflünce Ak›mlar› 33 bep olan sadece padiflah iradesine ba¤l› bask›c› rejim de¤iflecek. Osmanl›c›l›k. Kalk›nma hamlesi yapacak güç yoktur. Bu düflünce Tanzimat döneminde geliflen ve Jön Türkler taraf›ndan SIRA S‹ZDE savunulan Osmanl›c›l›k fikir ak›m›d›r. Birinci Meflrutiyet’in ilan›nda kabul edilen Kanun-i Esasi ile yeniden Osmanl› tebas›na yasal haklar veSIRA S‹ZDE rilerek yönetimde söz sahibi olmalar› yolu aç›lm›flt›r. ‹slamc›l›k. ‹kinci Meflrutiyet Osmanl› ayd›nlar› için neler getirmifltir? M A K S‹ZDE ALE SIRA SIRA S‹ZDE 2 DÜfi ÜNEL‹M ‹kinci Meflrutiyet döneminde Osmanl› ülkesi 3. ‹lk yap›lmak istenen fley Müslim-Gayr›müslim Osmanl› tebaas› bütün vatandafllar› kuflatan bir siyasi birlik tecrübesidir ki buna ‹ttihad-› K ‹ Osmanî/‹ttihad-› T A P Anâs›r veya Osmanl›c›l›k diyoruz. SIRA S‹ZDE ‹kinci Meflrutiyet döneminde Osmanl› ülkesi 3. Devlet S d›fl borçla yürütülmektedir. Toplum geri kalm›fl ve sefalet içinde görünmektedir. Türkçülük fikir ak›mlar›n› tan›mlayabilmek. Bu düflünce Tanzimat döneminde Jön Türkler taraf›ndan savunulan Osmanl›c›l›k fikir ak›m›d›r. Bu hareketin devlet yönetimine yans›mas› ise ‹ttihat ve Terakki Partisi’yle gerçekleflmifltir. Bunun yan› s›ra Osmanl› Devletine karfl› iç ayaklanmalar D‹KKAT bafllam›flt›r.272. ‹ N T E R N E T ki buna da Müslüman Türk unsuruna dayal› bir siyasi birlik aray›fl›na giriflilmifltir ‹ttihad-› Etrâk. Milliyetçilik ve Türkçülük diyoruz (Kara. yerine herkesin haklar›n› teminat alt›na alacak bir anayasa ve halk›n temsilcilerinden oluflan bir meclis kurulacakt›r. 30 milyon insan yaflamaktad›r. Buna yeni bir vatandafl tan›m› aray›fl› da denebilir. ‹slamc›l›k. D ‹ K K A T SIRA S‹ZDE AMAÇLARIMIZ K ‹ T A P TELEV‹ZYON ‹NTERNET Osmanl›c›l›k A M A Ç 3 M A KS‹ZDE ALE SIRA DÜfiÜNEL‹M S O R U DÜfiÜNEL‹M S O R en U Meflrutiyetin dayand›¤› güçlü düflünce ‹ttihad-› Osmanî ad› verilen Osmanl› halklar› aras›nda D ‹birlik KKAT oluflturmakt›r. Ünite . 2009: 123). Balkanlar’daki gayr›müslimlerin giderek güçlenen milliyetçilik ve ba¤›ms›zl›k talepleri ve faaliyetleri bu siyaseti imkâns›z ve geçersiz k›l›nca bir ad›m geri at›lm›fl ve Osmanl› tebaas› Türk veTGayr›türk E L E V ‹ Z Y O NMüslüman unsurlardan destek alan bir siyasi birlik peflinde koflulmufltur ki buna da ‹ttihad-› ‹slam veya ‹slamc›l›k denmifltir. s. ‹kinci Meflrutiyet dönemi fikir ak›mlar›n›n ortak kayg›s› nedir? Araflt›r›n›z. Meflrutiyet bunlara çözüm ümidiyle getirilmifl olmas›na ra¤men gün geçtikçe büyük çalkant›lara ve tart›flmalara sebep olacakt›r.000 kilometrekare yüzölçüme sahiptir. 3 Osmanl›c›l›k. Ekonomi kötü duO R U rumdad›r.

unsurlar birli¤ine (ittihad-› anas›r) önem vermifl. Osmanl› Devlet sistemi içinde uzun bir zaman diliminde bar›fl. Osmanl›c›l›k hem siyasi partilerin hem de Meflrutiyet’in siyasal amac› ve ideolojisi olmufltur. Osmanl›c›l›¤› temel alarak. Sadece bunun nas›l yap›laca¤› konusunda tart›flma vard›r. Osmanl›da art›k hiç kimse eski düzenle problemlere çözüm getirilebilece¤ini düflünmemektedir. Bu tehlikeye bir de devlet içinde az›nl›klar›n haklar›n› korumaya yönelik bask›lar› ekledi¤inizde tehlikenin boyutu daha da artacakt›r. Bulgar çetecilerinin ak›tt›¤› Türk kan› ve Devletin toprak kayb› Osmanl› için ciddi bir tehlike oluflturur. Yeni bir millet ve vatandafll›k tan›mlamas› yap›lm›flt›r. Osmanl›c›l›k ile devlet içindeki bütün milliyetler tatmin edilerek ba¤l›l›klar› pekifltirilmek istenmifltir. Bu düflüncelerin her biri temsilcileriyle beraber geliflmifl. Bat›l› Devletler karfl›s›nda yenilgiler almaya ve toprak kaybetmeye bafllam›flt›r. ‹ttihat ve Terakki iktidar› Osmanl›n›n devam› için ne Türkler d›fl›ndaki Müslümanlar› ne de Müslüman olmayan milletleri birlik içinde tutmaya gücü yetmedi (Berkes. Son as›rlarda ise Bat›l› devletlerin büyük baflar›lar› ve ilerlemeleri karfl›s›nda s›k›nt›ya girilmifltir. Devletin yönetimini üstlenen ‹ttihat ve Terakki. Bu anlamda ‹slamc›l›k ve Türkçülük düflüncesi devlet yönetiminde kullan›lmaya bafllam›flt›r. Osmanl› ayd›nlar› ve yöneticileri geri kalm›fll›ktan kurtulma ve devleti parçalanmadan ayakta tutma kayg›s› içindedirler. Osmanl›c›l›k ile devlet içindeki bütün milliyetler tatmin edilerek ba¤l›l›klar› pekifltirilmek istenmifltir. Meydana gelen geliflmeler partinin siyasetini de de¤ifltirmesine yol açt›lar. Osmanl›c›l›¤› savunan ayd›nlar büyük ço¤unlukla. Bu vatanda farkl› milletlerden ve dinlerden insanlar. ayn› zamanda ça¤dafl geliflmeleri ülkeye getirmek gerekti¤ini düflünen Bat›c›l›¤›n temsilcisidirler. Meflrutiyet bir anlamda Osmanl›c›l›¤›n pratik uygulamalar›ndan birisidir. bütün imkânlar› de¤erlendirerek bask›lar›n› art›rmaya devam ederler. ‹kinci Meflrutiyet’in ve Türk siyasi düflünce tarihinin en önemli ak›mlar› haline gelmifllerdir. Osmanl› tebaas›n›n Müslümanlarla eflit haklara sahip olarak yönetime kat›lmas› önemli bir geliflmedir. Osmanl›c›l›k düflüncesi. Fakat özellikle Balkanlardaki devlet egemenli¤i aleyhine meydana gelen olaylar insanlar› yeni aray›fllara itmifltir. Devletin ve toplumun yenilenmesinin gere¤i herkes taraf›ndan kabul görmüfltür. ikincisi Osmanl› tebaas›n› bir arada tutma iste¤idir. Osmanl›n›n egemen oldu¤u topraklarda ba¤›ms›zl›k hareketlerini tahrik ederler ve desteklerler. Bu çaban›n somut yans›mas› Osmanl›c›l›k olmufltur. S›rp. Osmanl› yönetiminin bunu kabul etmesinin iki temel gerekçesi vard›r. . 2009: 135). Yeni bir millet ve vatandafll›k tan›mlamas› yap›lm›flt›r. yüzy›llard›r birlikte yaflamakta oldu¤umuz Osmanl› topraklar›n›n hepimiz için kutsal bir vatan oldu¤u. Bir imparatorluk olarak Osmanl› Devleti. Bu arada Osmanl› üzerinde emelleri olan emperyalist Bat›l› güçler. Balkanlarda Rum. Osmanl› egemenli¤inde uzun y›llard›r huzur ve bar›fl içinde yaflayan halklar›n ayaklanmas›n› ve Türklere sald›rmaya bafllamalar›n› sa¤larlar. Osmanl› ülkesini bir “vatan-› umumi” (genel yurt) olarak kabul etmifltir (Tunaya. bu kutsal vatanda yaflayan bütün halklar›n bir Osmanl› Milleti oluflturdu¤u varsay›m›na dayanmaktad›r. huzur ve refah ortam›nda yaflam›fllard›r. Birincisi Bat›l› devletlerin bask›s›.34 Türkiye’de Sosyoloji Osmanl›c›l›k hem siyasi partilerin hem de Meflrutiyet’in siyasal amac› ve ideolojisi olmufltur. ‹kinci Meflrutiyet’in ilan›yla bafllayan ‹ttihat ve Terakki iktidar› bütün çabalar›na ra¤men Osmanl›c›l›k siyasetinde baflar›l› olamam›flt›r. Bir taraftan dünya üzerinde birçok mazlum milleti vahflice sömürmeyi sürdürürken di¤er taraftan Osmanl›ya karfl› milliyetçilik duygusunu kullan›rlar. Bu durum geleneksel Osmanl› Devlet yap›s›nda bir devrimdir. 2010: 403). Osmanl› egemenli¤indeki farkl› din ve milliyetteki unsurlar art›k ayr›lma hülyas›n› en üst düzeyde yaflamaya bafllam›fllard›r. Devleti tekrar eski gücüne kavuflturabilmek için hem yöneticiler hem de ayd›nlar aras›nda yo¤un aray›fllar sürer. Osmanl›n›n son döneminde art›k bir vatan ve bir millet duygusuyla devlete ba¤l› kalacak unsur kalmam›flt›r.

dönemin flartlar›ndan dolay› Osmanl›c›l›k siyasetiyle ‹mparatorlu¤u bütünlefltirmek ve gelifltirmek yerine. Bu sebepten dolay› dönemin en önemli sorunu “millet nedir. s. Bu ayd›nlar son derece vatansever bir Bat›c›l›k düflüncesine sahiptirler. 406). Ünite . S O R U 1908. milletlerin temel niteli¤i nedir” üzerinde yo¤unlaflt›. Osmanl›c› oldu¤u için. Ayd›nlar›n ‹slamc›l›¤a ve Türkçülü¤e do¤ru yönelmeleri SIRA S‹ZDE büyük oranda bu sebeplerden kaynakland›.2. K›saca Bat›l›laflma hareketi olarak adland›r›lan bu giriflim Bat›’daki modern geliflmeleri yakalama amac›n› güden bir fikir hareketi haline gelmifltir.inkilap. Dünyadaki geliflmeleri yak›ndan takip ederek benzeri geliflmeleri Osmanl› ülkesinde yaratmay› amaçlarlar. Fakat bu ba¤lamda ciddi bir milliyet sorunu ile karfl› karfl›ya kald› (Berkes. Devleti ayakta tutacak ve toplumu birlefltirecek sosyolojik esaslar arand›. ‹mparatorlu¤u oluflturan farkl› özelliklere sahip insan gruplar› aras›nda birlik olufl- . Bat›l›laflma hareketinde ilk göze çarpan ayd›nlar aras›nda. özellikle edebiyat sahas›nda fiinasi. ‹ttihat ve Terakki Cemiyeti. çetin bir siyasi çat›flma ve parçalanma sürecine do¤ru götürdü. Yapay bir vatan ve millet tan›mlamas›n›n sosyal gerçeklere uymad›¤› yaflanan olaylar sonucunda anlafl›ld›. DÜfiÜNEL‹M S O R U SIRA S‹ZDE Resim 2.info/ikinci-mesrutiyetdonemi-dusunce-akimlari adresinden ulaflarak okuyabilirsiniz. ‹NTERNET Bat›c›l›k/Garpç›l›k MAKALE MAKALE Osmanl› devletinde meydana gelen gerileme problemi ayd›nlar aras›nda ilerlemenin yollar›n› arama çabas›n› art›rm›flt›r. Bu çabalar›n bafl›nda devlette ve toplumda Bat›’ya benzer flekilde bir yenileflme yaratma giriflimi gelir.Meflrutiyet Dönemi Düflünce Ak›mlar› 35 1908 Devrimi. imparatorlu¤un millet parçalar›n› birlefltirme program›n› anayasal› ve siyasal partili bir meflrutiyet rejimi çerçevesinde yürütmek istedi. ‹mparatorluklar›n y›k›lmaya bafllad›¤› bir ça¤da kendisini yenileyemeyen Osmanl› ‹mparatorlu¤u’nun bütünlük içinde hayat›n› sürdürmesi oldukça zor görünmektedir. Meflrutiyet döneminde Osmanl› Devleti’ni yaflatabilmek ve problemlerini çözebilmek için ileri sürülen düflünceler aras›nda üç fikir ak›m› öne ç›kmaktad›r. D‹KKAT D‹KKAT SIRA S‹ZDE SIRA S‹ZDE AMAÇLARIMIZ AMAÇLARIMIZ K ‹ T A P K ‹ T A P TELEV‹ZYON TELEV‹ZYON ‹NTERNET ‹kinci Meflrutiyet Dönemi Düflünce Ak›mlar›’n› http://www.2 DÜ fiÜNEL‹M Osmanl› dönemine ait bir kartpostal. Ziya Pafla ve Nam›k Kemal say›labilir. 2010.

bizim görmek istemeyen gözlerimiz. Onlara göre Bat›dan gelen her fley ileri. Bu getirme ifli konusunda ise aralar›nda uçurum say›labilecek farklar ortaya ç›km›flt›r. Özellikle Genç Osmanl›lar ilerlemenin yönünü Bat›’da görürler. Bat›c›lar taraf›ndan Avrupa uygarl›¤›ndan kopuk kalmaya ba¤lan›r. 2010: 412). Birbirinden farkl› Bat›c›l›k anlay›fllar› vard›r. O dönemin yayg›n ifadesiyle Garpç›l›k (Bat›c›l›k) Avrupa’da gelifltirilen ça¤dafl medeniyete sahip olma kayg›s›n› tafl›yan düflünürlerin ortak paydas›d›r. “Müslümanlar. Kendi toplumunu afla¤› gören. Bu yüzden onlar›n temsilcileri ve öne ç›kan fikirlerine de ayr›ca bakmak faydal› olacakt›r. Pratik olarak yap›lmas› gereken fley Bat›’n›n ilerlemesini sa¤layan siyasi. Bu yüzden hem Bat›c› hem Osmanl›c› veya ‹slamc› veya Türkçü düflünürler görmek mümkündür. Bu soruya verilecek en kestirme cevap ‹slam dininin bu geri kalm›fll›¤a sebep oldu¤u iddias›d›r ki aralar›ndaki en büyük tart›flman›n oda¤› olur. Geri kalm›fll›¤›m›z›n sebebini kendimizde. Osmanl›lar ve Türkler neden geri kalm›fllard›r?” sorusu zihinleri meflgul eder.” (Berkes. Abdullah Cevdet 1904 y›l›nda Cenevre’de kurmufl oldu¤u ‹çtihat isimli dergisinde “Müslümanlar›n geri kalm›fll›k sebepleri” üzerine yaz›lar yay›nlam›flt›r. Ayn› flekil- . yozlaflm›fl geleneklerimizdir. ilericili¤in tek gücünü de Bat›da gören bu kesimin afl›r› uçlar› tam bir Bat› hayranl›¤› içine girmifllerdir. ekonomik. teknolojik geliflmesini do¤ru anlayabilmek ve ülkemize getirebilmektir. ‹slamc›l›k ve Türkçülük anlafl›lmaktad›r. dünya ifllerini hükmü alt›na alan din-devlet bileflimi sistemdir. Geleneklere ba¤l› olmak gericilik. Abdullah Cevdet’e göre: “Geri kalm›fll›¤›m›z›n sebebi Asyal› kafam›z. Bat› dünyas›n›n elde etti¤i baflar›lar ve gelifltirdi¤i de¤erler ile ancak geri kalm›fll›ktan kurtulabilece¤imize inanm›fllard›r. Bat›y› afl›r› yücelten bu Bat›c›lar radikal de¤iflimler istemektedirler. düflünmek istemeyen kafalar›m›zd›r.36 Türkiye’de Sosyoloji turmak en önemli problemdir. Ne Hristiyanl›k Avrupal›lar›n ilerlemesine ne Budizm Japonlar›n ilerlemesine engel olmufltur. Bizi yenen güç. Bu problem üzerinde zihin yoran bu dönemin düflünürleri hareket noktalar› bak›m›ndan üç grupta toplanm›fllard›r. Modernleflme hedefine yönelik olarak ortaya ç›kan e¤ilim olarak Bat›c›l›k bu düflünce ak›mlar›n›n hepsini etkilemektedir. b›rakmaya devam edecek. Bizi geride b›rakan. gelecekte de b›rakacak olan güç. Lale Devrinden beri fark edilen bu geri kalm›fll›k durumunun en önemli sebebi. ‹slamc› görüflün ileri gelen düflünürlerinden birisi olan Said Halim Pafla’ya göre dinler hiçbir ilerlemeye engel de¤ildir. Bu konuda pervas›zca elefltiride bulunan afl›r› Bat›c› düflünürler. Daha do¤rusu Osmanl›n›n geri kalm›fll›¤› ve Bat›’n›n ilerlemiflli¤i konusunda herkes hemfikirdir. Dolay›s›yla çözüm yolu bellidir. Temel problem ilerleyen Bat› Uygarl›¤› karfl›s›nda geri kalm›fll›kt›r. ‹slamc›l›k Abdullah Cevdet’in afl›r› Bat›c›l›¤›na karfl› koyan önemli kalemlerden birisi Said Halim Pafla olmufltur. Bu bak›mdan ‹kinci Meflrutiyet fikir ak›mlar› dendi¤i zaman Osmanl›c›l›k. Bat›’ya hayranl›k duymak ve taklit etmek ilericilikti. Geri kalm›fll›¤›m›z›n sebebini ‹slam dininin devlet ve toplum üzerindeki etkisine ba¤lam›flt›r. 1966: 316). ‹lericilik ve gericilik kelimeleri bu dönemde icat edilmifltir. Türkiye’de materyalizmin ve pozitivizmin temsilcisi olan isimlerdir. Tanzimat ayd›nlar› da denilen bu yenilikçi Genç Osmanl›lar bütün ayd›nlar› etkilemifllerdir. Bu bak›mdan karfl›m›zda ortak düflünceleri olan bir Bat›c› grup yoktur. Bunlar›n anlay›fl›na göre kuvvetli ve üstün olan her fley Bat›’dad›r (Ülken. do¤udan gelen her fley geri idi. sosyal. Fakat üç fikir ak›m›na tam olarak mensup olmay›p do¤rudan Avrupac› (Bat›c› / Garpç›) olan kendine özgü düflünürlerden de bahsetmek mümkündür. Bunlar›n en tan›nm›fllar›ndan birisi Abdullah Cevdet’tir.

kültür ve milliyet fark› gözetmeksizin bir bütündür ve dünyada büyük bir birlik oluflturarak yönetilmeleri gerekir. ‹ddia edildi¤i gibi ‹slam fleriat›nda taassup oldu¤u düflüncesi Hristiyanlar›n yayd›¤› bir inançt›r. Bat›c›l›k karfl›s›nda ikilemde kalsa da gösterdi¤i durufl ve verdi¤i fikri mücadele önemlidir. bilimi.3 Yusuf Akçura. teknolojiyi. Geri kalm›fl Osmanl› toplumunun ilerleyebilmesi için bu geliflmelerden faydalanmak gerekir. Osmanl›c›l›k ak›m› fiiliyatta etkili olamam›fl ve ayr›l›k hareketleri h›zlanm›flt›r. Bat›c›lar ile ‹slamc›lar›n farkl› düfltükleri nokta buras›d›r. Üstelik ak›l dini olan ‹slaml›k geçmiflte en güçlü ve ileri uygarl›klar›n do¤mas›na sebep olmufltur. ‹slamc›lar bu çerçevede fikir mücadelesine girmifller ve önemli düflünceler gelifltirmifllerdir. Müslümanlar›n ilerlemesine as›l engel. ‹slam Halifesi ünvan› tafl›d›klar›na göre. 1976: 21). hürriyeti. Ünite . Mahmut’dan beri devam eden yenileflme çabalar›n›n hedefi Bat› uygarl›¤›n›n geliflme seviyesine ulaflmakt›r. Bu durumda Bat›n›n egemenli¤ine boyun eymeden ilerlemenin yolu bulunmal›d›r (Berkes. ‹slamc›l›¤›n. Osmanl› etraf›nda bunun yap›lmas› mümkün ve gerekliliktir. Karfl›lar›nda baflar›l› ve üstün bir uygarl›k vard›r. Bat› uygarl›¤› akl›.2. Hâlihaz›rda Osmanl› Sultanlar›. Osmanl›l›k kimli- Resim 2. Müslümanlar co¤rafya. Bu çarelerin bafl›nda ‹slamc›l›k düflüncesi gelmektedir. Önce Osmanl› egemenli¤indeki Müslümanlar olmak üzere bütün Müslümanlar› bir millet olarak birlefltirmeyi hedefleyen ‹slamc›l›k ak›m› Osmanl› Devletinin bir müddet ümit kayna¤› olmufltur. ‹slam d›fl› inançlar›n dini inanç gibi yerleflmifl olmas›ndad›r. Bu durumda yeni çarelere ihtiyaç vard›r. Varolma mücadelesinin en üst düzeyde yap›ld›¤› ve cepheden cepheye vatan› savunmak zorunda kald›klar› bir zaman dilimidir. Özellikle Abdullah Cevdet gibi kay›ts›z flarts›z Bat› tutkunu flah›slar›n milleti afla¤› görmeleri ve gerili¤in sebebini ‹slama ba¤lamalar› do¤al olarak insanlar› rahats›z etmektedir. Y›llarca zaten Osmanl› devleti ‹slam›n bayraktarl›¤›n› ve Müslümanlar›n hamili¤ini yapm›flt›r. ‹ttihat ve Terakki yönetiminin Abdulhamid’den sonra tekrar de¤erlendirmeye çal›flt›¤› bir düflünce ak›m›d›r. ‹kinci Meflrutiyetin yaratt›¤› düflünce atmosferinin zeminlerinden birisi buras›d›r. Taassup gerçek anlamda Hristiyanl›¤›n kendisinde vard›r ve Avrupal›lar bundan kurtulmak için çok mücadele vermifllerdir. Art›k bütün ümitler ‹slam ittifak›ndad›r. Bütün Müslümanlar bu anlamda Bat›’daki millet tan›mlamas›na benzer flekilde bir sosyal birlik olarak görülürler. ‹kinci Meflrutiyet dönemi Osmanl›n›n hayati bir mücadele içinde oldu¤u bir dönemdir. Önce Osmanl› egemenli¤indeki Müslümanlar olmak üzere bütün Müslümanlar› bir millet olarak birlefltirmeyi hedefleyen ‹slamc›l›k ak›m› Osmanl› Devleti’nin bir müddet ümit kayna¤› olmufltur (Akçura. Müslümanlar›n bundan bir an evvel kurtulmalar› gerekir. Buna ‹slamc›lar da itiraz etmez. Bu zaman diliminde Osmanl›n›n gayrimüslim unsurlar› devlet bünyesinde tutmak için gösterdi¤i bütün çabalar bofla gitmeye bafllam›flt›r. Bu uygarl›k karfl›s›nda nas›l tav›r al›nmas› bu dönem aç›s›ndan son derece önemlidir. ‹slamc›l›k düflüncesinin temel iddias›. 2010: 413). bunu baflarmak zor olmasa gerektir. Padiflah 2. Bunun fark›na Müslümanlar ancak Bat› karfl›s›nda düfltükleri durumda varabilmifllerdir. Devlet yöneticileri ‹slamc›lar›n iddias›n›n ne kadar etkili oldu¤unu bir ümitle görmek isterler. . eflitli¤i sisteminin temeli haline getirmifl ve baflar›l› olmufltur. Yusuf Akçura’n›n üç siyaset tarz› olarak niteledi¤i yaklafl›mlardan birisi olan ‹slamc›l›k.Meflrutiyet Dönemi Düflünce Ak›mlar› 37 de ‹slamiyet de hiçbir milletin ilerlemesine mani de¤ildir.

38

Türkiye’de Sosyoloji

¤i da¤›lmay› engelleyemedi¤ine göre, imparatorlu¤un Müslüman tebas›n›n ayr›lmas›n› ‹slamc›l›k yoluyla önlemek isterler. Hatta bu iddia, dünya üzerindeki bütün Müslümanlar›n birlefltirilmesi yoluyla daha büyük bir birlik ve güç vaat etmektedir. ‹slamc›l›¤›n geliflmesinde sadece Osmanl› Devleti’nin içindeki s›k›nt›lar etkili olmam›flt›r. Dünyadaki geliflmeler çok yönlüdür. Osmanl›y› yenmeye bafllayan ve üstünlük kuran Bat›, ayn› zamanda dünyan›n di¤er co¤rafyalar›nda iflgal yöntemiyle sömürgeler kurmaktad›r. Bunlar›n büyük ço¤unlu¤u Müslüman ülkelerdir. Bir k›sm› ise Osmanl› egemenli¤indeki topraklard›r. Bu süreç Osmanl›n›n ve Müslümanlar›n aleyhine gün geçtikçe artmaktad›r. Müslüman ülkeleri iflgal ve sömürge siyaseti sadece Avrupa devletlerine mahsus de¤ildir. Dünyan›n di¤er bölgelerinde de ayn› durum gözlenmektedir. Dolay›s›yla dünyan›n her taraf›ndan yükselen beklenti ayn› zamanda ‹slam Halifesi olan Osmanl› Sultan› ve ‹stanbul yönünde olmaktad›r (Türköne, 2003: 130). ‹slamc›l›k siyaseti bu bak›mdan da Osmanl› yönetimi için bir imkân ve zorunluluktur. ‹mparatorlu¤un y›k›l›fl›na kadar devam eden bir düflünce ak›m› olarak karfl›m›za ç›kmaktad›r. ‹kinci Meflrutiyet döneminde ‹slamc›l›¤›n merkezi Sebilürreflad Dergisi olmufltur. Hatta milli mücadele ve cumhuriyet dönemine kadar devam eden yay›n faaliyeti ile ‹slamc›l›k düflüncesinin geliflmesinde önemli bir rol oynam›flt›r. Sebilürreflad ‹slamc›lar›n bir araya geldikleri ve düflüncelerini yazd›klar› bir okul olmufltur. Önemli yazarlar› aras›nda Eflref Edip, Mehmet Akif, Aksekili Hamdi, ‹zmirli ‹smail Hakk›, Ahmet Naim say›labilir (Ülken, 1966: 309). ‹slamc›l›¤›n öncü düflünürleri aras›nda yer alan ve ‹stanbul’a d›flar›dan gelen Cemalettin Afgani de bu dergi çevresinde yer alm›flt›r.

Türkçülük/Turanc›l›k
Türkçülük fikir ak›m› Tanzimattan sonra ortaya ç›kan modernleflme ortam›nda yeflermeye bafllam›flt›r. Yenileflme hareketleri çerçevesinde Bat›’y› tan›maya bafllayan Genç Osmanl›lar birçok yönden etkilenmifllerdir. Modern Bat› toplumlar›nda ön plana ç›kan milliyetçili¤in etkisini burada görmek mümkündür. Çünkü edebî anlamdaki Türkçülük hareketi bu yazarlar aras›nda bafllam›flt›r. fiinasi, Tasfiri Efkâr ismiyle ç›kard›¤› gazetesinde Türkçeyi kullanmak suretiyle ilk edebî Türkçüler aras›nda yer ald›. Ziya Pafla, fiinasi’den sonra aç›kça Türkçülükle ilgili edebî görüfllerini kesin bir flekilde dile getirdi. Fakat ilmî tetkikleriyle Türkçülük fikrini daha ciddi bir 盤›r haline getiren Ahmet Vefik Pafla oldu. fiinasi, Ziya Pafla ve Ahmet Cevdet Pafla’dan baflka, tarih araflt›rmalar›yla Mustafa Celalettin Pafla bu harekete önderlik etmifltir. Ali Suavi de eserlerinde sürekli Türkçülü¤e temas eden ayd›nlar aras›nda yer almaktad›r (Ülken, 1966: 319). Belli bir süre Osmanl› ayd›nlar› Türkçülü¤e mesafeli durmufllard›r. ‹mparatorlu¤un da¤›lmas›n› önleyecek tedbirler manzumesinden Osmanl›c›l›¤› ve ‹slamc›l›¤› kullanmak istemifllerdir. Osmanl›c›l›¤› bir kurtulufl düflüncesi olarak savunan ayd›nlar, farkl› din ve milliyetten gelen halklar›n Osmanl›dan ayr›lma çabalar› karfl›s›nda zor durumda kalm›fllard›r. Osmanl›c›l›¤›n devletin da¤›lmas›n› engelleyici bir zamk olmad›¤› k›sa zamanda anlafl›lm›flt›r. ‹slamc›l›k ise bir siyasi ideoloji olarak ‹slam ümmetinin Osmanl› Devleti içinde bütünlük sa¤lamas›na yetmemifl, Arap fleyhlerinin emperyalist ‹ngiliz oyunlar›na gelmelerini önleyememifltir. Bu süreçte Osmanl› Hilafet Ordusu’nun çok say›da askeri çöllerde flehit olmufl ve ayr›l›kç› hareketler Müslüman kardeflli¤i ile de önlenememifltir. Geriye Türkler aras›nda milli bilincin uyand›r›lmas› ve kurtuluflun Türk milliyetçili¤i ile sa¤lanabilece¤i düflüncesini savunmak kalm›flt›r.

2. Ünite - Meflrutiyet Dönemi Düflünce Ak›mlar›

39
Türkçülü¤ün siyasi flekil almas› ‹kinci Meflrutiyet döneminde söz konusu olmufltur. Osmanl› içinde flimdiye kadar kimli¤ini ön plana ç›karmayan Türkler aras›nda bir milli heyecan ve fluurlanma yarat›lacakt›r.

Türkçülü¤ün siyasi flekil almas› ‹kinci Meflrutiyet döneminde söz konusu olmufltur. Osmanl› içinde flimdiye kadar kimli¤ini ön plana ç›karmayan Türkler aras›nda bir milli heyecan ve fluurlanma yarat›lacakt›r. Türklerin omzunda bir yük olarak y›llardan beri tafl›d›klar› ‹mparatorlu¤un, son dönemlerde karfl›laflt›¤› s›k›nt›lardan kurtulmas›nda tek çare yine kendilerinde oldu¤u anlafl›l›yor. ‹ttihad-› Osmanî ve ‹ttihad-› ‹slam gerçeklefltirilemedi¤ine göre geriye ittihad yap›lacak tek unsur Türkler kal›yor. Osmanl› s›n›rlar› d›fl›nda kalan Türk kavimleriyle birlikte bir ittihad kurulmas› öngörülüyor. Dikkatler o zamanlara kadar kendi ismini kullanma gere¤i duymayan Türk ad› verilen insanlar üzerine toplan›yor. Bu insanlar›n tarih içinde yaratt›klar› büyük bir kültür miras› oldu¤u fark ediliyor ve araflt›rmalar buraya odaklan›yor. Sosyolojinin, halk biliminin, dil biliminin, tarihin bilim alan› olarak zenginleflmesine katk› sa¤layan bu dönem, Modern Cumhuriyetin de temellerini oluflturuyor. Türkçülü¤ün siyasi düflünce hareketi haline gelmesinde Hüseyinzade Ali önemli bir rol oynam›flt›r. Birlik oluflturulacak Türklerin yaflad›klar› co¤rafyalar esas al›narak bir vatan tan›mlas› yap›larak Turan ismi verilir. Hüseyinzade Ali, Turan ismini Türk kavimleri birli¤inin en son hedefi olarak kullan›yor. Hayat ve Füyenat ad›yla yay›nlad›¤› dergilerde Türkleflmek, ‹slamlaflmak, Avrupal›laflmak üzerine düflüncelerini aç›klad›. “Turan” idealini Türkçülü¤e temel olarak alan Hüseyinzade Ali’nin etkisiyle Ziya Gökalp de bu ak›m›n içine kat›ld›. Gökalp, Türkçülük ak›m› içerisinde en aktif rolü alanlardan birisi oldu. Fikirlerini Türk Yurdu dergisinde “Türkleflmek, ‹slâmlaflmak, Muas›rlaflmak” fleklinde formüle ederek “Turan” ideali u¤runa çal›flt› (Ülken, 1966: 333). Bu süreçte Türkçülü¤ün fikir meydan› ise Türk Yurdu dergisi idi.
A M A Ç

4

Üç fikir ak›m› aras›ndaki farklar› s›ralayabilmek.
Resim 2.4 Kitap: Akçura, Y. (1976). Üç Tarz-› Siyaset. Ankara: Türk Tarih Kurumu Yay›nevi

Türkçülerin önde gelen isimlerinden birisi de Yusuf Akçura idi. Yusuf Akçura ikinci meflrutiyet dönemi düflünce ortam›n› özetleyen Üç Tarz-› Siyaset isimli genifl makalesinde ayn› zamanda kendi görüfllerini dile getirir. Bu makale adeta üç fikir ak›m›n›n hem birbiriyle, hem de yaflanan tarihi olaylarla mukayesesi niteli¤indedir. Kazan Türklerinden birisi olan Akçura, Rusya’dan çocukluk döneminde ‹stanbul’a gelmifl ve Harp Okulu’nda e¤itim alm›flt›r. Abdulhamid rejimine muhalefetten gönderildi¤i Trablusgarp’tan Paris’e kaçt›¤› y›llarda, gördü¤ü manzara karfl›s›nda Türkçülük düflüncesini benimsemifltir. Meflrutiyet’in ilan› ile beraber ‹stanbul’a dönmüfl ve siyasifikri faaliyetlerine bafllam›flt›r. Türk Derne¤inin kuruculu¤una öncülük etmifl, Türk Yurdu dergisinin yay›n müdürlü¤ünü üstlenmifl, 1912 y›l›nda Türk Ocaklar›’n›n kuruluflunda yer alm›flt›r (Karal, 1976: 4).

40

Türkiye’de Sosyoloji

Yusuf Akçura, Üç Tarz-› Siyaset isimli makalesinde ‹kinci Meflrutiyet döneminin üç siyaset anlay›fl›n› sosyal gerçekli¤e uygunlu¤u bak›m›ndan de¤erlendirir. Buna göre Osmanl›c›l›k, yeni anlamda bir Osmanl› milleti oluflturmak istemifltir. Bunun için cins, din ve mezhep ayr›m› gözetilmeksizin Osmanl› halklar›, haklar ve ödevler bak›m›ndan eflit duruma getirilecektir. Böylece ortak bir vatan kavram› etraf›nda bir Osmanl› milleti oluflturulacakt›r. Bu istek son derece hakl› olmas›na ra¤men uygulamada baflar›l› olamam›flt›r. Bunun peflinden hâlâ gitmeye çal›flmak bofl bir yorgunluktur. ‹slamc›l›k düflüncesi de Avrupa’daki yaklafl›mlara benzer flekilde gelifltirilmifltir. Pan-‹slamizm politikas›n› Abdulhamid uygulamaya çal›flm›flt›r. ‹slamc›l›k asl›nda azametli bir tasar›d›r. Gerçekleflmesinde olumlu birçok yön vard›r. Bunlar›n önünde ise daha büyük engeller ç›kmaktad›r. Bu dönemde gerçekleflme imkân› çok s›n›rl›d›r. Müslüman birli¤inin oluflturulmas› ileride mümkün olabilir (Karal, 1976: 9).
SIRA S‹ZDE

4

‹kinci Meflrutiyet siyasetini oluflturan üç ak›m için Yusuf Akçura’n›n kullanm›fl oldu¤u “üç SIRA S‹ZDE tarz-› siyaset” kavram›n› aç›klay›n›z.
DÜfiÜNEL‹M Osmanl›c›l›¤a ve ‹slamc›l›¤a prensipte karfl› olmayan Yusuf Akçura, uygulamada bunlar›n imkân d›fl› kald›¤›n› düflünür ve Türklerin art›k mutlaka milliyetçilik yapmaS Ovurgular. R U lar› gerekti¤ini Akçura, Türkçülük siyasetinin günün flartlar› bak›m›ndan bir ihtiyaç oldu¤unu düflünür. Ona göre: “Türk birli¤i ilkin Osmanl› ‹mparatorlu¤u’nda Türklerin, Türk olmad›klar› halde az çok Türkleflmifl olanlar›n ve ulusal vicdandan D‹KKAT yoksun olanlar›n bilinçlendirilmesi ve Türklefltirilmesiyle bafllayacakt›r. Sonra, Asya k›tas›yle Do¤u Avrupa’da yay›lm›fl olan Türklerin birlefltirilmesine geçilerek azametSIRA S‹ZDE li bir siyasal milliyet meydana getirilecektir.” (Akçura, 1976: 35). Türkçülük ak›m› asl›nda Osmanl›c›l›k ve ‹slamc›l›k ak›m›ndan tamamen ba¤›ms›z de¤ildir. Devletin varl›¤›n› ve toplumun birli¤ini koruma çabalar› içinde bütün AMAÇLARIMIZ ihtimaller de¤erlendirilmifltir. ‹kinci Meflrutiyet dönemi bu bak›mdan ‹mparatorlu¤un en zor dönemidir. ‹mparatorlu¤u bir arada tutma çabalar› yetersiz kalm›fl ve devlet sürekli K ‹ toprak T A P kaybetmifltir. Bu dönemin siyasi iktidar›n› üstlenen ‹ttihat ve Terakki F›rkas› Osmanl›c›l›ktan ‹slamc›l›¤a ve Türkçülü¤e do¤ru adeta evrilmifltir. Birinci Dünya Savafl› sonunda Anadolu topraklar›n›n bile iflgal edilmesi ve zorlu bir Milli Kurtulufl ancak kurtar›labilmesi hedefleri küçültmeyi gerektirT E L E V ‹ Z YSavafl›’yla ON mifltir. Bu dönemin ön plana ç›kan fikir ak›m› ise Memleketçilik veya Anadoluculuk olarak karfl›m›za ç›kacakt›r. Hilmi Ziya Ülken ve arkadafllar›n›n önderli¤ini yapt›¤› bu fikir ak›m›na göre millet ve vatan kavramlar› yendiden tan›mlanmaya ‹ NBu T E Rsebepten NET çal›fl›lm›flt›r. Türkçülük ak›m›na uzanan süreci hem tarihi olaylar, hem de düflünce özellikleriyle birlikte de¤erlendirmek gerekir.

DÜfiÜNEL‹M S O R U

D‹KKAT

SIRA S‹ZDE

AMAÇLARIMIZ

K ‹ T A P

TELEV‹ZYON

‹NTERNET

MAKALE

MAKALE F‹K‹R AKIMLARI VE SOSYOLOJ‹N‹N GEL‹fiMES‹

AM AÇ

5

Modernleflme ve Bat›l›laflma ak›mlar›n›n etkisini aç›klayabilmek.

Sosyoloji, Bat› dünyas›nda 19. yüzy›lda ba¤›ms›z bir bilim haline gelmifltir. Sosyolojinin bilim haline gelmesinde hem Bat› felsefesindeki önemli geliflmeler hem de Bat› dünyas›ndaki sosyal çalkant›lar etkili olmufltur. Sosyolojinin kurucusu olarak kabul edilen Auguste Comte ayn› zamanda pozitivist felsefenin mimar›d›r. 19. Yüzy›lda Osmanl› ayd›nlar› Bat› dünyas›n› takip ederken bu felsefe ak›mlar›ndan da et-

Türkiye’de sosyoloji dendi¤i zaman karfl›m›za ç›kan iki örnek düflünür Avrupa’dan özellikle Fransa’dan etkilenmifllerdir. Fransa’da sosyolojinin geliflmesindeki farkl› iki ekolün temsilcisi durumuna düflmüfllerdir. yüzy›l›n sonu. Ziya Gökalp Emile Durkheim okuluna göre sosyolojiyi ö¤renmifl ve uygalamaya çal›flm›flt›r. Ünite . Prens Sabahattin’in yapt›¤› çal›flmalar kendi döneminde çok etkili olamam›flt›r. ‹kinci Meflrutiyetten Cumhuriyet’e kadar geçen zaman aral›¤›nda hem Gökalp. Bunlardan birisi özgürlük ve refahlar›n› kamuda arayan “toplumcular”. Sabahaddin Bey’e göre toplumlar “ilm-i içtima” aç›s›ndan iki kategoride s›n›fland›r›lmal›d›r. her ne kadar ülkenin kurtuluflu için fikirler üretse de bir ekol oluflturamam›flt›r. hem de vefat›ndan sonra bütün ça¤dafl Türk düflünce hayat› üzerinde etkili olmufltur. Fakat bu genellemeyi yaparken. Prens Sabahattin bak›fl aç›s› gere¤i millet ve ittihat konular›na girmemifltir. 1996: 2). Sosyolojide Le Play okulu Fransa’da da çok destek bulmam›fl ve ön plana ç›kmam›fl oldu¤u için. Türkçülü¤ün sosyolojideki karfl›l›¤› milliyetçiliktir. Prens Sabahattin ise bu gruba muhalif olan Hürriyet ve ‹tilafç›lar›n fikir önderli¤ini yapm›flt›r. Düflüncelerini k›saca “Teflebbüs-i flahsi ve adem-i merkeziyet” fleklinde formüle eden Sabahaddin. Gökalp ise tam tersine hem ‹ttihat ve Terakki vas›tas›yla Meflrutiyet döneminde. çözümleri siyasi içeriklidir ve siyasi. 2010: 5). Frans›z kanallar› ile Türkiye’ye girmifltir (Kaçmazo¤lu. Özellikle Bat›c› ayd›nlar aras›nda pozitivizmi Türkiye’ye getirmek için çaba sarfedenler vard›r. Her ikisinin sosyoloji ad›na farkl› tan›m ve iddialara sahip olmalar›na karfl›n. A M A Ç 6 Meflrutiyet Dönemi fikir ak›mlar›n›n bugüne etkisini de¤erlendirebilmek. ‹kinci Meflrutiyet döneminin düflünce ortam›nda Türkiye’de sosyolojinin kurulufluna büyük katk› sa¤lam›fl bu düflünürlerin ortak kayg›s›. bir dü- . di¤eri ise ba¤›ms›z düflünen ve sosyal refahlar›n› bireyselli¤in geliflmesinde arayan “bireyciler”dir (Bayraktar. konuyla ilgili kitab›n›n ismini “Türkiye Nas›l Kurtar›labilir” fleklinde koymufltur. Gökalp devletin yönetiminde söz sahibi olan ‹ttihatç›lar›n. hem Cumhuriyetin kuruluflu aflamas›nda. 20. dönemin genel özelli¤ine uygun olarak “bu devlet nas›l kurtar›labilir” konusudur. Özellikle bunlar aras›nda Ziya Gökalp ve Prens Sabahattin öne ç›kan isimler aras›ndad›r. Bir anlamda genellemede bulunur.2. Prens Sabahattin. hem de Sabahattin kendi bak›fl aç›lar›ndan memleketin kurtuluflu için sosyoloji bilimini kullanarak öneriler gelifltirmifllerdir. Bireyci ve özgürlükçü bir bak›fl aç›s›na sahip olan Sabahattin. Prens Sabahattin’in görüflleri ikinci gruba uygundur ve çözümü bireycilikte arar. sosyoloji yönteminin de¤iflik bir tarz›n› kullanarak toplumsal sorunlara çözümlemeler getirmek istemifltir. olmayan bir sosyoloji anlay›fl›na sahip olmalar› da mümkün de¤ildir (Kaçmazo¤lu. Zaten 19. Prens Sabahattin Frederic Le Play okuluna. Bunlar›n d›fl›nda Avrupa’da geliflen yeni bilim olan sosyolojiyi takip edenler ‹kinci Meflrutiyet döneminde karfl›m›za ç›kar. Fakat çal›flmalar› sosyolojinin ülkemizde tan›nmas›nda ve geliflmesinde etkili olmufltur. Gökalp Türkçülük düflüncesiyle de özdeflleflmifltir. 2010: 2).Meflrutiyet Dönemi Düflünce Ak›mlar› 41 kilenmifllerdir. Di¤er ülkelere ait düflünsel ak›mlar bile Frans›z süzgecinden geçerek. Sosyoloji her milletin kendi kültürel özelliklerinden ve tarihi tecrübelerinden ortaya ç›kan milli hareketlerini bilimsel bir tespitle “milliyetçilik” olarak adland›r›r. yüzy›l›n bafllar›nda Türkiye’de Avrupa demek Fransa demektir. Bu konuda sosyoloji bilimini kullanarak görüfller gelifltiren kifli Ziya Gökalp’tir. Bireyin yarat›c›l›¤› teflvik edilirse toplumdaki problemlere çözüm o oranda h›zlan›r ve toplumsal kalk›nma ancak böylece baflar›l›r.

bir Türk milleti.. Milliyet olgusunu bir silaha benzetir. Büyük ac›lar yafland›. yaflad›¤› dönemde memleketin önemli problemleri konusunda çok say›da yaz› yazm›fl ve bunlar› muhtelif dergilerde yay›nlam›flt›r. bir Osmanl› devleti.” (Gökalp. Osmanl›c› ayd›nlar “muhtelif unsurlardan ve mezheplerden mürekkep olan vaki bir milletten iradi bir millet yapmak” istemifllerdi ama elim tecrübeler gösterdi ki “Osmanl› milleti” tabirindeki özel anlama Tanzimatç› Türklerden baflka inanan olmad› (Gökalp. co¤rafyaya göre. Herhangi bir zorlama yoktur. Bütün gücünü y›k›lma sürecindeki imparatorluktan yükseltebilece¤i bir ›fl›k için kullanm›flt›r. politikaya ve iradeye ait güçlere üstün gelecek ve onlar› egemenli¤ine alabilecek baflka ne gibi bir ba¤›m›z var? Bu ba¤› tespit etti¤imiz zaman milleti do¤ru biçimde tan›mlayabiliriz. yani ayn› terbiyeyi alm›fl fertlerden oluflan. Gökalp’e göre Türkçülük. Gökalp’a göre art›k herkes kabul etmesi gerekir ki as›l gerçeklik ve güç milliyet ülküsüdür. Meydana gelen olaylar göstermektedir ki bu as›r milliyet asr›d›r. kültürde ve duygularda tespit etti¤ini iddia eder. Osmanl› tebaas› olan her farkl› milli varl›k kendi ba¤›ms›zl›k hevesinden vazgeçmedi. 1976: 3). Bu iddialar Osmanl› tebaas› olan gayri Müslimler için bir anlam ifade etmemifl ve onlar› devlet içinde tutma imkân› kalmam›flt›r. 1986: 12-16). Türk milletini yükseltmek demektir. Ta beflikte iken. Sosyal gerçekli¤in mukaddes olan iki yüzü millet ve ümmettir. iflitti¤i ninnilerle ana dilinin etkisi alt›nda kal›r. Türk köylüsü onu ‘dili dilime uyan. Buna göre milleti ›rka göre. Ona göre “insan en samimi.42 Türkiye’de Sosyoloji flünce hareketi olarak milliyetçili¤in nas›l temellendirildi¤ini de göstermek ister. bir Arap milleti gerçe¤i görülebilir. din ümmetine göre ve bireysel mensubiyet tercihine göre tan›mlamak do¤ru de¤ildir (Gökalp. millet ad› verilen toplulu¤un tan›m›n› bilmek gerekir. Bu silah› art›k Türkler ve Müslümanlar›n kendi lehlerine kullanmalar› gerekir. imparatorluk tebaas›na göre. Süreç Türkler aleyhine geliflti. dini dinime uyan’ diyerek tarif eder. Osmanl› gayri Müslim tebaas› için devlet s›n›rlar›yla çizili bir ortak vatan anlay›fl› olmamas›na karfl›. Gökalp burada sosyolojiye baflvurur. dince. Gökalp. co¤rafyaya. Bunu yapacak olanlar ise zaten o millet ad›na hareket eden düflünürler olacakt›r. Gökalp’a göre vatan. Osmanl› milleti ve kutsal Osmanl› vatan› iddias›n› gündeme getiren Osmanl›c›lar›n yan›ld›klar›n› görür. Devlet toprak kaybetmeye devam etti. O halde. mahkûm bir kavmin mahkûmiyetten kurtulmas› için kullan›lan bir silaht›r (Gökalp. Gökalp Türkçülü¤ün Esaslar› isimli kitab›nda milletin ne oldu¤unu anlamak için öncelikle ne olmad›¤›n› gösterir. kutsal bir ‹slam vatan›ndan ve Türk vatan›ndan bahsetmek mümkündür. Osmanl›c›lar›n iddia ettikleri ve kimseye kabul ettiremedikleri kutsal Osmanl› vatan›na ba¤l› bir Osmanl› milleti fikri. vatan tart›flmas›n› da gündeme getirdi. Ona göre milliyet fikri. Dolay›s›yla Osmanl›n›n bütünü için bir kutsall›¤a ba¤l› olarak vatan ve milletten bahsetmek mümkün de¤ildir. u¤runa hayatlar feda olunan mukaddes bir ülke demektir. 1976: 99). Sosyal gerçekli¤e bak›ld›¤›nda bir ‹slam ümmeti. Türkçülü¤ün özünü anlamak için. Gökalp bir imparatorlu¤un y›k›l›fl›na flahit olmufl ve bunun sanc›s›n› iliklerine kadar yaflam›fl bir düflünürdür. Do- . Millet. en içten duygular›n› ilk terbiye zamanlar›nda al›r. Gökalp fikirlerini sosyal gerçekli¤e dayand›rmaya çal›fl›r. kavme. bir topluluktur. Sosyoloji bu bak›mdan onun için çok güçlü bir araçt›r. dilce. 1986: 18). Bu bir sosyal gerçekliktir. Meflrutiyet döneminin ortaya ç›kard›¤› fikir ak›mlar›n› sosyal ve tarihi gerçekli¤e uygunlu¤u bak›m›ndan ele al›r. Sosyolojinin bu aranan ba¤› terbiyede.. kavmiyete göre. Bu ülkenin vatan olma kutsiyetini mukaddes bir varl›ktan almas› gerekir. ahlakça ve güzellik duygusu bak›m›ndan ortak olan. O halde millet nedir? Irka. Bu ›fl›k Gökalp’e göre milliyetçiliktir.

‹slamc›l›k ve Türkçülük düflünce ve siyaset tarz›n› “Üç Tarz-› Siyaset” olarak ele alm›flt›r. Tanzimat Ferman› ile bafllayan yap›sal de¤ifliklikler Osmanl›’n›n çöküflünü durdurmaya yetmemifltir. . “Osmanl› ülkesi.Meflrutiyet Dönemi Düflünce Ak›mlar› 43 lay›s›yla ümmetin vatan› ve milletin vatan› olarak iki vatan telakkisi vard›r. ‹slam vatan›n›n müstakil kalan bir cüzüdür. Bu ikisi aras›nda öncelik ve sonral›k bak›m›ndan herhangi bir tercih yoktur. Ziya Gökalp ise bu dönemde ülkenin kurtuluflu ve geliflmesi için önemli gördü¤ü Garpç›l›k. ‹slamc›l›k ve Türkçülük ak›mlar›n› bir arada de¤erlendirmifltir. ‹kinci Meflrutiyet dönemi Türk düflünce tarihinde önemli bir yere sahiptir. Bu düflünce ak›mlar› ve ortaya ç›kan fikir tart›flmalar› hem o dönemi hem de günümüzü anlama bak›m›ndan son derece önem tafl›maktad›r. Di¤er k›sm› da Arap yurdudur ki büyük Arap vatan›n›n bir parças›d›r (Gökalp. Bu dönemde ortaya ç›kan Bat›c›l›k ve Osmanl›c›l›k düflünce ak›mlar› sürekli çare aramaya devam etmifllerdir. gazete ve dergilerde özgürce savunmaya bafllam›fllard›r. Yusuf Akçura ‹kinci Meflrutiyet döneminin öne ç›kan Osmanl›c›l›k. Ünite . ‹kinci Meflrutiyet dönemi bir devrin kapand›¤› ve yeni bir devrin tohumlar›n›n at›ld›¤› bir dönemdir. Art›k ülkenin kurtuluflu için farkl› düflüncelere sahip ayd›nlar görüfllerini derneklerde. 1976: 86). Bu flekilde var›lan ‹kinci Meflrutiyet’te düflünce ortam› daha serbest bir ortama kavuflmufltur. Türklerin vatan› da “Turan” ad›n› tafl›r. Ümmetin vatan›na ‹slam vatan›. Osmanl›n›n yenileflme giriflimleri aras›nda ayr›cal›kl› bir dönemdir. Bundan bir k›sm› Türk yurdudur ki ayn› zamanda Turan’›n bir parças›d›r. Bu özgür düflünce ortam›nda Tanzimattan beri Osmanl› ayd›nlar›n›n gündeminde olan Osmanl›c›l›k ve Bat›c›l›k ak›mlar›n›n yan› s›ra ‹slamc›l›k ve Türkçülük ak›mlar› da geliflmifltir.2. Birinci Meflrutiyet ilan edildikten sonra fazla uygulanma imkân› olmam›fl ama etkisi oldukça yüksek olmufltur. Türk ayd›nlar› bu dönemi ve ortaya ç›kan düflünce ak›mlar›n› çok iyi ö¤renmek zorundad›r.

‹slamc›l›k ile temele al›nan vatan ve millet tan›mlamas› dini mensubiyete dayand›r›lm›flt›r. Özellikle Avrupa’dan etkilenerek yenilik hareketlerine destek veren ve öncülük yapan Jön Türkler veya Yeni Osmanl›lar ad›n› alan ayd›nlar ülkeyi kurtarmak için aktif rol oynam›fllard›r. Bu tan›mlarla Osmanl› içindeki halklar› bir arada tutman›n yollar› aranm›flt›r. Meflrutiyet’in 1908 y›l›nda tekrar ilan edilmesi Osmanl› toplumunda önemli geliflmelerin habercisi ve tetikleyicisi olmufltur. kendini yenileme ve ayakta kalma mücadelesine giriflmifltir. kültür. Osmanl› topraklar› hepimiz için ortak ve kutsal vatan. Bu süreçte Yusuf Akçura’n›n “Üç Tarz-› Siyaset” ad›n› verdi¤i fikir ak›mlar› tart›flmalar›n oda¤›n› oluflturmufltur. Millet ve vatan tan›mlamalar› olgusal gerçe¤e uygunluk bak›m›ndan birbirinden ayr›lm›fllard›r. milletleflme sürecinde oluflan bir modern toplum olarak dil. soy. Bunlar aras›nda Tanzimat ve Meflrutiyet devletin yap›sal de¤iflimine yönelik devrim niteli¤indeki ad›mlard›r.44 Türkiye’de Sosyoloji Özet A M A Ç 1 Osmanl› Devleti’nin son dönemindeki yenileflme ad›mlar›n› s›ralayabilmek. Türkçülük fikir ak›mlar›n› tan›mlayabilmek. ‹lk teflebbüs Osmanl›dan ayr›lmak isteyen gayrimüslim tebaay› devlete ba¤layacak eflit vatandafll›k hakk› tan›yarak bir Osmanl› birli¤i oluflturmak yönündedir. Türkçülük ile millet tan›mlamas›. ayr›l›k hareketlerini önleyememifltir. ‹kinci birlik ad›m› Osmanl› egemenli¤i alt›ndaki Müslümanlar› bir millet ve bir vatan anlay›fl› ile bir arada tutma çabas›d›r. Meflrutiyet döneminin üç fikir ak›m› ortak bir kayg›dan ortaya ç›km›flt›r. Bunun için yak›n tarihimizde düflünce hareketleri dendi¤i zaman bu dönem özel bir önem tafl›r. sonra dünya üzerindeki bütün Müslümanlar yeni bir güç olacaklard›r. Türkiye belki de tarih boyunca en yo¤un fikir tart›flmalar›n› bu dönemde yaflam›flt›r. Üç fikir ak›m› aras›ndaki farklar› s›ralayabilmek. Fakat emperyalist güçlerin teflvik ve tertipleriyle Osmanl›ya bafl kald›ran Müslüman halklar bu düflüncenin uygulanmas›n› da engellemifllerdir. Özellikle özgür düflünce ortam› ülkede fikir ak›mlar›n›n beslenmesini sa¤lam›flt›r. Bat›l› devletler karfl›s›nda geri kald›¤›n› fark etti¤i andan itibaren. Osmanl› vatandafllar› ise bir millet anlay›fl›na dayal› olan Osmanl›c›l›k ak›m›. Her iki köklü de¤iflim Osmanl› ayd›nlar› aras›nda düflünce üretimini ve fikir tart›flmalar›n› art›rm›flt›r. Yönetimi üstlenen ‹ttihat ve Terakki Cemiyeti bunlar taraf›ndan kurulmufltur ve yönetimi üstlenmifltir. Türkçülük bu anlamda zorunluluktan ortaya ç›kan son çare gibidir. ‹slamc›l›k olarak karfl›m›za ç›kan bu düflünceye göre önce Osmanl› ülkesindeki Müslümanlar birlik oluflturacaklar. Yenileflme ad›na baflta yöneticiler olmak üzere önemli ad›mlar at›lm›flt›r. Türkçülük ak›mlar› Osmanl› Devleti’nin Avrupa tehdidi karfl›s›nda yeni siyasi-sosyal birlik (ittihad) aray›fllar›n›n yans›mas›d›r. ‹slamc›l›k. Osmanl›c›l›k ile temele al›nan vatan ve millet tan›mlamas› Osmanl› Devleti’nin siyasi egemenli¤ine ba¤lanm›flt›r. ‹ttihat ve Terakki yönetimi ‹mparatorlu¤u kurtarmak için azami çaba sarf etmesine ra¤men baflar›l› olamam›flt›r. Osmanl›c›l›k. A M A Ç 3 A M A Ç 2 Osmanl›c›l›k. ‹slamc›l›k. A M A Ç 4 . Osmanl› Devleti. Meflrutiyet dönemi düflünce ortam›n› özetleyebilmek. Osmanl› siyasetini belirlemeye yönelik bu fikir ak›mlar› uygulamadaki s›k›nt›lara göre flekillenmifltir. vatan birlikteli¤i ile aç›klanm›flt›r.. Meflrutiyetin ilan edilmesi ve ask›ya al›nmas›na ra¤men ayd›nlar aras›nda tart›flmalar ve aray›fllar kesilmemifltir. Osmanl› ayd›nlar› bu üç fikir ak›m› içinde yeni millet ve vatan tan›mlamalar› yapmaya çal›flm›fllard›r.

Y›k›lmakta olan Osmanl› ‹mparatorlu¤u’ndan kurtar›lacak ve güç birli¤i oluflturulacak tek grup. Üç fikir ak›m›n›n etki alt›nda kald›klar› bir di¤er gerçeklik Bat› ad›n› verdi¤imiz Avrupa’n›n ilerlemifl olmas›d›r. .2. Yerine Ülken’in ifadesiyle küçük Türkçülük anlam›nda Anadoluculuk ak›m› geliflmifltir. Ça¤›n milliyetçilik ak›mlar›ndan faydalanarak Türkler kendi istiklallerini ve istikballerini kurtarmak zorundad›r. Türkçülü¤ün Turan ideali ise o günün flartlar›nda dünya gerçeklerine uygun düflmedi¤i için vazgeçilmifl gibidir. A M A Ç 6 Meflrutiyet dönemi fikir ak›mlar›n›n bugüne etkisini de¤erlendirebilmek. yöntem ve derece aç›s›ndan yap›ld›. Bu yüzden farkl› fikirler savunsalar da. Birinci Dünya Savafl› sonunda Türklerin yo¤un olarak yaflad›klar› Anadolu topraklar›n›n bile iflgal edilmesi karfl›s›nda Milli Kurtulufl Savafl› verilmesi ve bir milli devlet olarak Türkiye Cumhuriyeti devletinin kurulmas› bu düflüncenin baflar›s›d›r. ‹kinci Meflrutiyet düflünce ak›mlar› sosyal ve tarihi gerçeklerle olgunlaflan birer siyaset felsefesi olarak karfl›m›za ç›kmaktad›r. Bugün yaflanan olaylar tarihte ve toplumsal hayatta devaml›l›¤›n oldu¤unu göstermektedir. Bu bak›mdan ‹kinci Meflrutiyet’in kaç›n›lmaz fikir ak›mlar›ndan birisi Bat›l›laflma ve Modernleflme oldu. Osmanl› ayd›nlar› devletin ve toplumun geliflmesi için Bat›’da yaflanan modernleflmeye ilgi gösterdiler. Yaflanan geliflmeler Osmanl› Türk toplumunu modern bir milliyetçili¤e do¤ru götürdü. Her üç fikir ak›m› modernleflmeye baz› çekincelere ra¤men taraftar oldular.Meflrutiyet Dönemi Düflünce Ak›mlar› 45 A M A Ç 5 Modernleflme ve Bat›l›laflma ak›mlar›n›n etkisini aç›klayabilmek. Tarihin etkisi sürdü¤ü oranda bu fikir ak›mlar›n›n da yans›malar› devam etmektedir. Y›k›lma tehlikesi ile karfl› karfl›ya kalan Osmanl› Devleti kendini toparlamaya çal›fl›rken Bat›’da meydana gelen geliflmelerden uzak kalamazd›. Tart›flma. Ünite . Türkçülü¤ün savundu¤u veya savunmak mecburiyetinde kald›¤› millet ve vatan tan›mlamas› ile bir kurtulufl yolu arand›. kurucu unsur Türkler kalm›flt›r.

Matbaan›n gavur icad› olmas› d. Osmanl›. Bat›c›l›k Avrupa’da. Türklü¤ü bilimsel yollarla keflfetmek d. 4. Osmanl› Devleti. Hayat e. e. Yusuf Akçura . Bat›daki geliflmeler daha yak›ndan takip edilmifltir. Osmanl› vatan›nda yaflayanlar bir millettir. Tanzimat Ferman› ile Osmanl› Devleti kendini yenileme karar›n› aç›klam›flt›r. Ça¤dafl sistemleri Bat›dan almak c. b. Ak›lc›l›k 5. Eski sistemleri de¤ifltirmek 7. ‹kinci Meflrutiyet dönemin düflünce ortam›nda Türkiye’de sosyolojinin kurulufluna büyük katk› sa¤lam›flt›r. Küçük Kaynarca Antlaflmas› 2. Türk Yurdu d. Buna göre afla¤›dakilerden hangisi Türkçülük ak›m›na uygun de¤ildir? a. Birlik oluflturmak Osmanl›y› ayakta tutar. Tanzimat sonras› ortaya ç›km›flt›r. ‹çtihat b. Osmanl› halklar› aras›nda birlik oluflturma amac›n› tafl›yan Osmanl›c›l›k düflünce ak›m› için afla¤›dakilerden hangisi söylenemez? a. Buna göre afla¤›daki ifadelerden hangisi Bat›c›l›k anlay›fl› ile uygun de¤ildir? a. Türkler aras›nda millet bilincini yaratmak b. Tanzimat Ferman› ülkenin gelece¤ini etkilemifltir. ‹lerlemek için Bat›l› devletlerin uydusu olmak b. ‹stanbul Antlaflmas› e. Matbaan›n geç icat olmas› b. Sebilürreflad c.46 Türkiye’de Sosyoloji Kendimizi S›nayal›m 1. c. Osmanl›c›l›k e. Ülkede yenilikler yapmak e. Terakki 9. ‹slamc›lara göre din. Osmanl›da gelene¤in güçlenmesini sa¤lam›flt›r. Türkçülük b. Lozan Antlaflmas› b. Bilim ve teknolojide yeni geliflmeleri takip etmek d. Ziya Gökalp b. geliflen ça¤dafl medeniyete sahip olma kayg›s›ndan geliflmifltir. Laiklik dinin bask›c› olmas›n› engeller. Buna göre afla¤›dakilerden hangisi söylenemez? a. e. Skolastik sistem dogmalara dayan›r. Karlofça Antlaflmas› c. Afla¤›dakilerden hangisi buna örnek verilebilir? a. dönemin genel özelli¤ine uygun olarak “bu devlet nas›l kurtar›labilir” konusudur. d. bat›l› devletler karfl›s›nda hangi anlaflmayla resmen toprak kaybetmifltir? a. Türkleri ihmal etmifltir. Prens Sabahattin d. Hilmi Ziya Ülken c. b. Dünya üzerindeki Türkleri birlefltirmek c. Bu düflünürlerin ortak kayg›s›. Ülkenin kurtuluflu için fikirler gelifltirilmifltir. Bu konuda kitab› bulunan düflünür afla¤›dakilerden hangisidir? a. Said Halim Pafla e. 8. Padiflah›n fliddetle karfl› ç›kmas› c. Din insanlara düflünmeyi ve ak›l etmeyi emreder. d. ‹kinci Meflrutiyet döneminde afla¤›daki dergilerden hangisi ‹slamc›l›¤›n temsilcisi durumunda yay›n yapm›flt›r? a. ‹ttihat ve Terakki yönetimi ‹mparatorlu¤un da¤›lmas›n› Osmanl›c›l›k ve ‹slamc›l›k siyasetleriyle önleyemeyince son çare olarak Türkler aras›nda milliyetçilik yapmakta bulmufltur. e. Bat›c›l›k c. Afla¤›dakilerden hangisi ‹kinci Meflrutiyet düflünce ak›mlar›ndan biri de¤ildir? a. Ankara Antlaflmas› d. Osmanl› Devleti’nde önemli yenileflme ad›mlar›ndan biri olarak matbaan›n kurulmas› hangi temel sebepten gecikmifltir? a. ilerlemenin önünde engel de¤ildir. Türkler aras›nda dayan›flma sa¤lamak e. Meflrutiyete giden yolu açm›flt›r. Teokrasi bat›da taassuba yol açm›flt›r. Hattatl›k mesle¤inin korunma çabas› e. b. Osmanl› topraklar›n› vatan olarak görür. Türkleri üstün ›rk haline getirmek 10. Giriflimci bulunamamas› 3. ‹lerlemenin önündeki engel dogmatizmdir. ‹slamc›l›k d. c. c. 6. d. Tanzimat.

Ankara: Türk Tarih Kurumu (sayfa: 19). pek yüksek bir hayalî gayeye. havra ve kiliselerine girdikleri zaman görmek isterim” dedi¤i meflhurdur. pek yüksek bir ümide do¤ru yücelmiyordu. doktrinlerinin do¤rulu¤unu ispata hizmet eden vakalardan addetmifl olmalar› dahi.2. ‹kincisi. Osmanl› hududu haricindeki Müslümanlar ve Türkler bununla o kadar meflgul olamazlard›. Amerika Birleflik Hükümetlerindeki Amerikan milleti gibi müflterek vatanla birleflmifl yeni bir milliyet. bir zamanlar›n Osmanl› Devleti umumi siyasetine mühim tesiri oldu. Sultan Mahmut ve onu takip edenler. ›rka dayanan siyasî bir Türk milleti teflkil etmek. böylece aralar›nda tam müsavat husule getirmek. Üçüncüsü. Osmanl› Hükümetine tabi muhtelif milletleri temsil ederek ve birlefltirerek bir Osmanl› milleti vücuda getirmek. devletin ›rk ve dini farkl› tebaas›n› serbestlik ve müsavat ile emniyet ve karfl›l›kl› dostluk ile meze ve terkip edip tek bir millet haline sokman›n imkân›na inan›yorlard›. Y. Miladi on dokuzuncu as›r bafllang›ç ve ortalar›nda bu siyasetin Osmanl› ülkelerinde itibar kazanmas›. Osmanl› milleti meydana ç›karmak ve bütün bu zor ameliyat›n neticesi olarak da. Sonraki ise. Bu cihetle. As›l maksat. kabili tatbik zan olunmas› tabii idi. ciddi olarak ‹kinci Mahmut zaman›nda do¤du. Avrupa’da milliyetler teflekkülü tarihinde görülen baz› misaller de itimatlar›n› artt›rd›. hilafet hakk›n›n Osmanl› Devleti hükümdarlar›nda olmas›ndan faydalanarak. Üç Tarz-› Siyaset. Grek ve daha baz› soylar›n birleflmesinden husule gelmemifl midir? Alman milliyetinde birçok Slav unsuru yutulmam›fl m›d›r? ‹sviçre. Frans›z milliyeti Cermen. Ünite . iyice anlayamad›klar› bu kaideye aldanarak. soy ve ›rktan çok vicdanî iste¤e dayanan Frans›z kaidesini milliyet esas› kabul ediyordu. Bu padiflah›n : “Ben tebaamdaki din fark›n› ancak cami. Mesele mahalli ve dahili bir mesele idi. bilcümle Müslümanlar ve Türkler için fayda olmakla beraber. Filhakika. Bu yollardan ilk ikisinin. Ekseriyeti ‹slâm ve mühim bir k›sm› Türk olan bir devletin bekas›nda ve kuvvetinin ço¤almas›nda. bütün ‹slamlar› söz konusu hükümetin idaresinde siyaseten birlefltirmek (Frenklerin “Panislamisme” dedikleri). garptan feyz alarak. yanl›fl bir nazarla. Osmanl› memleketindeki Müslim ve Gayrimüslim ahaliye ayni siyasi haklar› tan›mak ve vazifeleri yüklemek. kuvvet kazanmak ve terakki arzular› uyanal›. 1976. Osmanl› milleti vücuda getirmek arzusu. bu müsavat ve serbestiden faydalanarak söz konusu ahaliyi aralar›ndaki din ve soy ihtilaflar›na ra¤men yekdi¤erine kar›flt›rarak ve temsil ederek. ›rk ve din farklar›na ra¤men bir millet de¤il midir? Ad› geçen yüksek kiflilerin. Osmanl› milleti yaratmak siyaseti. O zamanlar Avrupa’da milliyet düflünceleri. Latin. Kaynak: Akçura. Selt.Meflrutiyet Dönemi Düflünce Ak›mlar› 47 Okuma Parças› ÜÇ TARZ-I S‹YASET Osmanl› ülkelerinde. gayri muhtemel de¤ildir. belli bafll› üç siyasi yol tasavvur ve takip edildi san›yorum: Birincisi. Frans›z Büyük ‹htilal›yla. . bu siyasi yol onlara do¤rudan do¤ruya taallûk etmiyordu. fikirlerce ve dince tam serbesti vermek. “Devlet-i Aliyye-i Osmaniye”yi asli flekliyle yani eski hudutlar›yla muhafaza eylemekti. ancak baz› muharrirlerin yaz›lar›nda görüldü. bu s›ralarda bir siyasî birlik vücuda getirmeye çal›flan Alman ve ‹talyanlar›n hareketlerini de.

Türkiye belki de tarih boyunca en yo¤un fikir tart›flmalar›n› bu dönemde yaflam›flt›r. d 3. d 8. Tanzimat Ferman›. Bu nedenle Osmanl› yenileflme ad›na ilk ad›mlar›n› kitap bas›mc›l›¤› ve askerlik alanlar›nda atar. a 7. Yan›t›n›z yanl›flsa “‹kinci Meflrutiyete Kadar Yenileflme Hareketleri” konusunu yeniden gözden geçiriniz. S›ra Sizde 3 ‹kinci Meflrutiyet’in ilan› Osmanl› toplumunda önemli geliflmelerin habercisi ve tetikleyicisi olmufltur. Bat›l› devletler karfl›s›nda ilk olarak 1699 y›l›n›n bafl›nda yap›lan Karlofça Antlaflmas› ile resmen toprak kaybetmifltir. Her fikir ak›m›n›n dayand›¤› sosyolojik zemin vard›r ama toplumu bir arada tutmaya yeterli olup olmad›¤› konusu belirsizdir. Yan›t›n›z yanl›flsa “‹kinci Meflrutiyete Kadar Yenileflme Hareketleri” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Kaybetme duygusu yenileflme hareketlerinin temel hareket noktas› olmufltur. ikinci meflrutiyet dönemi düflünce ortam›n› özetleyen Üç Tarz-› Siyaset isimli genifl makalesinde dönemin fikir ak›mlar›n› de¤erlendirir. b Yan›t›n›z yanl›flsa. Osmanl› d›fl›ndaki Türkler ile birlik oluflturarak güç oluflturmak kalm›flt›r. b 6. Yan›t›n›z yanl›flsa “Bat›c›l›k/Garpç›l›k” konusunu yeniden gözden geçiriniz.c . Yan›t›n›z yanl›flsa “Türkçülük/Turanc›l›k” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Islahat Ferman› ve Meflrutiyetin ilan› bu amaçla gerçekleflmifltir. Yan›t›n›z yanl›flsa “Fikir Ak›mlar› ve Sosyolojinin Geliflmesi” konusunu yeniden gözden geçiriniz. b 9. Osmanl› toplumunu bir arada tutan en güçlü ba¤ keflfedilmeye ve gelifltirilmeye çal›fl›lm›flt›r. geriye Türkler aras›nda milli bilinci güçlendirerek. Yan›t›n›z yanl›flsa “‹slamc›l›k” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Özellikle Avrupa’dan etkilenerek yenilik hareketlerine destek veren ve öncülük yapan Jön Türkler veya Yeni Osmanl›lar ad›n› alan ayd›nlar ülkeyi kurtarmak için aktif rol oynam›fllard›r. Bunlardan Osmanl›c›l›k ve ‹slamc›l›k siyasetinin büyük ümitlerle denendi¤ini ve imparatorlu¤un da¤›lmas›n› engelleyemedi¤ini belirtir.48 Türkiye’de Sosyoloji Kendimizi S›nayal›m Yan›t Anahtar› 1. Art›k yeni siyaset Türkçülük olmal›d›r. S›ra Sizde 4 Türkçülerin önde gelen isimlerinden birisi olan Yusuf Akçura. c 4. Aralar›ndaki tart›flma bu bak›mdan son derece önemlidir. Yan›t›n›z yanl›flsa “‹kinci Meflrutiyet Dönemi Düflünce Ortam›” konusunu yeniden gözden geçiriniz. e 10. S›ra Sizde Yan›t Anahtar› S›ra Sizde 1 Osmanl› Devleti. Bu çabalar. Özellikle özgür düflünce ortam› ülkede fikir ak›mlar›n›n beslenmesini sa¤lam›flt›r. S›ra Sizde 2 ‹kinci Meflrutiyet Dönemi fikir ak›mlar› Osmanl›n›n da¤›lmas›n› önleme kayg›s›ndan do¤mufltur. 2. e 5. Yan›t›n›z yanl›flsa “‹slamc›l›k” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Akçura’ya göre. Bunlardan sonra devrim niteli¤indeki yenileflme giriflimi devletin yap›s›yla ilgilidir. Yan›t›n›z yanl›flsa “Osmanl›c›l›k” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Yönetimi üstlenen ‹ttihat ve Terakki Cemiyeti bunlar taraf›ndan kurulmufltur. toplumsal hayattan elde edilen bilimsel olgularla desteklenmek istenmifltir. “‹kinci Meflrutiyete Kadar Yenileflme Hareketleri” konusunu yeniden gözden geçiriniz.

‹. (1937). Ankara: Bilgi Yay›nevi-1973).pdf> Berkes. 2.tr/dergiler/18/25/143. “Günümüzde Yeniden De¤erlendirilmesi Gereken Bir Düflünür: Prens Sabahattin Bey” AÜ DTCF Tarih Araflt›rmalar› Dergisi. H. Z. T.kutadgubilig. (2007). Türk Sosyoloji Tarihi II. Konya: Selçuk Yay›nlar› Ülken. (1976). Z. Bask›s› 1942) ‹stanbul: Türkiye ‹fl Bankas› Kültür Yay›nlar›.ankara. H. Tunaya. Ankara: Arkadafl Yay›nevi. Üç Taz-› Siyaset. Y›ldönümü Kitab›. (1986). (2010). Ankara: Lotus Yay›nlar›. Kaçmazo¤lu. B. E. Ankara: Türk Tarih Kurumu. (1966). “Osmanl› Bas›n›: ‹çeri¤i ve Rejimi”. Türkiye’de Ça¤dafl Düflünce Tarihi. ‹stanbul: Yap› Kredi Yay›nlar›.edu. (2009). Ünite . Haz.2. <http://www. Kara. N. Ankara: Kültür Bakanl›¤› Yay›nlar›. (2003). “Tanzimattan Sonra Türkiye’de Fikir Hareketleri”. B. Ülken. Bask›. Say› 4. O. (1. ‹stanbul: Bilgi Üniversitesi Yay›nlar›. H. Ankara: Türk Tarih Kurumu. Bask›. Z. Z. Kutadgubilig Dergisi. Gökalp.php?id =24> Karal. Haz. Z. M. B. 103-109. Bask›. Modern Türkiye’nin Do¤uflu. Türkiye’de Ça¤dafllaflma. (1986). Bayraktar. Türkçülü¤ün Esaslar›. Akçura. Kaplan. (1996). ‹. Y. Kolo¤lu. Lewis. Z. Ankara: Kültür Bakanl›¤› Yay›nlar›. Tanzimat›n 100. (2010). Siyasal ‹deoloji Olarak ‹slamc›l›¤›n Do¤uflu. “Ça¤dafl Türk düflüncesi nas›l ele al›nabilir?”. Ziya Gökalp. Y. Ülken. Türköne. (2003). H. I. Ekim 2003. Üç Tarz-› Siyaset. Cilt: 18 Say›: 29. Kutluk. (1976). C. . Türkleflmek ‹slamlaflmak Muas›rlaflmak. 3. s. 3. ‹stanbul: Kitabevi Yay›nlar›. Z. Türkiye’de Siyasal Geliflmeler 1878-1938. (1976).Meflrutiyet Dönemi Düflünce Ak›mlar› 49 Yararlan›lan ve Baflvurulabilecek Kaynaklar Akçura. (1.. Tanzimat’tan Cumhuriyet’e Türkiye Ansiklopedisi. Bask›. M. Gökalp. (2009).com/makaleler/1. “Üç Taz-› Siyaset’e Önsöz”. <http://dergiler.

Sosyoloji alan›nda Türkiye’de yay›mlanm›fl ilk dergileri s›ralayabilecek. Sosyolojinin Türkiye’de orta ve yüksek ö¤retim ders programlar›na giriflini aç›klayabilecek. Türkiye’deki üniversitelerde kurulan ilk sosyoloji bölümlerini de¤erlendirebilecek. Sosyolojinin Türkiye’deki meslekleflmesini tan›mlayabileceksiniz. Sosyoloji alan›nda Türkiye’de yay›mlanm›fl ilk kitaplar› s›ralayabilecek. Sosyolojinin Türkiye’deki kurumsallaflma alanlar›n› de¤erlendirebilecek. Anahtar Kavramlar Kolektif kiflilikler Sosyal kurum ve kurumsallaflma Sosyoloji kitap ve dergileri Sosyoloji ö¤retimi • Sosyoloji bölümleri • Sosyoloji dernekleri • Sosyolojinin meslekleflmesi ‹çindekiler Türkiye’de Sosyolojinin Kurumsallaflmas› • KOLLEKT‹F K‹fi‹L‹KLER‹N KURUMSALLAfiMASI • SOSYOLOJ‹N‹N TÜRK‹YE’DE KURUMSALLAfiMA ALANLARI • SONUÇ Türkiye’de Sosyoloji .3 Amaçlar›m›z • • • • TÜRK‹YE’DE SOSYOLOJ‹ Bu üniteyi tamamlad›ktan sonra. Sosyal hayat içinde kolektif kifliliklerin kurumsallaflma sürecini aç›klayabilecek. Türkiye’deki sosyoloji derneklerini s›ralayabilecek.

Kolektif kiflilikler ise kurumsallaflm›fl ya da kurumsallaflma yolunda ad›mlar atmakta olan sosyal yap›lanmalard›r. sat›c›. ö¤retmen. Ama etkileflim ve iliflki. memur. • dolayl› ise • genifl bir zaman ve mekâna yay›lm›fl ise . kardefl. Sosyal kifliler toplum içinde iflgal ettikleri sosyal pozisyonlarda o pozisyonla ba¤lant›l› rolleri oynayan kimselerdir. • birbirleriyle etkileflime geçer. arkadafl. • birbirlerini etkiler. Sözkonusu temel birimler sunumlar› arac›l›¤›yla. Kolektif kiflilikler farkl› kurumsallaflma seviyelerine göre s›ralan›rlar. ‹nsan birlikteliklerinin temel birimleri sosyal kifliler ve farkl› kurumsallaflma seviyelerindeki kolektif kifliliklerdir. Daha sonra kolektif kiflilik çeflitleri olarak karfl›m›za sosyal olgular. doktor. Sosyal kifliler ve kolektif kiflilikler sosyal hayata • yap›p etmelerini. çiftçi gibi çeflitli rollerin oyuncular› olarak ç›karlar. • birbirleriyle iliflki kurarlar. • söz ve yaz›lar›n›.Türkiye’de Sosyolojinin Kurumsallaflmas› KOLEKT‹F K‹fi‹L‹KLER‹N KURUMSALLAfiMASI A M A Ç 1 Sosyal hayat içinde kolektif kifliliklerin kurumsallaflma sürecini aç›klayabilmek. sosyal de¤erler. referans grubu ya da sirkülasyon ajanlar› gibi grup üstü birliktelikler ile kategori ve y›¤›n gibi kurumsallaflabilir. sanatç›. sürücü. Kurumsallaflma seviyesi en düflük olan kolektif kiflilikler sosyal süreçlerdir. Sosyal kifliler aras› veya s›n›rl› say›da sosyal kifli ile herhangi bir kolektif kiflilik aras› etkileflim ve iliflki. Karfl›m›za anne baba. birincil gruplar gibi yar› kurumsallaflm›fl ve en sonunda ikincil gruplar ve sosyal kurumlar gibi kurumsallaflmas›n› büyük ölçüde tamamlam›fl yap›lanmalar ç›kar. • do¤rudan ve yüzyüze ise • ayn› ya da yak›n bir mekânda sergileniyor ise • k›sa süreli bir zaman aral›¤›nda gerçeklefltiriliyor ise karfl›m›zda mikro boyutta bir sosyal a¤ bulunuyor demektir. eczac›. • imge ve simgelemelerini sunarlar.

Sunumlar sunucular›n›n özel alanlar›ndaki eylem (fiil/act) ve unsurlar olmaktan ç›kar kamusal alan›n edim (amel/agent) ve süreçleri haline gelir. Bu sebepledir ki örne¤in Bolu’nun Tekirler köyündeki topra¤›n›n verimi düfltü¤ü için Ankara’ya göçüp apartman görevlili¤i yapan Mehmet Kaplan’›n yaflam öyküsünün analizi ile Ankara’n›nSIRA kentleflme S‹ZDE sürecinin analizi hem birbiriyle ilintili hem de birbirinden çok farkl› dinamikler temelinde gerçeklefltirilecektir. Ankara: An› Yay›nc›l›k. sosyolojinin konuflmaya bafllad›¤› yerdir. Kurumsallaflma yönünde ilerleyen bir kolektif kiflilikte birincil de¤il ikincil iliflki a¤laAMAÇLARIMIZ r›n›n kurulmas›. Kolektif kiflilikler kurumsallaflma sürecini tamamlam›fl ya da tamamlama yolundaki yap›lard›r. Bu sürecin son aflamas› yeni bir kolektif kiflili¤in ortaya ç›kmas›d›r. Sunum ve sunucusu aras› ba¤›n kopmaya bafllamas›yla sosyal hayat da karmafl›klaflmaya bafllar. Mehmet Kaplan’›n göçü sosyal a¤da mikro boyutta bir olay iken Ankara’n›n kentleflmesi dolafl›m a¤›nda mezDÜfiÜNEL‹M zo hatta makro ölçekte de¤erlendirilebilecek bir süreçtir. Dolafl›m a¤› sosyal psikolojinin sustu¤u. üstelik de sayg›de¤er bir etkinlik olarak kendisine yüksek bir statü atfediliyor olmas› onun her toplumda ayn› kurumsallaflma seviyesinde bulunmas› sonucunu do¤urmaz. Kurumsallaflma ise bu SIRA örüntü. Bu ünitede sosyoloji bilim dal›n›n Türkiye’deki kurumsallaflmas› konu edilmektedir. rol ve iliflki yap›s› olarak tan›mlanmaktad›r. J. T E ad›n› LEV‹ZY ON • sunumlar›m›z›n. Sosyal hayata birer kolektif kiflilik örne¤i olarak kat›labilmeyi amaçlayan bilim dallar› da bu kurumsallaflma süreçlerinden geçmek durumundad›r. Sosyoloji Nedir. Bilimin uluslar aras›l›k niteli¤i. Kurumlar ve için flu kayna¤a bakabilirsiniz: K kurumsallaflma ‹ T A P Fichter. S‹ZDE rol ve iliflki yap›s›n›n önceden belirlenmesi. Kimi toplumlarda baz› bilim dallar› daha çok di¤erleri daha az kurumsallaflm›flt›r. kurumsallaflaSosyal süreçler bilir. anonim muhataplar taraf›ndan yeni de¤erlendirmelere konu edilmesiyle bafllar. Kurumlar önceden belirlenmifl. S O R U olgular›. • etkileflim ve iliflkilerimizin etkilerinin. Kent ise bu sürecin sonunda ortaya ç›kan bir olgudur. ‹flte kurumsallaflma da sunumlar›n sunucular›ndan kopmas›yla.52 Türkiye’de Sosyoloji SIRA S‹ZDE DÜfiÜNEL‹M S O R U D‹KKAT SIRA S‹ZDE AMAÇLARIMIZ • çok say›da sosyal kifli ve/veya sosyal kifliler ile kolektif kiflilikler aras›nda kuruluyor ise. Bu dolafl›m a¤›nda sunumlar›m›z. Nilgün Çelebi). bask›) (Çev. topD‹KKAT lum taraf›ndan onaylanm›fl ve kendi içinde tutarl›l›k sergileyen. sunumlar basit sosyal a¤lardan kopar ve karmafl›k dolafl›m a¤lar›na dâhil olur. etkileflim ve iliflkilerimizin etkileri. giderek. oldukça sürekli sosyal örüntü. K ‹ T A P TELEV‹ZYON ‹NTERNET MAKALE . o sunumun ard›ndaki öznel niyetlerimize göre de¤il yürürlükte olan sosyal normlar do¤rultusunda. Mezzo ve makro ölçekli a¤larda sunum ile sunucusu aras› ba¤ zay›flam›fl. • bunlar üzerindeki yorumlar›n ve de¤erlendirmelerin içinde dolafl›ma girdi¤i ‹NTERNET a¤d›r. Toplum verdi¤imiz belirli bir insan birlikteli¤i formu. özel de¤il kamusal taleplerin gözetilmesi beklenir. toplum taraf›ntan›mda geçen dan onaylanmas› ve kendi içinde tutarl› hale getirilmesi sürecini ifade eder. (2009). yar› kurumsallaflm›fl ve kurumsallaflm›fl yap›lar› besler. Dolafl›m a¤› M Asunumun KALE (ya da toplum) öznel ve özel olan›n nesnel ve genel hale dönüfltü¤ü yerdir. grup üstü birliktelik formlar›n›. giderek kopmaya yüz tutmufltur. giderek makro ölçekte bir sosyal a¤ ile karfl› karfl›yay›z demektir. o zaman mezzo. Sosyal süreçler tekil sosyal birimleri aflan eyleflmeler dizisidir. (9. o yol açt›¤› nesnel etkiye göre de¤erlendirilir.

Sosyoloji Notlar›. TELEV‹ZYON K ‹ T A P Sosyal Birimler Sosyal Kifliler Kolektif Kiflilikler MAKALE ‹NTERNET Çizelge 3.1 Sosyal Hayat›n Birimleri. • Orta ve yüksek ö¤retim kurumlar›nda o bilim dal›n›n ad›na ders aç›lmas›.D‹KKAT D‹KKAT SIRA S‹ZDE SIRA S‹ZDE 3. • O bilim dal›n›n ad›na veya o dalda diploma sahibi olanlar›n unvanlar›na iflaret eden derneklerin kurulmas›. Birimlerin Sunumlar›. Ünite . . N. Bu alanlar›n önde gelenlerini flöyle s›ralayabiliriz: • Kapa¤›nda o bilim dal›n›n ad›n› tafl›yan kitaplar›n yay›mlanmas›. Bir bilim dal›n›n kurumsallaflma sürecini o bilimin kendini sunabilece¤i çeflitli alanlar› gözlemleyerek incelemek mümkündür. • O bilim dal›n›n meslek olarak tan›mlanmas›.Türkiye’de Sosyolojinin Kurumsallaflmas› AMAÇLARIMIZ 53 AMAÇLARIMIZ Sosyal hayat›n temel birimleri ve aralar›ndaki ba¤lant›lar konusunda genifl bilgiler K ‹ daha T A P için flu kayna¤a bakabilirsiniz: Çelebi. • O bilim dal›n›n yüksek ö¤retimde ba¤›ms›z diploma veren bölüm halinde örgütlenmesi. Ankara: An› Yay›nc›l›k. Ortam ve ‹NTERNET A¤lar TELEV‹ZYON Sosyal Ortama Sunulan Sunumlar MAKALE Yap›p Etmeler Sözler/Yaz›lar ‹mge ve Simgeler Sosyal A¤a Sunulan Eylemler Eyleflmeler ‹letiflim Temsiliyetler Dolafl›m A¤› (Kamuya) Sunulan Edimler Sosyal Süreçler SOSYOLOJ‹N‹N TÜRK‹YE’DE KURUMSALLAfiMA ALANLARI A M A Ç 2 Sosyolojinin Türkiye’deki kurumsallaflma alanlar›n› de¤erlendirebilmek. (2007). • Kapa¤›nda o bilim dal›n›n ad›n› tafl›yan dergilerin ç›kar›lmas›. Bu alanlar›n her biri afla¤›da ayr› alt bölümler halinde ele al›nmaktad›r.

Osmanl› döneminde gözlemlenen bu durum Cumhuriyet döneminde de devam etmifltir. yay›mlanan kitaplar›n sosyoloji için mi yoksa toplumu dönüfltürmek için mi yaz›ld›¤›n› ay›rt etmenin önemi ortaya ç›kmaktad›r. Hilmi Ziya Ülken. iflleyifl mekanizmas›n›n nas›l bir düzen sergiledi¤i. Kitab› Türkçe’ye çeviren kiflinin ad› Mustafa Suphi’dir. Frans›zca’dan Türkçe’ye yap›lm›fl bir çeviridir. Sosyoloji bilim dünyas›na tan›t›ld›¤› ilk y›llardan itibaren Türkiye’de ilgi görmüfl olan bir bilgi gövdesidir. o bilim dal›n›n bilgisini edinmek isteyen bir kitlenin mevcut oldu¤unun varsay›lmas›d›r. Mustafa Suphi Türkiye Komünist Partisi’nin kurucusu ve ilk genel baflkan›d›r. Suphi Ethem’in sosyalist fikirlere sahip oldu¤unu yazmaktad›r (1979: 201). giderek topluma yön vermek isteyenlerin ortak dili olmas›n› temin edecek ilk kanal kuflkusuz yay›n hayat›d›r. Üçüncüsü. o dalda kitap yaz›lmas›na yetecek miktarda bilgi birikiminin bulunmas›d›r. ‹kincisi. Sosyoloji Türkiye’nin entelektüel ve siyasi hayat›na çeviri yoluyla girer. kim olduklar› hâlâ bilinmeyen kiflilerce bat›r›lm›flt›r. Ne var ki sosyolojiye gösterilen bu ilgi saf bir entelektüel ilgi olman›n d›fl›nda. Aç›kt›r ki. Sosyoloji bilgisinin dolafl›ma girmesini. Bu noktada. o bilim dal›n›n bilgisini ö¤renmek isteyenlerin say›s›n›n kitab›n yay›nc›s›na maddi kazanç sa¤lamaya yetecek ölçüde yüksek oldu¤unun hesaplanmas›d›r. giderek toplum hayat›nda istenmeyen durumlarla nas›l bafla ç›k›labilece¤i gibi sorular›n cevab›n›n sosyoloji taraf›ndan verilebilece¤i umuduyla sosyolojiye ilgi duymufllard›r. Kitap. o dalda kitap yazacak bilgi birikimine sahip uzman kiflilerin yetiflmifl olmas›d›r. Kitaplar bir bilim dal›n›n kurumsallaflmas›n›n çok önemli bir alan›n› teflkil eder. yüzy›l›n sonu ve 20. 1988: 17). ö¤renilmesini. Türkiye’de bafll›¤›nda “sosyoloji” yazan ilk kitap. Çünkü bilimsel kitaplar›n o alan›n bilgisine yetkin bir flekilde sahip oldu¤u kabul edilen bir yazar taraf›ndan nisbeten kesinleflmifl kavramlar kullan›larak ve tutarl›l›k gösteren bilgilere dayan›larak yaz›lmas› beklenir. Kitab›n yazar› Emile Bougle’dir. Suphi Ethem ise doktordur. O bilim dal›n›n bilgisini merak eden bir okur kitlesinin olabilece¤i düflünülmektedir ki o alanda kitap yay›mlanm›fl olsun. yüzy›l›n bafllar›nda Osmanl› Devleti’nin entellektüelleri siyasi olarak da aktif bir konumda idiler. Okur kadar yazarlar›n da benimsedi¤i bu ilgi sosyoloji alan›nda yay›nlar›n içeri¤ini de etkilemifltir. Bot. üzerinde konuflulmas›n›. belki ondan da çok. Mustafa Suphi’nin içinde bulundu¤u botta kendinden baflkalar› da vard›r. Bir bilim dal›nda kitap yay›mlanmas› o bilim dal›nda bir’den fazla geliflmenin oldu¤unu gösterir. hatta dönüfltürmek isteyenlerin sosyolojiye yönelmelerinde etkili olmufltur. Mustafa Suphi 1882 y›l›nda Türkiye’nin Do¤u Karadeniz sahilinde yer alan Giresun flehrinde do¤mufltur. Kitab›n Türkçe’deki ad› “‹lm-i ‹çtimai Nedir?”dir. Bu kitap çevirisi 1912 (1328) y›l›nda ‹stanbul’da yay›mlanm›flt›r. Osmanl› Devleti’nin entelektüelleri ve yöneticileri toplumun yap›s›n›n nas›l oldu¤u. Kitab›n orijinal ad› “Qu’est ce que la sociologie”dir.54 Türkiye’de Sosyoloji ‹lk Sosyoloji Kitaplar›ndan Günümüze AM AÇ 3 Sosyoloji alan›nda Türkiye’de yay›mlanm›fl ilk kitaplar› s›ralayabilmek. Bu ayr›m› yapabilmenin bir yolu kitab›n kapa¤›nda “Sosyoloji” kelimesinin bulunup bulunmad›¤›na bakmakt›r. Bu sebepledir ki bilimsel bir kitap bafll› bafl›na bir kurumsallaflm›fl kiflilik arz eder. Ona göre bu kitap 1911 y›l›nda Ma- . Sosyolojinin toplum üzerine söz söyleyen bir bilim dal› olmas› özellikle toplumu de¤ifltirmek. Türkçe olarak yay›mlanm›fl. Toplumu tan›may› toplumu dönüfltürmek için de istemekte idiler. Yine Do¤u Karadeniz k›y›s›nda bir flehir olan Trabzon aç›klar›nda 28/29 Ocak 1921 gecesinde bo¤ularak ölmüfltür. siyasi yönü güçlü bir ilgidir. Ülken. Bunlardan ilki. bafll›¤›nda “sosyoloji” yazan ilk telif kitab›n ad›n›n “Sosyoloji” oldu¤unu yazar. Sosyolojiye meraklar›n odakland›¤› dönem olan 19. Dördüncüsü. Kitap “Mürettibin-i Osmaniyye Matbaas›”nda bas›lm›flt›r (Toprak. Osmanl›ca alfabeyle yaz›lm›flt›r.

Yafll›l›k gibi alanlarda yay›mlanan kitaplar›n say›s› 19601980 aras›nda yavafl bir seyir izlemifl. Talim Terbiye Kurulu’nun 1952 y›l›nda onaylad›¤› Nurettin Topçu’nun “Sosyoloji Lise 3”. ‹stanbul Üniversitesi’ndeki Sosyoloji Kürsüsü’nün de kurucusudur. Gökalp 30 Ocak 1919’da ‹stanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Profesörler Odas›’nda iken. ve J. Ancak. Ermeni olaylar› gerekçe gösterilerek ‹ngiliz askerleri taraf›ndan tutuklan›r. E¤itim. Kitap Türkçe’dir ama Osmanl›ca alfabeyle yaz›lm›flt›r. Kitab›n ad›: “‹lm-i ‹çtimai” dir.Türkiye’de Sosyolojinin Kurumsallaflmas› 55 Kitab›n yazar› Ziya Gökalp 23 Mart 1876’da Diyarbak›r’da do¤mufltur. Sosyal Bilimler Metodolojisi gibi Genel Sosyoloji ve Metodoloji ile ilgili S OBilgi. Talim Terbiye Kurulu’nun onay verdi¤i di¤er bir kitap C. Bu kitap Ziya Gökalp’in ‹stanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi’nde (Darulfünun Edebiyat fiubesi) verdi¤i derslerin metnidir. Önce Limni sonra Malta adas›na gönderilir.4. Kültür.1999a).R. Savafllardan sonra kurulan Cumhuriyet yönetiminde de sosyolojiye duyulan ilgi devam etmifltir. ‹lk sosyoloji kitaplar› neden sosyoloji bilimini tan›t›c› niteliktedir? SIRA S‹ZDE Geçmiflten günümüze üniversitelerde ders veren ö¤retim üyelerinin yay›mlaDÜfiÜNEL‹M d›klar› kitaplara bak›ld›¤›nda yo¤unlafl›lan konular›n Sosyolojiye Girifl. adl› yazarlardan Kaz›m Nami Duru taraf›ndan çevrilen “Sosyolojinin Unsurlar›”d›r. Sosyoloji Tarihi. 1954 y›l›nda onaylad›¤› Kaz›m Baykal’›n “Sosyoloji Lise 3. 1980’den bu yana h›zl› bir sergilemifltir. Servet taraf›ndan yaz›lan “Felsefe ve ‹çtimaiyat”t›r. Yay›m y›l› 1913’tür (Rumi 1329). Aile. Kitab›n yay›m yeri ‹stanbul’dur. Talim Terbiye Kurulu’nun 1943 y›l›nda onaylad›¤› “Toplumbilim” adl› kitap ise do¤rudan Necmettin Sadak’›n ad›n› tafl›maktad›r. Gökalp Sosyoloji Kürsüsü’ndeki derslerine 30 Ocak 1919 tarihine kadar devam etmifltir. (Çelebi. Yay›mc›s› Darulfünun-i Osmanî Edebiyat fiubesi’nden Hamit Sadi Selen’dir. Ünite . Afla¤›da görülece¤i gibi Ziya Gökalp. Geliflme. Liselerde okutulan di¤er bir kitap 5. Gökalp Osmanl› Devleti’nin y›k›lmas› ve yerine Türk milliyetçili¤ine dayal› yeni bir devletin kurulmas› için mücadele veren ‹ttihat ve Terakki Cemiyeti’nin merkez komitesi üyesidir. Daha sonra 1947 y›l›nda Hatemi Senih Sarp’›n” “En Son Programa Göre Toplumbilim (Sosyoloji)” ve Haz›m Berge’nin “Sosyoloji” bafll›kl› kitaplar›n›n liselerde okutulmas›na onay verildi¤ini görmekteyiz.10. S›n›f” adl› kitaplar›n› ilerleyen y›llarda di¤er kitaplar izlemifltir.1930 tarihli Talim Terbiye Kurulu karar› ile bas›lm›fl olan ve M. Din. Ziya Gökalp çocuklu¤unda ve ilk gençli¤inde iyi bir e¤itim alm›flt›r. 5758). Talim Terbiye Kurulu’nun 25. 25 Ekim 1924’te ‹stanbul’da ölmüfltür. Burada geçen N.” 1957 y›l›nda onaylad›¤› Osman Pazarl›’n›n “Sosyoloji Lise 3. Meslek olarak seçti¤i veterinerlik e¤itimini yar›m b›rakm›flt›r. Özel yay›nevlerinin pazarlama imkânlar›SIRA S‹ZDE n›n geniflli¤i kitaplar›n okurlara ulaflmas›n› kolaylaflt›rmaktad›r. Kent. Suç. Ama söz konusu kitab›n herhangi bir nüshas›na bugüne kadar ulafl›lamad›¤› için Ülken’in verdi¤i bu bilgiyi ihtiyatla karfl›lamak gerekmektedir.B.1927 tarihli karar› ile yazarlar› N. nast›r’da yay›mlanm›flt›r. Birinci Dünya Savafl› ve ertesinde gelen Kurtulufl Savafl› tüm bilimsel etkinliklerde oldu¤u gibi sosyoloji için de bir gerileme de¤ilse bile bir duraklama döneminin yaflanmas›na sebep olmufltur. Kitab›n ilk konusu “‹lm-i ‹çtima’›n Tarihi Durkheim’dan” bafll›¤›n› tafl›r (Toprak. Bu kitab›n asl› Bonafos taraf›ndan yaz›lm›fl fakat içeri¤i Necmettin Sadak taraf›ndan Türkiye’ye uyarlanm›flt›r. Gençlik. Kad›n. Yazar› Suphi Ethem’dir (Ülken. Türkçe’deki ilk sosyoloji ders kitab› ise Ziya Gökalp taraf›ndan yaz›lm›flt›r. Sad›k’›n Necmettin Sad›k (Sadak) oldu¤u kesindir. Bunun kan›tlar›ndan biri Mehmet ‹zzet’in Hesse ve Gleyse adl› yazarlardan yapt›¤› çevirinin yay›m y›l›n›n 1923 olmas›d›r. bu durum saf entelektüel kayg›larla yaz›lm›fl kitaplar›n de¤il fakat sokaktaki vatandafl›n ilgisini çekece¤i varsay›lan kitaplar›n piyasada dolafl›ma sunulmalar›na yol açmaktad›r. Kitap taflbask›s›d›r. D ‹art›fl KKAT Günümüzde sosyoloji kitaplar›n›n yay›mlanmas› üniversiteler veya özel yay›nevleri taraf›ndan gerçeklefltirilmektedir. Gökalp. hakk›ndaki suçlamalar›n geçersizli¤ini ispat ederek ülkeye döner ama akademiye dönmez (Kaçmazo¤lu. 1988: 16). Bonafos ise bir yabanc›d›r. AMAÇLARIMIZ Bu ise bir yandan sosyolojik bilginin vulgarize edilmesi tehlikesini yan›nda tafl›rken bir yandan da sosyolojik bilginin dolafl›m a¤›na dâhil olarak kamusallaflmas›K ‹ T A P 1 SIRA S‹ZDE DÜfiÜNEL‹M S O R U D‹KKAT SIRA S‹ZDE AMAÇLARIMIZ K ‹ T A P TELEV‹ZYON TELEV‹ZYON . Kitap 64 sayfad›r.3. Sad›k Bonafos olarak ifade edilen “‹çtimaiyat” adl› kitap liselerde okutulmaya bafllanan ilk kitapt›r. Bir di¤eri Milli E¤itim Bakanl›¤›’n›n 1926 y›l›ndan itibaren liselerde Sosyoloji dersinin okutulmas›n› öngören karar›d›r. 2003: 52. 1979: 174). alanlarda oldu¤u gözlenmektedir. R U Göç.

Dergi makalelerinde sunulan düflünceler okurlar taraf›ndan de¤erlendirilir. Meflveret. gerekirse yeni düflüncelerle beslenir. de¤ifltirilir. 1088: 34). Sosyolojik bilginin kitlelerce paylafl›lmas›. 1919-1920 y›llar› aras›nda alt› say› ç›kar›labilen “Mesleki ‹çtimai” adl› dergi ise ayn› adl› Derne¤in yay›n› olarak Mehmet Ali fievki taraf›ndan yay›mlanm›flt›r. elefltirilir. giderek bilimin günlük hayat›n içine bir dönüfltürücü dinamik olarak girmesine yol açabilece¤i için olumlu bir geliflmedir. Sonuçta. yeni de¤erlendirmelere ve yorumlara tabi tutulmas›na yol açmaktad›r. yay›mlanmay› baflarabilen en köklü sosyoloji dergisidir. Ulum-i ‹ktisadiye ve ‹çtimaiye Mecmuas›’n› ç›karanlardan Ahmet fiuayp 1876 y›l›nda ‹stanbul’da do¤mufl ve 1910’da ‹stanbul’da ölmüfltür. Kitaplardaki bilgiler nispeten paylafl›lm›fl. dergi okurunun ya birebir gerçek hayattan edindi¤i deneyimleriyle karfl›laflt›r›l›r ya da e¤er okur bir meslektafl ise bu kez akademik kayg›larla yeni bafltan de¤erlendirilir. 1987: 247-254). Mehmet Cavit maliyeci. (Sencer. R›za Tevfik ise felsefecidir. aç›klamalar› aras›na dâhil edilir. Dergi ‹stanbul’da yay›mlanm›flt›r (Toprak. Derginin bir sonraki say›s›nda o makale üzerine farkl› aç›lardan yaz›lm›fl yeni makaleler yay›mlanabilir. Sosyoloji makaleleri yay›mlayan üçüncü dergi ‹stanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Sosyoloji Kürsüsü’nün yan› s›ra 1915’te kurulan “‹çtimaiyyat Darülmesaisi” nin yay›n› olarak yay›mlanan “‹çtimaiyyat Mecmuas›”d›r. Dergiler yoluyla dolafl›m a¤›na sokulan. ‹lk Sosyoloji Dergilerinden Günümüze AM AÇ 4 Sosyoloji alan›nda Türkiye’de yay›mlanm›fl ilk dergileri s›ralayabilmek. sosyoloji düflünce hayat›m›za kitaptan önce dergiler yoluyla girmifltir. Günümüzde “Sosyoloji Dergisi” ad›yla ve yine ‹stanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Sosyoloji Bölümü taraf›ndan yay›mlanan bu dergi. ‹stanbul’da yay›mlanan bu dergide monografiler yay›mlanm›flt›r. Dergi. Dergilerdeki makaleler o alandaki en yeni bilgileri sunar.56 Türkiye’de Sosyoloji na. gelifltirilir. Bu genel de¤erlendirme ›fl›¤›nda Türkiye’deki sosyoloji dergilerine bakt›¤›m›zda tarih içinde nas›l bir geliflme çizgisi izliyoruz? Öncelikle belirtelim ki. benimsenmifl. Dergiyi ç›karanlar: Ahmet fiuayp. Hukuk ve Edebiyat Fakültesi ö¤rencilerine Sosyoloji dersleri vermifltir. Ahmet fiuayp sosyolojinin tüm bilimlerin bafl› ve hepsinin özeti oldu¤u düflüncesindedir. Yay›mc›s› Ziya Gökalp’tir. (Ahmet fiuayp’›n ölüm tarihi tart›flmal›d›r). Her ne kadar Servet-i Fünun. bugüne kadar. ‹çinde sosyoloji makaleleri olan ikinci dergi “Bilgi Mecmuas›”d›r. Ahmet fiuayp ‹stanbul Üniversitesi Hukuk Fakültesi mezunudur. Dergi 27 say› yay›mlanm›flt›r. o makalede ileri sürülen tez hayat›n gerçekleri ve alan›n uzmanlar› taraf›ndan ya bir yana b›rak›l›r ya da o bilim dal›n›n bilgi da¤arc›¤›n›n güvenilir düflünceleri. Türk Bilgi Cemiyeti’nin yay›n›d›r. Derginin yay›m yeri ‹stanbul’dur. Bu bilgi sunumlar› okurlar taraf›ndan benimsenebilir. benimsenmeyebilir veya okur taraf›ndan yazar›n niyetinden daha farkl› yorumlara u¤rat›labilir. Derginin Osmanl›ca alfabeyle yay›mlanan ilk alt› say›s› 1997 y›l›nda Latin alfabesiyle yeniden bas›lm›flt›r (Meriç-Yazan. Dergiler bilgilenme kadar tart›flma zeminleridir de. yerlefliklik kazanm›flt›r. Fecri Ati dergilerinin baz› say›lar›nda sosyoloji ile ilgili baz› makaleler yay›mlanm›fl ise de kapa¤›nda sosyoloji kelimesi olan ilk derginin ad› “Ulum-i ‹ktisadiyye ve ‹çtimaiyye Mecmuas›”d›r. Yay›m y›l› 1914’tür. Dergiler daha farkl› bir iflleve sahiptir. Kitap belli bir alandaki yerleflik bilgiyi okuyucusuna aktaran bir araçt›r. araya baz› boflluklar girse de. Bu nedenledir ki dergiler bilim dünyas›n›n son derece canl› ortamlar›d›r. Mehmet Cavit ve R›za Tevfik (Bölükbafl›)’dir. kavramlar›. kamusallaflt›r›lan bilgiler. Yeni düflünceler dergilerde yay›mlanarak dolafl›ma sokulur. 1997: viii). Ayn› yerde profesör olarak çal›flm›flt›r. . Dergi 1908-1911 y›llar› aras›nda yay›mlan›r. Dergi 1917 y›l› Nisan ay›nda yay›mlanmaya bafllam›flt›r.

Derginin ilk sayfas›nda kurulufl y›l› olarak 1934 yazmaktad›r. Dr. ‹stanbul Üniversitesi’ndeki ilk sosyoloji dersinin. “Sosyoloji Araflt›rmalar› Dergisi” günümüzde on-line olarak yay›mlanma aflamas›ndad›r. Kurumsal destekten çok akademisyenlerin kendi S O R U Bölümü’nün çabalar›yla ç›kard›klar› bu dergiler aras›nda Ege Üniversitesi Sosyoloji ç›kard›¤› “Sosyoloji” (“Seminer” ad› ile yay›na bafllam›flt›r). 2005: 76). Ancak. Ahmet fiuayp’›n ölümünden sonra Sosyoloji Kürsüsü ku- MAKALE . Bu derginin ad› önceleri “‹fl” iken sonradan “‹fl ve Düflünce” olmufltur. Ancak ilerleyen y›llardaki say›larda dernek ad› kalkm›fl onun yerine sadece “Türkiye ‹ktisadî ve ‹çtimaî Araflt›rmalar Mecmuas›” ibaresi yaz›lm›flt›r. Dersin ad›: “‹lm-i Cemiyet” dir. Edebiyat Fakültesi içinde 1910 y›l›nda Ahmet fiuayp taraf›ndan verildi¤i ortaya ç›kar.Türkiye’de Sosyolojinin Kurumsallaflmas› 57 “‹stanbul Üniversitesi Sosyoloji Dergisi” arkas›nda ‹stanbul Üniversitesi’nin ad›n›n bulundu¤u. Üniversiteler d›fl›nda özel AMAÇLARIMIZ yay›nevleri taraf›ndan “Toplum. DÜfiÜNEL‹M 2 SIRA S‹ZDE DÜfiÜNEL‹M S O R U D‹KKAT SIRA S‹ZDE AMAÇLARIMIZ K ‹ T A P ‹lk Sosyoloji Derslerinden Günümüze A M A Ç TELEV‹ZYON TELEV‹ZYON 5 Sosyolojinin Türkiye’de orta ve yüksek ö¤retim ders programlar›‹NTERNET na giriflini aç›klayabilmek. Kurumsal kimli¤i olan bir di¤er dergi ise yine ‹stanbul Üniversitesi ‹ktisat Fakültesi taraf›ndan yay›mlanan “Sosyoloji Konferanslar›”d›r. Ankara Üniversitesi Dil ve Tarih-Co¤rafya Fakültesi Sosyoloji Bölümü’nün ç›kard›¤› “Sosyoloji” dergisi kapanm›flt›r. Ahmet fiuayp Hukuk Fakültesi’nin hocas›d›r. dolay›s›yla kurumsal kimli¤i güçlü bir dergidir. Bunlar›n d›fl›nda bafll›¤›nda sosyoloji keliSIRA S‹ZDE mesi bulunmamakla birlikte çeflitli üniversitelerin Sosyal Bilimler Enstitüleri veya Edebiyat Fakülteleri taraf›ndan ç›kar›lan kurumsal kimlikli dergilerde Sosyoloji Bölümleri’nin elemanlar›n›n makaleleri yay›mlanmaktad›r. F›nd›ko¤lu’nun “‹fl ve Düflünce” dergisinin 254. Ölüm tarihi 1910 olarak kabul edilirse.” “Toplum Bilim” gibi adlarla yay›mlanan sayg›n dergiler de bulunmaktad›r. Ahmet fiuayp’›n verdi¤i bu ders günümüz ölçüleri içinde bir servis dersi olarak de¤erlendirilebilir. Türkiye’de ilk sosyoloji dersinin ne zaman ve kimin taraf›ndan verildi¤i tart›flmal›d›r (Çelebi. Dergi Türkiye Harsî ve ‹çtimaî Araflt›rmalar Derne¤i taraf›ndan yay›mlanm›flt›r. ‹stanbul Üniversitesi ‹ktisat Fakültesi Metodoloji ve Sosyoloji Araflt›rmalar› Merkezi taraf›ndan iki y›lda bir yay›mlanan bu çal›flma konferans tebli¤lerinden oluflmaktad›r. ‹NTERNET E¤itim tarihi araflt›rmac›s› Osman Ergin’e göre ‹stanbul Üniversitesi Genel Edebiyat MAKALE fiubesi’nde 1908 y›l›nda ‹lm-i ‹çtimai dersi programa konulmufl ancak bütçe yetersizli¤i nedeniyle bu ders verilememifltir (1941: 1011-1012). Kurumsal kimli¤i onun kadar güçlü olmamakla birlikte sa¤lam içeri¤i ile sosyoloji dünyam›zda uzun y›llar yaflamas›n› sürdürmüfl bir di¤er dergi ise ‹stanbul Üniversitesi ‹ktisat Fakültesi’nden Prof. Sosyoloji alan›nda yay›mlanan dergilerin meslektafllara m› yoksa tüm bir kamuya m› sesSIRA S‹ZDE lenen dergiler olmas› sosyolojinin kurumsallaflmas›na daha çok katk›da bulunur? Bu dergilerin yan› s›ra günümüzde baz› üniversitelerin Sosyoloji Bölümleri’nin yay›mlad›klar› dergiler de vard›r. Ziyaeddin Fahri F›nd›ko¤lu’nun flahsi çabalar›yla yay›mlanm›flt›r. say›s›nda belirtti¤i üzere. Hacettepe Üniversitesi Sosyoloji Bölümü’nün on-line ç›kard›¤› “Sosyolojik Araflt›rmalar say›labiD ‹ Dergisi” KKAT lir. Ünite . Alan›n önde gelen bir di¤er dergisi Sosyoloji Derne¤i K ‹ T A Araflt›rmalar› P taraf›ndan 2002 y›l›ndan beri hakemli olarak yay›mlanan “Sosyoloji Dergisi’dir.3.

SIRA S‹ZDE 3 S‹ZDE Sosyoloji ve SIRA sosyologlar›n atfedilen statülerinin mi baflar›lan statülerinin mi daha yüksek olmas› istenir? DÜfiÜNEL‹M S O R U DÜfiÜNEL‹M S O R U D‹KKAT D‹KKAT SIRA S‹ZDE SIRA S‹ZDE . Kaçmazo¤lu. 2003: 51-52). kamunun taleplerine cevap verebilir duruma ulaflmas› halinde. Sosyoloji Bölümleri’nde okutulan dersler ile sosyolog unvan› ile mezun olan gençlerin çal›flma alanlar› aras›nda yak›n bir ba¤›n bulunaca¤› aç›kt›r. Gökalp 1915-1919 y›llar› aras›nda “‹çtimaiyat ve Tatbikat” derslerinde “Aile ve Hukuk ‹çtimaiyat”. Sömestre düzeninde verilen bu ders dönemindeki programda Ö¤rencilerle Görüflme Saatleri de belirtilmektedir. Dürüstlük” konular›nda dersler vermifltir. kamuda tan›nabilir. Din ve Sanat”. ‹stanbul Üniversitesi Sosyoloji Kürsüsü’nün ilk yabanc› konuk profesörü 1924 y›l›nda gelen Frans›z sosyolog Celestine Bougle’dir. “Voltaire”. Eriflçi. “Montesqueiu”. Necmeddin Sad›k 1923-1924 akademik y›l›nda “‹çtimaiyat” dersinde flu konular› anlat›r: “‹çtimaiyatta Usul”. “Nazariyat-i Iktisadiye”. ö¤rencilere daha yo¤un bir sosyolojik bak›fl aç›s›. 1929-1930 akademik y›l›nda Orhan Saadettin adl› bir ö¤retmen “Simmel Sosyolojisi” konusunda ders verir (Yalvaç. 1979: 306). Komünizm. bilgi ve beceri kazand›rmaya yönelen bir içerik kazanm›flt›r. Ders Ziya Gökalp taraf›ndan 1911/1912 y›l›nda o zaman Türkiye s›n›rlar› içinde olan Selanik’teki ‹ttihat veTerakki Sultaniyesi’nde verilmifltir (Kaçmazo¤lu. dergiler kadar mezun olan gençlerin çal›flt›klar› yerlerde sunacaklar› bilgi ve becerileriyle de ulaflacakt›r. Sosyoloji ve sosyologlar›n atfedilen statülerinin düflüklü¤ünden yak›nmak yerine baflar›lan statülerini yükseltmek için atacaklar› ilk ad›mlardan biri Sosyoloji Bölümleri’nde verilen e¤itimin niteli¤inin sorgulanmas›d›r. Önceki y›llarda ahlak ile ilgili dersler vermifl olan di¤er bir ö¤retmen Mehmet ‹zzet ise bu akademik y›lda “Millet Nazariyeleri ve Milli Hayat”. “Cemiyete Hakim Olan Akaid-i Ahlâkiye”. Yukar›da de¤inilen ilk sosyoloji ders kitab› Ziya Gökalp’in verdi¤i bu derslerin bir derlemesi olarak bas›lm›flt›r. “‹ktisadî ‹çtimaiyat”. Kafadar bu dersin Ziya Gökalp taraf›ndan verildi¤ini belirtmektedir (1998). “Siyasî ‹çtimaiyat”. Günümüzde Sosyoloji Bölümleri’nde okutulan dersler ilk y›llarla karfl›laflt›r›lamayacak ölçüde çeflitlenmifl. paylafl›labilmesi.58 Türkiye’de Sosyoloji ruluncaya kadar geçen sürede sosyoloji dersinin kimin taraf›ndan verildi¤i noktas› tart›flmal›d›r. Sosyoloji” konular›n› anlat›r. 1985: 59-60). “Ahlak. “Ansiklopedistler”. Türkiye’de ilk sosyoloji dersinin orta ö¤retimde lise seviyesinde verildi¤ini belirtmektedir. S›dk. Bu dönemde ö¤rencisi Necmeddin Sad›k (Sadak) “Din ve Siyaset”. • meslek olarak sosyologlu¤un. Sosyolojik bilginin kamusallaflmas›. Eski derslere ek olarak. “‹çtimai Hayatta Cürüm ve Ceza”. Necmeddin Sad›k 1921-1922 akademik y›l›nda “‹çtimaiyat” dersinde “Sosyalizm. Bougle Kürsü’de bir seri konferans verir. “Hukuk ‹çtimaiyat›”. Kürsü’yü 1927 y›l›na kadar yönetir (Ülken. “Saint Simon”. Gökalp’in 30 Ocak 1919’da tutuklanmas›ndan sonra Kürsü’nün bafl›na Necmettin Sad›k (Sadak) geçer. • birey olarak sosyologlar›n. “Rousseau” konular›n› anlatm›flt›r (Yalvaç. • bilim dal› olarak sosyolojinin de statülerinin yükselece¤i aç›kt›r. “Tarih-i Edyan” dersinde “Totemizm” konular›n› anlatm›flt›r. Sosyoloji bilgisi topluma kitaplar. Bu yönde verilecek çaba sosyolojinin kurumsallaflmas›n›n önemli bir dönemecini teflkil edecektir. “Ahlâk ve Siyaset”. 1985: 61-64). “Mesuliyet. “Macchiavelli”. Öte yandan. sosyoloji dersinin 1913 y›l›nda verildi¤ini yazmaktad›r (1942).

1991: 14). 1965 y›l›ndan itibaren de lisans ö¤retimine bafllam›flt›r. Bölümler Anglo Saxon ülkelerin üniversite düzenlerinde temel birimlerdir.Türkiye’de Sosyolojinin Kurumsallaflmas› 59 ‹lk Sosyoloji Bölümlerinden Günümüze A M A Ç 6 Türkiye’deki üniversitelerde kurulan ilk sosyoloji bölümlerini de¤erlendirebilmek. Türkiye’nin üçüncü Sosyoloji Bölümü Ege Üniversitesi Sosyal Bilimler Fakültesi bünyesinde kurulmufltur. Kürsü ad› mezuniyet diplomas›nda yaz›l›r. Çünkü ba¤›ms›z bölüm olunmas› o bilim dal›n›n özgün bir bilgi ve beceri alan› oldu¤unun üniversite yap›lanmas› içinde kabul edildi¤ine iflaret eder. Ünite . Bo¤aziçi Üniversitesi Sosyoloji Bölümü de Sosyal Bilimler Bölümü içinde kurulmufl ve 1982 y›l›nda ba¤›ms›z bölüm halinde örgütlenmifltir. Ancak. Edebiyat gibi adlar› olan Fakültelerin çat›s› alt›nda aç›labilmekteydi. Türkiye’de bugün üniversitelerde “Kürsü” yoktur. Yukar›da Ahmet fiuayp’›n da sosyoloji dersi verdi¤i belirtilmiflti. Ege Üniversitesi’nde 1976 y›l›nda kurulan Sosyal Bilimler Fakültesi Davran›fl Bilimleri Bölümü içinde aç›lan sosyoloji program› 7. yüzy›l K›ta Avrupas› ülkelerinin üniversite düzeninde karfl›laflt›¤›m›z ve Kürsü ad›yla an›lan bir yap›lanma bulunmaktayd›. Kürsü akademik bir birimdir. Hacettepe Üniversitesi Sosyal ve ‹darî Bilimler Fakültesi Sosyoloji Bölümü ise do¤rudan do¤ruya ba¤›ms›z bölüm olarak kurulan ilk Sosyoloji Bölümü’dür.1979 tarihinde ba¤›ms›zlaflarak Sosyoloji Bölümü ad›n› alm›flt›r. Bu sebeple. Daha önceden Bölüm de¤il ama 19. her ne kadar Bölüm’ün kurulufl tarihi yeni olsa da asl›nda . Baz› özel ve vak›f üniversitelerinde ise ‹nsanî Bilimler Fakültesi çat›s› alt›nda yer ald›¤› gözlenmektedir. Bir konunun “Ders” olarak okutulmas› ile o konu için bir Kürsü kurulmas› aras›nda büyük fark vard›r. Türkiye’deki üniversite yap›lanmas› içinde sosyoloji bilimi ilk önce Kürsü olarak kurulmufltur. Üniversitelerdeki Bölüm örgütlenmeleri oldukça yenidir.5. (Dil ve Tarih-Co¤rafya Fakültesi 22 Haziran 1935 gün ve 2795 say›l› kanunla kurulmufl oldu¤u için ad› her zaman ayn› kalmaktad›r).3. 1982 tarih ve 2547 say›l› Yükek Ö¤retim Kanunu uyar›nca kurulan Sosyoloji Bölümlerinden biri de Ankara Üniversitesi Dil ve Tarih-Co¤rafya Fakültesi Sosyoloji Bölümü’dür. Kurumsallaflma aç›s›ndan ba¤›ms›z olmak istenilen bir özelliktir. Bu Bölüm 1964 y›l›nda kurulmufl. 1985: 71). Türkiye’deki üniversitelerde Sosyoloji Bölümleri günümüzde Edebiyat. ‹stanbul Üniversitesi Sosyoloji Kürsüsü’nü 1914 y›l›nda Ziya Gökalp kurmufltur (Coflkun. Kürsüler akademik aç›dan ba¤›ms›zl›¤› olan ancak idari aç›dan bir ya da birden fazla bilim dal› ile birlikte düflünülen birimlerdir. 2547 say›l› yasa ile getirilen bu düzenlemeden önce Sosyoloji Bölümleri Sosyal Bilimler. “Bölüm” ve Bölüm’e ba¤l› “Anabilim Dallar›” vard›r. “‹lk Sosyoloji Kürsüsü Edebiyat Fakültesi içinde kurulmufltur” diyoruz. ‹lk Sosyoloji Kürsüsü ‹stanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Felsefe Bölümü içinde tesis edilmifltir. Sosyal ve ‹darî Bilimler. Felsefe Bölümü’nden ba¤›ms›zlaflan ilk Sosyoloji Bölümü ‹stanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Sosyoloji Bölümü’dür. ba¤›ms›z bölüm oluflunun tarihi 1982’dir. FenEdebiyat Fakülteleri bünyesinde aç›labilmektedir. Y›l: 1961 (Yalvaç. Ortado¤u Teknik Üniversitesi’nde sosyoloji ö¤retimi ise Sosyal Bilimler Bölümü içinde 1965 y›l›ndan sonra faaliyete bafllam›flt›r. Bir bilim dal›n›n üniversite yap›lanmas› içinde “Bölüm” olarak yer almas› o dal›n kurumsallaflmas›n›n çok önemli bir ad›m›d›r.

dolafl›m a¤›na dâhil edilmeyecektir. bilim evrensel bir etkinliktir ve bir bilim dal›nda üretilen bilgilerin herhangi bir s›n›rlama ile karfl›laflmaks›z›n dünyan›n Ther yöresine yay›lmas›n›n desteklenmesi gerekir. Kamuya sunulan bilginin niteli¤iyle ilgili sorun ise karfl›m›za kamuya sunulan bilginin kamunun o bilgiyle ilgilenen. Dil ve Tarih-Co¤rafya Fakültesi Felsefe Bölümü içinde 1939-1940 akademik y›l›nda önce bir ders olarak aç›lan sosyoloji’ye 1940-1941 akademik y›l›nda Ders fiubesi. dolafl›ma giren sosyolojik bilginin Türkiye d›fl› ülkelerde K ‹ kamuda T A P üretilmifl olan bilgi oldu¤u gözlenmektedir. Kamu. Ancak. o bilgi gereksinimlerine cevap teflkil etmedi¤i sürece görmeyecek. Çünkü böylelikle gerek toplumun yüksek ö¤renim gören nüfusunun say›s› artmakta gerek o bilim dal› üzerinden bilimsel bilginin genifl kitlelere ulaflmas›n›n yolu aç›lm›fl olmaktad›r. içinde üretildi¤i toplumun özellikleri ile yak›ndan ba¤lant›l› olan bir bilgidir. Bu. Ama soyutluk seviyesi çok yüksek olan bilgilerin somut durumlar›n analizi için kullan›lmalar› gerekti¤inde ad›m ad›m yeniden gerçek hayat›n içine dönmek gerekecektir. Kuflkusuz. Bu durum sosyologlar›n kamuya ne tür bilgiler sunduklar› sorusunun sorulmas›na yol açar. o bilgi kamuda paylafl›lmayaSIRA S‹ZDE cak. SIRA S‹ZDE 4 SIRA S‹ZDE say›sal art›fl› onlar›n kurumsallaflmalar›n›n göstergesi say›labilir mi? Sosyoloji Bölümlerinin DÜfiÜNEL‹M S O R U D‹KKAT SIRA S‹ZDE AMAÇLARIMIZ K ‹ T A P TELEV‹ZYON ‹NTERNET MAKALE Kamuya sunulan sosyolojik bilginin miktar›ndaki yetersizlik iki nedenden kayDÜfiÜNEL‹M naklanabilir: Ya üretilen bilgi miktar› s›n›rl›d›r ya da üretilen bilginin topluma sunulmas›n› temin edecek sirkülasyon ajanlar› (yaz›l› ve görsel medya. Dönülen yer bilginin içinde üretildi¤i toplum ise sorun yoktur. üzerinde de¤erlendirme yap›lmayacak. genelde bilimsel daha özel olarak da sosyolojik bilgi ile donanm›fl bir ifl gücü havuzuna sahip olmak her toplum için istenilen ve özenilen bir durumdur. E¤itilmifl nüfusa sahip olmak. Bir baflka ifade ile bilgi . 1948 y›l›nda Kürsü. Günümüzde Türkiye üniversitelerinin yar›s›ndan fazlas›nda Sosyoloji Bölümü bulunmakta olup bu say› h›zla artarken bir yandan bu Bölümlerin yüksek lisans ve doktora programlar› da faaliyete geçmektedir. o bilgilerin soyutlaflt›r›lMAKALE mas›yla gerçeklefltirilebilir. kamuya aç›k toplant›lar gibi) s›n›rl›d›r. Bu aç›dan ülkede gerek yeni üniversitelerin gerek yeni Sosyoloji Bölümleri’nin aç›lmalar› elefltirilecek de¤il desteklenecek geliflmelerdir. Dolay›s›yla. Dolay›s›yla. Bu. Ancak farkl› bir toplum sözkonusu ise. o zaman bilgi ile hayat›n uyuflmazl›¤› sorunuyla yüz yüze gelmek kaç›n›lmaz olur. suras› da bir ELEV ‹ZYON gerçektir ki sosyolojik bilgi. Öncelikle. ülkemizde sosyolojik bilginin dolafl›ma girmesinin önündeki engellerden birinin kamuya sunulan bilginin. o bilgiye gerek D‹K K A T duyan kesiminin beklentileri ile uyuflumlu olmamas› halinde ç›kar. Kuflkusuz bilimsel bilgilerin kültür ba¤›ml› olmaktan ç›kart›lmas› tamamen mümkün olmasa bile bir dereceye kadar mümkündür. kendisine sunulan bilgiyi. 1999b: 1-16). 1982’de ise ba¤›ms›z Bölüm statüsü verilmifltir (Çelebi. bölüm olarak yap›lanmak suretiyle kurumsallaflma aç›s›ndan önemli bir ad›m atm›fl olanAMAÇLARIMIZ sosyolojinin meslek olarak kurumsallaflmas›n›n önünde önemli bir engeldir. yay›n dünyaS O Rbilimsel U s›. iflitmeyecektir. o kamunun gerçek‹NTERNET leriyle yeterince ba¤lant›l› olmamas›ndan kaynakland›¤› ileri sürülebilir. Bir bilim dal›nda aç›lan Bölüm say›s›n›n ve o Bölüm’de ö¤renim gören ö¤rencilerin say›lar›n›n artmas› olumlu bir geliflmedir.60 Türkiye’de Sosyoloji Ankara Üniversitesi Dil ve Tarih-Co¤rafya Fakültesi bünyesi içindeki sosyoloji ö¤retiminin tarihi oldukça geriye gider. Ancak Türkiye’deki Sosyoloji Bölümleri’nin akademik yap›lanma içindeki kurumsallaflma h›zlar› ile kamuya sunduklar› sosyolojik bilginin miktar› ve niteli¤i aras›nda bir aç›kl›¤›n bulundu¤u da ayr› bir gerçektir.

yaflanan hayat› tutarl› ve tutunumlu kavramlar kullanarak zihinde yeni bafltan kurabilmek ve sonra da bu kurguyu sözle ifade edebilmektir. Uygulamal› Araflt›rma yapmay› hedefleyen sosyolo¤un toplum yaflay›fl› içinde karfl›lafl›lan sorunlar›n tespiti ve çözümü konusunda yol gösterici olmas›. Temel Araflt›rma ile üretilen bilimsel bilginin mevcut sorunun çözümü için dönüfltürülerek kullan›lmas› yo- .Türkiye’de Sosyolojinin Kurumsallaflmas› 61 içinde üretildi¤i toplumun ve kültürün izlerinden ar›nacak ölçüde soyutlanm›fl bile olsa yine de bu bilginin bir baflka toplumun dolafl›m a¤›na üzerinde hiçbir uyarlama yap›lmaks›z›n dâhil edilmesi do¤ru bir metodolojik tav›r de¤ildir. Bu ise bizi genelde Sosyoloji Bölümleri’nin Anabilim Dal› yap›lanmalar›na özelde de Temel ve Uygulamal› Bilim anlay›fllar›n›n Sosyoloji içindeki önemine getirir. sosyolo¤un Temel Araflt›rma m› yoksa Uygulamal› Araflt›rma m› yapmaya yöneldi¤idir. Kavram-kuram üretimini hedefleyen sosyolog için öncelikle önemli olan. genifllemektedir. Ünite . • ‹kinci eksen. Zira d›fl dünya sürekli de¤iflmekte. Bu ise. Zihindeki bu yeniden kurulum için sadece mevcut kavramlar aras›nda yeni ba¤lant›lar oluflturmak yetmez. Bu ayr›mda flu iki ayr› eksen birbiriyle çaprazlanmaktad›r: • Birinci eksen.3. Temel Araflt›rmalar kavram-kuram üretimine yönelen araflt›rmalard›r. bu sorunlar›n çözümü için politikalar önermesi beklenir. kabuklafl›r. Uygulamal› Araflt›rmalar ise politika-üretimine yönelen araflt›rmalard›r. D›fl dünyan›n yeniliklerinden beslenemeyen zihin kurur. Türkiye’deki Sosyoloji Bölümleri flu Anabilim Dallar›’ndan oluflmaktad›r: • Genel Sosyoloji ve Metodoloji Anabilim Dal› • Kurumlar Sosyolojisi Anabilim Dal› • Toplumsal Yap› ve De¤iflme Anabilim Dal› • Uygulamal› Sosyoloji Anabilim Dal› • Sosyometri Anabilim Dal› Anabilim dallar›n›n tan›mlanmas› ve içeriklerinin belirlenmesi 1994 y›l›nda Ankara Üniversitesi Sosyoloji Bölümü’nün giriflimiyle bafllat›lan çal›flmalar sonunda gerçeklefltirilmifltir. sosyolo¤un sosyoloji yapma tarz›na iflaret eder. Çizelge 3. Bu nedenle kavram-kuram yönelimli Temel Araflt›rmalar’›n sürekli yeni verilerle beslenmesi gerekir.2 Sosyoloji Bölümleri’nin Anabilim Dallar›’n›n Topolojik Da¤›l›m› GSM Makro TYD Temel Araflt›rma Mezzo Uygulamal› Araflt›rma KS-SM Mikro US K›saltmalar: GSM: Genel Sosyoloji ve Metodoloji Anabilim Dal› TYD: Toplumsal Yap› ve De¤iflme Anabilim Dal› KS-SM: Kurumlar Sosyolojisi ve Sosyometri Anabilim Dal› US: Uygulamal› Sosyoloji Anabilim Dal› Burada “sosyoloji yapma tarz›” derken kast edilen. sosyolojinin boyutlar›na iflaret eder. Bu nedenledir ki bilimsel bilginin kuramsal ve görgül bilginin birleflmesiyle ortaya ç›kt›¤› iddia edilir. dönüflmekte.

Politika-üretimi etkinli¤i makrodan mikroya ve do¤al. Kurumsallaflma belirli bir alandaki örüntülerin. dolay›s›yla bilgiyi hayata uygulamakla.politika yönelimli uygulamal› araflt›rma ve inceleme yapar. Buna göre. Mezzo düzlemde Türk hukuk sisteminin küresel hukuk sistemine uyarlanmas› aflamas›nda Türkiye’deki yarg› organlar› aras›nda do¤abilecek yetki-görev da¤›l›m›ndaki aksakl›klar konu edilebilir. • Genel Sosyoloji ve Metodoloji Anabilim Dal› ile Kurumlar Sosyolojisi Anabilim Dal› . Söz gelimi politika yönelimli bir araflt›rmada makro düzlemde Türk hukuk sisteminin küresel veya Avrupa Birli¤i hukuk sistemiyle uyumunu zorlaflt›ran koflullar›n giderilmesi ele al›nabilir. . Politika-üretimi etkinli¤i. Mikro düzlemde ise töre cinayetlerinin sürdürülmesi kültür-kiflilik iliflkileri ba¤lam›nda ele al›nabilir. Bu ayr›m bir yandan sosyologlar›n uzmanl›k alanlar›n›n konu temelinde de¤il ama konuyu ele al›fllar›ndaki e¤ilimlerine göre belirlenmesine yol açarken bir yandan da uzmanl›¤a dayal› sosyolojik bilgi birikiminin artmas›na ve bu birikimin farkl› inceleme konular›na transfer edilebilmesine imkân vermektedir. onaylanmas› ve bu iflleyiflin kendi içinde tutarl› bir hale getirilmesi sürecini ifade ediyor ise.mezzo ve mikro boyutta araflt›rma ve inceleme yapar. ‹kinci eksen itibariyle. rol ve iliflki yap›lar›n›n. Politika-yönelimli sosyolog temel bilim alan›nda üretilen bilimsel bilgiyi sorun alan›na tafl›makla. • Genel Sosyoloji ve Metodoloji Anabilim Dal› ile Toplumsal Yap› ve De¤iflme Anabilim Dal› . Mikro düzlemde bir töre cinayetinde san›¤a verilecek cezada kültürel törelerin hafiflefltirici etkisinin sonuçlar› araflt›r›labilir. iflleyifl düzenlerinin bilinçli olarak belirlenmesi. aplike etmekle yükümlüdür. ‹kinci eksen.kavram-kuram yönelimli temel araflt›rma ve inceleme yapar.62 Türkiye’de Sosyoloji luyla gerçeklefltirilir. sosyolojinin alt dallar›yla birlikte kurumsallaflma sürecine girmesini desteklemek gerekir. Sosyoloji Bölümlerinin Anabilim Dallar›’n›n tan›mlanmas› ve canland›r›lmas› sosyolog-sosyoloji iliflkisinin kurumsallaflmas› aç›s›ndan olumlu bir geliflmedir. sosyolojinin makro-mezzo-mikro boyutlar›na iflaret eder. Bilim dallar›n›n kendi içlerinde alt dallara ayr›lmas› ve bilim insanlar›n›n bu alt dallarda uzmanlaflmalar› bilginin y›¤›fl›ml› olarak artt›¤› günümüzde bir zorunluluk haline gelmifltir. Mezzo düzlemde Türkiye’deki yarg› organlar›n›n yap› ve iflleyiflinin küresel yarg› birimlerinin yap› ve iflleyifli ile karfl›laflt›r›lmas› konu edilebilir. Makromezzo-mikro boyutlar› sosyal kifli ya da kolektif birimlerin sunumlar›ndan etkilenecek insanlar›n say›s›n›n azl›¤› veya çoklu¤unun yan›s›ra bir de sunumlar ile sonuçlar› aras› mesafenin k›sal›¤› ya da uzunlu¤u dikkate al›narak çizilmektedir. kamusal kaynaklar kullan›larak yürütülen bilim etkinli¤inin kamuya olan borcunu k›sa vadede ödemesinin bir yoludur. sosyal ve teknik her boyut ve düzlemdeki hayat alan›na aklî ve ahlâkî bir müdahaledir. • Kurumlar Sosyolojisi Anabilim Dal› ile Uygulamal› Sosyoloji Anabilim Dal› . çözümler önerilebilir. makro düzlemde Türk hukuk sisteminin küresel hukuk sistemiyle karfl›laflt›r›lmas› tarz›nda ele al›nabilir.makro ve mezzo boyutta araflt›rma ve inceleme yapar. sorunun çözümünde bir araç olarak kullanmakla. • Toplumsal Yap› ve De¤iflme Anabilim Dal› ile Uygulamal› Sosyoloji Anabilim Dal› . Birinci eksen itibariyle. Ayn› konu kavram-kuram üretimine yönelen bir araflt›rmac› için.

Derne¤in üyelerinin kimler oldu¤unu bilmiyoruz. Türkiye’de ad›nda sosyoloji geçmese de sosyolojiyi oluflturucu parçalar›ndan biri olarak ilan eden ilk dernek Türk Bilgi Cemiyetidir. Derne¤in kurulufl yönergesinde sosyolojiden özel olarak söz edilmekte. bu derne¤in ömrü uzun olmam›fl. Mehmet Ali fievki sosyoloji araflt›rmalar› da yapan ilk sosyologlar›m›zdand›r. derne¤in alt dallar›ndan birinin sosyoloji oldu¤u vurgulanmaktad›r. yay›mlad›¤› Bilgi Mecmuas› ile birlikte. Bu dernek 1918’de ‹stanbul’da kurulmufltur. Türk Sosyoloji Derne¤i 02. geçmiflte kurulan bu derneklerin hiçbiri uzun ömürlü olmam›flt›r. Dernek 1931 y›l›nda kapanm›flt›r. liselerde felsefe ve sosyoloji derslerini ö¤reten ö¤retmenler biraraya getirilerek kurulmufltur. kap›lar›n› kendilerini sosyolog olarak tan›mlayan kimselere açan.12. 1978 y›l›nda Bakanlar Kurulu karar›yla derne¤in ad› Türk Sosyal Bilimler Derne¤i’ne çevrilmifltir. (Toprak. sosyal bilimler alan›nda ampirik araflt›rmalar›n ço¤almas›n› özendirmek. Türkiye’de sosyolojinin dernekleflmesine bak›ld›¤›nda oldukça zengin bir geçmiflle karfl›laflmaktay›z. Sosyologlar› flemsiyesi alt›na almaya yönelen üçüncü dernek Türk Felsefe Cemiyetidir. Bu nedenle oldukça genifl bir kitleye hitap ederler. araflt›rma ve yay›n yolu ile Türki- .1949’da Hilmi Ziya Ülken taraf›ndan ‹stanbul’da kurulmufltur. Mesleki ‹çtimaîdir. Bu derne¤in ad› ile Ziyaeddin Fahri F›nd›ko¤lu’nun yay›mlad›¤› “‹fl Dergisi”nin ilk y›llar›ndaki kapa¤›nda karfl›lafl›yoruz. Türk Bilgi Cemiyeti k›sa ömürlü olmas›na ra¤men. bu yolda çal›flmalar yapmak ya da yap›lan çal›flmalar› desteklemek. Dünya Savafl›’n›n ç›kmas› üzerine. Türk Bilgi Cemiyeti 1913 y›l›nda ‹stanbul’da kurulmufltur. dernek. Dernek 1950 y›l›nda kapanm›flt›r (Ülken. Derne¤in kurucular› aras›nda Ziya Gökalp de vard›r. Derne¤in tüzü¤ünde as›l amaç Türkiye’de sosyal bilimlerin geliflmesine hizmet etmek. Hilmi Ziya Ülken’in giriflimiyle. Bir bilim dal›n›n kurumsallaflmas›nda önemli ad›mlardan biri de o bilim dal›n›n dernekleflmesidir. Derne¤in Frans›z Akademisi’nden etkilenerek kuruldu¤u söylenmektedir.Türkiye’de Sosyolojinin Kurumsallaflmas› 63 ‹lk Sosyoloji Derneklerinden Günümüze A M A Ç 7 Türkiye’deki sosyoloji derneklerini s›ralayabilmek. Beflinci dernek Türk Sosyoloji Derne¤i’dir. Türkiye’de kurulan ikinci Sosyoloji Derne¤i. 1928 y›l›nda. Kurucusu Mehmet Ali fievki’dir. 1988: 34). faaliyetini durdurmufltur. Ünite . Derne¤in merkezi ‹stanbul’dur. Dernek 1920 y›l›nda Kurtulufl Savafl›’n›n ç›kmas› üzerine kapanm›flt›r (Sencer. ö¤renci. Dördüncü derne¤in ad› Türkiye Harsî ve ‹çtimaî Araflt›rmalar Derne¤i’dir. sosyoloji biliminin önemini vurgulayan ilk yap›lanmad›r. 1988: 16).3. 1950: 137-139). mezun veya meslek ifa eden herkesi kapsayabilme gücüne sahiptir. Derne¤in merkezi Ankara’d›r. Derne¤in ayn› adla bir de dergi ç›kard›¤›na yukar›da de¤inilmifltir. Dernek “Deney ve gözleme dayal› pozitivist bilim kavram›n›n önemini vurgulama”y› önde gelen amaçlar› aras›nda göstermektedir. Bu kadar genifl bir üye da¤›l›m›na sahip olduklar› için de güçleri Bölüm örgütlenmelerine göre daha fazlad›r. Dernekler o alanda ö¤retici. 1967 y›l›nda Sosyal Bilimler Derne¤i kurulmufltur. I. Bilim dallar›n›n dernekleri bazen do¤rudan o bilimin ad›n› bazen da o bilim dal›nda çal›flanlar›n unvanlar›n› ifade eden adlar almaktad›r. Ne var ki. Ne var ki. 1950 y›l›ndan 1967 y›l›na kadar sosyologlar› bünyesinde toplamaya yönelen herhangi bir dernek yap›lanmas› ile karfl›laflm›yoruz.

tsbd. Ancak tüm sosyal bilimcileri kapsama yönündeki tavr› dönemin özellikle akademisyen sosyologlar›n›n bu derne¤e üye olmalar›n› teflvik SIRA S‹ZDE etmifltir. Türk Sosyal Bilimler Derne¤i tüzü¤ünün hiçbir yerinde sosyoloji ya da sosyolog kelimelerine AMAÇLARIMIZ do¤rudan yer vermemifltir. NTERNET Türk Sosyal ‹Bilimler Derne¤i hakk›nda daha genifl bilgiyi derne¤in web sayfas›nda bulabilirsiniz: www.org. SIRA S‹ZDE • Yüksek ö¤retimde akademisyenlik • Ortaö¤retimde ö¤retmenlik • ‹fl hayat›nda sosyologluk AMAÇLARIMIZ K ‹ T A P K ‹ T A P . Günümüzde Uluslararas› Sosyoloji Derne¤i’nde Türkiye’yi Sosyoloji Derne¤i temsil etmektedir.sosyolojidernegi. Sosyoloji Derne¤i’nin Türkiye’de sosyolojinin S O aras›na R U kurumsallaflmas› yönünde att›¤› ad›mlar aras›nda sosyal araflt›rmalar yapmak. D‹KKAT D‹KKAT SIRA S‹ZDE AMAÇLARIMIZ Sosyoloji mesle¤inin Türkiye’de icra edilebilece¤i üç temel alan bulunmaktad›r. toplumsal. kültürel sorunlar› ile ilgilenTELEV‹ZYON meyi kendine amaç olarak belirledi¤i ifade edilmektedir. araflt›rma raK ‹ T A P porlar›n›n kitap halinde yay›mlanmas›. araflt›rmalar›n sponsor kurulufllarca maddi D Ü fi Ü N E L ‹ M ulusal kongreler düzenlenmesi gibi uygulamalar› bafllatm›flolarak desteklenmesi. Dernek bünyesi içinde Mesleki Haklar Komisyonu oluflturmufltur. ekonomik.tr MAKA LE Sosyologlara yönelik faaliyette bulunan ikinci dernek Sosyoloji Mezunlar› Derne¤i’dir. U s› Sosyoloji Derne¤i’nde Türkiye’yi temsil etmifltir.tr SIRA S‹ZDE SIRA S‹ZDE MAKA LE Günümüzde Türkiye’deki sosyologlar› çat›s› alt›nda toplayan iki dernek bulunD Ü fi Ü N E L ‹ M ilki Sosyoloji Derne¤i’dir.sosyolojimezunlar›. Sosyoloji DerneTELEV‹ZYON SIRA S‹ZDE ¤i sosyologlar›n en uzun ömürlü derne¤idir. ulusal kongreler düzenlemek. “Sosyoloji D‹KKAT Araflt›rmalar› Dergisi” ad› ile hakemli bir dergi ç›karmak ve sosyologluk mesle¤inin tan›nmas› yönünde giriflimlerde bulunmak baflta gelmektedir. 1990 y›l›nda Ankara’da kurulan Sosmaktad›r. Dernek Türkiye’de sosyal bilimcilerin ekip halinde çal›flmas›. bu K ‹ T A P araflt›rmalar›n raporlar›n› yay›mlamak. BunlarT E sosyolojinin kurumsallaflmas›na do¤rudan olmasa bile dolayl› olarak LEV‹ZYON katk›da bulunan Türk Sosyal Bilimler Derne¤i uzun y›llar UluslararaS O R giriflimlerdir. ‹ N T E R Nhakk›nda ET Sosyoloji Derne¤i daha genifl bilgiyi derne¤in web sayfas›ndan edinebilirsiniz: www.org SIRA M Akurulan KS‹ZDE ALE ‹lk dönemlerde sosyoloji derneklerinin k›sa ömürlü olufllar› sosyolojinin kurumsallaflmas›n› etkilemifl midir? Bu etkileme sosyolojinin geliflimi aç›s›ndan olumlu mu olumsuz mudur? DÜfiÜNEL‹M S O R U AM AÇ D‹KKAT ‹NTERNET D‹KKAT SIRA S‹ZDE SIRA S‹ZDE MAKALE DÜfiÜNEL‹M AMAÇLARIMIZ S O R U K ‹ T A P D‹KKAT TELEV‹ZYON SIRA S‹ZDE AMAÇLARIMIZ ‹NTERNET AMAÇLARIMIZ K ‹ T A P MAKALE K ‹ T A P TELEV‹ZYON ‹NTERNET SIRA M A K S‹ZDE ALE 5 DÜfiÜNEL‹M S O R U Sosyolojinin Meslekleflmesi 8 Sosyolojinin Türkiye’deki meslekleflmesini tan›mlayabilmek. t›r. ‹ N T E R N E Derne¤i T Sosyoloji Mezunlar› hakk›nda daha genifl bilgiyi derne¤in web sayfas›ndan edinebilirsiniz: www. 2007 y›l›nda ‹stanbul’da kurulan bu derne¤in tüzü¤ünün ilk maddesinde sosyologlar›n mesleki.org. sosyal. Bunlardan AMAÇLARIMIZ yoloji Derne¤i akademisyen sosyologlar kadar akademi d›fl›nda çal›flan sosyologlar› da üyeleri almaktad›r.S O R U S O R U D‹KKAT D‹KKAT Türkiye’de Sosyoloji 64 SIRA S‹ZDE SIRA S‹ZDE AMAÇLARIMIZ SIRA S‹ZDE K ‹ T A P DÜfiÜNEL‹M TELEV‹ZYON S O R U ye’nin düflünce hayat›na katk›da bulunmak olarak ifade edilmifltir.

yetki ve sorumluluklar›d›r. 1988: 36). Ö¤retim kurumlar› d›fl›nda çal›flan sosyologlar ö¤retim. Akademisyenlik ö¤retim. Ö¤retmenlik mesle¤inde olan sosyologlardan araflt›rma ve yay›n yapmalar› beklenmez. • Tarihsel bir süreklili¤i içermesi. Yukar›da s›ralanan özelliklerden “‹flin sosyal bir de¤eri ifade etmesi” koflulu sosyolo¤un topluma sunaca¤› uzmanl›k bilgisinin toplumun bir soru veya sorunuyla ba¤lant›l› olmas› gerekti¤ine iflaret etmektedir. Fakültenin amac› temel araflt›rmac› veya ö¤retmen yetifltirmek olunca böyle bir yap› içinden sorun . araflt›rma ve yay›n faaliyetlerini kapsamaktad›r. • Belirli teknikle yap›lmas›. sorunlara çözüm öneren bir düzenlemeye tabi tutulmas› gerekir. Ancak e¤itim ö¤retim yükünün a¤›rl›¤› akademisyenleri araflt›rma ve yay›n alan›nda istedikleri kadar aktif olmaktan al›koymaktad›r. Ö¤retmenlik do¤rudan do¤ruya ö¤retim ve e¤itim ile ilgilidir. Sosyologluk mesle¤ini icra edenden beklenen.Türkiye’de Sosyolojinin Kurumsallaflmas› 65 Görülece¤i gibi bunlardan sadece sonuncusu sosyologluk mesle¤ine iflaret etmektedir. Ancak her yap›lan ifl meslek olarak nitelenemez. Türkiye’deki sosyolojiyi bu aç›lardan de¤erlendirdi¤imizde sosyologlu¤un meslekleflmesi konusunda at›lmas› gereken ad›mlar›n henüz hepsinin at›lmad›¤›n› görüyoruz. Sosyoloji bir bilim dal› olmas›ndan dolay› bilimle u¤raflanlara akademisyenlik mesle¤inde çal›flma imkân›n› vermektedir. Ertekin mesle¤i kiflinin hayat›n› kazanmak ve geçimini sa¤lamak için sürekli olarak üzerinde çal›flt›¤› ifl veya fikir alan› olarak tan›mlamaktad›r. araflt›rma ve yay›n yapman›n ötesinde de faaliyetler sergileyebilmektedirler. • Kurumsal bir boyutunun olmas›. ö¤renimi süresince edindi¤i temel bilgisini karfl›s›na soru veya sorun olarak ç›kan konuya uyarlayabilmektir. Akademisyenlik ve ö¤retmenlik sosyologluk d›fl›nda ayr› mesleklerdir. Sosyoloji ö¤retiminin toplumun gereksindi¤i sorulara cevap veren. Ünite . Sosyolojinin meslekleflmesi derken kast edilen sosyologlar›n ö¤retim kurumlar› d›fl›ndaki çal›flma alanlar›nda gelir getirici faaliyetleri. ücret karfl›l›¤› yap›l›yor olmas›. Ertekin’e göre bir iflin meslek olarak nitelenebilmesi için sahip olmas› gereken özellikler aras›nda flunlar s›ralanabilir: • ‹flin sosyal bir de¤eri ifade etmesi. Bu ad›mlar› atmalar› gerekenler ise öncelikle sosyoloji ö¤retiminin planlay›c›lar›d›r. Di¤er taraftan sosyoloji ö¤renimi kiflilere orta ve yüksek ö¤retim kurumlar› d›fl›nda sosyolog olarak çal›flma imkân›n› da sunmaktad›r. Sosyolo¤un bu beceriyi sergileyebilmesi ise ö¤renimi s›ras›nda bu yönde e¤itilmesiyle ba¤lant›l›d›r. • Toplumda kifliye bir aidiyet duygusu kazand›rmas› (Ertekin. Ne var ki üniversitelerimizdeki mevcut ö¤retim düzeni gençlere bu beceriyi kazand›rabilme konusunda istenen baflar›y› sergileyememifltir. Sosyoloji bilimi ayn› zamanda ö¤retmenlik mesle¤inde çal›flma imkân›n› da vermektedir. Sosyoloji ö¤retiminde sosyolog adaylar›na bilgilerini sorunlar›n çözümü için nas›l uyarlayabilecekleri ö¤retilmelidir. belirli kurumlar›n yap› veya iflleyiflleriyle ilgili mezzo seviyede veya birincil gruplardaki yüzyüze iliflkilerle ba¤lant›l› mikro seviyede karfl›m›za ç›kabilir.3. Sosyolojinin meslekleflmesi derken kast edilen sosyologluk mesle¤idir. Araflt›rma ve yay›n akademisyenlerin sosyologluklar›n› hayata geçirebildikleri en önemli kanallar konumundad›r. Söz konusu soru veya sorunlar makro seviyede toplumun tümünü ilgilendirdi¤i kadar. Bunda Sosyoloji Bölümleri’nin üniversitelerin Edebiyat veya Fen-Edebiyat Fakülteleri bünyesinde yer almalar›n›n etkisinin oldu¤u düflünülebilir. Çünkü bu Fakülteler ya temel araflt›rma yapan akademisyen ya da ö¤retmen yetifltirmek amac›yla kurulmufllard›r. • Piyasalaflm›fl olmas›.

66 Türkiye’de Sosyoloji çözmeye yönelik uygulamac› sosyolog yetifltirme girifliminin baflar› flans› yeterince yüksek olmayabilir. Özellikle ‹stanbul Üniversitesi’nde bafllayan sosyoloji ilgisi zamanla AnkaD‹KK AT ra’daki üniversitelere de geçmifl. Sosyologlu¤un meslekleflmesi. Bundan sonra yap›lmas› gerekenler ise sosyologluk mesle¤inin aranan bir mesle¤e dönüflmesidir. dernek faaliyetleri asl›nda sosyolojinin kurumsallaflmas›nda ileri bir seviyeye ulafl›ld›¤›n› gösAMAÇLARIMIZ termektedir. üniversitelerde aç›lan bölümler. Öte yandan ayn› fakülte örgütlenmeleri içinde yer alan Psikoloji Bölümleri’ne bak›ld›¤›nda bu sorunun afl›labilmesinin mümkün oldu¤u ortaya ç›kmaktad›r. di¤er bölümlerden sosyoloji derslerine gösterilen talepler. Sosyolojinin kurumsallaflmas›nda gelinen nokta SIRA S‹ZDE gelecek aç›s›ndan umut vericidir. TELEV‹ZYON TELEV‹ZYON ‹NTERNET ‹NTERNET MAKALE MAKALE . Tarihsel veriler bize sosyolojinin Türkiye’de oldukça köklü bir geçmiflinin bulundu¤unu göstermektedir. Alan›n kitaplar›. Psikolojinin meslekleflmede gösterdi¤i baflar›n›n sosyoloji için de gerçekleflmesinin koflullar›n› haz›rlamak ise öncelikle akademisyen sosyologlara düflmektedir. ‹lginç olan nokta sosyolojinin meslekleflmesinin önemi ve gere¤i ile sosyologlu¤un meslek olarak sosyal kabulü konusunda bugün önerilebilecek olan çarelerin Profesör Gerhard Kessler’in 1934 y›l›nda sosyal hayat›n sorunlar›n› çözmeye yönelen sosyologlar›n yetifltirilmesi gere¤ine iflaret eden ifadesinde dile getirilmifl olmas›d›r. arada birtak›m kesintiler olmas›na ra¤men günümüzdeki seviyesine ulaflabilmifltir. SIRA S‹ZDE 6 S‹ZDE Mesleklerin SIRA sosyal bir de¤eri ifade etmesi ile mesleki bilginin kamuda dolafl›m a¤›na girmesi aras›nda nas›l bir ba¤lant› vard›r? DÜfiÜNEL‹M SONUÇ DÜfiÜNEL‹M S O R U D‹KKAT SIRA S‹ZDE AMAÇLARIMIZ K ‹ T A P Türkiye’deki sosyoloji bilim dal›n›n kurumsallaflmas›n› konu edinen bu ünite bize O R U Türkiye’dekiS sosyolojinin tarihine de bakma imkân›n› vermifltir. giderek profesyonel bir meslek K halini Türkiye’deki sosyolojinin kurumsallaflmas›n›n baflar›ld›¤›‹ T Aalmas› P n›n iflareti olacaktir. dergileri.

Sosyal kifliler çeflitli pozisyonlarla ba¤lant›l› rollerini oynarlar. Günümüzde sosyoloji dersleri orta ö¤retim kurumlar›nda seçmeli ders olarak okutulmaktad›r. Türkiye’deki sosyolojinin kurumsallaflmas›n›n ilk yans›ma yeri olarak kitaplar al›nm›flt›r. bu dergiler günümüze uzanamadan kapanmak zorunda kalm›flt›r. Eldeki kay›tlar Türkiye’de orta ö¤retim seviyesinde ilk sosyoloji dersinin Ziya Gökalp taraf›ndan o tarihte Osmanl› Devleti’nin bir vilayeti olan Selanik’teki ‹ttihat ve Terakki Sultaniyesi’nde 1911/1912 y›l›nda verildi¤ini göstermektedir. sosyoloji dernekleri ve sosyolojinin meslekleflmesi belirlenmifltir. Kolektif kiflilikler ise kurumlaflm›fl ya da kurumsallaflma yolunda ilerlemekte olan sosyal birimlerdir. Sosyal olgular sosyal süreçlerden dolay›mlanm›fl sosyal olaylard›r. ‹lk dönem sosyoloji kitaplar› daha çok ö¤retim materyali olarak yay›mlanm›flt›r. Birincil gruplar ise yar› kurumsallaflm›fl birlikteliklerdir. Tekil ve özel sosyal olaylar sosyal süreçler yard›m›yla daha genifl birliktelik formlar›na tafl›n›rlar. Referans gruplar›n›n destekleri ve bu bilginin kamuya yay›lmas› sosyal olgular›n kurumsallaflmas›nda olumlu yönde etkide bulunur. Sosyolojinin kurumsallaflmas›n›n sergilendi¤i di¤er bir alan yüksek ö¤retimdeki sosyoloji ö¤retimidir. Kurumsallaflman›n iki destekleyicisi referans gruplar› ve sirkülasyon ajanlar›d›r. sosyolojinin orta ve yüksek ö¤retim kurumlar›n›n e¤itim ve ö¤retim programlar›na girifli. üniversitelerde ba¤›ms›z sosyoloji bölümlerin kurulmas›. Üçüncü Bölüm ise 1979 y›l›nda kurulan Ege Üniversitesi A M A Ç 5 A M A Ç 2 A M A Ç A M A Ç 3 6 . Bu dergi ve bundan k›sa bir süre sonra yay›mlanan di¤er dergilerin ömrü uzun olmam›fl. Ünitenin ‹kinci Bafll›¤›’nda sosyoloji biliminin Türkiye’deki kurumsallaflmas› konu edilmifltir. ‹nsan birliktelikleri sosyal kifliler ve kolektif kifliliklerden oluflur. Kurumsallaflman›n ilk ad›m› sosyal dolafl›m a¤›nda bir sosyal süreç ögesi olarak yer alabilmektir. Sosyolojinin kurumsallaflmas›nda önemli ad›mlardan biri de orta ve yüksek ö¤retim kurumlar›nda ders olarak okutulmas›d›r.3. Sosyolojinin Türkiye’deki kurumsallaflma alanlar›n› de¤erlendirebilmek.Türkiye’de Sosyolojinin Kurumsallaflmas› 67 Özet A M A Ç 1 Sosyal hayat içinde kolektif kifliliklerin kurumsallaflma sürecini aç›klayabilmek. ‹çindeki makalelerin konular› itibarile sosyoloji alan›na girdi¤i düflünülebilecek olmas›na ra¤men ne makalelerin bafll›¤›nda ne de derginin kapa¤›nda sosyoloji kelimesi geçmedi¤i için dikkate al›nmayan dergiler bir yana b›rak›ld›¤›nda sosyoloji alan›nda yay›mlanm›fl ilk dergi olarak karfl›m›za “Ulumu ‹ktisadiye ve ‹çtimaiye” ç›kmaktad›r. Kapa¤›nda sosyoloji kelimesi geçen ilk kitap Emile Bougle’den yap›lan çeviridir. Daha sonra yay›mlanan kitap ayn› zamanda ilk telif sosyoloji kitab› olan “‹lmi. Kurumsallaflman›n yans›ma alanlar› olarak sosyoloji alan›ndaki yay›nlar. Do¤rudan ba¤›ms›z Bölüm olarak kurulan birim ise 1965 y›l›nda Hacettepe Üniversitesi Sosyoloji Bölümü’dür. Kurumsallaflm›fl yap›lar kendilerini kamuya yetkin birer kolektif birim olarak sunarlar. Sosyoloji alan›nda Türkiye’de yay›mlanm›fl ilk kitaplar› s›ralayabilmek. Ünite . Türkiye’de ba¤›ms›z Bölüm olarak ilk örgütlenen birim 1961 y›l›nda ‹stanbul Üniversitesi Sosyoloji Bölümü’dür. Yüksek ö¤retim kurumlar›nda ise gerek Sosyoloji Bölümleri içinde diploma vermeye yönelik dört y›ll›k lisans programlar›nda okutulmakta gerek ilgi duyan baflka bölüm ö¤rencilerine servis dersi olarak verilmektedir.‹çtimai”dir. Türkiye’deki üniversitelerde kurulan ilk sosyoloji bölümlerini de¤erlendirebilmek. Birincil grup iliflkilerinin formellik seviyelerinin yükselmesiyle kurumsallaflma seviyeleri de yükselmifl olur. Üniversite düzeyindeki ilk sosyoloji dersinin ise 1910 y›l›nda ‹stanbul Üniversitesi Hukuk Fakültesi hocas› Ahmet fiuayp taraf›ndan verildi¤i belirtilmektedir. Bu ünitenin ilk konusu olarak sosyal hayat›n temel birimlerinden kolektif kiflilikler seçilmifltir. A M A Ç 4 Sosyoloji alan›nda Türkiye’de yay›mlanm›fl ilk dergileri s›ralayabilmek. Bu kitab›n yazar› Ziya Gökalp’tir. Kategori ve y›¤›nlar kurumsallaflabilir birliktelik formlar›d›r. Sosyolojinin Türkiye’de orta ve yüksek ö¤retim programlar›na giriflini aç›klayabilmek. Kuruluflu 1917’ye uzanan ve yay›m› hala süren dergi ise ‹stanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Sosyoloji Bölümü’nün yay›mlad›¤› “Sosyoloji Dergisi”dir.

A M A Ç 8 . 1990 y›l›nda kurulan Sosyoloji Derne¤i’nin önde gelen faaliyetleri aras›nda dergi yay›mlamak. A M A Ç 7 Türkiye’deki sosyoloji dernekleri s›ralayabilmek. Bu ünitede son olarak sosyolojinin meslekleflmesi konusu ele al›nm›flt›r.68 Türkiye’de Sosyoloji Sosyoloji Bölümüdür. Sosyologluk mesle¤inin akademisyenlik ve ö¤retmenlik meslekleri d›fl›nda üçüncü bir meslek grubu olarak belirmesinin gere¤i vurgulanm›flt›r. Bu kapsamda özellikle sorun çözmeye yönelik uygulamal› sosyoloji alan›n›n gelifltirilmesinin önemine dikkat çekilmifltir. Ancak bunlar›n hiçbiri uzun ömürlü olmam›flt›r. Alt›nc› Amaç kapsam›nda üzerinde durulan bir konu da Sosyoloji Bölümleri’nin Anabilim Dallar›’n›n neler oldu¤u ve içeriklerinin nas›l tan›mland›¤›d›r. Sosyolojinin Türkiye’deki meslekleflmesini tan›mlayabilmek. Bunun için özellikle üniversitelerde çal›flan akademisyenlerin ders programlar› ve içeriklerini kamunun taleplerini göz önüne alarak yeniden düzenlemelerinin gere¤i vurgulanm›flt›r. Türkiye’de sosyoloji alan›nda kurulmufl derneklerin geçmifline bak›ld›¤›nda uzun bir liste ile karfl›lafl›lmaktad›r. Günümüzde en uzun ömürlü ve en genifl üye say›s›na sahip olan dernek Sosyoloji Derne¤i’dir. Dernekleflme bir bilim dal›n›n kurumsallaflmas›n›n önemli bir dönemecidir. araflt›rma projelerine destek olmak ve ulusal kongreler düzenlemek dikkati çekmektedir.

Sosyal kifli ve etkileflim a¤lar› d. Sosyal hayat›n temel birimleri afla¤›dakilerin hangisinde birlikte ve do¤ru verilmifltir? a. 1915 d. Sosyoloji dergilerinin say›s›n›n artmas›na e. Mustafa Suphi e. 1917 b.3. Önceden belirlenmifl. Bilgi Mecmuas› b. 1923 e. En uzun ömürlü Sosyoloji Derne¤i hangi y›lda kurulmufltur? a. Sosyal kifli ve kolektif kiflilikler b. Milli E¤itim Bakanl›¤›’n›n liselerde sosyoloji dersinin okutulmas› karar› hangi y›lda verilmifltir? a. Dil ve Tarih-Co¤rafya Fakültesi 7.Türkiye’de Sosyolojinin Kurumsallaflmas› 69 Kendimizi S›nayal›m 1. Afla¤›dakilerden hangisi kurumsallaflma göstergelerinden biri de¤ildir? a. Sosyal pozisyon b. Dergi ç›kar›lmas› 4. Dernekleflme b. Di¤er sosyal bilimlerin tan›t›lmas›yla ilgili konular . Ziya Gökalp d. 1934 c. 1990 6. Teorik bilginin sosyal sorunlar›n tespiti ve çözümüne uyarlanmas›yla ilgili konular b. 1913 c. Türkiye’deki ilk Sosyoloji Kürsüsü nerede kurulmufltur? a. Sosyoloji Derne¤i’ne üye olmaya c. Araflt›rma metot ve teknikleriyle ilgili konular d. Temel araflt›rma alan› olma d. toplum taraf›ndan onaylanm›fl ve kendi içinde tutarl›l›k sergileyen sürekli sosyal örüntülere ne ad verilir? a. Bölümleflme e. Sosyologlu¤un meslekleflmesi için afla¤›dakilerden hangisine gerek yoktur? a. Atatürk Üniversitesi b. Orta Do¤u Teknik Üniversitesi c. 1949 d. 1965 e. Ad›nda sosyoloji kelimesi geçen ilk dergi afla¤›dakilerder hangisidir? a. ‹stanbul Üniversitesi d. Sosyoloji alan›nda Türkiye’de yay›mlanm›fl ilk kitab›n yazar› kimdir? a. 1910 b. Dolafl›m a¤lar› ve sosyal süreçler e. Sosyologluk mesle¤ine önem veren bir lisans e¤itimi program›nda afla¤›dakilerden hangisine yo¤un önem verilir? a. Fecri Ati Mecmuas› e. Ege Üniversitesi e. Kategori ve y›¤›n 3. Serveti Fünun Mecmuas› d. Meslek olarak kabul edilme c. Sosyal kifli ve iliflkiler c. Sosyal süreç d. 1926 8. Ça¤dafl sosyoloji teorileriyle ilgili konular c. Celestine Bougle b. Sosyoloji Bölümlerinin say›s›n›n art›r›lmas›na b. Sosyoloji kitaplar›n›n say›s›n›n artmas›na d. Gerhard Kessler 5. Ulumu ‹ktisadiyye ve ‹çtimaiyye Mecmuas› c. Emile Bougle c. Sosyal kurum e. Sosyal bilimler e¤itiminin güçlendirilmesine 10. Toplum ve Bilim Dergisi 9. Ünite . Atfedilen statü c. Sosyoloji tarihiyle ilgili konular e. Kolektif kiflilikler ve pozisyonlar 2.

Yan›t›n›z yanl›fl ise “Sosyolojinin Türkiye’de Kurumsallflma Alanlar›” konusunu yeniden gözden geçiriniz.70 Türkiye’de Sosyoloji Okuma Parças› Darülfünun Edebiyat Fakültesi’nde bir içtimaiyat darülmesaisi (sosyoloji atölyesi) tesisinin Darülfünun divan› taraf›ndan kabul edildi¤ini yazm›flt›k. Bu sömestr tatili zarf›nda tasvip edilerek (onaylanarak) neticenin Darülfünun Edebiyat Fakültesi riyasetine (baflkanl›¤›na) bildirilmesi kuvvetle ümit edilmektedir. bir kütüphanede nas›l çal›fl›l›r. a Yan›t›n›z yanl›fl ise “Sosyal Hayat ve Kolektif Kifliliklerin Kurumsallaflmas›” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Bunun için burada bir salon tahsis edilecektir. Yan›t›n›z yanl›fl ise “‹lk Sosyoloji Dergilerinden Günümüze” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Necmettin Sad›k Bey muharririmize flu izahat› vermifltir. onlar› ö¤renilebilecektir. Bunlardan birincisi talebeyi ders haricinde bizzat mesai ve tetkikata (araflt›rmalara) haz›rlamakt›r. Yan›t›n›z yanl›fl ise “‹lk Sosyoloji Bölümlerinden Günümüze” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Bu teflkilatlar›n kendilerine mahsus istatistikleri vard›r. Yan›t›n›z yanl›fl ise “‹lk Sosyoloji Derneklerinden Günümüze” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Bu darülmesai’ye Galatasaray içtimaiyat muallimlerinden Bounafosi’yi de almak istiyoruz. Bunlardan baz›lar› mesele edebiyat tarihi noktai nazar›ndan (bak›fl aç›s›ndan) baz›lar› co¤rafya nokta-i nazar›ndan. gelecek sene Anadolu’da baz› tetkik seyahatlar› tertip edece¤iz. gerek ‹stanbul halk› için çok istifadeli bir fley olacakt›r. Yan›t›n›z yanl›fl ise “‹lk Sosyoloji Kitaplar›ndan Günümüze” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Kendimizi S›nayal›m Yan›t Anahtar› 1. d 3. Mesela ‹stanbul’da mevcut esnaf teflkilat›n› tetkik etmek. Kaynak: Sosyoloji Atölyesi 31 Ocak 1926 Cumhuriyet Gazetesi. bir ders nas›l anlat›l›r. Dün bu darülmesai hakk›nda bir muharririmiz Edebiyat Fakültesi içtimaiyat müderrisi Necmettin Sad›k (Sadak) Bey’le görüflmüfltür. b 5. c 4. Sonra talebe. Avrupa’dan gelen baz› mütehass›s müderrisler de gelecektir. e 8. 2. b 9. ‹çtimaiyat darülmesaisi (sosyoloji atölyesi) ayn› zamanda bu ilme merakl› olanlar için iyi bir müracaat yeri olacakt›r. a . Yan›t›n›z yanl›fl ise “Sosyal Hayat ve Kolektif Kifliliklerin Kurumsallaflmas›” konusunu yeniden gözen geçiriniz. Burada talebe içtimaiyata dair arzu etti¤i herhangi bir kitab› bulup mütalaa edebilecektir. Bizde talebeyle beraber bunlar› araflt›racak ve tetkik edece¤iz. ‹kinci gaye. bu flimdiye kadar yap›lmam›flt›r. Mösyö Bounafosi ilmi konferanslar verecektir”. memlekette içtimaiyat aç›s›ndan tetkik edilecek birçok meseleler vard›r. e 6. Mesela vilayet-i flarkiyye’ye (do¤u illerine) gidece¤iz. e 10. Mösyö Bougle yapm›flt›r. Sonra üçüncü bir mesele olmak üzere. Herhalde bu seyahatlerin neticesi de içtimaiyat (sosyoloji) için çok faydal› olacakt›r. Bunun bir eflini flimdiye kadar Fransa’da yaln›z Prof. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Sosyololjinin Meslekleflmesi” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Bizimle beraber. Neticede bu hususta broflürlerde neflr edece¤iz (yay›nlayaca¤›z) bu herhalde gerek biz ve talebe için. baz›lar› arkeoloji nokta-i nazar›ndan tetkikat yapacakt›r. Buralarda hali haz›rda afliret hayat› yaflayan insanlar vard›r iflte bunlar aras›nda mahalli baz› tetkikler yapmak istiyoruz. Yan›t›n›z yanl›fl ise “‹lk Sosyoloji Kitaplar›ndan Günümüze” konusunu yeniden gözden geçiriniz. c 7. Bu hususta ittihaz edilen (kabul edilen) karar Maarif Vekâleti’ne gönderilmifltir. Buraya sorulan her soruya ilmi cevaplar verilecektir. “ Bu Darülmesainin teflkili için üç gaye dikkate al›nm›flt›r. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Sosyolojinin Meslekleflmesi” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Bunlar mütalaa olunacak (incelenecek) ve buralardaki buhranlar›n (krizlerin) sebepleri araflt›r›lacakt›r.

3. Ünite - Türkiye’de Sosyolojinin Kurumsallaflmas›

71

S›ra Sizde Yan›t Anahtar›
S›ra Sizde 1 Türkiye’de yay›mlanan ilk sosyoloji kitaplar›n›n sosyoloji bilimini tan›t›c› nitelikte olmas› okur kitlesine bu bilgi gövdesini tan›tmak amac›ndan kaynaklanmaktad›r. Öncelikle sosyolojiyi tan›t›c› kitaplar yay›mlanmal›d›r ki okurlar o bilgiye sahip olduktan sonra sosyal olaylara sosyolojinin kavramlar›n› kullanarak bakabilme bilgi ve becerisine sahip olabilsinler. S›ra Sizde 2 Sosyoloji alan›nda yay›mlanan dergilerin meslektafllar›n yan› s›ra tüm bir kamuya da seslenmelerinin sosyolojiye katk›s› daha çok olacakt›r. Çünkü dergilerde yay›mlanan makaleler bir yandan sosyolojik bilginin kamuda ö¤renilmesine yol açacakt›r. Ama bir yandan da kamunun o makalelerde ileri sürülen görüfl ve düflüncelere iliflkin yapt›¤› de¤erlendirme ve yorumlar›n geri bildirim olarak yazarlara dönmesine yol açacakt›r. Bu ise bir ad›m sonra hem yazar›n iddialar›n› yeniden de¤erlendirmesine hem de elefltiri sebebiyle bile olsa sosyolojik fikir ve görüfllerin kamu içinde dolafl›ma girmesi, konuflulmas›, tart›fl›lmas› sonucunu do¤uracakt›r. S›ra Sizde 3 Sosyoloji ve sosyologlar›n gerek atfedilen gerek baflar›lan statülerinin yüksek olmas› eflit önemdedir. Atfedilen statünün yüksek olmas› geçmifl baflar›lar›n eseri iken baflar›lan statünün yüksek olmas› flimdiki giriflimlerin kamu taraf›ndan olumlu karfl›land›¤›n›n göstergesidir. S›ra Sizde 4 Sosyoloji Bölümlerinin say›sal art›fl› onlar›n kurumsallaflmalar›n›n de¤il ama kurumsallaflma yolunda ileri ad›mlar att›klar›n›n göstergesi say›labilir. Çünkü kurumsallaflma tek de¤il çok boyutlu bir geliflmedir. Dernekleflme, yay›n dünyas›nda aranan eserler vermek ve meslekleflmek hatta profesyonel meslekler aras›na girmek kurumsallaflman›n di¤er göstergeleri aras›ndad›r. S›ra Sizde 5 ‹lk dönemlerde kurulan Sosyoloji Dernekleri’nin k›sa ömürlü olufllar› sosyolojinin kurumsallaflmas›na olumlu bir katk›da bulunamam›flt›r. Çünkü kurumsallaflabilmek için ilk ad›m sosyal birimlerin sunumlar›n›n makro boyutta kamu dedi¤imiz dolafl›m a¤›na dâhil olmalar› ile bafllar. Oysa önceden kurulan Sosyoloji Dernekleri makro boyuttaki etkileflim ve iletiflim a¤lar›na girememifltir. Bu dernekler mikro etkileflim ve iletiflim a¤lar›n›n s›n›rlar›n› aflamam›flt›r. Bu sebeple söz konusu ilk dernekler sosyolojinin kurumsallaflmas›na olumlu yönde bir katk›lar› olmam›flt›r. S›ra Sizde 6 Mesleklerin sosyal bir de¤ere sahip olmalar›n›n ilk ad›m› mesleki bilginin kamuda dolafl›m a¤›na girmesi ile at›l›r. Dolafl›m a¤›na giren o meslek hakk›ndaki bilgi kamu taraf›ndan konuflulmaya, tart›fl›lmaya de¤er bulunur, bir gereksinmeye karfl›l›k geldi¤i konusunda ortak görüfller belirmeye bafllar ve bu yarg› genifl kitlelere yay›l›r ve benimsenirse o zaman o meslek sosyal aç›dan de¤er atfedilmeye lay›k olarak görülür.

72

Türkiye’de Sosyoloji

Yararlan›lan ve Baflvurulabilecek Kaynaklar
Coflkun, ‹. (1991). “Sosyoloji Bölümünün Tarihine Dair”. iç. 75. Y›l›nda Türkiye’de Sosyoloji. Yay›na haz›rlayan: ‹smail Coflkun, ‹stanbul: Ba¤lam Yay›nc›l›k, 13-27. Çelebi, N. (1999a). “Sosyoloji Ders Kitaplar›nda Köy ve Kente Bak›fl”. iç. Bilanço 1923-1998 Türkiye Cumhuriyeti’nin 75. Y›l›na Toplu Bak›fl Uluslararas› Kongresi 10-12 Aral›k 1998 ve Türk Sosyal Bilimler Derne¤i Yay›n›. Çelebi, N. (1999b). “Ankara Üniversitesi Dil ve TarihCo¤rafya Fakültesi Sosyoloji Bölümü’nün Dünü ve Bugünü”. Ankara Üniversitesi Dil ve Tarih-Co¤rafya Fakültesi Sosyoloji Dergisi 2: 1-16. Çelebi, N. (2005). “Sosyolojimizin Tarihini Yazarken”. ‹stanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Sosyoloji Dergisi, 3. dizi-10. say›,71-79. Çelebi, N. (2007). Sosyoloji Notlar›. Ankara: An› Yay›nc›l›k. Ergin, O. (1941). Türkiye Maarif Tarihi. cilt 3, ‹stanbul: Osmanbey Matbaas›. Eriflçi, L. (1942). “Türkiye’de Sosyolojinin Tarihçesi ve Bibliyografyas›”. Sosyoloji Dergisi 1(1): 158-167. Ertekin, Y. (1988). “Halkla ‹liflkiler ve Meslekleflme Olgusu”. iç. Halkla ‹liflkiler Sempozyumu, Ankara: AÜBYYO Ve TODA‹E Yay›n›. F›nd›ko¤lu, Z. F. (1950). “Profesor Kessler’i U¤urlarken”. ‹fl 17(113): 5-18. Fichter, J. (2009). Sosyoloji Nedir?. (9. bask›, çev. N. Çelebi), Ankara: An› Yay›nc›l›k. Kaçmazo¤lu, H. B. (2003). Türk Sosyoloji Tarihi 2. Ankara: An›. Kafadar, O. (1998). “Türkiye’deYükseko¤retimde Felsefe E¤itimi-Tarihsel Geliflim ve Lisans E¤itiminin Bir ‹ncelenmesi”. yay›mlanmam›fl doktora tezi, Ankara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü E¤itim Programlar› ve Ö¤retim Anabilim Dal›. Meriç-Yazan, Ü. (1997). “Önsöz”, iç ‹çtimaiyat Mecmuasi 1-6 1917, reprint. ‹stanbul: ‹stanbul Universitesi Edebiyat Fakültesi Sosyoloji Araflt›rma Merkezi. Sencer, M. (1988). “Mehmet Ali fievki”: iç. Emre Kongar (ed.) Türk Toplumbilimcileri 2, ss. 33-65. ‹stanbul: Remzi Kitabevi. Toprak, Z. (1987). “Türk Bilgi Derne¤i (1914) ve Bilgi Mecmuas›”. iç. Ekmeleddin Ihsano¤lu (der.) Osmanl› ‹lmi ve Mesleki Cemiyetleri, ss.247-254. ‹stanbul: ‹stanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Bas›mevi. Toprak, Z. (1988). “Girifl Türkiye’de Toplumbilimin Do¤uflu”. iç. Emre Kongar (der.) Türk Toplumbilimcileri 2, ss. 13-29. ‹stanbul: Remzi Kitabevi. Ülken, H. Z. (1950). “Türk Sosyoloji Cemiyeti”. Sosyoloji Dergisi 6: 137-139. Ülken, H. Z. (1979). Türkiye’de Ça¤dafl Düflünce Tarihi. ‹stanbul: Ülken Yay›nlar›. Yalvaç, M. (1985). “‹stanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi’nde Sosyoloji E¤itiminin Tarihçesi (19121982)”, Kubbealt› Akademi Mecmuas› Ocak: 57-73.

4 Amaçlar›m›z ‹çindekiler Tükiye’de Sosyoloji TÜRK‹YE’DE SOSYOLOJ‹ Bu üniteyi tamamlad›ktan sonra. 1940’larda köy monografi çal›flmalar›n›n farkl› ekollerde nas›l yap›ld›¤›n› ve bafllang›ç örneklerini aç›klayabileceksiniz Anahtar Kavramlar • Türk Modernleflmesi • Türk Devrimi • Do¤u-Bat› • Köy Monografisi Erken Cumhuriyet Döneminde Türk Sosyolojisi • ERKEN CUMHUR‹YET DÖNEM‹NDE TÜRK DEVR‹M‹ ALGISI • 1940’LARDA KÖY MONOGRAF‹ ÇALIfiMALARI . Erken Cumhuriyet döneminde Türk devrimi etraf›nda Türk sosyoloji hayat›n› özetleyebilecek.

tahakküm alt›nda olman›n “utanç”. . Gecikmifl bir modernleflme sürecine nas›l intikal edilmesi gerekti¤i ise nas›l Bat›laflaca¤›m›za verilen cevaplard›r. “istiklal” (ba¤›ms›zl›k) kavram›n›n haysiyet kavram› ile. Bu hal bir “kopufl”u iflaret etmektedir. Türk modernleflmesinin ivme kazanmas› olan Türk Devrimi hayatta kalman›n bir zarureti gibi alg›lanmaktad›r. Böylece erken Cumhuriyet döneminde Türk Devrim’i etraf›nda belirlenmifl Türk düflün ve sosyoloji hayat›na bir bak›fl sunulacakt›r. yani zillet kavram› ile efl görülmesidir. Yani Türk devrimi hem bir kopma hem de bir infla sürecidir. Bu bölümde Türk Devrimi’nin anlam› ve yeni Türk toplumunun Bat›l›laflma hedeflerini belirleyen akademi d›fl› ayd›nlar›n çal›flmalar› ile Türk Devrimi’nin Türk toplumsal yap›s›n› nas›l etkiledi¤ine dair akademi içi sosyologlar›n nitel ya da nicel teknikleri kullanarak yapt›klar› köy monografi çal›flmalar› irdelenecektir.Erken Cumhuriyet Döneminde Türk Sosyolojisi Türk modernleflmesinin önemli bir merhalesi olan Türk Devrimi öncelikle bizi Do¤u’ya ve geçmifle ba¤layan her ne varsa onlardan bir kopufl hareketidir. Eser sahiplerinde fikri zemin ne olursa olsun de¤iflmeyen fley ise. bizi geri b›rakt›ran›n neler oldu¤u. Bu dönemde Türk Devrimi’ne ideoloji kazand›rma çabalar›n›n iki bilefleni oldu¤u görülmektedir. Ancak kopulan›n ne oldu¤u. Bu bileflenler ayn› zamanda Türk modernleflmesinin trajedileridir: Bat›ya ra¤men Bat›l›laflmak ve halka ra¤men halk için. nas›l Bat›l› olunaca¤›na dair görüfller farkl›l›klar arz etmektedir. “dirilme” olarak öncelikli ifadesine kavuflmaktad›r. ‹flte bu çal›flmada erken Cumhuriyet döneminde bu sorulara verilmifl olan cevaplar üzerinde durulacakt›r. Bat›n›n siyasi esaretinden kaç›fl gene medeniyet olarak Bat›l›laflmakla mümkün görülmektedir: Düflman› düflman silah› ile vurmak. Daha sonra ise yeni Bat›l› ve millî de¤erler üzerine devletin ve milletin yeniden inflas›d›r. Bu itibarla Kurtulufl Savafl› ve Türk Devrimi zilletten haysiyete bir geri dönüfl. Düflünürler öncelikle neden geri kald›¤›m›za yo¤unlaflmaktad›rlar. Bat› derken neyin anlafl›ld›¤›. Türk modernleflme sürecinde Cumhuriyetin ilan› ile bafllayan yeni dönem ve hareketler literatürde “Türk Devrimi” olarak adland›r›l›r.

Türk Devrimi’ni anti-emperyal bir millî kurtulufl savafl› biçiminde ve iktisadi boyutu öne ç›kararak anlamland›ran. baflka milletlerin tebaas› olamayan) etkisi ile devrimin gerçeklefltirildi¤ini söylemektedir. Recep Peker’in ‹nk›lap Dersleri (1935). Saffet Engin’in Kemalizm ‹nk›lab›n›n Prensipleri I-II (1938) ve Mahmut Esat Bozkurt’un Atatürk ‹htilali (1940) adl› eserleri karfl›laflt›rmal› olarak Türk Devrimi’ni nas›l anlamland›rd›klar› verildikten sonra bu ideolog ve ayd›nlar›n Türk Devrimi’ni ele al›fl tarzlar›ndaki farkl›l›klar ve ortak paydalar sunularak erken Cumhuriyet döneminde devrim ideolojinin nas›l formüllefltirildi¤i belirlenmeye çal›fl›lacakt›r. 1986: 27). Osmanl› ve Do¤u geçmiflimizden kopufl ve Avrupa medeniyet dairesine giriflimizdir. meflrulaflt›r›lmas›n› sa¤lamaktad›r. Devrim. Dönem içinde yay›mlanan. erken Cumhuriyet döneminde devletçi politikalar›n savunucusu ve devrim sürecinde seçkin-ayd›n grubunun ideolojik rolünü formüle eden fievket Süreyya Aydemir’dir. Devrimin ideolojisini Millî Kurtulufl hareketlerinin prensipleri olarak belirlemifltir (1986: 16). Celal Nuri “Türk ‹nk›lab›” adl› eserinde Cumhuriyetin ilan›ndan üç y›l sonra ve devrimlerin bütün h›z› ile gerçeklefltirildi¤i bir zaman diliminde devrimi manaland›rmaya. devrimin ideolojik-fikirsel sisteminin olmad›¤›n› iffla edebilen önemli bir ideologdur. Celal Nuri’nin Türk ‹nk›lab› (1926).76 Türkiye’de Sosyoloji ERKEN CUMHUR‹YET DÖNEM‹NDE TÜRK DEVR‹M‹ ALGISI AM AÇ 1 Erken Cumhuriyet döneminde Türk Devrimi etraf›nda Türk sosyoloji hayat›n› özetleyebilmek. ‹slam’›n dura¤anlaflmas› ve ça¤dafl Bat› uygarl›¤›na yol açan üç devrime (Rönesans. Türk Devrimi’ni antiemperyal bir millî kurtulufl savafl› biçiminde ve iktisadi boyutu öne ç›kararak anlamland›ran. zaman›n (müttefikler aras›nda bir uyumun olmamas›). denilmektedir (2002: 346). y›kmakt›r ancak bundan sonra evrimsel bir flekilde kültür. Celal Nuri’nin devrim sonras› evrim düflüncesi. fievket Süreyya Aydemir’in ‹nk›lap ve Kadro (1932). Taine’nin üçlü flemas›n› takip eden Celal Nuri. Aydemir. Aydemir’in “‹nkilap ve Kadro” kitab›n›n ilk k›sm› 1931’de Türk Ocaklar› Ankara Genel Merkezinde sunulmufl ancak bas›ndan gelen elefltirilerden çekinildi¤i için bu y›lda sadece elitlere yirmi adet bas›larak verilmifltir (Aydemir. Bat›l›laflman›n nas›l gerçeklefltirilece¤ine dair yollar önermeye. bu ayd›nlar›n vazifesi idi ve Türk ayd›nlar› bu vazife- . denebilir. Peyami Safa’n›n Türk ‹nk›lab›na Bak›fllar (1938). Ona göre. onu. e¤itim yolu ile Bat›l›laflma sürecimizin devam edece¤ini. neden geri kald›¤›m›z› aç›klamaya çabalamaktad›r. dil. bu flekilde Bat›l›laflabilinece¤ini önermektedir. Avrupa/Bat› ve Asya/Do¤u uygarl›klar› aras›ndaki farkl›l›klar› formüle etmeye. reform ve co¤rafi keflifler) yabanc› kal›nmas›d›r. h›zla Bat›y› yakalamaya çal›flan. Aydemir 1932-34 y›llar› aras›nda yay›nlanan Kadro dergisinde devrimin ideolojisini formüllefltirdiklerinden bahsetmektedir (1986: 16). ‹nk›lap ve Kadro. Gecikilen Bat›y› yakalamak Türkler için hayatta kalabilmenin tek flart›d›r. Türkiye bazen bin y›l bazen alt› yüzy›l bazen de üç yüzy›l geri kalm›fl. co¤rafyan›n (Do¤u ile Bat› aras›nda Bat›ya yak›n Türkiye co¤rafyas›) ve Türk milletinin özelliklerinin (efendi/egemen olan. Türklerin geri kalmas›n›n nedeni Osmanl›n›n bilgisizli¤i. M. erken Cumhuriyet döneminde devletçi politikalar›n savunucusu ve devrim sürecinde seçkin-ayd›n grubunun ideolojik rolünü formüle eden fievket Süreyya Aydemir’dir. fi. Tüm bu çabalar neticede devrimin kaç›n›lmazl›¤›n› ve Bat›l›laflman›n Türk milleti için hayatta kalman›n tek flart› olarak gösterilerek. S (1986). devletin s›k› dokulu bir organik ayd›n› olmaktan uzak tutmufltur. Devrim.

Aydemir’de dönemin seçkin-ayd›n savunusunun en aç›k biçimde görmek mümkündür. Modernleflme tabiata insan›n hükmetmesidir (sanayileflme) ve bu süreçte tüm insani de¤erler geride b›rak›labilir.Erken Cumhuriyet Döneminde Türk Sosyolojisi 77 lerini ifa edememifltir (1986: 12-13). millî emperyalizm savafllar›n›n fikri temeli olabilmektedir. Üretim ve üretici ekseninde tektiplefltirilen bir modern toplumun özlemini duyan Saint-Simon’un sanayi toplum idealine benzer flekilde. Devrimin ruhuna kalabal›klar vak›f olamazlar. 1992) ile günümüz ulusal sol düflüncenin temellerini atm›flt›r. Kavramlar›n elastiki olarak bir formdan baflka bir forma kolayca dönüfltürülebilmesi. diyerek h›zl› modernleflmeyi insan pahas›na yap›lmas›n› mazur görmesi aras›nda paralellik kurulabilir. Kurtulufl savafl›m›z. Veya modernli¤in totaliterli¤inin iki ayr› yüzü olan faflizm ve sosyalizm aras›ndaki kestirme yollar›n› Türk ayd›n› kolayl›kla keflfedebilmektedir. Aydemir de insan›n insana hükmetmesinin do¤rusal bir uzant›s› olarak insan›n topra¤a da hükmedece¤ine inan›r. Devrim hem anti-emperyalist bir mücadele hem de içerde yeni ve s›n›fs›z bir millet yap›s›n›n tohumlar›n›n at›lmas›d›r (1986: 14). Marks’›n Bat›l›-kapitalistleflmifl toplumlar› aç›klamak için gelifltirdi¤i düflünceler Bat›-d›fl›nda çok kolay millîleflerek. (1986: 21) ve bu süreçte ise güdümlü demokrasi kaç›n›lmazd›r. Nitekim Aydemir’e göre Devrim gelifltikçe. imtiyazs›z millet tasar›m› Aydemir’de Marksist-sosyalist bir toplum idealinden ilham al›narak ideolojik zeminde meflrulaflt›r›lmaktad›r. Aydemir söz konusunu eseri Türk Devrimi’nin fikir esaslar›n›. devrimin ideolojisini ortaya koymak biçiminde belirleyerek bu vazifeyi yerine getirme çabas› içinde oldu¤unu beyan etmektedir. Bat›l›lafl›rken kapitalist emperyal Bat›y› direkt hedef göstermekten kaç›n›larak hedef Osmanl› olarak belirlenmektedir. ‹nsan›n tabiat üzerindeki iktidar hevesi ise modernli¤in ve/veya kapitalizmin temel dürtülerinden biridir. Marks’tan Saint-Simoncu sanayi toplum görüflüne geçilmesi Aydemir’de geç modernleflmeye h›zla modernleflme olarak cevap verme biçiminde görülmektedir. endüstrileflen ve organize bir millet yap›s› yarat›labilinecektir (1986: 30).4. Özcan. Dönemin daha faflizan korporatif toplum anlay›fl› birden sosyalist toplum anlay›fl› haline de dönüflebilmektedir. Ünite . ‹stiklal savafl› sonras›nda art›k yap›lmas› gereken milletin çal›flma gücü ile memlekette ifl ve infla seferberli¤ine gidilmesidir (1986: 21). Nitekim ona göre devlet toplumda sanayiyi organize edendir (1986: 177). Burada devrimin toplum yap›s›na elitler taraf›ndan yap›lan d›flsal ve zorlay›c› bir müdahale oldu¤u belirtilirken devrimin Jakoben niteli¤inin aç›kça alt› çizilmekte- . Dönemin s›n›fs›z. yar› sömürge olarak kabul edilen Osmanl› geçmiflimize (1986: 19) karfl› verilmifl bir mücadele idi. bu itibarla devrim bilinçli ve devrimci bir kadronun iflidir (1986: 22). H›zla sanayileflerek memleketi yeniden infla etme bu esnada ise bu süreci engelleyecek diye demokrasiden kaç›nma (1986: 19) Berman’›n modernli¤i ele ald›¤› eserinde Faust çözümlemesini Saint-Simon’a dayal› olarak yaparken vurgulad›¤› temalar ile benzerlik tafl›maktad›r. Devletin bafll›ca rolü sanayileflmeyi sa¤lamak ile belirlenmektedir. Türk ayd›n›n›n daha önce belirtilen “afl›nd›rma” düflünsel-prati¤inin bir ürünüdür. Saint-Simon’nun sanayileflmifl ve bu esas üzerine organize olmufl bir sanayi toplumu ideali Aydemir’de dile gelmektedir. Saint-Simon’un insanlar üzerinde de¤il sanayi üzerinde yönetimi d›fl›nda devleti parabol saymas›na benzer flekilde devlet organizatör olarak tan›mlanmaktad›r. denilebilir. Ona göre devrim. Aydemir’e göre Türk Devrimi sadece yeni bir devletin kuruluflu de¤ildir. Nitekim Aydemir’in görüflleri 1960’larda Do¤an Avc›o¤lu’nun Millî Demokratik Devrim söylemi kanal› (Kadro ve Yön hareketleri aras›ndaki iliflki için bkz. toplum düzenine cebri bir müdahale oldu¤u için toplumun devrimi anlamas›n› beklemek boflunad›r.

Aydemir. Aydemir’de Bat›l›laflmak sanayileflmek fleklinde tezahür etmektedir. Türk sosyolojisinde daha sonra Behice Boran ve Mübeccel K›ray gibi Toplumsal Yap› ve De¤iflim çal›flan sosyologlar›n Marks’tan ilham alarak toplumsal iliflkileri toplum-do¤a ve insan-insan iliflkileri fleklinde ikiye ay›rma tutumu Aydemir’de de vard›r. di¤erlerinde oldu¤u gibi Türk milletinin “efendi” (siyasi egemen ve ba¤›ms›z) olarak. devlette. Bununla beraber Aydemir. Onun söylemini 1960’larda Millî Demokratik Devrim kavramlaflt›rmas› ile Do¤an Avc›o¤lu devam ettirecektir. düflkünlükten üstünlü¤e ç›karan evrensel bir hadisedir (1984: 13). Türk Devrimi sömürgecili¤e ve s›n›f kavgalar›na karfl› yap›lm›fl bir millî Kurtulufl Hareketi’dir. Türkiye’de ulusal solun-yerli sosyalizmin fikirsel atas›d›r. Hemen dikkati çeken. tan›mlanmas› ve devrimin bu milletin varl›¤› . Hegel ve Durkheim düflüncelerinde. denebilir. Aydemir’de devrimin tek felsefesi pragmatizm. gerek bu söylemde gerek “taktik” kavramlaflt›rmas›nda a盤a ç›kmaktad›r. dönem içinde devrimi bir iktisadi kurtulufl hareketi biçiminde alt-yap›sal olarak de¤erlendiren tek isimdir. Bu strateji de¤iflimi ise “ça¤a uyumlu” olmak biçiminde meflrulaflt›r›lmaktad›r (1986: 256). Dönemin anti-liberal ve anti-demokratik söylemi de Aydemir ile ayn› biçimde meflrulaflt›r›lmaktad›r. Dünya liberal iken devrim stratejisi liberal (1923-1929) dünya devletçi iken devrim stratejisi devletçi olmaktad›r. Aydemir’in söylemindeki Bat›l› olmayan Türkiye s›n›flamas› ve Bat›y› emperyalist olarak mahkum etmesi. Aydemir de Marks ve di¤erleri gibi teknik geliflimlerin toplumsal yap› geliflimlerini belirledi¤ini söylemektedir (1986: 31-32). Aydemir’in bu bak›fl›n›. kendine yeterlilik-otarfli biçiminde görülmektedir.78 Türkiye’de Sosyoloji Türk Sosyolojisinde daha sonra Behice Boran ve Mübeccel K›ray gibi Toplumsal Yap› ve De¤iflim çal›flan sosyologlar›n Marks’tan ilham alarak toplumsal iliflkileri toplumdo¤a ve insan-insan iliflkileri fleklinde ikiye ay›rma tutumu Aydemir’de de vard›r. Recep Peker’e göre ise Türk Devrimi. Bat›l›laflmay› düstur edinmifl bir devrim devletinde organik ayd›n statüsünden inmesine neden olmufltur. fievket Süreyya Aydemir erken Cumhuriyet döneminde Türk Devrimi’ni. tüm çabalar›na ra¤men. Dönemin vazgeçilmez “haysiyetli olmak” düsturu onda iktisadi ba¤›ms›zl›k. Aydemir’in Marks’tan ç›kard›¤› fikir düzlemi sanayi toplum ve organizatör devlet nosyonu ile Saint Simon’a ulaflmaktad›r. 1930’lardaki uluslararas› serbest-liberal iktisadi sistemin yerine geçen otarflik iktisadi sistemin baflrol oyuncusu olarak Türk Devrimi’ni görmektedir. Aydemir. Gerili¤imizin nedeni yar›sömürge olan Osmanl›n›n tekni¤e sahip olamay›fl›d›r. askerlerin yapt›¤› kurtulufl savafl› sonras›nda art›k devrimlerin sivil ayd›nlar›n ifli oldu¤u ve bu ayd›nlar›n devlete ve devrimlere art›k tek bafllar›na yön verme/sahip olma hedefinde olduklar› itibariyle de¤erlendirebiliriz. dir. Gecikilen sanayileflmeye devlet eli ile h›zla ve engelsiz (s›n›f kavgas›z) ulaflmak esast›r. Osmanl› ve devrimi uluslararas› iktisadi düzlemde tan›mlamaktad›r. toplumun kollektif bilincinin ya da geist’›n kendini ifade etti¤i ya da a盤a ç›kard›¤› anlay›fl› devlet içinde sivil ayd›n kadrolara tercüme edilmektedir. yeryüzünün en ar› ve “bay” olan Türk milletini yokluktan varl›¤a. Di¤er ideologlarda seçkinci tav›r olsa dahi devrimi Türk halk›na mal etme gibi bir nezaket vard›r oysa Aydemir’de bu nezakete rastlanmamaktad›r. Bu devrimci kadro halk›n kollektif iradesinin cisimleflmifl halidir (1986: 244). Bizim d›fl›m›zda geliflen flartlar içinde kendimizi ve devrimi biçimlendirirken bu ba¤›ml›l›k psikolojisinin (Bat›ya ra¤men ve ona karfl› Bat›l›laflmak stresine benzer olan) ideolojik afl›lmas› asl›nda bizim d›fl›m›zda geliflene biz yön veriyoruz anlay›fl› ile giderilmeye çal›fl›lmaktad›r. tarihsel materyalizmi millilefltirerek tercüme etti¤i fikri zemin itibariyle de¤erlendirmektedir. Aydemir ayr›ca devrimin d›flsal ve seçkinci tavr›n› ideolojik olarak en aç›k biçimde iffla edendir. Di¤er ideolog ve düflünürler üst-yap›sal ve siyasi temeller üzerine devrimi manaland›rmaktad›rlar. Bu husus Türk ayd›n› içinde en seçkinci olan›n sol ayd›n oldu¤una iflaret etmektedir.

Ona göre. H›ristiyan-Bat› medeniyeti ‹slam-Do¤u kaynakl› oldu¤u halde. bu anlafl›lmaktad›r. Kurtulufl Savafl› ve Türk Devrimi’nin ikili bir misyonu olmufltur. kültür. Safa. (1999: 14). Öncelikle Do¤u ve Bat› medeniyetlerini dayand›klar› kaynaklar aç›s›ndan farkl›laflt›r›r. (1999: 10). zillet/utanç/ba¤›ml› k›lan Osmanl›d›r. tutuculu¤a karfl› ve istilaya karfl› savaflmak. Devrim ve istiklal. medeniyet üzerinde durmadan sadece hukuki ve siyasi boyuta vurgu yapt›klar›n› söyleyerek Türk Devrimi’ni anlama çabalar›n›n eksikli¤ine gönderme yapmaktad›r. denilebilir. Oldukça samimi ve düflünsel birikimi itibariyle. bilimci gördü¤ü Bat› ile sezgici gördü¤ü Do¤u aras›nda. kültür. Burada da di¤erlerinde oldu¤u gibi Osmanl›ya yaklafl›m menfidir. 1950’lerde Türk Devrimi’nin ve ideolojisinin materyalist. Osmanl› Türkleri ezmifl oland›r (1984: 14). Bay/egemen/haysiyetli olan Türkleri. “Avrupal›laflma” ve devrim sürecini ele al›r. Safa kendinden önce Türk Devrimi’ni ele alan çal›flmalar›n din. özellikle modern Türk düflüncesi. Rönesans ve Hristiyanl›kt›r. Ve anlafl›ld›¤› üzere onun Türk Devrimi’ni ele al›fl› daha bütünsel (medeniyet boyutunda) olacakt›r. Türk Devrimini anlama çabalar›n›n eksikli¤ine gönderme yapmaktad›r. Türk düflüncesi kendine Bat›l› filozoflar›n aynas›ndan bakmaktad›r ve yerli düflünce geliflememektedir. Safa kendinden önce Türk Devrimi’ni ele alan çal›flmalar›n din. Türk ulusu böylece flerefsiz olmaktan kurtulmufltur (1984: 22). düflkünlükten üstünlü¤e ç›karan evrensel bir hadisedir. Cumhuriyet öncesi yaflanan. Buna göre Avrupa medeniyetinin kaynaklar›. bilimi sezgi ile sentezlemeye ve her iki Recep Peker’e göre ise. Türk düflüncesi ise bu iki medeniyet aras›nda s›k›flm›flt›r (1999: 8-9). Görüldü¤ü üzere.4. gericili¤e. Meflrutiyet döneminde ortaya ç›kan Avrupal›laflma hareketlerinden ilham alm›flt›r. Grek-Latin kültür. afl›r› rasyonel tavr›n› ve tek Bat› anlay›fl›n› Türk Düflüncesi adl› dergisinde elefltirse dahi. Devrim ve istiklal kavramlar›n› birlefltiren Peker’e göre. sorgulamaktad›r. Safa.Erken Cumhuriyet Döneminde Türk Sosyolojisi 79 için elzem oldu¤udur. din ve kültür d›fl›nda Rönesans iki medeniyet aras›nda asl›nda temel farkl›l›k yaratand›r. Devrimin temel umdeleri olan Garpç›l›k ve Türkçülük gene bu dönemden bakiyedir (1999: 90) Bu itibarla. Türk düflüncesinin de¤iflmeyen e¤ilimi. Ünite . Safa eserinde temelde iki konu üzerinde yo¤unlafl›r: Türk Tarih Tezlerinin ruhuna uygun olarak ancak tek farkla TTT’leri ‹slam’a asla vurgu yapmaz. medeniyet üzerinde durmadan sadece hukuki ve siyasi boyuta vurgu yapt›klar›n› söyleyerek. . yaban ve yad kuvvetlere karfl› koymakt›r. “sentezcilik” Safa’da da ortaya ç›kmaktad›r. kendimizi ne orada ne burada konumland›ramay›fl›m›z ve yeni fikirler üretemeyince “hiç olmazsa bunu yapal›m›n” etkisi ile motive olan. Elbette di¤er düflünürler gibi neden geri kald›¤›m›z› da. Peker’de de bir “zillet” anlay›fl› vard›r. Türk Devrimi. Bu itibarla devrim ve istiklal birbirini tamamlar. Nitekim Cumhuriyet öncesi siyasi ve düflünsel birikim ile Cumhuriyet aras›nda ba¤lant›lar kurabildi¤i eserinden. erken Cumhuriyet döneminde tam tersine. önemli bir düflünürdür. Ona göre. Rönesans’› idrak edememe ve ‹slam’d›r. Bu itibarla Safa herhangi bir Bat›l› felsefe ya da metodu fliar edinmemeye dikkat ederek. ‹slam ve Hristiyan medeniyetleri aras›ndaki tereddüdü ve ikicili¤i ortadan kald›rd›¤› için Türk Devrimi’ni orijinal bir tecrübe olarak eserinde de¤erlendiren (1999: 8) Peyami Safa’n›n düflünsel serüveni rasyonaliteden mistisizme do¤ru giden bir ak›fl olmufltur. Osmanl› yüzünden Türk milleti utanca düflmüfltür (1984: 16). iç ve d›fl. Devrimi tarihsel ve düflünsel geliflim boyutu içinde anlamland›rmaya çal›fl›r. yeryüzünün en ar› ve “bay” olan Türk milletini yokluktan varl›¤a. devrim bir ulusun için köklü de¤iflimler yapar istiklal ise ulusun varl›¤›n› ve hayat›n› korur. Atatürk Devrimi II. Do¤u medeniyetinin kaynaklar› ise Arap-Acem kültürü. Bat› uygarl›¤›n›n temellerinin ‹slam ve Do¤u kaynakl› oldu¤u ve Osmanl›n›n son dönem siyasi-fikirsel hareketleri ile Cumhuriyet’in temel umdeleri aras›nda k›smi süreklilik bulmak. Türk düflünürleri hakk›nda flimdide de geçerli olabilecek bir elefltiri yapar. Peyami Safa ele al›nan eser sahipleri içinde organik ayd›n tan›mlamas›na en uzak olan›d›r.

Safa eserinin önemli k›sm›nda modern Türk düflüncesine olan hakimiyeti ile devrim öncesi geliflen siyasi fikir ak›mlar› olan ‹slamc›l›k. yani siyasetin içine girmesine ba¤lamaktad›r (1999: 84). Safa. garp metoduna. Türkçülükün ve Garpç›l›k›n ad› Osmanl›l›ktan s›yr›l›nca Milliyetçilik ve Medeniyetçilik olmaktad›r. Türk düflüncesindeki yavanl›¤›n. Safa dönemin di¤er ayd›nlar› gibi Bat›ya ra¤men Bat›l›laflman›n stresi ile bafla ç›kabilmek için. Atatürk ‹nk›lab›n›n de¤iflmez iki prensibinin Milliyetçilik ve Medeniyetçilik oldu¤unu. ideolojiden ç›kma de¤il hayati (vital) bir hamle olarak tan›mlar (1999: 193). fikri de¤il reel flartlar›n zorlad›¤› bir hareket olarak görme e¤ilimi. Türk düflüncesine mütareke y›llar›nda ç›kan Dergah dergisi çevresinin tan›tt›¤› Bergson felsefesine dayal› biçimde. Türkçülük ve Garpç›l›¤›n. devrimi. Atatürk büyük bir “ameliyat” gerçeklefltirmifltir. daha önce tespit etti¤i “kendini Bat› düflüncesinin aynas›nda görmek” eksikli¤ine flimdide. medeniyeti yaratan düflüncelerin kaynaklar›n›n ayn› oldu¤unu izah etmeye çal›flaca¤›n›. harbin ilan›ndan itibaren her üç fikrin de. Bu flekilde devrim ideolojisinde Türkçülük ve Garpç›l›k yeniden tan›mlanarak yer almaktad›r.80 Türkiye’de Sosyoloji Safa. düflüncesine ve muafleretine geçifl. temel düsturlar›n›. Safa. devletin idaresi ve yönüne istikamet vermeye çal›flan birer aksiyon olmaya haz›r olduklar›n› söylemektedir (1999: 74). Bu ak›mlar aras›ndaki farkl›l›k ve benzerlikleri ortaya ç›karmaya çal›fl›r. milliyetçilik ise Orta Asya köklerine yeniden ba¤lanma biçiminde tan›mlanmaktad›r (1999: 92). reel ve siyasi zaruretler ile ayakta kalan iki düflünce içerik de¤ifltirerek Türk Devrimi’nde devam etmektedir. Devrimi yüceltmek için gelifltirilen bu anlay›fl devrimin öncesinde sistemli ideolojik bir zemine dayanmad›¤› gerçe¤ini ifade etti¤i gibi devrimin pragmatist e¤ilimine de gönderme yapmaktad›r: Koflullar›n belirledi¤i ve de¤iflen koflullarda yeniden infla edilen devrim. Türk düflüncesine. Tarihsel. Türk Devrimi’ni. fikirlerin nazarilikten aksiyona. Safa’n›n. Bu düflünceler devrimin temel prensipleri halinde devam edecektir. Safa. Neticede modern Türk düflüncesinin tarihi ve siyasi zorunluluklar ile nas›l bir yol takip etti¤ini sunan Safa harp sonras›nda iki düflüncenin ayakta kald›¤›n› söyler: Türkçülük ve Garpç›l›k. Bunun göstergesi de Garp medeniyetinin kurtulufl edebiyat›nda “tek difli kalm›fl canavar” olarak tan›mlanmas›d›r. o dönemde yayg›n bir anlay›flt›r. belirtir. Buna göre her üç ak›m da taklitçilik fleklinde Avrupal›laflmaya ve sosyalizme karfl›d›rlar ve her üçü de demokrasi prensibinde birleflmifllerdir (1999: 7172). . Osmanl›l›¤› kesip atmak biçiminde bir devrim alg›s› söz konusudur. ifade etmektedir (1999: 14-15). Atatürk ‹nk›lab›n›n de¤iflmez iki prensibinin Milliyetçilik ve Medeniyetçilik oldu¤unu belirtir (1999: 92). Devletin yönü ve prati¤ine yön vermek isteyen bu ak›mlar Gökalp düflüncesinde birlefltirilmifltir (1999: 76). Türk bünyesinde yaflamaya müsait bu iki fikrin (Türkçülük ve Garpç›l›k) Osmanl›l›k mefhumuna yap›flan yanlar›na kesip atm›flt›r (1999: 91). Türk düflüncesi hem taklit hem de siyasileflti¤i için kusurludur ve geliflememektedir. Medeniyetçilik taklitçili¤in ötesinde Avrupa. k›tl›¤›n sebebini. Garp medeniyeti ve emperyalizmi birbiri ile kar›flt›r›lmaya bafllanm›fl ve Garp emperyalizmine olan kin Garp medeniyetine yönelmifltir. ‹ttihat ve Terakki içinde. Ancak harbin sonunda ‹slamc›l›k politikalar›ndan tamamen vazgeçilmek zorunda kal›nm›flt›r. Bat› medeniyeti ve Bat› emperyalizmini ay›rma telafl›ndad›r. Ona göre Kurtulufl Savafl› esnas›nda Garpç›l›k tehlikeli bir mecraya girmifltir. Safa. temsilcilerini ve yay›n organlar›n› serimler. Safa’da di¤erlerinden farkl› ve daha radikal bir flekilde. düflüncenin siyasileflmesi ile yeni bir boyut eklemektedir. Veya as›l amaç günün Bat›s› gibi olmak olunca her bugünde de¤iflen Bat›ya uyumlu olmak için devrimin yönü ve ideolojisinin yeniden belirlenebilece¤ine gönderme yapmaktad›r. Lozan ile bu kinin sona erdi¤ini müjdeler. Safa.

Bu flekilde “‹slam beynelmileliyetinden”Hristiyan beynelmileliyetine” dâhil olduk. Ancak bu gelenekler Hristiyanl›¤›n dinî mahiyetini b›rakarak medeni bir mahiyet alm›flt›r üstelik Avrupa ruhu yaln›z dinî bir yap› de¤ildir (1999: 109). Gökalp’in üç- Safa’ya göre. Türk Devrimi’ni “zilletten kaç›fl haysiyete var›fl” biçimde yorumlayan genel anlay›fl içinden kelam edilmektedir.yy’da ortaya ç›kan milliyetçilik ak›mlar› dünyada tek bir bütün sayar. Safa’ya göre Kemalizm ne din ne de gelenek düflman›d›r. dinî. Ünite . söyler (1999: 106). Çünkü Türk toplumu millî esaslar üzerine kurulmal›yd› (1999: 108). ezan›n ve Kuran’›n Türkçelefltirilmesi bu san›ya neden olmufltur. Bununla birlikte Safa’ya göre. bu dönem milletin dönemidir. Görüldü¤ü üzere Safa’da da “zillete” düflmek ve “flerefe sar›lmak” kavramlar› önemlidir. Kemalizm yani devrim ideolojisi milliyetçidir ama bu milliyetçilik faflizm de¤ildir. Türk ‹nk›lab›n› izah etmeden önce Garp ve fiark medeniyetlerinin izah edilmesi gerekti¤ini. Ve bu milliyetçilik Osmanl›y› yüzde yüz reddetti¤i için Türk’tür (1999: 196). Safa’da da milliyetçilik ile laikli¤in birbirinden kopmayan bütün olarak alg›lan›ld›¤›n› görmekteyiz. Atatürk ‹slamc›l›k ve Turanc›l›k kadar ‹nsaniyetçili¤in de hayal oldu¤unu görmüfltür ve Türk milliyetçili¤ini “reel bir politika” olarak beyan etmifltir. Çünkü Bat›dan ald›¤›m›z medeni adetler aras›nda H›ristiyan gelenekler de vard›r: Garp takvimi ve Avrupa muaflereti H›ristiyand›r.Erken Cumhuriyet Döneminde Türk Sosyolojisi 81 Nitekim Türk milliyetçili¤inin do¤uflu da reel flartlar›n (Balkan Harbi) ortaya ç›kard›¤› ve “zilletin verdi¤i küçülme duygusunun telafisi”dir.4. Safa’n›n eserinde “Kemalizm” lafz› geçmektedir. Neticede Atatürk’ün milliyetçili¤i de her türlü emperyal yay›lman›n d›fl›nda Anadolu ile s›n›rlanan bir biçime kavuflmufltur. Türk milliyetçili¤ini co¤rafi olarak üçe ay›rd›¤›nda (Turanc›l›k. millî ve medeni geleneklere dayanmaktad›r. Oysa Kemalizm sadece dinden bat›l inançlar› atm›fl ve dini millilefltirmifltir. Bunun etkisinin devrim ve düflünürler üzerinde görebilmekteyiz. Akpolat. millet bunun için “flerefli” tarihine sar›lm›flt›r (1999: 195). anti-demokratik oldu¤u gibi anti-faflist ve anti-sosyalist oldu¤u da bu flekilde ifadelendirilmektedir. Atatürk ‹slamc›l›k ve Turanc›l›k kadar ‹nsaniyetçili¤in de hayal oldu¤unu görmüfltür ve Türk milliyetçili¤ini “reel bir politika” olarak beyan etmifltir (1999: 96). 1995). Kemalizm’i 1930’lar›n sonlar›nda gerek devrim ideolojisi gerek siyasi rejim biçiminde formüle eden Engin’dir. Böylece devrimin Osmanl›y› ret esas›na göre biçimlendi¤i de ifade edilmektedir. Safa’ya göre “mütareke zilletleri” ise “Kemalist milliyetçili¤i” do¤urmufltur. sosyalizme ve faflizme de karfl›d›r (1999: 201). Dönemde Frans›z Devrimi ile ortaya ç›kan evrensel insanl›k birli¤ine olumsuz bak›fl› da Safa’da görmek mümkündür. Ancak Bat›n›n bu gelene¤i t›pk› tekni¤i gibi kendinden s›yr›larak birden uluslararas› yap›lmakta. Kemalizm. denilmektedir. Devrim öncesi düflünsel ak›mlar ile devrime geçen düflünsel ak›mlar hakk›nda bilgi verdikten ve devrimin ana prensiplerini tespit ettikten sonra Safa. bu flekilde yürekler ferahlat›lmaktad›r. Ancak laiklik. Türkmencilik ve Türkiyecilik) üçüncüsünün uygulanabilir bir politika oldu¤unu belirtmiflti (bkz. Gökalp’in “‹slam ümmetinden” olma ›srar›na ra¤men devrimin “Hristiyan gelene¤ini” tercih etmesi Safa’da ifadelenmektedir. Madem ki Türk ‹nk›lab› fiark’tan Garp’a geçifltir. Savafl y›llar›nda yay›mlanan Yeni Mecmua’da (daha sonraki çal›flmalar›nda da vurgular) Gökalp. Ona göre Türk Devrimi. Devrimin anti-liberal. 19. Ancak ayn› y›l yay›mlanan Engin’in eserinin önsözünün 1937’de yaz›ld›¤› dikkate al›n›rsa ele al›nan eserler içinde bu ibareyi ilk kullanan›n Engin oldu¤unu söyleyebiliriz. . bu da millettir. Bütün bu çabalar Türk Devrimi’ne ve sonras›ndaki rejime orijinallik yükleme ile motive olmaktad›r. Devir ne s›n›f ne birey dönemidir. önce bu medeniyetler anlafl›lmal›d›r.

Bu vurgu daha sonra ele alaca¤›m›z ideologlarda da söz konusudur.yy. faflizm. Demek ki. ‹lki çal›flmaya devam etmifl ikincisi ise hareketsiz kalm›flt›r. Avrupa kafas›d›r ve bu medeniyet üç büyük tesir ile meydana gelmifltir. Safa çok da tarafgir olmad›¤› bir iktisadi söylem ile konuflmaktad›r: Do¤u hammadde deposu Bat› sanayi. Bu üç büyük tesir Avrupa’da üç disiplin yaratm›flt›r: Yunan’›n zeka disiplini. Ama her ikisinde de ortak olan Bat›’ya karfl› ve ona ra¤men Bat›l›laflman›n bask›s›ndan kaç›nmakt›r. Avrupa medeniyeti. Tüm sentezcilerde oldu¤u gibi Türkiye co¤rafyas›na dayal› flekilde düflüncelerin ve medeniyetlerin de sentezlenebilece¤i hatta Kemalizmin ve Türk Devrimi’nin buna bir ispat oldu¤u fikri Safa’da vard›r. Böyle bir Bat› karfl›s›nda Safa’n›n Bat›’y› “rasyonalite ile disiplin alt›na alma” biçiminde görmesi flafl›rt›c› de¤ildir. Matematiklefltirme her fleyi denetim alt›na alman›n önemli bir yoludur. Yunan. Roma’da ise kanunlar›n akla dayal› olmas› vard›r (1999: 124). nasyonal sosyalizm ve sosyalizmin alabildi¤ine bireyi ve onun özgürlü¤ünü bask›lad›¤› bir zaman dilimidir. Safa. Ancak resmi ideolojinin temel kaynaklar›ndan biri olan TTT’leri sentezcilerden daha radikaldir. 1930’lar modernitenin toplumu ak›lc›laflt›rma ve disiplinlefltirme sürecinin yafland›¤›. Avrupa kafas›n› bu riyazi görüfl belirlemifltir (1999: 118). Touraine. Sentezcilerin tevazusu dönemin resmi ideolojinin temel kayna¤›nda yoktur. Ve t›pk› onun gibi bu medeniyetin temelini co¤rafi olarak Akdeniz havzas›na ba¤lamaktad›r (bu anlay›fl için bkz. Roma Avrupa’ya bir toplum düzeni ve site disiplini getirmifl (1999: 129) ise bu da Bat›’n›n toplumu da rasyonellefltirdi¤i ve bu flekilde disiplin alt›na al›nd›¤›n› kabul etmektir. Yunan zekas› hem hendeseyi hem de riyaziyeyi yaratm›flt›r. Avrupa’y› tamamen ak›l ile her fleyi disiplin alt›na alan bir uygarl›k olarak ve tamamen modern bir flekilde tan›mlamaktad›r: Avrupa=Ak›l=Düzen=Disiplin. Avrupa her fleyden önce bilim yarat›c›s›d›r ve bu bilimsel düflünce Yunan’›n zeka disiplininden do¤mufltur. 2000) ve ak›lc›laflt›rma. Safa. fleylerin düzen. Gökalp: 1923). Safa’daki disiplin kavram› ile Celal Nuri’deki denetim ve düzen kavramlar› Bat› modernli¤inin temel kavramlar›d›r. Bat› modernli¤inin temel kavram› ak›ld›r. Roma’n›n toplum disiplini ve Hristiyanl›¤›n ahlaki disiplini (1999: 116). Avrupa bir “disiplin” medeniyetidir. Avrupa bir makine oldu¤una göre Do¤u’dan ald›¤› maddi ve manevi hammaddeyi iflleyerek geliflmifltir. Modernlik bir aya¤› ile özgürleflme ise di¤er aya¤› ile tam tersine ak›lc›laflt›rmad›r (bkz. Avrupa medeniyetini “makine medeniyeti” olarak tan›mlar. Liberal ekonomiler ve liberal politikalar›n savafl sonras› y›k›ld›¤›. Matematik tamamen akli bir bilim oldu¤una göre Avrupa medeniyeti rasyonalite ile efl görülmektedir ve bu anlay›fl modern Bat› ile uyuflumludur. oldukça totaliter bir modernlik anlay›fl›n›n yürürlükte oldu¤u bir zaman dilimidir. . Devrim ile Do¤u-Bat› kamplaflmas›n›n zedelendi¤i fikri Safa’da da söz konusudur: Kemalizm ‹slam-fiark ile Hristiyan-Garp aras›ndaki çat›flman›n bir vehim oldu¤unu göstermifltir (1999: 109). Tam Bat›l›lafl›rken Bat›’n›n temelinin düflünsel de¤il ›rki boyutta Türk oldu¤unu vurgulanmaktad›r. Safa’ya göre.82 Türkiye’de Sosyoloji lemesi devrimde ‹slam’›n yerine “medenileflti¤i” varsay›lan “Hristiyan gelenek” geçirilerek devam etmektedir. Bu itibarla Engin ve Bozkurt TTT’lerinin bu radikalli¤ine sahip ç›kmaktad›r. Do¤u ve Bat› uygarl›klar› ayn› kökten gelen iki ayr› dald›r. Ancak Bat› ile Do¤u sonradan farkl›laflm›flt›r (1999: 114). Celal Nuri benzeri 19. Roma ve Hristiyanl›k (1999: 115). disiplin ve denetim alt›na al›nmas›d›r.

Muhammed “Hiç ölmeyecekmifl gibi çal›fl” demifltir (1999: 138). sessiz ve telafls›zd›r. Celal Nuri’de de elzem bir nokta olarak karfl›m›za ç›km›flt›. Ahlaki bir disiplin yaratm›flt›r (1999: 129). Budist fiark’a göre daha Avrupal›d›r (1999: 135). Bunlar› hep birbirine kar›flt›r›r. ‹slam. Garpl› bir düflünce tarz›na sahiptir. Üstelik fiark’›n kendine ait bir bilinci bile yoktur (1999: 132). O halde biz de akl›m›z›. Art›k biz de Bat›l›y›z o halde bize yöneltilen suçlamalardan hemen s›yr›larak bu suçlamalar› bizden daha Do¤u’ya yöneltebiliriz. Avrupa medeniyeti Avrupa kafas›. hem hiç de millî onurumuza halel getirmeden. Hz. Avrupa’n›n kendi somut flartlar›ndan kopart›lan “disiplin” kavram› ve “disiplinleflme” süreci ile Bat›l›laflmam›z›n alt›n anahtar›na kavuflmufl olduk. Avrupa bu ise o halde fiark nedir? Bu soruya Safa’n›n cevab›. Rönesans. Çünkü Türk milletinin içinde oldu¤u ‹slam-fiark medeniyeti Akdenizlidir. Romal›laflm›fl ve Hristiyanlaflm›fl her yer Avrupa’d›r (1999: 129). Böylece akl›. inan›r (1999: 133-134). Türk milletinin “Asyal› iptidai kavimlerden” olmad›¤›n› göstermeliyiz (1999: 140). Örne¤in Kemalizmi izah edenlerden baz›lar›n›n bizi mazlum milletler olarak görmesi. Ünite . birine ait olan› hepsine yayar (1999: 139). çal›fl›yor ise ‹slam’da da çal›flmak esast›r. Yunan. Türkiye’nin Akdeniz havzas›nda olmas›n›n bize Bat›l›laflt›rmada kolayl›k sa¤layaca¤› anlay›fl›n› Safa da di¤er düflünürler ve ideologlar gibi paylaflmaktad›r. Yeni Bat›l› Türkiye’nin ayd›n› Bat›n›n saff›nda yer almaya çok isteklidir. öncelikle Asya’da Avrupa’da oldu¤u gibi birli¤in olmad›¤›d›r. Bat›’n›n yan›nda yer alarak. ‹slam skolasti¤i Aristo ve Eflatun’u ve hikmet ile fleriat› birlefltirmeye çal›flm›flt›. Bununla birlikte Avrupa fert ve bilim ise fiark’ta bunlar›n esamisi okunmaz. Rönesans’a idrak edemeyifl. Avrupal›laflmak disiplinleflmektir. Bat›l›lafl›rken hemen kendimizi Do¤u’dan s›y›rarak. dinden s›yr›lman›n ve insan ak- . ‹ki fiark aras›nda ne fark vard›r? Öncelikle ‹slam fiark’ta kadercilik ve nirvana yani dünyevi arzular›n susturulmas› yoktur. Celal Nuri gibi. Bat› medeniyeti de bu havzadan do¤du¤una göre biz de bu kafay› alabiliriz (1999: 144). toplumu ve ahlak› disiplinli bir medeniyet vücuda gelmifltir. Oryantalizm ifllemeye devam ediyor: fiark ilgisiz. Safa’n›n as›l çabas› burada ortaya ç›k›yor: Türk Milletinin Asyal› olmad›¤›n› ispat etmek. Roma ve Hristiyan ise Yunanlaflm›fl. Ama hemen Safa bu fiark’tan kendimizi s›y›rman›n yolunu bulur: ‹slam fiark. düflüncesi oldu¤una göre Türk milleti Avrupal›laflabilir mi? Evet. Avrupa. Ak›l ve bilim onda yoktur. fiark’ta felsefe de¤il inanç vard›r. Do¤u-Bat› diyalekti¤inin Safa’da da kuruldu¤una tan›k olmaktay›z: Bat› ne ise onun tersi Do¤u’dur. Hatam›z ise Avrupa’n›n bizi Budist-fiark ile kar›flt›rmas›na binaen bizim hakk›m›zdaki ön yarg›lar›n› hemen benimsememizdir. fiark bilmez. ‹flte bu birlefltirme çabas› Garp ile bizim aram›zdaki mesafenin ve Türklerin Avrupa Rönesans’›n› idrak edemeyiflinin nedeni olmufltur (1999: 149).4. fiark’› hep bütün olarak görür. Roman›n tek hukuk anlay›fl› tek tanr› ile tamamlanm›flt›r. Demek ki. Budist olan fiark’t›r. toplumumuzu ve ahlak›m›z› disiplin alt›na alabilirsek Avrupal›laflabiliriz.Erken Cumhuriyet Döneminde Türk Sosyolojisi 83 Safa Hristiyan etkiyi de benzer biçimde yorumlar. Türk milletinin Kurtulufl Savafl›’n› yar› sömürge ülkeler ile emperyalist ülkeler aras›ndaki mücadeleye benzetmesi hatal›d›r (Aydemir kastediliyor). Hristiyanl›k vicdanlar› birlefltirmifltir. Ne olmufltu da ayn› kökten gelenler bu kadar farkl›laflm›fllard›? Safa’ya göre. Avrupa. ‹ki tane fiark vard›r: ‹slam ve Brahman-Budist fiark. ‹slam-Türk ve Yunan düflüncesinin atas› Aristo’dur. Dünya için tek hukuk öte dünya için tek tanr› (1999: 127). Hristiyanl›k ile Avrupa vahdet fikrine ulaflm›flt›r. Üstelik uyufluk olan ‹slam de¤il. E¤er Avrupa. Do¤u’yu Bat› gibi suçlamaya çok hevesliyiz.

Di¤erleri gibi mahrumiyet söylemi onda da tekrarlan›r. Safa. Safa. Böylece Do¤u ile Bat› birbirinden farkl›laflmaya bafllam›flt›r (1999: 167169). Bat›’y› Bat› yapan kafan›n sahipleridir (1999: 182). bugünkü Avrupa kafas›n› teflkil eden Türk ve Arap rasyonalizmi Do¤uda. Rönesans. Bunun tersi Do¤u ise mistisizm ve step uygarl›¤›d›r. “çaprazlama tekamül” ve “kafa de¤ifl-tokuflu” olarak nitelendirir ve bunun nedenlerini araflt›r›r. O halde Bat›’y› ilerleten Do¤u düflüncesi Do¤u’yu gerileten Bat› düflüncesidir. Bat›’n›n düflüncesinde ‹slam. ‹slam-Türk ve Yunan düflüncesinin atas› Aristo’dur.84 Türkiye’de Sosyoloji Safa’ya göre. ayr›ca ‹slam’›n Hristiyanl›¤›n anti-tezi de¤il tamamlay›c›s› oldu¤una göre dinsel fakl›l›klar›n Do¤u ile Bat›’y› ay›ran nokta olmad›¤›n› belirtir (1999: 165). Riyazileflmek (matematikleflme) ve siteleflmek (kentleflmek). Görüldü¤ü üzere siyasi otoritenin kayna¤›n›n bu dünyadan öte dünyaya geçifli Do¤u’nun handikap› olmufltur. Neticede Bat› rasyonalitesinin temeli olan ‹bn-i Sina ve ‹bn-i Rüflt Bat›’y› Do¤u’dan daha fazla etkilemifltir. Safa bütün bunlardan sonra Bat› medeniyetinde iki temel unsur bulur. Bat› ak›lc› düflünceyi ‹slam’dan al›rken Do¤u imanc› düflünceyi Hristiyanl›ktan alm›flt›r. Bat›dan uzaklaflt›ran ‹ran olmufltur. Ancak Do¤u’nun rasyonalite ve laiklikten uzaklaflmas› Bat› ile farkl›laflmas›na ve Bat› ile aras›na mesafe girmesine neden olmufltur. Bu flekilde hem geri kalmam›z›n sorumlulu¤unu Bat›’ya atarak rahatl›yor hem de Bat›’n›n ilerlemesinin saiki olarak kendimizi görerek Bat›’n›n büyüklü¤ü karfl›s›nda ezilmekten kurtulmufl oluyorduk. Hristiyanl›¤›n merkezinin Kudüs’ten Roma’ya al›nmas› oldu¤unu söyler (1999: 174). Türk ayd›n›nda ne kadar geri kald›¤›m›z önemlidir. dolay›s› ile Bat›l›laflmas›na engel olmufltur. Safa. Safa’ya göre. Do¤unun sonradan Bat›l›laflan uluslar› olan Japonya ve Rusya’dan farkl›laflt›r›r. Bat›l›laflmam›z› geciktiren kritik bir dönüm noktas› olarak görülmektedir. . Bunun tersi Do¤u ise mistisizm ve step uygarl›¤›d›r. Buna ba¤l› olarak Bat› ile aram›zdaki zamansal mesafe alt› as›rd›r (1999: 214). Bütün hadise Hristiyanl›¤›n merkezinin yer de¤ifltirmesidir. Do¤u ile Bat› aras›ndaki fark› Roma ve ‹ran’›n siyaset felsefelerinin farkl›l›¤› ile aç›klamaktan yanad›r. Bu hadise Bat›’n›n yükselifli ve Do¤u’nun düflüflüne neden olmufltur. Gazali mistisizmi ‹ncil’den ö¤renmifltir (1999: 163). Böylece Gazali ve Muhiddin-i Arabi ile Do¤u’da mistik ve ilahiyatç› görüfl egemen olmufltur (1999: 154). ‹flte bu birlefltirme çabas› Garp ile bizim aram›zdaki mesafenin ve Türklerin Avrupa Rönesans’›n› idrak edemeyiflinin nedeni olmufltur. Bat›’n›n hendese (geometri) ve riyazi (matematik) kafas›d›r (1999: 183). Çünkü Türkler. Do¤u’nun düflüncesinde Hristiyan olmas›n›. ‹slam-fiark medeniyeti içinde gördü¤ü Türklerin de Bat›’dan geri kalmas›n› bu flekilde aç›klam›flt›r. Bizim buna yabanc› kalmam›z. Do¤u ile Bat› ayn› co¤rafyan›n (Akdeniz). ‹slam skolasti¤i Aristo ve Eflatun’u ve hikmet ile fleriat› birlefltirmeye çal›flm›flt›. Bat›’da oldu¤undan daha fazla hücuma u¤ram›flt›r. bu zamansal mesafe bize ne kadar h›zl› koflmam›z gerekti¤ini hat›rlatmaktad›r. siyasi otoritenin kayna¤›n› Tanr›’ya ba¤lar. Bat› rasyonalitesinin temeli Do¤u. ayn› felsefenin (‹slam Felsefesi) ürünüdür. Bu söylem Safa’n›n laikli¤e verdi¤i öneme iflaret etmektedir. ‹slam felsefesinin ak›lc› ve tabiatç› kolu Hristiyan Garb’a. Safa da Türkleri. l›n›n özgürleflmesi dolay›m› ile önem verilen bir olayd›r. Safa. Çünkü bu düflünürler teolojiyi kozmoloji haline getirmeye çabalam›fllard›. Hülasa Safa’ya göre. Ancak ‹ran’›n Zerdüflt dini. kayna¤›n› topluluktan al›r. temelde rasyonel düflünce oldu¤una göre. Do¤u’nun rasyonaliteden ‹slam felsefesinin etkisi ile uzaklaflmas› Do¤u’nun rasyonelleflmesine. ‹slam-fiark›. iman ve ilahiyatç› kolu fiark’a tesir etmifltir (1999: 155). Hem Roma hem de ‹slam eflitlikçidir ve siyasi otorite. Bat›. Ancak ‹slam felsefesi tam z›t bir yola girmifltir. Ana nedenin. laiklik ve bilimsel düflünce temelinde tan›mlanan Bat›y› Bat› yapand›r. Safa bütün bunlardan sonra Bat› medeniyetinde iki temel unsur bulur: Riyazileflmek (matematikleflme) ve siteleflmek (kentleflmek). Do¤u mistisizminin kökeni Bat›’d›r. bu sefer mahrum oldu¤umuz.

dil. Riyazileflmek ise siteleflmeye ba¤l›d›r. . Ona göre. Bunun yolu ise endüstrileflmektir (1999: 184). sosyal olan› millî olanla telif etti¤ine iflarettir (1938a: 58). Engin’e göre. Bunun için de nüfusu kentlerde yo¤unlaflt›r›lmal›d›r. kendine geri dönmesi yani Türklerin Bat›l› özüne dönerek kendinin fark›na varmas›) ve Türklerin medeniyetinin inkiflaf›n› (ruhun tarihte aç›l›m›) Alman idealizmi ile yorumlayan Engin. Engin’in millet tan›m›nda kültürel milliyetçili¤in izlerini görmek mümkündür. müstakil ve siyasi bir bütün halinde (ulus-devlet). fiimdiye kadar idealist bir flekilde düflüncenin-kafan›n de¤iflimi ile Bat›l›laflmay› bir görürken flimdi tersinden giderek sanayileflmek gibi alt-yap›sal bir hadiseyi getirip Bat›l›laflmaya ba¤lamaktad›r. önemli bir hizmette bulunmufltur. Bat›l›laflman›n iki sacaya¤› vard›r: düflüncede riyazileflmek ve cemiyetin siteleflmesi (1999: 183). Frans›z devrimi ile Avrupa’da milliyetçili¤i infla eden unsurlar. ideal olan kültürel bir cemiyettir (1938a: 57). inan›fl. Frans›z devrimi ile ortaya ç›kan siyasi milliyetçili¤e iltifat edilmese de bu devrimi. beyan etmektedir. sanayi devrimi ve romantik edebiyat ak›m›d›r. belirli bir vatanda birlikte yaflayan ve aralar›nda tarih. Bu fikir oryantalizmin Do¤uyu “difli” olarak tan›mlamas› ile uyuflumludur. Milliyetçili¤i köklefltiren unsurlar ise ayd›nlar. Frans›z devrimi ile Avrupa’da milliyetçili¤i infla eden unsurlar.Erken Cumhuriyet Döneminde Türk Sosyolojisi 85 Türk düflüncesi çocuk ve difli sezifline sahiptir. Türk Devrimi’ni orduya hasreden Engin. Bu flekilde Türk milletinin kendini koruma ve yaflama hamlesi ile Türk milliyetçili¤i do¤mufltur (1938a: 73). Sosyolojinin konusunu millet ve ulus-devlet olarak belirleyen ve sosyoloji ile siyasi ideoloji ba¤›n› aç›kça kuran. ideal olan kültürel bir cemiyettir. Türk milliyetçili¤inin do¤umunu da orduya hasretmektedir (1938a: 73 ve 76). dil. Milliyetçili¤i köklefltiren unsurlar ise ayd›nlar. ‹flte bu dünyevi ahlak Dyonisos ahlak›d›r ve Türklerin ahlak anlay›fl›d›r (1938a: 84). Ünite . Bu nedenle Türk devrimi kitaptan de¤il hayattan do¤an bir devrimdir (1999: 191). adet. Bu son vurgu onun Alman idealizmden neflet bir milliyetçilik anlay›fl›na sahip oldu¤unu gösterir. Atatürk’ün yüceltilmesini de Alman filozof Nietzsche’nin üst-insan nosyonu ile felsefi bir temele oturtur: Atatürk fevkelbeflerdir (1938a: 82). Böylece Engin TTT’lerin temelde milliyetçi tezler oldu¤unu. Türk milliyetçili¤ini belirleyen unsurlar: Avrupa ve Frans›z devrimi ile olan temas. devlet içinde eritmesi de ayn› hususa iflaret eder (1938a: 62). Ona göre. uhrevi ve dünyevi. En nihayetinde Engin. Osmanl› içindeki Türk olmayan unsurlar›n milliyetçilik yapmalar› ile Türklerin kendi milliyetlerinin fark›na varmalar› ve Balkan facias›d›r (1938a: 71-72). Engin’in millet tan›m›nda kültürel milliyetçili¤in izlerini görmek mümkündür. milliyetçili¤in yeni bir din oldu¤unu iffla eder (1938a: 69). belirli bir vatanda birlikte yaflayan ve aralar›nda tarih. menfaat. Türk Devrimi’ni (ruhun özgürleflimi. K›r›m savafl›. Türk milletinin üstünlü¤ünü bilimsel olarak ispat etti¤i için. Ayn› flekilde ferdi. Engin ayn› zamanda Türk ahlak›n› Nietzsche’nin “Dyonisos ahlak›” nosyonu ile aç›klar. okullar ve ordudur (1938a: 6567). Geç modernleflmenin telafl› Safa’da da yank›lanmaktad›r: Bat› ile uyumu çabuklaflt›rmak için riyazileflmeli ve siteleflmeliyiz (1999: 185). müstakil ve siyasi bir bütün halinde (ulus-devlet). menfaat. Engin’in insan›n do¤ufltan sosyal olmas›n› do¤ufltan “milliyet hissine” sahip olmas› ile özdefllefltirmesi. Nietsche’nin getirdi¤i iki ahlak vard›r. Atatürk gibi iradeli insanlar hedefe vas›l olmak için esnek davranabilirler. millî birimleri bilinçli hale getirmesi itibariyle olumlar (1938a: 64). sanayi devrimi ve romantik edebiyat ak›m›d›r. millet. diyerek devrimim pragmatist yönelimini bir kez daha belirtir (1938a: 88). inan›fl. Safa baz› Türk ayd›nlar›n›. Sosyolojinin konusunu millet ve ulus-devlet olarak belirleyen ve sosyoloji ile siyasi ideoloji ba¤›n› aç›kça kuran. Bizde ise TTT’ler milliyetçili¤e. Ayn› zamanda dönemin düflünür ve ideologlar›n›n devrim ideolojisinin idealist de¤il reel flartlardan (millî zaruretler) kaynakl› oldu¤una dair görüflünü de tekrarlamaktad›r (1999: 188). Ayr›ca millet ile ›rk kavramlar›n›n kar›flt›r›lmas›na da karfl› durmaktad›r (1938a: 61).4. adet. millet. okullar ve ordudur. Atatürk de bu ahlak›n timsalidir. Bat› bizi nas›l görüyor ise öyle gördükleri için elefltirirken kendisi de ayn› hatay› tekrarlamaktan geri durmaz.

Bozkurt. Frans›z Devrimi ile gündeme gelen insanlar›n do¤ufltan gelen do¤al haklar› birden milletin haklar› olur. yaflamak “bay” olmakt›r. ihtilal (özne-yapan) ile ink›lap (yap›lan-nesne) kavramlar›n› dil bilgisi itibariyle karfl›laflt›rarak ihtilal demenin daha do¤ru oldu¤u sonucuna var›r. Rus ve Atatürk ihtilalleridir. Devletçilik. iktisadi. milletin “do¤al hakk›” olarak meflrulaflt›r›l›r (1940: IV). Bozkurt eserinde devrimin ne anlamlarda kullan›ld›¤›n› Bat› literatüründen genifl bir flekilde araflt›ran kiflidir. ink›lapta de¤il ihtilalde manas›n› bulmaktad›r (1940: 232-233). motor yapan millettir. Dönemin di¤er ayd›nlar› gibi insani. Bat›’n›n di¤er de¤erleri özgürlük. ve II. Buna örnek ise Frans›z ‹htilalinin getirdi¤i ‹nsan Haklar› Beyannamesi’dir. Türk Devrimi’ni 1918 (bazen de 1919) Türk ‹htilali biçiminde adland›r›r. eski toplum düzeninin yeni toplum düzeni haline gelmesi ve bu iflin kuvvet ile yap›lmas›d›r (1940: 64). ‹htilallerin amac› iyi ve ileriyi getirmek oldu¤una göre bunun tersi irticad›r. hürriyet. Bozkurt di¤erleri gibi devrimi ilerlemek ve dolay›s› ile yaflamak ile. ödev ahlak› ve Bat›’dan üç y›l geri kald›¤›m›z gibi konularda dönemin genel anlay›fllar›n› paylaflmaktad›r. istiklal. anayasa ve millî namus gibi (1940: III). Türk ayd›nlar›n›n Bat›l›laflmaktan umduklar› sanayileflmektir. Frans›z ihtilalinin yap›ld›¤› y›l ile adland›rmas›na mukabil. Örne¤in ihtilal. devrimin akl›n soyutlu¤undan de¤il reel flartlar›n zarureti ile ortaya ç›kt›¤›. Frans›z. istiklal. Yan› s›ra Türk Devrimi öncesindeki devrimleri ve 1930’lar›n siyasi rejimlerini analitik olarak ele al›r ve bu flekilde Türk devrimi’ni ve uygulanan siyasi rejimi bunlar ile karfl›laflt›rarak tan›mlar. Nitekim egemenli¤ini kaybetmifl milletler hürriyetlerini/özgürlüklerini kaybetmifl. anayasa ve millî namus gibi. ‹htilal. Burada sanayi üzerinden bir mahrumiyet söylemi tekrarlanmakta ve ayn› zamanda Bat›l›laflma ile sanayileflmenin genel kan› biçiminde paylafl›ld›¤› görülmektedir. “köle” olmufllard›r (1940: 71). Öncelikle ihtilal. Bozkurt ele al›nan eser sahip- . devrim ile yeniden Türk milletinin tarihin öznesi olmaya bafllad›¤› (1940: 500). Cumhuriyetçilik. O halde devrim ilerici bir harekettir. Bununla birlikte. Ona göre 20. ihtilallerin ileri bir toplum düzeni kurdu¤unu belirtir. Dönemin di¤er ayd›nlar› gibi devrimi hayat meselesi ve Türklerin “bay” yani egemen olmas› ile efl anlaml› tan›mlamaktad›r. Örne¤in “insanl›¤›n” mukaddes de¤erleri millî olan de¤erlerdir: vatan. Meflrutiyet hareketleri Tanzimat gibi sadece siyasi ihtilallerdir (1940: 67). devrimin akl›n soyutlu¤undan de¤il reel flartlar›n zarureti ile ortaya ç›kt›¤›). Türk ihtilalinin prensipleri: Ulus egemenli¤i. ‹lerlemek. Milliyetçilik. Bozkurt ise. tali hatta sak›ncal› görülmektedir. Manga Carta’n›n ilan› siyasi bir ihtilaldir. Türkiye’de Sosyoloji Bozkurt’ta ilk göze çarpan Ayd›nlanmac› kavramlar›n millilefltirilmesidir. Bu birden de¤iflim farkl› alanlarda olabilmektedir. sosyal. demokrasi vb. Hegel’in efendi ve köle kavramlaflt›rmas› burada da karfl›m›za ç›kmaktad›r. gerilemeyi de ölüm ile efl görür (1940: 70). Yani yeni bir fley ortaya ç›kar›r. Halkç›l›k. evrimin tersine mevcut halin birden de¤iflimidir. Bozkurt. ona göre. ihtilal bir fleyin esas›ndan kald›r›l›p yerine yenisinin konmas›d›r oysa ink›lap bir fleyin asl›n›n korunarak baflka bir kal›ba girmesidir. as›r motor medeniyetidir. Laiklik ve ‹nk›lapç›l›kt›r ki sembolü alt› oktur (1940: 32). devrim ile yeniden Türk milletinin tarihin öznesi olmaya bafllad›¤› ödev ahlak› ve Bat›dan üç y›l geri kald›¤›m›z gibi konularda dönemin genel anlay›fllar›n› paylaflmaktad›r. ‹htilal ayn› zamanda eskiden olmayan› getirir. Revolution. Bozkurt eserine “‹nk›lap” ad›n› vermekten kaç›n›r. Bozkurt’ta ilk göze çarpan Ayd›nlanmac› kavramlar›n millilefltirilmesidir. Bu itibarla Bozkurt kavram tan›mlamalar›na en fazla önem veren isim olarak karfl›m›za ç›kmaktad›r. Tanzimat ferman› bu itibarla ‹nsan Haklar› Beyannamesi’ne benzemektedir (1940: 7-15). Medeni millet. Bizdeki daha önce görülen I. Bozkurt eserinde ihtilalin ne oldu¤u sorusunun cevab›n› aramaktad›r. Tek eksi¤imiz olan motor yapma kudretini bize devletçilik uygulamalar› verecektir (1940: 395-396). tarihi olan› siyasi bir biçimde ele al›nmaktad›r.86 Bozkurt ise. Örne¤in “insanl›¤›n” mukaddes de¤erleri millî olan de¤erlerdir: vatan. Tam ve olgun ihtilal örnekleri. Siyasi ihtilaller ulus egemenli¤ini getirirler (1940: 69). hürriyet. ‹rtica gerileflme olarak görülmektedir.

Erken Cumhuriyet döneminde Türk Devrimi’nin dönemin ayd›n. Nitekim en yüksek insan (bay-efendi) ölümden korkmayand›r (1940: 98-100). Görüldü¤ü üzere. diyerek bu konudaki belirsizli¤i hepten ortadan kald›rmaktad›r (1940: 128). fleref. devrimi. 93 ve 216). teslim olmayand›r (1940: 109) yani köle olmayand›r.4. bilgi ve mektep için ölümü göze alanlar asl›nda ölmezler. Siyasal özgürleflme milletin haysiyeti olarak görülmektedir. Biz devrim ile bin y›l geri kald›¤›m›z Bat›’ya “bir hamlede” ulaflmaya bafllad›k demektedir (1940: 73). 1930’larda modernli¤in otoriter ve totaliterli¤inin siyasi görünümleri olan faflizm. devrimin nas›l bir ideolojik temele oturtuldu¤unu ve bu ba¤lamda devrim ile ivme kazanan Bat›l›laflma/modernleflme sürecimizin önceki Osmanl› yenileflme hareketleri ile nas›l irtibatland›r›ld›¤›n›. içerde ise Türk milletini en üst otorite yapand›r (1940: 125). Bu flekilde devrim direk olarak milletin siyasi egemenli¤ini sa¤lama çabas›n›n ürünü fleklinde tezahür ettirilmektedir. Bu farkl›laflt›rma çabalar›n›n ard›nda Türk Devrimi’nde oldu¤u gibi milliyetçilik motivasyonu ile “orijinal” olma isteminin oldu¤u düflünülebilir. Devrimin ideolojisini Kemalizm olarak. Tanzimat’›n banisi Reflit Pafla’y› ve 1876 anayasas›n› kazand›ran Mithat Pafla’y› t›pk› Atatürk gibi Türk milletini “bay” k›lan devlet adamlar› olarak övmektedir ve böylece di¤erleri gibi Osmanl›n›n son dönem Bat›l›laflma hareketleri ile cumhuriyet aras›nda süreklilik kurmaktad›r (1940. Vatan. Kemalizm’i bunlardan özellikle ay›rma gayretindedir (1940: 373-398). Türk ihtilalinin ve Türkiye Cumhuriyeti’nin ortaya ç›kmas›na neden olan da milletin “bayl›k davas›d›r” (1940: 214). hayat› hakir görmek olarak tan›mlamaktad›r. Bozkurt. Türk’ü d›flar›da istiklaline ve haysiyetine kavuflturand›r. Bu di¤erlerinde daha örtüktür. . Benzeri bir ifflay› rejimin uygulad›¤› devletçili¤i tart›fl›rken Engin’in de yapt›¤› vurgulanm›flt›. Atatürk. Bat› Türk ihtilalinin ve Türkiye Cumhuriyeti’nin ortaya ç›kmas›na neden olan da milletin “bayl›k davas›d›r” Bu flekilde devrim direk olarak milletin siyasi egemenli¤ini sa¤lama çabas›n›n ürünü fleklinde tezahür ettirilmektedir. Hegel nas›l ki efendiyi köleden farkl›laflt›ran›n ölümü göze almas› biçiminde tan›ml›yorsa Bozkurt da bayl›k süreci olan ihtilali ölümün üstüne gitmek. nasyonel sosyalizm ve sosyalizm ile Kemalizm’in ekonomik (devletçilik) ve siyasi (otoriter demokrasi) bir çok ortak noktas› oldu¤u ve bunlar ele al›nan ideolog ve düflünürlerce iffla edildi¤i halde Bozkurt. eskiyi atma yeniyi koyma süreci olarak tan›mlamaktad›r. ideolog ve düflünürleri taraf›ndan nas›l anlamlaflt›r›ld›¤›n›. bilgi ve mektep için ölümü göze alanlar asl›nda ölmezler. Bozkurt için Atatürk böyle bir insand›r. Atatürk yoku var edendir. Engin gibi. fleref. yani “efendi”dir. Efendi olan Atatürk milleti hem d›flar›da hem içerde efendi k›land›r. adland›ran Bozkurt onu otoriter bir demokrasi. Ayn› zamanda devrim Do¤u’dan Bat›’ya geçifl biçiminde tan›mlanmaktad›r (1940: 127). Bat›l›lafl›rken Bat›ya karfl› siyasal egemenli¤imizi korumak milliyetçili¤in temel motivasyonu biçiminde görülebilir. Ünite . Ayr›ca Mustafa Kemal (Kemalizm) rejiminin az-çok faflizmin ve nasyonal sosyalizmin de¤iflmifl flekli (›rkç›l›k müstesna 1940: 372) oldu¤u do¤rudur. Di¤er ayd›nlarda görülen esaret-zillet ve özgürlük-haysiyet ve bunlara ba¤l› olarak köle-efendi z›tlaflt›rmas› Bozkurt’ta da mevcuttur. Celal Nuri gibi. yani “efendi”dir. Türk ayd›n›n›n siyasete verdi¤i önem milletin egemen olmas› ile anlaml›d›r.nefisine (haysiyet) düflkündürler (1940: 105). Vatan.Erken Cumhuriyet Döneminde Türk Sosyolojisi 87 lerinden farkl› biçimde devrimin ilkelerini aç›kça CHP’nin alt› oku ile özdefl k›lar. Türk. Bozkurt için Atatürk böyle bir insand›r. Çünkü Türk milleti ölümden korkmaz ve özgürlü¤üne yani izzet. Atatürk’ün yüceltilmesinin yan› s›ra milletin efendili¤i Bat›’ya karfl› ba¤›ms›z olma ve içerde ise siyasal egemen olmas› ile tamamlanan bir süreçtir. yani ayn› zamanda siyasal bir rejim biçiminde de tan›mlamaktad›r. Bozkurt. Türk milleti bu anlamda efendi-bay millettir. Bozkurt’a göre Türk ihtilali önce geçmifli tasfiye etmifl sonra da en radikal de¤iflimleri gerçeklefltirmifltir. Burada da hem ne süre geri kald›¤›m›z ve hem de h›zl› modernleflme istemimiz dile gelmektedir.

akademi içi ayd›nlar Türk Devrimi sonras› Türk topluAMAÇLARIMIZ SIRA S‹ZDE munun nas›l de¤iflti¤ine dair alan çal›flmalar› ile nitel ve nicel veriye dayal› köy monografileri yapmaya bafllam›fllard›r. T Di¤eri ise Hilmi Ziya Ülken’in ö¤rencileri ile birlikte gerçeklefltirdi¤i ve E L ‹E V K T‹ ZAY O PN 1943’de Sosyoloji dergisi’nde yay›nlanan “Garbi Anadolu Köy Monografileri” dir. Örne¤in Berkes ve Boran’›n en önemli katk›lar›. 1940 y›l›ndan itibaren gerek ‹stanbul gerek Ankara kökenli sosyologlar›n h›zla köy monografilerine yöneldikleri dikkat çekmektedir. Engin nas›l SIRA S‹ZDE aç›klamaktad›r? D Ü fi göre Ü N E L ‹“çapraz M Peyami Safa’ya tekamül” ne demektir? SIRA S‹ZDE DÜfiÜNEL‹M SIRA S‹ZDE S O R U DÜfiÜNEL‹M D‹KKAT S O R U 1940’LARDA S O R U KÖY MONOGRAF‹ ÇALIfiMALARI DÜfiÜNEL‹M AM AÇ 2 1940’larda köy monografi çal›flmalar›n›n farkl› ekollerde nas›l yaD‹KKAT p›ld›¤›n› S O R U ve bafllang›ç örneklerini aç›klayabilmek. sosyoloji. Berkes ve Ülken’in ö¤rencisi Nedim Göknil ile beraber gerçeklefltirdikleri ancak Göknil’in kaleme ald›¤› ilk köy monografilerini sonradan gelenlerden farkl›laflt›ran nitel gözlem. Berkes (1942). Neticede bu Türk sosyolojisinin befl büyük sosyolo¤u 1940-45 ‹ N T E R N E T Toplumsal Yap› ve De¤iflme alan›nda Mehmet Ali fievki Bey’in aras›nda Türkiye’de “Kurna Köyü” araflt›rmas› ile bafllatt›¤› köy monografisi tarz› araflt›rma anlay›fl›n›n geliflimine katk› sa¤lam›fllard›r. önerilen Bat›l›laflma yollar›n›n neler oldu¤unu ele alan bu çal›flmada dönem içinde Türk Devrimi’ni temel konu yapan kitap ve makaleler kapsam içine al›nm›flt›r. Bat›l›laflma sürecimiz içinde devrimin olufl y›llar› (erken Cumhuriyet dönemi) Türk düflüncesinin canl› oldu¤u. Boran. anlamlaflt›rmaya seferber etti¤i bir dönemdir. Bu konuda tekrara K ‹ T A P düflmemek için köy monografi çal›flmalar›n›n ilk örneklerinAMAÇLARIMIZ den bahsetmekle yetinilecektir. Do¤u medeniyetinin Bat› karfl›s›nda neden geri kald›¤›n›. ‹NTERNET SIRA S‹ZDEErken Cumhuriyet Döneminde akademi d›fl›nda Türk sosyoloTürk sosyolojisinde D‹KKAT jisi ve düflüncesinin temel konusu olan Türk modernleflmesi ve Türk Devrimi spekülatif olarak tart›fl›l›rken. Bu örneklerin ilki DTCF hocalar›ndan Niyazi Berkes’e ait olan ve 1942’de bas›lm›fl “Baz› Ankara Köyleri Üzerinde Bir Araflt›rma” adl› eserdir. Tüm bu köy monografileri içinde her bir sosyolo¤un özel katk›lar› söz konusudur. SIRA S‹ZDE D‹KKAT AMAÇLARIMIZ SIRA S‹ZDE K ‹ T A P AMAÇLARIMIZ TK E L‹E V T‹Z AY O PN 1940 y›l›ndan itibaren gerek ‹stanbul gerek Ankara T E L E Vsosyologlar›n ‹ZYON kökenli h›zla ‹NTER NET köy monografilerine yöneldikleri dikkat çekmektedir. pozitivist metodolojinin incelikleri hakk›nda bizi bilgilendirirken Berkes. . SIRA S‹ZDE 1 2 Erken Cumhuriyet döneminde Türk Devrimi’ni Alman idealist felsefesi ile M. bilim ve metodoloji üzerine özdüflünümsel aç›l›mlar getirmifl olmalar›d›r. sosyolojinin bilim olarak s›n›r ve kapsam› üzerine tart›flma yürütür.S. Ülken (1943) TELEV‹ZYON ‹ N T Eard› RNET çal›flmalar›n›n s›ra Boran (1945) ve Yasa’n›n (1955) köy monografileri pefl pefle yay›mlanm›flt›r.88 Türkiye’de Sosyoloji medeniyetinin nas›l tan›mland›¤›n›. ayd›nlar›n bütün birikimlerini devrimi hakl›laflt›rmaya. Amaçlanan Kurtulufl Savafl› sonras›nda devrimlerin olufl aflamas›nda Türk ayd›n›n›n hangi düflünsel düzlemleri paylaflarak Türk Devrimi’ni anlamland›rd›¤›n› belirlemek olmufltur. görüflme ve örnek olay analizi teknikleri ile nicel olmayan bir teknik bütününü seçmifl olmalar›d›r. ‹brahim Yasa’n›n çal›flmas› 1955’de bas›lsa dahi alan araflt›rmas› 1944’de yap›lm›flt›r. Erken Cumhuriyet döneminde Türk ayd›n› Bat› karfl›s›nda özgür olman›n (nesne olmamak) ve tekrar özne olman›n çeliflkilerini aflman›n gayreti içindedir.

yukarda söz etti¤imiz üzere Türk sosyolojisinde köy çal›flmalar›na olan ani ilgi art›fl›n›n nedeni olarak. Türk sosyolojisinde. Berkes. Berkes. bebek ölümlerini makul gösteren dinsel inan›fllar›n bu dengenin bir getirisi oldu¤unu belirterek. Buna göre bebek ölümlerine köy toplulu¤unun göstermifl oldu¤u so¤ukkanl›l›¤›n nüfusbeslenme dengesi ile anlaml› oldu¤u da belirtilir. Berkes. yani yap›n›n de¤iflimine odaklan›r. sosyal de¤iflmeyi idare eden nedenleri bilmek böylece sosyal de¤iflmeye bilimsel surette hâkim olmakt›r.Erken Cumhuriyet Döneminde Türk Sosyolojisi 89 Bat›’da oldu¤u gibi bizde de sosyologlar›n di¤er sosyal bilimler ile farkl›l›klar›n› belirterek bir ba¤›ms›zl›k kayg›s› tafl›d›klar› dikkat çekmektedir. 1960’lar›n sonlar›na kadar devam eden sosyoloji-ifllevselcilik özdeflleflmesi bak›m›ndan sosyolojik araflt›rman›n ifllevselci kuramsal dayanaklar›na at›f yapmaktad›r. sosyal yap› çal›flmas› bir kurumun toplumsal bütünlü¤e yapt›¤› katk›. köy toplulu¤unda maddi özellik ve kurumlar›n baflatl›¤›na yap›lan gönderme ve Türkiye’de Toplumsal Yap› ve De¤iflme çal›flmalar›ndaki Marksist sosyolojinin etkisidir. sosyolojinin daha ziyade spekülatif oldu¤u için bu bilimin metodolojisinin ihmal edildi¤ine de dikkat çekerek Ziya Gökalp’in ‹stanbul’da bafllatt›¤› ve yukar›daki k›s›mda akademi d›fl› örneklerini gördü¤ümüz d›fl dünyadan belirli bir metodoloji ile elde edilmifl sistemli veriye dayanmayan zihinde infla edilen bir “Türk toplumu” ideali çerçevesinde kelam eden Durkheimc›-‹çtimaiyyat ekolünü elefltirmektedir. 1942: 5). sosyal de¤iflmeyi idare eden nedenleri bilmek böylece sosyal de¤iflmeye bilimsel surette hâkim olmakt›r. Zamanda yap›lacak iflleri düzenlemek dinî oldu¤u kadar üretim süreci ile de ilgilidir. Berkes. Berkes köyde do¤urganl›k ve ekonomik birim olan hanenin nüfusu ile üretim süreci aras›ndaki ba¤ itibariyle köy ailesinde çocuksuzlu¤un yad›rganmas›n›n alt yap›sal çözümlemesini sunar (1942: 32). 1942: 8). oldu¤u gibi köy toplulu¤unun içinde yaflad›¤› co¤rafyay› ve köy yerleflkesinin topografisini inceleyerek çal›flmas›na bafllar. Ber- Berkes. Berkes. Buna göre. bir köy toplulu¤unu ele alan sosyoloji ile di¤er sosyal bilimlerin ele al›fl tarzlar›n› karfl›laflt›rarak. Toplumsal Yap› ve De¤iflmeyi Auguste’den itibaren sosyolojinin temel araflt›rma konular› olarak ifade eder. Ona göre. yani ifllevi itibariyle inceler. As›l dikkat tüm maddi ve manevi kurumlar›n toplumsal bütünlü¤e nas›l katk›da bulunmak için rol ifa ettikleridir. Berkes’e göre. Ünite . Toplumsal Yap› ve De¤iflmeyi Auguste’den itibaren sosyolojinin temel araflt›rma konular› oldu¤unu söyler. sosyal kurumlar. Sosyal de¤iflme çal›flmas› ise toplumu oluflturan sosyal kurumlar›n bütünü. Böylece maddi olandan manevi olana do¤ru bir araflt›rma süreci bafllat›l›r. sosyal de¤erleri ve tüm bunlar›n karfl›l›kl› birbirlerini nas›l etkiledikleri dikkate al›n›r (Berkes. Berkes. do¤al bir muhit içine yerleflmifl olan bir insan toplulu¤unun teknoloji. Bu anlay›fl. Berkes’e göre. Üretim biçimi üzerinde duran Berkes. Toplumsal Yap› ve De¤iflmeyi Auguste’den itibaren sosyolojinin temel araflt›rma konular› olarak ifade eder. sosyal organizasyon. Köy monografilerinde söz konusu sosyologlar›n çal›flmalar› yap›dan ziyade de¤iflmeye odakl›d›r. Zamanda yap›lacak iflleri düzenlemek dinî oldu¤u kadar üretim süreci ile de ilgilidir. dinselmanevi de¤erler ile üretim ve ekonomik süreçler aras›nda ba¤ kurar. Köy monografilerinde söz konusu sosyologlar›n çal›flmalar› yap›dan ziyade de¤iflmeye odakl›d›r. Bu inceleme alanlar›ndan sonra köyün nüfusu üzerinde durulur. t›pk› Bat›da geliflen pozitivist sosyolojide oldu¤u gibi. Üretim biçimi üzerinde duran Berkes. bir toplulu¤un üretim sistemini anlamak için o toplulu¤un öncelikle zaman› nas›l ölçtü¤ünü görmek gerekmektedir. Berkes. Ki bu k›s›m Berkes’in say›sal veriye baflvurdu¤u tek k›s›md›r. t›pk› Bat›’da geliflen pozitivist sosyolojide oldu¤u gibi. Berkes’e göre. bunun amac›. Berkes. ‹fllevselci yaklafl›m ile topluluk içinde ifl bölümünü irdeler.4. . sosyologlar›n Türk Devrimi’nin Türk toplumunda bafllatt›¤› de¤iflmeleri görme iste¤i oldu¤unu söyler (Berkes. sosyolojik bir araflt›rma ile. ‹fllevselci yaklafl›m ile topluluk içinde ifl bölümünü irdeler. sosyolojinin özgünlü¤ünü vurgulamaktad›r. Ona göre. bir toplulu¤un üretim sistemini anlamak için o toplulu¤un öncelikle zaman› nas›l ölçtü¤ünü görmek gerekmektedir. bunun amac›.

Üretim sürecinin bir di¤er etkeni olan teknoloji Berkes’in inceleme alan›d›r. Berkes’in arad›¤›n› henüz bulamad›¤›na iflaret etmektedir. Köylerin görünüflü. Yenilen g›dalar›n türü ve kullan›lan malzemeler de sosyal de¤iflimin birer göstergeleridir. ‹fl takvimi güneflle toprak aras›ndaki iliflki önemli oldu¤u için günefl takvimidir. 1940’larda Türk Devrimi’nin henüz toplumsal de¤iflme üzerinde görünür bir flekilde etkili olamad›¤› anlafl›lmaktad›r. üretim biçimleri. k›yafet. Buna göre.90 Türkiye’de Sosyoloji ‹brahim Yasa’n›n çal›flmalar›nda “efendilik kompleksi” denilen Türk toplumundaki bir e¤ilime paralel flekilde Osmanl›’dan bu yana Türk-Müslüman nüfusun ya çiftçi ya da asker-memur olmas›na paralel olarak zanaatkârl›ktan uzak durma e¤iliminin 1940’larda halâ Cumhuriyet Türkiye’sinde yaflad›¤› anlafl›lmaktad›r. 1943: 313-314). Burada dikkati çeken ilk konu. süt kardeflli¤i gibi. çal›flmas›nda sosyal de¤iflmeyi görmeyi hedefledi¤i halde sosyal yap› üzerinde durdu¤unu belirtir. Göknil bunu. Ancak ayn› biçimde ayn› alanlarda köy incelenmifltir. Üretim araçlar›n›n de¤iflimi ile sosyal de¤iflim aras›nda kurulan Marksist sosyolojik ba¤ itibariyle köy monografilerinde rastlan›r. Ahret kardeflli¤i. Berkes. nitel teknikleri uygulam›fl olmas›d›r. Köylülerin k›yafetleri bir flehirleflme-sosyal de¤iflim göstergesi olarak ele al›nmaktad›r. köyde herkes ayn› ifli yapt›¤› için. Zaman›n bölümlenmesi ve ölçülmesi. Üretim araçlar›n›n de¤iflimi ile sosyal de¤iflim aras›nda kurulan Marksist sosyolojik ba¤a köy monografilerinde rastlan›r. köy içinde kutsal olmayan zanaatkârl›k gibi ifllerin köyün yerlisi olmayanlar taraf›ndan ifa edildi¤ine dikkat çeker. Berkes. zaman ölçümü. Bu sonuç. ifllerin yap›m› ile ilgili. Resmî takvim. teknik bilginin akrabal›k yolu ile aktar›lmas› dolay›s› ile zanaatkarl›¤›n yerli halk taraf›ndan yap›lmas›n›n zor oldu¤unu ifade etmektedir (1942: 84). t›pk› Berkes’in çal›flmas›nda oldu¤u gibi. ‹fllevselci yaklafl›ma uygun analizlerin yap›ld›¤› görülmektedir. yani Garp takvimi ancak köye ilkokul girmifl ise bir iflleve sahip olmaktad›r. Berkes’in arad›¤›n› henüz bulamad›¤›na iflaret etmektedir. Ev ve ev içi dekorasyonlar›. ticaret öncelikle yer almaktad›r (Göknil. ifl bölümü. 1940’larda Türk Devrimi’nin henüz toplumsal de¤iflme üzerinde görünür bir flekilde etkili olamad›¤› anlafl›lmaktad›r. ev içi aletler de incelenir. köy topluluklar›nda ifl bölümün oldukça ilkel oldu¤unu. Üretim sürecinde kullan›lan aletlerin oldukça eski oldu¤una dikkat çekilir. köy toplulu¤unun sosyal iliflkilerini akrabal›k iliflkilerinin belirledi¤ini. Bu itibarla köylüler için tüm dünya sanki akrabal›k ba¤› üzerine oturan sosyal iliflkilerden örülüdür. Kar› ve koca aras›ndaki ifl bölümü de üretim sürecine ba¤l› olmakla beraber kad›n›n ve erke¤in ifllerine etki eden dinsel ve geleneksel tabular da olabilmektedir. Berkes bu alanlarda bir de¤iflimi bize bildirmez. Bu bölümde analiz edece¤imiz bir di¤er çal›flma Ülken ve ö¤rencisinin “Garbi Anadolu Köy Monografileri”dir. Köyde akrabal›k d›fl› tüm sosyal iliflkiler bile “kardefllik” ba¤› ile ifade edilmektedir. Berkes. Berkes ayn› zamanda. kes’e göre. toplumsal ifl bölümü hep üretim süreci ile aç›klanmaktad›r. Berkes köylerde üç takvimin kullan›ld›¤›n› tespit etmifltir: ‹fl takvimi. Berkes’in çal›flmas› daha analitik olmakla beraber bu ikinci çal›flma daha özet niteli¤indedir. ‹brahim Yasa’n›n çal›flmalar›nda “efendilik kompleksi” denilen Türk toplumundaki bir e¤ilime paralel flekilde Osmanl›’dan bu yana Türk-Müslüman nüfusun ya çiftçi ya da asker-memur olmas›na paralel olarak zanaatkârl›ktan uzak durma e¤iliminin 1940’larda halâ Cumhuriyet Türkiye’sinde yaflad›¤› anlafl›lmaktad›r. Berkes. nüfus. Bir di¤er bölümlenme kar›-koca aras›ndaki ifl bölümüdür. mesleki ifl bölümü olmad›¤› için sosyal tabakalaflma da yoktur (1943: 321). belirtir. bu nedenle köy toplulu¤unu incelerken bu konuya dikkat edilmesini söyler. yani üretim süreci ile ilgilidir. Bilecik ve Edremit civar›ndan köyler incelenmifltir. ev dekorasyonu. bir toplulu¤un karmafl›kl›¤› artt›kça zaman› daha küçük birimler halinde bölme ve ölçme de artmaktad›r (1942: 58). dinî takvim ve resmî takvim. Köyde ev. devletin sosyal de¤iflmedeki rolüne paralel bir biçimde aç›klamakta- . Berkes. Dinî takvim ise kameridir. Daha sonra inceleme birimi aile ve evlenme gibi ailenin kurulufluna dair veriler ve akrabal›k iliflkileridir. çal›flmas›nda sosyal de¤iflmeyi görmeyi hedefledi¤i halde sosyal yap› üzerinde durdu¤unu belirtir (1942: 172). Toplumsal de¤iflmede en önemli nüfus kitlesi askere gitmifl olan erkeklerdir. Bu sonuç. 1940’da yap›lan gözlem notlar›na göre.

Türk Devrimi. Köy ve flehir araflt›rmalar› ivme kazanm›flt›r. Art›k Türk sosyolojisi resmi ideoloji savunusu yapm›yor. Ünite Erken Cumhuriyet döneminde Türk modernleflmesi ve ilk köy monografi örnekleri ile s›n›rl› tutulmufltur. Erken cumhuriyet döneminde Türk sosyolojisini ele ald›¤›m›z bu bölümde Türk devrimi (Cumhuriyetin ilan› ve devrimler) ile yarat›lmak istenilen ideal Türk toplumunun ne olmas› gerekti¤i do¤rultusundaki spekülatif çal›flmalar ile 1940’larda nas›l de¤iflti¤ini gözlemlemek üzere yap›lan köy monografilerinin ilk örnekleri tart›fl›lm›flt›r. Göknil. Amaçlanan ise toplumsal de¤iflme yani modernleflme/Bat›l›laflma yolunda ne kadar ilerledi¤imizi tespit etmektir. Türk ulusunun Bat› karfl›s›nda bir ba¤›ms›zl›k ve kendi iradesi ile özgürleflme savafl›m›d›r. Ankara DTCF Sosyoloji bölümünün oluflumu ile ‹stanbul sosyoloji ekolü tek olma ayr›cal›¤›n› yitirmifltir 3. ‹lgili ünitelerde derinlemesine ele al›nd›¤› için burada yer verilmemifltir. 5. patriyarkal ailedir.4. Yasa’n›n Hasano¤lan köy monografisinde oldu¤u gibi. köy toplulu¤unun henüz de¤iflimi yakalayamad›¤›d›r. 1940-1950 aras› Türk sosyolojisinin genel özellikleri flu flekilde s›ralanabilir: 1. 1940’l› y›llarda Marksizme e¤ilim artm›flt›r. 3 4 SIRA S‹ZDE D Ü fi ÜS‹ZDE NEL‹M SIRA S O R U DÜfiÜNEL‹M D ‹OK R KA S UT D ÜfiÜN EL‹M SIRA S‹ZDE S O R U DÜfiÜNEL‹M D‹KKAT S O R U SIRA S‹ZDE D‹KKAT AMAÇLARIMIZ SIRA S‹ZDE SIRA S‹ZDE D‹KKAT AMAÇLARIMIZ SIRA S‹ZDE AMAÇLARIMIZ K ‹ T A P AMAÇLARIMIZ K ‹ T A P T‹Z AY O PN TK E L‹E V T‹ ZAY O PN TK E L ‹E V TELEV‹ZYON TELEV‹ZYON . 2. ‹. 6. bu bölge tüccarlar›nda metodik ve bilimsel bir ticaret zihniyeti henüz geliflmemifltir (1943: 351). modernlefltirmektir. 1940-50 aras› Türk sosyolojisinin temel özellikleri nelerdir? Bozkurt’a göre Türk devriminin temel motivasyonu nedir? SIRA S‹ZDE Görülmüfltür ki. Türk Devrimi. Türk toplumuna dair somut araflt›rmalar yapmaya bafllam›flt›r (Kaçmazo¤lu. 4.Erken Cumhuriyet Döneminde Türk Sosyolojisi 91 d›r. modernlefltirmektir. Weberyan bir tutum izledi¤i görülmektedir. Söz konusu çal›flmalar Boran ve Yasa’ya ait olanlard›r. Buna göre. Görülmüfltür ki. ‹lk örneklerde görülmeyen ulafl›m ve iletiflim araçlar›n›n geliflimine ba¤l› sosyal de¤iflme. ulafl›m yollar›n›n geliflmesi ile toplumsal de¤iflim aras›nda ba¤ kurulmaktad›r (1943: 334). Türk sosyolojisi Frans›z etkisinin yan› s›ra Amerikan sosyolojisine e¤ilim göstermeye bafllam›flt›r. Köydeki aile tipi ise baban›n otorite oldu¤u. Ünite . 1999: 73-74). Türk ulusunun Bat› karfl›s›nda bir ba¤›ms›zl›k ve kendi iradesi ile özgürleflme savafl›m›d›r. Sosyologlar›n yapt›¤› köy çal›flmalar› ise umulan de¤iflimi görmeyi amaçlamakla beraber gördüklerini. sonraki köy monografilerinde önemli yer tutmaktad›r. Edremit bölgesindeki tüccarlar›n zihniyet analizlerini yaparken. Amaçlanan ise gecikilen Bat›’ya ulaflmak ve bu amaçla toplumu yeniden infla etmek. Amaçlanan ise gecikilen Bat›’ya ulaflmak ve bu amaçla toplumu yeniden infla etmek.

Durkheim’›n toplumu toplum yapan varl›¤›n kollektif bilincinin nerelerde ortaya ç›kt›¤›na dair görüfllerinin hem nicel hem de nitel verileri gündeme getirmesi. Türkiye’de sosyolojiyi belirleyen yeni devletin Bat›l›laflma stratejisini belirlemek ve yeni devlete ve yeni insana kimlik oluflturmakt›r. Bu nedenle ‹stanbul ekölünün köy çal›flmalar› daha ziyade nitel veri ve yorum odakl› iken Ankara ekolünün köy çal›flmalar›nda nicel veriler dikkati çekmektedir. Türk Devrimi bu zamansal geri kalm›fll›¤› h›zla aflmakla vazifelidir. Bat› ne ise biz tam tersiyiz. Türk sosyolojisinin temel karakteristiklerinden biridir. Bat› çal›flkan ise Do¤u atalettir. toplumun izdüflümlerini istatistikte aramaya ve yans›tmaya çal›flm›flt›r. Bu itibarla modernleflme Bat›y› yakalama sürecidir. Erken cumhuriyet döneminde Bat›y› ve Bat› karfl›s›nda bizi tan›mlama. ‹kinci k›sm› ise 140’lar›n ilk yar›s›ndaki köy monografilerine ayr›lm›flt›r. ‹stanbul ve Ankara ekollerinin toplumu nerelerde arayacaklar›na dair ayn› pozitivist epistemolojinin farkl› tekniklerine yönelmelerine neden olmufltur. Bu husus. Buna göre. Toplumsal de¤iflmenin bir var-yok cetveli ile kolayl›kla sa¤lanabilece¤i umulmaktad›r. Bat›n›n geçirdi¤i uyan›fl hareketlerini biz yaflayamad›¤›m›z için geri kalm›fl›zd›r. Ancak sosyologlar›n çal›flmalar› toplumsal de¤iflmenin umuldu¤u kadar çabuk olmad›¤›n› olgusal çal›flmalarla ortaya koymufllard›r. A M A Ç 2 1940’larda köy monografi çal›flmalar›n›n farkl› ekollerde nas›l yap›ld›¤›n› ve bafllang›ç örneklerini aç›klayabilmek. ‹stanbul ekolü daha ziyade zihniyet analizlerine yönelir ve nitel veriler üzerinden yorum yaparken Ankara ekolü. Bu yüzden Türk sosyolojisi ve Türk modernleflmesi siyasi alanda birbirine kenetlenmifltir. Bat› ve Do¤u dialektik ikiz olarak tan›mlanmaktad›r.92 Türkiye’de Sosyoloji Özet A M A Ç 1 Erken Cumhuriyet döneminde Türk Devrimi etraf›nda Türk sosyoloji hayat›n› özetleyebilmek. Bat› karfl›s›nda neden geri kald›¤›m›z› aç›klamak da ayr›ca önem arz etmektedir. Bat›l›laflma sürecini anlamland›rma ve aç›klama çabas› Türk sosyolojisi ve sosyal düflüncesinde belirleyici olmufltur. Erken Cumhuriyet döneminin ilk k›sm› (1940’lara kadar) Türk Devrimi ve Türk modernleflmesi üzerine yaz›lm›fl olan eserlere ayr›lm›flt›r. milliyetçi bir cumhuriyet idealidir. Cumhuriyetin ilan› ve yap›lan devrimlerin amaçlad›¤› Türk toplum idealini bu eserle bize verirken görülmüfltür ki. . ‹stanbul ekolü bu aç›klama ifllevini spekülatif bir flekilde yaparken Anakara ekolü Türk Devrimi’nin toplumu nas›l etkiledi¤i ve toplumun nas›l de¤iflti¤i ile ilgili olarak nicel çal›flmalara a¤›rl›k vermifltir. Bat› ile iliflkilerimizi aç›klama Türk sosyolojisinin temel hedeflerinden biri olmufltur. Türk sosyolojisinin iki ana ekolü özellikle araflt›rma metodolojileri itibariyle bir biri ile ayr›l›r. Bu ünite ile Türk sosyolojisinin temel tart›flma alan› olan modernleflme/Bat›l›laflman›n söz konusu dönemde nas›l anlamland›r›ld›¤›n› serimlerken Türkiye’de sosyoloji ile siyasetin ba¤› da gösterilmeye çal›fl›lm›flt›r. Buna göre. amaçlanan Bat›l› tarzda laik. Buna göre.

Türk devriminin toplumsal de¤iflimdeki sonuçlar›n› görmek b. Erken Cumhuriyet dönemi sosyologlar›n› köy monografileri yapmaya iten temel kayg› nedir? a. Örnek olay analizi ve nitel gözlem d. Nicel görüflme c. Toplumsal sayg› e. Celal Nuri 4. Berkes ve Ülken.Erken Cumhuriyet Döneminde Türk Sosyolojisi 93 Kendimizi S›nayal›m 1. Peyami Safa 5. Berkes’e göre. Hilmi Ziya Ülken d. fievket Süreyya Aydemir c. Peyami Safa e. Kuzeydo¤u Anadolu c. Recep Peker b. Ünite . Trakya . Berkes’e göre köy insan› sosyal iliflkilerini hangi kritere göre infla etmektedir? a. köylerde ifllevsel takvim afla¤›dakilerden hangisidir? a. Afla¤›daki ayd›nlar aras›nda tek materyalist kimdir? a. Köy envanteri ç›karmak c. Köyün üretim yap›s›n› belirlemek 7.4. Celal Nuri d. fievket Süreyya Aydemir e. Mehmet Saffet Engin e. Ekonomik kalk›nmay› hedeflemek e. Peyami Safa b. Celal Nuri c. ‹slam›n Türkleri geriletmedi¤ini söyleyen tek Erken Cumhuriyet dönemi ayd›n› kimdir? a. Resmi d. Rumi 9. ‹brahi Yasa e. Odak grup görüflmesi e. Siyasi görüfl b. Bat›ya entegremizi sa¤lamak 3. Survey b. Güneydo¤u Anadolu e. Akrabal›k 10. Gerili¤imizin nedenlerini ortaya ç›karmak c. Nüfus kitlerinin özelliklerini belirlemek d. Kameri c. Günefl b. Kat›l›ml› gözlem 8. Ekonomik s›n›f c. fievket Süreyya Aydemir d. Niyazi Berkes b. Afla¤›dakilerden hangisi Erken Cumhuriyet döneminde tüm ayd›nlar› birlefltiren ortak paydalardan biri de¤ildir? a. Recep Peker 2. Behice Boran c. Türkleri efendi k›lmak d. Dinsel görüfl d. Mehmet Saffet Engin c. Erken Cumhuriyet döneminde ilk köy monografisi kime aittir? a. Bat›y› tan›mlamak b. ‹ç Anadolu b. Mehmet Saffet Engin d. Bat› Anadolu d. Bat›l›laflmay› matematik ve kentleflme ile aç›klayan kimdir? a. Recep Peker b. Nedim Göknil 6. ö¤rencileri ile hangi teknikleri kullan›rlar? a. Ülken’in ö¤rencisi Göknil hangi bölge köylerinde çal›flma yapm›flt›r? a. Köy kalk›nma plan› haz›rlamak e. Hicri e.

94 Türkiye’de Sosyoloji Kendimizi S›nayal›m Yan›t Anahtar› 1. Bat› rasyonalitesinin temeli Do¤u. Gazali. 4. 9. Devrim. Türklerin bu flekilde. Art›k Türk sosyolojisi resmi ideoloji savunusu yapm›yor. S›ra Sizde Yan›t Anahtar› S›ra Sizde 1 Engin’de Hegel etkisi oldukça belirgindir. (Subjektif ve Objektif ruh kavramlar› Hegel’in felsefesine ait kavramlard›r). “çaprazlama tekamül” ve “kafa de¤ifl-tokuflu” olarak nitelendirir ve bunun nedenlerini araflt›r›r. Hakim ruh ve prensibi Kemalizm olan devrimin iki amac› vard›r: millete refah vermek ve onu insanl›k camias› ve medeniyeti içindeki hakim rolünü tekrar kazand›rmak (1938: 33). Engin’de ise objektif olan insanl›k ve medeniyet iken subjektif olan millettir. 5. Hegel’in geist›n›n “medeniyet” olarak tercümesi ile birlikte Engin gene Hegelyan bir flekilde Türk milletinin rolünü tan›mlamaktad›r. S›ra Sizde 4 Bozkurt’a göre. Hristiyanl›¤›n merkezinin Kudüs’ten Roma’ya al›nmas› oldu¤unu. Amaçlanan ise toplumsal de¤iflme yani modernleflme/Bat›l›laflma yolunda ne kadar ilerledi¤imizi tespit etmektir. Ana nedenin. . a Yan›t›n›z yanl›fl ise “1940’larda Köy Monografileri” konusunu yeniden gözden geçiriniz. 10. tarihin öznesi olarak. a Yan›t›n›z yanl›fl ise “Erken Cumhuriyet Döneminde Türk Devrimi” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Engin de Türklerin hâkim rolü derken böylesi bir flekilde Türklerin tarih ve medeniyet yarat›c› vasf›n› dillendirmektedir. 1940’l› y›llarda Marksizm’e e¤ilim artm›flt›r. Z›tl›klar› birlefltiren devrim ideolojisi olan Kemalizm’dir. 5. Türk toplumuna dair somut araflt›rmalar yapmaya bafllam›flt›r . e Yan›t›n›z yanl›fl ise “1940’larda Köy Monografileri” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Bu flekilde hem geri kalmam›z›n sorumlulu¤unu Bat›’ya atarak rahatl›yor hem de Bat›’n›n ilerlemesinin saiki olarak kendimizi görerek Bat›n›n büyüklü¤ü karfl›s›nda ezilmekten kurtulmufl oluyorduk. a Yan›t›n›z yanl›fl ise “Erken Cumhuriyet Döneminde Türk Devrimi” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Kemalizm devrimin ruhudur (1938: 33). Türk ihtilalinin ve Türkiye Cumhuriyeti’nin ortaya ç›kmas›na neden olan da milletin “bayl›k davas›d›r” . c Yan›t›n›z yanl›fl ise “1940’larda Köy Monografileri” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Hegel baz› milletlere geist›n birer görünümü olarak tarihin öznesi statüsünü verir. söyler. yeniden dirilmesidir (1938: 35). e Yan›t›n›z yanl›fl ise “Erken Cumhuriyet Döneminde Türk Devrimi” konusunu yeniden gözden geçiriniz. TTT’lerin etkisi ile Engin medeniyeti kuran Türklerin tekrar bu statüye devrim ile kavufltu¤unu Hegel felsefesi ile ideolojiklefltirmektedir. S›ra Sizde 2 Safa’ya göre. S›ra Sizde 3 1940-1950 aras› Türk sosyolojisinin genel özellikleri flu flekilde s›ralanabilir: Türk sosyolojisi Frans›z etkisinin yan› s›ra Amerikan sosyolojisine e¤ilim göstermeye bafllam›flt›r. a Yan›t›n›z yanl›fl ise “1940’larda Köy Monografileri” konusunu yeniden gözden geçiriniz. 3. 6. c Yan›t›n›z yanl›fl ise “Erken Cumhuriyet Döneminde Türk Devrimi” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Dönem içinde devrimin “yeniden dirilifl” olarak nitelendirilmesi yayg›n bir anlay›flt›r. 8. 7. Hegel’de objektif kül (kollektif) subjektif cüzi (bireysel) oland›r. mistisizmi ‹ncil’den ö¤renmifltir. 3. d Yan›t›n›z yanl›fl ise “Erken Cumhuriyet Döneminde Türk Devrimi” konusunu yeniden gözden geçiriniz. 2. 4. c Yan›t›n›z yanl›fl ise “1940’larda Köy Monografileri” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Köy ve flehir araflt›rmalar› ivme kazanm›flt›r. Bu hadise Bat›’n›n yükselifli ve Do¤u’nun düflüflüne neden olmufltur. Engin’e göre Türk Devrimi subjektivite ve objektiviteyi birlefltirir ve bu ruh Kemalizm’de kendini gösterir. 1. Do¤u’yu gerileten Bat› düflüncesidir. Do¤u mistisizminin kökeni Bat›’d›r. Bu flekilde devrim direk olarak milletin siyasi egemenli¤ini sa¤lama çabas›n›n ürünü fleklinde tezahür ettirilmektedir. Safa. Ankara DTCF Sosyoloji bölümünün oluflumu ile ‹stanbul Sosyoloji ekolü tek olma ayr›cal›¤›n› yitirmifltir 2. Do¤unun düflüncesinde Hristiyan olmas›n›. Bat›’n›n düflüncesinde ‹slam. O halde Bat›’y› ilerleten Do¤u düflüncesi.

(1999).Ü. (1940). H. ‹stanbul: Ötüken Yay›nlar›. bask›. ‹nk›lap ve Kadro. Türk Sosyoloji Tarihi Üzerine Araflt›rmalar. Kemalizm ‹nk›lab›n›n Prensipleri: Büyük Türk Medeniyetinin Tarihi ve Sosyolojik Tetkikine Methal. B. (1942).4. Ünite . (1938a). R. S. ‹stanbul: ‹letiflim Yay›nlar›. Baz› Ankara Köyleri Üzerine Bir Araflt›rma. Türk ‹nk›lab›na Bak›fllar. E. S. M. 4. . M. cilt: I. (1999). bask›. fi. N. Engin. N. Ö. Birey Yay›nlar›. (1984). (1986).Erken Cumhuriyet Döneminde Türk Sosyolojisi 95 Yararlan›lan ve Baflvurulabilecek Kaynaklar Aydemir. Engin. Ankara. 3. (1943). M. Peker. ‹nk›lap Dersleri. Sosyoloji Dergisi. Safa. Kaçmazo¤lu. Ozankaya). ‹stanbul: ‹. (2002). Bozkurt. Ankara: Uzluk Bas›mevi. Kemalizm ‹nk›lab›n›n Prensipleri: Büyük Türk Medeniyetinin Tarihi ve Sosyolojik Tetkikine Methal. cilt: II. Türk Devrimi: ‹nsanl›k Tarihinde Türk Devriminin Yeri. N. ‹stanbul: Cumhuriyet Matbaas›. Yay›nlar›. 4. bask›. ‹stanbul: Cumhuriyet Matbaas›. Celal. (Çev. Atatürk ‹htilali. S. ‹stanbul: Remzi Kitabevi. “Garbi Anadolu Köy Monografisi”. P. (1938). Göknil. Ankara: Kültür Bakanl›¤› Yay›nlar›. Berkes.

Kültür ve toplumsal de¤iflme anlay›fllar›n› tan›mlayabilecek. ekonomi-politik. Anahtar Kavramlar Köy sosyolojisi Toplumsal ve kültürel de¤iflme E¤itim sosyolojisi Dil sosyolojisi • Liberal ekonomi • ‹letiflim sosyolojisi • Göç sosyolojisi ‹çindekiler • 1950-1960 DÖNEM‹ SOSYOLOJ‹S‹ • KÖY SOSYOLOJ‹S‹ • KÜLTÜR DE⁄‹fiMELER‹ VE BATILILAfiMA • E⁄‹T‹M SOSYOLOJ‹S‹ • DÖNEM‹N BAfiAT EKONOM‹POL‹T‹K ANLAYIfiI • ‹LET‹fi‹M SOSYOLOJ‹S‹ VE D‹⁄ER KONULAR • GÖÇ SOSYOLOJ‹S‹ Türkiye’de Sosyoloji 1950-1960 Döneminde Türk Sosyolojisi . 1950-1960 döneminin sosyoloji araflt›rmalar›n› özetleyebilecek.5 Amaçlar›m›z • • • • TÜRK‹YE’DE SOSYOLOJ‹ Bu üniteyi tamamlad›ktan sonra. Köy sosyolojisi alan›nda yap›lan belli bafll› çal›flmalar› s›ralayabilecek. dil. E¤itim. Artan göçlerin nedenlerini özetleyebileceksiniz. iletiflim alanlar›nda yap›lan çal›flmalar› de¤erlendirebilecek.

laiklik gibi konular üzerinde de çal›flmalar bulunmaktad›r. Amerika’n›n liderli¤inde oluflan liberal Bat› dünyas›n›n siyasal. halk 1946 y›l›nda kurulan DP’yi iktidara tafl›m›flt›r. . Yine Türk sosyoloji tarihi ad›na bu dönemde gündeme gelen sosyologlar aras›nda Ziya Gökalp. Bu ba¤lamda. yeni uluslararas› tercihler do¤rultusunda ve ülkenin koflullar› elverdi¤i ölçüde yeni ve eski konular›. Türkiye’de ilk defa gizli oy. 1950’lerde köyden kente ve yurt d›fl›ndan yurt içine do¤ru flekillenen göç hareketleri birçok yeni sorunun da ortaya ç›kmas›na yol açm›flt›r. yeni e¤ilimler çerçevesinde çal›flm›fllard›r. onun sosyoloji anlay›fl›ndan daha çok milliyetçilik görüflleriyle ilgilidir ve sadece iç siyasal koflullar gere¤idir. sosyologlardan ziyade hukukçular taraf›ndan yönetilen ve toplumun tüm kesimlerince tart›fl›lan din. Dolay›s›yla 1950’de aç›lan yeni dönem. ikili anlaflmalar çerçevesinde bütünleflmeye bafllam›flt›r. Di¤er yandan. 1950-1960 döneminde Türk sosyolojisinin farkl› özellikler gösterdi¤ini söylemek mümkündür. yeni bir sosyoloji anlay›fl›n› ve bu anlay›fla ba¤l› sosyoloji çal›flmalar›n› ortaya ç›karm›flt›r. 1950 seçimleriyle iktidar CHP’den DP’ye geçmifl. Prens Sabahattin ve Mehmet ‹zzet bulunmaktad›r. Bunlar› sosyoloji disiplinlerine ait di¤er konular izlemifltir. Ancak Ziya Gökalp’in 1950’lerde. Türkiye’de siyasal geliflmeler toplumsal geliflmeleri ve toplumsal geliflmeler de sosyoloji çal›flmalar›n› yak›ndan etkilemektedir. aç›k say›m ve tek dereceli bir seçim yap›lm›fl. sosyoloji anlay›fl›n› da biçimlendirmifl. Bu konular zaten birbirine ba¤l› ve birbirinin içerisindedir. Dünya Savafl›’n›n sonuçlar› ve bu sonuçlara ba¤l› olarak Türk-Amerikan iliflkilerinin h›zla yak›nlaflmas›. Bu dönemde. 1940’l› y›llarda görev yapan birçok sosyolog tasfiye edilirken. 1950’lerde öne ç›kan konular›n bafl›nda köy sosyolojisi. 1950-1960 döneminde sosyoloji disiplinlerine ait birçok çal›flma yap›lm›flt›r. önceki dönemlerle karfl›laflt›r›ld›¤›nda. II. yeni anlay›fla uygun sosyologlar. ekonomik ve askerî sistemiyle. Dünya Savafl› sonuçlar›na ba¤l› olarak d›fl siyasette önemli de¤iflmeler meydana gelmifl ve Türkiye.1950-1960 Döneminde Türk Sosyolojisi 1950-1960 DÖNEM‹ SOSYOLOJ‹S‹ A M A Ç 1 1950-1960 döneminin sosyoloji araflt›rmalar›n› özetleyebilmek. kültür de¤iflmeleri ve Bat›l›laflma gelmektedir. Türkiye’de önemini koruyor olmas›. Amerikan merkezli bilim ve sosyoloji anlay›fl› ülkemizde etkili olmaya bafllam›flt›r. II. dinde reform.

1940’larda bafllayan Amerikan sosyolojisinin etkisi. toplumsal sorunlar› alan araflt›rmalar› ve tecrübi sosyolojinin rehberli¤i ile çözme önerisinde bulunmufl ve yo¤un bir flekilde alan çal›flmalar›na yönelmifllerdir. Bir baflka anlat›mla. Anglo-Saksonlar›n II. liselerde ve k›smen üniversitelerde etkin olan sosyoloji anlay›fl›. Türkiye’de sosyoloji bir geçifl dönemi yaflarken. 2. bireycili¤e dayal› görüflleriyle dönem boyu gündemde kalm›fl. Cemaatçi toplum yap›s›n› elefltiren. Tahsin Demiray.Hilmi Ziya Ülken ve önemli eserleri: Tarihi Maddecili¤e Reddiye (1951). Prens Sabahattin. Dünyada ve TürK ‹ T A P kiye’de Sosyoloji Ö¤retimi ve Araflt›rmalar› (1956). toplum ile bireyi dengelemeye çal›flan görüfller öne sürmüfllerdir.98 Türkiye’de Sosyoloji 1950’li Y›llarda Sosyolojide Etkili Olan Ekoller. kamucu yap›dan istenirken bireyci görüfllere de tam olarak sahip ç›k›lSIRA uzaklafl›lmak S‹ZDE mam›fl ve ara formüller araflt›r›lm›flt›r. E. Bat› uygarl›¤›na yaklaflt›raca¤› sav›nda bulunan dönem sosyologlar›. Garpl›laflman›n Neresindeyiz (1956). Sosyologlar›n genel görüflleri aras›nda da bir bütünlük yoktur. Sosyal Psikoloji BaTELEV‹ZYON k›m›ndan Bir Tetkik (1951). Dönem sosyologlar›ndan Hilmi Ziya Ülken. Maarifimizin Ana Davalar› ve Baz› Hal Çareleri (1954). Türkiye’de de Science Sociale ekolü do¤rultusundaki görüflleri öne ç›karm›flt›r. Türkiye’nin sorunlar›n›n araflt›r›lmas›nda bu ekolün önerdi¤i tekniklerin kullan›lmas›n›n yararlar›na de¤inmifltir. düflünceler ve sistemler adeta birbirinin içerisine girmifltir. ‹NTERNET DÜfiÜNEL‹M DÜfiÜNEL‹M 1950’lerde Türk sosyologlar› Science Ekolü taraf›ndan gelifltirilen araflt›rma S O R U tekniklerine büyük bir önem vermifllerdir. Ekoller ve kavramlar. Bu ba¤lamda. bu dönemde Science Sociale ekolüyle birleflerek sürmüfltür. Veraset ve Cemiyet (1957). Cahit Tanyol. Ziyaeddin Fahri F›nd›ko¤lu. Dünya Savafl›’n› kazanmalar›. O¤uz Ar› ve özellikle Nurettin fiazi Kösemihal ekolün önemini vurgulam›fl. Sosyolojinin Problemleri (1955). Farkl› konularda birbirine ve geD‹KK AT nel düflün çizgilerine taban tabana z›t görüfller ileri sürmüfllerdir. neredeyse tüm sosyologlar› etkilemifltir. toplumculukla bireycilik aras› çözümler önermifller. Sociale ekolüne yak›nl›k göstermifllerdir. sosyologlar da çeflitli e¤ilimler aras›nda gidip gelmifl ve belirli bir ekolün s›n›rlar›na S O R Science U ba¤l› kalmadan. Felsefeye Girifl (1957). Dönemin önde gelen sosyologlar›n› ve onlar›n önemli eserlerini flöyle s›ralaAMAÇLARIMIZ mak mümkündür: 1. Science Sociale ekolünün etkisindeki sosyologlar. 1950’lerde sosyolojik görüflleri ve özellikle yöntem anlay›fl› öne ç›kan sosyolog Prens Sabahattin olmufltur. Dolay›s›yla. D‹KKAT SIRA S‹ZDE AMAÇLARIMIZ K ‹ T A P TELEV‹ZYON ‹NTERNET . Cavit Orhan Tütengil. Durkheim taraf›ndan gelifltirilen ve Türkiye’de Ziya Gökalp’in benimseyip temsil etti¤i sosyolojizm ekolüdür. Sosyologlar ve Eserleri 1950’lere kadar devlet kurumlar›nda. SIRA S‹ZDE 1 Türkiye’nin SIRA bilimS‹ZDE tarihi ve bilim anlay›fllar› konusunda yeterince bilgi sahibi oldu¤unuzu düflünüyor musunuz? 1950-1960 y›llar› aras›nda. kamucu yap›dan bireyci yap›ya do¤ru geçiflin Türk toplumunu Bat›’ya. Selahaddin Demirkan. ‹slam Felsefe Tarihi (1957). Sosyoloji Rehberi (1955). A. Comte. Yine 1950’lerde Science Sociale ekolünün yan›nda kültür antropologlar›n›n etkisiyle fonksiyonalist anlay›fl da Türkiye’ye yerleflmifltir. ‹brahim Yasa. 1950’li y›llarda neredeyse tüm sosyologlar Science Sociale ekolünden övgü ile bahsetmifllerdir.Mümtaz Turhan ve önemli eserleri: Kültür De¤iflmeleri. bireycili¤e de tam sahip ç›kmayarak.

e¤itim.Cahit Tanyol ve önemli eserleri: Örf ve Adetler Sosyoloji Bak›m›ndan Sanat ve Ahlak (1954). Nurettin fiazi Kösemihal. 1919’da Science Sociale ekolü temsilcileri taraf›ndan bafllat›l›p 1930’larda Mehmet Ali fievki Sevündük taraf›ndan devam ettirilen ve 1940’l› y›llarda Ankara ve ‹stanbul ekolü sosyologlar›n›n üstlendi¤i köy sosyolojisi çal›flmalar›. 1950’lerde Türkiye’de sosyologlar köy araflt›rmalar›na büyük bir ilgi göstermifllerdir. ‹brahim Yasa. laiklik.Ziyaeddin Fahri F›nd›ko¤lu ve önemli eserleri: ‹çtimaiyat: Metodoloji Nazariyeleri (1950).‹brahim Yasa ve önemli eserleri: Hasano¤lan Köyünün ‹çtimai-‹ktisadi Yap›s› (1955). Sosyal Siyaset Konferanslar›. Hukuk Sosyolojisi (1958). Diyarbak›r Bas›n Tarihi Üzerine Notlar (1869-1953) (1954). 5. 6. sosyal siyaset. 1950-1960 döneminde Science Sociale ekolünün etkisiyle ele al›n›p yo¤un flekilde u¤rafl›lan konu köy sosyoloji olmufltur. Bu ba¤lamda.Nurettin fiazi Kösemihal ve önemli eseri: Sanat ve Düflünce (1957). 4. çevre. 1950’li y›llarda en verimli dönemini yaflam›flt›r. ‹bn-i Haldun’da Tarih Telakkisi ve Metod Nazariyesi (1951). baflta kültür de¤iflmeleri. Ünite . 7. ‹fl ve Düflünce Dergisi. maliye baflta olmak üzere pek çok konuda onlarca makale kaleme alm›fllard›r. Cavit Orhan Tütengil gibi pek çok sosyolog ve antropolog bulunmaktad›r. nüfusunun büyük bir ço¤unlu¤unun köylerde yaflamas›. 8. din. Bu eserler d›fl›nda sosyologlar. Sindel Köyünün Toplumsal ve Ekonomik Yap›s› (1960). Cahit Tanyol. 1950-1960 döneminde üzerinde en fazla çal›fl›lan konu bafll›¤› köydür. Montesquieu’nun Siyasi ve ‹ktisadi Fikirleri (1956). . Nermin Ertentu¤. toplumsal de¤iflme konusunda köylerin daha geleneksel bir görüntü çizmesi. sanat ve edebiyat. Mümtaz Turhan. ça¤dafllaflma-Bat›l›laflma. iletiflim. Türk Yurdu.1 KÖY SOSYOLOJ‹S‹ A M A Ç 2 Köy sosyolojisi alan›nda yap›lan belli bafll› çal›flmalar› s›ralayabilmek. Ziya Gökalp ‹çin Yazd›klar›m ve Söylediklerim (1955). Resim 5. ekonomi. köy sosyolojisi. Dönemin sosyoloji içerikli dergilerinden birkaç›n› da flöyle s›ralamak mümkündür: Sosyoloji Dergisi.1950-1960 Döneminde Türk Sosyolojisi 99 3.Tahir Ça¤atay ve önemli eserleri: Kapitalist ‹çtimai Nizam ve Bugünkü Durum (1958). dönemin sosyologlar›n›n neredeyse tamam› mutlaka köy sosyolojisi çal›flmas› yapm›flt›r. Ziya Gökalp Üzerine Notlar (1956). Bilgi Mecmuas›.Cavit Orhan Tütengil ve önemli eserleri: Prens Sabahattin (1954). Sosyoloji Dünyas›. Köy sosyolojisi çal›flmas› yapan sosyologlar aras›nda Hilmi Ziya Ülken. dil.5. tar›ma traktörün girmesi ve benzeri konular sosyologlar› köy çal›flmalar›na yöneltmifltir. Sosyal Ahlak (1960). Türkiye’nin tar›ma dayal› bir toplum olmas›. göç. Türk Düflüncesi. Yeni Adam Dergisi. Selahattin Demirkan.

Buna göre. Kar›fl›k köylerde ise mülkiyetin yar›s› efendiye. kültür de¤iflmelerini etkileyen zihniyet yap›s›n›n flekillenifli üzerinde de gözlemler yap›lm›flt›r (Ülken. k›l›k-k›yafetteki de¤iflmeler. sosyologlar. hangi köylerin de¤iflmeye daha yatk›n oldu¤unu tesbit etmektir. a¤a DÜfiÜN EL‹M köyleri. di¤er yar›s› halka aittir (Tanyol. teknik de¤iflmeler. Türk Düflüncesi. bu yaflam biçiminin ortaya ç›kard›¤› dünya görüflü. 3 Türkiye’deki sosyal ve siyaset bilimciler. DÜfiÜNEL‹M S O R U D‹KKAT SIRA S‹ZDE AMAÇLARIMIZ K ‹ T A P T E L Everilmesinin V ‹ Z Y O N nedenleri önem Köy sosyolojisine bu kadar aras›nda. bazen liberal e¤ilimli Bat› örnek al›nm›flt›r. bunun için kültür. Türkiye’de III. bunun için kültür. Forum. Forum. siyasal anlamda uygulamaya konulan Bat›l›laflma giriflimlerini. Cumhuriyet ile birlikte toplumun tamam›n›n yönü Bat›’ya çevrilince. toplumsal de¤iflme düzeylerini belirlemek. gelenek ve göreneklerin durumu ve de¤iflmeye e¤ilimli ve dirençli yanlar›. bazen otoriter e¤ilimli. köylerin daha h›zl› flekilde nas›l de¤iflerek toplumun Bat›l›laflaca¤›. gelenekselli¤in kat›l›¤› veya yumuflakl›¤›. Buna göre ova köyleri da¤ köylerine. göreneklerin durumu ve de¤iflmeye e¤ilimli ve dirençli yanlar›. Bat›c› görüflleri s›n›fland›rmaya ve yorumlamaya bafllam›fllard›r. bazen de daha yumuflak politikalar fleklinde gerçekleflmifltir. Akis. Yine bu çal›flmalarda maddi de¤iflmelerin manevi yaflam üzerindeki etkileri. Efendi köyleri. Yine ülkeyi yönetenlerin e¤ilimlerine göre Bat› içerisinde de tercihler yap›lm›fl. zihniyet. a¤a köyleri afliret liderlerinin köyleridir. Yine ayn› dönemde sosyologlar co¤rafi konumlar›na göre köyleri. Köy sosyolojisine bu kadar önem verilmesinin nedenleri aras›nda. da¤ köyü. zihniyet. Bat›c› görüflleri s›n›fland›rmaya ve yorumlamaya bafllam›fllard›r. kentlere yak›n köyler de kentAMAÇLARIMIZ lere uzak köylere göre de¤iflmeye daha aç›kt›r. Nizam› Cedit hareketinden günümüze kadar geçen zaman sürecinde Türkiye’nin yönü Bat›’ya dönük olmufltur. köylerin daha h›zl› flekilde nas›l de¤iflerek toplumun Bat›l›laflaca¤›. Varl›k. 1959: 199). Varl›k. bat›l inançlar karfl›s›ndaki TELEV‹ZYON tav›r. köyde kültürel yap›n›n de¤iflmesini h›zland›ran veya yavafllatan maddi ve manevi unsurlar. siyasal anlamda uygulamaya konulan Bat›l›laflma giriflimlerini. toplumsal de¤iflme ve Bat›c›laflma aç›s›ndan gelecek va‹NTE RNET ad etti¤i belirtilmifltir. Türk Yurdu gibi dönemin önde gelen dergileri de toplumsal de¤iflme ad›na ülkenin ve toplumun Bat›l›laflma sürecini teorilefltirmeye. Köy sosK ‹ T A P yolojisi araflt›rmalar›yla. Türk Yurdu gibi dönemin önde gelen dergileri de toplumsal de¤iflme ad›na ülkenin ve toplumun Bat›l›laflma sürecini teorilefltirmeye. ‹ N T Egelenek R N E T ve inanç. Türk Düflüncesi. olaylar› de¤erlendirme anlay›fl› gibi pek çok de¤iflken tespit edilmeye çal›fl›lm›flt›r. Türkiye’deki sosyal ve siyaset bilimciler. köylü nüfusunun teknik de¤iflmelere so¤uk bakmad›¤›. modern yasalar›n uygulan›p uygulanmad›¤›. karayollar›na ve demiryollar›na yak›n köyler uzak köylere. D‹KKAT toplu köy fleklinde s›n›fland›rm›fllard›r.100 Türkiye’de Sosyoloji SIRA S‹ZDE 2 Köy sosyolojisi hangi çal›flmalar› okudunuz? SIRAkonusunda S‹ZDE Cahit Tanyol o dönemde yapt›¤› köy sosyolojisi çal›flmalar›nda köyleri. halk köyleri ve kar›fl›k köyler fleklinde dört gruba ay›rm›flt›r. köylerde süren yaflam biçimlerini inSIRA S‹ZDE celemek. inanç. 1951: 23). flehirli taraf›ndan ele geçirilen S O R U ve arazisi iflletilen köylerdir. da¤›n›k köy. bu dirençli yanlar›n yumuflat›lmas› için neler yap›lmas› gerekti¤i ortaya ç›kar›lmaya çal›fl›lm›flt›r. Sonuç olarak. ova köyü. bu dirençli yanlar›n yumuflat›lmas› için neler yap›lmas› gerekti¤i ortaya ç›kar›lmaya çal›fl›lm›flt›r. Selim döneminden bugüne devletin. geleneksel yaflam biçimi. Akis. KÜLTÜR DE⁄‹fiMELER‹ VE BATILILAfiMA AM AÇ Kültür ve toplumsal de¤iflme anlay›fllar›n› tan›mlayabilmek. Köy sosyoloji çal›flmalar›n›n temel amac›. . efendi köyleri. 1950’li y›llarda da toplumsal de¤iflme ad›na Türk toplumunun yönü bu sefer Anglo-Sakson Bat›’ya çevrilmifl ve liberal-demokratik Bat› örne¤i üzerinden toplum biçimlendirilmeye çal›fl›lm›flt›r. Bu Bat›’ya dönüklük ülkeyi yönetenlerin tercihlerine göre bazen önemli ve toplumu derinden etkileyen reformlar. sosyologlar.

Mümtaz Turhan’a göre. kültürel de¤iflme. hangi hatalardan dolay› yeterince Bat›l›lafl›lamad›¤›. zorlamaya gerek kalmadan de¤iflir. bir toplumun geliflmesinin en önemli göstergesidir ve bir toplum düzeninin bir tipten baflka bir tipe do¤ru dönüflmesini sa¤lar. Birbirinden farkl› iki kültürün karfl›laflmas›yla bafllayan kültürel de¤iflme. Zira zorunlu kültür de¤iflmeleri karfl›t›n› üretirken. 1950’li y›llarda Türkiye’nin maddi ve tinsel. Bat›l›laflma konusunda baflar›l› olamad›¤› sorunu tart›fl›lm›fl.2 Mümtaz Turhan Zorunlu kültür de¤iflimine anlay›fl›na karfl› olan Mümtaz Turhan. hangi özelliklerdeki köyler de¤iflim konusunda yavafl davranmaktad›r. kiflilerin kendi ç›karlar›n› gözeterek kendili¤inden benimseyip kabullendikleri de¤iflim anlam›na gelmektedir. bugün bir dünya uygarl›¤› haline gelmifl olan Bat› uygarl›¤› karfl›s›nda Bat›l›laflmaya ihtiyaç var m›d›r. zorlamaya gerek kalmadan de¤iflir. serbest kültür de¤iflmesi. Dönemin sosyologlar›na ve Mümtaz Turhan’a göre. Bat›l›laflmak kesinkes zorunludur. hiçbir iç ve Resim 5. ‹ki ya da daha fazla toplumsal grubun etkileflimiyle meydana gelen kültür de¤iflmeleri. “Teknik geliflmelerin de¤iflimdeki pay› nedir?” gibi sorular üzerinden hareket edilerek köy ve kültür de¤iflmeleri içerikli çal›flmalar yürütülmüfltür. Yani ekonomik ihtiyaçlar ve baz› düzenlemelerle kültür kendili¤inden de. O nedenle. Yani ekonomik ihtiyaçlar ve baz› düzenlemelerle kültür kendili¤inden de. Zira zorunlu kültür de¤iflmeleri karfl›t›n› üretirken. nüfusunun büyük bir ço¤unlu¤unun köylerde yaflad›¤› Türkiye’nin Bat›’ya ayak uydurmas› için de¤iflmeyi köylerden bafllatmas› gerekmektedir. Kültür de¤iflmeleri bafll›¤› alt›nda incelenen temel konu. 1950’li y›llarda toplumsal de¤iflme. birbirlerine karfl› vermifl olduklar› hükümler gibi insanlararas› iliflkiler üzerinde etkili olan faktörlerle meydana gelmekte. dominant kültüre do¤ru gerçekleflir. Ünite . (Turhan. Türkiye’nin Bat›l› toplumlara benzemesi istenmekte ve bu do¤rultuda politikalar yürütülmektedir. Toplumsal de¤iflme ad›na hemen hemen tüm sosyologlar Bat›l›laflma konusuyla ilgilenmifller ve görüfllerini sosyoloji çal›flmalar› arac›l›¤› ile ifade etmifllerdir. Bat›l›laflma do¤rultusunda toplumsal de¤iflme h›z›n› belirlemektir. Bat›l›laflma konusunda öne ç›kan ve döneme egemen olan zihniyeti temsil eden isim Mümtaz Turhan’d›r. kiflilerin kendi ç›karlar›n› gözeterek kendili¤inden benimseyip kabullendikleri de¤iflim anlam›na gelmektedir. Do¤u uygarl›¤›ndan Bat› uygarl›¤›na geçmenin yolu kültürel yap›y› da içermektedir. . Bundan uzun bir süre önce Türk yöneticileri konunun yaflamsal önemini kavrayarak kesin kararlar›n› vermifllerdir. hangi yöntemler uygulan›rsa daha baflar›l› bir Bat›l›laflma performans› sa¤lanabilece¤ini. Bat›l›laflman›n beklenilen sonuçlar› veremedi¤i konusunda görüfl birli¤i içerisindedirler. ilerlemenin. Sosyologlar. Zorunlu kültür de¤iflimine anlay›fl›na karfl› olan Mümtaz Turhan. Bat›’n›n k›smen mi yoksa toptan m› örnek al›nmas› gerekti¤i gibi konularda görüfl ve önerilerini ortaya koymufllard›r. gruplar›n birbirine karfl› tak›nm›fl olduklar› tav›rlar. 1987: 15-17). bir toplumsal grup veya cemiyetin yabanc› bir kültürel grup veya cemiyetle iliflkiye girdi¤i zaman. serbest kültür de¤iflmesini önermektedir. sosyoloji arac›l›¤› ile. Mümtaz Turhan’a göre. üzerinde düflünülmüfl ve araflt›rmalar yap›lm›flt›r. serbest kültür de¤iflmesini önermektedir. Türkiye’nin neden istenilen ölçüde Bat›l›laflmad›¤›. uygarl›¤›n kökünü oluflturmaktad›r (Turhan.5. Bat›’dan sadece teknik unsurlar›n al›nmas›n› savunan sosyologlar da olmufltur. serbest kültür de¤iflmesi. Bu dönemin sosyologlar›. 1972: 63). Bat›’n›n hangi özelliklerinin al›nmas› gerekti¤i. Köylerimiz acaba yeterince de¤iflmeye aç›k m›d›r? Hangi özelliklere sahip köyler de¤iflime uyum sa¤larken. her aç›dan Bat›l›laflmas› gerekti¤ini savunan sosyologlar oldu¤u gibi. yok mudur gibi bir soru anlams›zd›r.1950-1960 Döneminde Türk Sosyolojisi 101 1950-1960 döneminde. serbest kültür de¤iflmesi. Bat›l›laflmay› engelleyen faktörlerin neler oldu¤unu.

Türkiye. Bat› . Bu durumda ifller düzelecek yerde kötüleflmifl olmaktad›r (Turhan. Do¤u-Bat› sentezi olan bu yöntem Bat›l›laflman›n en kestirme yoludur (Turhan. farkl› kültürlere sahip iki toplumsal grup veya cemiyetten birinin kendi kültürünü tamamen ya da k›smen kabul etmesi için di¤erine bask› yapmas› veya ço¤unlu¤un muhalefetine ra¤men iktidara mensup bir grubun yabanc› bir kültürü kendi toplumuna zorla kabul ettirmesidir (Turhan. parklar. fayda temin etme. köyde yaflayanlar›n kendi kültürlerinin zay›f yanlar›n› de¤ifltirme konusunda karars›zl›k yaflamad›klar›n› belirtir. mevcut durumunu bozmuyorsa. bireye bu zihniyeti vermifl de¤iliz. kendisinden de Bat›’ya bir fleyler verecektir (Kaçmazo¤lu. bilimsel zihniyet ve tekni¤in ülkemize aktar›lmas› gerekir. yapma. Yap›lmas› gereken en do¤ru eylem. E¤er bu de¤iflme köylüye yarar ve kolayl›k sa¤layacaksa. E¤er faydal› yabanc› bir kültür unsuru ekonomik bak›mdan kolayl›k temin ediyorsa. zevk ve düflüncelerine ayk›r› düflüyorsa. Mümtaz Turhan’a göre. Buna karfl›n kentlerde birçok kültür unsuru terk edilip yerine daha iyisi veya yenisinin konulamamas› ve bunlara uyum sa¤layamamas› yüzünden eski kültür kendisini kontrol etme özelli¤ini kaybetmektedirler. bilimsel zihniyet ve tekni¤in ülkemize aktar›lmas› gerekir. Köylerdeki de¤iflmenin serbest olmas›. Mümtaz Turhan’a göre. Mümtaz Turhan’a göre. yenilik arzusu veya yeni kültürel unsurun mevcut kültüre uymas›d›r. Bat›l› yasalar. k›s›r ve i¤reti kal›r. Buna yapmak zorunday›z. Bat› medeniyeti karfl›s›nda Bat›’dan bir fleyler alacak. Bat›l›laflmak için Bat›’dan bilim. 1987: 210-112). mevcut sistemde büyük kar›fl›kl›klara veya istenmeyen durumlara yol açm›yorsa. istenmeyen olaylara yol açm›yorsa. itibar kazanma. yapma. Bireyi bu flekilde yetifltirmifl de¤iliz. aksakl›k. kentlerde yaflayanlar yeni durum karfl›s›nda gerekti¤inde nas›l hareket edeceklerini bilememektedir. Ancak. d›fl etki alt›nda bulunmaks›z›n. genifl caddeler açmak. limanlar yapmak. o kültürün tamam›n› ya da bir k›sm›n› benimsemedir.102 Türkiye’de Sosyoloji Mümtaz Turhan’a göre. temin edece¤i faydalar dikkate al›nmadan reddedilir. yeni kültür unsurlar›n›n bir toplumda yay›lmas›n›n ilk koflulu itibar ve yenilik faktörüdür (Turhan. yararl› bir flekilde kullan›l›yorsa. Zorunlu veya empoze kültür de¤iflmesi ise. Bilim zihniyeti almadan sadece fabrikalar. bilinçli ve serbest kültür de¤iflmeleri sadece maddi kültürle s›n›rl› de¤ildir. al›nan kültürel unsurlar grubun ahlak kurallar›na. barajlar. sars›nt› meydana getirmemektedir. Di¤er yandan. Bunlardan hangisinin daha etkili olaca¤›. Bat› uygarl›¤›n› do¤rudan do¤ruya halk kültürüne afl›lamak ve halk›n temsil etti¤i kültürün ortak unsurlar›n› temel alarak yepyeni ve canl› bir kültürün do¤mas›na olanak sa¤lamakt›r. Zannedilmifl ki. büyük bir istek ve memnuniyetle kabul edilmektedir. düzenlemeler kabul etmek koflulu ile Bat›l›laflaca¤›m›z zannedilmifltir. Bat›l›laflmak. 1987: 55-62). Önceki kültür unsurlar› terk edilmifltir ama yerine daha iyisi konulamam›flt›r. Dolay›s›yla kabul edilen bu maddi kültür unsurlar› zamanla manevi kültür unsurlar›n› da etkilemektedir. k›s›r ve i¤reti kal›r. Bu yol d›fl›ndaki her fley taklit. 1987: 51-52). Belirli bir denge içerisinde gerçekleflen de¤iflme de bozucu bir etki yapmamaktad›r. toplumun ortak e¤ilimlerine ve koflullar›na ba¤l›d›r. büyük bir memnuniyetle kabul edilmektedir. Oysa Bat› uygarl›¤›n› di¤er uygarl›klardan ay›ran. ihtiyaçtan kaynaklanmas› nedeniyle yerel kültürde bozulma. manevi alanlara yay›lacak kadar kapsaml› ve genifltir. Bu nedenle. Bu yol d›fl›ndaki her fley taklit. Biz. Bat›l›laflmak için Bat›’dan bilim. 1998: 45). Mümtaz Turhan. kendisini eriflilemeyecek kadar üstün k›lan güç bilimsel zihniyettir. ‹stesek de istemesek de Bat› ile ülkemiz aras›nda bir sentez vard›r ve bu sentezi ortadan kald›ramay›z. 1955a: 511-514). ‹stesek de istemesek de Bat› ile ülkemiz aras›nda bir sentez vard›r ve bu sentezi ortadan kald›ramay›z. Buna yapmak zorunday›z. yeni bir kültür unsurunun al›nmas›nda ve toplum içinde yay›lmas›nda etkili olan en önemli faktör.

ülkenin kalk›nma. iyi yetiflmifl ö¤renciler göndermektir. Bunlar› yaratan Bat›’n›n manevi de¤erleri ve ruhudur. toplumun istenilen yöne do¤ru biçimlendirilmesinde en büyük görev okullara. e¤itimin ana sorunlar›. Biz Bat›n›n kulland›¤› ve yararland›¤› araçlar› yapmam›fl. 1972: 69). 1954: 5). O nedenle. Bat›’dan temel ilkeleri alacak yerde. okul ve ö¤retmen say›lar›ndaki yetersizlikler. haz›r alm›fl›z. 1955b: 5-6). Sosyologlara göre. ELE V ‹ Z Y O N donat›laUygar. Avrupa ve Amerika’ya çok miktarda. Böylece. bu sorunlar› çözmenin iki yolu bulunmaktad›r: Bunlardan birincisi. Her dönem e¤itim sorunlar› sosyolojinin önemli konular› aras›nda D ‹ K K A Tyer alm›flt›r. 1961: 87). Türk devrim hareketi de Tanzimat’›n zihniyet hatas›na düflmüfl. Bat› uygarl›¤› ne teknik ne makine ne de fendir. bilimsel zihniyete Tve bunlarla rak yetifltirilmifl düflünürlere sahip olmak demektir (Turhan. Her y›l lise mezunlar› aras›ndan seçilerek s›k› bir s›navdan ve psikolojik testlerden geçirilen ö¤renciler baflta ‹ngiltere. yaAMAÇLARIMIZbiri de Bani e¤itim kurumlar›na düflmektedir. iletiflim alanlar›nda yap›lan çal›flmaS O R U lar› de¤erlendirebilmek. Sosyologlar›m›za göre. ‹sveç gibi e¤itim sistemleri daha ziyade kiflisel araflt›rma esas›na dayanan Avrupa ülkelerine ve Ameri- D‹KKAT SIRA S‹ZDE AMAÇLARIMIZ K ‹ T A P TELEV‹ZYON ‹NTERNET . bilim insanlar› ve bunlar› yetifltiren gerçek kurumlar›d›r (Turhan.1950-1960 Döneminde Türk Sosyolojisi 103 Resim 5. ileri bir ulus demek. Dönemin sosyologlar›ndan Hilmi Ziya Ülken de Bat›laflman›n yaln›z kaç›n›lmaz tek yol de¤il ayn› zamanda toplumsal bir gerçek oldu¤u görüflündedir. Gerçek anlamda Bat›l›laflm›fl olsayd›k e¤itim sorunlar›m›z da çözülürdü. ‹ N T E R N E T Bat›l›laflamad›¤›m›z için e¤itim sorunlar›m›z da çözülememifltir. Yarat›c› de¤il. S‹ZDE fiimdiye kadar Bat›l›laflma konusunda hangi kitaplar› ve makaleleri SIRA okudunuz? 3 SIRA S‹ZDE E⁄‹T‹M SOSYOLOJ‹S‹ A M A Ç DÜfiÜNEL‹M DÜfiÜNEL‹M S O R U 4 E¤itim. yüksek ö¤retim.5. ekonomi-politik. Bu de¤iflime K ‹ T A bilim P rehberlik edecek olanlar. gerçek bilime. Almanya. Ünite . Onu almad›kça Bat›l› olmak mümkün de¤ildir (Ülken. E¤itim kurumlar›n›n görevlerinden t› uygarl›¤› çerçevesindeki geliflmelerin toplumumuza aktar›l›fl› s›ras›nda ortaya ç›kacak sorunlar› çözecek birinci s›n›f rehberlere ihtiyaç bulunmas›d›r. taklitçi olmufluz. onlar› yapan bilim ve bilimsel zihniyettir. göçlerin e¤itim ça¤›ndaki SIRA çocuklar S‹ZDE üzerindeki olumsuz etkileri ve benzeri pek çok sorun bulunmaktad›r. dil. bugünkü uygarl›k seviyesinde bir ulus olma sorunlar› ile ayn›d›r. 1950’li y›llarda da ö¤retmen yetifltirme. Bat›l›laflmaya engel nedenler de¤iflmemifltir (Turhan. Ülkemiz gerçek bilim insanlar›ndan ve bilim kurumlar›ndan yoksun bulundu¤u için bu sorunlar devam etmektedir.3 ile benzer flekilde yaflar görünmektir. e¤itim anlay›fl›. ikincil unsurlar› alarak yoluna gitmifltir. ilerleme. Dönemin sosyoloji anlay›fl›na göre. Hollanda. e¤itim Bat›l›laflman›n araçlar›ndan biridir.

ilk ve orta ö¤retim müfredat›na din derslerinin konulmas›. araflt›rma enstitüleri açmakt›r. dilin sadelefltirilip sadelefltirilmemesi konusunda sosyologlar iki gruba ayr›lm›fl durumlad›rlar. baflka ülkelerde baflar›l› olmufl e¤itim sistemlerinin aynen ve haz›r elbise gibi ülkemize aktar›lmas›na ba¤lamaktad›rlar. Buna göre. meslek dili ve terminolojisi. bilimsel düflünce ve faaliyetler ile teknik bulufl ve ilerlemeleri çevresine duyurmakt›r (Tütengil. Türkçeyi etkileyen faktörler. dile getirdikleri ve götürdükleri konusu gelmektedir.104 Türkiye’de Sosyoloji Baz› sosyologlar e¤itimdeki aksakl›klar›. bozulmas› gibi dil merkezli yaklafl›mlar bulunmaktad›r. 1958: 2-3). geçmiflte köylerde hoca-ö¤retmen ikili¤i ortaya ç›km›flt›r. ilahiyat liselerinden ç›kan ö¤rencilerin bir veya iki y›ll›k mesleki formasyondan sonra köylere ö¤retmen olarak atanmalar›. Bir baflka anlat›mla. . Bunun do¤ru bir yöntem olmad›¤›n› belirten sosyologlar. Bu siyasal zihniyet dönüflümüne paralel olarak. Ö¤retmenlerin okul d›fl›nda yapaca¤› çal›flmalar›n bafl›nda yurt ve dünya olaylar›n› yak›ndan izleyerek kendilerini gelifltirmeleri gelmektedir. dönemin baz› sosyologlar› da köylerdeki ö¤retmen a盤›n› kapatmak ve yine köylerdeki ö¤retmen-köylü yabanc›laflmas›n› gidermek için imam-ö¤retmen modeli önermifllerdir. Bat› bilim zihniyetine sahip yeterli say›da bilim insan›n›n bulunmay›fl›na ba¤larken. e¤itimciler ve hukukçular taraf›ndan birçok de¤iflkene ba¤l› olarak tart›fl›lan sosyoloji konular› aras›nda yer alm›flt›r. Sosyologlardan bir grubu. Araflt›rma enstitüleri. Dönemin sosyologlar›. dil devriminin gerekli olup olmad›¤›. Ö¤retmenin ikinci faaliyet alan›. 1950’li y›llarda siyasal nedenlerle Köy Enstitüleri kapat›larak yerlerine ö¤retmen okullar› kurulmufltur. dil devriminin gerçek Bat›l›laflma ve ink›lapç›l›kla bir ilgisi bulunmad›¤›n›. baz› sosyologlar da e¤itim alan›nda görülen genel aksakl›klar›. günün ihtiyaçlar›na göre yeniden düzenleyerek çözülebilece¤ini belirtirler (Tütengil. 1951: 1). baflka ülkelerde baflar›l› olmufl e¤itim sistemlerinin aynen ve haz›r elbise gibi ülkemize aktar›lmas›na ba¤lamaktad›rlar. e¤itim sorunlar›n›n toplumsal ihtiyaçlar ve ulafl›lmak istenilen amaçlar do¤rultusunda bir e¤itim felsefesi gelifltirilerek ve bu felsefeye uygun çal›flmalar yürütülerek. Ö¤retmenin okul d›fl›ndaki üçüncü görevi. e¤itimde içerik de¤ifliklikleri de 1950’lerde sosyologlar. 1959: 3-4). ö¤retmenin okul d›fl›nda da baz› çal›flmalar yapmas› gerekti¤ini belirtmifllerdir. aksine dil devriminin bir irtica. okullarda uygulanan e¤itim ve ö¤retim yöntemlerini yaflam›n gereksinimlerine. Türkçenin k›s›rlaflmas›. Baz› sosyologlar e¤itimdeki aksakl›klar›. Dil Sosyolojisi Kapsam›nda Yap›lan Tart›flmalar 1950’lerde sosyologlar›n tart›flmaya açt›klar› konular aras›nda Türkçenin sadelefltirilip sadelefltirilmemesi. Bunlar üniversiteyi bitirdikten sonra o ülkelerde doktora yapmal› ve birkaç y›l da asistan olarak çal›flt›ktan sonra birinci s›n›f uzman bilim insanlar› olarak Türkiye’ye dönmelidirler. köylüleri sevecekleri. benimseyecekleri. güvenecekleri ö¤retmenlere kavuflturacak ve sorun çözülecektir (Turhan. baz› sosyologlar da e¤itim alan›nda görülen genel aksakl›klar›. 1959: 125). ‹mam-hatip okullar›n›n aç›lmas›. 1950’lerde. ‹kinci çözüm yolu ise. ka’ya gönderilmelidir. dilin özellikleri. ö¤retmenlerin görevinin sadece ö¤rencilere ders vermek olmad›¤›n›. Türkiye’nin en büyük sorunlardan birisi ö¤retmen a盤›d›r. gerçek Bat›l›laflman›n uygar ve ileri ulus olman›n ilk ve önemli koflulunu teflkil eden bilim zihniyeti ve faaliyetlerinin geliflmesi için zorunludur (Turhan. Bunu gidermek için. Dönemin sosyologlar›n›n dil merkezli tart›flmalar›n›n bafl›nda. Köy ö¤retmeni a盤›n› kapatmaya yönelik olarak 1940’larda aç›lan Köy Enstitüleri binlerce ö¤retmen yetifltirmesine ra¤men bu aç›k kapat›lamam›flt›r. Bat› bilim zihniyetine sahip yeterli say›da bilim insan›n›n bulunmay›fl›na ba¤larken. Köylüler ö¤retmenleri bir türlü sevememifllerdir. çevresinin sorunlar› ile ilgilenmesidir.

ekonomi sistemleri. . Dönemin sosyologlar›ndan Hilmi Ziya Ülken ise dil konusuna farkl› yaklaflmakta ve adeta bir dil sosyolojisi kurmaya çal›flmaktad›r. ekonomi sosyolojisi içerisinde de¤erlendirilebilecek olan kooperatifçilik konusu oldukça çok ifllenmifltir. siyasal sistemin güvenli¤i aç›s›ndan orta s›n›flar›n durumunu ortaya ç›karmaya. Buna karfl›n. liberalizmi önemsediklerini çal›flmalar› ile ortaya koymufllard›r. sosyalizmi ve sol hareketleri elefltiren çal›flmalar kaleme alm›fllard›r. dilin kültürel ve toplumsal yap› de¤iflmelerine ba¤l› olarak de¤iflmelere u¤ramas›n›n normal oldu¤unu söyler. Türk Dil Kurumu çizgisindeki sosyologlar ise. köycülük gibi kooperatifçili¤in de gündemin ön s›ralar›nda yer almas›ndan kaynaklan›r. Buna ba¤l› olarak sosyologlar. Dünya Savafl›’ndan üstün ç›kmalar› ve ard›ndan dünyan›n iki blo¤a ayr›lmas›yla bafllayan so¤uk savafl döneminin yans›malar›. Sosyologlar. dildeki a¤dal› yap›dan uzaklafl›lmas›n›. sendikalizm. uzmanlar›n meslek dili. O nedenle dil toplumsal bir fenomen olarak görülmeli ve di¤er toplumsal fenomenlerle iliflkileri. demokrasi ve liberalizmi öven. flifreli dil. toplumsal tabakalar dili farkl› flekillerde kullanmakta. toplumsal hayattaki her türlü iliflkiyi yans›tt›¤› için sosyal bir kurumdur. ekonomi sistemleri. liberal ekonomi sisteminin baflar›l› olmas›na dönük sosyolojiyle yak›ndan ilgilenmifllerdir. Dilin toplumdan ayr›lamayaca¤›n›. 1950’li y›llarda sosyologlar›n do¤rudan ekonomi sosyoloji içerikli yay›nlar› s›n›rl›d›r. Bu ba¤lamda. devrimler. Türkiye’de orta s›n›flar›n gelifltirilmesi konusunda düflünce birli¤i içerisinde oldu¤unu ortaya koymufllard›r (Kaçmazo¤lu. komünizm. Yabanc› bir kültürle iliflkilerin artmas› da yeni kelimelerin dile girmesinde etkili olmaktad›r. etkileflimleri sosyolojik aç›dan incelenmelidir. baz› sosyologlar devletçilik. Ona göre. siyaset ve ekonominin içice girdi¤i bir dönemde.POL‹T‹K ANLAYIfiI Liberal Bat›l› ülkelerin II. baz› sosyologlar da s›n›fsal geliflmeler karfl›s›nda haz›rl›kl› olmak ad›na. Alt gelir gruplar›n›n bir araya gelerek ekonomik aç›dan iflbirli¤i yapmalar›. tüm a¤›rl›¤› ile Türkiye’de de görülmüfltür. sosyal siyaset önlemleri önermeye dönük çal›flmalara yönelmifllerdir.1950-1960 Döneminde Türk Sosyolojisi 105 bir gericilik hareketi oldu¤unu belirtirler. 1951: 4). Ülken’e göre. kooperatifçilik. toplumsal hayattaki her türlü iliflkiyi yans›tt›¤› için sosyal bir kurumdur. dilden Do¤u kökenli kelimelerin at›lmas›na karfl› ç›kmakta. yabanc› kökenli kelimelerin yerine Türkçe kökenli kelimelerin almas›n› ve Türkçenin sadelefltirilmesini önermektedirler. de¤erler de dili yak›ndan etkilemektedir. Tahir Ça¤atay’›n Kapitalist ‹çtimai Nizam ve Bugünkü Durumu adl› eser d›fl›nda. Bu grupta yer alan sosyologlar. flimdiye kadarki kar›flmalar›n do¤urdu¤u bozukluklar›n da ö¤retmenler. Ünite . sosyalizm. sendikalizm. sosyalizm. kooperatifçilik. Türk Dil Kurumunun art›k okullardaki dil ifllerine kar›flmamas›. Yani toplumsal de¤iflme ile birlikte dil de de¤iflmektedir (Kaçmazo¤lu. ekonomik yap› konular›nda çal›flmalar yürütmüfller. baz› kelimelere de¤iflik anlamlar vermektedirler. 1954: 56). konuflulan dil. DÖNEM‹N BAfiAT EKONOM‹ . Bunun temel nedeni. sanayileflme. sanayileflme. ekonomik yap› konular›nda çal›flmalar yürütmüfller. O nedenle dil toplumsal bir fenomen olarak görülmeli ve di¤er toplumsal fenomenlerle iliflkileri. yaz› dili. Dönemin baz› sosyologlar› devletin ekonomik sorumluluklar›n› azaltmas› gerekti¤ini belirtip devlet yat›r›mlar›na karfl› dururken. Türk Dil Kurumu’nun çal›flmalar›n› uydurmac›l›k olarak de¤erlendirmektedirler (Turhan. zira onun toplum halinde yaflayan insanlar›n anlaflma ve haberleflme arac› oldu¤unu vurgulayan Ülken. konuflulan dil. Bu ba¤lamda. baz› sosyologlar devletçilik. küçük üre- Sosyologlar. bilim insanlar› ve yazarlar taraf›ndan düzeltilmesi gerekmektedir (F›nd›ko¤lu. O y›llarda kooperatifçilik k›rsal kesimin bir tür kalk›nma modeli olarak sunulmufltur. Dinsel inançlar. liberal ekonomi sisteminin baflar›l› olmas›na dönük sosyolojiyle yak›ndan ilgilenmifllerdir.5. yaz› dili. uzmanlar›n meslek dili. Liberalizmin tamamen gerçeklefltirilmesinin zor oldu¤unu gören siyasal iktidar devlet yat›r›mlar›na devam ederken. etkileflimleri sosyolojik aç›dan incelenmelidir. 2010: 146). flifreli dil. Bu görüfle sahip sosyologlara göre. Ülken’e göre. Dönemin sosyologlar›ndan Hilmi Ziya Ülken ise dil konusuna farkl› yaklaflmakta ve adeta bir dil sosyolojisi kurmaya çal›flmaktad›r. siyaset ve ekonominin içice girdi¤i bir dönemde. 2010: 143).

Buna göre. Bu dönemin sosyologlar›ndan Cahit Tanyol’a göre. 1950’lerdeki tüm mesele. radyo. Bu dönemin sosyologlar›ndan Cahit Tanyol’a göre. devletin bütün teflebbüsleri elinde tutmas›. Türkiye’nin SIRA demokrasi S‹ZDE tarihi konusunda yeterli bilgiye sahip oldu¤unuzu düflünüyor musunuz? DÜfi ÜNEL‹M Ekonomi kapsam›nda ele al›nan bir baflka konu da ülkenin sanayileflme problemidir. Bu konudaki çal›flmalara imza atan sosyologlar aras›nda özellikle Ziyaeddin Fahri F›nd›ko¤lu ve Amiran Kurtkan’›n ad›n› anmak gerekmektedir. e¤itim düzeyi ve ekonomik ç›karlar gibi ölçüler bak›m›ndan yaklafl›k ayn› durumda olanlar›n oluflturdu¤u toplulu¤a “sosyal s›n›f” denildi¤i belirtilir. haberlerin çok h›zl› bir flekilde ve belli kanallar eliyle dünyaya yay›lmas›na dikkat çekmifltir. “Karabük ve Çal›flma Sosyolojisi ile Alakal› Problemler”. ‹ T A P “Radyonun ‹çtimai Tesirleri Üzerine Sosyolojik Anket”i yay›nlam›fl. yaz›lar›nda radyo. “Sinai Sosyoloji ve ‹nsanlararas› MünasebetD‹KKAT ler Teorisi”. F›nd›ko¤S O R U lu’nun bu konudaki makalelerini flu flekilde saymak mümkündür: “‹stanbul Küçük Sanayii Hakk›nda Yeni Araflt›rmalar”. alt tabakalar›n her biri içerisinde çeflitli sosyal unsurlar bulunmaktad›r. SIRA S‹ZDE 4 DÜfiÜNEL‹M S O R U D‹KKAT SIRA S‹ZDE AMAÇLARIMIZ K ‹ T A P TELEV‹ZYON 1950-1960 dönemi sosyologlar›. Amiran Kurtkan’›n ayn› konudaki makaleleri ise flunlard›r: “Türkiye’de Küçük Sanayiin SosyoSIRA S‹ZDE lojik Ehemmiyeti”. ziraat sektöründeki sosyal s›n›flardan büyük arazi sahipleri üst tabakada. di¤er yandan toplumun siyaseten dikkati çekilir. ticilerin kendilerini korumak. Bu ba¤lamda. Ça¤atay. devlet mekanizmas›n›n fliflmesine ve ifllemez hale gelmesine neden olmaktad›r.106 Türkiye’de Sosyoloji Sosyologlar 1950’lerde a¤›rl›kl› olarak liberal ekonomi politikalar›ndan yana bir tav›r sergilemifl ve bireysel teflebbüs yetene¤inin geliflmesinin hem özgürlüklere ve hem de demokrasiye katk› sa¤layaca¤›n› öne sürmüfllerdir. gelirlerini yükseltmek ve orta s›n›flara kat›lmalar› için teflvik edilmifllerdir. Bu amaçla her türlü önlem al›nmaya. ülkenin bol miktarda küçük üreticiye sahip olmas›ndan kaynaklan›r. Kooperatifçilik anlay›fl›n›n bu kadar genifl flekilde ele al›nmas›. bunu Cavit Orhan Tütengil’in “Türkiye’de Çeflitli Gazete ve Dergilerde Bölge Bas›n› Hakk›nda Yap›lm›fl Olan Yay›nlar” adl› makalesi izlemifltir. üst. Bu ba¤lamda. iletiflim araçlar›-toplum etkileflimini incelemifl. sosyal s›n›f tan›mlar› yapar. bölge bas›n›n›n durumunu ve önemini. devlet mekanizmas›n›n fliflmesine ve ifllemez hale gelmesine neden olmaktad›r. hayat tarz›. Tütengil ayr›ca Diyarbak›r Bas›n TELEV‹ZYON Tarihi Üzerine Notlar adl› bir kitap yay›nlam›flt›r. ekonomik güç. Oysa her türlü yat›r›m› devlet babadan beklemek merkeziyetçi hükümet anlay›fl›n›n vatandafla afl›lad›¤› kötü bir görüfltür (Tanyol. Türkiye’deki dar gelirli gruplar›n›n sola kaymas›n› önlemektir. Bir ülkede bireysel teflebbüsler sosyal yaflam›n bütün dallar›n› kuflatt›¤› oranda orada maddi ve manevi yükselme görülür. Hilmi Ziya Ülken. dönemin önde gelen sosyologlar›. Bu nedenle de kooperatifçilik bir sosyal siyaset anlay›fl› do¤rultusunda ifllem görmüfltür. refah düzeyi artar. orta derecedeki büyük arazi sahipleri orta tabakada ve cüce arazi sahipleri ile topraks›zlar da alt tabakada yer al›rlar (Kurtkan. 1987: 114-115). “Türkiye’de Sanayileflmeye Tesir Eden Sosyolojik Faktörler”. 1956: 7). Tahir Ça¤atay ise. Bu küçük üreticilerin geçim zorlu¤u çekmemesi için iflbirli¤i yapmalar› zorunludur. kitleler ve özellikle çal›flan kesimler bu aç›dan bilinçlendirilmeye çal›fl›l›r. Örne¤in. Sosyologlar 1950’lerde a¤›rl›kl› olarak liberal ekonomi politikalar›ndan yana bir tav›r sergilemifl ve bireysel teflebbüs yetene¤inin geliflmesinin hem özgürlüklere ve hem de demokrasiye katk› sa¤layaca¤›n› öne sürmüfllerdir. Bu s›n›flamalarla bir yandan sosyolojik bilgi da¤arc›¤›na katk› sa¤lan›r. televiz‹NTERNET ‹LET‹fi‹M SOSYOLOJ‹S‹ VE D‹⁄ER KONULAR AMAÇLARIMIZ ‹NTERNET . orta. devletin bütün teflebbüsleri elinde tutmas›. televizyon ve sineman›n toplum üzerindeki etkilerini de sosyolojik aç›dan inceleyerek iletiflimKsosyolojisinin temellerini atm›fllard›r.

göçler sadece ifl aramak için gerçekleflmemektedir. farkl› kültürlerin ve yap›lar›n bütünleflmesine olumlu katk› sa¤layaca¤› varsay›lm›flt›r. kültür. küçük gruplar ile ilgili yay›nlar›. hukuk. Bunlar›. bölgeler aras› zihniyet farkl›l›klar›n› azaltarak modernleflmeye yard›mc› olmaktad›r. kültür. 2010: 154-155). Yine Cumhuriyet döneminin 1930’lu y›llardan sonra içe do¤ru yaflad›¤› en büyük göç dalgas› 1950’lerin bafllar›nda Bulgaristan’dan Türkiye’ye do¤ru gerçekleflir. Bu çal›flmalar aras›nda. genel sosyoloji ve sosyoloji tarihi ile ilgili kitap ve makaleler de yay›nlanm›flt›r. Bunlar›. Yine sosyologlara göre. Ekonomik nedenler baflta olmakla birlikte ekonomi d›fl› faktörler de göçe yol açmaktad›r. “‹nsan Ekolojisinin Geliflmesi ve Problemleri”ni gösterebiliriz. daha sonraki dönemlerde geliflecek olan baz› sosyoloji disiplinlerine bafllang›ç çal›flmalar› olarak görmek mümkündür. . köyden kente do¤ru gerçekleflen iç göçleri modernleflme. GÖÇ SOSYOLOJ‹S‹ A M A Ç 5 Artan göçlerin nedenlerini özetleyebilmek. Felsefe alan›nda kitap yazan sosyolog ise hiç kuflkusuz Hilmi Ziya Ülken’dir (Kaçmazo¤lu.1950-1960 Döneminde Türk Sosyolojisi 107 yon. Do¤u ve Bat› düflünce tarihi. Bu çal›flmalar aras›nda. Bu göçlere kat›lanlar köylerini tamamen terk etmemekte. göçler sadece ifl aramak için gerçekleflmemektedir.5. Bu dönemde bir grup sosyolog. ‹lk defa 1950-1960 döneminde olmak üzere. ‹lk defa 1950-1960 döneminde olmak üzere. iyi yaflam koflullar›na sahip olmak. sosyolojinin birçok alan›na iliflkin kitap ve makaleler de kaleme al›nm›flt›r. göçlerin sosyo-ekonomik ve teknik nedenlerden kaynakland›¤› vurgulanm›flt›r. çevre sorunlar›n› konu alan. daha sonraki dönemlerde geliflecek olan baz› sosyoloji disiplinlerine bafllang›ç çal›flmalar› olarak görmek mümkündür. O y›llarda özellikle Bulgaristan’dan ve Yugoslavya’dan Türkiye’ye do¤ru akan yo¤un d›fl göçler. Bu ilke yüzlerce y›ld›r Anadolu’da da ifllemifltir. alanlar›n›n girifl çal›flmalar›. Ekonomik nedenler baflta olmakla birlikte ekonomi d›fl› faktörler de göçe yol açmaktad›r. Bu dönemde. e¤itim ve sa¤l›k olanaklar›ndan daha fazla yararlanmakt›r. orta s›n›flar›n güçlenmesine. bir yandan flehirlerin büyümesine. kentte bir süre ifl bulup çal›flt›ktan ve kente belli bir uyum sa¤lad›ktan sonra ailesini yan›na almaktad›r. Bu faktörler. sosyolojinin birçok alan›na iliflkin kitap ve makaleler de kaleme al›nm›flt›r. 1950’li y›llarda. 1950-1960 döneminde sosyologlar göç konusunda da araflt›rmalar yapm›fllard›r. e¤itim ve sa¤l›k olanaklar›ndan daha fazla yararlanmakt›r. Bunun sosyolojik aç›dan çeflitli nedenleri bulunmaktad›r. çevre sorunlar›n› konu alan. Yine sosyologlara göre. ya mevsimlik emek gücü fleklinde baflka illere çal›flmaya gitmekte ya da erkek. bölgeler aras› zihniyet farkl›l›klar›n› azaltarak modernleflmeye yard›mc› olmaktad›r. Türkiye’de ekonomik nedenle insanlar›n yo¤un flekilde göç etmeye bafllamalar›. Türkiye’den baflka ülkelere ve özellikle ‹srail’e yönelik göçler ve yine ülkenin çeflitli bölgeleri aras›nda sosyo-ekonomik nedenlerle yaflanan iç göçler ve bu göçlerin yaratt›¤› çeflitli toplumsal sorunlar bu araflt›rmalar›n bafll›ca nedenleri aras›ndad›r. Tarihin her döneminde çeflitli nedenlerle insanlar›n yaflad›klar› yerden bir baflka bölgeye göç ettikleri görülmüfltür. Göçlerin ticaretin geliflmesine. 2010: 153-154). 1950’li y›llarda. di¤er yandan flehirlerde yeni sorunlar›n ortaya ç›k- Sosyologlara göre bu göçler geleneksel örf ve adetlerin etkisinin k›r›lmas›na yard›m etmekte. sinema ve yaz›l› bas›n›n toplumsal de¤iflme üzerindeki etkilerine dikkat çekmifltir (Kaçmazo¤lu. özellikle tar›ma traktörün girmesine ba¤l› olarak görülmeye bafllan›r. Ünite . özellikle ekonomik olarak az geliflmifl bölgelerden endüstri ve tar›m alanlar›n›n yo¤un oldu¤u bölgelere do¤ru ifl aramak için bir nüfus ak›m› yaflanmaya bafllanm›flt›r. Göçler. “‹nsan Ekolojisinin Geliflmesi ve Problemleri”ni gösterebiliriz. öncü araflt›rmalar olarak göstermek mümkündür. Yine bu dönemde sanat. gelenek-görenek ve sert zihniyetlerin yumuflamas›na. ticaret. tar›ma traktörün de girmesiyle. Bu faktörler. ticaret. iyi yaflam koflullar›na sahip olmak. millileflme kapsam›nda ele al›p ülkenin gelece¤i aç›s›ndan olumlu flekilde bir geliflme olarak de¤erlendirmifllerdir. ‹ç göçlerle ilgili olarak yap›lan çal›flmalarda. Sosyologlara göre bu göçler geleneksel örf ve adetlerin etkisinin k›r›lmas›na yard›m etmekte.

Bu köylerde nüfus azalmas› de¤il. Traktörün bu köylere girmesiyle topraks›z köylüler aç›kta kalmakta ve sonuçta köyden kente bir nüDÜfiÜ NEL‹M fus hareketi bafllamaktad›r.108 Türkiye’de Sosyoloji SIRA S‹ZDE DÜfiÜNEL‹M S O R U mas›na neden olmaktad›r. bölgenin ekonomik durumu iyileflmekte ve göç önemli bir sorun olmamaktad›r. ‹brahim. ancak göçlerin genellikle köylerden flehirlere do¤ru ve bunlar›n da sadece ifl aramak için yap›lan e¤reti göçler olmad›¤›n› belirtir.F Yay›nlar›. sosyal hayatta hareketlenme ve ifl olanaklar›n›n geniflleSIRA S‹ZDE ortaya ç›kt›¤›n› belirtir. köyden kentte göçü S O R U art›ran nedenler aras›ndad›r (Tanyol. uyumsuzluklar fleklinde özetlemek mümkündür (Kaçmazo¤lu. Karfl›laflt›rmal› Bir ToplumD ‹ (1969). Dönemin sosyologlar›ndan Cahit Tanyol ise baz› köylere traktörün girmesiyle. Ona göre. tren bir bölgenin içinden geçiyorsa. 1959: 205-213). Efendi ve a¤a köylerinde ise durum tam tersidir. SIRA S‹ZDE D‹KKAT SIRA S‹ZDE AMAÇLARIMIZ AMAÇLARIMIZ K ‹ T A P K ‹ T A P TELEV‹ZYON TELEV‹ZYON ‹NTERNET ‹NTERNET . Ancak tren bölgenin yak›nlar›ndan geçiyorsa göç oran› artmaktad›r (Ülken.Ü. endüstrinin geliflmesi iflçi ihtiyac›n› art›rd›¤› için bu nüfus hareketleri bir bak›ma zorunludur. Ankara: A.B. bekâr han odalar›n›n varl›¤›. inflaat alanlar›n›n genifllemesi de. 2010: 148-151). Yirmi Befl Y›l Sonra Hasano¤lan Köyü. Ankara gibi siyasal merkezlerin de ifl göçlerine neden oldu¤unu. Bu sorunlar› gecekondulaflma. e¤itim alan›nda görülen aksakl›klar.S. Ülken’e göre. KKAT bilimsel Araflt›rma. Hilmi Ziya Ülken. bu köylerde zenginleflme. Yetersiz toprak ve topraks›zl›¤›n yan›nda flehirlerin çekici ifl olanaklar› sunmas›. armesi gibi durumlar›n t›fl› gözlenir. Yasa. 1953: 4-5).

köy sosyolojisi ve toplumsal de¤iflmedir. Bu dönemde Türk sosyolojisinin çal›flma alan›n› birinci derecede kültür de¤iflmeleri. köylerdeki de¤iflme h›zlar›n›. 1950’lerde bir gerileme yaflam›flt›r. 1950’lerin siyasal atmosferi liberalizmi merkeze ald›¤› için. sosyologlar demokrasi ve liberalizm ad›na orta s›n›flar›n varl›¤›na iliflkin çal›flmalar› önemsemifllerdir. dil ve iletiflim alanlar›nda birçok çal›flma yapm›fl ve bu çal›flmalar› ile Türk sosyolojisinin alt dallar›n›n geliflmesine katk› sa¤lam›fllard›r. evlenme biçimlerini incelemifllerdir. 1950’lerde h›zl› bir Bat›l›laflma ve “küçük Amerika” olma hayalleri ile birlikte Anglo-Saksonlar›n bireyci yap›lar›n›n övgüsüne dayal› Science Sociale ekolünün görüfllerini benimsemeye yönelmifltir. Antropologlar aras›nda özellikle Nermin Erdentu¤’un çal›flmalar› önemlidir. sosyoloji ad›na genel bir bilgi birikimine. O¤uz Ar›. Bu ba¤lamda. köy ö¤retmeni yetifl- A M A Ç 3 A M A Ç 4 A M A Ç 2 . dil. Bat› tipi bir burjuva toplum biçimi oluflturmak ad›na sosyologlar da yo¤un bir çaba harcam›fllar. 1950’lerdeki Türk sosyolojinin önemli tart›flma alanlar›ndan biri de kamucu yap›dan bireyci yap›ya geçme konusudur. Toplumun istenilen yönde ilerlemesi ve Türkiye’nin uygar ülkeler düzeyine ç›kmas› için e¤itimde bilimsel zihniyetin önemine dikkat çeken sosyologlar. Selahattin Demirkan. Sosyoloji çal›flmalar›. farkl› bak›fl aç›lar›na sahip olma konusunda. Dönemin zihniyetini ve sosyologlar›n tutumunu göstermesi aç›s›ndan Hilmi Ziya Ülken’in Tarihi Maddecili¤e Reddiye adl› eseri bu konuda önemli bir göstergedir. milliyetçilik. ç›kar›ma izin verecek derinli¤e ulaflmam›flt›r. 1950-1960 döneminde sosyologlar birçok sosyoloji alan›nda araflt›rma yapm›flt›r. yaflam biçimlerini. ö¤retmen yetifltirme politikalar›. toplumsal de¤iflme. 1950-1960 döneminde. Dolay›s›yla. Ankara ekolünün tasfiyesiyle sosyoloji alan›nda sadece ‹stanbul ekolü ve Ankara ekolü sosyologlar›n›n yerine istihdam edilen. fakat sosyoloji ad›na iddias›z sosyologlar›n alanda yer almas› bu sonucu do¤urmufltur. Bat›l›laflma ve toplumsal de¤iflme konular›n›. Ancak pek çok çal›flma yüzeysel düzeyde kalm›fl.5. onlar›n yaflam›nda oluflan kültürel dönüflümleri. iletiflim. Konjonktüre uygun olarak. Bat›’l› toplumlara benzemeyi esas almaktad›r. örf ve adetleri. sanayileflme. 1950-1960 döneminde sosyologlar e¤itim. Dönemin neredeyse tüm sosyologlar› köyü merkeze alarak. sosyologlar kültür de¤iflmeleri ve sosyal de¤iflmeyi Bat›l›laflma fleklinde formüle etmifllerdir. göç.1950-1960 Döneminde Türk Sosyolojisi 109 Özet A M A Ç 1 1950-1960 döneminin sosyolojik araflt›rmalar›n› özetleyebilmek. komünizm. Köy sosyolojisi alan›nda yap›lan belli bafll› çal›flmalar› s›ralayabilmek. sosyalizme karfl› yürütülen yay›nlar sosyologlar› da etkilemifl ve sosyologlar da kamuoyu ile benzer bir tav›r sergilemifltir. kasaba monografyas› ve köy ailesi monografyas› yapm›flt›r. 1950’lerin en gözde konular›. folklor çal›flmalar› izlemifltir. Bat›l›laflma ve köy sosyolojisi gibi konular› oluflturmufltur. baz› konular ancak girifl düzeyinde veya daha alt düzeyde ele al›nm›flt›r. 1940’lara göre. e¤itim. Cahit Tanyol baflka olmak üzere pek çok sosyolog köy araflt›rmas›. ekonomi. E¤itim. Ünite . orta s›n›flar›n gelifltirilmesi için neler yap›labilece¤ini belirlemeye çal›flm›fllard›r. 1950’lerde sola. örf ve adetler. Kültür ve toplumsal de¤iflme anlay›fllar›n› tan›mlayabilmek. flehirleflme. daha çok e¤itimde ortaya ç›kan genel aksakl›klar. Türkiye’de sosyoloji. Hilmi Ziya Ülken. Dolay›s›yla sola ve sosyalizme kapal› olan toplumsal de¤iflme anlay›fl›. 1940’ larda iki büyük sosyoloji ekolünden biri olan Ankara ekolünün 1948’de tasfiye edilmesidir. Bu isimler d›fl›nda ‹brahim Yasa. Bu sosyologlar d›fl›nda yabanc› sosyologlar›n da k›rsal araflt›rmalar yapm›fllard›r. Mümtaz Turhan ayn› zamanda sosyal psikologdur. onlarca köy sosyoloji çal›flmas› yap›lm›fl ve bu alana antropologlar da katk› sunmufllard›r. Bu ba¤lamda. Bu çerçevede baz› konular derinlemesine ve genifl bir biçimde incelenirken. ekonomi-politik. Science Sociale ekolü. Köy. sosyal siyaset. iletiflim alanlar›nda yap›lan çal›flmalar› de¤erlendirebilmek. din-politika iliflkileri. Bunun temel nedeni.

1950’lerde toplumsal sorunlar› alan araflt›rmalar› ve tecrübi sosyolojinin teknikleriyle çözme. dilin fonksiyonlar›. Bu do¤rultuda. göçe maruz kalan çocuklar›n karfl›laflt›klar› sorunlar ve benzeri konular üzerinde durmufllard›r. Cahit Tanyol. Türkiye’nin 1950’den itibaren ekonomi politikas› dönemin siyasal iktidar› taraf›ndan devletçilikten liberalizme kayd›r›lm›flt›r. Bu siyasal karar baz› sosyologlar›n çal›flmalar›n› da etkilemifl ve liberalizmin yararlar› yönünde görüfller yaz›lm›flt›r. K›saca. Hilmi Ziya Ülken. baz› sosyologlar da ülkenin ekonomik istikrar› için orta s›n›flar. 1950’li y›llar boyunca sosyologlar›n Türkçenin sadelefltirilmesinin yarar ve zararlar›. . Türkiye’de sosyologlar›n ve sosyolojinin temel eksenini oluflturmufltur. Ziyaeddin Fahri F›nd›ko¤lu. dilin iletiflim aç›s›ndan önemi gibi konular üzerinde sosyolojik tart›flmalar yürüttükleri görülür. Cavit Orhan Tütengil gibi sosyologlar iç ve d›fl göçler üzerine çal›flmalar yürütmüfllerdir. sosyal siyaset ve kooperatif konular›nda araflt›rmalar yapm›fllard›r A M A Ç 5 Artan göçlerin nedenlerini özetleyebilmek. liberal ekonomik politikalar iç göçlerin nedenleri aras›nda gösterilebilir. kamucu yap›dan bireyci yap›ya geçme istemi. binlerce insan›n Türkiye’ye göç etmesine neden olmufltur. Tar›mda makineleflme. Amiran Kurtkan. sosyal ve siyasal yap›daki de¤iflmelere ba¤l› olarak Türkiye’de iç ve d›fl göçler yo¤unlaflm›flt›r. 1950’li y›llarda ekonomi. karayollar›n›n geliflmesi. Yine 1950’lerin bafllar›nda Bulgaristan’›n Türklere karfl› yürüttü¤ü bask› politikalar›. Dolay›s›yla dönemin sosyologlar›ndan O¤uz Ar› baflta olmak üzere. dil devriminin amac›na olafl›p ulaflmad›¤›.110 Türkiye’de Sosyoloji tirme sorunu.

Bireylerin kültürel geliflimini sa¤lamak b. Sosyolojizm b. Lütfi Eriflçi e. Ekonomi d. Science Sociale e. Güvenlik b.1950-1960 Döneminde Türk Sosyolojisi 111 Kendimizi S›nayal›m 1. Mümtaz Turhan d. Bilimsel düflünce ve geliflmeleri duyurmak c. Özel ders vermek b. E¤itim 8. Suriye c. Köylerdeki maddi yap›y› ortaya ç›karmak b. Marksizm d. Üreticilerin ne üretece¤ine karar vermek b. O¤uz Ar› 3. Ziyaeddin Fahri F›nd›ko¤lu b. Ziyaeddin Fahri F›nd›ko¤lu e. Tahir Ça¤atay c. Sosyo-Psikolojizm . E¤lence e. Bireylerin yeteneklerini keflfetmelerine yard›mc› olmak e. Köy üretim biçimi konusunda bilgi sahibi olmak d. A¤a. Sosyologlara göre afla¤›dakilerden hangisi e¤itimin temel ifllevlerinden biri de¤ildir? a. Bireyleri gelece¤e haz›rlamak 6. Çevresinin sorunlar›yla ilgilenmek d. Tüketiciyi teflvik etmek e. Turhan Yörükan d. kültürel ve teknik bilgi vermek d. ‹brahim Yasa d. halk köyleri ayr›m›n› yapan sosyolog kimdir? a. 2. Cahit Tanyol b. 1950’li y›llarda sosyologlar›n araflt›rma teknikleri aç›s›ndan öne ç›kard›klar› sosyoloji ekolü afla¤›dakilerden hangisidir? a. Ayda Yörükan e. Köy aile yap›s›n› ö¤renmek c. Küçük üreticilerin ürünlerini daha iyi de¤erlendirmeleri ad›na iflbirli¤i yapmalar›n› sa¤lamak 7. Hilmi Ziya Ülken c. Ünite . Nurettin fiazi Kösemihal b. Köylerdeki toplumsal de¤iflmeyi etkileyen faktörleri incelemek e. Sa¤l›k c. Kooperatifçili¤in genel amac› nedir? a. 1950’lerde “dil sosyolojisi” yapmaya çal›flan sosyolog kimdir? a. Nurettin fiazi Kösemihal c. Teknik bulufl ve ilerlemeleri duyurmak e. Mümtaz Turhan 10. E¤itim sosyologlar›na göre afla¤›dakilerden hangisi ö¤retmenin görevlerinden biri de¤ildir? a. Yunanistan b. Ürünün iyi depolanmas›n› sa¤lamak d. Bulgaristan d. “Hasano¤lan Köyü’nün ‹çtimai-‹ktisadi Yap›s›” adl› çal›flma hangi sosyolo¤a aittir? a. Yap›salc›l›k c. Bireylere tarihsel. 1950’li y›llarda Türkiye’nin yo¤un flekilde göç ald›¤› ülke hangisidir? a. 1950’lerde köy sosyolojisine önem verilmesinin en önemli nedeni nedir? a. ‹brahim Yasa 5. efendi. ‹ran 9. Yurt ve dünya olaylar›n› yak›ndan izlemek 4. Ürüne pazar bulmak c. 1950’li y›llarda meydana gelen göç hareketlerinin en önemli nedeni afla¤›dakilerden hangisidir? a. Baflka ülkelerin e¤itim sistemlerini empoze etmek c.5. Köylerden folklorik bilgiler derlemek. Yugoslavya e.

. Bu suretle o memlekette yap›lacak s›hhi. hatta onunla temas› olan bütün vilayetlerin mono¤rafik anketlerine sahip olmal›d›r. Mesela baz› vilayetlerde okul say›s›n› art›rmak. Selim ve hatta II. ‹stanbul.. II.. Fakülteler Matbaas›. kendi vatan›m›z›n hususî flartlar›n›n do¤urdu¤u öyle bir tak›m vas›flar vard›r ki bunlar› incelemeden umumi kaidelerin tatbikine girilemez. Güney’deki Adana veya Antalya’da.. Biz. Binaenaleyh orduyu ›slah etmek veya garp tekni¤ine göre yeni bir ordu meydana getirmekle meselenin halledilebilece¤ine kanidirler.. or- . bu okullarda ifl ve teknik özelliklerini göz önüne almak istiyen bir e¤itim hareketi bunun için önceden o vilayetlerin. o genifl faaliyet dahilinde meydana gelmifl bütün içtimai müessese ve hadiseler için de do¤rudur. Direktör ve arfliv memurunun yaln›zca idari vas›flar› olmay›p ayn› zamanda sosyolojik araflt›rma yapabilecek tarzda yetiflmifl olmas› laz›md›r. orduda düzenin bozulmas›nda ve garb›n üstünlü¤ünü de askerlerinin iyi yetifltirilmifl olmas›nda bulurlar. pedagojik veya ahlaki herhangi bir reformun yolu ayd›nlanm›fl demektir. O zaman klinik teflhisi tam olan bir hekim gibi emniyetle nas›l bir yol tutulaca¤›na. yukar›da da iflaret etti¤imiz gibi sadece en mühim hususiyetlerini belirtmeye çal›flaca¤›z. Kuzey-Bat›’daki Marmara havzas›n›n merkezi olarak ‹stanbul’da olabilir. Mamafih bu iddia. muayyen bir tarihi oluflun çerçevesi içinde tamamlanm›fl olan hâdiselerin izah› için bu nevi münasebetlerin tahlili zaruridir.. Kuzey’deki Samsun’da.. mücedditleri Avrupa karfl›s›ndaki ma¤lûbiyetin sebeplerini. I.. hatta mümkünse bafllang›ca kadar gitmenin faydas› vard›r. kendi cemiyetimizin tarihinin. (.. Bu bak›mdan garpl›laflman›n kadrosu içinde. Di¤er yenilik teflebbüsleri. bu gayeye müteveccih gayretleri kuvvetlendirmek için yap›lm›flt›r. Bu mono¤rafileri köy ö¤retmenleri.” Kaynak: Hilmi Ziya Ülken (1954). Nas›l bir e¤itim sistemi tutulmas›. bu flümullü hareketin mahiyetini.112 Türkiye’de Sosyoloji Okuma Parças› 1 “Memleketimiz içtimai meselelerinin etrafl› olarak ele al›nabilmesi ve milli kültür malzemesinin toplanmas› için yüksek Bakanl›¤›n›za ba¤l› bir içtimai araflt›rmalar Bürosu veya Enstitüsünün kurulmas›na büyük ve âcil bir ihtiyaç oldu¤u kanaatiyle. (. Mahmut zaman›ndaki ›slahat›n esas gayesi budur. Sosyoloji Dergisi. Mustafa. bütün gayretlerin. Mahmut.) Milli idealler ve dünyan›n medeni gidifli bize baz› genel kaideler verse de. ilâh. bütün incelikleriyle karar verebilir. Say›: 9.) Bakanl›k taraf›ndan kurulacak olan bir içtimaî araflt›rma bürosu ilmi büyük bir de¤eri olacak bütün Üniversite çal›flmalar› için kaynak ve temel vazifesini görebilecektir. Her defas›nda yeniden bafllamak üzere. Köylerde yap›lacak mono¤rafik anketler aile anketlerine dayanacak ve her köy mono¤rafisi bunlar›n terkibinden do¤acakt›r. Kaideler milli hayat›n fleklini verse de. yapabilir. Garpl›laflma hareketinin birçoklar›m›z›n zannetti¤in hilaf›na .. tâli bir içtimai hadise halinde teflekküle bafllay›p onun geliflmesine tabi olan maarifimizi. ordunun kifayetsizli¤inde. “Milli E¤itim Bakanl›¤› Yüksek Makam›na”. fiubelerden Do¤u’daki mesela Diyarbak›r ve Erzurum’da.. (.iki. Okuma Parças› 2 “Ferdî veya münferit vak’alar›n izah›nda oldu¤u gibi içtimai hadileserin izah›nda da flümullü münasebetlere. Bu iki as›rl›k faaliyetin ilk yar›s›nda. hep bu mevzu etraf›nda toplanm›fl. ordunun ›slah› hususunda topland›¤› görülür: O zaman›n adamlar›. (. (. hususiyetini kavramadan anlamak mümkün de¤ildir..) E¤er bir memleketin içtimai monografisi yap›lm›fl ise. III. bu husustaki düflüncelerimin arz›na cesaret ediyorum. Hele kurulufl ve flekillenmelerinin. Bat›’daki. garpl›laflma hareketinin a¤›rl›k noktas›n› ordu teflkil etmektedir. hangi sa¤l›k veya ahlâk reformlar›n›n yap›lmas› lâz›m geldi¤i düflünüldü¤ü zaman bu tarzda araflt›rmalara ihtiyaç kuvvetle kendini gösterecektir. iki buçuk as›rl›k gibi uzun bir tarihi vard›r Bu itibarla onun burada etrafl›ca bir tahlilini yapmam›z mümkün de¤ildir. Fabrikalar. hangi ekonomi metodlar›n›n tatbik edilmesi. bu flekli dolduracak muhteva ancak memleketin haline ve tarihine ait vas›flar›n iyice bilinmesi ile elde edilebilir. ‹zmir’de.) Memleketimize ait araflt›rmalarda merkez ödevini görece¤i tahmin etti¤im ve bütün içtimai meselelerimize ayd›nl›k ve malzeme verebilecek olan bu tarzda bir araflt›rma bürosunun hiçbir özel teflebbüs taraf›ndan baflar›lam›yaca¤›n› ve yaln›zca resmi makamlar taraf›ndan kurulabilece¤i kanaatindeyim. ilk ö¤retim müfettiflleri. Abdülhamit.) ‹çtimai araflt›rma bürosunun memleketin muhtelif cihetlerinde befl flube merkezi ve Ankara’da Milli E¤itim Bakanl›¤›na ba¤l› bir merkezi olmal›d›r.. I.. hükûmet hekimleri ve sa¤l›k memurlar›. o memleket hakk›nda içtimai bir teflhis koymak mümkün olur.

malzeme ve mühimmat temin etmek. a 10. ne de beklenilen ak›bete düflmekten kurtulmufltur. Fakat facia bununla da bitmez. Vakit vakit ortaya ç›kan ihtilallerin. garb›n tazyiki alt›nda. Selim döneminden beri Türkiye’nin gündeminde olmufltur. devletin bünyesini de¤ifltirmek. as›rlar süren ümit ve umman›n beklenilen neticeyi vermeyiflinin cemiyet. Böylece Osmanl› ‹mparatorlu¤u. Bu kaynaklar aras›nda aras›nda özellikle Tar›k Zafer Tunaya’n›n Türkiye’nin Siyasi Hayat›nda Bat›l›laflma Hareketleri ile Mümtaz Turhan’›n Garpl›laflman›n Neresindeyiz? bafll›kl› eserlerini okuman›z önerilir. Bu arada teflebbüs edilen di¤er her nevi yenilik ve ›slahat›n tali bir ehemmiyet ve k›ymeti vard›r. e 7. Avrupa devletlerinin yap›s›na benzetilmekte ve bilhassa hür ve meflrutî bir rejim kurmakta görülür. Mahmut devrinde kazan›r. b 6. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Siyaset ve Ekonomi” konusunu yeniden gözden geçiriniz. b 3. Bu uzun tarihsel süreç ülkemizde çeflitli flekillerde ifade edilmifltir. Yan›t›n›z yanl›fl ise “E¤itim Sosyolojisi” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Garpl›laflman›n Neresindeyiz?. Bunlar aras›nda en yayg›n kullan›lan› Bat›l›laflma terimi olsa da asrileflme. ça¤dafllaflma terimleri de ayn› süreci ifade etmek üzere kullan›lm›flt›r. e 5. gayesini iyi tayin edemedi¤i bir garpl›laflma u¤runa yapt›¤› iki as›rl›k bir mücadeleden parçalanm›fl. Tanzimat..1950-1960 Döneminde Türk Sosyolojisi 113 Kendimizi S›nayal›m Yan›t Anahtar› duya kumafl. Daha önce Kara Avrupa’s› bilim anlay›fl› 1950’lerden itibaren yerini Anglo-Sakson bilim anlay›fl›na b›rakm›flt›r. Bu itibarla ‹kinci Meflrutiyet devri de bu gayenin iflas›n› ilan eder. onun teflkilat›n›n. c 8. bilhassa Türk okur yazar› üzerine yapt›¤› içtimai ve ruhi tesirleri de hesaba katmak icab eder. hiçbir plan veya prensibe tâbi de¤ildir. bazen tamamile silip süpürdü¤ü bu sözde garpl›laflma hareketi. Bu konuda özellikle Osmanl› tarihinin son dönemini ele alan kitaplar ile Cumhuriyet tarihiyle ilgili kitaplarda bol miktarda bilgiye ulaflmak mümkündür. Bundan sonraki üç çeyrek as›r da bu gayeyi tahakkuk ettirmek için yap›lan mücadelelerle geçer. Yan›t›n›z yanl›fl ise “1950’li Y›llarda Sosyolojide Etkili Olan Ekoller. Yan›t›n›z yanl›fl ise “1950’li Y›llarda Sosyolojide Etkili Olan Ekoller. Onun için gayesiz ve hedefsizdir. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Göç Sosyolojisi” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Ne umdu¤unu elde edebilmifl.” Kaynak: Mümtaz Turhan (1972). Nihayet 1908 ink›labile bu gaye tahakkuk ederse de imparatorluk da çöker.. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Göç Sosyolojisi” konusunu yeniden gözden geçiriniz. d Yan›t›n›z yanl›fl ise “Köy Sosyolojisi” ve Kültür De¤iflmeleri ve Bat›l›laflma” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Bu devirde Avrupa’ya baflka bir cepheden yaklaflma istenir. As›l gaye. ‹stanbul: Ya¤mur Yay›nlar›. ona karfl› aç›lan bir ölme veya yaflama mücadelesi ile birlikte yürüdünü. 2. Garpl›laflma hareketi gayesini de¤ifltirmifltir... modernleflme. Bundan baflka garpl›laflma cehdinin. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Dil Sosyolojisi Kapsam›nda Yap›lan Çal›flmalar” konusunu yeniden gözden geçiriniz. yorgun. ‹mparatorlu¤un kurtuluflunun çaresi bu defa da. III. mektepler ordunun ihtiyac› olan elemanlar› yetifltirmek maksadile aç›l›r. Garpl›laflma. bilim anlay›fl›n› da de¤ifltirmifltir. bu bir as›rl›k garpl›laflma harekindeki gayenin iflas›n› ilan eder. Sosyologlar ve Eserleri” konusunu yeniden gözden geçiriniz. içtimai bünyesinin de¤ifltirilmesinde. irtica ve aksülamellerin h›rpalad›¤›. binaenaleyh bir çok menfi tesirler ve müsait olm›yan flartlar› da ihtiva etti¤ini göz önünde tutmak laz›md›r. S›ra Sizde 2 1950’lerde Türkiye ile Amerika aras›ndaki iliflkilerin h›zla geliflmesi. nihayet zaferini II. Bilim an- . Yan›t›n›z yanl›fl ise “Köy Sosyolojisi” konusunu yeniden gözden geçiriniz. c 9. hürriyet rejimini tesis etmektir.5. fakat beklenilen neticeyi elde edemeden. d S›ra Sizde Yan›t Anahtar› S›ra Sizde 1 Bat›l›laflma. Ünite . Sosyologlar ve Eserleri” konusunu yeniden gözden geçiriniz. bitkin ve hayal inkisarile ç›kar. a 4... 1. bu muvaffakiyetsizli¤in. Yan›t›n›z yanl›fl ise “E¤itim Sosyolojisi” konusunu yeniden gözden geçiriniz.

Ziyaeddin Fahri F›nd›ko¤lu. kent. Turhan. Bayram Kaçmazo¤lu. Ankara Üniversitesi ‹lahiyat Fakültesi Dergisi. köyden kente do¤ru bafllayan ekonomi içerikli göçler kentlerde de farkl› sorunlara neden olmufltur. May›s 1953. “Bir E¤itim Sistemi Aran›yor”. Fakülteler Matbaas›. F›nd›ko¤lu. “Ana Dertler”. . demokrasi. Ülken. Temmuz-Eylül 1951. (1951). Bu tarihsel de¤iflim Türkiye’de birçok tart›flmay› da beraberinde getirmifltir. Temmuz 1951. çeflitli ülkelerin bilim anlay›fllar›n›n Türkiye’ye etkileri için. 1950’de yap›lan serbest. Türk Sosyologlar› ve Eserleri I ve II (Editörler: Ertan E¤ribel ve Ufuk Özcan). (1954). Cilt: II. O. Say›: 51. A. A¤ustos-Eylül 1958. ‹stanbul: Sosyoloji Dünyas›. Türk Sosyoloji Tarihi Üzerine Elefltiriler. köyün ekonomik durumu ve köylünün geçim kaynaklar›. O. seçmenin nitelikleri. Türkiye’nin demografik özellikleri. C. B. halk›n siyasal gücü. de¤iflmeye yönelik tutumlar›. B. (1987). e¤itim ve üniversite tarihleriyle ilgili kaynaklardan bilgi edinmek için kütüphanelere ve internet kaynaklar›na müracaat etmekte yarar bulunmaktad›r. Say›: 145. H. “Milli E¤itim Bakanl›¤› Yüksek Makam›na”. H. laiklik gibi pek çok yeni tart›flma konusu gündemde yerini alm›flt›r. hukuksal aç›lardan de¤erlendirildi¤i tart›flmalar fleklinde gündemde önemli bir yer edinmifltir. Ülken. Cilt:8. ‹stanbul: Birey Yay›nlar›. H. Z. Maarifimizin Ana Davalar› ve Baz› Hal Çareleri. M. Z. Turhan. Özellikle köy. Sosyal Psikolojik Aç›dan Bir Tetkik. Tütengil. Osmanl›’daki e¤itim anlay›fl›. “Türk Kültürünün Kaynaklar›na ‹nmek Ne Demektir?”. Kültür De¤iflmeleri. Ça¤atay Özdemir). gelenek ve görenekleri sosyoloji ad›na önem kazanm›flt›r. Tütengil. Yine ayn› y›llarda tar›ma traktörün girmesiyle. yüzy›lda çeflitlenmesi. üniversite reformu. Turhan. sosyolojinin temel araflt›rma konusu olmas›na yol açm›flt›r. Say›: 9. ‹stanbul. Turhan. hukukçular›n öne ç›kt›¤›. (1951). Demokrat Parti Dönemi Toplumsal Tart›flmalar›. “Köyden fiehre Göç”. “Türkiye’de Bat›l›laflma Hareketi”. S›ra Sizde 3 1950-1960 döneminde Türkiye nüfusunun yüzde yetmiflinden fazlas› köylerde yaflamaktad›r. Kaçmazo¤lu. köyün sorunlar›. ‹stanbul Matbaas›. M. H. O nedenle köy konusu. Ülken. Tanyol. Say›: 1. Kurtkan. F. Say›: 73. “Ö¤retmenin Okul D›fl›ndaki Çal›flmalar›”. toplumsal yap›s› konusunda bilgi sahibi olmak hepimiz için bir zorunluluktur. Z. Bat› tipi okullar›n ve Darülfünun’un kuruluflu.114 Türkiye’de Sosyoloji Yararlan›lan ve Baflvurulabilecek Kaynaklar lay›fl›ndaki bu zihniyet de¤iflimi sosyolojiyi de yak›ndan etkilemifltir. (2010). ‹fl ve Düflünce Mecmuas›. M. C. Turhan. Ülken. “Dil Meselesinde Hakikat”. Tüm bunlar 1940’larda bafllayan köy araflt›rmalar›n›n 1950’lerde de artarak devam etmesine. (1998). S›ra Sizde 4 1950’li y›llar Türk siyasal yaflam›nda demokratik yönetim ad›na önemli geliflmelerin oldu¤u bir dönemdir. M. Say›: 204-205. ‹stanbul. Y›l: 1960. M. Bilgi Mecmuas›. (1951). Z. Bilgi Mecmuas›. H. tek dereceli ve aç›k say›m esas›na dayal› genel seçimle en çok oyu alan parti iktidara gelmifl. (1987). (1956). Say›: 13-14. Dünya ve Türkiye Dergisi. yani iktidar demokratik yollarla de¤iflmifltir. C. ‹stanbul: Kitabevi Yay›nlar›. ‹stanbul Dergisi. Say›: 1. ‹stanbul: Ya¤mur Yay›nlar›. Z. Türkiye’de geçerli olan yönetim biçimleri. May›s 1956. Tanyol. Türk Sosyolojisi Üzerine Araflt›rmalar. C. (1959). Buna ba¤l› olarak. ‹stanbul: Sosyoloji Dergisi. (1972). Nisan 1959. H. Gayret Dergisi. Bilgi Mecmuas›. Dönemin sosyolojini daha iyi ö¤renmek için flu kaynaklardan yararlanman›z önerilir: Türkiye’de Sosyoloji I ve II (Derleyen: M. Say›: 51-53. Türk Yurdu Mecmuas›. bu anlay›fl›n 19. M. üretim biçimleri. “En Büyük Davam›z”. de¤iflme anlay›fl›. ‹stanbul: Marmara Üniversitesi ‹lahiyat Fakültesi Vakf› Yay›nlar›. Say›: 240. (1961). (1955a). Kaçmazo¤lu. (1954). ‹stanbul: Sosyoloji Dergisi. “Hakiki Garpl›laflman›n Ameli fiartlar› III”. Ocak 1955. “Türkiye’de Köy Sosyolojisi”. “Traktör Giren 50 Köyde Nüfus Hareketlerinin ve ‹çtimai De¤iflmelerin Kontrolü”. Ancak bu konular sosyoloji araflt›rmalar›na çok yans›mam›fl. (1958). (1959). demokrasiye geçifl koflullar› ve bunun yaratt›¤› teorik tart›flmalar konusunda bilgi sahibi olmak her sosyoloji ö¤rencisi için gereklidir. (1955b). Say›: 17. Turhan. Garpl›laflman›n Neresindeyiz?. H. (1953).

.

Din sosyolojisini aç›klayabilecek. Toplumsal de¤iflme ve az geliflmifllik tart›flmalar›n› özetleyebilecek. OSMANLI VE TÜRK‹YE’N‹N TOPLUMSAL YAPISININ NEL‹⁄‹ TARTIfiMALARI. 1960-1980 döneminin önemli sosyoloji çal›flmalar›n› s›ralayabilecek. Anahtar Kavramlar Tarihsel sosyoloji Amerikan sosyolojisi Toplumsal yap› Toplumsal de¤iflme • • • • Sosyal s›n›f Din sosyolojisi Az geliflmifllik Gecekondu ‹çindekiler • 1960-1980 DÖNEM‹NDE TÜRK SOSYOLOJ‹S‹N‹N GENEL E⁄‹L‹MLER‹ • ASYA.6 Amaçlar›m›z • • • • TÜRK‹YE’DE SOSYOLOJ‹ Bu üniteyi tamamlad›ktan sonra. kad›n ve gençlik sosyolojisini aç›klayabileceksiniz. KADIN VE GENÇL‹K SOSYOLOJ‹S‹ Türkiye’de Sosyoloji 1960-1980 Döneminde Türkiye’de Sosyoloji . Aile. Köy sosyolojisi konusunda yap›lan çal›flmalar› özetleyebilecek. Kentleflme sosyolojisini aç›klayabilecek. S›n›f veya tabaka ölçütlerini de¤erlendirebilecek. TOPLUMSAL DE⁄‹fiME VE AZ GEL‹fiM‹fiL‹K • KÖY SOSYOLOJ‹S‹ • GECEKONDU VE KENT SOSYOLOJ‹S‹ • D‹N SOSYOLOJ‹S‹ • TOPLUMSAL TABAKALAfiMA VE S‹YASET SOSYOLOJ‹S‹ • A‹LE.

Göç. tüketim al›flkanl›klar›n›. anomi içerikli görüntüleri de yak›ndan etkilemifltir. . sanayileflme çal›flmalar›.1960-1980 Döneminde Türkiye’de Sosyoloji 1960-1980 dönemi uzun bir süreci kapsamaktad›r. Yine Türkiye’de ithal ikameci sanayileflme politikalar› ile küçük ve orta ölçekli sanayi kurulufllar›nda art›fllar görülür. Türkiye. 12 Mart 1971 tarihli askeri muht›rad›r. farkl› sosyoloji anlay›fllar›na sahip sosyologlar›n bu sosyoloji anlay›fllar› do¤rultusunda çal›flmalar yapmaya bafllamas›. Türkiye’den Avrupa ülkelerine de emek göçü bafllar. dolay›s›yla. Örne¤in 1960 öncesinde sosyalizmden söz edilmezken. 1960 sonras› pek çok sosyolojik çal›flma sosyalizm tart›flmalar›n› konu edinir. daha önceki dönemlerde görülmeyen pek çok sosyoloji disiplinine ait araflt›rmalar bu dönemde gerçeklefltirmifltir. 1960’lardan itibaren bir tüketim toplumu olma yolunda ilerler. aile yap›s›n›. Bunlar›n yan› s›ra. Türkiye’de ciddi bir sorun olarak ortaya ç›kar ve kentlere göç edenler. kentlerin yeni yüzü. Köyden kente ve yurtd›fl›na göç. s›n›fsal yap›n›n belli ölçüde de¤iflmesi. bir de muht›ran›n oldu¤u 1960-1980 dönemi siyasal atmosferinden sosyoloji çal›flmalar› da flu ya da bu flekilde etkilenir. birçok sosyologun bu bölümlerde istahdam edilmesi. 1960-1980 döneminin tam ortas›nda ciddi bir siyasal k›r›lma vard›r. 1960-1980 aras› dönemde Türkiye’nin toplumsal yap›s›nda önemli de¤iflmeler yaflan›r. gecekondulaflma sürecini bafllat›r. Dönem 27 May›s 1960 askeri darbesi ile bafllar ve 12 Eylül 1980 askeri darbesi ile sona erer. ülkemizde sosyolojiyi zenginleflmifl. 1960-1980 döneminin bafllang›c› ve bitifli de yine önemli siyasal k›r›lmalar› gösterir. Bu k›r›lma. Yine 1960’l› y›llarda Orta Do¤u Teknik Üniversitesi ve Hacettepe Üniversitesi’nde yeni sosyoloji bölümlerinin kurulmas›. Sadece köyden kentte de¤il. 1960-1980 aras›nda yaflanan tüm bu geliflmeler do¤al olarak sosyoloji çal›flmalar›n›n yönünü de etkilemifl ve sosyologlar sorun oluflturan konularda araflt›rmalar yapmaya yönelmifllerdir. ‹ki darbe aras›nda. Türkiye’de sosyoloji çal›flmalar›n› siyasal e¤ilimler ve k›r›lmalar önemli ölçüde etkiler ve belirler. de¤erleri. e¤itim olanaklar›n›n geliflmesi. Bu ba¤lamda.

tarihsel araflt›rmalar› merkeze alan sosyoloji e¤iliminin etkin olmaya bafllamas› 1960’lara rastlar. düzen ad›na ve düzen kapsam›nda topluma yön vermekS O R UAmerikan sosyoloji anlay›fl› için de geçerlidir. ikincisi de tarihsel araflt›rmalara a¤›rl›k veren sosyoloji anlay›fl›d›r. rol ve rol iliflkileri gibi konu ve kavramlara dayanarak sosyoloji yapar. SIRA S‹ZDE 1 SIRA S‹ZDE Türkiye’nin siyasal sistemi ve bu sistemi de¤ifltirmeye yönelik tar1960-1980 döneminde t›flmalardan haberdar m›s›n›z? DÜfiÜNEL‹M Pozitivist sosyolojinin 19. D‹KKAT SIRA S‹ZDE AMAÇLARIMIZ K ‹ T A P TELEV‹ZYON ‹NTERNET . toplumsal olaylar› tarihsel bak›fl aç›s›yla de¤erlendirme anlay›fl›na kay›fla neden olan temel faktör. tarihî maddecilik yaklafl›m›n› tarihsel sosyoloji anlay›fl› ile birlefltiren veya ba¤›ms›z bir tarihsel sosyoloji anlay›fl› benimseyen birçok sosyolog da Türkiye’nin tarihsel de¤iflim özelliklerini ortaya ç›karma çabas›nda olmufltur. 1960’lar›n mevcut uluslararas› koflullar› Türkiye ad›na baz› özgün çal›flmalar›n gerçekleflmesine de olanak haz›rlam›flt›r. sosyal determinizmi ve ampirizmi çal›flmalar›n›n merkezine yerlefltirmifller ve sosyolojiyi sadece Amerikan sosyolojisinin yaklafl›mlar›yla özlefltirmifllerdir. küçük D‹KKAT gruplar. Amerikan sosyolojisinin Türkiye’de egemen anlay›fl haline gelmesi. Ülkemizde Amerikan sosyolojisinin önde gelen temsilciS‹ZDE leri de ayn›SIRA anlay›flla. 1960-1980 döneminde Amerikan sosyolojisinin etkisinde kalan sosyologlar pozitivizmi. yap›sal-fonksiyonalizm ve etkileflimcilik yaklafl›mlar›. Amerikan sosyolojisine egemen olan yaklafl›mlar çerçevesinde küçük gruplar üzerinden sosyoloji yapma e¤ilimi. Di¤er yandan.118 Türkiye’de Sosyoloji 1960-1980 DÖNEM‹NDE TÜRK SOSYOLOJ‹S‹N‹N GENEL E⁄‹L‹MLER‹ AM AÇ 1 1960-1980 döneminin önemli sosyoloji çal›flmalar›n› s›ralayabilmek. toplumsal yap›. di¤er yandan Türkiye’nin tarihî özelliklerini araflt›ran ve ülkenin toplumsal-tarihsel yap›s›yla ilgili yeni yorumlara olanak veren çal›flmalar ortaya ç›kmaya bafllam›flt›r. toplumsal de¤iflme. tarihsel sosyoloji anlay›fl›n› esas alan. düzen içerisinde ilerleme. toplumsal sorunlar› önceden S O Rçözmek. Bu ba¤lamda. Di¤er yandan. tarihsel özellikleri ortaya ç›kararak mevcut durumu aflma yollar›n› göstermeye çal›flmaktad›rlar. Amerikan sosyotir. U belirleyip düzen ad›na ve düzen kapsam›nda topluma yön vermektir. Ayn› yaklafl›m lojisinin iki önemli ekolü. 1960’larda bir rötuflle az geliflmifllik eksenine bu sefer sosyologlar›m›z›n çal›flmalar› Türkiye’nin az geK kayd›r›lm›fl. toplumsal farkl›laflma. toplumsal sorunlar› önceden belirleyip çözmek. 1960’larda Türkiye’de birbirine tamamen z›t iki büyük sosyoloji anlay›fl› ortaya ç›km›flt›r: Bunlardan birincisi yap›sal-fonksiyonalist Amerikan sosyoloji anlay›fl›. 1950’lerin “neden Bat›c›laflamad›k?” söylemi. yüzy›ldaki temel varsay›m›. 1960’larda sosyologlar› daha çok alan araflt›rmalar› yapmaya yönlendirmifltir. Bu aç›dan Türkiye’de bir yandan Amerikan sosyolojisi etkin olurken ve rutin araflt›rmalar yürütürken. Evrensel ve deneysel bilim anlay›fl›n›n temel al›nd›¤› iddias› bu çal›flmalaAMAÇLARIMIZ r›n ana varsay›m›n› oluflturur. tabakalaflma. ‹ T A P liflmiflli¤ini kan›tlamaya dönmüfltür. yüzy›ldaki temel varsay›m›. küçük gruplar› temel alan uygulamal› araflt›rmalar›yla orta boy ve ard›ndan genel kuramlara ulaflmay› amaçlayan büyük boy araflt›rmalara yönelirler. 1969’da yay›nlad›¤› bir N T E R N E T Oya Sencer-Baydar flöyle aç›klamaktad›r: Türkiye’nin ekonokitapta bu ‹durumu DÜfiÜNEL‹M Pozitivist sosyolojinin 19. Bu dönemde Türk toplumuTELEV‹ZY ON nun ancak kendi tarihî özellikleri ile aç›klanabilece¤i görüflünde olan sosyologlar geri kalm›fll›¤›m›z› veri olarak kabul etmekte. o y›llarda Türkiye’nin dünyadaki konumundan duyulan rahats›zl›kt›r.

Tarihi maddeci yaklafl›mdan yararlanan tarihsel sosyoloji anlay›fl›n›n yan›nda yine bu dönemde Weberyan sosyoloji anlay›fl›n›n da kendisini göstermeye bafllad›¤›n› belirtmek gerekir. K›saca. TOPLUMSAL DE⁄‹fiME VE AZ GEL‹fiM‹fiL‹K A M A Ç Toplumsal de¤iflme ve az geliflmifllik tart›flmalar›n› özetleyebilmek. derinlemesine araflt›rmalara ve baz› kal›plar›n y›k›lmas›na yönelmifllerdir. tarihsel sosyoloji de egemen anlay›fl olmufltur. 2 Cumhuriyet döneminin ilk y›llar›nda rejimin esaslar›na iliflkin olarak yap›lan siyasal tart›flmalar. Bat› evrim çizgisi ile Türkiye aras›nda fark görmeyen grup. . flimdi hangi yap›da oldu¤umuzu ortaya koymak ve buradan hareketle 1960’lardan itibaren sosyologlar ve sosyal bilimciler eski Türk toplum yap›s›n› ve özellikle Osmanl› toplum yap›s›n› anlamaya ve aç›klamaya yönelik çal›flmalar yaparlar. Selçuklu ve Osmanl› toplumlar› üzerine yeni çal›flmalar yapmak gerekti¤i anlay›fl›ndad›rlar. 1960-1980 dönemi Türk sosyolojisinde yap›sal-fonksiyonalist ve etkileflimci Amerikan sosyoloji yaklafl›m› yan›nda. Bunlardan birincisi. bu evrim içinde sosyal ve s›n›fsal yap›n›n kazand›¤› biçimleri ortaya koymak gerekir. o tarihe kadar geçirdi¤i aflamalar› belirlemeye yönelirler. Yeni anlay›fl ise günün anlafl›lmas› için geçmiflin araflt›r›lmas›n› zorunlu görmektedir (Divitçio¤lu. Bu çal›flmalar›n temel amac›. bu anlay›fl› sorgulamaya de¤er bulmufllard›r. bu e¤ilimler üzerinden düzeni de¤ifltirme. Bu amaçla sosyologlar Asya.). Osmanl› toplumunun geçirdi¤i aflamalar› belirlemek. Ünite . Türkiye’yi uluslararas› ortamda hak etti¤i yere getirme tart›flmalar›na b›rak›r. ASYA. Bat›’ya ulaflma yollar›n› keflfedilmeye yönelik çal›flmalar yapma e¤ilimi içerisine girerler. Bu yeni yaklafl›ma göre. sosyologlar›n Türk toplum tarihi konusundaki genel e¤ilimlerini iki ana grupta toplamak mümkündür. Pek çok sosyolog ve ayd›n benimsedikleri modernleflme anlay›fl›yla. 1969a: 5-6).6. Bu genel anlay›fllar› kendi aralar›nda da alt gruplara ay›rmak mümkündür. Osmanl› ve Türkiye toplumunun özelliklerini incelemeye. Bu ba¤lamda. 1971: 10). s›n›f çeliflkilerini anlay›p aç›klayabilmek için Osmanl› toplum tarihinin evrimini. “okumufllar. ikincisi ise Türk toplumu ile Bat› toplumlar›n›n farkl› oldu¤u görüflünde olan grup. 1966. 1960’lardan itibaren yerini Türk toplumunun evrim aflamalar›n› belirleme. Türkiye’nin bugünkü toplum ve s›n›f yap›s›n›. 1960’lardan itibaren sosyologlar ve sosyal bilimciler eski Türk toplum yap›s›n› ve özellikle Osmanl› toplum yap›s›n› anlamaya ve aç›klamaya yönelik çal›flmalar yaparlar. s. OSMANLI VE TÜRK‹YE’N‹N TOPLUMSAL YAPISININ NEL‹⁄‹ TARTIfiMALARI. haz›r flema ve formüller varken tarihin örümcekli a¤lar›na bulanmaya lüzum görmüyorlard›” (Berkes. Bu sosyologlar bugünkü toplumu anlamak ve aç›klamak için Asya göçebe ve yerleflik toplumlar›.1960-1980 Döneminde Türkiye’de Sosyoloji 119 mik ve sosyal yap›s›nda son y›llarda gözlenen de¤iflmeler düflün yap›s›na da yeni görüfller kazand›rm›fl ve sosyologlar Bat› flema ve kal›plar› içinde düflünmek yerine. Uzun y›llar Bat› evrim çizgisine göre Osmanl›y› ve Türkiye’yi aç›klama anlay›fl› içerisinde olan sosyologlar›n bir k›sm› 1960’l› y›llarda Osmanl› ve Türkiye üzerine kaleme ald›klar› çal›flmalarda. Bu anlay›fl öncesinde. Uzun y›llar Bat› evrim çizgisi içinde düflünülen Türk toplumunu bu geliflmelerle art›k kendi yap›s› ve evrimi çerçevesinde yorumlama e¤ilimi öne ç›km›flt›r (Sencer-Baydar. 9. az geliflmifl olarak kabul ettikleri Türkiye’nin Bat›l› toplumlar›n geçti¤i aflamalardan bir an önce nas›l geçebilece¤i sorunsal› ile.

Bu son görüfl de yine üretim iliflkileri merkezli ve pozitivist anlay›fla dayal›d›r. b) Marksist sosyolojiden etkilenip toplumsal yap› özelliklerini haz›r bir kal›ba yerlefltirerek feodal. Tarihteki ve flimdiki durumumuzu tan›mlayabilirsek. Türkiye’nin Bat›’daki toplumsal aflamalardan geçerek sosyalizme ulaflmas›n›n olanaks›zl›¤›n› belirtmektedir. Sezer. ikinci e¤ilimi kendi içerisinde de yine ikiye ay›rmak mümkündür. Bugüne ve gelece¤e yön vermek için Osmanl›y› ve Osmanl› öncesi toplum yap›s›n› anlamak gerekir anlay›fl›nda olan sosyologlar. Asya göçebe toplumlar›n›n yap›s›n›n asla ATÜT’le ele al›namayaca¤›n› gösterirken. s›ra s›n›fl› bir Bat› modeli oluflturmaya gelmifltir anlay›fl›n› öne ç›kar›r. Bu görüfle göre. toplumlar benzer aflamalardan geçmektedirler. Osmanl›n›n son dönemi ve Türkiye’nin kurulufl y›llar› ile 1960’lara kadarki yap› aras›ndaki sürekliliklerin izlerini sürerler. ancak kendine özgü olmayan bir evrim çizgisinin flu ya da bu adla geçerli oldu¤unu öne süren görüfl. Bozk›r uygarl›klar›n› ATÜT modeli ile anlamaya olanak bulunmad›¤›n› belirten Sezer. feodal düzenden sonra Kemalizm ile birlikte burjuva devrimlerini gerçeklefltirdik. feodalizmin özelliklerini ve nerede. ATÜT toplum-devletlerinin nerelerde. “Türk Toplum Tarihi Tart›flmalar›” bafll›kl› makalesinde. tam bir kimlik birli¤inin oldu¤unu belirtir. topluma o anlay›fl do¤rultusunda yön verilmek istenecektir. toplumu tarihi yap›s› içerisinde tan›mlamaya yönelik çal›flmalar Osmanl›y›. Bat› merkezli pozitivist ve determinist sosyoloji anlay›fl›n›n bir yans›mas› olan bu ön kabule göre. Bat›l› bir düzene ulaflmak ad›na yolumuzu daha net bir flekilde belirleyip gelece¤i planlamak. eski Türkler ve özellikle Osmanl› toplumu. Birinci görüflten hareket edersek kendimize özgü bir sistem oluflturmam›z mümkündür. ne zaman geçerli oldu¤unu anlatarak. Osmanl› ile Türkiye aras›nda kopufl oldu¤u tezini zay›flat›r. 1970’lerde yapt›¤› çal›flmalarla Asya göçebe toplumlar›n›n ve Osmanl›n›n ATÜT. ATÜT’te oldu¤u gibi bir farkl›laflma de¤il. Osmanl› toplumu ile Türkiye aras›nda kurumsal ve toplumsal aç›dan devaml›l›k oldu¤u tezi öne ç›kar. ‹kinci görüflün ikinci aç›l›m› ise. Osmanl› toplumunun birikimlerini ve özelliklerini hesaba katmadan gelece¤e yönelik düzen aray›fllar›n›n baflar›l› olamayaca¤› anlay›fl›.120 Türkiye’de Sosyoloji Türkiye’yi daha iyi olanaklara sahip bir gelece¤e tafl›man›n yollar›n› aramakt›r. Bu anlay›fllardan hangisi kabul ediliyorsa. Bunlardan birincisi Osmanl›’n›n Bat› ile ayn› evrim çizgisine tabi oldu¤unu kabul eden görüfl ve Bat›’dan ayr›. Asya Tipi Üretim Tarz› veya pre-kapitalist üretim tarz› fleklinde tan›mlayan araflt›rmalar fleklinde ikiye ay›rmak mümkündür. ‹kinci görüflü esas al›rsak. 1979. ayr› bir kategori olarak ele al›nmas›n› gerektirecek özellikler gösterdi¤ini belirtir (Sezer. a) herhangi bir ideolojiye ba¤l› olmadan sosyo-ekonomik özellikleri ile tan›mlayan. Bu yaklafl›m. feodalite ve baflka Bat›l› teorilerle ile aç›klanamayaca¤›n› kesin bir anlay›flla ortaya koyan sosyolog Baykan Sezer olmufltur. s. ATÜT’ün hangi toplumlarda geçerli oldu¤unu ortaya koydu¤u Asya Tarihinde Su Boyu Ovalar› ve Bozk›r Uygarl›klar› bafll›kl› çal›flmas›nda. Birinci görüfl. aksine Bozk›r halklar› ile devlet aras›nda. Sezer. Osmanl› . 4-5). Türkiye’nin kendine özgü özelliklere sahip oldu¤unu kabul ederken. Sezer. Türkiye’nin sosyalizme geçmesi için izleyece¤i yol Asya Tipi Üretim Tarz›na dayal› veya yine Asya toplumlar›nda geçerli olan “ceberrut devlet” anlay›fl›na ba¤l› olarak. 1960-1980 döneminde. 1960’larda pek çok sosyolog ve sosyal bilimci taraf›ndan kabul görür. baflka bir evrim çizgisi ile sosyalizme ulaflmakt›r. Asya Tarihinde Su Boyu Ovalar› ve Bozk›r Uygarl›klar› adl› çal›flmas› ile Bozk›r Uygarl›klar›n› ATÜT d›fl›nda. evrimi h›zland›rmak mümkün olur. hangi özelliklere ba¤l› olarak ortaya ç›kt›klar›n› ve hangi niteliklere sahip olduklar›n› gösterir.

1 Baykan Sezer toplumunun neden feodal olarak tan›mlanamayaca¤›n› da ortaya koymufltur. “feodal” denilebilecek s›n›fl› bir yap› ile Osmanl› devletinin bütün tar›m ve toprak sistemini kontrol etti¤ini belirtir (Sencer-Baydar. devlet 16. 1969a: 46). Tar›ma dayal› üretim iliflkileri üzerinden yap›lan çal›flmalarla karfl›laflt›r›ld›¤›nda çok az da olsa kent ve kasabalarda zanaat içerikli üretimi kapsayan. Bu iki isim d›fl›nda Cahit Tanyol. Osmanl›n›n y›k›l›fl›na kadarki evrimini kendi de¤erlendirmesiyle flöyle özetler: Göçebe.1960-1980 Döneminde Türkiye’de Sosyoloji 121 Resim 6. Topra¤›n ve tar›msal rant›n imtiyazl› bir s›n›f›n elinde bulunmas›. Oya Sencer-Baydar. Osmanl› Devleti ancak Yak›n Do¤u’daki Do¤u-Bat› çat›flmas› içerisinde bir dünya devleti olarak tan›mlan›p aç›klanabilir (Sezer. Osmanl›y› bu haz›r flemalarla aç›klaman›n mümkün olmayaca¤›n›. Oya Sencer-Baydar ise.6. yüzy›lda koyu merkezi bir feodal yap› gösterir. Sezer’e göre. 1974’te bitirilen ve 1977’de yay›nlanan Sabahattin Güllülü’nün Ahi Bir- Resim 6. Sabahattin Güllülü baflta olmak üzere pek çok sosyolog bu do¤rultuda çal›flmalar üretmifl. özellikle son dönem Osmanl› toplum ve düflün yap›s›n›n incelenmesi konusunda Niyazi Berkes ve fierif Mardin’in ayr› bir yeri vard›r. Bu araflt›rmalardan biri. ayni vergilerin toplanmas›. 1969a: 29). Türk Toplumunun Tarihsel Evrimi bafll›kl› çal›flmas›nda. Osmanl›y› aç›klarken bu alanlar›n da hesaba kat›lmas› gerekti¤ini belirten çal›flmalar da bulunmaktad›r. Bat›’dan aktar›lan.2 Oya (Sencer) Baydar Resim 6. ak›nc›. 1960’lardan itibaren Osmanl› toplum yap›s› üzerine gerçeklefltirilen çal›flmalarda birçok sosyologun imzas› bulunmakla birlikte. tar›m›n ve köyün üstünlü¤ü. makale ve kitap yazm›fllard›r. onun kendine özgü kurumlar›n›n ve yap›s›n›n oldu¤unu. Sencer-Baydar’a göre. Ünite . 1979: 6). Oya Sencer. 1969a: 32). Osmanl› toplum yap›s›yla ilgili ayr›mlar ve tan›mlar genellikle tar›m merkezli üretim iliflkilerine göre yap›lm›fl ve tar›m d›fl› alanlar göz ard› edilmifltir. Muzaffer Sencer. Ümit Meriç. Osmanl› Devleti’ni bir bozk›r imparatorlu¤u olarak tan›mlamak da olanak d›fl›d›r. reayan›n topra¤a ba¤l›l›¤› feodal yap›n›n temel tafllar›d›r (Sencer-Baydar. Osmanl›y› feodal ve Asya Tipi Üretim Tarz› (ATÜT) çerçevesinde de¤erlendiren aç›klamalara karfl› ç›kan sosyologlar.3 Ümit Meriç . bu yap›ya ait özelliklerin yeni çal›flmalarla ortaya konulmas› gerekti¤ini belirtirler. Osmanl› toplum yap›s›n›n özelliklerini ortaya ç›karma do¤rultusunda çal›flan. ve 17. askeri organizasyonun ve Do¤u tipi merkeziyetçili¤in izlerini tafl›yan “merkeziyetçi feodal” bir yap› (Sencer-Baydar.

122 Resim 6. ahlaki. Yine Berkes Cumhuriyet dönemi devrimlerini ça¤dafllaflma olarak de¤erlendiren. sosyal ve ekonomik koflullar incelenmeden anlafl›lamaz. Orta Asya. toplum yerinde saymaktad›r. Bu yap›. 1974). Yönetime halk› kar›flt›rmaz. 1969: 41-43). Buna göre. Anadolu Türk toplumunun kendisine özgü. Ahi Birliklerinin. Ahi Birlikleri. ‹slam. Buna göre. s›n›flar›n devlete dayan›yor olmas›d›r. Niyazi Berkes. Durgunluk bu yap›n›n düzenini koruyarak iflleyifline hizmet etmektedir. 1960’l› y›llardaki yaz›lar›nda Osmanl›n›n Bat›c›laflma politikalar›n› elefltirel aç›dan ele al›p yorumlam›fl ve Cumhuriyet . Osmanl› ile ilgili genel kan›. Osmanl› devleti siyasal aç›dan ne feodal ne ATÜT ne de teokratik bir devlettir (Berkes. Sosyologlardan Niyazi Berkes ise Osmanl›’n›n Bat›’da görülen feodal yap›n›n içerisine girmemesine karfl›n.4 Sabahattin Güllülü Türkiye’de Sosyoloji likleri adl› doktora çal›flmas›d›r. Osmanl›da devlet efendi ve babad›r. Devlet. sosyo-ekonomik yap›s›n›n ortaya ç›kard›¤› bir teflkilatt›r. 1960’l› y›llarda makale ve kitaplar› ile Osmanl› toplumunu aç›klamaya çal›flan Niyazi Berkes. tar›m d›fl› üretimi gerçeklefltiren esnaf ve zanaatkarlar›n örgütü olan Ahi Birliklerini analiz eder ve bunlar›n sosyal ve ekonomik yaflam üzerindeki a¤›rl›klar›n› ortaya koyar. Bu nedenle devletle halk aras›nda büyük bir ayr›m vard›r. Osmanl›da feodal üretim iliflkilerinin geçerli olmad›¤›n› ve feodaliteden üstün özelliklere sahip oldu¤unu belirtir (Berkes. Anadolu Türk toplumuna özgü bir sentezdir. laikli¤in sadece din ve devlet ifllerini birbirinden ay›ran bir anlay›fl›n çok daha ötesinde bir hareket oldu¤unu göstermeye çal›flan bir sosyolog olarak karfl›m›za ç›kmaktad›r. Do¤u despotizmi yaklafl›m› içerisinde yer ald›¤›n› belirtmektedir. Bat› toplumlar› ile tamamen z›t bir durumu göstermektedir. Bunlardan belki de en önemlisi Osmanl›n›n fleriat devleti olmad›¤› yönündeki görüflleridir. Osmanl› yönetiminin s›n›flara de¤il. Güllülü. di¤er ögeleri de hesaba katarak anlamaya ve aç›klamaya çal›flmal›y›z (Güllülü. 1976: 23). Osmanl›n›n Bat›l› kal›plarla aç›klanamayaca¤› görüflündedir. Anadolu’da görülen Ahilik yap›s› Orta Ça¤ Bat› ve Arap dünyas›ndaki benzer gibi görünen yap›lar›n devam› de¤ildir. 1978: 22). Niyazi Berkes. bu çal›flmalar›yla Osmanl›ya iliflkin pek çok yarg›y› k›ran isim olmufltur. 1969). Bu yaklafl›ma kat›lan Berkes. tarihi-ideolojik ve sosyo-ekonomik iki temel özelli¤i vard›r. yani köylü ve kentli halktan olufltu¤unu belirtir. halk› yönetimden ayr› ve uzak tutarak düzeni sürdürmektedir (Berkes. bu araflt›rmas›nda. Selçuklu ve Osmanl› dönemlerindeki Anadolu toplumunun sosyo-ekonomik koflullar› alt›nda biçimlenmifltir. Ahi Birlikleri. bafltaki yöneticiler de¤iflti¤i halde. Türk ve Bizans toplum yap›lar›ndan etkilerle. Berkes’e göre Osmanl›y› flöyle tan›mlamak mümkündür: Siyasal aç›dan Do¤u despotizmine. Anadolu’da oldukça genifl bir alana yay›lm›fl tar›m d›fl› üretim iliflkilerini atlamamak gerekir. Ancak ATÜT oldu¤u da söylenemez. Anadolu Türk toplumunu sadece tar›m merkezli üretim iliflkileriyle de¤il. kendine özgü bir yap›ya de¤il. döneminin kendisini do¤uran dini. ekonomik aç›dan “kapitalizm öncesi emtia üretimi ekonomisi”ne dayal› bir yap› (Berkes. geçmifli analiz ederken. Osmanl›da toplumun “reaya” ve “beraya”dan. Berkes’e göre Osmanl› feodal düzenden çok ATÜT’e yak›nd›r. Do¤u toplumlar›n›n da dahil oldu¤u.

Bu sosyologlara göre. az geliflmiflli¤e yol açan faktörleri belirlemeye ve ortadan kald›r›lmas› için neler yap›lmas› gerekti¤ini sorgulamaya çal›flm›fllard›r. Osmanl›n›n son dönemindeki düflünsel hareketleri ve dinsel eylemleri anlamaya yönelik çal›flmalara da imza atm›flt›r. ulusalc›l›k. Ünite . ça¤dafllaflmas› için yeni yöntem aray›fllar›na girmifllerdir. 1960’lardan itibaren Türk sosyologlar› ülkenin daha h›zl› bir flekilde kalk›nmas›. Mardin. 2009: 245-246). Tarihsel çal›flmalar› ile öne ç›kan fierif Mardin. ekonomi ve e¤itim alanlar›nda ortaya ç›kan oluflumlar› ayr›nt›l› olarak inceleyen Mardin.5 fierif Mardin . Tanzimat dönemini ve sonras›n› Türk modernleflmesi çerçevesinde incelemifltir. Dönem sosyologlar›. Bat› emperyalizminin veya hepsinin birden sorumlu oldu¤u yarg›s›na varm›fllard›r. Osmanl›n›n Bat›c›laflma siyasi tercihiyle devletin ve toplumun hemen hemen her alanda gerçeklefltirdi¤i de¤iflim ve dönüflümü gösterme çabas›nda olmufltur. karfl› devrimci hareket ve geliflmeler egemen olmufltur. dinci. Çal›flmalar›nda Kemalizmi merkeze alan Berkes. Niyazi Berkes’e göre. Osmanl›n›n son dönemini inceleyen ve buradan Cumhuriyet dönemine yönelik de¤erlendirmeler yapan sosyologlardan biri de fierif Mardin’dir. Cumhuriyet dönemi ile Osmanl› toplumu aras›nda do¤rudan ba¤lant›lar kurmufltur (Berkes. Tanzimat dönemi uygulamalar›yla hukuk. Bu ayr›mda az geliflmiflli¤i de co¤- Resim 6.6. Cumhuriyet’in devrimci çizgide gerçeklefltirdi¤i siyasal ve sosyal de¤iflimler olarak olumlam›fl. Bir baflka anlat›mla. AngloSakson bilim anlay›fl› ile sosyolojiye bafllayan Mardin. Türkiye’yi az geliflmifl bir ülke olarak gören sosyologlar. Türkiye’yi geri b›rakt›ran faktörler aras›nda dinin. bu anlay›fl›n› 1960’larda kaleme ald›¤› eserlerinde sürdürmüfltür. Mardin 1960’larda yapt›¤› çal›flmalar ile bugünkü Türkiye’nin ekonomik yap›s› ve toplumsal davran›fllar›n›n temelini oluflturan kültürel. onlar›n düflünsel yap›lar›n› etkileyen faktörleri ortaya koymaya çal›flm›flt›r. ekonomik ve kültürel sorunlar› Osmanl›ya dayand›ran Berkes. Kemalist reformlar›. Bat›l› kaynaklar ulusal gelir. halkç›l›k ve devletçilik ilkelerine yeni yorumlar getirmifltir (Berkes. Yeni Osmanl› ve ‹ttihatç› görüfllerin bilinmesine. yönetim. Bat›c›laflma sürecinin evrimi konusunda düflün çevrelerinin yeni de¤erlendirmelere ulaflmas›na kaynakl›k yapan sosyologlar aras›ndad›r (Kaçmazo¤lu. Cumhuriyet döneminde yaflanan siyasal. dinsel ve zihinsel kodlar› ortaya ç›karmaya çal›flm›flt›r. bak›fl aç›lar›na göre. yazd›klar› ile genifl bir kesime kaynakl›k ve düflün önderli¤i yapm›flt›r. 1965: 28). geliflmemifl veya az geliflmifltir. Yeni Osmanl› Düflüncesi’nin Do¤uflu ve ‹ttihatç›larla ilgili çal›flmalar›nda. devletçili¤i. Osmanl›n›n. 1909. 1978). Berkes. çal›flmalar›nda ortaya koydu¤u tarihsel bilgiler ve bu bilgilere dayal› yorumlar› ile 1960’lar›n önde gelen sosyologlar› aras›nda yer alm›flt›r. bunun nedenlerini araflt›rmaya. Buna karfl›n. orta derecede geliflmifl ülkeler ve az geliflmifl ülkeler. 1918-1922 ve 1950’li y›llara gerici. Niyazi Berkes. Cavit Orhan Tütengil’in belirtti¤ine göre.1960-1980 Döneminde Türkiye’de Sosyoloji 123 dönemi devrimlerini ça¤dafllaflma hareketleri olarak görmüfltür. kentleflme ve tar›m d›fl› alanlarda çal›flanlar›n genel nüfusa oran› gibi de¤iflkenler üzerinden dünyadaki ülkeleri üç ana grupta toplam›fllard›r: Çok geliflmifl ülkeler. Osmanl› ve daha sonra Türk toplumu Bat›’n›n gerisinde kalm›fl.

Bu evrim yolu ile de¤il. 9). Osmanl› ve Türkiye toplumunun yap›s›n› tüm ayr›nt›lar›yla araflt›rma e¤ilimi önem kazanm›flt›r? D Ü fi Ü N E L ‹Bat› M Niyazi Berkes. Do¤u toplumlar›. Bir ülkede e¤itim. Berkes bu anlay›fllar› elefltirerek flöyle devam eder: Okumufllar. geri kalm›fl toplumlar sosyalist yöntemleri uygulayarak feodalizmSIRA S‹ZDE geçebelirler. yat›r›m biçimi. Bu ba¤lamda. dinsel durum. Bat› d›fl› toplumlar›n. ekonomi. 1977: 47-48). kendimizi suçlayarak aç›klanamayaca¤›n› belirtir. BaDo¤u-Bat› iliflkileri t›’n›n endüstrileflmesini dünya egemenlik iliflkilerinden. Bu anlay›fl. idari ve benzeri özellikler aç›s›ndan Bat›l› toplumlardan ne kadar uzak ise. haz›r flema ve formüller tarihin örümcekli a¤lar›na bulanmay› gerekli görmezler. Durumu kurtarmak ad›na baflka ölçü ve alternatifleri hesaba katma olas›l›¤› da bulunmamaktad›r. Berkes’in belirti¤i gibi. az geliflmifllik kavram›n›n toplumlar aras› iliflkilerden soyutlanarak. sosyologlar. 1966: 9). az geliflmiflli¤imizi gösteren Bat›l› teorileri ve ölçütleri ülkemize aktararak durumumuzu test etmemize yard›mc› olmufltur. etkileflimlerini hesaba katmamaktad›r. sa¤l›k. ‹ N T E R N E Td›fl›nda. yerleflme birimi. Avrupa toplumlar›n›n kapitalizme geçmeden önceki aflamas›nda olduklar› fikri. kapitalizmden önceki feodalizm aflamas› içinde olduklar›n› kabul ettikleri anlam›na gelAMAÇLARIMIZ mektedir (Berkes. Evrim aflamalar› yasas›na göre geliflme kapitalizm yönünde olmakla beraber. ‹kincisi. görüflündedir. Bat› endüstrileflmesini Do¤u ile olan iliflkileri sonucu gerçekleflmifltir. Bat› merkezli ölçütlerle. çeflitli toplumlar›n farkl› özelliklere sahip olabileceklerini. Bat› d›fl› toplumlar› kategorize eden bu anlay›fl Türk sosyologlar› taraf›ndan da aynen kabul edilerek Türkiye’ye uyarlanm›fl. merkezli ve tek do¤rultulu geliflme ve az geliflme anlay›fl› üzerinden flöyle bir saptama yapmaktad›r: Geliflme konusunda iki peflin yarg› buS Bunlardan O R U lunmaktad›r. SIRA S‹ZDE 2 1960’lardanSIRA bafllayarak S‹ZDE neden Asya. baz› sosyologlar bu konudaki görüfllerini özellikle toplumsal de¤iflme kuramlar› veya görüflleri üzerinden ele alm›fllard›r. T E L E1966: V‹ZYON Baykan Sezer ise. az geliflmifllik kavram› kendi içinde bir anlam tafl›maz. K ‹ T A varken P Bu anlay›fl.124 Türkiye’de Sosyoloji rafya. Bu anlay›fla. Ona göre. Tütengil. üstünde ve masum bir endüstrileflme olay› yoktur. Bu sosyologlar aras›nda Cavit Orhan Tütengil’in çal›flmalar›n›n ayr› bir yeri vard›r. daha sonra üçüncü bir D‹KKAT görüfl daha kat›ld›. ›rk ve din faktörleriyle aç›klam›fllard›r. Bu sosyologlar›n konuyu do¤rudan az geliflmifllik olarak ele almalar› da gerekmemifl. Ancak bunu toplumlar aras› iliflkilerden soyutlayarak ve kutsallaflt›rarak aç›klamak mümkün de¤ildir. kendimizi de tarihimizden soyutlayarak Bat›’y› örnek almam›z do¤ru de¤ildir (Sezer. devrim yolu ile olabiden sosyalist aflamaya lecek bir fleydir. Avrupa’da oldu¤u gibi. Sezer. tar›m. tüm umutlar› Bat›’ya ba¤lamaktad›r (Berkes. Bu anlay›fl. ordunun yönetim üzerindeki etkisi. sanayi. hangi göstergeler aç›s›ndan Türkiye’nin az geliflmifl bir ülke oldu¤u gösterilmeye çal›fl›lm›flt›r. hangi ölçü kullan›l›rsa kullan›ls›n Türkiye az geliflmifl bir ülkedir. 1960-1980 döneminde yay›nlad›¤› kitap ve makalelerinin bir k›sm›n› bu konuya ay›ran Tütengil’i di¤er pek çok sosyolog izlemifltir. Avrupal› geliflmifl ülkelerin özelliklerine ulaflmak için neler yap›lmas› gerekti¤ini belirlemeye çal›fl›rlar. dönemin pek çok sosyologu bu görüfltedir. o kadar az geliflmifl bir toplumdur. az geliflmifl toplumlar›. günümüz Bat› toplumlar›yla endüstri üretimi ve iliflkileri alan›nda yap›lan karfl›laflt›rma sonucu “az geliflmifllik”le DÜfiÜNEL‹M S O R U D‹KKAT SIRA S‹ZDE AMAÇLARIMIZ K ‹ T A P TELEV‹ZYON ‹NTERNET . iç yap›lar›n›. birincisi geliflmenin ancak kapitalist ekonomi yönünde olabilece¤i fikri. evet Bat› üstünlü¤ü bir gerçektir. Bu az geliflmifllik yaklafl›m›na göre.

“azgeliflmifl ülkeler aç›s›ndan hayati bir önemi olan modernleflme konusuna ›fl›k tutabilmek” ve de¤iflme konusunda önde gelen kuramlar› sistematik olarak okuyucuya tan›tmak oldu¤unu belirtir (Kongar. az geliflmifllik kavram›n›n amaçlar›ndan birinin Bat› modelinin bizim için de kaç›n›lmaz örnek oldu¤unu göstermek amac›yla kullan›ld›¤›n› belirtir. 1981: 306). Türkiye’nin az geliflmiflli¤i konusunu. 1981. Bu do¤ru de¤ildir. AMAÇLARIMIZ D‹KKAT SIRA S‹ZDE AMAÇLARIMIZ K ‹ T A P K ‹ T A P . s. köy konusu 1960-1980 döneD‹KKAT minde de önemini korumufl ve o y›llarda üniversitelerde görev yapan pek çok sosyolog köy sosyolojisi çal›flmas› yapm›flt›r. de¤erlerin birbiriyle ba¤lant›s›n›n devam›n› tampon kuram› ile aç›klar (Kurtulmufl. K›ray ise.6 3 SIRA S‹ZDE KÖY SOSYOLOJ‹S‹ A MA Ç DÜfiÜNEL‹M S O R U DÜfiÜNEL‹M S O R U Köy sosyolojisi konusunda yap›lan çal›flmalar› özetleyebilmek. Ancak. Türk toplum tarihini aç›klamak üzere ileri sürülen Asya Tipi Üretim Tarz›. “K›ray’a göre. amaçlar› aras›nda. 1960’larda Amerikan sosyoloji anlay›fl›n›n Türkiye’deki doruk isimlerinden Mübeccel B. merkezi feodalizm gibi tan›m ve kuramlar da ayn› amac› tafl›maktad›r. 2008: 87). köy yap›s›n›n hangi özellikleri ile de¤iflime u¤rad›¤›na.1960-1980 Döneminde Türkiye’de Sosyoloji 125 damgalanmaktad›r. 1972 y›l›nda kaleme ald›¤› Toplumsal De¤iflme Kuramlar› bafll›kl› çal›flmas›nda. üretim iliflkilerine. toplumsal de¤iflme anlay›fl› do¤rultusunda ele alm›flt›r. s›n›fsal geliflmeyi engelleyen Osmanl› Devlet yap›s›n›n zorunlu de¤iflme e¤ilimleri karfl›s›nda duydu¤u yetersizlik sonucu Bat›c›laflmaya yöneldi¤i görüflündedir (Kongar. tampon mekanizmalar sayesinde sosyal yap›n›n çeflitli yönleri birbiri ile ba¤lanmakta. Emre Kongar ise. 3 Türkiye’nin toplumsal yap›s›n›n bir gere¤i olarak. kasaba ve kentsel mekanlar›n›n dönüflümünü. Onlar›n amaçlar› da Türk toplum tarihini aç›klamak de¤il. az geliflmifllik anlay›fllar›na kuramsal bir temel bulabilmektir (Sezer. Kongar. Sezer. SIRAgözlenmifltir? S‹ZDE 1960’lardan 1980’lere Türkiye’nin sosyal yap›s›nda ne gibi de¤iflmeler Resim 6. tamamen çözülmeden göreli olarak dengeli kalmas› mümkün olmaktad›r” (Kurtulmufl. 2008: 88). toplumda meydana gelen de¤iflmelerde. Toplumsal De¤iflme Kuramlar› çal›flmas›nda. fonksiyonel bütünün parças› olmayan taraflar kaybolmakta ve bu flekilde toplumun orta h›zdaki bir de¤iflme sürecinde. de¤iflmenin daha h›zl› yönleri ile daha yavafl de¤iflen yönleri aras›nda oluflan belirli aç›kl›klar›n doldurulmas›n› ve dengenin sürdürülmesini. yani toplumsal de¤iflim süreçlerini inceleyen K›ray. 1960’larda.6. köyün ekoSIRA S‹ZDE nomik yap›s›na. Türk toplum tarihinin özelliklerini aç›klayamaz. feodalizm ya da yar›-feodalizm. Ünite . 1977: 48-49). 1960-1980 döneminde. köylerdeki de¤iflim e¤ilimlerine. baflta az geliflmifllik teorisi olmak üzere bu kuramlar›n hiçbirisi. kapitalizmin köylere girip girmedi¤ine. modernleflen Türkiye’nin köy. 12).

126

Türkiye’de Sosyoloji

Resim 6.7 Orhan Türkdo¤an

bu de¤iflimin kapitalist üretim tarz›na geçifl ad›na gelecek vaat edip etmedi¤ine iliflkin araflt›rmalar yap›lm›fl, gözlemlerde bulunulmufltur. Bu bölümde, ilgili dönemdeki köy ve k›r merkezli çal›flmalar›n bir k›sm›na ve onlar›n sonuçlar›na k›saca yer verelecektir. 1960-1980 döneminde köy sosyolojisi araflt›rmalar› yapan sosyologlar aras›nda Cavit Orhan Tütengil önemli bir yere sahiptir. Tütengil, 1969 y›l›nda yay›nlad›¤› Türkiye’de Köy Sorunu bafll›kl› eserinde, daha önce yap›lan bafll›ca köy monografilerinden örnekler verdikten sonra, köy kalk›nmas›n›n ilkelerini göstermeye, yap›lan araflt›rmalar›n sonuçlar›n› s›n›fland›rmaya, köyü idari ve yasal aç›dan tan›mlamaya çal›fl›r (Tütengil, 1969). Cavit Orhan Tütengil, Sakarya köylerinde yapt›¤› bir alan araflt›rmas›nda ise, köylerdeki de¤iflime yol açan faktörler üzerinde durmufltur. Tütengil’e göre, zirai ürünler, ulafl›m olanaklar›, sat›n alma gücü flehirlilerle temas› art›rm›flt›r. Köylere gelip gidenlerin ço¤almas› da de¤iflim anlay›fl›n› etkilemifltir. Köylülerin flehirlileri ve memur ailelerini taklit etme arzusu da ça¤dafllaflma yönündeki de¤iflim iste¤ini güçlendirmifltir. Yine ilkö¤retimin yayg›nlaflmas›, radyo yay›nlar›, sinema, gazete ve kitaplar da de¤iflimi etkileyen nedenler aras›ndad›r. Sakarya köylerinin sosyal de¤iflme konusundaki arzu ve h›z›n› Tütengil, bu köylerin demir ve karayollar› üzerinde bulunmas›na ba¤lamaktad›r (Tütengil, 1960: 153-154). Tütengil’in yapt›¤› bu çal›flmalar d›fl›nda, 1970’te yay›nlanan bir baflka köy sosyolojisi çal›flmas› da Orhan Türkdo¤an’›n imzas›n› tafl›maktad›r. Türkdo¤an, bu çal›flmas›nda; Türkiye’de köy sosyolojisi araflt›rmalar›n› özetlemekte, kültürel geçikme teorisini, köylerin ve kentlerin ortaya ç›k›fl›n›, köy flehir farkl›laflmas›n›, yerleflme tiplerini, köy yerleflme çeflitlerini, köylerdeki toplumsal de¤iflmeye iliflkin görüflleri, toprak reformu konusunu, köy idare yap›s›n›, bölgesel kalk›nma sorunlar›n›, köy aile yap›s›n›, efl seçimini, evlilik törenlerini, köy e¤itim sistemini, köydeki dinsel inançlar› ve dinsel hayat›, köyde sa¤l›k sistemini, köy nüfusundaki hareketlilikleri, köyden göçleri, köy araflt›rma tekniklerini, k›rsal kalk›nma modellerinden biri olarak kooperatifçili¤i ve köyle ilgili olarak daha akla gelebilecek ne varsa bu çal›flmas›nda derlemektedir (Türkdo¤an, 1970). Bu dönem gerçeklefltirilen baz› köy sosyolojisi araflt›rmalar› ise do¤rudan Türkiye k›rsal›ndaki sosyo-kültürel de¤iflmeleri belirlemeye çal›fl›r. Örne¤in, Altan Eserpek’in Erzurum köylerinde gerçeklefltirdi¤i ve 1979 y›l›nda yay›nlad›¤› bir araflt›rmas›nda; aile büyüklü¤ü, aile çeflitleri, evlilik, boflanma, akrabal›k gibi de¤iflkenlerin köylerdeki sosyo-kültürel de¤iflme sürecine etkileri ve d›fl faktörlerin bu süreçteki yeri belirlenmeye çal›fl›lm›flt›r (Eserpek, 1979). Dönemin sosyologlar›ndan Muzaffer Sencer, Türkiye’de Köylülü¤ün Maddi Temelleri bafll›kl› çal›flmas›yla köyü mülkiyet iliflkileri ve üretim güçleri aç›s›ndan incelenmifltir. Sosyo-ekonomik yap› ve tar›ma dayal› üretim iliflkilerini birlikte ele alan Sencer, Türkiye’yi az geliflmifl bir ülke olarak tan›mlar. Sencer’e göre, 1950’den sonra tar›m teknolojilerindeki de¤iflime ba¤l› olarak, k›rsal kesimin geleneksel özellikleri bozulmufl ve köylerde bir mülksüzleflme süreci bafllam›flt›r (Sencer, 1971).

6. Ünite - 1960-1980 Döneminde Türkiye’de Sosyoloji

127

Az geliflmifl toplumlarda ekonomik ve sosyal de¤iflmeyi aç›klama iddias›nda olan, Türkiye’de köylerin feodalizmden kapitalizme do¤ru bir de¤iflme e¤ilimi gösterdi¤ini kan›tlamaya çafl›lan Bahattin Akflit, 1967’de yay›nlad›¤›, Türkiye’de “Azgeliflmifl Kapitalizm” ve Köylere Girifli bafll›kl› kitab›nda, dönemin pek çok sosyologunun aksine, pozitivist ve determinist bir anlay›flla, Osmanl›y› Bat› evrim çizgisi do¤rultusunda ele al›r. Akflit, Osmanl› toplumu ile Bat› aras›nda bütünlük oluflturmak ad›na ATÜT, kölelik düzeni ve feodaliteyi ayn› geliflme çizgisinin nüanslar› olarak de¤erlendirir. Bu araflt›rmas›nda Akflit, dünyada tek bir geliflme çizgisi bulundu¤u anlay›fl›n›n temsilcisi olarak karfl›m›za ç›kar. Akflit’e göre, dünyada geçirli olan tek geliflme çizgisi Bat›’da görülen toplumsal evrimci geliflme çizgisidir ve Bat›’n›n amac› da bu çizgi do¤rultusunda dünya ile bütünleflmektir. Osmanl› klasik dönemini derebeylik üretim biçimi ile aç›klayan yazar, oradan az-geliflmifl kapitalizme geçebilmektedir. Bu ba¤lamda, köyler de feodal yap› içerisinde ele al›nmakta ve oradan kolayca kapitalist üretime do¤ru evrilmeleri sa¤lanmaktad›r. Türkiye’de köylerin farkl›laflmaya bafllama ve pazar için kapitalist üretime yönelmelerini 1900’lerle tarihlendiren Akflit, az geliflmifl kapitalizmin köylere girifli ile köy aile yap›s›nda da de¤iflmelerin meydana geldi¤ini belirtmektedir. Ona göre, kapitalizmin köylere girifli ile birlikte köylerde tabaka göstergeleri ve tabakal› bir sosyal yap› ortaya ç›km›flt›r. Baflka bir anlat›mla, Akflit, kapitalizmin köylere girdi¤i varsay›m›n›, köylerdeki toplumsal farkl›laflma ve kutuplaflma, üretim araçlar› ve üretim faaliyetlerinin nüfus ve aile yapas› üzerinde gerçeklefltirdi¤i de¤iflme ve tabakalaflma üzerinden göstermeye çal›fl›r (Akflit, 1967). Bu çal›flmalardan baflka, 1960’l› y›llarda özellikle Sosyoloji Dergisi’nde sistematik olarak köy sosyolojisi içerikli araflt›rmalar›n yay›n›na devam edilmifltir. Bu Araflt›rmalar› flu flekilde s›ralamak mümkündür: Cahit Tanyol, “Peflke Binaml›s› Köyü” (Say›: 16), Cahit Tanyol, “Elifo¤lu Köyü” (Say›: 17-18), Cavit Orhan Tütengil, “Türkiye’de Köy ve Ayd›nlar›n Tutumu” (Say›: 17-18), Muzaffer Sencer, “Türkiye’de Köye Yönelme Hareketleri” (Say›: 17-18), Cahit Tanyol, “Eylen Köyü” (Say›: 1929). Yukar›daki çal›flmalar› ile adlar›ndan söz etti¤imiz sosyologlar d›fl›nda, 1960’larda ve 1970’lerde Mübeccel Belik K›ray, Özer Ozankaya, ‹brahim Yasa, Selahattin Demirkan, Amiran Kurtkan ve daha birçok sosyolog köy sosyolojisi araflt›rmas› yapm›flt›r.

Resim 6.8 Bahattin Akflit

Resim 6.9 Cahit Tanyol

128

Türkiye’de Sosyoloji

GECEKONDU VE KENT SOSYOLOJ‹S‹
AM AÇ

Kentleflme sosyolojisini aç›klayabilmek.

4

Köyden kente göç olay›, flehirlerde kenar mahalle ve gecekondu olgusunu do¤urmufltur.

Resim 6.10 Birsen Gökçe

Toplumsal ve ekonomik de¤iflmeler, tar›ma traktörün girmesi ve daha pek çok neden köyden kente göçü 1950’li y›llardan itibaren tetiklemifl ve bu süreç, 1960-1980 döneminde h›zlanarak devam etmifltir. Köyden kente göç olay›, flehirlerde kenar mahalle ve gecekondu olgusunu do¤urmufltur. Ülkenin toplumsal yap›s›ndaki geliflmeleri mercek alt›na alan sosyologlar, kentleri derinden etkileyen de¤iflmeleri ve gecekondu olgusunu birçok aç›dan incelemeye bafllam›fl; köyden kente göç ve göç eden nüfusun önemli bir k›sm›n›n yerleflti¤i gecekondu alanlar›na iliflkin sosyolojik çal›flmalar yürütmüfllerdir. 1960-1980 döneminde, Türkiye’deki gecekondularla ilgili ilk çal›flmalar› yapan sosyologlardan biri Orhan Türkdo¤an’d›r. Türkdo¤an’a göre, köylerden göç edenler flehirlerin eteklerindeki gecekondu bölgelerine yerleflerek toplumun egemen kültüründen bir sapma gösteren yeni bir yan kültür alan› ortaya ç›karmaktad›rlar. Yerleflilen sosyal çevrenin süreklili¤i ve büyük ölçüde ayn› kalmas› yoksulluk kültürünün geliflmesini desteklemekte ve buralarda yaflayan insanlar aras›nda benzer de¤er ve inançlar›n paylafl›lmas›yla bir yoksulluk alt-kültürü oluflmaktad›r. Yoksulluk alt kültürü, yarat›c›l›¤› güdüklefltirmekte, yerini açl›¤›n› giderme gibi temel ihtiyaçlara terk etmektedir. Türkdo¤an’a göre gecekondu bölgeleri üç önemli özellik arz etmektedir: Ulusallaflamama, afla¤› düzeyde sosyal örgütlenme ve yaflamak için gerekli mücadelede bulunmama. Gecekondularda oluflan yoksulluk kültürü ve toplum düzeni, oralarda yaflayanlar›n hayat tarz›n›, dünya görüflünü biçimlendirmektedir. Yoksulluk kültürünün etkisi alt›na giren gecekondu insan›, kalabal›klar içerisinde yaln›zlaflmakta, topluma yabanc›laflmaktad›r (Arslantürk-Tafldelen, 2008: 290-291). Gecekonduyu merkeze alan bir baflka çal›flma Birsen Gökçe’ye aittir. Gökçe, 1971 y›l›nda Ankara gecekondular›nda, 14-20 yafl grubu gecekondu gençli¤inin sosyo-ekonomik durumunu, ö¤renim düzeyini, ailesiyle iliflkilerini, gelecekten beklentilerini ve çevre ile uyumunu konu alan bir araflt›rma gerçeklefltirmifltir. Bu çal›flma ile Gökçe, gecekondu gençli¤inin kentleflme süreciyle birlikte ortaya ç›kan sorunlar›n› da tespit etmeye çal›flm›flt›r (Gökçe, 1976). Kentleflmenin kaç›n›lmaz bir süreç oldu¤unu; çal›flmalar›nda köy, göç ve kent olgular›n› birlikte ele alarak de¤erlendiren Cavit Orhan Tütengil ise göçe ba¤l› kent nüfusunun art›fl›n› iki temel faktöre ba¤lamaktad›r. Bu nedenlerden birincisi, makineleflmenin do¤urdu¤u iflsizlik, siyasal ve toplumsal güvensizlik, köyde yaflam›n zorluklar›. ‹kinci temel neden ise, kentteki ücretlerin yüksek oluflu, hizmetlerin yo¤un ve etkinli¤i, kent yaflam›n›n kültürel aç›dan çekicili¤i (Burcu, 2008: 16).

1960-1980 Döneminde Türkiye’de Sosyoloji SIRA S‹ZDE SIRA S‹ZDE 129 1960-1980 döneminde kentleflme denilince ilk akla gelen sosyolog Mübeccel B. ‹NTERNET Kentleflme ve gecekondu olgusunu. bütün kurumlar›yla dinin etkisi alt›nda kalm›flt›r. 2006: 804). kenti sanayi yönelimli iliflkilerin merkezi olarak kabul etmekte. K›ray. Di¤er yandan. 1960’lardan itibaren ise gerek anti Marksist. Cavit Orhan Tütengil. yüzy›llarca de¤iflmeden kalan statik bir sosyal düzene yol açm›flt›r. yaln›z bir din de¤il. Ruflen Kelefl. K›ray’›n kent odakl› çal›fllamalar›. Hilmi Ziya Ülken’in kitap çal›flmas› d›fl›nda. 1960-1980 döneminde. Ona göre ‹slaml›k. Orhan Türkdo¤an ve Birsen Gökçe d›fl›nda Emre Kongar. Türk toplumunun Bat›l› anlamda modern bir topluma nas›l dönüflece¤i sorunudur. bütün kurallar› tanr›sal bir temele dayanan de¤iflmez bir toplum düzenidir. tarihsel geliflme do¤rultusunda.6.tr/bilgipaket/biliminsanlari/turkbilimadami/S-352-74. ‹slamiyetin yaln›z bir inanç ve pratikler sistemi olmay›p ayn› zamanda temellendirdi¤i çeflitli kurumlarla bir sosyal ve politik rejim özelli¤i tafl›d›¤›n› belirtir. Ayda Yörükân. de¤iflme modeli çerçevesinde k›r-kent aras› iliflkiler ile birlikte mekansal de¤iflimleri de aç›klamaya yöneliktir (Azman. genellikle çeflitli sosyolojik konular içerisinde veya makaleler boyutunda ele al›nm›flt›r. K›ray. Ancak din konusu.pdf adresinden ulaflarak okuyabilirsiniz. 1960’lara kadar. Türk sosyoloji tarihinde din-toplum iliflkileri hep önemsenmifltir. mekânda ortaya ç›kan de¤iflmeleri kentin sahip oldu¤u ifllevsel farkl›laflma ile aç›klamaktad›r (Azman.tubitak. DÜfiÜNEL‹M S O R U ÜfiÜNEL‹M Resim D 6. D‹N SOSYOLOJ‹S‹ A M A Ç 5 Din sosyolojisini aç›klayabilmek. Ünite .gov . Mübeccel B. 1960’lara kadar Marksist sosyolojiye kapal› olan Türk sosyolojisinin dini önemsememesi zaten beklenilemezdi. K›ray’d›r. Bu nedenle. K›ray’›n kent sosyolojisi çal›flmalar›ndaki ç›k›fl noktas›. 2006: 803-804). ‹slamiyetin etkisine giren Türk toplumu. 1960’larda ‹slamiyeti Türklerin tarihini etkileyen bir faktör olarak tarihsel sosyoloji aç›s›ndan ele al›p inceleyen sosyologlardan biri Muzaffer Sencer’dir.11 Mübeccel Belik K›ray S O R U D‹KKAT D‹KKAT SIRA S‹ZDE SIRA S‹ZDE AMAÇLARIMIZ AMAÇLARIMIZ K ‹ T A P K ‹ T A P TELEV‹ZYON TELEV‹ZYON ‹NTERNET Mübeccel Belik K›ray’la ilgili bir de¤erlendirme yaz›s›n› http://www.biltek. kent sosyolojisiyle ilgili çal›flmalar›nda. Sencer. Ziyaeddin Fahri F›nd›ko¤lu. Türk sosyoloji tarihinde din-toplum iliflkileri hep önemsenmifltir. Turhan Yörükân gibi bilim insanlar› da çeflitli aç›lardan araflt›rm›fllard›r. Türk toplumlar›na teokratik bir özellik kazand›rm›fl. ‹slamiyet aç›- . az geliflmifl olarak nitelendirdi¤i ülkelerdeki kentleflme süreçleriyle erken sanayileflmifl Bat› ülkelerinde ortaya ç›kan modern sanayi kentleri ve metropolitenleflme süreçlerindeki farklar› ortaya koymaya çal›fl›r (Kurtulmufl: 89). gerekse Marksist veya Marksist yöntemden etkilenen sosyologlar din olgusunu çeflitli aç›lardan ele alarak sosyoloji kapsam›nda kitaplar yazm›fllard›r. K›ray. ‹brahim Yasa. de¤iflmez kurallarla. Bu durum.

1976’da doçentlik tezi olarak sundu¤u ve 1981’de yay›nlad›¤› Toplum Farkl›laflmalar› ve Din Olay› adl› çal›flmas›nda. Ancak bir süre sonra ‹slamiyet. ‹slamiyet’in bir din olarak özelliklerini anlamaya. “Bütün dinlerde oldu¤u gibi ‹slam dininin bir inanç sistemi.130 Resim 6. ibadetle ilgili seremonileri. bu tespit içinde ‹slamiyetin yer ve durumunu belirlemeye.12 Muzaffer Sencer Türkiye’de Sosyoloji Resim 6. Türklerin ‹slamiyete giriflinden 1960’lara kadar dinin Türk toplumu üzerindeki etkileri üzerinde duran ve Cumhuriyet dönemindeki ‹slamc› siyasal hareketlerin gerici bir unsur oldu¤unu öne süren Sencer. O da ‹slamiyet ‹rrationel de¤il Rationel Bir Dindir” (Berkay. ibadethanesi ve ümmeti vard›r. toplumlar aras› yeni iliflkileri kavrayabilmemi- . kat› olan inanç alan›n› kendili¤inden ak›ld›fl› ederken içine kapanm›fl. Kur’anda iki çeflit emir bulunmaktad›r: tamamlanm›fl ve tamamlanmam›fl emirler. adalet gibi dünya ifllerini düzenlemeye yarayan. Berkay. Türk toplumuna gere¤inden fazla ak›lc› gelmifl ve toplum ak›lc› olan› ak›l d›fl›na itmeye çaba göstermifltir. Ak›lc›l›kla tatmin olmayan halk. ayd›nlat›lmas› ve çözümlenmesi gerekti¤ini belirtir (Sencer. Türk toplumunun bu olumlu özelli¤i farkl› bir flekile nas›l soktu¤u üzerinde durmaktad›r. dini bir kimlik unsuru olarak ele alm›flt›r. Halk. ‹slamiyetin akla ve dünyaya ait yan› onun içine girdi¤i her toplumda devlet dini olmas›na yol açar. Dini sosyal bir olay olarak ele alan çal›flmalardan biri de Fügen Berkay’a aittir. bütün dinlerin ortak yanlar›n› flöyle s›ralar: Her dinin bir inanç sistemi vard›r. Birinciler inanca ve ibadete ait olanlar. Her dinin tap›na¤› bulunur. ak›lc›l›¤›n› öne ç›karmakta. ‹slam ümmetine ak›lla girecekleri kap›lar› aç›k b›rakan alanlar. 1968: 5-6). Sezer’e göre din. ümitler dünyas›n› kendi yaratm›fl. devlete kay›ts›z kalarak kendi sisteminin etraf›na kal›n duvarlar örmüfltür (Berkay. Türk toplumu içindeki farkl›laflmas›n› göstermeye çal›flt›¤›n› belirten Berkay. 1964-1966: 204-205). ‹slam dininin olumlu özelliklerinden birini. 1968). Bu alanlar ‹slamiyet içerisinde akl›n ön plana ç›kmas›n› sa¤lar.13 Fügen Berkay s›ndan böyle bir sonuca ulaflan Sencer. Her dinde ibadet vard›r. tarikatlar arac›l›¤› ile kendisine rasyonel olmayan bir dünya oluflturmufltur. çal›flmas›nda dinin de¤iflmeye karfl› oluflturdu¤u setlerin afl›lmas› gerekti¤ini belirtir (Sencer. ikinciler ise ahlak. 1964-1966: 206-210). Her dinde rasyonel olmayan bir yan görülür. dinin günümüz Türkiye’sinde önemli bir sorun oldu¤unu ve bu nedenle ‹slamiyetin Türk toplumu üzerindeki etkilerinin araflt›r›lmas›. Muzaffer Sencer’in aksine. Her dinin mutlaka ümmeti bulunur (Berkay. Bu özelli¤i ile ‹slamiyet devlet kurma yetene¤ine sahip olan Türkleri kendine çekmifltir. 1964-1966: 205-206). dinin toplumlar aras›nda görülen ilk farkl›laflmalarla birlikte ortaya ç›kt›¤›n› belirten Baykan Sezer ise. Dinsel inan›fllar› ve dini evrimi üretim iliflkileri ile aç›klamaya çal›flan. Din sosyolojisi kapsam›nda yapt›¤› çal›flmas› ile sosyolojik aç›dan bütün dinlerin ortak yanlar›n› tespit etmeye. Bir fleyi eksiktir ya da farkl›d›r di¤er dinlerden.

mezhep ve kültür konusu olarak de¤erlendirmifl. Farkl› siyasal e¤ilimlerin etkisi ve sosyolojinin bir gere¤i olarak. Gerek Amerikan sosyolojisinin tabakal› toplum gerekse Marksist sosyolojinin s›n›fl› toplum anlay›fllar› dönemin sosyologlar›n›n siyasalSIRA anlay›fllar› S‹ZDE çerçevesinde. s›n›fsal özelliklerini ve giriflti¤i eylemleriyle s›n›f bilincini. S›n›fsal yap›y› etkileyen tarihsel faktörleri ve mevcut göstergeleri inceleme aç›s›ndan 1960-1980 döneminde öne ç›kan sosyologlar araK ‹ bulunmaktad›r. halk›n inand›¤› flekliyle “yumuflak ideoloji” ifllevi görmüfl. onun dünya görüflünün oluflmas›nda etkin olmufltur (Mardin. Din Sosyolojisi konusunda hangi eserleri okudunuz? SIRA S‹ZDE SIRA S‹ZDE TOPLUMSAL TABAKALAfiMA VE S‹YASET DÜfiÜNEL‹M SOSYOLOJ‹S‹ A M A Ç 4 DÜfiÜNEL‹M S O R U S›n›f veya tabaka ölçütlerini de¤erlendirebilmek. buna paralel olarak iflçi eylemleri ve grevler artm›flt›r. çok küçük çapl› da olsa ortaya koymaya bafllam›flt›r (Sencer-Baydar. Muzaffer Sencer ve Eyüp Kemerlio¤lu Oya Sencer-Baydar. birçok de¤iflken aç›s›ndan sosyoloji araflt›rmalar›n›n konusu olmufltur. 1870 sonras›nda. 1969b: 107). alt s›n›flar›n bu de¤er bofllu¤unu ‹slami itikatlere s›k› s›k›ya sar›larak gidermeye çal›flt›klar›n› belirtir. Bu ba¤lamda ‹slamiyet Do¤u’nun. Alevili¤in ‹slam tasavvufu ve eski Türk inançlar›yla yak›ndan ilgili oldu¤unu ortaya koymaya çal›flm›flt›r (Talas. bu nedenle laik Cumhuriyet’in kuruluflundan itibaren Türkiye’de bireylerin kiflilik ve kimlik sorunlar›n› halletmekte zorland›klar›n›. sersahip olmayan. 1969’da yay›nlad›¤› Din ve ‹deoloji bafll›kl› çal›flmas›nda. Sencer-Baydar’a göre. bunun tarihsel. 1983). 1969b: 70-91). Yine de kapitalizmin görülmedi¤i Osmanl› Devleti’nde iflçiler özellikle devletin kurdu¤u fabrikalarda istihdam edilmifltir (Sencer-Baydar. Ünite . Sermayeye. T A P s›nda Oya Sencer-Baydar. Eröz. Türkiye’de ‹flçi S›n›f›n›n Do¤uflu bafll›kl› doktora çal›flmas›nda. uyanma dönemi olarak ta- D‹KKAT SIRA S‹ZDE AMAÇLARIMIZ K ‹ T A P TELEV‹ZYON ‹NTERNET . iflçiyi. Türkiye’de de tarihsel geliflmeler sonucu ‹slamiyet. kendine özgü niteliklerini. sadece eme¤i ile çal›flan iflçinin Osmanl›da ne zaman ortaya ç›kmaya bafllad›¤› sorusuna Sencer‹NTERNET Baydar. Hristanl›k Bat›’n›n kimlik ifadesi olarak karfl›m›za ç›kar (Sezer. 1870-1908’i Türk iflçilerinin s›n›f niteli¤i kazanma. 1981). toplumdaki sosyal farkl›laflmalar. baflkalar›n›n üretim araçlar›yla çal›flan ve özgür maye sahibine eme¤ini satarak yaflayan kifli” olarak tan›mlar (Sencer-Baydar. dinin Türk kültürü aç›s›ndan önemli bir unsur oldu¤unu.1960-1980 Döneminde Türkiye’de Sosyoloji 131 ze yard›mc› olan en önemli unsurlardan biridir. ekonomik ve siyasal nedenleri. 1870-1908 döneminde emperyalist devletlerin ve az›nl›klar›n kurdu¤u fabrikalar sayesinde iflçi s›n›f›nda önemli bir art›fl gözlenmifl. Alevili¤i bir din. Bir üstyap› kurumu olan din ile insanlar kendi varl›klar›n› ve varl›klar›n› çevreleyen toplumsal ortam›n bilincine var›rlar. sosyoloji çal›flmalar›na da yans›m›flt›r. 2008: 308). 1839-1870 tarihleri aras›ndaki dönemi gösterir.1870’e kadar do¤ufl halinde olan Osmanl› iflçi s›n›f›. “kendi üretim araçlar›na T Ebir L E Vanlaflma ‹ Z Y O N ile. S O R U 6 D itibaren ‹ K K A T terk edilCumhuriyet’in s›n›fs›z ve imtiyazs›z toplum anlay›fl› 1960’lardan mifltir. ham maddeye ve üretim araçlar›na sahip olmayan. 1969b: 12). fierif Mardin. fierif Mardin’e göre din bir “yumuflak ideoloji”dir. topAMAÇLARIMIZ lumsal. Din. Din sosyolojisi ba¤lam›nda Alevili¤i kendine çal›flma alan› seçen sosyolog ise Mehmet Eröz olmufltur. kimli¤in en önemli bileflenidir.6. Dinler toplumlar›n kendilerini tan›ma ve tan›tma arac›d›r. Türkiye’de iflçi s›n›f›n›n tarihini ele al›rken.

Bat›’da iflçi s›n›f›n›n iç kapitalist geliflmelerle. ideolojik bir ayr›m gözetilmeksizin birlikte kullan›l›r olmufltur. 1964-1966: 124-125). ekonomik ve teknik bir olgu . sosyal tabakalaflma yap›s›n› ve bireylerin bu yap› içindeki konumunu belirleyen ölçütlerin en elveriflli ve yeterlisidir. Bu sosyologlar›n çal›flma alanlar›ndan biri de toplumsal tabakalaflma konusu olmufltur. Meslekler. Sencer. Bu durum liberal Bat›l› sosyologlar taraf›ndan sosyal tabaka. 1969b: 161-306). e¤itim. 1974: 276). gelir. toplumun iki ana s›n›f›ndan biri de¤il. 1960-1980 döneminde Türkiye’de çal›flan sosyologlar da bu konu ile yak›ndan ilgilenmifl ve çeflitli çal›flmalar yürütmüfllerdir. üretim. Muzaffer Sencer ayn› do¤rultuda yapt›¤› bir baflka çal›flmas›nda sosyo-ekonomik statünün ana de¤iflkenlerinin e¤itim düzeyi. dünya görüflünü. Bu araflt›rma ile Kemerlio¤lu. Buna göre. toplumsal tabakalaflma ve hareketlilik konusundaki öncü çal›flmalardan birisi. toplam gelir. ba¤lant›y›. e¤itim.132 Türkiye’de Sosyoloji Resim 6. o toplum Bat›l› ça¤dafl de¤erler do¤rultusunda gelecek vaat etmekte. ideolojiyi ve inançlar› etkiler. Günümüzde s›n›f ve tabaka kavramlar› birbirine kar›flm›fl. s›n›f kavram›n›n meslek veya meslek gruplar› ya da baflka özel gruplar›n kapsam›n› aflan bir geniflli¤i sahip oldu¤unu da belirtir (Sencer. toplumsal de¤iflme ve ça¤dafllaflma ad›na olumsuz özellikler göstermektedir. Osmanl›da ise yabanc› kapitalist kurulufllar›n ülkeye girmesiyle ortaya ç›kt›¤›n› belirtir. Toplumu oluflturan s›n›f veya tabakalar farkl› gelir. sosyal yap› ad›na ortaya ç›karmaya çal›flm›flt›r. biçimi. oturulan semt ve oturulan konut. Yine meslek. Kemerlio¤lu’na göre. 1974: 8). e¤itim. ara s›n›f olma özelli¤i göstermifl ve tam bir s›n›f bilincine sahip olamam›flt›r (Sencer-Baydar. Meslek. Osmanl›da iflçi s›n›f› Bat›’daki iflçi s›n›f›ndan farkl›. bilimsel kesinlik ve aç›kl›ktan uzak ve bir de¤er anlam› da tafl›maktad›r (Sencer. Dolay›s›yla. sosyal tabaka ile meslekler aras›ndaki iliflkiyi. tüketim. Toplumu oluflturan tabakalar. böyle bir hareketlilik gözlenmiyorsa. Toplumlar çeflitli s›n›f veya tabakalardan oluflmaktad›r.14 Eyüp Kemerlio¤lu n›mlayan Sencer-Baydar. sosyal. meslekler ile sosyal tabakalaflma ölçütleri aras›nda s›k› ve karfl›l›kl› bir etkileflim bulunmaktad›r. ‹nsanlar›n sahip olduklar› sosyo-ekonomik olanaklar onlar›n farkl› sosyal s›n›f ve tabakalara dahil olmas›na neden olmaktad›r. meslek ve konut tipi oldu¤unu belirtir (Sencer. gelir durumuna ve benzeri unsurlara göre farkl›laflm›flt›r. hobileri. Toplumu oluflturan bireyler yatay ve dikey hareketlilik gösteriyorsa. Amerikan sosyolojisi etkisinde kalan birçok sosyolog özellikle 1970’lerde farkl› konularda alan çal›flmalar›na yönelmifllerdir. Dolay›s›yla meslek. tabakalaflma biçimindeki sosyal farkl›laflmalar›n temelinde yatan en önemli fenomenlerden biridir. e¤ilimleri. Osmanl›n›n sosyo ekonomik yap›s› ile Bat›’n›n sosyoekonomik yap›s›n› karfl›laflt›rarak. Eyüp Kemerlio¤lu’nun 1973 y›l›nda tamamlad›¤› Erzurum’da Meslekler ve Sosyal Tabakalaflma bafll›kl› doktoras›d›r. endüstri devriminden sonra sosyoloji literatüründe genifl bir yer tutmaya bafllayan “sosyal s›n›f” veya “sosyal tabaka” kavram›. Dönemin sosyologlar›ndan Muzaffer Sencer’in de belirtti¤i gibi. Toplumsal tabakalaflma konusu. yaflam biçimini. kültürel. meslek ve benzeri de¤iflkenlere ba¤l› olarak yaflamlar›n› sürdürürler. sosyologlar taraf›ndan bir toplumdaki yatay ve dikey sosyal hareketlili¤e dikkat çekmek üzere kullan›lan temel göstergelerden biridir. Marksist sosyologlar taraf›ndan s›n›f kavram›yla tan›mlanmaya çal›fl›lm›flt›r.

sosyal tabaka gibi konular yan›nda siyaset sosyolojinin önemli araflt›rma alanlar›ndan biri olan siyasal partiler ve seçmen davran›fllar›n› merkeze alan araflt›rmalara da yönelmifllerdir. do¤um yeri. ailenin toplam geliri. siyasal tercihlerin ve davran›fllar›n sosyo-ekonomik koflullara ba¤l› olarak de¤iflti¤i ve bu tercihlere uygun düflen belli siyasal görüfl ve davran›fllar›n bulundu¤u varsay›m› s›nanm›flt›r.1960-1980 Döneminde Türkiye’de Sosyoloji 133 olan meslek. 2010: 344-347). temel varsay›m. yani sosyo-ekonomik durum ile siyasal e¤ilimler aras›nda tam bir ba¤lant› oldu¤u kan›tlanamam›flt›r (Sencer. Bu s›ralama ayn› zamanda bireylerin mesleklerinden dolay› sahip olduklar› tabakalar› vermekte ve böylece meslekler ile sosyal yap› aras›ndaki iliflkiler sistemi aras›ndaki dinamik etkileflim belirlenmeye çal›fl›lmaktad›r (Kaçmazo¤lu. tüketim e¤ilimleri. Ülken’in Siyasi Partiler ve Sosyalizm ve Muzaffer Sencer’in Türkiye’de Siyasal Partilerin Sosyal Temelleri bafll›kl› çal›flmalar›ndan söz etmek mümkündür. yaflam flans› ve biçimlerini iflin içine katmak gerekmektedir. görüfl ve e¤ilimleri gerçe¤e yak›n bir flekilde tahmin edilmektedir. çiftçiler ve rençberler. Bu çal›fllar›n ortaya ç›kmas›nda. sosyal etkileflim. gelir. Sosyal tabakalaflma konusunda mesle¤i temel ölçüt almakla birlikte di¤er ölçütleri de kabul etmek gerekir. Ülken. Çal›flman›n bir di¤er amac› da. kiflisel gelir. Bu kapsamda H.6. geliri. çal›flmas›nda Avrupa toplumlar›nda siyasi partileri ortaya ç›karan ve geliflmelerine neden olan toplumsal faktörlere. Muzaffer Sencer. Mesle¤in yan› s›ra e¤itim durumu. e¤itim düzeyi. 1974). Ancak araflt›rma sonucunda. meslek. siyaset sosyolojisi kapsam›nda yapt›¤› bir baflka araflt›rmada. Türkiye’nin 27 May›s 1960 askeri darbesinden sonra yeniden çok partili bir döneme geçmesinin ve siyasal yelpazenin tümünü kapsayan partilerin kurulmufl olmas›n›n da etkisi bulunmaktad›r. e¤itim düzeyi. din ve mezhep ba¤l›l›¤›. Z. insan davran›fllar›n› yöneten yasalara temel olmak üzere baz› genellemelere varabilmektir.15 Amiran Kurtkan Bilgiseven . Resim 6. gelinen yer. 1960-1980 döneminde sosyologlar. konut tipi. ‹stanbul örneklemi üzerinden. Türkiye’de büyük sanayi iflletmelerinin gerekli sürüm yapmalar›n› sa¤layacak gelire ve yaflam tarz›na sahip yeterli say›da bir orta s›n›f›n bulunmad›¤›n› ortaya koymufltur (Kurtkan. tarihsel süreç içerisinde Türkiye’de kurulan siyasal partilerin özelliklerini anlatmaktad›r. 12 Ekim 1969 milletvekilli¤i seçimleri öncesinde. Amiran Kurtkan. yerleflme dönemi. çocuk say›s›. Ünite . meslekleri “itibar ölçe¤i”ne göre alt› tabakal› bir model çerçevesinde de¤erlendirmektedir: Yüksek uzmanl›k meslekleri. memurlar. esnaf ve zanaatkârlar. gelir. seçmenlerin cinsiyet. Baz› sosyologlar Türkiye’nin s›n›fl› yap›s›na dikkat çeken araflt›rmalar yaparken. onun sosyal tabakas› belirlenebilmekte. partilerin dayand›klar› ideolojilere. partilere destek veren sosyal s›n›flara iliflkin bilgi verirken. konutun mülkiyeti gibi demografik ve s›n›fsal özellikleri oluflturan de¤iflkenler ile siyasal tercihler aras›ndaki ba¤lant›lar› saptamaya çal›flm›flt›r. tüketim biçimleri ve bofl zamanlar›n kullan›m› aç›s›ndan en önemli sosyal tabakalaflma belirleyicisidir. iflçiler. Bu ba¤lamda Kemerlio¤lu. yaflam tarz›. de¤erleri. aile birlikteli¤i. e¤itim. tüccar ve ifladamlar›. medeni durum. sosyal s›n›f. 1960: 6). yafl. 1960’lar›n bafllar›nda yapt›¤› bir çal›flmaya dayanarak. Bir kiflinin mesle¤i ve meslekteki durumu bilindi¤inde. aile büyüklü¤ü. ‹lgili çal›flmada. Sencer.

uzman meslek sahibi Türk kad›nlar› kent kökenli. yap›sal ve fonksiyonel yönden giderek çekirdekleflmektedir. Deniz Baykal. Aile konusundaki araflt›rmalar sadece Emre Kongar’›n çal›flmas› ile s›n›rl› de¤ildir. Türkiye’de Sosyoloji I ve II. kad›n ve gençlik konular›d›r. Düflük gelir ve çevredeki aileler bürokratik örgütlerden oldukça yal›t›lm›fl durumdad›r. Örne¤in Ayfle Önce DÜfiÜNEL‹M Türkiye’de uzman mesleklerde çal›flan kad›n oranlar› üzerinden yapt›¤› bir araflt›rmada. 1967-1968 y›llar›nda Türk Sosyal Bilimler Derne¤i önderli¤inde O¤uz Ar›. Aile. 1971). ‹zmir’deki kentsel aile. 1979). 1960-1980 dönemi kad›n çal›flmalar›nda Cumhuriyet öncesi kad›n›n olumsuz sosyal koflullar›na ve erkek egemen toplumdaki ikinci s›n›f konumuna yer verilmifl SIRA S‹ZDE ve Cumhuriyet dönemindeki kazan›mlar› öne ç›kar›lm›flt›r. 1972: 147-148). Türkiye ile Avrupa ülkelerini karfl›laflt›rm›flt›r. Akrabal›k iliflkileri üst gelir ve çevre gruplar›nda ifl yaflam›nda oldukça önemlidir (Kongar. Emre Kongar ve Çi¤dem Ka¤›tç›bafl› taraf›ndan genifl bir proje kapsam›nda ‹zmir’de ayr› ayr› araflt›rmalar yürütülmüfltür. çocuk konusunu ele alan bir araflt›rmaya yer verelim. KM. 1965 y›l›nda doktora çal›flmalar› kapsam›nda gerçeklefltirdi¤i alan araflt›rmalar› ile kimsesiz ve korunmaya muhtaç çocuklar sorununu gündeme tafl›m›fl ve ülkemizdeki yasal durum ile örneklem kapsam›ndaki çoAMAÇLARIMIZ cuklar›n içerisinde bulundu¤u durumu ortaya ç›karmaya çal›flm›flt›r (Gökçe. Türkiye’de t›p ve S O alanlar›nda R U hukuk meslek kad›n›n yeri endüstrileflmifl ülkelerden daha yüksektir. ‹ K Korta-üst AT Son olarak. Kimsesiz ve korunmaya muhtaç çocuklar konusunu doktora çal›flmas› olarak araflt›ran sosyolog SIRA S‹ZDE Birsen Gökçe olmufltur. ayr› ayr› olarak. yap›sal yönden geleneksel genifl aile ve çekirdek aile fleklinde bir evrim çizgisi izlemektedir. kad›n ve gençlik sosyolojisini aç›klayabilmek. Buna göre. (2008). üst yaD da sosyal tabakalardan gelmektedir (Öncü. akrabalarla iliflkiler aç›s›ndan oldukça içine kapal›d›r ve bu içe kapan›kl›k alt gelir ve çevre gruplar›nda ekonomik yönden daha da yo¤undur. K ‹ T A P TELEV‹ZYON TELEV‹ZYON ‹NTERNET ‹NTERNET . fierif Mardin. baflta Nermin Abadan Unat.134 Türkiye’de Sosyoloji A‹LE. Ankara: Phoenix Yay›nlar›. 1960-1980 döneminde. aile. Cevat Geray. Sosyologlar. Mehmet Eröz olmak üzere birçok sosyolog aile ve kad›n konusunda ba¤›ms›z çal›flmalar yapm›fl veya çal›flmalar› içerisinde bu konulara da yer vermifltir. Mübeccel K›ray. fiefik Uysal. KADIN VE GENÇL‹K SOSYOLOJ‹S‹ AM AÇ Aile. Altan Eserpek. ‹ (Derleyen). Bu çal›flmalarda Türk kad›n› Cumhuriyet öncesi dönemle karfl›laflt›r›ld›¤› gibi Bat›l› toplumlarda yaflayan kad›nlar›n konumlar› ile de çeflitli aç›lardan karfl›laflt›r›lm›flt›r. 7 SIRA S‹ZDE DÜfiÜNEL‹M S O R U D‹KKAT SIRA S‹ZDE AMAÇLARIMIZ 1960-1980 döneminde gündeme gelen ve sosyologlar›n çal›flma yapt›¤› alanlardan biri de. ‹brahim Yasa. Kongar’›n bu araflt›rmada elde etti¤i bulgular› flöyle özetlemek mümkündür: Aile. Mübeccel Belik K›ray. Gökçe. Ergun Özbudun. Ç. Kad›n çal›flmalar› as›l yo¤unlu¤a 1980’den sonra ulaflm›flt›r. Yine bu çal›flman›n bulgular›na göre. Türk kad›n›n›n çeflitli aç›lardan durumunu da birçok çal›flmada ele alm›fl ve Cumhuriyet’in Türk kad›n›na sa¤lad›¤› kazan›mlar konusunda görüfl birli¤i içerisinde olmufllard›r. T A P Özdemir. Bu araflt›rmalardan biri de Emre Kongar’›n ‹zmir’de Kentsel Aile bafll›kl› çal›flmas›d›r.

Türkiye’de düzen. Bunlardan birincisi. temel toplumsal sorunlara. Bu grupta yer alan sosyologlar. 1960-1980 döneminde. Ünite . esnaf ve zanaatlarlar›n örgüllenmesi. köy yerleflim biçimleri. So¤uk Savafl Dönemi’nin sert uluslararas› iliflkileri yumuflam›fl. devlet. 1960’larda farkl› siyasal görüfllere sahip partiler. A M A Ç 2 Toplumsal de¤iflme ve az geliflmifllik tart›flmalar›n› özetleyebilmek. Bu ba¤lamda iki temel görüfl ortaya ç›km›flt›r. sosyalizm. bu durum Türkiye’ye de yans›m›fl ve k›smi bir düflünce özgürlü¤üne yol alm›flt›r. Türk toplumu hangi sosyal aflamalardan geçmifltir? Türkiye’nin hedefi olan Bat›l› toplumlarla benzer özelliklere sahip olmas› için hangi yöntemler kullan›lmal›. 1960-1980 döneminde. Türkiye’nin toplumsal de¤iflme e¤ilimlerini. köyün ekonomik yap›s›. Sosyoloji de bu de¤iflimden pay›n› alm›flt›r.6. Türk toplumunun Bat›’dan ayr›. 1960’larda Türkiye’de birbirine tamamen karfl›t iki büyük sosyoloji e¤ilimi ortaya ç›km›flt›r. Toplumsal de¤iflme konusu. neler yap›lmal›? Bu çerçevede özellikle Osmanl› toplumu aç›klanmaya çal›fl›lm›fl. ‹kinci grupta bulunan sosyologlar ise Amerikan sosyoloji anlay›fl› do¤rultusunda alan araflt›rmalar›na ve betimleyici çal›flmalara yönelmifllerdir. Türkiye’nin dünya egemenlik iliflkileri içerisindeki yeri gibi siyasal ve sorgulay›c› çal›flmalarla cevap aram›fllard›r. Bat› toplumlar›n›n evrim çizgisi ile Türk toplumunun evrim çizgisi aras›nda bir fark yoktur. Sosyologlara göre. sosyal de¤iflim e¤ilimleri. 1960-1980 döneminde sosyoloji k›rsal a¤›rl›kl› çal›flmalardan kentsel a¤›rl›kl› çal›flmalara geçmifl olsa da. 1950’li y›llar›n aksine. üretim iliflkileri. ba¤›ms›z bir anlay›fl sergileyen veya Marksist yöntemden etkilenen. Türkiye’nin mevcut konumu nas›l tan›mlanabilir? Bat›l› toplumlar hangi sosyal aflamalardan. Türk toplumunun evrimsel aflamalar›n› belirlenmeye. Sosyologlar. Cumhuriyet dönemi devrimleri çeflitli aç›lardan ele al›n›p yorumlanm›flt›r. k›rsal yaflam› çeflitli aç›lardan ele alan saha araflt›rmalar› gerçeklefltirmifllerdir. ‹kinci görüfl ise. Her iki görüfl için de gelecek. Köy sosyolojisi konusunda yap›lan çal›flmalar› özetleyebilmek. sendikalar kurulmufl. Dönemin sosyologlar›. kendine özgü tarihsel özelliklere sahip oldu¤unu savunmaktad›r. Bat›c›laflma. di¤er yandan sosyolojinin çeflitli disiplinleri kapsam›nda alan araflt›rmalar› gerçeklefltirmifllerdir. üretim iliflkileri. kapitalizmin köylere girip girmedi¤i ve benzer konularda gözlemlerde bulunulmufl. A M A Ç 3 . üretim biçimleri. kalk›nma modelleri. tan›mlanan özellikler üzerinden flekillendirilecektir. sosyologlar köy çal›flmalar›n› sürdürülmüfltür. demokrasi gibi konu ve kavramlar tart›flmaya aç›lm›flt›r. Bunlardan birincisi.1960-1980 Döneminde Türkiye’de Sosyoloji 135 Özet A M A Ç 1 1960-1980 döneminin önemli sosyoloji çal›flmalar›n› s›ralayabilmek. Birinci anlay›fl içerisinde Marksizmin çeflitli aç›l›mlar›n› bulmak mümkündür. ça¤dafllaflma. ikincisi ise yap›sal-fonksiyonalist yaklafl›m a¤›rl›kl› Amerikan sosyoloji anlay›fl›d›r. çeflitli bak›fl aç›lar› çerçevesinde ve az geliflmifllik ba¤lam›nda ele al›rken. Bat›’da görülen ilerlemeci çizgiye uyan ve uymayan yanlar›n› ortaya ç›karmaya çal›flm›fllard›r. az geliflmifllik aç›s›ndan incelenmifltir. Osmanl›n›n tar›msal ve s›n›fsal yap›s›. bir yandan Avrupal› toplumlara ulaflma hedefindeki baflar›s›zl›¤›n nedenlerini. Türk toplumu da Bat›’da geçerli olan evrim çizgisini geçikmeli olarak izlemektedir. 1960’lar Türkiyesi 1950’lere göre farkl› özelliklere sahiptir. dinsel ve geleneksel yaflam biçimi üzerinde durulmufl. Türkiye’nin toplumsal de¤iflme ve modernleflme e¤ilimleri bu veriler üzerinden de¤erlendirilmifl. gelece¤e de yön verme iste¤inde olan tarihsel sosyoloji. dernekler.

yaflam biçimleri. kentlerde oluflan yerleflim birimleri. A M A Ç 6 S›n›f veya tabaka ölçütlerini de¤erlendirebilmek. Bu ba¤lamda. kentteki sosyal tabakalaflma. siyasal partilerle onlar›n oy ald›klad› kesimlerin özellikleri aras›ndaki iliflkiler. A M A Ç A M A Ç 5 7 . siyasal kazam›nlar›. Bu ba¤lamda özellikle 1965’ten itibaren aile. 1960-1980 döneminde hem Amerikan ve hem de Marksist sosyoloji anlay›fl›na mensup sosyologlar. kad›n ve gençlik sosyolojisini aç›klayabilmek. 1940 ve 1950 dönemlerindeki k›rsal a¤›rl›kl› çal›flmalar yerini. gecekondulaflma. toplumsal s›n›flar›n veya tabakalar›n özelliklerini belirlemeye yönelik araflt›rlar›n› yo¤unlaflt›rm›fllard›r. 1960-1980 döneminde. bir din. Yine sosyologlar kad›n›n toplumsal statüsü. 1960-1980 döneminde. var olan s›n›f veya tabakalar›n tarihsel geliflim seyri. Din sosyolojisini aç›klayabilmek. bir toplum düzeni olarak ‹slamiyetin Türk toplum tarihindeki yeri üzerinde durulmufltur. çal›flma yaflam›ndaki sorunlar›. gelir grubunu. 1960’lardan itibaren artmaya bafllam›fl ve pek çok sosyolog din olgusunun çeflitli boyutlar›n› ve din-kimlik iliflkisini inceleyen araflt›rmalar yapm›flt›r. sosyal hareketlilik. köy ve kentte yaflayan aile yap›s›n›. Bat›’daki tüm s›n›flar›n Türkiye’de olup olmad›¤›. toplumdaki sosyal farkl›laflmalara ba¤l› olarak ortaya ç›kan s›n›f veya tabakalar› belirlemeye yönelik ölçütler araflt›r›lm›flt›r. Çocuk ve gençlik dönemi sorunlar›na ait araflt›rmalar da bu dönemde ortaya ç›km›fl ve bu kesimlerin sorunlar› incelenmifltir. co¤rafyay›. alt disiplinler baz›nda gerçekleflen bölünmeler ve ayr›flmalard›r. Bu çerçevede. sosyo-ekonomik özellikleri. kad›n ve gençlik konular› ba¤›ms›z alanlar olarak ortaya ç›km›fl ve bu alanlar kapsam›nda araflt›rmalar yap›lm›flt›r. kentlerin yeniden biçimlenmesi. din-toplum iliflkileri. iflsizlik. Aile. Sosyologlar köyden kente göç. gelir düzeyi. ailenin yaflad›¤› konutu. mesleki çeflitlenme. yerine getirdi¤i fonksiyonlar› farkl› sosyal de¤iflkenlere göre incelemifllerdir. farkl› s›n›flara mensup kad›nlar›n birbirlerine göre durumlar›n› ele alan çal›flmalar yapm›fllard›r. 1960-1980 döneminde kentsel a¤›rl›kl› çal›flmalara b›rakm›flt›r. yoksulluk. 1960-1980 döneminde Türkiye’de sosyolojinin geliflti¤inin temel göstergesi. Sosyologlar. Öncesinde de var olan din sosyolojisi çal›flmalar›. Türkiye’nin siyasal-toplumsal yap›s› sosyoloji çal›flmalar›n› yak›ndan etkilemifltir.136 Türkiye’de Sosyoloji A M A Ç 4 Kentleflme sosyolojisini aç›klayabilmek. farkl› ihtiyaçlar› karfl›lamak üzere ortaya ç›kan bölgeler üzerinde araflt›rmalar yürütmüfllerdir. sosyal s›n›flar›n dinsel tutumlar›.

Muzaffer Sencer d. Afla¤›daki sosyologlardan hangisi din sosyoloji ile ilgili çal›flma yapmam›flt›r? a. Türkiye’de iflçi s›n›f›n›n tarihi üzerine doktora çal›flmas› yapan sosyolog kimdir? a. d. anlay›fl ve kuram›n Türk toplumunu aç›klayamayaca¤› görüflünde olan sosyolog kimdir? a. Muzaffer Sencer d. Muzaffer Sencer . ‹zmir’de aile. Muzaffer Sencer d. Hilmi Ziya Ülken . Afla¤›daki üretim biçimlerinden hangisi Osmanl› toplumunu aç›klamak için kullan›lmam›flt›r? a. 6. ‹fllevselcilik c. Turhan Yörükan c. Cavit Orhan Tütengil . Cumhuriyet dönemi devrimlerini ça¤dafllaflma olarak tan›mlayan sosyolog kimdir? a. Sabahattin Güllülü . Merkezi feodal üretim tarz› d. 1960-1980 döneminde Türk sosyolojisine hangi yaklafl›m egemen olmufltur? a. Yap›sal yönden geleneksellik do¤rultusunda bir evrim geçirmektedir.Ahi Birlikleri d. akrabal›k iliflkileri aç›s›ndan içine kapal›d›r. fierif Mardin c. Bahattin Akflit 9. Eyüp Kemerlio¤lu e. Evrimcilik d. ‹zmir’deki kentsel aileler ile ilgili afla¤›daki ifadelerden hangisi yanl›flt›r? a. O¤uz Ar› c. E¤itim b. Altan Eserpek b. ‹zmir’de aileler aç›s›ndan akrabal›k iliflkileri ifl yaflam›nda oldukça önemlidir. Sabahattin Güllülü 8. c. Fügen Berkay e.Türkiye’de Ça¤dafl Düflünce Tarihi e. Afla¤›daki sosyolog-kitap efllefltirmelerinden hangisi yanl›flt›r? a. Ünite . ‹zmirdeki düflük gelir gruplu ailelerin bürokratik örgütlerle iliflkileri çok s›n›rl›d›r. Ayda Yörükan d. Muzaffer Sencer b. Bir bireyin sahip oldu¤u özelliklerden hangisi onun statüsünü belirleyen faktörlerden biri de¤ildir? a. Oya Sencer-Baydar e.Cevdet Pafla’n›n Cemiyet ve Devlet Görüflü c. Yap›sal ve fonksiyonel aç›dan çekirdekleflmektedir. Sembolik etkileflimcilik e. e. b.1960-1980 Döneminde Türkiye’de Sosyoloji 137 Kendimizi S›nayal›m 1.Ankara’da Gecekondu Aileleri b. Ümit Meriç . Feodal üretim tarz› c.Atatürk’ü Anlamak ve Tamamlamak .6. Bahattin Akflit 7. Kapitalist üretim tarz› b. Orhan Türkdo¤an e. Emre Kongar c. Organizmac›l›k b. Yaflan›lan konut c. Yorumlamac›l›k 2. Baykan Sezer 5. Niyazi Berkes b. Giyim tarz› d. Gelir 10. Asya tipi üretim tarz› 3. Mübeccel Belik K›ray d. Bat›l› hiçbir yaklafl›m. Eyüp Kemerlio¤lu b. Cahit Tanyol 4. Ayfle Öncü c. Kapitalizm öncesi emtia üretim tarz› e. Baykan Sezer b. Niyazi Berkes e. Meslek e. Tarihi maddeci sosyoloji yaklafl›m›yla k›rsal kesimdeki mülkiyet iliflkilerini de¤erlendiren sosyolog kimdir? a.

resim. tiyatro. e 8. fliir. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Toplumsal Tabakalaflma ve Siyaset Sosyolojisi” bafll›¤›n› yeniden okuyunuz. Selçuklu-Osmanl› ve Türkiye’nin Toplumsal Yap›s› Üzerine Tart›flmalar. Kad›n ve Çocuk Sosyolojisi” bafll›¤›n› yeniden okuyunuz. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Köy Sosyolojisi” bafll›¤›n› yeniden okuyunuz. edebiyat. yap›tiyle kendini saran bu iki çevreye etkide bulunur. d 9. Sosyoloji Dergisi. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Aile. Selçuklu-Osmanl› ve Türkiye’nin Toplumsal Yap›s› Üzerine Tart›flmalar. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Din Sosyolojisi” bafll›¤›n› yeniden okuyunuz. yap›tiyle. Say›: 19-20. musiki. a . 2. gezi an›lar› sosyolojilerine bölünmesi gibi. bu dallar›n her biri de ayr›ca daha küçüklerine ayr›labilirler. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Özet” bafll›¤›n› yeniden okuyunuz. Toplumsal De¤iflme ve Az Geliflmifllik” bafll›¤›n› yeniden okuyunuz. heykel. Bu dallardan hangisine gönül verirse versin. resim. roman.138 Türkiye’de Sosyoloji Okuma Parças› “Sanat›n alan› çok yayg›nd›r: Musiki. a 3. Ama beri taraftan sanatç› da kiflili¤iyle. edebiyat.” Kaynak: Nurettin fiazi Kösemihal (1964-1966). Kendimizi S›nayal›m Yan›t Anahtar› 1. hikâye. tiyatro. Öyleyse ne kadar sanat varsa o kadar da sanat sosyolojisi vard›r. Örne¤in edebiyat sosyolojisinin. sanatç›n›n kiflili¤i kadar yap›t› da içinde bulundu¤u do¤al ve toplumsal çevrenin etkisindedir. toplumsal çevre aras›ndaki bu kafl›l›kl› etkiyi incelemek sanat sosyolojisinin ödevidir. ‹flte sanatç›n›n kiflili¤iyle. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Asya. Toplumsal De¤iflme ve Az Geliflmifllik” bafll›¤›n› yeniden okuyunuz. “Edebiyat Sosyolojisine Girifl”. d 4. dans sosyolojisi gibi büyük dallara. Toplumsal De¤iflme ve Az Geliflmifllik” bafll›¤›n› yeniden okuyunuz. Gerçekten sanat sosyolojisi. Selçuklu-Osmanl› ve Türkiye’nin Toplumsal Yap›s› Üzerine Tart›flmalar. b Yan›t›n›z yanl›fl ise “1960-1980 Döneminde Türk Sosyolojisinin Genel E¤ilimleri” bafll›¤›n› yeniden okuyunuz. ‹stanbul: Fakülteler Matbaas›. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Asya. e 5. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Toplumsal Tabakalaflma ve Siyaset Sosyolojisi” bafll›¤›n› yeniden okuyunuz. c 7. mimarl›k. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Asya. dans gibi. b 6. c 10.

Yine 19601980 aras› dönemde Türkiye belli ölçüde sanayileflmeye. Hatta birçok sosyolog toplumsal olaylarda dinin etkisini ilk s›raya yerlefltirmifltir. dinin toplumsal olaylar üzerindeki etkilerini ve buna benzer daha onlarca de¤iflkeni incelemektedirler. yaflam biçimi ile h›zla de¤iflmeye bafllam›flt›r. belli ölçüde özgürleflmifl ve Türkiye için birçok yeni siyasal fikir ak›m› gündemde yerini alm›flt›r. hizmet sektörünü fliflirmifltir. Türkiye. dinleri. S›ra Sizde 4 Türkiye 1960’dan 1980’e köyden kente h›zla göç vermifl. tarih.1960-1980 Döneminde Türkiye’de Sosyoloji 139 S›ra Sizde Yan›t Anahtar› S›ra Sizde 1 Din. Sosyologlar. ‹nsanl›kla birlikte din de var olmufltur. baz› sosyologlar Türk toplum yap›s›n›n Bat› ile ayn› sosyal yasalara da¤l› oldu¤unu. Geleneksel toplumdan modernleflen topluma do¤ru bir dönüflüm geçiren Türkiye yeni sosyal sorunlarla da karfl›laflmaya bafllam›flt›r. buna ba¤l› olarak toplumsal yap›s›. Bu konuda zengin bir literatür bulunmaktad›r. ayn› evrimden geçti¤ini. yaflam biçimlerini de¤ifltirmifl. Türkiye’nin en k›sa zamanda önemli dünya devletleri aras›nda yer alaca¤› iddias›nda olmufllard›r.6. ‘bizim toplum tarihimiz Bat› toplum tarihi ile ayn› evrim çizgisi do¤rultusunda m›. Bu tart›flmalardan haberdar olmak için 1960-1980 dönemini kapsayan siyasal düflün tarihi içerikli sosyoloji. S›ra Sizde 2 27 May›s 1960 askeri darbesinin ard›ndan Türkiye k›sa sürede çok partili sisteme geri dönmüfltür. sosyolog ve siyaset bilimciler. 1960’lardan itibaren yo¤un bir “gecekondu kent” gerçe¤i ile karfl›lafl›rken nüfusunun özellikleri de önemli ölçüde de¤iflmifltir. Sizler de din sosyoloji konusunda daha fazla bilgi sahibi olmak için kütüphanelerdeki din sosyoloji kitaplar›na ve araflt›rmalar›na bafl vurabilirsiniz. toplumun temel kurumlar›ndan. dinin fonksiyonlar›n›. baz› sosyologlar ise Türk toplum yap›s›n›n de¤iflme e¤ilimleri ile Bat› toplumlar›n›n de¤iflme e¤ilimlerinin farkl› oldu¤unu öne sürmüfllerdir. bu iki anlay›fltan hangisi kabul ediliyorsa gelece¤e planlarken geçmiflin birikimlerinden yararlanmak gerekir anlay›fl› nedeniyledir. Bu ba¤lamda. S›ra Sizde 3 1960’larda Asya. siyaset bilimi çal›flmalar›n› okumal›s›n›z. 1960’larda siyasal atmosfer bir önceki döneme göre. sosyolojinin temel konular›ndan biridir. simgeleri. kentteki tüketim al›flkanl›klar›n›. Soruya verilen cevaplar›n önemi. Bu nedenle gerek Bat› gerekse Türk sosyolojisi bafllang›çtan beri dini temel inceleme konusu olarak ele alm›flt›r. gelece¤e yön vermek ad›na önce geçmiflin evrim veya de¤iflim e¤ilimlerini ortaya koymaya çal›flm›fllard›r. Ünite . . Türkiye’nin de¤iflimi konusunda yeterli say›da kaynak bulundu¤unu ve bunlar›n en az›ndan bir k›sm›n› okuman›z gerekti¤ini belirtelim. Osmanl› ve Türkiye’nin toplumsal yap›s›n›n ne oldu¤u konusunun tart›flmaya aç›lmas›n›n temel nedeni. kendi görüflleri do¤rultusundaki siyasal sistem egemen olursa. Bundan dolay›. Bu siyasal fikir hareketleri Türkiye’nin mevcut sistemiyle dünyada istenilen yere gelemeyece¤ini tezi ile Türkiye’ye yeni siyasal sistemler öneren tart›flmalar bafllatm›fllard›r. bu göçler kentleri büyütmüfl. toplumdaki dinsel eylem ve hareketleri. yoksa farkl› bir flekilde mi de¤ifliyor’ sorusuna cevap aramak amaçl›d›r. Her siyasal fikir hareketi.

‹stanbul: Kitabevi Yay›nlar›. Sosyoloji Y›ll›¤›: 15. Ahi Birlikleri. Kongar. Toplumsal De¤iflme Kuramlar› ve Türkiye Gerçe¤i. O. Ankara: Sa¤l›k ve Sosyal Yard›m Bakanl›¤› Sosyal Hizmetler Genel Müdürlü¤ü. . 100 Soruda Türkiye ‹ktisat Tarihi. “Az Geliflmiflli¤in Tarihsel Nedenleri”. (1964-1966). Ça¤atay Özdemir). Say›: 19-20. Say›: 19-20. N. ‹stanbul: Do¤u-Bat› Yay›nlar›. ‹stanbul: Remzi Kitabevi. ‹stanbul: Ant Yay›nlar›. Sencer. Ankara: Hacettepe Üniversitesi Yay›nlar›. (1977). (2008). Memleketimizde Cumhuriyet Devrinde Kimsesiz Çocuklar Sorunu. S. Sosyoloji Dergisi. (2009). Z. ‹stanbul: Gerçek Yay›nlar›. A. ‹stanbul: ‹letiflim Yay›nlar›. Öncü. H. A. H. S. Modern Türkiye’de Siyasal Düflünce: Dönemler ve Zihniyetler. A. (1983). (1978). N. (Editörler) (2010). B. Türkiye’de Köylülü¤ün Maddi Temelleri. Ulusçuluk ve Toplumsal Devrimler. Türkiye ‹ktisat Tarihi. Cilt: I. Kaçmazo¤lu. Sosyoloji Y›ll›¤›: 20. (1966). Dinin Türk Toplumuna Etkileri. Türkiye’de Sosyal Bilim Araflt›rmalar›n›n Geliflimi. (2010). “Mübeccel K›ray’da Toplumsal De¤iflme Anlay›fl› ve Kentin Mekânsal Yerleflim Düzeni” (Yay›na Haz›rlayanlar: Ertan E¤ribel . Ankara: Türk Sosyal Bilimler Derne¤i Yay›nlar›. Sosyal S›n›flar. Güllülü. ‹stanbul: K›z›lelma Yay›nlar›. ‹stanbul: ‹letiflim Yay›nlar›. “Türkiye’de Sanayileflmeye Tesir Eden Sosyolojik Faktörler”. Say›: 19-20. Divitçio¤lu. ‹fl ve Düflünce Mecmuas›. Mardin. ‹stanbul: Garanti Matbaas›. Berkes. “Sosyal S›n›f Kriterleri Üzerine Elefltirmeli Bir Deneme”. (1964-1966). Akflit. N. (1976). “Uzman Mesleklerde Türk Kad›n›” (Editör: Nermin Abadan Unat). Ça¤atay Özdemir). Sencer-Baydar. Sapma ve Sosyal De¤iflme: Erzurum’un ‹ki Köyünde Karfl›laflt›rmal› Bir Araflt›rma. B. ‹stanbul: Ötüken Yay›nlar›. Türk Toplumunun Tarihsel Evrimi. Ankara: Ankara Üniversitesi Yay›nlar›. (1972). ‹stanbul: Fakülteler Matbaas›. (1965). Ocak-fiubat 1960. Sencer. (1976). “Türkiye’de Sosyoloji Araflt›rmalar›: Bölmelenmifllikten Farkl›laflma ve Çeflitlenmeye” (Derleyen: Sevil Atauz). (1971). Türkiye’de “Azgeliflmifl Kapitalizm” ve Köylere Girifli. (2006). (1968). N. “Mübeccel B. Azman. (1969b). Türk Sosyoloji Tarihi Üzerine Araflt›rmalar. Burcu. O. “Cavit Orhan Tütengil: 1921-1979”. “Baz› Bilim ‹nsanlar›n›n Türkiye’deki Siyasal Düflün Tarihine Katk›lar› Üzerine Bir Deneme” (Editör: Ömer Laçiner). Yön Dergisi. Gecekondu Gençli¤i. Gökçe. Kösemihal. Eserpek. Berkes. E. (1971). E. Ankara: Phoenix Yay›nlar›. Sosyoloji Dergisi. (1979). M. N. (1969). Say›: 182. (1969a). K›ray: 1923-2007”. Kurtulmufl. N. Sosyoloji ve Co¤rafya.-U. M. 23 Eylül 1966. (1971b). Kaçmazo¤lu. Türk Toplumunda Kad›n. (1971a). E. Türkiye’de Sosyoloji II (Derleyen: M. M. B. Din ve ‹deoloji. ‹zmir’de Kentsel Aile. B. ‹stanbul: Gözlem Yay›nlar›. (1960). Asya Üretim Tarz› ve Osmanl› Toplumu.140 Türkiye’de Sosyoloji Yararlan›lan ve Baflvurulabilecek Kaynaklar Akflit. Türk Sosyologlar› ve Eserleri I-II. Türkiye’de Sosyoloji II (Derleyen: M. Sencer-Baydar. Berkes. Berkes. (1981). Türkiye’de Ça¤dafllaflma. fi. ‹stanbul: Geçifl Yay›nlar›. Ankara: Türk Sosyal Bilimler Derne¤i. Say›: 221-222. (1974). Bat›c›l›k. (1967). ‹stanbul: Hobara Kitabevi Yay›nlar›. Sencer. (1986).Ufuk Özcan). (1979). Ankara: Türk Sosyal Bilimler Derne¤i Yay›nlar›. Türkiye’de Sosyoloji II (Derleyen: M. Sosyal Kontrol. fi. F. ‹stanbul: Fakülteler Matbaas›. M. Türkiye’de ‹flçi S›n›f›n›n Do¤uflu ve Yap›s›.-M. “Türk Toplumu Aç›s›ndan ‹slâmiyet”. ‹stanbul: Habora Kitabevi Yay›nlar›. Ankara: Phoenix Yay›nlar›. ‹stanbul: Kitabevi Yay›nlar›. Kongar. Arslantürk-Tafldelen. E¤ribel-Özcan. “Orhan Türkdo¤an”. ‹stanbul: Koz Yay›nlar›.B. Ça¤atay Özdemir). A. M. E. (2008). Türkiye’de Siyasal Partilerin Sosyal Temelleri. Berkay. (1964-1966). ‹stanbul: Gerçek Yay›nlar›. Sosyoloji Dergisi. Sencer. H. Ankara: Orta Do¤u Teknik Üniversitesi Ö¤renci Birli¤i Yay›nlar›. (2008). Ankara: Phoenix Yay›nlar›. B. “Edebiyat Sosyolojisine Girifl”. Gökçe. Sencer. ‹stanbul: Fakülteler Matbaas›. Berkes. Kurtkan. ‹stanbul: Yön Yay›nlar›.

Say›: 4. O. Türkdo¤an. Toplum Farkl›laflmalar› ve Din Olay›. Tütengil. “Türk Toplum Tarihi Tart›flmalar›”. (1962). Toplum ve Bilim. Türkiye’de Sosyoloji II (Derleyen: M. M. B. O. Z. ‹stanbul: ‹stanbul Üniversitesi ‹ktisat Fakültesi Yay›nlar›. Siyasi Partiler ve Sosyalizm. ‹stanbul: Edebiyat Fakültesi Matbaas›. ‹stanbul: An›l Yay›nlar›. O. Cilt: 21. Türkiye’de Köy Sorunu. Ülken. (1969). Tütengil. Ça¤atay Özdemir).6. ‹stanbul Üniversitesi ‹ktisat Fakültesi Mecmuas›. . (2008). B. O. (1977). B. (1970). H. Ünite . ‹stanbul: Kitafl Yay›nlar›. ‹stanbul: Ülken Yay›nlar›. Ekim 1959-Temmuz 1960. Asya Tarihinde Su Boyu Ovalar› ve Bozk›r Uygarl›klar›. (1979). Az Geliflmenin Sosyolojisi. (1960). Talas. “Türkiye’de Yola Ba¤l› ‹çtimai De¤iflmelerle ‹lgili Araflt›rmalar”. (1981).1960-1980 Döneminde Türkiye’de Sosyoloji 141 Sezer. Köy Sosyolojisinin Temel Sorunlar›. (1970). Sezer. “Mehmet Eröz: 1930-1986”. Sezer. ‹stanbul: Edebiyat Fakültesi Bas›mevi. Say›: 1-4. Türkiye’de Ça¤dafl Düflünce Tarihi. Tütengil. C. C. H. (1979). Ülken. Ankara: Phoenix Yay›nlar›. K›fl 1977. Z. C. Erzurum: Atatürk Üniversitesi Yay›nlar›.

süreklilik arz eden ve Bat›l› teorilerin flabloncu uyarlamalar›na direnç gösteren e¤ilimleri farkl› bir bak›fl aç›s›yla de¤erlendirebileceksiniz.7 Amaçlar›m›z • • • • • • TÜRK‹YE’DE SOSYOLOJ‹ Bu üniteyi tamamlad›ktan sonra. Anahtar Kavramlar Sivilleflme/sivil toplum Pozitivizm Kültürel çal›flmalar Toplumsal cinsiyet araflt›rmalar› Çok kültürlülük Küreselleflme • • • • • • Yerelleflme Postmodernizm Post-endüstriyel toplum Bat›-d›fl› modernlik Melezlik Do¤u-Bat› çat›flmas› ‹çindekiler • TÜRK SOSYOLOJ‹S‹NDE YEN‹ YÖNEL‹fiLER • 1980-2000 ARASI DÖNEMDE TÜRK SOSYOLOJ‹S‹NDE BAfiLICA TEMA VE KAVRAMLAR • 1980-2000 DÖNEM‹NDE TÜRK SOSYOLOJ‹S‹NDE ÖNE ÇIKAN BAZI ‹S‹MLER • TÜRK SOSYOLOJ‹S‹NDE YOL AYRIMI Türkiye’de Sosoyolji 1980-2000 Döneminde Türkiye’de Sosyooji . Türk sosyolojisinde Bat›l› teorilerin etkisiyle de¤iflen yaklafl›mlar›n yan› s›ra de¤iflmeyen. De¤iflen ve çeflitlenen temalar›/kavramlar› aç›klayabilecek. 1980-2000 tarihsel kesiti içinde Türk sosyolojisinde meydana gelen de¤iflimi ve dönüflümü de¤erlendirebilecek ve bu de¤iflimin sosyal boyutlar›n› özetleyebilecek.

Bu nedenle 1950-1960. 1960-1980. Sözgelifli 1940’lardaki veya 1970’lerdeki baflat e¤ilimlerin 1980’lerde de -marjinalleflmesine ra¤men.1980-2000 Döneminde Türkiye’de Sosyoloji TÜRK SOSYOLOJ‹S‹NDE YEN‹ YÖNEL‹fiLER A M A Ç 1 1980-2000 tarihsel kesiti içinde Türk sosyolojisinde meydana gelen de¤iflimi ve dönüflümü de¤erlendirebilmek ve bu de¤iflimin sosyal boyutlar›n› özetleyebilmek. bak›fl aç›s›n›n. sosyal teori alan›nda meydana gelen k›r›lma ve kopufllar› belirlemek aç›s›ndan son derece anlaml›d›r.varl›¤›n› sürdürmesi gibi. sürece iliflkin de¤erlendirme olana¤› sunar. altüst olufllara. zihniyet ve bak›fl aç›lar›na bir süre mukavemet gösterebilece¤ini de hesaba katmal›y›z. bir dönemden bir baflka döneme geçerken meydana gelen farkl›laflma ve kopufllar›n yan› s›ra. Bununla birlikte. kendi d›fl›nda geliflen yeni paradigma. Türkiye gibi yak›n tarihi sürekli d›fl müdahalelere. kesinti ve dönüflümlere sahne olan bir ülkede sosyolojinin gelifliminin düz bir hat üzerinde gerçekleflmedi¤ini düflünmek mümkündür. Bir dönem baflat/hâkim olan e¤ilimlerin daha sonra marjinal hale gelmesi dönüflümün yönü ve niteli¤i konusunda bize belirli ipuçlar› verir. Belirli bir teorik paradigman›n. konjonktürden ba¤›ms›z belirli sürekliliklerin varl›¤›n› da gözetmek durumunday›z. zihniyetin. Bu yöndeki bir giriflim. Aksi durumda. . Sosyal teorinin tarihsel gelifliminde etkili olan süreçleri anlamak için belirli dönüm noktalar› belirlemek ve dönemlefltirmeler yapmak elbette geçerli bir yöntemdir. sosyolojimizde temel ve süre¤en nitelikteki baz› e¤ilimleri (en baflta Bat›l›laflma/modernleflme/ça¤dafllaflma yönündeki ›srarl› e¤ilimleri) gözden kaç›rma handikap›yla karfl› karfl›ya gelebiliriz. 1980-2000 gibi kesin s›n›rlarla belirlenmifl dijital zaman kesitleri Türkiye’de sosyolojinin geliflimini kavramak aç›s›ndan gerekli olsa bile yeterli de¤ildir.

1980 sonras›nda Türkiye’ye dayat›lan politikalar›n özünde liberallefltirme. K ‹ T Türk A P Sosyolojisinin Ana Sorunlar›. Özellikle IMF ve Dünya Bankas› gibi Bat›l› kurulufllar›n biçimlendirdi¤i ve serbest piyasa ekonomisini idealize eden ekonomi politikalar› Türkiye gibi endüstriyel geliflmesini tamamlamakta olan ülkelere adeta dayat›lm›flt›r. 1980’lerin bafllar›ndan itibaren siyasal.2 SIRA S‹ZDE SIRA S‹ZDE DÜfiÜNEL‹M S O R U DÜfiÜNEL‹M S O R U D‹KKAT D‹KKAT SIRA S‹ZDE SIRA S‹ZDE AMAÇLARIMIZ AMAÇLARIMIZ K ‹ T A P Türkiye gibi yak›n tarihi sürekli d›fl müdahalelere. ‹NTERNET Öncelikle belirtilmesi gereken bir geliflme.144 Resim 7. dönüflümlere sahne olan bir ülkede sosyolojinin gelifliminin düz bir hat üzerinde gerçekleflmedi¤ini ‹ N T E R N mümkündür. yani ulus-devletin düzenleyici ve kalk›nmac› misyonunun tasfiye edilmesi gerçe¤i yatmaktad›r. entelektüel. ekonomik ve toplumsal alanda Türkiye’nin bir yörünge de¤iflikli¤i içine girmesidir. Bu koflullar alt›nda. Bafllang›çta siyaset ve ekonomide gözlemlenen dönüflüm sonraki dönemde kültürel planda da görülecektir. Bu geliflmenin siyasal. (1988). öncülü¤ü devlet elitlerince üstlenilip merkezi biçimde yönlendirilen müdahaleci politikalar h›zla itibar kaybetmeye bafllam›flt›r. 1980’ler sadece Türk sosyolojisinde de¤il. Sezer. örne¤in Ça¤lar Keyder’in Wallerstein’›n on iki sayfal›k makalesini okuduktan sonra “Ulusal Kalk›nmac›l›¤›n ‹flas›” bafll›kl› kitab›n› yazmas›. B. kültürel alanda da somut karfl›l›klar›. ‹stanbul: Sümer Kitabevi. sosyo-ekonomik olaylara bak›flta dönüflümün iflaretlerinden biridir. Türkiye’de 1980 sonras› süreçte esen neo-liberal rüzgârla birlikte. Türkiye gibi ülkeler için çözüm reçetesi olarak görülen/gösterilen ulusal kalk›nma modelinin ve uygulamalar›n›n yerini küresel pazar›n bir parças› olma ve ona uyum sa¤lama ideali alm›flt›r. yans›malar› görülecektir. Ulusal kalk›nma planlamas› giderek itibar kayb›na u¤ram›flt›r. T ELEV‹ZYON altüst olufllara. kesinti ve Türk Sosyolojisinde 1980 Sonras› Dönüflümün Sosyo-Politik T E L E V ‹ Z Y OTemelleri N Kuflku yok ki. Baflka deyiflle 1960’lar›n endüstriyel geliflmeyi fetifllefltiren ve kamu ç›kar›n› önde tutan ulusal (planlamac›) kalk›nmac› anlay›fl› sönmeye yüz tutmufltur. Türkiye’nin siyasal ve toplumsal pratiklerinde de önemli bir dönüflümün bafllad›¤› y›llard›r. para ve maliye politikalar›nda kontrol gücünün baz› uluslar-üstü kurumlara devredilmesi. ET düflünmek . Meydana gelen bu de¤iflim ve farkl›laflma konusunda baz› tespitlerde bulunmaya çal›flaca¤›z. özellefltirme. Hiç kuflkusuz bu geliflmede merkezi-planl› ekonomik modelin temsilcileri olan Do¤u Blo¤u ülkelerinde meydana gelen çöküntünün de büyük etkisi vard›r.1 Türkiye’de Sosyoloji Resim 7.

askerî yönetimin geri çekilmesi ve sivil yönetimin iflbafl›na gelmesiyle siyaset arenas›nda sivilleflme yönündeki talepler güçlenmifltir. Bu ideoloji kendi içinde tutarl› bir teorik sistem özelli¤i göstermemektedir. Güncel siyaset. yak›n geçmiflteki cunta rejiminin vesayetinden ve yükünden kurtulmaya çal›flan Türkiye’de meydana gelen geliflmelerin özünde. sergiledi¤i muhafazakâr milliyetçilik ve ‹slamc›l›k yorumuyla askerî rejimin beklentileriyle de örtüflen bir sistemati¤i vard›r. yaklafl›k iki yüz y›ld›r kesin- . devletin özellikle ekonomi alan›ndaki öncü rolünün tasfiye edilmesi olgusu bulunmaktad›r. Siyasal konjonktüre ba¤l› olarak. Yükselen yeni de¤erlerin “sivilleflme”. “sivil toplum”. “toplumsal transformasyon (dönüflüm)” gibi kavramlarla ifade edilmesi de¤iflimin yönünü göstermektedir. ekonomide devlet müdahalesini eksen alan iktisadi yaklafl›mlar›n yerini. Askerî yönetimin sona ermesinin hemen ertesinde “sivil toplum” tart›flmalar›n›n gündeme gelifli. 1980’lerde ülke gündemine damgas›n› vuran bir düflünsel e¤ilim. Türkiye’de izlenecek Bat›l›laflma yöntemine iliflkin “farkl›l›k” iddias› içeren alternatif tart›flmalar bu dönemde gündeme gelmeye bafllam›flt›r. k›sa vadede liberal politikalar›n hâkimiyet kazanaca¤›n›n ilk iflaretidir. kültür-sanat. Bu geliflmeye ba¤l› olarak toplumsal de¤iflmenin do¤rultusunu sa¤l›kl› bir biçimde tayin etmek için sivil toplum unsurlar›n›n ve sivil siyaset kurumunun etkinlik kazanmas› gereklili¤i vurgulanmaktad›r. Bu tart›flmalarda Türk modernleflmesinin sorunlar›na dikkat çekilmekte ve önceki dönemdekinden oldukça farkl› bir yaklafl›m sergilenmektedir. Bu resmi ideolojik yöneliflin en önemli sonuçlar›ndan biri. Sentezin oluflumunda. iktisadi kalk›nma ve flehirleflme gibi klasik temalar›n Türk toplumunun modernleflmesi için yeterli bir zemin oluflturamayaca¤›. meflrulaflt›r›lmas›nda ve kamuoyuna aktar›lmas›nda baz› sosyologlar›n da devrede oldu¤unu belirtelim. 1980’lerde giderek liberal ekonomiye vurgu yapan bir yaklafl›m alm›flt›r. Türk-‹slam sentezi. din. e¤itim.7. Türkiye’de 1980’lerde sistemli bir flekilde uygulanmaya bafllan›lan neo-liberal politikalar›n bafllang›ç noktas› sayabiliriz. Kökleri daha eski dönemlere gitmekle birlikte. Bir süre sonra ise bu süreç liberalizmin kültürel-politik boyutunu hakl›laflt›ran yaklafl›mlarla güçlendirilmifltir. So¤uk Savafl dönemine özgü kat› söylemlerin. “demokratikleflme”. solun etkisinin azalt›lmas›na ve ‹slamc› ak›m›n yükselifline yol açm›fl olmas›d›r. eklektik unsurlar bar›nd›ran ve entelektüel derinlikten yoksun bir “toplumsal denetim projesi”dir. Öncelikle sanayileflme. eski kuflak liderlerin güç kaybetmesine ve yeni figürlerin ortaya ç›kmas›na izin vermektedir. Sivilleflme Tart›flmalar› 1980’lerin ortalar›ndan itibaren. Yeni dönemde. Osmanl› ve Cumhuriyet Tarihi boyunca ordunun modernleflme giriflimlerinde oynad›¤› öncü role ise elefltirel bir gözle bak›lmaktad›r. Baflka bir deyiflle.1980-2000 Döneminde Türkiye’de Sosyoloji 145 24 Ocak Kararlar›’n› ve 12 Eylül darbesini. Ünite . Öncelikle. daha do¤rusu ülkede kontrollü bir siyasal konjonktür yaratmak üzere tasarlanm›fl. sa¤l›k baflta olmak üzere) hemen her alan›ndaki baflat rolünün k›s›tland›¤› ve sivil toplum inisiyatiflerine gittikçe daha çok yer açan bir sürece do¤ru evrilecektir. modernleflmenin yolunun devletin küçültülmesinden ve sivil toplumun güçlendirilmesinden geçti¤i vurgulanmaya bafllanm›flt›r. Sivilleflme aray›fllar›na liberal politikalar ve bireyselleflme do¤rultusundaki yönelimler de efllik etmektedir. En önemli özelliklerinden biri ise anti-komünizm e¤ilimidir. resmi devlet ideolojisinin bir versiyonu haline gelen Türk-‹slam Sentezi’dir. Çok geçmeden bu geliflme devletin toplumsal yaflam›n (aile. askerî yönetimin iflbafl›nda oldu¤u ve etkisini sürdürdü¤ü 1980’lerin ortalar›na kadar ülkede egemen söylemi oluflturmufl gündemi belirleme gücü giderek zay›flamas›na ra¤men sonraki dönemde de varl›¤›n› korumufltur. Neo-liberal düflünceyle ve Amerikan dünya siyasetiyle oldu¤u kadar.

Bu nedenle Bat›l›laflma hareketinin baflar›s›z oldu¤undan. Modernleflmesi. kopukluk ve kesintiye yol açm›flt›r. 1980 sonras›nda Marksizmin bir sosyal teori olarak referans de¤erini yitirmesi sonucunda. M. Güçlü bir sivil toplum dayana¤›ndan yoksun kald›¤› için Türk modernleflmesinin Bat›’dan farkl› bir niteli¤e büründü¤ü öne sürülmüfltür. Türköne ve T. 1980 askerî darbesi de benzer bir farkl›laflmaya. Osmanl› döneminde oldu¤u gibi Cumhuriyet döneminde de sivil toplum S O R U kurumlar› ülkemizde geliflme olana¤› bulamam›flt›r. Ancak flafl›rt›c› olan. K ‹ T A P TELEV‹ZYON ‹NTERNET 1980’lerde. önceki döneme dam- 1980’lerde Teorinin Dönüflümü T E L E V ‹Sosyal ZYON . hatta kopyas› niteli¤indedir. Türk sosyolojisinde iki önemli. toplum yaflam›ndaki rolünün s›n›rlanmas› için gerekçe D ‹ K K A devletin T olarak gösterilmifltir.3 Türkiye’de Sosyoloji SIRA S‹ZDE DÜfiÜNEL‹M S O R U D‹KKAT SIRA S‹ZDE AMAÇLARIMIZ tisiz devam eden Bat›l›laflma sürecinin tek yönlü bir flekilde devlet ve bürokratik elitler eliyle tayin edilmesi elefltiri konusudur. Çev. Bu geliflmede askerî darbenin oynad›¤› rolü göz ard› etmemek gerekir. ikincisinde ise ihraç edilmesidir.146 Resim 7. ilkinde Marksizmin sosyolojiye duhul etmesi. fi. Konuyu öncelikle bu aç›dan de¤erlendirmekte yarar bulunmaktad›r. Sosyoloji literatüründe önceki dönemde yayg›n olarak görülen konular ve yaklafl›m tarzlar› 1980’lerin ortalar›n‹NT ERNET dan itibaren afl›nmaya ve terk edilmeye bafllanm›flt›r. topluma mal olmad›¤›ndan söz edilmektedir. araç ve yöntemleri sorunsal haline getirilmektedir. Bat›l›laflma eyleminin toplumun ç›kar ve beklentilerine uyumlu bir tarzda gerçekleflmesinin yolu olarak ise “devletin küçültülmesi”. Mardin. 1960 askerî darbesi nas›l Türkiye’de sosyolojinin ve sosyal bilimlerin geliflim seyrinde gözle görülür bir farkl›laflmaya yol açm›flsa. Önder. Hiç kuflkusuz bu argümanlar liberal okulun temel ilkelerinin bir uzant›s›. Baflka bir deyiflle Cumhuriyet rejimi ana hatlar›yla Osmanl› toplum-devlet iliflkiler modelini aflamam›flt›r. Bu ve benzeri görüfller. Örne¤in ülkemizde özel ç›SIRA S‹ZDE karlara ba¤l› bilinçli bir kamuoyunun Bat›l› anlamda oluflmamas›n›n nedeni olarak. sivil toplum unsurlar›n›n daima devlet taDÜfiÜNEL‹M raf›ndan bask› alt›nda tutulmas› gösterilmifltir. bu tezleri hararetle SIRA S‹ZDE savunan entelektüellerin Marksist kökenli olmalar› ve üstelik ülkede “sosyalist birikim”i temsil etme iddias›nda bulunmalar›d›r. (2003). Bu melez ak›m 2000’lerde “sol liberalizm” veya “liberal sol” ad›yla an›lacak ve sosyolojide de belirli yans›malar›n› buAMAÇLARIMIZ lacakt›r. ay›rt edici k›r›lma noktas›n›n bafllang›ç tarihleri 1960 ve 1980’dir. Bat›l›laflma hareketinin kendisi de¤il. ‹stanbul: ‹letiflim K ‹ T A Türk P Yay›nevi. “sivil toplumun güçlendirilmesi” gösterilmifltir. En baflta da Marksist tez ve argümanlar sosyolojideki eski cazibesini ve gücünü yitirmifltir. Bu iki d›fl müdahalenin sosyolojik/toplumsal teori aç›s›ndan do¤urdu¤u sonuçlar aras›ndaki önemli farklardan biri. siyasal ve toplumsal de¤iflmelere ba¤l› olarak sosyal teori alan›nda da temel nitelikte birtak›m de¤iflimler gözlenmektedir.

sosyal refah. Sözgelifli sosyologlar›n 1960’l›-1970’li y›llarda Osmanl› tarihine. Bu çerçevede pozitivizmin do¤a bilimlerinden devrald›¤› kesinAMAÇLARIMIZ lik. Bu yönde geliflen tart›flmalar sosyolojideki yeni aray›fllar›n da ilk habercilerinden biridir. kat› ideolojilerin buharlaflt›¤› ve gelece¤e iliflkin beklentilerin de¤ersizleflti¤i alg›s›n›n güçlenmesi. yaflanmakta olan sürecin. Bu geliflmede Berlin Duvar›’n›n y›k›lmas› sonras›nda küresel kapitalizmin reel sosyalizm karfl›s›nda zaferini ilan etmesi de rol oynam›flt›r. yoksulluk ve toplumsal de¤iflme analizleri. Sosyolojide s›n›f/tabakalaflma ve toplumsal yap› analizleri yerine varofl. etnik sorunlar. SIRA S‹ZDE AMAÇLARIMIZ K ‹ T A P TELEV‹ZYON ‹NTERNET . Osmanl› iktisadi ve toplumsal yap›s›na gösterdikleri ilginin bir benzerine bugün tan›k olunamamaktad›r. 1970’lerde ve k›smen 1980’lerin ilk yar›s›nda modernleflmenin iktisadi boyutlar› konusunda yay›n yapm›fl sosyologlar kufla¤› sonraki dönemde bambaflka konulara yönelmifllerdir. kalk›nma/geliflme.1980-2000 Döneminde Türkiye’de Sosyoloji 147 Sosyolojide s›n›f/tabakalaflma ve toplumsal yap› analizleri yerine varofl. ‹ktisadi sorunlardan kaç›nmakta. güncel olana. gelir da¤›l›m› vb. kalk›nma/geliflme. “ütopya”. “devrim”. yoksulluk ve toplumsal de¤iflme analizleri. ‹lgileri ve yaklafl›m tarzlar› belirgin biçimde farkl›laflm›flt›r. Bugünse sosyoloji camias›nda iktisadi çerçevede dile getirilen tek öneri “vatandafll›k geliri”dir. disiplinler aras› çal›flmalar›n öne ç›kmas› ve konular›n çeflitlenmesidir. 1980’lerde Turgut Özal’›n Fakir-Fukara Fonu (Fakfukfon) projesi. Toplum bilimlerinde nesnelli¤in mümkün olamayaca¤› ilkesi bu dönemde güçlenmifltir. özgürleflim stratejileri ikame olmufltur. Türkiye’de de TELEV‹ZYON bu yöndeki bilim kuramlar› yak›ndan izlenerek aktar›lm›flt›r. “Tarihin sonu”na gelindi¤i. epistemoloji ve sosyal bilim metodolojisi ile SIRA S‹ZDE ilgilidir. Kad›n araflt›rmalar›. gelir da¤›l›m› vb. ‹nceleme nesnesi toplum olan bilim disiplinlerinde (özellikle sosyolojide) pozitivist yöntemin nesnellik anlay›fl›n›n sorguland›¤› bir tart›flma furyas› aç›lm›flt›r. K ‹ T A P Bilimin toplumsal sürecin bir ürünü oldu¤u ve bilimsel yöntemleri mutlaklaflt›rman›n gereksizli¤i gibi fikirler bu dönemde revaç bulmufltur. SIRAç›km›flt›r? S‹ZDE 1980-2000 döneminde Türk sosyolojisinde hangi temel kavramlar öne 1980-2000 ARASI DÖNEMDE TÜRK SOSYOLOJ‹S‹NDE DÜfiÜNEL‹M BAfiLICA TEMA VE KAVRAMLAR S O R U De¤iflen Bilgi/Bilim Anlay›fl› ve Pozitivizm Elefltirileri 1 SIRA S‹ZDE DÜfiÜNEL‹M S O R U A M A Ç 2 De¤iflen ve çeflitlenen temalar›/kavramlar› aç›klayabilmek. yasa ve objektiflik kriterlerine yönelik ciddi elefltiriler gündeme gelmeye bafllam›flt›r. eflitlik. Sosyolojide teorik tart›flmalar toplumsal dünyada meydana gelen de¤iflmelerden ba¤›ms›z de¤ildir. Sosyal bilim metodolojisine iliflkin tart›flmalara ba¤l› olarak. sosyal refah. sorunlara önerilen çözümler yerine farkl›l›k/kimlik. kapitalizme özgü an› yaflama ve tüketme e¤iliminin mutlaklaflt›r›lmas›na yol açm›flt›r. eflitlik. özgürleflim stratejileri ikame olmufltur. Ünite . gas›n› vuran ekonomi-politik temelli terminoloji ve bak›fl aç›s› neredeyse büsbütün terk edilmifltir.‹ N yeni dönemde sosTERN ET yolojide gözlenen bir baflka geliflme.7. “bugün”e yönelmifltir. kültürel konulara yönelmektedirler. toplumsal cinsiyet. Sosyoloji çal›flmalar› tarihten. Güncelli¤in afl›r› de¤er kazanmas›n›n bir baflka görüntüsü. toplumun en genifl kesitlerinin aleyhine gittikçe bozulan gelir da¤›l›m› sorunu karfl›s›nda devletin önerdi¤i yegane ironik çözüm yolu olmufltur. tarihsellikten kopmufl. “sosyalizm” gibi gelecek projeksiyonlar›n›n sosyolojiden ihraç edilmifl olmas›d›r. D‹KKAT D‹KKAT 1980’lerde bafllayan bir baflka tart›flma. Yeni aray›fllar temelinde kimlik tart›flmalar›n›n gündeme geldi¤i bir dönemde bilim metodolojisi tart›flmalar›n›n da alevlenmesi flafl›rt›c› de¤ildir. sorunlara önerilen çözümler yerine farkl›l›k/kimlik.

Aç›k-seçiklik. toplum mühendisli¤ine. Ancak bu konu da bir hayli ifllenmifltir. nomotetik sosyoloji/bilim paradigmas› giderek gözden düflmekte. yap›salc›l›k. yasa koyucu) bilim anlay›fllar›na yönelik elefltirellik sosyolojik araflt›rmalarda daha fazla görünürlük kazanmaktad›r. nedensellik. tikelci. 1980-2000 aras› dönemde Türkiye’ye dönük araflt›rmalarda niceliksel bir art›fl görülmekle birlikte yerli bak›fl aç›s›na. mitoloji ve ritüele aç›lan. Sosyolojinin sanata. Bilimde “yasa” ve “nedensellik” ilkesinin içi boflalm›flt›r. motivasyon ve duyarl›l›klar›d›r. tüketim. dil oyunlar›na aç›lan aray›fl ve ifade biçimleri geçmifltir. yap›lan çal›flmalar›n Bat› kaynakl› terminolojisi. idiografik (somut. Mevcut küreselleflme sürecine ve onun küresel hegemonik söylemine eklemlenme kayg›s›n›n a¤›r bast›¤›n›n en aç›k belirtisi. pozitivist. Son dönemde Türkiye’de toplumsal teorinin üretilmesi ve paylafl›lmas› tarz›nda bir de¤iflim söz konusudur. özgün kavramlaflt›rma ve analizlere yöneliflin ayn› derecede güçlü olmay›fl› göze çarpmaktad›r. söylem analizleri. Veri/olgu toplamay› önceleyen teorisiz niceliksel araflt›rma yönelimi sürmekle birlikte. Özellikle proje-yönelimli olarak sahaya dönük niceliksel araflt›rmalar›n pozitivizm sarmal›ndan kendilerini ne ölçüde kurtarabildi¤i soru konusudur. genel geçerlilik gibi ilkeler sosyal bilimlerin taht›ndan indirilmifl- . post-pozitivist metodolojiler. bütünsel bir sosyolojik paradigmaya ba¤l› olmad›¤› için Türkiye’de sosyolojinin ana do¤rultusunu tayin etmekten uzakt›r. çocuk ve aile araflt›rmalar› günümüzde Bat› sosyoloji kürsülerinde revaçta olan konulard›r. yani 1960-70’lerin sosyal bilim literatüründe çokça elefltirilen formalizm bugün entelektüel etkinli¤e yön vermektedir. suç. ‹letilmek istenen bilginin yan› s›ra onunla ikinci dereceden ilgili veya ilgisiz baflka birçok yan bilgi de bilimsel yaz›na dahil edilmektedir. nesnellik. daha esnek. kolektif bilincin yerine afl›r› öznellik geçmifltir. fliddet. Dilin kullan›m›yla ilgili yeni e¤ilimin sonuçlar›ndan biri. 1980 sonras› dönemde pozitivizme. kesinlik. do¤ruluk. Kuflkusuz sosyolojide klasik metodolojiler e¤ilimler varl›¤›n› sürdürmektedir. zevahiri kurtarmaya yönelme e¤ilimi. fliir. tümelci. Metodolojik tercihlerde gözlemlenebilir bir farkl›laflma söz konusudur: Bir zamanlar sosyologlar›m›z aras›nda yayg›n kabul gören ifllevselcilik. Mazrufa de¤il zarfa bakan. tümelci ve nomotetik (genellefltirici. hermeneutik. formalizmin hâkim olmaya bafllamas›d›r. ünik olana göndermede bulunan) sosyoloji/bilim paradigmas› sahneyi doldurmaktad›r. Özgünlü¤ün yerine esinlenme. basitlik. Pozitivizm elefltirilerine ba¤l› olarak sosyolojinin dili de büyük bir dönüflüm geçirmifltir. determinizm. Benzer çal›flma alanlar› Türk sosyolojisinde de do¤mufltur. yerel. tarihselci. hakikat ve kesinlik anlay›fl›ndan yoksunlaflma söz konusudur. retori¤in. tekil. aç›k uçlulu¤a sahip olmas›d›r. bilgiyi afl›r› görecelefltiren. betimlemeye dayal› bir anlat›m tarz› hükümferma olmufltur. tümelci ve nomotetik (genellefltirici. Aç›klamadan giderek uzaklaflma. Yeni kuflaktan bir sosyologumuzun bir sözü bu aç›dan anlaml›d›r. Elbette hakl› gerekçelerle do¤a bilimlerine özgü. teoriye ba¤l› niteliksel araflt›rmalara yönelifl nispeten daha fazla görülmektedir. olgular›-olaylar› aç›klamaktansa betimlemeyi ye¤leyen. genelde araflt›rmac›n›n Bat› merkezli söylem ve kavramlara ba¤›ml›l›¤›n›n sürmesi gösterilebilir. Bununla birlikte bu tür çal›flmalar. matematiksel dilden tamamen ayr›ks›laflan bir dildir bu. gibi pozitivist metodolojiler yerine yorumsamac› (hermeneutik). Bunun bafll›ca nedeni olarak. yasa koyucu) bilim anlay›fllar›na yönelik elefltirellik sosyolojik araflt›rmalarda daha fazla görünürlük kazanmaktad›r. gerçeklik. kesinlik bildiren. sanat›n da sosyolojiye hiç olmad›¤› kadar yaklaflt›¤›n› ifade etmektedir. Tarih-üstü. sosyolojide yorumun. nedensellikten uzak. Sanatsal ifade biçimlerine yaklaflan. Adeta dilde bir zanaat iflçili¤i söz konusudur. sembolik etkileflimcilik vb. evrenselci. toplum mühendisli¤ine. bilgi iletiminin kesin s›n›rlarla tayin edilmeyip öznel ça¤r›fl›mlara yol açacak bir esnekli¤e.148 Türkiye’de Sosyoloji 1980 sonras› dönemde pozitivizme. edebiyat. Bir di¤er dikkate de¤er nokta ise.

nedensellikten uzaklaflma e¤ilimi ve dilde mu¤lakl›k egemen olmaktad›r. yerel yönetimlerle ve vak›f kurulufllar›yla yak›ndan iliflkili (yönlendirme ve sponsorluk iliflkisi) olarak “sosyal doku analizleri”ne. kat› uzmanl›k alanlar›n›n s›n›r›n› yumuflatm›fl. çok-anlaml›. “kentsel dönüflüm ve soylulaflt›rma projeleri”ne vb. Geçmiflte sosyolojik araflt›rmalar› üniversite. “sosyalT E sorumluluk L E V ‹ Z Y O N projeleri”ne. Bu geliflmenin do¤urabilece¤i olumsuz bir sonuç. yoksulluk vb. devlet üniversitesinin Syetiflmifl unsurlar›n› da kendi faaliyetlerine ortak etmeye bafllam›fllard›r. özel ve yerel ç›kar gruplar› yönlendirmekte ve finanse etmektedir. Toplumda mevcut toplumsal parçalanma ve çat›flma eksenleri belirginleflirken sosyolog da bir biçimde bu parçalanmaya hizmet etmeye koflulmaktad›r. sosyolojik araflt›rmalar› sivil. bugün sosyolog devletten kopmufltur. Böylece sosyolojinin giderek edebiyata yak›nlaflmas›. Yerel yönetimlerin özellikle finansal yönden mer‹ N T E R Nçal›flmalar ET kezi yönetimden özerkleflmesi sonucunda sosyologlar›n yapt›klar› da nitelik de¤ifltirmifltir. sosyologlar özellikle büyük kentlerde. tir. Bu say›sal art›fl›n bir anlam› bulunmaktad›r: Sosyolojinin (yeni bak›fl aç›lar› ve kavramlarla donanm›fl bir flekilde) yaflanSIRA S‹ZDEdisiplinlermakta olan güncelli¤e do¤rudan müdahale etmesi ve araflt›rmalarda aras›l›¤›n gündeme gelmesi. Afl›r› öznel yorumlar topluma iliflkin “gerçeklik” bilincinin kaybolmas›n› beraberinde getirmekte. araflt›rmalar› gözde çal›flma alanlar›d›r. pozitivizmden kaç›nmak ad›na. Toplumsal geliflmenin önünde engel olarak görülen bafll›ca unsurlar›n modern ulus örgütlenmesi (üniter devlet ve onun yekpare toplum tasar›m›). pozitivizmden kaç›nmak ad›na. DPT gibi devlet kurulufllar› yönlendirirken. Ancak bu kez. 2 SIRA S‹ZDE DÜfiÜNEL‹M S O R U D‹KKAT SIRA S‹ZDE AMAÇLARIMIZ K ‹ T A P TELEV‹ZYON ‹NTERNET Ulus-Devletin Sorgulanmas› Siyasal çevrelerde “dünyayla entegrasyon (bütünleflme)” ve “transformasyon” tabirlerinin popülerlik kazand›¤› 1980’ler Türkiye’sinde ulus-devlet miras› da sorgulanmaya bafllanm›flt›r. koflulmaktad›rlar. Ünite . sosyologun ba¤land›¤› ç›karlar›n genel toplum ç›karlar› olmaktan ç›kmas›d›r.7. kolektif toplum tasar›mlar›n› afl›nd›rmaktad›r. 1990’l› y›llar›n bafl›na gelindi¤inde Türkiye’de çeviri kitaplar›n›n yay›n› ve yabanc› bask›l› kitaplar›n sat›fl›nda D‹KKAT bir patlaman›n oldu¤u gözlemlenmifltir. bilimsel üretimin giderek üniDÜfiÜNEL‹M versitenin d›fl›na taflmas›d›r. disiplinler aras›ndaki kompart›manlaflman›n belirsizleflmesine yol açm›flt›r. Vak›f üniversitelerince veya birtak›m derneklerce gösteriflli ilanlarla. öznel ifade biçimleri. örtülü. çok-anlaml›. Bu noktada bir hat›rlatma yapmakta yarar vard›r: 1989’da Berlin Duvar›’n›n y›k›lmas›ndan sonra Av- . kad›n. Ancak bu kez. jargona bo¤ulmas› ve toplum sorunlar›na herhangi bir çözüm önerme çabas›ndan uzaklaflmas› riski gündeme gelmektedir. göç. dernekler. Bu geliflmenin AMAÇLARIMIZ yan› s›ra devlet üniversiteleri de kabuk de¤ifltirip yeni koflullara uyum sa¤lamaya çal›flmaktad›r.1980-2000 Döneminde Türkiye’de Sosyoloji 149 Pozitivizme yönelik tepkiler elbette hakl› gerekçeler içermektedir. örtülü. devletçi/planlamac›/himayeci siyasetler vb. öznel ifade biçimleri. Vak›f kurulufllar› ad›na giriflilen etnik kimlik. strateji kurulufllar›. büyükflehir belediyeleri kapsam›nda faaliyet gösteren ve O R U bilim-kültür hizmeti veren kurulufllar vb. cinsiyet. oldu¤u düflüncesi siyasal jargonda oldu¤u gibi sosyoloji çal›flmalar›nda da ifadesini bulmufltur. Öte yandan. 1980’lerin ortalar›ndan itibaren özel yay›nevleri. lüks otellerde düzenlenen yerli kat›l›mc›s› bol uluslararas› sempozyumlar›n say›K ‹ T A P s›nda bir art›fl göze çarpmaktad›r. nedensellikten uzaklaflma e¤ilimi ve dilde mu¤lakl›k egemen olmaktad›r. Postmodern literatürde pozitivizme yöneltilen bafll›ca elefltiriler nelerdir? SIRA S‹ZDE Sosyolojik araflt›rma alan›nda bir baflka geliflme. Sosyal dünyaya iliflkin “aç›klama” yerine “betimleme” geçmektedir. Pozitivizme yönelik tepkiler elbette hakl› gerekçeler içermektedir ve sosyal bilimlerin do¤a bilimlerinden ba¤›ms›zlaflmas› yolunda önemli olanaklar getirmektedir.

Cumhuriyetin Ayd›nlanmac›/tekçi/evrenselci modernleflme tasavvurunun bask› ve asimilasyona dayal› otoriter uygulamalara yol açt›¤›. demokratikleflme. teknolojik vb. modern sosyolojide egemen olan toplum (yurttafl ve ulus temelli holistik toplum) tasavvurunun dönüflümünü beraberinde getirmifltir. uluslaflma ve modernleflme giriflimlerine yönelik giderek artan elefltirellik olmufltur. Toplumsal dayan›flma. az›nl›klar. egemen hale geçmifltir. demokratik süreci kesintiye u¤ratt›¤›. genel olarak sosyal bilimlerde ve özel olarak da sosyolojide Cumhuriyetin tek parti dönemi zihniyetine. Sosyalizm alternatifinin yoklu¤u koflullar›nda Bat› kapitalizminin ve onun söylemi giderek radikalleflmifl. Türkiye’de egemen sosyoloji anlay›fl› Cumhuriyetin ilan›ndan itibaren ulus-devlet. Bu geliflmenin sonuçlar›ndan biri. elitizme yol açt›¤›. AB’ye dahil olmak için hukuki.150 Türkiye’de Sosyoloji Türkiye’de sosyoloji alan›nda meydana gelen eksen kaymas›nda dünya konjonktürünün dolayl› ve dolays›z etkilerini göz ard› etmemek gerekmektedir. özellikle 1990’lardan itibaren sosyolojide söz konusu ekseni parçalay›p alt›n› oymaya çal›flan. Bu iki geliflme aras›ndaki paradoks aflikârd›r. mikro perspektifler alm›flt›r. Baflka bir deyiflle Avrupa ülkeleri kendi aralar›nda bütünleflerek küreselleflme sürecinin etkili bir aktörü haline gelirken. çokkültürcülü¤e dayal›. tezler öne sürülmektedir. örtünme. siyasal. kendi iç sorunlar›n› bütünleflerek çözme yolunda önemli bir ad›m atarken. Ulus-devlet öncülü¤ündeki modernleflme pratiklerinin sorgulanmas›na ba¤l› olarak sosyolojide de “paradigma de¤iflimi” yavafl bir biçimde gerçekleflmifltir. 1980’lerden itibaren ana e¤ilimin siyasal-kültürel sorunlara (özellikle de laiklik. etnisiteler) vurgulu bir biçimde öne ç›km›flt›r. ulusall›k ve (etnisiteyi/dinsel zümreleflmeleri d›fllayan) yurttafll›k ekseninde geliflme gösterirken. toplumsal ve siyasal yap›s›n› bafltan sona yenileme çabas›na giriflen Türkiye’de üniter siyasal yap›y› ve toplum birli¤ini tehdit eden geliflmeler yaflanmaktad›r. toplum içi farkl›l›klar› ve gelenekleri afl›nd›r›p yok etti¤i vb. asimetrik toplumsal iliflkileri empoze eden. dünyada ve Türkiye’de yaflanan güncel geliflmelerin izini sürmek mümkündür. k›smi. Türkiye’de 1960’l› ve 1970’li y›llar boyunca sosyolojide iktisadi kalk›nma sorunlar› gündemin bafll›ca konular› aras›nda yer al›rken. birlik. Cumhuriyetin siyasal. Dünyada yayg›nl›k kazanan yeni e¤ilimler sosyal teoriye de yans›m›flt›r. “tüketim” ve “bofl zaman” olgular› . Kamuyu gözeten devletçi/planlamac› stratejiler karfl›s›nda neo-liberalizmin flampiyon ilan edilifli ve Bat› toplumlar› aras›ndaki endüstriyel. ulus-alt› parçalar (cemaatler. rekabetin eski önemini yitirmesine ba¤l› olarak endüstri-temelli toplum tart›flmalar› da son bulacakt›r. Genel olarak sosyal teoride gözlemlenen bu de¤iflme kendi bafl›na ele al›namaz. devlet-toplum ve din-devlet iliflkileri konular›na) kayd›¤› görülmektedir. bütüncü kavray›fltan yoksun tekil. Türkiye’de toplumsal çözülme ve parçalanma riskleri giderek güçlenmifltir. Türkiye’de sosyoloji alan›nda meydana gelen eksen kaymas›nda dünya konjonktürünün dolayl› ve dolays›z etkilerini göz ard› etmemek gerekmektedir. Bu e¤ilim de¤iflikli¤inde. Avrupa. Dünyada yayg›nl›k kazanan yeni e¤ilimler sosyal teoriye de yans›m›flt›r. bütünleflme ve geliflme perspektiflerinin yerini amorf ve parçal› toplum tasavvurlar›. 1990’lar›n bafllar›nda küreselleflme 盤›r› aç›ld›¤›nda bu tart›flmalar›n akademik ortamdaki hegemonik nüfuzu da artm›flt›r. ulus bütünlü¤ünü. rupa ülkelerinin bütünleflme yolundaki çabalar› sonucu Avrupa Birli¤i’nin (AB) do¤uflu. düflünsel ve kültürel miras›n› reddeden yaklafl›mlar revaç bulmaya bafllam›flt›r. Dönüflüm en aç›k biçimde sosyolojik araflt›rmalar›n konular›n›n ve yaklafl›m tarzlar›n›n de¤iflmesinde görülmektedir. Gerek AB ile uyum süreci gerekse küreselleflmenin dolays›z etkileri sonucu Türkiye’de siyaset ve sosyolojide ulus kavram› bir referans kayna¤› olmaktan ç›km›fl. ‹slami yaflay›fl. Sosyolojik araflt›rmalarda endüstri toplumuna özgü “üretim” ve “emek” olgular›n›n yerine post-endüstriyel topluma özgü “biliflim”.

son dönem çal›flmalar›nda daha s›n›rl› dinsel kimliklerin analizine yo¤unlaflmas› bak›fl aç›s›ndaki bir farkl›laflman›n göstergesidir. Yeni dönemde sosyologlar›n odakland›¤› bafll›ca sorunlar “demokrasi”. toplumlar›n ve dinsel topluluklar›n kimli¤i sorunsal›. din ve laiklik konulu çal›flmaS O R kültürel U larda bir canl›l›k göze çarpar. Durkheim’›n ilkel dinleri. Gerçi dinin Türk toplumu üzerindeki derinlikli etkilerinin fark›nda olan çal›flmalara yönelifl Türk sosyolojisi için yeni de¤ildir. Bu geliflme etnisite konulu araflt›rmalarda niceliksel bir art›fl› beraberinde getirmifltir. 1990’lardan itibaren ‹slami hareketin ve siyasal taleplerle ortaya ç›k›fl› da sosyologlar›n giderek ilgilerini bu alana yöneltmelerinde etkili olmufltur. din/modernleflme. DÜfiÜNEL‹M S O R U D‹KKAT SIRA S‹ZDE AMAÇLARIMIZ K ‹ T A P TELEV‹ZYON ‹NTERNET .1980-2000 Döneminde Türkiye’de Sosyoloji 151 önem kazanm›flt›r. Sonraki dönemde Hilmi Ziya Ülken. Konuya ilgi Ziya Gökalp ve Fuat Köprülü’ye kadar geri götürüTELEV‹ZYON lebilir. Ayn› zamanda ‹slami cemaatler. merak uyand›ran bir literatürün ortaya ç›kmas›na izin vermifltir. fierif Mardin ve Nilüfer Göle’nin din ile modernleflme iliflkisini sorgulayan çal›flmalar› entelektüel çevrelerle s›n›rl› kalmayarak çeflitli toplum kesitK ‹ T A P leri üzerinde de kayda de¤er yank›lar uyand›rm›flt›r. Bu durumun meta kimliklerin. “küreselleflme”. Cahit Tanyol gibi sosyologlar›m›z da çeflitli boyutlar›yla konuya ilgi göstermifllerdir. evrensel meta anlat›lar›n sona erdi¤i sav›yla ba¤lant›s› vard›r. 3 SIRA S‹ZDE 1990’larda sosyoloji alan›nda önemli bir geliflme. daralm›fl ve çok daha mikro alanlara yönelmifltir. Weber’in Protestan inançlar› ve eti¤i konular›n› ele alan klasikleflmifl eserleridir. “özgürleflim” gibi kavramlar tafl›yan “kimlik eksenli tart›flmalar” çerçevesi içinde de¤erlendirebiliriz. 1990’larda kültürel hak aray›fllar› ve toplumsal hareketlilik baz›nda dinsel cemaatler ve etnik kimlikler üzerinden yürütülen tart›flmalarda karfl›m›za ç›kar. siyasal yöneliflli etnik-kimlik DÜfiÜNEL‹M hareketleridir. 12 Eylül askerî darbesi sonras›nda solun geri çekiliflinin yol D‹KKAT açt›¤› boflluk ortam›nda ‹slam gündelik tart›flmalarda ve toplumsal pratiklerde gittikçe daha fazla göz doldurmaya bafllam›flt›r. Son dönemde ise kimlik konusunda araflt›rmalar›n alan. sivil toplum. Öte yandan geçmifl dönemin modernleflme teorilerine yönelik giderek güçlenen elefltirel bir dalga gözlemlenmektedir. Muzaffer Sencer. Bu araflt›rmalar›n arka plan›n›. demokratikleflme SIRA S‹ZDE ‹slam/orve laiklik konulu araflt›rmalar revaçtad›r. sosyolojinin do¤uflundan bu yana ilgi çeken. Sabri F. Bu geliflme sosyoloji alan›nda yantalizm. “özgürleflme”. “yerelleflme” vb. Sosyolojiyi/sosyal bilimleri “post-endüstriyel toplum”un sorunlar› kuflatm›flt›r. olmufltur. geçmiflte Anadolu volk ‹slam›’n›n ayr›ks› özelliklerini vurgulayan fierif Mardin’in. Bu tart›flmalar kapsaml› bir çeviri ve yay›n faaliyetiyle eflzamanl› geliflmifltir. Ülgener. Niyazi Berkes. kapsam ve teorik-kavramsal çerçeve itibariyle oldukça farkl›laflt›¤›n› gözlemlemekteyiz. ‹lgiler parçalanm›fl. Yeni ilginin oda¤›nda Do¤u. Feminizm ve kad›n kimli¤i konulu araflt›rmalarda bir canl›l›k ve art›fl göze çarpmaktad›r. Kimlik/Aidiyet ve Din/Laiklik Eksenli Çal›flmalar Kimlik. Benzer bir yönelifl. Bat› gibi uygarl›k de¤erleri. ‹slam. AMAÇLARIMIZ Gündeme damgas›n› vuracak olan telif çal›flmalar ise sosyologlardan gelmifltir. repertuar›nda “farkl›l›k”. ulusal veya toplumsal kimlik özellikleri bulunmamaktad›r. Uygarl›klar›n. En bilinen örnekleri. fierif Mardin ve Nilüfer Göle’nin çal›flmalar› bu be‹ N Törne¤inde ERNET lirgin de¤iflimi görmek mümkündür. “sivilleflme”. Ancak 1980’lerle bafllayan dönemde konuya yaklafl›m tarzlar› oldukça farkl›laflm›flt›r. SIRA S‹ZDE Yeni dönemin tart›flmalar›nda kimlik sorunsal›na nas›l yaklafl›lmaktad›r? 1980’li y›llarda Türkiye’de oldukça ra¤bet gören bir araflt›rma alan› kad›nl›k durumu ve kimli¤i olmufltur.7. kimlik/aidiyet eksenli tart›flmalar› beraberinde getirmifltir. Sözgelifli. ‹ki sosyologumuzun. “kimlik”. Ünite . “çokkültürlülük”. sosyolojide oldukça önemli bir araflt›rma konusudur.

etnisite ve din araflt›rmalar› sosyolojide oldukça ra¤bet gösterilen bir alan açm›flt›r. dil. sosyal normlar. çocuk suçlulu¤u. modernizmin yüz y›l› aflk›n bir süredir afl›nd›r›p tahrip etti¤i gelene¤i (özellikle modern devletin asimilasyon giriflimleri sonucu unutulan az›nl›k dilleri.) odakl› çal›flmalar. Kültürel çal›flmalar kapsam›nda toplumsal cinsiyet (kad›n. dinsel cemaat kültürü vb. inançlar. plastik sanatlar vb. feminizm. Resim 7. gençlik. Modern sosyolojide gelenek ile modernlik aras›nda kurulan kutupsal ve negatif iliflki postmodern sosyolojide pozitif bir ba¤lama oturtulmufltur. tart›flmalar›n küreselleflme/yerelleflme ba¤lam›nda ve modernizm/postmodernizm ikili¤i sarmal›nda yürütülmesidir. popüler kültür (müzik.) yeniden keflfederek onu istismara yönelmifltir.5 Resim 7. bu araflt›rmalara yön vermektedir. yafll›l›k vb. tüketim. kimlik ve farkl›l›k ekseninde milliyet. melezleflme ve özgürleflim vaadiyle. cins ayr›mc›l›¤›.). semboller. travestiler vb. biliflim). çocukluk. Türkiye’de Sosyoloji 1990’l› ve 2000’li y›llarda sosyolojik araflt›rmalar›n alan ve temalar›nda hem bir farkl›laflma hem de çeflitlenme gözlenmektedir. Buna ba¤l› olarak de¤erler. bilgi/epistemoloji. kimlik ve farkl›l›k ekseninde milliyet. e¤lence).4 . rölativist ve ço¤ulcu yaklafl›m› etnik-merkezci araflt›rmalar› k›flk›rtmakta. feminizm. popüler kültür üzerine araflt›rmalarda büyük bir art›fl gözlenmektedir. konulu araflt›rmalar göz doldurmaktad›r. sinema. konular›na giderek artan bir flekilde ilgi gösterilmektedir. maduniyet. sosyal hizmetler gibi araflt›rma alanlar› da sosyologlar›n ilgisini çeken konular aras›nda yer almaya bafllam›flt›r. Çokkültürlülük. medya (iletiflim. travestiler vb. yurttafll›k kimli¤i.) odakl› çal›flmalar. göç. serbest zaman pratikleri (al›flverifl. etnisite ve din araflt›rmalar› sosyolojide oldukça ra¤bet gösterilen bir alan açm›flt›r. Baflka deyiflle postmodern sav. Postmodern teorinin kültürel farkç›. Daha önce neredeyse hiç ilgi gösterilmeyen medikal sosyoloji.152 Kültürel çal›flmalar kapsam›nda toplumsal cinsiyet (kad›n. gerontoloji. az›nl›klar. az›nl›klar›n ve di¤er alt-kültür gruplar›n›n haklar› ve ma¤duriyet sorunlar› vb. Bunun yan› s›ra kent ve mekan. nefret suçlar›. “negatif/pozitif ayr›mc›l›k” gibi kavramlar eflli¤inde ulus-devletin tekçi/standartç› uygulamalar› elefltirel bir zeminde inceleme konusu haline getirilmekte. çocuk suçlulu¤u. Sosyoloji alan›nda önceki dönemden en önemli farkl›laflma.

Perspektifler giderek bireyci. Solun geri çekiliflinin açt›¤› bofllu¤un doldurulmas› ve meydana gelen de¤iflmeyi aç›klamak için. Türk toplum düflüncesine damgas›n› vuran 1970’lerin toplumcu. kitlelere seslenen. eflitlikçi ve dayan›flmac› yaklafl›mlar› geride kalm›flt›r. dünyan›n adeta bir köye dönüfltü¤ü bu ça¤da farkl›. Böylece. Birbirine kutup oluflturan görüfllerin eklemlenerek uyumlu ve uzlaflmac› bir dünya düzeninin yarat›laca¤› öne sürülmüfltür. bilinen s›n›rlar ortadan kalkm›flt›r. Küreselleflme tart›flmalar› ile birlikte. 1970’lerin toplumcu. sadece güncel siyasete de¤il. tikelci. muhalif ve elefltirel boyutunu yitirmifl. Dünya ve toplumsal mekan tekleflmifltir. Melezlik. herhangi bir k›s›tlanma olmaks›z›n. de¤erler. neo-liberal de¤erlerin rakipsiz bir biçimde toplumsal teoriye/tasavvura nüfuz etmesidir. uyum ve e¤lence unsurlar› ön plana ç›km›flt›r. Ünite . bir patika olarak belirmifltir. Bafllang›çta flekilsiz. insanlar. kitlesel ve dayan›flmac› yaklafl›mlar›n- Reel sosyalizmin çöküntüsü üzerine kendi meflruiyetini kuran liberal söylem. Perspektifler giderek bireyci. sermaye. Bat› küreselleflmesinin. tekilleflme ve hedonizm telkini flüphesiz kapitalizmin tüketim kültürüyle ba¤dafl›r niteliktedir. Genel olarak sosyologlar da bu riskler karfl›s›nda sürece uyum sa¤lamakla kay›ts›z/duyars›z kalmak aras›nda sal›nmakta. eflitlikçi ve dayan›flmac› yaklafl›mlar› geride kalm›flt›r. ulus-afl›r› hareketlilikler yüzy›la damgas›n› vuracakt›r. Küreselleflme 盤›r›n›n bir sonucu olarak liberal söylemin toplumsal teoride baflat hale geçti¤i görülmektedir. Bu tezlerin çarp›c› bir biçimde görünürlük kazanmas›n›n sonucu. kitlelere seslenen. Toplumsal teori gündelik toplumsal pratiklere paralel biçimde geliflmektedir. kültürel ürünler çat›flmac›. akademik çal›flmaya da damgas›n› vurmufltur. . sa¤/sol vb. liberalizmin zaferini mutlaklaflt›rmaya yönelik yeni aç›klama modelleri gelifltirilmifltir. sadece güncel siyasete de¤il. kurtuluflçu. dinamizmlerini yitirme.) sonunu haber veren bir kavramd›r. Reel sosyalizmin çöküntüsü üzerine kendi meflruiyetini kuran liberal söylem. Buna karfl›l›k. ak›flkan bir dünyad›r. küreselleflme ve postmodernizm üzerine tart›flmalar›n yo¤un bir çeviri ve yay›n faaliyetiyle birlikte bafllad›¤› ve gündemi belirledi¤i y›llar olarak an›lacakt›r. eflit ve alternatif geliflme olanaklar›ndan yoksun b›rak›lma. kamusal çözüm önerileri gelifltirme çabas›na giriflmemektedirler. etnisite/afliret/mezhep ölçe¤inde bölünerek yaln›zlaflt›r›lma riskini paylaflmaktad›rlar. küreselleflme teorisi ve postmodernizm arac›l›¤›yla. göçebe yaflam. mallar vb. Küresel dünya. “Küçük bir köy” haline gelen dünyada fikirler. “özgür bir diyalog ortam› içinde” dolaflacakt›r. dünyada ve Türkiye’de genel geçer bir e¤ilim olarak “kültürel melezlenme” perspektifleri gündeme gelmifltir. akademik çal›flmaya da damgas›n› vurmufltur. Küreselleflme ba¤lam›na uyumlu bir biçimde ideolojilerin son buldu¤u tezi gündeme gelecektir. Bunda reel sosyalizmin modernli¤i üretmekte fiilen baflar›s›z olmas›n›n büyük pay› oldu¤u bir gerçektir. uzlaflma. Bu geliflmenin kültürel yaflamda da çok çeflitli. inançlar. 1990’larda dünyada ve Türkiye’de baflat bir söylem olarak kültürel melezlenme gündeme gelmifltir. So¤uk Savafl dönemi sonras›na ait büyük ideolojik bölünme ve kutuplaflmalar›n (kapitalizm/sosyalizm. Afl›r› bireyselleflme. tikelci. farkç› ve rekabetçi özellikler sergilemektedir. Özellikle Bat›-d›fl› toplumlar. farkç› ve rekabetçi özellikler sergilemektedir. tekil ifade ve görünümleriyle toplumsal teoriye nüfuz etmeye bafllayan postmodernizm ise küreselleflme ak›m›n›n yan› bafl›nda bir sapak. yeryüzündeki en genifl toplum kesitlerinin yaflad›klar› sorunlar›n giderek derinleflti¤i görülmektedir.7.1980-2000 Döneminde Türkiye’de Sosyoloji 153 Küreselleflme Tart›flmalar› ve Küreselleflmenin Getirisi Olarak Melezlik 1990’l› y›llar›n bafllar›. çok boyutlu görünümleri olacakt›r. uzun erimli. Göçler. birlik ve dayan›flma imkân›ndan. küreselleflme teorisi ve postmodernizm arac›l›¤›yla. Bireyler için varolufl ve yaflama mekan› ulusal s›n›rlar›n d›fl›na taflm›flt›r. ço¤ul kültürler/kimlikler aras›nda bir diyalog ve karfl›l›kl› etkileflim imkân› yaratt›¤› öne sürülmektedir. kurtuluflçu. Türk toplum düflüncesine damgas›n› vuran 1970’lerin toplumcu. küreselleflmenin bafllang›çtaki onca olumlu vaadine ra¤men. En baflta. 2000’lere gelindi¤inde bu e¤ilimler yayg›nlafl›p radikalleflecektir.

kaotik bir ak›fltan ibarettir. kutuplaflman›n sonunu meflru k›lan neo-liberal söylemin bir uzant›s›d›r. demokratik-parlamenter düzenin ve bilinen bütün modern temsil mekanizmalar›n›n. Ayd›nlanmac› akl›n. gelifltirdi¤i bütün olumlu argümanlara karfl›n insanl›¤a bütünlüklü ve umut dolu bir vaatte bulunmaktan kaç›nmas›. toplumsal ve toplumlar aras› düzeyde farkl› ç›karlar›n ortaklafl›p melezleflmedi¤ini. Baflka deyiflle onlar›n gözünde tarih. Baflka deyiflle. Postmodern teorisyenlerin toplum ve tarih anlay›fl› da sorunludur. ulusun ölümünü gündeme getirmektedirler. Müslüman ve Marksist. modernizme atfedilen ak›l. Toplumun. k›smi olan› öne ç›karan bir düflünme tarz›d›r. her türlü belirlenimden yoksun. bütünsele karfl› tekili. Bu parçal› yap›. ilerleme. Bu durumda küreselleflmenin melezlik söylemi de inand›r›c›l›k gücünü yitirecektir. Buna karfl›l›k 2000’li y›llar. uyum ve e¤lence unsurlar› ön plana ç›km›flt›r. 1970’lerin toplumcu. büyük bir köye dönüfltü¤ü öne sürülen dünyada eski bütünlüklerin parçalan›p içinden sonsuz say›da (birbiriyle uzlaflmas› mümkün görünmeyen) alt kültür adac›klar›n›n ç›kt›¤›. mevcut siyasal-ideolojik yelpazenin hemen her alan›nda etkisini göstermifltir. sosyalist. belirsizli¤i. Postmodernizm. tarihsel geliflmeyi ve ilerlemeyi yads›yan bulan›k geçmifl ve bugün alg›lar› belirsiz bir gelecek öngörüsüyle bütünleflmektedir. bir mozaik ya da kolaj resimde oldu¤unun aksine bütünlüklü bir anlamdan da yoksundur. So¤uk Savafl döneminde farkl› toplumsal dönüflüm stratejilerine ba¤lanarak her yönden kutuplaflan aktörler aras›nda küresel çapta yükselen de¤erlerde bir ortakl›k ve uzlaflma sa¤lanm›flt›r. “ço¤ulculuk” ve “sivil toplumun yüceltilmesi” gibi “yükselen de¤erler” melezleflmenin asli ö¤eleri haline gelmifltir. So¤uk Savafl›n sona ermesiyle ideolojik kutuplaflmalar›n da miad›n› doldurdu¤u görüflü belirginleflmeye bafllam›flt›r. ayn› zeminlerde bir araya gelmekteler ve resmi otoritenin hegemonyas›n›n k›r›lmas› noktas›nda uzlaflma sergilemektedirler. öznelli¤i dilsel bir anarfliyle ifade eden. temsil gibi idealize edilmifl ilkelere kuflkuyla yaklaflan. So¤uk Savafl sonras› koflullar›. tepkiselli¤i yan›nda kinik bir muhafazakârl›¤› da içinde bar›nd›ran. kaotik bir tabloyu yans›tmaktad›r. kitlesel ve dayan›flmac› yaklafl›mlar›ndan 1980’lerde bireyci ve rekabetçi bir ortama do¤ru bir geliflme söz konusudur. tek-merkezli iktidar mekanizmalar›n›n. Postmodernistlerin yaklafl›mlar›. modern iktisadi ak›lc›l›¤›n. aksine farkl›laflma ve eflitsizliklerin görülmemifl biçimde serpilip güçlendi¤ini ortaya koymufltur. tam tersine. küreselleflmenin vaatlerinin umulan do¤rultuda gerçekleflmedi¤ini. uzlaflma. ‹slamc›. Bu zemin üzerinde “demokrasi”. milliyetçi aras›ndaki ayr›m çizgileri mu¤laklaflm›flt›r. ulus-devletin. nispeten ›l›man siyasal ortamda liberal de¤erler. Postmodernizmin Girifli ve Bat›-D›fl› Modernlik Tart›flmas› Özellikle 1990’l› y›llardan itibaren Türkiye’de sosyoloji alan›nda meydana gelen teorik ve tematik farkl›laflmada küreselleflme ve postmodernizm teorilerinin entelektüel çevrelerde yayg›nlaflmas›n›n pay› büyüktür. muhalif ve elefltirel boyutunu yitirmifl.154 1990’larda dünyada ve Türkiye’de baflat bir söylem olarak kültürel melezlenme gündeme gelmifltir. Daha önce k›yas›ya çat›flan farkl› cephelerden ayd›nlar ortak zeminlerde buluflmaktad›rlar. buna ba¤l› modern endüstri örgütlenmesinin. En baflta kültürel ürünler çat›flmac›. Böylece sosyal-demokrat. Postmodernizmin en büyük çeliflkisi. toplum ad›na kurtuluflçu perspektifleri mahkum etmesidir. Türkiye’de Sosyoloji dan 1980’lerde bireyci ve rekabetçi bir ortama do¤ru bir geliflme söz konusudur. üretim ve tüketimin standartlaflt›r›lm›fl kal›plar›n›n. perspektiften yoksun. soyut birey anlay›fl›n›n. liberal ve milliyetçi-muhafazakâr ayd›nlar aras›ndaki ayr›mlar silinmeye yüz tutmufltur. k›sacas› modern . Postmodernizm. Bu geliflmenin kültürel yaflamda da çok çeflitli ve boyutlu görünümleri olacakt›r. 1980’lerin ikinci yar›s›nda. Kavram. Bu sürecin ‹slam›n ve neo-liberal söylemin konjonktürel yükselifline paralel geliflti¤ini gözlemlemek mümkündür.

küreselleflme sürecine ve onun egemen bütünsellefltirici söylemine ra¤men. Araflt›rmac›lar›n bu tercihlerinde. Marksizmin 1980-2000 tarihsel kesitinde görülen büyük geri çekiliflinde neo-liberalizmle iç içe geçmifl postmodern yeni-muhafazakârl›¤›n hâkim bir söylem olarak beliriflinin önemli bir rolü vard›r. evrensellik iddias›ndan vazgeçildi¤i bir dönemde. ideolojilerin. “mezzo” ve “mikro” fleklinde yapt›¤› sosyoloji teorileri tasnifini göz önünde bulundurdu¤umuzda. yak›n bir geçmifle kadar modernli¤in sadece Bat›’ya özgü ve evrensel olarak tasarlanm›fl bir proje oldu¤u düflünülürken. teslimiyetçili¤i ima eden bir konformizm ve örtülü bir faflizanl›k gizlenmektedir. Son dönemde postmodern teorinin etkisiyle sosyal bilimlerde ve sosyolojide aldat›c› bir radikalleflme görüntüsü/izlenimi oluflmufltur. çok çeflitli seçenekler sunan proje bazl› mikro araflt›rma olanaklar›n›n genifllemifl olmas› da genç sosyologlar› makro aray›fllardan al›koymakta. büyük kuramlar›n. onlar› dar aç›l› bir bak›fl aç›s›na yöneltmektedir.7. sosyologlar›m›z›n Bat› sosyoloji teorileriyle iliflkilenme tarz› afl›r› bir ba¤›ml›l›k halini alm›flt›r. Bu 盤›ra ba¤l› özgürleflim ve de¤iflim talebinin ard›nda. Bu durum giderek sosyolojinin ortak kamusal ç›karlar› ifade ve temsil etme. tarihin. hegemonyac› bir muhafazakârl›k. sosyologlar›n da özel ç›karlara ba¤lanma e¤ilimiyle görünürlük kazanmaktad›r.1980-2000 Döneminde Türkiye’de Sosyoloji 155 Postmodernizm. modern ça¤da görülenin aksine. Bu afl›r› reddiyeci tutuma karfl›l›k bölük pörçük bir dünya tasar›m›na sahip olufllar› gözden kaçmamaktad›r. a¤›rl›kl› olarak mezzo ve mikro teorilere yöneldikleri söylenebilir. toplumsal›n sonunun geldi¤i iddias›yla ilgi çekmeye çal›flan. büyük kuramlar›n. Türkiye’de özellikle yeni kuflak sosyologlar›n postmodern teorinin çekiminden etkilenerek makro teorilerden. modernleflmeyi daima Bat›’n›n tekelinde gören ve Bat›’y› merkeze alan tek-tip. klasik modernleflme kuramlar›na ayk›r› bir yaklafl›md›r. öznenin. Bat›. Fiili olarak da d›fllay›c› bir tutum gelifltirmifltir. Bat›’da. Modernleflmenin tek tip olmad›¤›. Ayd›nlanmac› düflünce gelene¤inin. 1970’lerden bu yana postmodern literatürün ana hedeflerinden birinin Marksizm olmas› da rastlant› de¤ildir. toplumsal›n sonunun geldi¤i iddias›yla ilgi çekmeye çal›flan. 1990’larda tart›flmaya sokulan güncel kavramlar›ndan biri de “Bat›-d›fl› modernlik” kavram›d›r. her türlü mesihçi tasar›m›n ve kolektivist ütopyan›n inkâr›) farkç› bir metafizi¤e dayal› yeni bir tür bireycilik. öznelli¤i sonuna kadar k›flk›rtan ancak özneyi ve öznenin iradesini hiçe sayan (“öznenin/insan›n ölümü”. sansasyonellikten ve medyan›n bütün imkânlar›n› kullanmaktan çekinmeyen ve kendi içinde bir bütünlük tafl›mayan yamal› bir ak›md›r. Bu. Nilgün Çelebi’nin “makro”. çözüm getirme kabiliyetini yitirmesi anlam›na gelmekte. Bu kavramla sosyolojideki modernleflme literatürünün bak›fl aç›s› tersine çevrilmifltir. Ünite . Baflka deyiflle. “büyük anlat›lar›n (büyük ça¤l› teorilerin) çöktü¤ü” sav›na dayal› hâkim Bat›l› literatürün etkisi alt›nda kalmalar›n›n rol oynad›¤› düflünülebilir. modernli¤in birçok yolu olabilece¤i tezi ile Bat›-d›fl› toplumlar›n kendine özgü bir modernleflme deneyimini yaflayabilecekleri yolundaki tezler örtüflmektedir. ço¤ul görüntülerle yaflant›land›¤› öne sürülmektedir. Ayd›nlanmac› düflünce gelene¤inin. Bat› toplumlar›n› Bat›-d›fl› toplumlardan farkl›laflt›rma yönünde güçlü e¤ilimler ortaya ç›km›flt›r. bugüne dek Türk sosyologlar›nda karfl›laflt›¤›m›z hâkim modernleflme kavray›fl›n›n içini boflaltmaktad›r. Dolay›s›yla Bat›’n›n benzersizli¤inin ilan edildi¤i. öncülü¤ünü sahiplenmeye yanaflmamaktad›r. ideolojilerin. meta söylemlerden kaç›nd›klar›. Modernleflmenin k›staslar›n› belirsizlefltiren bu yaklafl›m son dönemde gündeme gelen yeni tart›flmalarla ba¤lant›l›d›r. kendi d›fl›ndaki dünyay› modernlefltirme misyonunu. Ayn› zamanda. öznenin. tarihin. Bat›-d›fl› modernlik kavram›. Ele ald›¤›m›z tarihsel kesit içinde. sansasyonellikten ve medyan›n bütün imkânlar›n› kullanmaktan çekinmeyen ve kendi içinde bir bütünlük tafl›mayan yamal› bir ak›md›r. Postmodernizm. olan her türlü de¤er ve kurumun tahripkâr elefltirisine dayanmaktad›r. bugün Bat› d›fl›nda kalan birçok toplumun .

Bahar 1999. Ülgener. küreselleflmeci. 1982 sonras›nda YÖK üniversitesini TELEV‹ZYON ‹NTERNET 1970’lerde klasik bir Cemil Meriç okuru portresiyle 1980’ler ve 1990’lardaki Cemil Meriç okuru portresini herhangi bir flekilde yan yana düflünmek mümkün de¤ildir. en önem‹N T E R N E Tve 1970’li y›llarda vermifl olan düflünürler. Mübeccel K›ray. Sabri F. yerelli¤in ve farkl›l›¤›n kutsand›¤› son dönemde giderek yayg›nlaflmas› anlaml›d›r. Yeni sosyoloji koAMAÇLARIMIZ nular› ve paradigmas› bu tarzda biçimlenmektedir. Dolay›s›yla bu yaklafl›m›n Bat› egemenli¤inin günümüzde ald›¤› biçime ayk›r› bir duruflu temsil etti¤i kuflkuludur. Bat›l›laflmadan modernleflmenin özgül yollar›n› S O R U öne ç›kmaktad›r. Buna karfl›l›k Niyazi Berkes. Bat›’y› bulacaklar› görüflü izleyerek (muas›r medeniyet seviyesi) ulafl›labilecek bir deneyim olmaktan ç›km›flt›r. tekilli¤in. üstelik -Küçükömer ve Divitçio¤lu’nu saymazsak. Say›: 80. Emre Kongar akla gelmektedir. Söz gelifli 1970’lerde klasik bir Cemil Meriç okuru portresiyle 1980’ler ve 1990’lardaki Cemil Meriç okuru portresini herhangi bir flekilde yan yana düflünmek mümkün de¤ildir. farkl›laflt›rmaya ve tecrit etmeye izin vermektedir. Bat›’n›n kendisini evrensel tek bir model olarak sunmaktan vazD‹KKAT geçti¤i. Ülgener. belirli yönleriyle kolektivist ve anti-emperyalist bir düzen savunusunu temsil eden bu iki düflünürün eserleri sonraki dönemde muhafazakâr. Baflka bir deyiflle Meriç. motivasyon ve hedefleri yeni okur kitlesinden oldukça farkl› olmas›na. yeni dönemin ruhuyla okunup yorumlanmas› etkili olmufltur. anti-sosyalist.SIRA S‹ZDE SIRA S‹ZDE Türkiye’de Sosyoloji DÜfiÜNEL‹M 156 DÜfiÜNEL‹M S O R U D‹KKAT SIRA S‹ZDE AMAÇLARIMIZ kendi koflul ve ihtiyaçlar›na göre.) K ‹ T A P TELEV‹ZYON 1980-2000 DÖNEM‹NDE TÜRK SOSYOLOJ‹S‹NDE ÖNE ÇIKAN BAZI ‹S‹MLER Cemil Meriç. Üretken ve verimli çal›flmalar›yla küreselleflme. sa¤c›. liberal çevrelerde yank› bulmufltur. Bu yazarlar›n sisteme muhalif yönleri törpülenmifl. Cavit Orhan Tütengil gibi önceki dönemin oldukça etkili sosyologlar› 1980’lerde benzer bir ilgiyi görememifllerdir. söz konusu yazarlar›n savunmufl olduklar› düflüncelerin orijinal içerik ve ba¤lam›ndan kopart›larak yeniden. Benzer bir durum Divitçio¤lu ve Küçükömer’in metinleri için söz konusudur. Bat›-d›fl› SIRA S‹ZDE modernlik kavray›fl›. Bu görüfllerin. daha do¤rusu “evrenselcili¤in sonu”nun ilan edildi¤i.kendi aralar›nda bir düflünce ortakl›¤› da olmamas›na ra¤men. yeni oluflan ve k›sa süre sonra baflat bir e¤ilim kazanacak olan söylemlerle örtüflen iddialar› öne ç›kar›lm›flt›r. ba¤land›klar› dünya li eserlerini 1960’l› görüflleri oldukça farkl›laflm›fl bir okur kitlesinin talepkâr ilgisi sonucu yeniden hat›rlanm›fl ve önemsenerek okunmufllard›r. Bu ortakl›¤›n sa¤lanmas›nda. Geçmiflte birbirinden oldukça farkl›. eserlerini kaleme ald›klar› dönemde içinde bulunduklar› koflullar. Bat› örne¤inde. Sencer Divitçio¤lu gibi. Nilüfer Göle ve Ali Akay’›n isimleri baflta gelmektedir. hatta birbirleriyle çat›flan okur kitlelerine hitap eden bu yazarlar›n yeni dönemde sa¤ ve sol çevrelerin ortak ilgisine mazhar olmalar› ilgi çekicidir. 1980’ler ve 1990’larda kaleme ald›klar› metinleriyle gerek akademide gerekse entelektüel kamuoyunda etkili olan sosyologlar aras›nda hiç kuflkusuz fierif Mardin. Modernleflme eylemi. buna karfl›l›k. Bat›-d›fl› modernlik hakk›nda daha etrafl› bilgi edinmek için Nilüfer Göle’nin “BaK ‹ T A kavram› P t›-D›fl› Modernlik: Kavram Üzerine” bafll›kl› makalesine bakabilirsiniz. . (Toplum ve Bilim. postmodernizm gibi akademik gündemde etkili olacak yeni tart›flmalar içinde yer alm›fllar. Bat›-d›fl› toplumlar› Bat›’dan d›fllamaya. Küçükömer ve Divitçio¤lu. 1980’lerde ortak bir entelektüel platformda buluflmufllard›r. ‹dris Küçükömer. bir yönüyle de Türkiye’de sosyolojinin medyatik yüzünü temsil etmifllerdir. 1960’l› y›llar sonras› çal›flmalar›yla göz dolduran bir isim. “Ankara Sosyoloji” denildi¤inde. 1960’lar ve 1970’lerde sosyalizm ad›na yazan.

akademik kariyeri itibariyle ismi Ankara Üniversitesi DTCF ile özdeflleflmifl olsa bile Ankara ekolünün geçmiflten bugüne sergiledi¤i sosyoloji anlay›fl›na ayk›r› bir çizgide yay›n yapt›¤› ve ‹stanbul Üniversitesi Sosyoloji Kürsüsünün anlay›fl›na yak›nl›k gösteren sosyologlar›m›z aras›nda yer ald›¤› net biçimde söylenebilir. Ergun. belirtilmesi gereken bir noktad›r. son dönemde Türkiye’de hâkim sosyolojik metin üretme tarz›na karfl› sa¤lam dayanaklar› olan bir elefltirellik bar›nd›ran tavr›yla dikkat çeken bir sosyologumuzdur. Ünite . adlar›n› anmad›¤›m›z birçok sosyologumuzun da katk›s› ve pay› vard›r. . Anadolu’daki baz› üniversitelerde sosyoloji bölümlerinde dikkate de¤er çal›flmalar yap›lmaktad›r. tümevar›mc› ve ifllevselci sosyoloji anlay›fl›n› benimsemekle birlikte. Eserleri çok bask› yapan. tarihsel diyalekti¤i metodoloji anlay›fl›n›n merkezine yerlefltiren az say›da sosyologdan biridir. Sosyolojide tarihsel bak›fl aç›s›n› önemseyen. çeflitli bürokratik görevlerde bulunmufl. “Yöntemi Bulmak”. Eserlerinin bütünlü¤ü göz önünde bulunduruldu¤unda. Çal›flmalar›nda tarih-sosyoloji bütünleflmesini sa¤layan ender sosyal bilimcilerimiz aras›ndad›r. Bunlar›n topluca de¤erlendirilmesi ayr› ve daha kapsaml› bir incelemenin konusudur. ülkemizde örneklerine s›kl›kla rastlanan -de¤iflen döneme göre teori/metodoloji zafiyeti gösteren. “Türk Bireyi Kuram›na Girifl” kitaplar› baz› yönlerden hala güncel ve yararl›d›r. Ne var ki onun bütün çabas› tekil bir do¤rucu hassasiyetin yans›mas›ndan öte gitmemifl.1980-2000 Döneminde Türkiye’de Sosyoloji 157 protesto ederek akademisyenlikten ayr›lan Kongar. modern Türk düflüncesinin ve kültürünün birikimine yapt›¤› katk› eflsiz de¤erdedir. DTCF Tarih kürsüsünde çal›flmalar›n› sürdürmekle birlikte. 1980’lerde bu anlay›fl›n eski cazibesini yitirmeye bafllamas›na ra¤men gündemde kalmay› baflarm›flt›r.7. ‹lk bas›mlar›n›n üzerinden y›llar geçmesine ra¤men “Sosyoloji ve Tarih”. Bunun nedenlerinden biri. çok okunan ama az tart›fl›lan sosyologlar›m›z aras›ndad›r. Do¤an Ergun. Mübeccel K›ray’›n daha önceki dönemde etkili olan ampirist.sosyolog tipine uymamaktad›r. Ankara’dan bir baflka isim. eserleri lay›k oldu¤u ilgiyi görmemifl. Sosyolojide bir zamanlar hâkimiyet kuran ifllevselcilik. yap›salc›l›k gibi tarihselli¤i d›fllayan ve toplumlar›n özgünlü¤ü/özgüllü¤ü düflüncesini reddeden metodolojilere daima kuflkuyla yaklaflm›flt›r. Kongar. Bu canl›l›kta. Kongar’›n bilimsel jargondan kaç›nan popülist bir üslubu benimsemifl olmas›d›r. ama sosyolojiden ve sosyolojik sorunsallar içeren eserler üretmekten kopmam›flt›r. hiç kuflkusuz. Son dönemde çal›flmalar›yla Türk sosyolojisinin geliflmesine katk›da bulunan sosyologlar›m›zdan biri de Nilgün Çelebi’dir. Bu duruflunu ve tercihini akademik yaflam›n›n en kritik dönemi olan asistanl›k y›llar›ndan bu yana de¤ifltirme gere¤i duymam›fl olmas› da. özellikle 1980’li y›llardan itibaren Baykan Sezer’in temsil etti¤i “‹stanbul Sosyoloji” anlay›fl›na özel bir ilgi ve yak›nl›k gösteren Kurtulufl Kayal›’n›n ad›n› da burada anmadan geçemeyiz. fiüphesiz son dönemde Türk sosyolojisi bir canl›l›k kazanm›flt›r. sosyoloji ile tarih aras›ndaki kopmaz iliflkinin ay›rd›nda olan. yeterince de¤erlendirilememifltir. Sosyolojimize.

s›n›f çat›flmas› vb. nesnel yasalar› olan bir bilim disiplini olarak alg›lanan sosyolojinin evrensellik ve genel-geçerlilik iddias›na meydan okumas› olmufltur. Bu yöndeki sorgulamalar›na yerli ve tarihsel bir bak›fl aç›s› gelifltirme çabas› efllik etmifltir. Türkiye’de toplumsal düflünceye yön veren modernleflme teorilerine karfl›t bir biçimde elefltirelli¤i ön plana ç›karmas›d›r. Sezer. geliflme. Osmanl›l›k. endüstrileflme. kalk›nma. somut sorunlar› önünde aç›klama getirmeye yöneltmek düflüncesiyle ilgilidir. Baykan Sezer’in temsil etti¤i Do¤u-Bat› çat›flmas› görüflünün Türk sosyolojisinde ay›rt edici bir konumda bulundu¤unu fark etmek güç olmamaktad›r. basmakal›p bak›fl aç›lar›n› k›ran bir düflünsel netli¤e ve s›radan de¤inmelere yer vermeyen bir yo¤unlu¤a sahip metinler üretmifltir. egemen Bat› paradigmas›yla hesaplaflmas›nda kendisini gösterir. Türkiye’de sosyolojiyi Bat› sosyolojisinin soyut kavramsal dünyas›na ba¤›ml›l›ktan koparmak. azgeliflmifllikten kurtulma yönünde getirilen çözüm önerilerini masaya yat›rm›fl ve temelde Bat› üstünlü¤ünü do¤rulay›p pekifltiren bu teorilere yönelik yetkin elefltiriler getirmifltir. Bu aç›dan yerli bir sosyoloji anlay›fl›n›n inflas›na ve geliflmesine katk›s› görmezden gelinemez.158 Türkiye’de Sosyoloji 1960’lar›n Sonlar›ndan 2000’lere Baykan Sezer Sosyolojisi Türk sosyolojisinde Bat›l› teorilerin etkisiyle de¤iflen yaklafl›mlar›n yan› s›ra de¤iflmeyen. onun Türk sosyolojisinde yeni bir efli¤i. Onun Türk sosyolojisine getirdi¤i yeniliklerden biri. Görüflleri büyük ölçüde 1960’lar›n sert ideolojik kutuplaflma ortam›nda biçimlenen Sezer’in yaklafl›m tarz› bu dönemin sorunlar›yla yak›ndan iliflkilidir. yeni bir anlay›fl› temsil etti¤i görülebilecektir. Dünya tarihinin temel sorun ve tart›flmalar›na (Do¤u ve Bat› uygarl›klar› aras›ndaki iliflkiler ve çat›flma. sosyolojide 1980’lerden itibaren meydana gelen k›r›lma ve farkl›laflman›n d›fl›nda de¤erlendirilmesi do¤ru olacakt›r. 1950’lerin hâkim uyumcu dünya görüfllerine. Eserlerinin bütünlü¤ü göz önünde bulunduruldu¤unda. Bat› sosyolojisi taraf›ndan endüstrileflme. Türk toplum düflüncesi üzerindeki Bat›l› hegemonyay› k›rmak ve sosyolojimizi toplum tarihimizin temel. çal›flmalar›. Onun sosyolojiye getirdi¤i yeni soluk en belirgin biçimiyle. süreklilik arz eden ve Bat›l› teorilerin flabloncu uyarlamalar›na direnç gösteren e¤ilimleri farkl› bir bak›fl aç›s›yla de¤erlendirebilmek. Türk toplum tarihinin sorunlar›n› toplumlar aras› iliflkiler aç›s›ndan de¤erlendiren ve ele ald›¤› sorunlara bütünsel bir yaklafl›m getiren ender sosyologlar›m›zdan biridir. Asya Tipi Üretim Tarz› (ATÜT). bugüne kadar ülkemizde evrensel. AM AÇ 3 Türkiye’de sosyolojinin geliflim seyrini. Bafllang›çtan beri sosyoloji ile tarih disiplinleri aras›ndaki yak›nlaflmaya atfetti¤i önem. Bat›l›laflma. Baykan Sezer. 1960’lar›n sonlar›ndan günümüze kadar kesintisiz bir biçimde Türk sosyolojisinde varl›¤›n› sürdürmektedir. ilerleme. Üstelik bu hesaplaflma çabas›na giriflirken. genel e¤ilimlerini ve temel özelliklerini göz önünde bulundurdu¤umuzda. Çal›flmalar›n›n en belirgin özelli¤i. Yerlilik iddias›n› tafl›yan bu yaklafl›m. Türk sosyoloji literatüründe Baykan Sezer’in ismi 1960’lar›n sonlar›nda göze çarpmaya bafllar. Yunanl›l›k.) kendine özgü bak›fl aç›s›yla yaklaflm›fl ve bu alanda elefltirel dayanaklar› güçlü bir sistematik teori oluflturma çabas› içine girmifltir. Bu bak›mdan onun sosyoloji anlay›fl›n›n. Baykan Sezer öncelikle toplum sorunlar›n› tarihsel derinli¤i ve boyutlar›yla ele alan bir yaklafl›m›n sahibidir. feodalite. sosyoloji tarihimizde Türk toplum tarihine özel bir ilgi gösteren. yetifltirdi¤i ö¤renciler ve gelifltirdi¤i özgün sosyoloji anlay›fl› ile bugün kendi ad›yla an›lan bir sosyoloji ekolünün do¤mas›na yol aç- .

) karfl›s›nda mesafeyle durmufltur. özgür düflünme olana¤›n› yitirmemifltir. Türk sosyolojisinde dönemden döneme de¤iflen ve hâkimiyet kuran siyasal AMAÇLARIMIZ etkili yönelifller (Türkçülük. öncelikle düflüncelerini geS O R U lifltirdi¤i dönemin sorunlar›n›n göz önünde bulundurulmas› yararl› olacakt›r. Bu temel bak›fl aç›s›n› sürdürerek. gündelik ve gelip geçici zihinsel ilgilerden. üniversiteden tasfiyeler gerçekleflmifltir. Ancak d›fl koflullar Baykan Sezer’i çizgisinden sapmaya yöneltmemifltir. Konjonktür de¤iflmesine ra¤men savundu¤u düflüncele- 4 SIRA S‹ZDE Resim 7. ‹ki darbe yaflanm›fl. Bu aç›dan daha ilk bak›flta gözümüze çarpan fley. onun kendi dönemine. sosyalizm. Böylece. ele ald›¤› toplum sorunlar›n› geçmifl-bugün-gelecek ba¤lant›s›ndan koparmadan.1980-2000 Döneminde Türkiye’de Sosyoloji 159 m›flt›r. “kapitalizm/sosyalizm” gibi ikili karfl›tl›klara dayal› yaklafl›m›n›n yerine farkl› bir çat›flmac› teori ve terminolojiyi. Ünite . “Do¤u-Bat› çat›flmas›” görüflünü gelifltirmesinde ortaya ç›kar. laisizm. Marx’›n ekonomi-politik a¤›rl›kl› terminolojisinin ve “proletarya/burjuvazi”. Üniversiteye asistan olarak girdi¤i 1971’den emekli oldu¤u 1999’a kadar çal›flmalar›n› üniversite ortam›nda kesintisiz bir biçimde sürdürdü¤ü dönem (bu resmi tarihlerden öncesi ve sonras›nda da çal›flmalar›n› sürdürmüfltür). Böylesine istikrarl› bir tavr› sürdürmenin ne denli zor oldu¤unu ancak dönemin koflullar› konusunda aç›k bir düflünceye sahip olanlar takdir edebilir. BayD‹KKAT kan Sezer’in 1960’lardan 2000’lere kadar geliflen süreçte sosyal bilimlerin ana ak›nt›lar›SIRA S‹ZDE na kap›lmayan belki de tek sosyologumuz olufludur. milliyetçilik gibi ak›mlara yönelen sosyal bilimciler 1980’lerde tamamen farkl› ak›mlara kap›l›rken. postmodernizm vb. 1960’lar›n sonlar›ndan 2000’lere ulaflan süreç. pozitivizm. bir süreklilik çizgisi içinde aç›klama çabas› içinde olmufltur. Kendi ça¤›na ait olay ve geliflmelere du‹NTERNET yarl› bir sosyolog olmakla birlikte. Onun sosyoloji anlay›fl›n›n özgünlü¤ü.6 DÜfiÜNEL‹M S O R U D‹KKAT SIRA S‹ZDE AMAÇLARIMIZ K ‹ T A P TELEV‹ZYON ‹NTERNET . 1960’larda savunduklar›n› 2001’de ölümüne kadar savunmufltur. Tam tersiTELEV‹ZYON ne kendi ça¤›yla ve bu ça¤›n sorunlar›yla yo¤un bir hesaplaflma çabas›n› sergilemifltir. konjonktüre ba¤l› angajman ve e¤ilimlerden bilinçli bir tercihle uzak durmufltur. Baykan Sezer sosyoloji ekolünün yöntem anlay›fl›n›n asli unsurlar› olan “tarihsellik” ve SIRA S‹ZDE “toplumlar aras› iliflkiler boyutu”nun önemi nedir? DÜfiÜNEL‹M Türk sosyolojisine getirdi¤i yeni solu¤un anlafl›lmas› için. döneminin sars›nt›l› dönüflümlerine kay›ts›z oldu¤u anlam›na gelmemektedir. Baykan Sezer’in dünya görüflünde herhangi bir de¤iflme olmam›flt›r. 1970’lerde ideolojik tercih olarak sosyalizm. K ‹ T A P Ancak bu özelli¤i. 1960’lardan bu yana sosyal bilimler alan›nda süregelen genel kriz ortam›ndan uzak kalabilmeyi baflarabilmifl. Bu koflullar alt›nda Türkiye’de istikrarl› ve kararl› bir tav›rla belirli bir sosyal bilim anlay›fl›n› sürdürmenin ne ölçüde zor oldu¤u aflikârd›r. liberalizm.7. Baykan Sezer’in olgun sosyolog portresinin hep belirgin oldu¤u bir dönemdir. üniversitede ve genel olarak Türkiye’de ola¤anüstü koflullar›n hâkim oldu¤u bir dönemdir.

Ayn› zamanda bu paradigma. Ayd›nlanma düflüncesinin de birikimsel bir uzant›s› olarak. sözlerinin bir a¤›rl›¤›. XIX. Baykan Sezer’in gelifltirdi¤i teorinin dayanaklar›n›n ne ölçüde güçlü oldu¤u bugün daha iyi anlafl›lmaktad›r. . Baykan Sezer’in Bat›’da sosyal teori alan›nda yaflanan bunal›ma ve “sosK ‹ T A P yolojinin sonu” tart›flmalar›na karfl›l›k verdi¤i cevap yeterince uyar›c›d›r: Bizim bu bunal›mla. strüktüralizm. R U ola¤anüstü de¤iflmelere ra¤men. “kentleflme”. Bugüne kadar Türkiye gibi Bat›-d›fl› ülkelerde sosyologlar›n sergiledikleri bafll›ca çeliflki ve açmaz. kolayc›. Bat› toplum düflüncesinde meydana gelen bu kriz ve çöküntünün aç›klamas›n› postmodern düflünürlerden de¤il. Baykan Sezer’in ömrü boyunca karfl› tezler gelifltirdi¤i Bat› evrenselcili¤i. yüzy›lda Bat›’da “ak›l/rasyonalite”. farkl› çözüm önerileri getirmekten aciz olmalar›yd›. örtük bir afla¤›l›k kompleksiyle kendi toplum gerçeklerine bakarken. Bat›-d›fl› toplumlar› ileri derecede endüstrileflmifl Bat›l› toplumlara atfen ve Bat› geliflmesi çizgisini temel alarak tan›mlayan bu yeni sosyal teori anlay›fl› endüstri toplumlar› ile geleneksel/tar›ma dayal›/”azgeliflmifl” toplumlar› birbirinden b›çak gibi ay›r›yor ve klasik Bat›l› önyarg›lar› de¤iflik bir tarzda yeniden üretiyordu. “evrensellik”. her fleyden önemlisi Bat› Marksizmi vb. dünyada ve sosyal bilimlerde meydana gelen S O kalm›flt›r. “demokratik kat›l›m ve temsil kurumlar›”. ‹ N T E R N E T“1980 Sonras› Süreçte Türk Sosyolojisinin Temel Konular› Üzerine Gökhan V. Bat›’da sanayi temelinde yeniden örgütlenen toplum tipinin (kapitalizm) dünyan›n di¤er bölgelerinde hâkim olan tar›ma dayal› geleneksel ekonomik-toplumsal örgütlenme ile belirgin bir karfl›tl›k oluflturmas›. Dünya”n›n. Sosyolojide de teorik aç›klamalar bu parametre ve de¤erler üzerine bina edilmifltir. daha do¤rusu Bat›’n›n kendi d›fl›ndaki dünya aleyhinde kazanm›fl oldu¤u ay›r›c› (“üstün”) vas›flar Bat› sosyolojisinin bafll›ca dayana¤› haline gelmifltir. Bu durumun nihai görüntüsü. Bu nedenle uyumcu.SIRA S‹ZDE SIRA S‹ZDE DÜfiÜNEL‹M 160 S O R U DÜfiÜNEL‹M Türkiye’de Sosyoloji D‹KKAT SIRA S‹ZDE AMAÇLARIMIZ K ‹ T A P TELEV‹ZYON re ›srarla ba¤l› Türkiye’de. Baykan Sezer’den bekleyece¤iz.pdf#page=152 ‹NTERNET TÜRK SOSYOLOJ‹S‹NDE YOL AYRIMI Sosyoloji Bat› kaynakl› bir bilimdir. “ulusall›k” gibi de¤erler öne ç›km›flt›r. özcü ve evrenselci bir yaklafl›mla türlü iyimser reçetelerin savunuculu¤unu üstlenmifl olmalar›yd›. Kendi toplumlar›n›n Bat›’dan kökten farkl› oldu¤unu kabul eden sosyologlar ise. fonksiyonalizm gibi Bat› kaynakl› ak›m ve teoriler. gördükleri her fleyin i¤reti ve ›slaha mecbur oldu¤unu düflündüler. Bu noktada bizim Baykan Sezer’in elefltirel düflünsel mesaisinden ç›karaca¤›m›z baz› AMAÇLARIMIZ dersler bulunmaktad›r. ne kayna¤› ne de tezahürleri itibariyle herhangi bir ilgimizin bulunmad›¤›n› belirtmektedir. “eflitlik”. pozitivizm. Bat›-d›fl› dünyan›n Bat›l› endüstriyel ülkelere ba¤›ml›l›¤›n›n meflru dayanaklar›n› ortaya koyuyordu. D‹KKAT Bugün gelinen noktada Bat›’da sosyal bilimler büyük bir kriz ve dönüflüm içindedir. kendi dünya görüflünü ve kendi toplum sorunlaTELEV‹ZYON r›n› merkeze alan yerli bir sosyolojiye yönelifle ihtiyaç oldu¤u yönünde anlaml› bir ça¤r›d›r. “özgürlük”. kendi toplumlar›n›n Bat›’dan kökten farkl›l›¤›n› reddederek tekçi. “endüstrileflme”. Bir Sözlü Tarih Uygulamas›”. “uygulamac›” ve ba¤›ml› bir tavr›n ötesine geçemeyip aralar›ndan dünya çap›nda sözü dinlenir kifliler ç›karamad›lar. ciddi bir sars›nt› geçirmektedir. Di¤er Bat› kaynakl› sosyal bilim disiplinleri gibi Bat› uygarl›¤›n›n üstünlü¤ü bilincini derinlemesine yans›tmaktad›r. “III. Bu cevap. Köktürk.info/Turkoloji-Tarix/077-(08)Turkiyyat%20arashdirmalari. Bugüne kadar Türkiye gibi Bat›-d›fl› ülkelerde sosyologlar›n sergiledikleri bafll›ca çeliflki ve açmaz. Bat›-d›fl› sosyologlar›n özgün. SIRA S‹ZDE rasyonalizm. özcü ve evrenselci bir yaklafl›mla türlü iyimser reçetelerin savunuculu¤unu üstlenmifl olmalar›yd›. de¤eri olmayan üçüncü s›n›f sosyologlar› olarak kald›la r.turuz. http://www. kendi toplumlar›n›n Bat›’dan kökten farkl›l›¤›n› reddederek tekçi.

geçerli- Bugün gelinen noktada Türkiye’de sosyoloji ve genel olarak toplumsal teori küreselleflme ve postmodernizm ad› alt›nda çeflitli teori ve söylemlerin istilas›na maruz kalmaktad›r. 1980-2000 döneminde sosyolojiye hâkim olan ve günümüzde de sürmekte olan yaklafl›m tarz›. kutuplaflma ve gerginlikler üretti¤i ve sürecin bizzat kendisinin yeni sorunlar›n kayna¤› oldu¤u görülmektedir. Son dönemde ba¤›ml›l›k afl›r› boyutlarda görülmektedir. melezlik (Nilüfer Göle). Öte yandan Bat›l› modern toplum teorilerinin toplumu kütle/kitle olarak tahayyül eden tekçi yaklafl›mlar› (kitle toplumu anlay›fl› ya da sosyalizm/kolektivizm). Bat›-d›fl› modernlik. referanslar›n ve kavramlar›n dönüflümü çarp›c› biçimde görülmektedir. Bat›’da bafllayan post-endüstriyel. zenginleflmifltir: Sivil toplum. . Sosyoloji yay›nlar›. s›n›f. demokrasi. bofl zaman.7. örtük olarak içerilmeye devam edilmektedir. Bugün gelinen noktada Türkiye’de sosyoloji ve genel olarak toplumsal teori küreselleflme ve postmodernizm ad› alt›nda çeflitli teori ve söylemlerin istilas›na maruz kalmaktad›r. aflina oldu¤umuz toplum tablosunun parçaland›¤› alg›s›n› beraberinde getirmifltir. k›sa ömürlü kavram ve aç›klamalar›n h›zla tüketilip at›ld›¤› bir görüntü vermektedir. Ünite . Öyle ki. uzun vadeli ve özgün teorik aç›l›mlar›n önünde bir engel oluflturmaktad›r. tek yönlü bir ba¤›ml›l›k iliflkisi içinde biçimlenmifl ve biçimlenmeye de devam etmektedir. Modern ça¤ toplumsal düflüncesine egemen olan “geleneksel” ile “modern”. flâneur’lük. aç›klamalar›n yine Bat›’dan ithal edilmeye devam edilmesidir. saf ve bölünmez bütünlükler olarak görülen ›rk. Sosyal teoride görülen bu farkl›laflma 1980’ler ve 1990’lar boyunca bir “liberasyon ve bireyselleflme imkân›/süreci” olarak sunulmufltur. postmodern ya da enformatik toplum tart›flmalar›na ba¤l› olarak son dönemde Türk sosyolojisinde de kavramlar dünyas› ve aç›klama modelleri çeflitlenmifl. en genifl toplum kesitleri için yön tayinini ve gelece¤e iliflkin çözüm önerilerini (ütopyalar›) olanaks›z hale getirmektedir. Elbette belirli dönemlerde bu etki ve ba¤›ml›l›¤› k›rmaya yönelik çabalar. gelenek. tüketim. merkezçevre iliflkileri (fierif Mardin). Bu bak›mdan bir de¤ifliklik söz konusu de¤ildir. tikellik. Bütün bu de¤iflmelere karfl›l›k Türkiye aç›s›ndan de¤iflmeyen fley. Bat› uygarl›¤›n›n kadim entelektüel gelene¤inde köklü bir sapma ve dönüflüm söz konusu de¤ildir. Sosyolojide bak›fl aç›lar›n›n. Do¤u ile Bat› aras›ndaki ayr›flt›rmaya benzer bir ayr›flt›rma günümüzde “modernite” ile “postmodernite” aras›nda yap›lmaktad›r. ancak bunlar hâkim e¤ilimi oluflturmaktan uzak kalm›flt›r. özgünlük aray›fllar› da görülmektedir. Bir baflka aç›dan bak›l›rsa. özümsenmeden.1980-2000 Döneminde Türkiye’de Sosyoloji 161 Günümüzde ise durum de¤iflmifltir. Gündem h›zla de¤iflmekte. özgürleflim. Sosyolojimizin geçmifl birikiminden yararlanma kayg›s›n›n olmamas› ve güncellik kayg›s›n›n a¤›r basmas› sa¤lam. Bu dönüflümde postmodern merkezsizlefltirim/özgürleflim söyleminin ve Bat›-merkezci yaklafl›mlar›n krizinin büyük bir rol oynad›¤› iddia edilebilir. geçmifl dönemin önemli yaklafl›m ve tart›flmalar› silinmeye yüz tutmaktad›r. yeni aç›klamalar rafine edilmeden. Bat›l› toplumsal teoride meydana gelen paradigmatik/kavramsal de¤iflime karfl›l›k. “k›rsal” ile “kentsel”. Sosyolojide gelecek perspektifinin silinmesi. entelektüel-bilimsel hegemonyas›n› yitirmemekle birlikte klasik merkez (Bat›)-çevre (Bat›-d›fl›) iliflkileri modeli belirli yönleriyle zaafa u¤ram›flt›r. Türkiye’de sosyoloji büyük ölçüde Bat› etkisi alt›nda. Kartezyen düalizm bütün elefltirilere ra¤men Bat› sosyolojisinde son bulmufl de¤ildir. Teorinin üretim ve yay›l›m merkezi yine Bat›’d›r. kök-sap (Ali Akay) vb. yap›sökümü. ulus. Bat›. sosyolojinin “nesne”sini (toplum) yitirdi¤i ve bilim olma niteli¤inin art›k tart›flmal› hale geldi¤i iddia edilmektedir. Ancak günümüzde bu tasavvurun yol açt›¤› pratik geliflmelerin toplumda sürekli parçalanma. uygarl›k kategorileri özsel bir anlam yükü bar›nd›ran eski de¤erlerini. Türkiye için geçerli gerekli sonuçlar ç›kar›lmadan aktar›lmaktad›r. “tar›msal toplum” ile “endüstriyel toplum”.

Ya da sosyolojiyi bambaflka bir tarzda kurgulayarak. az›nl›k parametreleri. cemaat. 2000’li y›llarda sosyolojik araflt›rmalarda s›kl›kla müracaat edilen Bat› ve ‹slam ayr›m› (yak›n geçmiflteki “Hür Dünya/Demirperde ülkeleri” ya da “geliflmifl endüstriyel toplumlar/azgeliflmifl ülkeler” ayr›mlar›na benzer bir biçimde) olanca ötekilefltirici niteli¤iyle dünya egemenli¤inin Bat› lehine sürdürülmesinin meflru dayanaklar›n› ortaya koymaktad›r. d›fllay›c›/ayr›mc› ve farkç› bir anlay›fla b›rakm›flt›r. Küreselleflme söyleminin 1990’lardaki iyimser ve vaatkâr “tek-dünya”. “küresel köy” anlay›fl› da 11 Eylül olaylar›ndan sonra yerini oldukça kötümser. toplumu kendi ontolojik bütünlü¤ü içinde de¤il sonsuz tekillikler ve farkl›laflmalar itibariyle tasavvur eden. Ya “toplumun sonu”nu ilan eden güçlerin toplumlar› çözümsüzlük ve kaosa mahkûm eden yaklafl›mlar› benimsenecek ve sosyolojiye gerek kalmayacak. Bugün postmodernizmin farkç› anlay›fl›na dayal› olarak etnisite. cins. gelece¤in toplumunun kurulmas› yolunda önemli bir rolü üstlenmeyi en bafltan reddetmifl olacakt›r. ‹kinci seçenek ise. Öyle görünüyor ki bugün sosyoloji bir yol ayr›m›ndad›r. afl›r› bireyselli¤e dayal› parçalanm›fl bir toplum alg›s› giderek geçerlilik kazanmaktad›r. paranoyak. yak›c› sorunlar›n› yenidenüretmeyi ifade ediyor. sosyal hizmet uzmanl›¤›na indirgeyerek. asl›nda dünyan›n mevcut düzensizli¤ini. Birinci seçenek sosyolojiyi sosyal mühendisli¤e. yeni bir dünyan›n olabilirli¤ini aramak için insan bilincine özgürlefltirici bir ütopya olana¤› sunuyor.162 Türkiye’de Sosyoloji liklerini yitirmifllerdir. Bunun d›fl›nda üçüncü bir seçenek yoktur. mevcut dünya ve toplum düzeninin aksakl›k ve sorunlar›n› rehabilite etmekten ibaret olacaksa. . E¤er sosyoloji. bütün dünya toplumlar›n›n mutluluk ve refah› ad›na yeni bir gelece¤i tasarlayacak bilgiyi üretmeye çal›flaca¤›z.

1980-2000 döneminde sosyoloji alan›ndaki bütün e¤ilimleri sadece bu tarihsel kesit içinde anlamak mümkün de¤ildir. Etnisite. ekseninde yap›lan çal›flmalarda gözle görülür bir art›fl söz konusudur. De¤iflen ve çeflitlenen temalar›/kavramlar› aç›klayabilmek. Bu dönemde beliren yeni e¤ilimler günümüzde de sürmektedir. yaklafl›k doksan y›ll›k geçmifli olan ulus-devlet deneyiminin her yönüyle sorgulanmaya bafllanmas›d›r. 1980-2000 dönemi Türk sosyolojisinde özel bir dönemdir ve belirli karakteristikleri vard›r. gelenekten yoksun niteli¤ini korumufltur. Örne¤in. toplumsal cinsiyet. Bunun sonucunda Türk sosyolojisinde geçmiflte hâkim e¤ilimi oluflturan pozitivist yaklafl›mlar a¤›r bir darbe alm›flt›r. Daha önce bafllam›fl ve sürmekte olan e¤ilimlerin varl›¤› da göz önünde bulundurulmal›d›r. . tüketim. popüler kültür vb. aktarmac›. özgün yaklafl›m› aras›nda tercihlerini yapmak durumundad›rlar. 1980-2000 tarihsel kesitinde Türk sosyolojisine yeni Bat›l› teoriler. tema ve kavramlar nüfuz etmeye bafllam›flt›r. medya. dirençli. Küreselleflme sürecinin Türkiye’deki yans›malar› sosyoloji alan›nda da görülmektedir. Bir baflka de¤iflim göstergesi. süreklilik arz eden ve Bat›l› teorilerin flabloncu uyarlamalar›na direnç gösteren e¤ilimleri farkl› bir bak›fl aç›s›yla de¤erlendirebilmek. De¤ifliklik en baflta bilgi/bilim ve yöntem anlay›fl›nda görülmektedir. daha önceki dönemlerde oldu¤u gibi 1980-2000 döneminde de Bat›c›. Türkiye’de sosyoloji. A M A Ç 3 A M A Ç 2 Türk sosyolojisinde Bat›l› teorilerin etkisiyle de¤iflen yaklafl›mlar›n yan› s›ra de¤iflmeyen. uyumcu.7. Ünite . Türkiye’de sosyoloji yaklafl›k elli y›ld›r bir yol ayr›m›ndad›r. bilgi/biliflim. yeni kuflak sosyologlar Bat› kaynakl› uyumcu sosyoloji anlay›fl› ile Baykan Sezer’in yerli. din/laiklik. Türk sosyolojisinde 1960’larda Kemal Tahir-Baykan Sezer düflüncesi ekseninde geliflen ve yerlilik kayg›s› a¤›r basan Do¤u-Bat› çat›flmas› yaklafl›m› 1980 sonras›nda güçlenerek varl›¤›n› sürdürmüfltür ve bugün de hâlâ sürdürmektedir.1980-2000 Döneminde Türkiye’de Sosyoloji 163 Özet A M A Ç 1 Türk sosyolojisinin 1980-2000 tarihsel kesiti içinde Türk sosyolojisinde meydana gelen de¤iflimi ve dönüflümü de¤erlendirebilecek ve bu de¤iflimin sosyal boyutlar›n› özetleyebilmek.

Yerellik b. Türkçülük 2. Ulusal kalk›nma ve refah 7. ‹nterdisiplinerlik d. Tarih-d›fl› yaklafl›m e. Bilginin serbest küresel yay›l›m› c. Bireyin geliflimine öncelik tan›yan yaklafl›mlar›n güçlenmesi 3. Afla¤›dakilerden hangisi Türk-‹slam Sentezinin unsurlar›ndan biri de¤ildir? a. Afla¤›dakilerden hangisi 1980-2000 aras› dönemde Türk sosyolojisinde metodoloji anlay›fl›n›n de¤iflmesine iflaret eder? a. Sosyal eflitsizlikler e. Otoriteryanizm d. Ulusçuluk b. Nesnellik e. Küreselleflme süreci ile ideolojik/kültürel melezleflme aras›ndaki iliflkiyi afla¤›daki hangi anahtar kavram en iyi biçimde ifade etmektedir? a. Yerlilik d.164 Türkiye’de Sosyoloji Kendimizi S›nayal›m 1. Do¤u-Bat› çat›flmas› c. Eski kuflaktan sosyologlar›n de¤iflime gösterdikleri direnç 10. Modernleflme sürecinin devlet kat›ndan tepeden inme yöntemlerle yönlendirilip tayin edilmesi c. Farkl›l›k c. Ulusçuluk . Afla¤›daki anahtar kavramlardan hangisi postmodern teoride içerilmez? a. Eflitlik 9. Türkiye’de 1980’lere kadar sosyolojide hâkim olan ulus ve ulus-devlet eksenli aç›klamalar itibar kaybetmeye bafllam›flt›r. Liberalizm b. Ulus-afl›r› ve h›zl› sermaye transferi d. Bilinen s›n›rlar›n ortadan kalkmas› b. Çok say›da yeni üniversitenin aç›lmas› ve sosyoloji bölümlerinin art›fl› d. Az›nl›klar c. Tüketim 5. Devletçi bir ekonomi düzenine ba¤l›l›k e. Bat›c›l›k b. Determinizm c. ‹slamc›l›k e. Modernleflme teorilerinin gözden düflmesi e. Dinler 6. Kolektif bilinç d. Ak›l-d›fl›l›k e. Çokkültürlülük b. Uygarl›klar d. Yerel de¤erlerin güçlenmesi e. Afla¤›dakilerden hangisi 1980 sonras› dönemin sosyoloji literatüründe iki yüz y›ll›k Türk modernleflmesi sürecine yöneltilen elefltirilerden biri de¤ildir? a. Bilinçli ve geliflmifl bir sivil toplumun yoklu¤u b. Sivilleflme e. Adem-i merkeziyetçilik d. Liberal sol e. Sosyalizm c. Yerellik c. Kavramsal aç›k-seçiklik 4. Nedensellik b. Küreselleflme sürecinin bilimsel üretime yans›malar› c. Afla¤›daki maddelerden hangisi kimlik eksenli tart›flmalar ba¤lam›nda ele al›namaz? a. S›n›f çat›flmas› 8. Özgürleflim b. Afla¤›daki olgulardan hangisi küreselleflme söyleminde dile getirilen unsurlardan biri de¤ildir? a. Do¤u-Bat› çat›flmas› teorisinin Türk sosyolojisindeki ay›rt edici yerini afla¤›daki hangi kavram en iyi flekilde ifade eder? a. 1980-2000 y›llar› aras›nda Türkiye’de sosyoloji alan›nda daha çok vurgulanmaya bafllanan de¤erler aras›nda afla¤›dakilerden hangisi yer almamaktad›r? a. Afla¤›dakilerden hangisi 1980 öncesi y›llarda etkili sosyolojik araflt›rmalar yapan baz› sosyologlar›n 19802000 döneminde ayn› etkinli¤i sürdürememifl olmalar›n›n nedenlerinden biri de¤ildir? a. Marksizm c. Ulusal birli¤in sa¤lanmas› d. Sosyal eflitlik d. Sosyoloji paradigmas›nda meydana gelen de¤iflim b.

birbirlerinin z›dd› gibi gözüken bu iki söylemi yak›ndan iliflkili görmek gerekir. likle Do¤u-Bat› iliflkilerinde/çat›flmas›nda.7. onu zengin bir tarihsel deneyim ve birikime sahip olan Türk tarihiyle temellendirmifl. s. Türk toplumunun özgünlü¤ünü öne ç›karm›fl.” Kaynak: Sezgin K›z›lçelik. toplumsal gerçe¤imizi ve tarihimizi aç›klayan bir Türk sosyolojisi infla etmifl yerli sosyologumuzdur. Okuma Parças› 3 “Aktarmac›l›k çerçevesinde flekillenen yeni dönem anlay›fl›. 2005. s. Avrupa’da. sosyolojimizin Kemal Tahir’i Baykan Sezer sayesindedir. Türk toplumunu ve gerçe¤ini anlayacak/aç›klayacak. yeni sömürgecilik tarz› olan küreselleflmeyle öne ç›kan bir görüfltür.. Amerika’da sosyal bilim yapma anlay›fl› ile Türkiye’de sosyal bilim yapma anlay›fl›n›n aras›nda bir fark olmad›¤› fleklindeki kanaati köklefltirmifltir. Bat› düflüncesinin bir ürünü olan toplumsal sorunlara yaklafl›m›nda Bat›-yönelimli tav›r tak›nan Bat› sosyolojisi karfl›s›nda. Türk düflünce gelene¤inden ayr›flt›rmaktad›r. politik ve kültürel birli¤ine önem verdi¤ini iddia eden küreselleflmeyi birlikte düflünmek. Nitekim küreselleflmenin “postmodern hyper-liberalizm”. geç-kapitalizmin kültürel mant›¤›. Mikro tarih çal›flmalar› ve soyut sosyolojik çal›flmalar gündeme girip belirleyici olarak. özel- . 88. ürettikleri ve yetifltirdi¤i ö¤rencileriyle ekolleflen Sezer. Özgün de¤erlendirmeleri ve üzerinde durdu¤u çeflitli konularla Türk sosyolojisinde bir 盤›r açan.) Postmodern teori küreselleflmeyi olumlama ve meflrulaflt›rma ifllevine dönüktür. Sezer. Ankara: An› Yay›nc›l›k..) Hatta daha yak›n zamanda ülke gerçe¤inden tümüyle soyutlan›lmas› gerekti¤i fleklinde bir anlay›fl belirmifltir.” Kaynak: Kurtulufl Kayal›. 186-189.” Kaynak: Sezgin K›z›lçelik. Bat› sosyoloji geleneklerinin d›fl›na ç›kabilmifl ender sosyologlar›m›zdan Baykan Sezer. Bat› Sosyolojisini Yeniden Düflünmek Cilt 2: Burjuva Sosyolojisi.) Postmodern teorinin temel dayanaklar› olan afl›r›-görelilik.1980-2000 Döneminde Türkiye’de Sosyoloji 165 Okuma Parças› 1 “Postmodern teori.. kurmufl oldu¤u Türk sosyolojisinin alan›n› oldukça net çizmifl. ideolojisi”. Türkiye’yi geçmifl döneminden. onun a¤›rl›¤›n› ve yerini saptamaya özen göstermifltir. bu. Ankara: An› Yay›nc›l›k. Sezer. 155-157. postmodernizmin de “küresel sermayenin iflleyifl mant›¤›”. sorunlar›m›z›n tarihe yönelerek anlafl›labilece¤ini/afl›labilece¤ini ileri sürmüfltür. E¤er bugün Türkiye’de bir Türk sosyolojisi gelene¤i oluflmuflsa. Ünite . Düflüncenin Co¤rafyas› 1: Toplumdan Soyutlanm›fl Düflünce ve Direnç Potansiyeli. Bu durum sosyal bilimciyi Türkiye gerçekli¤inden. 2007. Türk toplumunun sorunlar›n›n gerek Do¤u toplumlar›na gerekse Bat› toplumlar›na kimliklerini kazand›ran Do¤uBat› çat›flmas› içine yerlefltirilmeden anlafl›lamayaca¤›n› ileri sürmüfltür. afl›r›-öznelcilik ve akla güvensizlik daha iyi bir gelece¤e inanmay› ve sosyal sorunlar›n çözüm olas›l›klar›n› olanaks›zlaflt›rmaktad›r. Türk tarihi ve düflünce gelene¤iyle iliflki kuracak ve toplumsal sorunlar›m›z› çözecek yerli sosyoloji/Türk sosyolojisi gelene¤i oluflturma gayreti içinde olmufltur. tarihsel geçmiflinden koparman›n ötesinde ülkenin sosyal bilimcilerini toplum gerçe¤inden soyutlam›flt›r. (. dünyan›n sosyoekonomik. K›saca. Okuma Parças› 2 “Baykan Sezer. Art›k Türk sosyal bilimcisi Türkiye’de sosyal bilim yapt›¤›n›n fark›nda de¤ildir. “gizli bir neo-liberal ütopya” ve sömürgecili¤in “ideolojik refleksi” olarak de¤erlendirilmesi bofluna de¤ildir. gelifltirdi¤i Do¤u-Bat› çat›flmas› teorisiyle. (. Ankara: Deniz Kitabevi. toplumlar aras› iliflkilerde. s. 2004. Özgünlü¤ün Sosyolojisi. Parçalanm›fll›¤a ve yerelcili¤e vurgu yapan postmodern teori ile dünya ölçe¤inde iliflkilerin yo¤unlaflmas›na. (.

. S›ra Sizde 2 Pozitivizm. “özgürleflim”. e 7. ve XX. enformatik toplum (biliflim toplumu) gibi kavramlard›r. sadece sosyolojide de¤il. c 4. do¤a bilimlerinin yasa ve kesinlik anlay›fl›n› sosyal bilimlere uygulama çabas›n›n bir ürünüdür. 2. toplum olaylar›n›n tarihsel bir zemin üzerinde gerçekleflen olaylar oldu¤unu. uygarl›k kimli¤i gibi makro kimliklere yönelik oldukça elefltirel bir yaklafl›m getirilirken. Yan›t›n›z yanl›fl ise “1980-2000 Döneminde Türk Sosyolojisinde Öne Ç›kan Baz› ‹simler” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Ancak son dönemde ulus kimli¤i. Ayr›ca Baykan Sezer. Ona göre hiçbir toplum salt kendi iç iliflkileri ve dinamikleri içinde kavranamaz. yerellik.girmeye bafllam›flt›r. c S›ra Sizde Yan›t Anahtar› S›ra Sizde 1 1980’lerden itibaren Türkiye’de neo-liberal ak›m›n da etkisiyle sosyolojik terminolojiye yeni kavramlar -yeni içerikleriyle birlikte. Yan›t›n›z yanl›fl ise “De¤iflen Bilgi/Bilim Anlay›fl› ve Pozitivizm Elefltirileri” konusunu yeniden gözden geçiriniz. genel-geçerlilik. “transformasyon” gibi kavramlar sosyoloji ve siyaset literatürüne girmifltir. c 10. “demokratikleflme”. az›nl›k kimli¤i. XIX. cins kimli¤i. bu nedenle sosyoloji aç›klamalar›n›n soyutlama düzeyinde kalamayaca¤›n› ve tarihsel bak›fl aç›s›ndan ba¤›ms›z düflünülemeyece¤ini savunmufltur. nedensellik. yüzy›ldan bu yana sosyologlar›n ilgisini çeken konular aras›nda yer almaktad›r. S›ra Sizde 4 Baykan Sezer. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Sivilleflme Tart›flmalar›” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Tarihte toplumlar sürekli olarak karfl›l›kl› iliflkiler içinde olmufllard›r. post-endüstriyel toplum. Pozitivizmin yasa. tarihte toplumlar aras›ndaki iliflkilerin önemine dikkat çekmifltir. Toplum olaylar›na determinist (belirlenimci) aç›klama getirmektedir. e 3. kesinlik. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Küreselleflme Tart›flmalar› ve Küreselleflmenin Getirisi Olarak Melezlik” konusunu yeniden gözden geçiriniz. 1990-2000 tarihi kesiti içinde sosyoloji literatürüne yepyeni kavramlar eklenmifltir. S›ra Sizde 3 Küreselleflme ve postmodernizm teorileri son dönemde sosyologlar›n kimlik sorunsal›na büyük bir hassasiyetle yaklaflmalar›na yol açm›fl bulunmaktad›r. b Yan›t›n›z yanl›fl ise “Türk Sosyolojisinde 1980 Sonras› Dönüflümün Sosyo-Politik Temelleri” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Ulus-Devletin Sorgulanmas›” konusunu yeniden gözden geçiriniz. genel olarak sosyal bilimlerde etkili olmufl bir ak›md›r. e 9. d 8. Bu kavramlar daha sonraki dönemde de önemlerini korumakla birlikte. Bunlar: Küreselleflme. d 6. kimlik ve farkl›l›k. cemaat kimli¤i gibi mikro kimlikler daha büyük bir ilgi çekmektedir. c 5. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Kimlik/Aidiyet ve Din/Laiklik Eksenli Çal›flmalar” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Bu iliflkiler toplumlar aras›nda bir çat›flma dinami¤ini bar›nd›rmaktad›r. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Küreselleflme Tart›flmalar› ve Küreselleflmenin Getirisi Olarak Melezlik” konusunu yeniden gözden geçiriniz.166 Türkiye’de Sosyoloji Kendimizi S›nayal›m Yan›t Anahtar› 1. Buna karfl›l›k postmodern yaklafl›m toplum olaylar›n›n do¤a bilimlerine özgü yöntemlerle anlafl›lamayaca¤›n› iddia ederek pozitivist anlay›fla sert elefltiriler getirir. postmodernizm. Yan›t›n›z yanl›fl ise “1960’lar›n Sonlar›ndan 2000’lere Baykan Sezer Sosyolojisi” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Postmodernizmin Girifli ve Bat›-D›fl› Modernlik Tart›flmas›” konusunu yeniden gözden geçiriniz. 1980-1990 aras› dönemde “sivilleflme”. Toplumsal kimlik sorunu XIX. ümmet kimli¤i. paradigma. determinizm gibi ilkelerini sorgular ve bu ilkelere tamamen karfl›t tezler savunur. Sosyoloji ile tarih disiplinleri aras›nda yak›nlaflmaya büyük de¤er atfetmesinin nedeni budur. “sivil toplum”. yüzy›llarda.

Kovanl›kaya. Çav. (1988). Mühendisler ve ‹deoloji: Öncü Devrimcilerden Yenilikçi Seçkinlere. Türköne ve T. ‹stanbul: Metis Yay›nlar›. Haz. (1969). T. T. Toplumsal De¤iflme Kuramlar› ve Türkiye Gerçe¤i. ‹stanbul: ‹letiflim Yay›nevi. Mardin. Türk Modernleflmesi. vd.) (2009). Sosyoloji ve Metodoloji Yaz›lar›. “Bat›-D›fl› Modernlik: Kavram Üzerine”. Haz. Ziya Gökalp. (1985). Kongar. . U. (Yay. Ülgener. U. “Toplum Bilimleri ve Sosyolojinin Sonu Görüflleri Üzerine”. (1991). Yazan. Özcan. Haz. M.. Özcan.. Parla. N. ‹stanbul: Remzi Kitabevi. Düflüncenin Co¤rafyas› 1: Toplumdan Soyutlanm›fl Düflünce ve Direnç Potansiyeli. Çev. (1999). ‹stanbul: Sümer Kitabevi. Ergun. (1989). ‹stanbul: Ba¤lam Yay›nevi. Mübeccel B. Der. (1981). Türkiye’de Toplum Bilimlerinin Geliflimi I-II. Önder. ‹letiflim Yay›nevi. ‹stanbul: Metis Yay›nlar›. Sosyoloji Y›ll›¤› 20. B. ‹stanbul: Kitabevi Yay›nevi.. M. Göle. M. E. Sezer. Göle. N. Önder. ‹stanbul: ‹letiflim Yay›nevi. Sorgulanan Sosyoloji. (2003). (Yay. (2000). (Yay. ‹stanbul. Asya Üretim Tarz› ve Osmanl› Toplumu. M. fi. Türk Sosyolojisinde Üç Bilim ‹nsan›: Cahit Tanyol. ‹stanbul: ‹letiflim Yay›nevi. Göle. fi. ‹stanbul: Gerçek Yay›nevi. Kayal›. Bahar. Küçükömer. Haz. S. Önder.y. D. S. Meriç. Say›: 80. E. Ankara: Eylül Yay›nlar›. Çelebi. Ç. (2001). Türköne ve T. E¤ribel. Türkiye’de Din ve Siyaset: Makaleler 3. C. Düzenin Yabanc›laflmas›Bat›l›laflma. (1991). F. ‹stanbul: AR Yay›n Da¤›t›m. Özdemir. (Yay. (2005). Ankara: ‹mge Yay›nlar›. N. N. Sezer. Yay. Türkiye’de Toplum ve Siyaset: Makaleler 1. (1999). E¤ribel. Yay. (1991). Ankara: Deniz Kitabevi. Özcan. ‹stanbul: Kitabevi Yay›nevi. Modern Mahrem: Medeniyet ve Örtünme. Türk Sosyolojisinin Ana Sorunlar›. ‹slam ve Modernlik Üzerine Melez Desenler. Ankara: An› Yay›nc›l›k. Kimlikler K›skac›nda Ulusal Kiflilik. Mardin. Bat› Sosyolojisini Yeniden Düflünmek Cilt 2: Burjuva Sosyolojisi. (t. Sosyoloji Y›ll›¤› 18. Sosyoloji Notlar› ve Konferanslar.Ç. ‹stanbul: Metis Yay›nevi. D. Kemalizm ve Türkiye’de Korporatizm. B. Türk Sosyologlar› ve Eserleri I-II. Der. fi.) (2010). Ankara: An› Yay›nc›l›k. E¤ribel. S. Haz. Mardin. E. Dünü ve Bugünü ile Zihniyet ve Din: ‹slam.) (1998). ‹stanbul: ‹letiflim Yay›nevi. E. ‹stanbul: Ba¤lam Yay›nevi. Ünite . ‹stanbul: Metis Yay›nlar›.7. (2000). Sosyal Bilimleri Yeniden Düflünmek: Yeni Bir Kavray›fla Do¤ru. “Defter” ve “Toplum ve Bilim” Dergileri Ortak Çal›flma Grubu. Ü.) (2010). (2006). E. K›ray. Divitçio¤lu. Haz.M. K›z›lçelik. fierif Mardin. ‹stanbul: Der Yay›nevi. S. Ankara: An› Yay›nc›l›k. Tasavvuf ve Çözülme Devri ‹ktisat Ahlak›.. (2004). K›z›lçelik. Türköne ve T. (2007). Toplum ve Bilim.. U. Özgünlü¤ün Sosyolojisi. (1981). Ergun.1980-2000 Döneminde Türkiye’de Sosyoloji 167 Yararlan›lan ve Baflvurulabilecek Kaynaklar Bora.). Göle. Türk Bireyi Kuram›na Girifl. K. ‹. (1998). N.

Sosyolojinin Türkiye’deki geliflim süreci ve özelliklerini özetleyebilecek. bu ana ak›mlar›n d›fl›nda ayr›ks› bir çizgi oluflturan ve Türk sosyolojisinin yerli damar›n› temsil eden Baykan Sezer düflüncesinin özelliklerini de¤erlendirebilecek. yetersizlikleri ve dönüflümlerinin yan› s›ra toplam birikimi ve özgürlefltirici olanaklar› hakk›nda elefltirel bir bak›fl aç›s›yla özetleyebileceksiniz. Türk sosyolojisinin ana sorun ve yönelifllerini tarihsel bir bak›flla ve Türkiye’nin toplumlar aras› iliflkiler içinde üstlendi¤i yer ve rol çerçevesinde de¤erlendirebilecek.8 Amaçlar›m›z ‹çindekiler Türkiye’de Sosyoloji TÜRK‹YE’DE SOSYOLOJ‹ Bu üniteyi tamamlad›ktan sonra. Anahtar Kavramlar • Türk Sosyolojisi • Bat›c›l›k • Türkçülük • ‹slamc›l›k • Din ve Laiklik • Sosyalizm Türk Sosyolojisinin Temel Nitelikleri ve Genel E¤ilimleri • TÜRK‹YE’DE SOSYOLOJ‹N‹N ANA YÖNEL‹fi‹: BATICILIK-TÜRKÇÜLÜK • ‹MPARATORLUKLA ‹L‹fiK‹L‹ ‹SLAMCILIKTAN LA‹KL‹⁄E • BATI SOSYAL‹ZM‹ SAVUNUCULU⁄UNDAN SOSYAL‹ZM‹N SONUNA • TÜRK SOSYOLOJ‹S‹NDE DO⁄UBATI ÇATIfiMASI . Türkiye’de sosyolojinin yüz y›ll›k geliflim serüveninde görülen ana ak›mlar yan›nda. Sosyolojimizin açmazlar›.

Türk sosyolojisi deyimi Türk toplumunun dünya içinde kendine ait bir yeri ve rolü. Aksi takdirde kendine ait bir yerden. kenar›nda de¤ildir. Toplumlar›n tarih içindeki yerleri. kimlikleri. Tarihsel iliflkiler içinde toplumlara gerçek yerlerini ve kimliklerini ise toplumlar aras› çat›flmalar kazand›rmaktad›r. kimlikleri. kendi içine kapal›.Türk Sosyolojisinin Temel Nitelikleri ve Genel E¤ilimleri Sosyolojinin konusu olan toplum olaylar›na ve sorunlar›na yaklafl›m biçimi belirli bir tarih ve dünya görüflüne ba¤l›l›k ile belirlenir. ç›karlar› ve iliflkileri toplumlar aras› iliflkiler taraf›ndan belirlenmektedir. sosyolojimize katk›da bulunanlar›n etnik kimli¤i veya araflt›rma konular›n›n Türkiye ile ilgili olmas› anlafl›lmamal›d›r. Bu nedenle sosyoloji ile tarih aras›ndaki iliflki herhangi bir iliflki de¤ildir. Türkiye’nin bu çat›flma içinde özel bir konumu bulunmaktad›r. rolleri. ç›karlar› ve iliflkileri toplumlar aras› iliflkiler taraf›ndan belirlenmektedir. Türkiye’de sosyoloji çal›flmalar› daha bafllang›çta Bat› aç›klamalar›n›n ve sosyoloji ö¤retilerinin eksikli¤ini duymufl. sinemadan tiyatroya kadar çeflitli alanlarda sözü edilen ve baflar›lan yerlilik. Bat›l› tarih dönemlendirmeleri ve toplumsal örgütlenme modelleri Do¤u-Bat› çat›flmas›n›n ald›¤› biçim üzerine kuruludur. Bu nedenle sosyoloji ile tarih aras›ndaki iliflki herhangi bir iliflki de¤ildir. Ancak ayn› temel olay› yaflam›fl olmam›za ra¤men Bat› tarihi ile Türk toplum tarihinin dönemlendirmesi birbirine karfl›t özellikler tafl›maktad›r. Bat›’dan aktarma çabas›yla yetinmeyerek Türk toplum ve tarihi ile iliflki kurmaya çal›flm›flt›r. Toplum olaylar› tarihsel bir zemin üzerinde gerçekleflen olaylard›r. rolleri. Türk sosyolojisi denildi¤inde. Bu nedenle. Türk sosyolojisinden söz etmenin bir anlam› yoktur. Ama bunu yüzeysel bir biçimde anlamamak gerekir. bir Türk sosyolojisinin gereklili¤inden söz ederken. geliflmeler önünde farkl› bir sözü oldu¤u anlam›n› tafl›maktad›r. Türk tarih ve toplumuna olan ilgi Bat›l› tarih anlay›fllar›n›n ve kal›plar›n›n uygulamas› olmaktan ileri gitmemifltir. Bu çat›flma Türkiye’deki geliflmelerin de kayna¤›d›r. Türkiye ile ilgili yabanc› araflt›rmac›lar›n yapt›¤› çal›flmalar› Türk sosyolojisi içinde de¤erlendirmek mümkün olmad›¤› gibi birçok sosyologumuzun tercümeye dayal› çal›flmalar›n› da Türk sosyolojisi içinde de¤erlendirmek güçtür. Bat› taraf›ndan bize yak›flt›r›lan “taflra sosyolojisi” anlay›fl›n› benimsememiz mümkün de¤ildir. Türk toplumu tarih içindeki önemini ve kimli¤ini bu iliflkiler içinde kazanm›flt›r. Romandan mimariye. Toplumlar›n tarih içindeki yerleri. toplumumuzun s›n›rl›l›¤›n› daha bafltan benimseyen. Türkiye bu çat›flman›n d›fl›nda. dar toplum ç›karlar›n› savunan. kendi konular›na sahip olma çabas› Türk sosyolojisi için de geçerlidir. . Bununla birlikte sosyologlar›m›z›n tarihimizle iliflki kurma ve tarih bilgisini kullanma çabas› s›n›rl› bir düzeyde kalm›flt›r. Bu çeliflkinin gündeme getirilmesi yerine Bat› çözümüne ve aç›klamalar›na verilen üstünlük dolay›s›yla sosyolojimizde Türk toplum ve tarihi suçlama konusu olmaktad›r.

bu e¤ilimlerin dönemlere göre de¤iflmesinden söz etmek mümkündür. Di¤er bir deyiflle Türk sosyolojisinden ve sosyolojimizin kendi kimli¤ini kazanmas› gere¤inden söz etmemize izin veren olgu. DÜfiÜNEL‹M D Ü fi Ü Resim N E L ‹ M 8. Bir baflka deyiflle Türk sosyolojisi kimli¤i ve deyimi toplum olaylar› ve sorunlar›n›n çözümüne Türk toplumunun kendi ad›na söz sahibi olaca¤› ve dünyadaki geliflmelere yön verebilece¤i görüflüne dayal›d›r. Ancak Türk sosyolojisinin daha bafllang›çta tarih ile ilgisine ra¤men tarihimizle sa¤lam iliflkiler kurdu¤unu savunmak güçtür. belli bafll› e¤ilimlerini ve de¤iflimini konu edinece¤iz. Ancak bu de¤iflme topluD‹KKAT mun kendi kimli¤ine dayal› bir geliflme ve dinamizmin sonucu de¤ildir.1 S O R U D‹KKAT SIRA S‹ZDE AMAÇLARIMIZ K ‹ T A P TELEV‹ZYON ‹NTERNET .170 Türkiye’de Sosyoloji Türk sosyolojisinden söz etmenin ilk koflulu tarihimizden bilgi edinmek. SIRA S‹ZDE Türk sosyolojisinin serüveni. SIRA S‹ZDE 1 Türk sosyolojisinden söz etmek için ne gibi gerekçelerimiz vard›r? SIRA S‹ZDE Türkiye’de sosyolojinin en belirgin özelli¤i siyasete afl›r› ba¤›ml›l›k göstermesidir. Ancak al›fl›lagelenden farkl› bir yol izleyece¤iz. Ancak Frans›z. Ancak Bat› dünya egemenlik iliflkilerinde görülen de¤iflmeler nedeniyle Türkiye’de siyaset alan›nda oldu¤u gibi entelektüel alanda da belli bir süreklilikten söz edilememektedir. farkl›l›klar›n silinmesinden söz edilemez. Çeflitli toplum kesimleri de siyasetin d›fl›nda kalmalar› nedeniyle düflüncede süreklili¤in tafl›y›c›s› olamam›fllard›r. Bu nedenle sosyolojimizdeki belli bafll› konu ve e¤ilimlerin S O R U dönemlere göre de¤iflmesi sorun edilmemifltir. Türk sosyolojisinin do¤ufl kaynaklar›n›. gerekli sonuç ve dersleri ç›karmakt›r. Türkiye’nin temel sorunlar›n›n çözümünün Bat› toplum ve tarih modeli çerçevesinde ele al›nmas› nedeniyle Türk sosyolojisinin en baflta gelen konusu Bat›c›laflma/Bat›l›laflma olmufltur. Buna karfl›l›k yine de Türk sosyolojisinin temel niteliklerinden ve genel e¤ilimlerinden. temel nitelikleri ve genel e¤ilimleri siyasal dönüm noktalar› ve süreçleriyle bir AMAÇLARIMIZ örtüflme içindedir. bafll›ca problemlerini. Türkiye’de sosyolojinin aktarma bir bilim kimli¤inden kurtulmas› kendisine ba¤l› ayr› kaynaklar› olmas›yla mümkündür. ‹ngiliz sosyoloji gelenekleri aras›ndaki farkl›l›klara ra¤men ortak bir Bat› sosyolojisinden söz edilmesine karfl›n. Alman. Türk toplum ve tarihinin farkl› özellikler göstermesidir. Türk sosyolojisi Bat› sosyolojisi ile belli bir iliflki içindedir. Sosyolojimizde görülen hemen hemen bütün e¤ilimler Bat›c›laflma temel seçimimizle iliflkili olarak anlam ve a¤›rl›k kazanm›flt›r. Bu çal›flmada Türk sosyolojisinin temel niteliklerini ve genel e¤ilimlerini belirleyebilmek için K ‹ T A P devletin sorunlar› ve siyaset seçimine paralel olarak ortaya ç›kan sosyoloji dönemlendirmelerini göz ard› etmeTELEV‹ZYON yece¤iz. Sosyolojinin Türkiye’deki geliflimini ve genel e¤ilimlerini ele al›rken bu dönemlendirme‹NTERNET lerle kendimizi s›n›rlamayaca¤›z. Türk sosyolojisi ile Bat› sosyolojisi aras›nda ortakl›¤a dayal› bir bütünleflmeden.

Toplum kimli¤imizin Bat› ile kurulan yeni siyasi iliflkilere ba¤l› olarak tan›mlanmas›yla sosyolojimizin belli bafll› e¤ilimleri ortaya ç›kacakt›r. Sosyoloji. . Ancak sosyolojide Bat› eksenli toplum ve tarih anlay›fl›n›n egemenlik kazanmas›yla Bat›-d›fl› toplumlar›n geliflme çizgisi ve yönü Bat›’ya göre tan›mlanm›flt›r. birbirinden ba¤›ms›z karakterdeki (ve birbirleriyle rekabet halindeki) ekol ve ak›mlar› kuflatan. Bu durumda Bat›-d›fl› toplumlar için Bat› toplum modelini benimsemek ve Bat› geliflme çizgisini izlemekten baflka bir yol kalmayacakt›r. Ancak iki yüz y›ll›k Bat›l›laflma temel seçimine ra¤men Bat› kimli¤ini almam›z söz konusu olmam›flt›r. ‹slamc›l›k gibi Türk/‹slam kültür ve uygarl›k havzas›yla iliflki olmas› beklenen ak›mlar›n bile Bat›c›l›k ana ak›m›yla bir flekilde ba¤lant›l› olmas›. üst düzeyde belirleyici bir ak›m oldu¤unu belirtmemiz gerekir.2 Türkiye’de sosyolojinin bafllang›c›ndan bugüne dek Bat›c›l›¤›n temel ve baflat e¤ilimi oluflturdu¤u bir gerçektir. Türk sosyolojisinin Bat› sosyolojisinden farkl›l›¤›n›n bir göstergesidir. Her biri Türkiye’nin Bat› ç›karlar›na uyumlulaflt›r›lmas› ya da modernlefltirilmesi yolunda farkl› çözüm stratejilerini temsil etmektedir. Türk sosyolojisinin Bat› sosyolojisinden farkl›l›¤›n›n bir göstergesidir. Baflka deyiflle Türkiye’de sosyoloji alan›nda karfl›m›za ç›kan Türkçülük. çözüm önerileri Bat› sosyolojisinden aktar›lm›flt›r. Bu durumda Türk sosyolojisinin en baflta gelen özelli¤i güncel siyaset ile iç içe olmas›d›r.8. Türk sosyolojisinde Bat›c›l›¤›n temel bir yönelifl oluflturmas› ve Türkçülük. liberalizm.Türk Sosyolojisinin Temel Nitelikleri ve Genel E¤ilimleri 171 TÜRK‹YE’DE SOSYOLOJ‹N‹N ANA YÖNEL‹fi‹: BATICILIK TÜRKÇÜLÜK A M A Ç 1 Türk sosyolojisinin ana sorun ve yönelifllerini tarihsel bir bak›flla ve Türkiye’nin toplumlar aras› iliflkiler içinde üstlendi¤i yer ve rol çerçevesinde de¤erlendirebilmek. Türk sosyolojisinde Bat›c›l›¤›n temel bir yönelifl oluflturmas› ve Türkçülük. Ancak Bat›c›l›¤›n kendi bafl›na bir ekol veya ak›m olmaktan ziyade. ‹slamc›l›k. toplumlar›n kendi kimlikleri çerçevesinde kendi sorunlar› ve tarihin ak›fl› üzerinde etkili olma çabalar›n› yans›tan bir disiplindir. Ünite . Bu nedenle temel seçim ve sorunlar›n çözüm yönü bellidir. sosyalizm gibi ak›mlar farkl› düzeylerde Bat›c›l›kla iliflkilidir. Bunun getirdi¤i olumsuz bir sonuç vard›r: Belli görüfller belli tak›mlar taraf›ndan topluca savunulmakta ve siyaset de¤iflti¤inde ayn› kesimler taraf›ndan kolayl›kla terk edilmektedir. Resim 8. Türk sosyolojisinin bafll›ca konusu Bat›l›laflmad›r. Türk sosyolojisinin en baflta gelen özelli¤i güncel siyaset ile iç içe olmas›d›r. ‹slamc›l›k gibi Türk/‹slam kültür ve uygarl›k havzas›yla iliflki olmas› beklenen ak›mlar›n bile Bat›c›l›k ana ak›m›yla bir flekilde ba¤lant›l› olmas›. Türkiye’de sosyoloji toplumlar aras› iliflkilerde kurulmufl mevcut dengeye dayanarak belli aç›klamalar getirmektedir. Paradigma ve kavramlar. Bunun getirdi¤i olumsuz bir sonuç vard›r: Belli görüfller belli tak›mlar taraf›ndan topluca savunulmakta ve siyaset de¤iflti¤inde ayn› kesimler taraf›ndan kolayl›kla terk edilmektedir.

Ülkemizde ise. Abdülhamit rejimine karfl› elefltirel. Meflrutiyet öncesi döneme rastlar. Canl›l›¤›n görünürdeki ilk nedeni olmasa bile tezahürü. Türkiye’de sosyolojinin haz›rl›k dönemi II. meflrutiyetin ilan› ile birlikte saray›n art›k tek-merkez olma niteli¤ini. Ali Suavi. Sözgelifli modern Bat›l› hukuk anlay›fl›n›n k›smen de olsa benimsenmesi yüzy›l›n ortalar›nda gerçekleflmifltir ve bu alandaki Bat›l› tesirler Osmanl›’da görülen anayasa hareketlerinde büyük bir rol oynam›flt›r. Sosyolojinin Osmanl› ‹mparatorlu¤u’na giriflinde önemli rol oynayan etkenlerden biri. Bat› çözümünün ve toplum modelinin evrensellefltirilmesi ve genel geçer kabul edilmesiyle. Meflrutiyetin ilan› ertesinde gerçekleflir. “‹lk sosyologumuz” olarak da gösterilen Cevdet Pafla taraf›ndan haz›rlanan Mecelle kanunu ile hukuk alan›nda bir senteze gidilir. Kayda de¤er bir nokta. siyasal yönelimli ayd›nlar ve bas›n. 1895-1908 aras›ndaki bu dönemde Bat› sosyolojisinin Osmanl› Devleti s›n›rlar› içinde olmaktan çok. muhalif bir tutum tak›nan Jön Türkler özellikle Fransa’y› tercih etmifllerdir. Bu süreç XIX. partiler. pek ço¤u el alt›ndan ve az say›da bile olsa nüshalar› devlet s›n›rlar› içine giren yurtd›fl›ndaki Genç Osmanl› ve Jön Türk topluluklar›n›n yay›mlad›klar› ve temelde siyasi fikirler içeren gazete ve dergiler olmufltur. Bir bak›ma Fransa’da bulunmalar› ile Frans›z düflüncesinin nüfuzu alt›nda kalmalar› benzer nedenlere dayanmaktad›r. arkeoloji gibi disiplinler de Osmanl› fikriyat›nda XIX. 1860’lardan itibaren Genç Osmanl›lar›n yurtd›fl›nda faaliyet gösteren çeflitli yay›n organlar›nda ve Tanzimat devrine damgas›n› vurmufl Mecmua-i Fünun gibi dergilerde. sadece fikir hareketleri de¤il. Sosyoloji ve sosyal bilim teorisi alan›nda as›l büyük canl›l›k ve yenilik II. Sosyoloji tart›flmalar› için de uygun bir zemindir. Sosyolojinin bafllang›çta ortaya ç›kan bilim kimli¤i yan›nda. Bat›l›laflma Osmanl›’dan günümüze Türk sosyolojisinde temel e¤ilimi oluflturmaktad›r. dolay›s›yla fikir hareketlerini ve matbuat› denetleme olana¤›n› yitirmesidir. Bat›’dan aktar›lan sosyoloji. etnoloji. Avrupa’da sürgünde bulunan Jön Türkler aras›nda ilgi çekmeye bafllamas›d›r. Ayd›nlanma düflüncesi. Bu devirde. pek ço¤u el alt›ndan ve az say›da bile olsa nüshalar› devlet s›n›rlar› içine giren yurtd›fl›ndaki Genç Osmanl› ve Jön Türk topluluklar›n›n yay›mlad›klar› ve temelde siyasi fikirler içeren gazete ve dergiler olmufltur. Sosyolojinin Osmanl› ‹mparatorlu¤u’na giriflinde önemli rol oynayan etkenlerden biri. yüzy›l sonlar›nda belirmeye bafllar. toplumsal reform ideali ve tarih felsefesi etraf›nda flekillenen Bat›l› toplum teorilerini -yeterince sistemli ve güçlü olmasa bile. Çeflitli bilim disiplinlerinde Bat›’dan aktarma ve iktibaslar›n yap›lmas› süreci efl zamanl› de¤ildir. II. Bu disiplinlerde özellikle II. Bat› dünya egemenli¤i ve güç dengesi nedeniyle Bat› aç›klamalar›n›n üstünlük kazanmas›yla.172 Türkiye’de Sosyoloji Sosyoloji bilim olarak özelliklerini Bat›’da kazanm›flt›r. Daha önceki dö- . AM AÇ 2 Sosyolojinin Türkiye’deki geliflim süreci ve özelliklerini özetleyebilmek. Düyun-u Umumiye’nin Osmanl› ekonomisi üzerindeki olumsuz etkilerini bertaraf etmek için milli iktisat anlay›fl› geliflme gösterir. yüzy›lda aflamal› olarak gerçekleflir. genç bir bilimdir). Bat› lehine kurulan güç dengesini do¤rulamas›na ra¤men. Meflrutiyet döneminde bir canl›l›k göze çarpar. sosyolojiden beklenen ve toplum üzerinde etkinlikten anlafl›lan Bat› ç›karlar› ve çözümüyle s›n›rl› belirli bilgilerin üretilmesi olmufltur. Ahmet Mithat Efendi gibi ayd›nlarda bu tür yönelifllerin ilk örneklerini görürüz. Abdülhamit devrinde tan›k olunamayacak denli çeflitlilik ve dinamizm kazan›r. Türkiye’de sosyal bilimlerin gelifliminde yeni bir dönemin bafllang›c› devletin Bat›c›laflma tercihine yönelmesi sonras›ndad›r.tan›y›p tan›tmaya yönelik bir temayül görülmeye bafllar. sosyolojiyle do¤rudan ilgili olmamakla birlikte (sosyoloji Bat›’da da henüz emekleme evresinde. bir bak›ma sosyolojide de bu üstünlü¤ün ifadesi olan teorilerle karfl›laflaca¤›z.

çözümün yap›sal bir toplumsal de¤iflmeyle gerçekleflece¤ini savunuyordu. Türkiye’nin sorunu bireysel giriflime izin vermeyen Do¤ulu/kamucu toplumsal yap›s›ndan kaynaklanmaktad›r. Buna uygun olarak II. Bat›’n›n sadece tekni¤ini. Ayr›ca Prens Sabahattin aktif olarak siyasal faaliyet içinde de bulunmufltur. Ülkemizde sosyoloji çerçevesinde Bat›c›l›¤›n ve güncel siyasete afl›r› ba¤l›l›¤›n tezahürlerine Prens Sabahattin’in öncüsü oldu¤u Science Sociale okulunun çal›flmalar›nda karfl›laflmaktay›z. araçlar›n›. .SIRA S‹ZDE SIRA S‹ZDE DÜfiÜNEL‹M S O R 8. ayn› zamanda Bat› ile uyumlu bir toplumsal yap› de¤iflimini gerçeklefltirmektir. k›sacas› kapitalizmin geliflmesi önünde bir engel oluflturdu¤unu düflünen Prens Sabahattin. Bu araçlardan biri. 2009. “Türkiye Nas›l Kurtar›labilir?” sorusunu soran Prens Sabahattin’e göre. ‹mparatorlu¤un çöküflten kurtulmas› için yabanc› müdahalesine gerek görmesi de bu çerçevede bir anlam tafl›maktayd›. Bat› içinde ba¤land›klar› sosyoloji anlay›fllar› da sosyoAMAÇLARIMIZ loglar da bu nedenle farkl› olmufltur.Türk Sosyolojisinin Temel Nitelikleri veU Genel E¤ilimleri DÜfiÜNEL‹M S O R U 173 D‹KKAT nemden farkl› olarak.) Prens Sabahattin Türk toplumunun bireyci (particulariste) toplumlar›n aksine. Ziya Gökalp ve Prens Sabahattin’in sosyolojiye olan ilgisi Bat› içinde farkl› devletlere ba¤l› siyaset seçimlerine uygun olarak karfl›tl›k göstermifltir. bireysel giriflimin. almak de¤il. Bat› bütün ça¤dafl uygarl›k araçlar›n› temsil etmekte. Ahrar F›rkas›) birlikte geçti. ‹NTERNET kamucu (communautaire) yap›da oldu¤una iliflkin görüfllerinin dayanaklar›n› Le Play (Science Sociale) okulunda bulmufltur. Türkiye’de Bat›c›laflman›n resmî siyaset düzeyinde kabul edilmesi yan›nda bir dünya görüflü olarak gündeme gelmesinde yeni siyasi kadrolar›n SIRA S‹ZDE devlete el koymas› önemli bir rol oynam›flt›r. ‹ngiliz yanl›s› siyaseti savunan baz› siyasal partilerle (Hürriyet ve ‹tilaf F›rkas›. Science Sociale okulunun ö¤retisi böyle bir radikal toplumsal de¤iflmenin bilimsel yoldan gerçekleflmesini sa¤layacak yöntem ve araçlar› sunacakt›. (Türkiye’de Toplum Bilimlerinin Geliflimi -I: K›ta Avrupas› Etkisi. Bireyi merkeze alan yeni bir e¤itim sistemi vurgusunu ön plana ç›karmas›n›n en önemli nedenlerinden biri. Meflrutiyet’in ilan› öncesinden bafllayarak imparatorlu¤un d›fl siyasetini Alman yanl›s› yörüngeden ç›kararak ‹ngiltere’ye ba¤lamaya çaba gösterdi. e¤itim prensiplerini. sermayesini. art›k ülkede sosyoloji ö¤retileri toplumsal merD ‹düflüncenin KKAT kezine yerleflmifltir. II. Dünya Savafl›’n› izleyen dönemde çok partili yaflama geçifl. Prens Sabahattin’in görüfllerinin iki önemli dayana¤›. Osmanl› ‹mparatorlu¤u’nun merkeziyetçi ve bürokratik yap›s›n›n özel mülkiyetin. ‹smi s›k s›k. ABD’nin Marshall yard›m› ve ülkenin Amerikan yanl›s› siyasete ba¤lanmas› ile Prens Sabahat- SIRA S‹ZDE AMAÇLARIMIZ K ‹ T A P TELEV‹ZYON ‹NTERNET Ülkemizde sosyoloji çerçevesinde Bat›c›l›¤›n ve güncel siyasete afl›r› ba¤l›l›¤›n tezahürlerine Prens Sabahattin’in öncüsü oldu¤u Science Sociale okulunun çal›flmalar›nda karfl›laflmaktay›z. bilimselendüstriyel bulufllar› gerçeklefltirmektedir. Ünite . Çözüm. ‹stanbul: Yay›T E L E V ‹ Z YKitabevi ON nevi. devletin topluma müdahale olanaklar›n›n k›s›tlanmas› kayg›s›d›r. Türkiye için model önerisinin ideal tipi ‹ngiliz toplumuydu. mevcut devlet-memur-tüketici eksenli toplumsal örgütlenmenin birey-giriflimciüretici eksenli bir toplumsal örgütlenmeye do¤ru de¤iflmesinin ilk basama¤›n› oluflturacakt›r. serbest bireysel giriflim ve adem-i merkeziyet ilkesiydi. Bu yönde at›lacak ad›mlar. Meflrutiyet öncesi ve sonras›nda yaflam›fl sosyologlar/sosyal düflünürler K ‹ T A P ile bunlar›n telif ve tercüme eserlerinin derli toplu bir tan›t›m› için Bedri Mermutlu’nun “Türkiye’de ‹lk Dönem Sosyoloji Eserlerine Toplu Bir Bak›fl” bafll›kl› makalesine bakabilirsiniz. Buna uygun olarak. geleneksel zihniyetin kökten de¤iflmesini sa¤layacak bir e¤itim reformuydu. parlamenter temsil organlar›n› vb. II. kamucu bir toplum tipi içinde gördü¤ü Türk toplumunun bireyci bir toplum tipine do¤ru evrilmesi gerekti¤ini ileri sürdü.

partisinin Prens Sabahattin’in temsil etti¤i fikirlerin devamc›s› oldu¤unu öne sürecektir.174 Türkiye’de Sosyoloji tin’in sosyoloji çizgisi uzun süren bir kesintiden sonra. lokavt.yeniden canlanma göstermifltir. Bat›’ya ba¤›ml›l›k entelektüel düzeyde de görülmektedir. bankac›l›k. Ancak Prens Sabahattin’den oldukça farkl› e¤ilimlere sahip düflünürler de Bat›c›l›k ortak paydas›nda birleflmektedirler. ülkemizde Bat› örne¤inde ekonomik rasyonaliteye dayal› bir kapitalizmin yeflerememesinin as›l nedeni olarak Müslüman de¤erler sistemini göstermektedir. Örne¤in. önde gelen bir anti-Marksist sosyolog olan Ziyaeddin Fahri F›nd›ko¤lu “teflebbüs hamlesi ruhu” kavramlaflt›rmas› ile ulusçu doktrinle liberalizmin bir sentezini gerçeklefltirmifl ve Marx’›n tarihsel materyalizmine karfl› tarihsel psikolojizmi (toplumsal geliflmede bireysel iradenin ve karizmatik liderli¤in önemini) savunmufltur. Bu nedenle Balkan Savafl› y›llar›na kadar en yayg›n kabul gören devlet siyaseti Osmanl› DÜfiÜNEL‹M S O R U D‹KKAT SIRA S‹ZDE SIRA S‹ZDE AMAÇLARIMIZ AMAÇLARIMIZ K ‹ T A P K ‹ T A P . Mümtaz Turhan gibi milliyetçi-muhafazakâr olarak tan›nan bir sosyal bilimcimiz So¤uk Savafl konjonktürü içinde ülkemizde Amerikan tezlerini savunmufl ve bir anti-komünist tutum tak›nm›flt›r. sendikac›l›k. vergi gibi çal›flma yaflam›na ait temel konularda Bat› modelinin izlenmesi gerekli¤ini vurgulam›fl. Ülgener Max Weber’in görüfllerinden hareketle-. köy araflt›rmalar›. SIRA S‹ZDE 2 Bat›c›l›k ak›m› veS‹ZDE Bat›c›laflma eylemi Türkiye’nin yak›n tarihinde ne gibi açmazlar do¤urSIRA mufltur? DÜfiÜNEL‹M Türkçülük. daha do¤rusu açmaz›m›z bize bunu göstermektedir. toplum mühendisli¤inin ilk örneklerinden birini sergilemifltir. Bafllang›çta Türkçülük Osmanl› ayd›n›n›n S O R U ayk›r› bir düflünceydi. Ancak fluras› aç›kt›r ki. 1980’lerde liberal politikalar›n ön plana ç›kmas›yla Prens Sabahattin’in görüflleri yeniden hat›rlanacakt›r. sigorta. Yine. Osmanl› ‹mparatorlu¤u’nun son döneminde siyasi ve entelektüel bir seçenek olarak beliren bir ak›md›r. ücret. Prens Sabahattin’in görüflleri do¤rudan belli bir siyasetin savunusu biçiminde olmasa da özellikle Anglo-Amerikan yaflam tarz› ve uygarl›k anlay›fl›na tan›nan üstünlük biçiminde her dönemde varl›¤›n› sürdürmüfltür. Ülkemizde Bat› örne¤inde ekonomik. liberal. ak›mlar›n haz›r reçetelerine ba¤lanarak toplumun ç›kar›na uygun. Marksist/sosyalist ö¤retiye dayanarak ülkemizde kapitalizmin geliflmesi yolunda milli bir burjuvazi yetifltirmek gereklili¤ini savunan sosyologlar›m›z da bulunmaktad›r. Marksist. ‹ktisadi yap› ile dinsel inançlar aras›nda ba¤ kuran bir yaklafl›m sergileyen Sabri F. Bu gibi örnekler ço¤alt›labilir. ‹mparatorlu¤un bütünlü¤ünü korumak. grev. F›nd›ko¤lu ile ayn› kürsüde ilk defa sosyal siyaset dersleri veren Kessler. Tersinden örnekler de vermek de mümkündür. ‹ki yüz y›ll›k Bat›c›laflma serüvenimiz. Marksist ak›m›n ülkenin düflünce gündeminde önemli bir yer iflgal etmeye bafllamas› gibi geliflmeler Science Sociale ak›m›n›n yeniden sönükleflmesine yol açm›flt›r. 1960’larda Devlet Planlama Teflkilat›’n›n kuruluflu. siyasal ve kültürel dönüflümü savunan de¤iflik dünya görüflüne sahip birçok düflünür vard›r. Dönemin baflbakan› Turgut Özal. Ancak do¤rudan AngloAmerikan siyasetini savunmakta güçlük çekildi¤i için bireysel giriflimcilik. e¤itim reformu. dinsel unsura ayr›cal›k tan›mamak fleklinde savunulan Tanzimatç› ulus-ötesi birlik fikri (Osmanl›c›l›k) tek bir D‹KKAT ulusa dayal› ve safl›k iddias›nda bulunan bir ulusçulu¤a izin vermemifltir. yerli çözümler üretmek mümkün olmam›flt›r. Prens Sabahattin düflüncesi Bat›c›l›¤›n ülkemizdeki tipik bir örne¤idir. ulusçu vb. zihniyetine oldukça imparatorluk tebaas› aras›nda herhangi bir etnik. birtak›m Bat›l› kurumlar›n iflleyiflinin tan›t›m› gibi konularla kendisini gündemde tutmufltur. ekonomide planlama fikrinin öne geçmesi.

ilk defa Balkan Savafl› y›llar›nda siyasi bir kadrolaflma içinde yerini alm›fl ve daha sistematik bir ö¤reti haline gelmifltir. Onu sosyolojiye yak›nlaflt›ran da bu yöndeki kayg›lar› olmufltur. Meflrutiyet’in ilan› siyasi kadrolar›n de¤iflimini sa¤lam›fl.8. yeni kadrolar Bat›’yla kurduklar› iliflki çerçevesinde Türkçülü¤ü öne ç›karm›fllard›r. I. Türkçülü¤ün ilk etkili dönemi II. Sosyoloji disiplini içinde yetiflmemifl olsalar bile sosyolojik perspektif bar›nd›ran görüflleriyle Yusuf Akçura. dil ve edebiyat›. Ahmet A¤ao¤lu gibi ayd›nlar da Türk ulusçulu¤unun mimarlar› aras›nda yer al›rlar. Gökalp ile Akçura aras›nda da Türkçülük anlay›fl› itibariyle baz› yorum farkl›l›klar› görülmektedir. Bu nedenle dönemin en çok geliflmeye aday ak›mlar›ndan birisi olarak karfl›m›za ç›kmaktad›r. yüzy›l›n sonlar›ndan itibaren küçük bir zümre Osmanl› ayd›n› aras›nda ilgi uyand›rmaya bafllam›flt›r. Türkizm ve Pantürkizm. Meflrutiyet gerekse Cumhuriyet döneminde devletin dayanaca¤› ideolojik esaslar› ortaya koyma çabas› içinde olan bir sosyologumuzdur. Ahmet Vefik Pafla. ‹ki düflünürün hemen hemen ayn› y›llarda yazd›klar› metin- . Meflrutiyet’in ilk y›llar›na rastlar. Onlar› Gökalp ile ayn› düzlemde de¤erlendirme güçlü¤ü bulunmaktad›r. Türkçülü¤ün etkili bir siyasal ak›m ve ayn› zamanda bir sosyoloji anlay›fl› olarak benimsenmesi II. Dolay›s›yla Türkçülük Osmanl› ayd›nlar› taraf›ndan gelifltirilip idealize edilmifl. Akçura. Türkçe ve di¤er dillerde yay›nlad›¤› “Türkler Bir Ruh-u Milli Ar›yorlar”. gerek II. XIX. 1910’larda Rusya’dan gelen Türkçülerin öncülü¤ünde kurulan Türk Yurdu dergisi çevresinde geliflen ak›m. Bat›’dan ithal edilen de¤iflik ak›mlar gibi Türkçülük de. I. Türklefltirme bafll›kl› çal›flmalar›yla Anadolu ile s›n›rl› bir Türkçülük anlay›fl›n›n devamc›s› olmufltur. Türkçü ö¤retinin kendi içinde bir safl›k tafl›mad›¤›n›. fiu var ki Türkçülük devletin Bat› ile iliflkiler içinde kulland›¤› tek araç olma özelli¤ini göstermemektedir. toplumsal yaflant›s›na dair yapt›klar› çal›flmalar Türkçülü¤e yüzeysel de olsa bir entelektüel zemin oluflturmufltur. Sözgelifli 1919’da Amerikan mandas› savunusu yapan Halide Edip’in. Ziya Gökalp. Dünya Savafl› y›llar›nda Osmanl› Devleti’nin Almanya ile birlikte hareket etmesi her iki ak›m›n da resmi siyasal ö¤retinin temel unsurlar› haline gelmesine yol açacakt›r. Baflka deyiflle Türkçülük. Dünya Savafl› y›llar›nda “Türkler Bu Muharebeden Ne Kazanabilirler?” bafll›kl› çal›flmas›nda Türklere Turan yolunu gösteren Tekinalp. yine ayn› y›llarda ‹ngiltere’nin ve bireyci liberalizmin üstünlü¤ü düflüncesine ulaflan A¤ao¤lu’nun Türk ulusçulu¤u fikrini ne ölçüde tutarl› biçimde temsil ettikleri soru konusudur. devletin siyasi yönelifllerine ba¤l› olarak zamanla benimsendi ve geliflme gösterdi. k›sa sürede Ziya Gökalp’in sosyolojik incelemeleriyle en yetkin ifadesine kavuflmufltur.Türk Sosyolojisinin Temel Nitelikleri ve Genel E¤ilimleri 175 birli¤i siyaseti olmufltur. Ziya Gökalp’in asistanl›¤›n› yapan Tekinalp (Moiz Kohen)’in ad›n› da burada anmal›y›z. fiemsettin Sami gibi kiflilerin eserlerinde ilk iflaretleri görülen Türkçülük. 1870’lerde Ali Suavi. Bu çal›flmalar ancak XIX. Meflrutiyet sonras›d›r. Türkçülü¤e sistemli bir sosyolojik boyut kazand›ran Gökalp olmufltur. devletin Bat› ile (özelde Almanya ile) kurdu¤u iliflkiye ba¤l› olarak geliflme göstermifltir. Osmanl› ‹mparatorlu¤u’nun çöküflü ve yeni Türkiye’nin kuruluflu s›ras›nda yaflanan geliflmeler içinde yer alm›fl ve ülkenin yaflad›¤› altüst olufllar karfl›s›nda çözüm önerisi olarak kapsaml› ve sistemli bir tav›r gelifltirmifltir. Türkçülü¤ün yan› bafl›nda Panislamizm ak›m› da etkinlik ve güç kazanm›flt›r. A¤ao¤lu ve Halide Edip gibi bir döneme damgas›n› vurmufl ulusçu ayd›nlar›n düflünce ve eylemleri aras›ndaki farkl›l›¤› göz önünde bulundurmaktan geçer. yüzy›l bafllar›ndan itibaren Alman ve Macar Türkologlar›n Orta Asya Türk topluluklar›n›n tarihi. Ünite . Bu farkl›laflmay› anlaman›n en sa¤lam yolu. görüfl ortakl›¤› içermedi¤ini de eklememiz gerekiyor. sosyolojik/bilimsel bir kisveye büründürülmüfl ve öncülü¤ü üstlenilmifl bir ak›m olmaktan uzakt›. Gökalp.

ulus-devlet yap›s›n› emperyal devlete üstün tutmuyordu. Gökalp’in gözünde Turan art›k “uzak bir ideal”dir. aralar›ndaki çeliflki. Gökalp II. içinde yaflad›¤› toplumun kendine özgü sorunlar› ve bu sorunlara çözüm bulma iste¤i tayin etmifltir. Dünya Savafl›nda sonunda yenilgisi. Bu nedenle. Türklük ile ‹slamiyeti birbirinden ayr› tutmas›na karfl› sa¤lam argümanlar gelifltirdi. sistemini yeni bafltan gözden geçirmifl. Benzer bir revizyon. ‹ttihatç› kadrolar›n siyasi baflar›s›zl›¤› ve Gökalp’in önde gelen ‹ttihatç›larla birlikte Malta’ya sürgün . Ayr›ca Gökalp ‹slamiyet ile Türklük aras›nda herhangi bir çeliflki ve z›tl›k görmüyordu. Türkleflme ile Bat›l›laflma seçenekleri aras›nda hem bir denge hem de uyum olmas› gerekti¤i düflüncesini içeriyordu. bir potada eritmek istedi. Akçura’n›n oldukça erken bir dönemde tan›mlay›p birbirinden tamamen ayr›flt›rd›¤› üç siyasi ak›m (Osmanl›c›l›k. Gökalp. Ziya Gökalp’in sosyolojiye ve özel olarak da Durkheim’a ilgisini.176 Türkiye’de Sosyoloji Gökalp. bu elefltirilere karfl› ‹slaml›¤› ve Türklü¤ü birlikte savunmak Gökalp’e düflmüfltür. Bu koflullar alt›nda Gökalp. y›k›nt›lar› aras›ndan yeni bir devlet do¤mufltur. Durkheim’dan “kolektif bilinç” kavram›n› ödünç almas› bu nedenledir. Turanc›l›k görüflü için geçerlidir. çok-uluslu bir imparatorluktan tek ulusa dayal› bir toplum yaratma düflüncesine yönelmifl olmas›d›r. Türkçülük ve Bat›c›l›k tercihlerini. Bu yaklafl›m›yla Akçura’dan oldukça farkl› bir Türkçülük sentezine/yorumuna ulaflt›¤›n› düflünebiliriz. ‹mparatorluk çökmüfl. bunlar› birbiriyle uyumlu hale getirmek. dayan›flmac› ve ulus yurttafll›¤›na dayal› toplum düzeni için ideal bir çerçeve sunmufltur. ler k›yasland›¤› zaman bu farkl›l›klar daha iyi anlafl›labilir. Baflka deyiflle Gökalp’i sosyolojiye yak›nlaflt›ran motif. Bu kavram. dengesizlik veya gerilimleri en aza indirgeyerek. Gökalp. Bu dönemde Gökalp’in Türkçülük anlay›fl› imparatorlu¤un siyasi yap›s›na ve bütünlü¤üne karfl›t bir e¤ilim içermiyordu. toplumun geleneksel kültür de¤erlerini tamamen inkâr yolunu göstermemifl olmas›d›r. üniter. birlefltirici ve sentezci bir tarzda ortaya koydu. Gökalp’in tasarlad›¤› kolektif. ancak ‹slamiyeti gözden düflürüp Türklükle ‹slamiyeti ba¤daflt›rmay› reddeden tezleri ‹slamc›lar›n sert elefltirilerine hedef olurken. ‹slamc›l›k. Zaten geçersizli¤i fiilen ortaya ç›km›fl olan Osmanl› birli¤i oluflturma fikrine ise karfl› ç›kt›. Akçura’n›n Türklü¤ü ‹slam öncesi pagan devrin özellikleriyle tan›mlamas›na. Bu dönüflümün izlerini Cumhuriyet’in ilan› s›ras›nda kaleme ald›¤› Türkçülü¤ün Esaslar› eserinde aç›k bir biçimde görmek mümkündür. ‹slamc›l›k ve Türkçülük) aras›nda tercihini Türkçülük ve ‹slamc›l›ktan yana yapt›. örne¤in Akçura’n›n II. Baflka bir deyiflle Gökalp’in temellendirmeleri sayesinde “Türkçü kal›narak Bat›c›laflma” seçimi Cumhuriyetin vazgeçilmez esaslar› aras›ndaki yerini alm›flt›r. Asl›nda bu ayr›m. Bat›l›laflma/Bat›c›l›k ad›na Osmanl›l›¤› inkâra yönelmifl olsa bile. Meflrutiyet y›llar›nda ‹slam öncesi Orta Asya Türklü¤ünü (paganizm) yücelten. Gökalp’in bu sentezci sisteminin Akçura’n›n yaklafl›m›na bir üstünlü¤ü. Osmanl› Devleti’nin I. Asl›nda bu ayr›m. Baflka deyiflle. Gökalp. Ayr›ca. Kendi sistemini ve Türkçülük anlay›fl›n› ayr›flt›r›c› ve analitik de¤il. Türkleflme ile Bat›l›laflma seçenekleri aras›nda hem bir denge hem de uyum olmas› gerekti¤i düflüncesini içeriyordu. Bu çal›flmas›nda üç siyasi ak›m (Türkçülük. Meflrutiyet y›llar›nda Türk Yurdu dergisinde “Türkleflmek. ‹slamlaflmak ve Muas›rlaflmak” bafll›kl› bir dizi makale kaleme alm›flt›r. getirdi¤i kültüruygarl›k ayr›m› ile de Cumhuriyet rejiminin Bat›l›laflma tercihini do¤rulayan bir kanal açm›flt›r. Bununla birlikte Gökalp’in ‹slamiyet ve Türklük iliflkisi üzerine görüflleri zamana ve ülke koflullara ba¤l› olarak dönüflüm geçirmifltir. yeni kurulan ulus-devlet yap›s›na daha uygun olaca¤›n› düflündü¤ü laik bir anlay›fl› benimsemifl ve “‹slamlaflmak” ilkesini “Türkleflmek” lehine sisteminden d›fllam›flt›r. getirdi¤i kültür-uygarl›k ayr›m› ile de Cumhuriyet rejiminin Bat›l›laflma tercihini do¤rulayan bir kanal açm›flt›r. Akçura’n›n üçlü siyaset ayr›m›n› benimsemeye yanaflmad›. ‹slamc›l›k ve Bat›c›l›k) aras›nda bir denge kurmaya yönelmifltir.

Böylece sosyoloji rejimin ana ilkelerini muhafaza etme rolünü üstlenen bir disiplin haline gelmifltir. klan. 1930’lardan itibaren. Sosyolojiye düflen görev. tarih. Burada belirtilmesi gereken bir nokta. Bu bilim dallar›ndan her biri yeni rejimin dayanaklar›n› güçlendirmek hedefine ba¤lanm›flt›r. Milli Mücadele y›llar›nda Bat›l› devletlerle iflbirli¤ini yads›yan ve Anadolu’yu.Ü. folklor ve co¤rafya gibi disiplinlerde de önemli geliflmeler söz konusudur. Yeni Türkiye’nin siyasi seçimini kesin bir biçimde yapmas› dolay›s›yla. sosyoloji de elefltirel ve alternatif bir düflünce yolu. siyasi bir aray›fl olmaktan uzaklaflm›fl ve e¤itim-ö¤retim müfredat› içinde yer alarak yayg›nlaflt›r›lmaya çal›fl›lm›flt›r. ‹ktisat . üniversitede sosyoloji araflt›rmalar› ve ö¤retiminin Ziya Gökalp’in kürsüsü d›fl›nda. Türkçülü¤ün Esaslar› adl› eserinde yeni rejimin dayanaca¤› ilkeleri belirleyen Gökalp’in 1924’teki ölümünü izleyen dönemde Necmettin Sadak. ‹ktisat Fakültesi ‹çtimaiyat Enstitüsü’nde ve A. Yeni kurulan rejimin ulusçuluk temelinde meflru k›l›nmas› tercihi dolay›s›yla.Ü. arkeoloji. Ünite . Dil ve Tarih-Co¤rafya Fakültesi’nde yürütülmeye bafllanmas›d›r. 1934’te kurulan ‹. etnoloji. Resim 8. iki ayr› fakültede.Türk Sosyolojisinin Temel Nitelikleri ve Genel E¤ilimleri 177 edilmesi üzerine Almanya yanl›s› Türkçü-Turanc› faaliyetler de ani bir kesintiye u¤ram›fl.Ü. Türkçülük temel tercihine ba¤l› olarak dilbilim.3 Resim 8. Sosyoloji giderek her Türk vatandafl›n›n bilmesi gerekli görülen “medeni bilgiler k›lavuzu”na dönüflmüfltür. Anadolu Türklü¤ünü (daha do¤rusu Türk köylüsünü) merkez alan bir Türkçülük anlay›fl› geliflmifltir.4 1930’larda bir baflka önemli geliflme. yurttafll›k temeline dayal› ulus-devletin. ‹. afliret.8. sosyolojide de bu tercihe paralel görüfller savunulmufl. Cumhuriyetin ilan edilmesiyle bu yeni Türkçülük anlay›fl› resmî ö¤retinin en önemli dayanak ve unsurlar›ndan biri haline gelmifltir. Osmanl›’dan vazgeçilmesi sonras›nda Cumhuriyeti ve Anadolu ile s›n›rl› bir Türkçülü¤ü savunmak olmufltur. tebaa ve ümmet gibi siyasal-toplumsal birlik tiplerinden daha üstün tutuldu¤u ilerlemeci bir toplumsal geliflme çizgisi benimsenmifltir. Tekinalp (Moiz Kohen) ve Mehmet ‹zzet gibi sosyologlar Gökalp’in ulusçu sosyoloji anlay›fl›n› sürdürmüfllerdir.

Yeni Türkiye’nin kuruluflu sonras›nda sosyolojide en çok ele al›nan konulardan birinin din ve laiklik olmas› bofluna de¤ildir. Türkçülük eksenli sosyoloji anlay›fl› 1990’lara kadar Türkiye’de hâkim sosyoloji prati¤ine yön vermifltir. Meflrutiyet y›llar›nda Ziya Gökalp’in Türkleflmek. ‹MPARATORLUKLA ‹L‹fiK‹L‹ ‹SLAMCILIKTAN LA‹KL‹⁄E Türk sosyolojisinde din ve laiklik yan›nda ‹slamc›l›k konusundaki tart›flmalar›n düflünce gündeminde yerini almas› Osmanl› ‹mparatorlu¤u’nun son dönemine rastlar. . Yeni Türkiye’nin kuruluflu sonras›nda sosyolojide en çok ele al›nan konulardan birinin din ve laiklik olmas› bofluna de¤ildir. Tart›flmalar Bat› dünya egemenli¤indeki de¤iflim ve ABD merkezli yeni dünya düzenine uyum kurma çabalar› ile belirlenmektedir. Yeni Türkiye. bafllang›çtaki özelliklerinden uzaklaflm›flt›r. Yeni Türkiye. Bat›’dan aktar›lan çeflitli siyasi ak›mlara karfl› ilk tepkiler. Bir yandan Bat›c›laflma ile ilgili olarak pozitivizm yönteminin benimsenip aktar›lmas› ve Türkçülük siyasetine göre toplum kimli¤inin yeniden tan›mlanmas›. Orta Asya ile iliflkili Türkçülük anlay›fl›ndan oldu¤u gibi. Bu elefltirellik toplumun kendi dinami¤i ve geliflmesinin bir sonucu de¤ildir. bafllang›çtaki özelliklerinden uzaklaflm›flt›r. Ankara’da bafllayan sosyoloji e¤itimi ve araflt›rmalar› da Gökalp’in ulusçu çizgisine mesafeli ve elefltirel bir yörüngeye girmifl. Amerikan tesirlerini yans›tarak evrenselci ba¤lam› vurgulayan bir çizgiye kaym›flt›r. Bat›c›laflma ak›m› içinde Bat›l› devletlerle ifl birli¤i yapman›n bir yolu olmufltur. 1990’larda küreselleflmenin ulusal yap›lar› zorlayan süreçleri karfl›s›nda gittikçe dayanaklar›n› yitirmeye bafllam›flt›r. içine bar›nd›rd›¤› Bat› karfl›t› bütün direnç unsurlar›na ra¤men. Bu tercih ise laiklik kavram› ile ifade edilecektir. ‹slam ülkeleriyle olan iliflkimizden de vazgeçilmifltir. tart›flmalar›n din temelinde ele al›nmas›na izin vermifltir. II. Wilhelm Röpke. Önerilen siyasete göre toplumun kimli¤i de ‹slamiyet ile tan›mlanm›flt›r. Örne¤in So¤uk Savafl dönemi Türkçülük yorumlar›n› önceki dönemin Anadolu ile s›n›rl› Türkçülük anlay›fl›yla uyumlu bir çizgi içinde de¤erlendirmek güçtür. di¤er yandan yeni bir siyasi seçenek olarak II. “Türk kimli¤i” üzerinden yap›lan bu tart›flmalar Türk kimli¤inin savunusu olmaktan uzaklaflarak Türkçülü¤ün elefltirisine. Sadece akademik camiada ve sosyolojide de¤il siyasi çevrelerde de Türklük ve Türkleflmek konular›na elefltirel bir tarzda yaklafl›lmaktad›r. Bu tutum bir anlamda Müslüman toplumu zorlay›c› birtak›m yeni giriflimlere karfl› ahlaki.178 Türkiye’de Sosyoloji Türk sosyolojisinde uzun bir dönem boyunca egemen çizgiyi oluflturan ulusçuluk zamanla dünya ve Türkiye konjonktürüne ba¤l› farkl› yorumlar kazanm›fl. giderek Türk kimli¤inden vazgeçmeye dayanak yap›lmaya çal›fl›lmaktad›r. 1920’lerin-1930’lar›n ulus-devleti ve ulus-toplumu her türlü toplumsal örgütlenme formasyonundan üstün tutan hakim sosyoloji anlay›fl›. Fakültesi ‹çtimaiyat Enstitüsü’nün Gerhard Kessler. bu ak›mlar›n laiklik ve pozitivizmle iliflkili oldu¤u sav›ndan hareketle ‹slamc›lar taraf›ndan gelifltirilmifltir. ‹slamlaflmak ve Bat›l›laflmak yöneliflleri aras›nda dengeli bir sentez yapma yolunu seçmesi de devletin Alman yanl›s› d›fl politika tercihi ile ilgilidir. 2000’lere gelindi¤inde Türkçülük karfl›t› kimlik tart›flmalar› sosyolojide ve genel olarak sosyal bilimlerde öne ç›kar›lm›flt›r. Yak›n Do¤u ‹slam co¤rafyas›ndan kendisini yal›tm›fl bir halde geliflme do¤rultusunu tercih etmifltir. Türk sosyolojisinde uzun bir dönem boyunca egemen çizgiyi oluflturan ulusçuluk zamanla dünya ve Türkiye konjonktürüne ba¤l› farkl› yorumlar kazanm›fl. dini bir tepki biçimindedir. Yak›n Do¤u ‹slam co¤rafyas›ndan kendisini yal›tm›fl bir halde geliflme do¤rultusunu tercih etmifltir. Ancak sonuçta ‹slamc›l›k ak›m› da. Özellikle Bat› içi çekiflmede ‹slam halklar›yla iliflkimizden faydalan›larak imparatorluk olanaklar› içinde Bat› ile ifl birli¤i yapma çabas› ‹slamc›l›k siyaseti ile ifade edilmifltir. Fritz Neumark. Bu tercih ise laiklik kavram› ile ifade edilecektir. Osmanl›’dan vazgeçmemiz ve imparatorluk olarak varl›¤›m›z› sürdürmemizin mümkün olmamas› sonras›nda kurulan Yeni Türkiye’de ise. Abdülhamit döneminden itibaren ‹slamc›l›k görüflünün uygulanmaya giriflilmesi. Alexander Rüstow gibi Alman hocalar›n etkisi alt›nda Gökalp’in sosyoloji anlay›fl›yla örtüflmeyen bir çizgide varl›k kazanmas›d›r.

Ancak bu kural birçok kez çi¤nenmifl.5 Resim 8. Cahit Tanyol Laik Ahlaka Girifl ve Laiklik ve ‹rtica. uygarl›k de¤erlerinden s›yr›lmas›. Bat›’da feodalizmin çerçevesi afl›lmaya bafllad›¤›nda ve Do¤u ile iliflkilere ba¤l› yeni bir toplum örgütlenmesi gere¤i ortaya ç›k›nca Orta Ça¤ dinî çerçevesi ve kimli¤i . ‹ki güç aras›ndaki otorite çekiflmesi kimi zaman kilisenin. kimi zaman da kral›n üstünlük sa¤lamas›yla sonuçlanm›flt›r. Ziya Gökalp ‹lm-i ‹çtimai Dini.6 Do¤u toplumlar›nda laiklik kavram›n›n karfl›l›¤›n›n Bat›’daki ile ayn› anlamda ele al›nmas› tart›flmal› bir konudur. Resim 8. bu ikili iktidar aras›ndaki iliflkilerde oldu¤u kadar toplum kat›nda da büyük sorunlara yol açm›flt›r. Bu e¤ilim farkl› dönemlerde sürmüfltür. Bu nedenle laiklik mücadelesi bir bak›ma kral›n laicus s›n›f› da yede¤ine alarak kiliseye karfl› verdi¤i iktidar mücadelesi olarak görülmüfltür. iki k›l›ç birbirlerine çevrilmifltir. Ça¤dafllaflma.Türk Sosyolojisinin Temel Nitelikleri ve Genel E¤ilimleri 179 Sosyologlar›m›z aras›nda dinsel konulara olan ilgi sosyolojinin daha ülkemize girifli s›ras›nda bafllam›fl. Baflka deyiflle dinsel otoriteyi temsil eden papal›k ile dünyevi otoriteyi temsil eden krall›¤›n birbirlerinden ba¤›ms›z olarak ve birbirlerinin yetkilerine tecavüz etmeden varl›klar›n› sürdürmeleri istenmifltir. ‹slam kimli¤ini sosyal geliflme/ilerleme önünde bir engel olarak gördü¤ü için dini konulara e¤ilme gere¤i duymufllard›r. uzaklaflmas› pahas›na yürütülmüfltür. zihniyet de¤iflimi gibi savlarla desteklenen giriflimler toplumumuzun ba¤l› oldu¤u tarihi iliflkilerden. özellikle feodalizm tecrübesini yaflam›fl Bat› Avrupa toplumlar›na özgü toplumsal iliflkilerin ve sorunlar›n›n bir ürünüdür. Clericus-laicus ayr›m› ve buna ba¤l› olarak gelifltirilen “çifte k›l›ç ö¤retisi” söz konusu bölünmenin bir sonucudur. Hilmi Ziya Ülken Dini Sosyoloji. ‹ki siyasal güç aras›nda yetki çat›flmas› Bat› tarihinin büyük bölümünü kaplamaktad›r.8. Muzaffer Sencer Dinin Türk Toplumuna Etkileri bafll›kl› eserlerini kaleme alm›fllard›r. Bütün bu çal›flmalarda din/‹slamiyet azgeliflmiflli¤in bir nedeni olarak ele al›nmaktad›r. sonraki dönemde de sürmüfltür. Ünite . Orta Ça¤da iktidar›n uhrevi otorite (kilise/papal›k kurumu) ile dünyevi otorite (krall›k kurumu) aras›nda paylafl›lmas›. Bat›’da laiklik düflüncesi. Birçok Türk sosyologu. kalk›nma.

ilerlemeci görüflleri savunurken. dünya görüflü düzeyinde Bat›’n›n ikiyüzlülü¤ünü dile getirmekten geri durmam›flt›r. Bu durumun dünya görüflü düzeyinde olmasa bile sosyoloji düzeyinde anlam›. 1980’lere gelindi¤inde ise. devletin d›fl›nda ve devlete karfl› ba¤›ms›z bir güç oluflturmam›flt›r. Bat›c›laflma dönümünde de laiklik ilkesinin siyasal tercihlerle ba¤lant›l› bir biçimde gündemde tutulmas›. Bu yorumlar. özerk bir siyasal iktidara ve (genifl çapl› özel mülkiyet gasp› ve aforoz yetkisi gibi) toplumsal ayr›cal›klara sahip bir ruhban s›n›f›ndan söz etmek güçtür. Türk tarihinde devletten ba¤›ms›z ve kendi siyasetini güden bir din bürokrasisi hiçbir dönemde görülmemifltir. Bu nedenle ‹slam toplumlar›nda Bat› Hristiyanl›¤›nda karfl›m›za ç›kan ve sosyo-ekonomik ve siyasal bak›mdan ba¤›ms›z bir güç meydana getiren ruhban s›n›ftan söz edilemez. ‹slamiyet ile Protestanl›k ya da ‹slamiyet ile kapitalizm aras›nda ba¤ kurmaya yöneliktir. Örne¤in Ahmet R›za’n›n siyasi görüflleri büyük ölçüde Auguste Comte’un “Üç Hal Kanunu” bafll›¤›yla gelifltirdi¤i toplum ve tarihi aflamalar› teorisine dayanmaktad›r. 1960’larda Niyazi Berkes “ça¤dafllaflma” ve Cahit Tanyol “sosyalizm” eksenli olarak tart›flmaya özgün katk›lar getirmifllerdir. Laiklik mücadelesi bu olaylara ba¤l› bir geliflmedir. Türkçülü¤ün Esaslar›’nda Ziya Gökalp’in de belirli yönleriyle katk›da bulundu¤u Tek Parti dönemi laiklik anlay›fl› kat› bir çerçeve sunmakta ve dini yaflant›ya belirli k›s›tlamalar getirmektedir. sosyoloji düzeyinde Bat›-merkezci.180 Türkiye’de Sosyoloji tart›flma konusu olmufl. Cumhuriyet kurulduktan sonra laiklik ilkesi yeni rejimin temel ve vazgeçilmez dayanaklar› aras›nda yer alm›fl ve toplum için biçilen Bat›l›laflma/ça¤dafllaflma tasar›m›n›n temelini oluflturmufltur. Aksine Do¤u-‹slam uygarl›klar›nda ça¤lar boyunca din kurumu daima merkezî devletin (saray›n) emrinde olmufl. Sosyologlar›m›z ise bu ilkenin meflruiyet gerekçelerini temellendirip aç›klama görevini üstlenmifllerdir. kendi içinde bir kast oluflturan. yüzy›lda iktidara el koyan burjuvazi kendi düzenini kurmas› ve toplumu kendi siyasetine uygun olarak yeniden örgütlemesi gerekti¤inde eski düzenin ayr›cal›klar›na karfl› ç›km›fl. günümüz dünya egemenlik iliflkilerine de uyumlu bir biçimde. laiklik sorununa bak›fl aç›s›nda önemli bir k›r›lma gerçekleflmifltir. Osmanl› ayd›n›n›n Ayd›nlanma de¤erlerini ve Frans›z Devriminin ilkelerini benimsemifl olmalar›d›r. Bu konuda Cumhuriyet tarihinin çeflitli aflamalar› ve dönüflüm noktalar› boyunca farkl› aç›klamalara tan›k olmaktad›r. Siyasi ve idari yap› merkeziyetçilik ve bütünlük esas›na göre ifllerlik göstermifltir. gerek dünyevi bir toplumsal yaflama formu gerek- . kilise ve aristokrasinin ayr›cal›klar›n› tasfiye etmifltir. Çok partili yaflama geçifl ise laiklik anlay›fl›nda belirgin bir de¤iflime yol açm›flt›r. Yeni dönemin önde gelen sosyologlar›ndan Mümtaz Turhan. Osmanl› devlet anlay›fl› ve kadrolar›n›n niteli¤i ile ilgilidir. Daha do¤ru bir deyiflle. yeni iliflkilerin ve düzeninin gerçekleflmesinde bir engel olarak görülmüfltür. Buna karfl›l›k genel olarak Do¤u uygarl›klar›nda ve Osmanl›-Türk toplumunda benzer bir ayr›m ve çat›flk›ya tan›k olunmamaktad›r. XIX. Günümüzde sosyologlar cephesinde din ve laiklik konusunda farkl› yorumlar göze çarpmaktad›r. Ancak ayn› Ahmet R›za. ‹slamiyeti. Bu y›llarda gerek sosyolojik gerekse siyasi düzlemde ‹slamiyet ile sosyalizm aras›nda pozitif nitelikte ba¤lant› kuran yaklafl›mlar› görmekteyiz. Yüzy›llar boyunca Osmanl› himayesi alt›nda yaflayan Ortodoks H›ristiyanlar›n “papan›n cübbesini görmektense Osmanl›’n›n sar›¤›n› tercih ederiz” ünlü deyiflinin s›rr› da burada yatmaktad›r. dönemin hükümet politikalar›yla da uyuflan daha esnek bir laiklik anlay›fl›n› ortaya koymufltur. Türk toplum tarihinde. Türkiye’nin Bat› ile girdi¤i iliflkilerde meydana gelen de¤iflmelere ba¤l› konjonktür laiklik konusunda al›nan tutum de¤iflikli¤inde büyük rol oynam›flt›r.

8. Bat›-merkezci ve evrenselci bir yaklafl›ma ba¤l› kal›narak ülkenin. Ancak o da. Türkiye’de de sosyalizm ak›m›na yönelik bir ilgi ortaya ilginin sosyolojiyle buluflmas› için 1960’l› y›llara kadar beklemek gerekecektir. Laiklik ve din iliflkisi üzerinde dönen bütün bu tart›flmalar›n özü. Sosyalizm. Ancak bunun ötesinde Türkiye’de Bat›c›laflma ak›m› Bat› içi ulusal çeliflkilere dayal› bir siyaset oldu¤u için. AMAÇLARIMIZ Her ikisinin sosyoloji anlay›fllar› da sosyalizm fikrini benimsemeye uygun de¤ildi. bu çabaya uyum sa¤lamaktan öteye geçmeyecektir. L E V ‹ Z Y O N Ancak bu ¤unda. ülke sorunlar›n›n anlafl›lmas› ve çözümlenmesi için de¤il. k›sa bir süre için. Bu nedenle laiklik çerçevesinde getirilen öneriler sosyal mühendislik projesi çerçevesini aflamam›flt›r. bafllang›çta sosyolojiye büyük ilgi göstermesine. bu ana ak›mlar›n d›fl›nda ayr›ks› bir çizgi oluflS eden O R U Baykan Seturan ve Türk sosyolojisinin yerli damar›n› temsil zer düflüncesinin özelliklerini de¤erlendirebilmek. yüzy›l bafllar›nda sosyalizm Rusya’da bir devlet siyaseti haline geldi¤inde ve II. çal›flmalar›nda sosyoloji ile sosyalizm ö¤retisini bütünlefltiren belki de tek kifli Hikmet K›v›lc›ml›’d›r. Her ikisinin sosyoloji anlay›fllar› da sosyalizm fikrini benimsemeye uygun de¤ildi. ç›kar ve beklentilerine ayk›r› bir flekilde dönüfltürülmesidir. Günümüzde geçerli olan Bat›-d›fl› modernlik anlay›fl› da Bat›-merkezci anlay›fl›n bir uzant›s› olmaktan ileri gitmemektedir. Özellikle kolektif mülkiyet ve s›n›f çat›flmas› düflüncesi onlara kabul edilemez göAMAÇLARIMIZ rünmüfltür. o da Kurtulufl Savafl› y›llar›nda Türkiye’de yönetici kadrolar›n bir siyasi seçene¤i olarak gündeme gelmifltir. hatta Bat›l› bir dilden girifl mahiyetinde bir sosyoloji kitab› çevirip önsöz yazmas›na karfl›l›k. ‹slam› kamusal alanda görünür k›lma yönündeki meflruiyet aray›fllar› 1990’l› ve 2000’li y›llar boyunca sürmüfltür. Sosyoloji ve sosyalizm iliflkisi ba¤lam›nda erken dönemde akla gelen bir baflka isim Mustafa Suphi’dir.Türk Sosyolojisinin Temel Nitelikleri ve Genel E¤ilimleri 181 se bir ö¤reti olarak modernizmin parametreleriyle uyumlu gösterme çabas› giderek hâkim olmufltur. D‹KKAT ‹lk Türk sosyologlar› aras›nda yer alan Prens Sabahattin veSIRA Ziya Gökalp’in S‹ZDE sosyalizm ak›m›na oldukça mesafeli bir tav›r gelifltirdikleri bilinmektedir. Dünya Savafl› sonras›nda bir devletler blo¤unun savundu¤u bir cephe siyaseti olufltuT Eç›km›flt›r. iflçi s›n›f› ile burjuvazi aras›nda çat›flmay› K ‹ T Ancak A P gündeme getiren XIX. Ünite . Giderek yeni Türkiye kesin seçimini yapt›¤›nda anti-sosyalizm bir devlet siyaseti haline gelmifltir. Ancak K›v›lc›ml›’n›n Türk tarihin‹ N T Esosyoloji RNET de ad›n›n bile geçmemesi sosyalizmin devlet taraf›ndan bir siyasi seçenek olarak görülmemesinin bir sonucudur. d›fl iliflkiler düzeyinde Sovyet Rusya ile iflbirli¤ini güçlendirmek için araç olarak baflvurulmufltur. S‹ZDE Laiklik tart›flmalar›n›n son y›llardaki dönüflümünün küreselleflme SIRA ve postmodern yaklafl›mlar›n ülkemizdeki etkinlik ve nüfuzuyla nas›l bir iliflkisi bulunmaktad›r? SIRA S‹ZDE 3 A M A Ç 3 Türkiye’de sosyolojinin yüz y›ll›k geliflim serüveninde görülen ana ak›mlar yan›nda. fierif Mardin ve Nilüfer Göle’nin yaklafl›mlar›n› bu çerçevede de¤erlendirmek mümkündür. Özellikle kolektif mülkiyet ve s›n›f K çat›flmas› ‹ T A P düflüncesi onlara kabul edilemez görünmüfltür. D‹KKAT DÜfiÜNEL‹M DÜfiÜNEL‹M S O R U Sosyalizm düflüncesi ülkemizde sosyologlar›m›z aras›nda uzun bir süre ra¤bet görmemifltir. TELEV‹ZYON ‹NTERNET . Ancak bu y›llarda sosyalizme. ‹lk Türk sosyologlar› aras›nda yer alan Prens Sabahattin ve Ziya GöSIRA S‹ZDE kalp’in sosyalizm ak›m›na oldukça mesafeli bir tav›r gelifltirdikleri bilinmektedir. toplumun geleneklerine. XX. Daha erken dönemde. Ekim Devrimi ve Milli Mücadele y›llar›nda sosyolojiden uzaklaflm›flt›r. yüzy›l sosyalizmine yak›nl›k duyulmam›flt›r. Ayn› konuda sergilenen Bat›-d›fl› ve tikelci/özgücü/farkç›/postmodern yaklafl›mlar da sonuç itibariyle Bat›’n›n dünyay› kendi ç›karlar›na göre yönetme arzusuna ba¤l› olarak biçimlendirme çabas›n› do¤rulamaktan.

tart›flmalar›n ortaya ç›kt›¤› bir dönemdir. Türkiye’nin azgeliflmiflli¤ini aç›klamak ve yeni yönelifllere temel sa¤lamakt›r. çal›flmalar›nda Amerikan etkisi aç›k bir biçimde görülmesine karfl›l›k. Bir bak›ma günümüz Türk sosyolojisinde süren önemli e¤ilimlerin kayna¤› da büyük ölçüde bu birikime dayanmaktad›r.pdf Yeni Türkiye. Ayn› zamanda önceki dönemlerden farkl› olarak genifl bir ilgi alan› do¤mufl bulunmaktad›r. sosyalist hareketlere kuflku ile bak›lm›flt›r. etkisiz bir d›fl siyaset seçene¤i olarak kalm›flt›r. topluma ve toplum tarihimize yönelik bir aç›l›m› gerçeklefltirmek yerine. anti-komünizm olarak belirlenmifl. Kenan. Bir bak›ma bu dönem. Türkiye’de iki ayr› dönemde. Sonraki dönemde de sosyalizm. kulland›klar› jargon ve dönemin sert siyasal kutuplaflmalar› dolay›s›yla baz› çevreler taraf›ndan “komünist” olarak damgalanm›fllard›r. Türkiye’de sosyoloji alan›nda çok çeflitli kuram ve e¤ilimlerin. ABD ile SSCB’nin Alman faflizmine karfl› ittifak yapt›¤› II. Bar›nd›rd›klar› ortak ve karfl›t noktalara karfl›l›k bu dönemleri birbirinden ayr› de¤erlendirmekte yarar bulunmaktad›r. 1960’lar. do¤du¤u yer Türkiye de¤ildir. Bilim yaflam›n›n aktarma kavram ve modellere dayanmas› özelli¤ini söz konusu dönemde de izlemek olanakl›d›r. Türk toplum tarihine yönelik ilginin nedeni. di¤er dönemlerle k›yaslad›¤›m›zda yerli yaklafl›mlar›n gözetilmeye çal›fl›ld›¤› ve bu yönde ürünlerin verildi¤i bir dönem de sayabiliriz. ‹ N T“Türk E R N E TSosyolojisi ve Baykan Sezer”. Çünkü yeni dönemde ele al›nan kuram ve tart›flmalar›n as›l oda¤›. Benzer bir durumu. http://www. Türkiye’nin veya Türk sosyolojisinin kendi iç özellikleri ile aç›klamak mümkün görünmemektedir. Dolay›s›yla söz konusu dönemin kuramlar›n›n temeli Bat›’dan ithal edilmifl kavram ve de¤erlendirmelerdir. Bat› sosyalizminin yeniden sosyolojinin gündemi içinde yer almas› 1960’l› y›llarda gerçekleflmifltir. Sosyolojimizde de bu egemen e¤ilimin izlerini takip etmek mümkündür. Do¤u toplumlar›na yönelik alternatif bir model olarak yeni bir rol üstlenmifltir. Savafl sonras›nda Sovyetler Birli¤i ile ABD’nin yollar› ayr›l›p Türkiye ABD önderli¤indeki cephe içinde yer al›nca sosyalizm de bir seçenek olmaktan ç›km›fl. 1960’lar›n görece serbest ortam›nda genel olarak sosyal bilimlerde bir canlanma göze çarpmaktad›r.K ‹ T A P K ‹ T A P TELEV‹ZYON 182 TELEV‹ZYON Türkiye’de Sosyoloji ‹NTERNET Ça¤an. 1940’l› ve 1960’l› y›llarda görülen sosyalizm anlay›fl› aras›nda önemli farkl›l›klar vard›r. Ancak bu canlan›fl›. O y›llarda Türkiye’de yo¤un Alman etkilerinin yan› bafl›nda Amerikan etkileri de görülmeye bafllar. Türkiye’nin Bat›’ya dönük bak›fl›n›n bir tezahürüdür. Bu nedenle devletin temel siyasi seçimi anti-Sovyetizm. sosyolojinin Türkiye’de canlan›fl›n›n üçüncü devresi olarak de¤erlendirilebilir. Ancak 1940’l› y›llar› ve Berkes-Boran’lar› baflka bir aç›dan de¤erlendirmek gereklili¤i bulunmaktad›r. Dünya Savafl› s›ras›nda sosyalizm de faflizme karfl› bir devletler aras› bir ittifak iliflkisi içinde de¤erlendirilmifltir. Berkes’ler de üniversiteden tasfiye edilmifllerdir. Zekeriya Sertel bunlar aras›ndad›r. Sovyetler Birli¤i’ne karfl›t.tr/AKU/DosyaYonetimi/SOSYALBILENS/dergi/IX2/03KCagan.aku. Niyazi Berkes. Bu dönemde Bat› sosyalizminin sosyolojimizdeki yans›mas› daha çok iktisat temelli aç›klamalar›n egemenlik kazanmas› biçimindedir. 1960’lardan bafllayarak 1970’ler boyunca iktisat . Behice Boran. birinci dönem Türkçülü¤ü ile So¤uk Savafl dönemi Türkçülü¤ü aras›nda da gözlemleyebiliriz.edu. Sosyoloji doktoralar›n› ABD’de tamamlay›p yurda dönen Berkes ve Boran. Yine de 1960’l› y›llar›. 1940’l› y›llarda Bat› sosyalizm ö¤retileri ile birlikte adlar› an›lan sosyologlar›m›z vard›r.

ATÜT tart›flmalar›n›n Türkiye’nin gündemine gelmesi bu aray›fllar›n bir sonucudur. özgün yorumlar getirerek entelektüel gündemde etkili olmufllard›r. o y›llar›n iktisatç› akademisyenleri verdikleri eserlerde saf iktisadi analizlerden uzak durmufllar. Ünite . 1960’l› y›llarda Ortodoks Marksizmin savunuculu¤unu eski bir sosyolog olan Behice Boran yapm›flt›r. Sosyalist devrim stratejilerinin gündemde oldu¤u bu dönemde. Türkiye’nin özgül toplumsal yap›s›n› ve Bat›’dan farkl› tarihsel özelliklerini anlay›p aç›klamaya çal›flmaktad›rlar. Sencer Divitçio¤lu ve ‹dris Küçükömer olmak üzere iktisatç›lar›n ülkenin düflünce gündeminde öne ç›kt›klar›n›. Ayr›ca belirtmek gerekir ki. toplumumuz ve tarihimizle sahih bir iliflki kurmaktan kaç›n›ld›¤› için dayanaks›z kalm›flt›r. Sovyetler Birli¤i’nin tasfiyesi dünyada ve Türkiye’de Marksizmin sonu. Sosyoloji ve sosyalizmden vazgeçerek edebiyat alan›na yönelmifltir. 1950’lerde gündeminde hiçbir flekilde Marksizm bulunmayan Tanyol. 1960’lardan günümüzde haf›zalarda kalan ve efsanevi bir anlat›mla yüceltilen. Sonuçta 1960’l› y›llardan Türk sosyolojisi ve sosyalizm ad›na günümüze kalan görüfller Kemal Tahir ve Baykan Sezer’den baflka bir mecradan gelmemifltir. Böyle bir durum karfl›s›nda Türkiye’de sosyalizm aç›klamalar› da. Ancak onun serüveninin Sovyetler Birli¤i’nin serüveniyle birlikte son bulmas› Türkiye’de sosyalizm anlay›fl›n›n ne kadar dar bir anlay›fl›n ürünü oldu¤unun göstergesidir.Türk Sosyolojisinin Temel Nitelikleri ve Genel E¤ilimleri 183 1960’lardan bafllayarak 1970’ler boyunca iktisat biliminin önem kazanmas› sonucu baflta Sabri Ülgener. Ancak onun serüveninin Sovyetler Birli¤i’nin serüveniyle birlikte son bulmas› Türkiye’de sosyalizm anlay›fl›n›n ne kadar dar bir anlay›fl›n ürünü oldu¤unun göstergesidir. Türk toplum ve tarihiyle sosyalizm aras›nda iliflki kuran sosyologumuz yok gibidir.8. Cumhuriyet gibi yay›n organlar›nda sosyalizm ve Osmanl› tart›flmalar›na kat›lm›flt›r. Ancak onun yaflad›¤› bu dönüflüm insani bir dram boyutunu da tafl›d›¤› için Cahit Tanyol’un durumundan daha farkl› de¤erlendirilmesi gerekir. Yeni dönemin güncel konular›na yönelik olarak varl›k göstermeye çal›flacakt›r. biliminin önem kazanmas› sonucu baflta Sabri Ülgener. Bir di¤er savrulma örne¤i Oya Sencer’dir. Ancak bu tart›flmalardan ç›kar›lan sonuçlar›n Türkiye aç›s›ndan verimli oldu¤unu söylemek güçtür. sosyalizm Bat› taraf›ndan önerilen bir seçenek olmaktan ç›km›flt›r. 4 SIRA S‹ZDE DÜfiÜNEL‹M S O R U D‹KKAT D‹KKAT . yo¤un bir tarihsellik ve sosyolojik perspektif bar›nd›ran çözümlemelere giriflmifllerdir. bir bölük ö¤rencinin rektörlük binas›n› iflgali. elefltirel bir tarzda yaklaflm›fl olmas› önemlidir. Bu ikili d›fl›nda tavr› ve düflüncesinde süreklilik tafl›yan. Çal›flmalar›nda. tart›flmalara yön verdiklerini görüyoruz. Türkiye’de sosyal bilimler ve sosyoloji alan›nda Marksist yönelimli tart›flmalar nas›l bir SIRA S‹ZDE sonuç vermifltir? DÜfiÜNEL‹M S O R U 1960’l› y›llarda Ortodoks Marksizmin savunuculu¤unu eski bir sosyolog olan Behice Boran yapm›flt›r. sosyalizmin sonu olarak de¤erlendirilmifl. ordu ve politika iliflkisine mesafeyle. Bu tart›flmalar içinde geri kalmak istemeyen Tanyol’un Kemal Tahir ile iliflkisi görüfllerinin biçimlenmesinde etkili olmufltur. Tanyol’un 1950’lerden 2000’lere fikir plan›nda sergiledi¤i de¤iflim seyri ülkenin güncel koflullar› ve siyasi gündemine ba¤lanma çabas› taraf›ndan belirlenmifltir. Ancak bir dönem sonra önceki görüflleriyle ba¤lant›s›n› kesti¤inde ve tam tersine görüfller öne sürdü¤ünde Kemal Tahir’in ad›n› bile duymak istemeyecektir. Bu aç›dan bir örnek Cahit Tanyol’dur. sosyoloji kürsüsü bask›n› ve sonras›nda bunun devam› olan olaylard›r. Sencer Divitçio¤lu ve ‹dris Küçükömer olmak üzere iktisatç›lar›n ülkenin düflünce gündeminde öne ç›kt›klar›n›. Bu nedenle tart›flmalar içinde öne ç›kan kifliler k›sa süre sonra görüfl de¤ifltirerek farkl› görüfllerin savunuculu¤una koflulmufllard›r. askeri darbelerden medet uman Do¤an Avc›o¤lu gibi ayd›nlar›n tersine. Bu sosyal bilimcilerin her biri de¤iflik bak›fl aç›lar›. tart›flmalara yön verdiklerini görüyoruz. Marksizmin ülkenin entelektüel gündemini belirlemeye bafllad›¤› 1960’larda Yön. genel olarak Do¤u toplumlar›n›n ve özelde ise Osmanl› Devleti’nin tarihine yönelik güçlü bir ilgi göze çarpar.

Geçmiflte Türkiye de bu çat›flmada etkin bir taraf olmufltur. Bu durum örnek al›nan Bat› toplum örgütlenmesi modeline uygun olarak Türk toplum ve tarihinin suçlanmas›na kadar gitmifltir. Bat› tarihi dönemlendirmeleri ve toplum örgütlenme modelleri Do¤u-Bat› çat›flmas› çerçevesinde ortaya ç›km›flt›r. Ayr›ca Türk sosyolojisinden söz etmemize izin veren bir gerekçe Türk toplum ve tarihinin farkl› özellikler göstermesidir. Türk sosyolojisi deyiminden anlafl›lmas› gereken.184 Türkiye’de Sosyoloji TÜRK SOSYOLOJ‹S‹NDE DO⁄U-BATI ÇATIfiMASI AM AÇ 4 Sosyolojimizin açmazlar›. Türk sosyolojisinin geliflimi. Ancak Türk sosyolojisi. Türk toplum ve tarihiyle kaynaflmas› onun bütün çal›flmalar›n›n ana saikini oluflturmufltur. geliflmeler önünde farkl› bir sözünün oldu¤udur. Sosyolojimizin Bat› etkisinden. Türkiye’nin sorunlar›n› dünya sorunlar›n›n çözümü çerçevesinde ele alan ve Türkiye’nin bu sorunlar›n çözümüne katk›s›n› ortaya koyan bütünsel bir çerçeve gelifltirmifltir. Türk sosyolojisi güncel siyasi de¤iflmelere ba¤lanarak k›s›rlaflm›fl. aktarmac›l›ktan kurtulmas›. kendi tarihinden sonuçlar ç›karmas›yla mümkündür. Ancak gerek Bat› sosyolojisinde gerekse Türk sosyolojisinde Do¤u-Bat› ayr›m› ve farkl›l›¤›ndan söz edilmesine ra¤men sorunlar›n çözümünün Bat› dünya egemenli¤i çerçevesinde aranmas› Bat›-merkezli aç›klamalara ve tarih anlay›fl›na üstünlük verilmesine neden olmufltur. Ancak Türk sosyolojisi daha bafllang›çta toplum tarihi ile iliflki kurmufl olmas›na ra¤men bu iliflki mevcut dünya dengesine uyum sa¤lama çabas›n›n ötesine geçmemifltir. Baykan Sezer Bat› çözüm önerilerini ve buna ortakl›k çabas›n› Türkiye’nin gerçekleri önünde tart›flmaya açarak kendine ba¤l› yeni bir sosyolo- . Bu yönde anlaml› bir çaba Baykan Sezer’den gelmifltir. Ancak Bat› ile ayn› tarihi olaylar› yaflam›fl olmam›za ra¤men Türk toplum tarihinin dönemlendirmesi ve toplum ç›karlar› Bat›’dan farkl›l›klar tafl›maktad›r. Bu durum Türk sosyolojisinin dünya ve toplum sorunlar›n› birlikte ele almas›na ve farkl› söz söylemesine izin vermektedir. Türk sosyolojisinin kimli¤ini bulmas›. Kemal Tahir ve Baykan Sezer’in Do¤u-Bat› çat›flmas›n› ve bu çat›flmada Türkiye’nin Bat› karfl›s›nda yerini ve rolünü gündeme getirmesiyle yeni bir döneme girmifltir. Türkiye’nin bu çat›flma içinde özel bir yeri ve rolü vard›r. Türk toplumunun dünya içinde kendine ait bir yeri ve rolünün. Türkiye’nin özel konumuna ba¤l› olarak kendine özgü bir serüven izlemifltir. Türkiye’nin sorunlar›n› Türk toplum tarihinin birikimine dayal› bir aç›klama çerçevesine oturtmufltur. Kemal Tahir. Türk sosyolojisinin ve toplum yap›s›n›n dinamizminden anlafl›lan da mevcut dünya egemenlik düzeni ve aç›klamalar›na ortak olma çabas›d›r. olaylar› ele al›fl tarz› ve özgül sosyalizm aray›fl›yla Türk toplum gerçe¤i üzerinde bilinçlenmemizi sa¤lam›flt›r. sosyalist dünya görüflünü benimsemekle birlikte Bat› sosyalizminin flablonlar›yla yetinmeyerek bize önerilen çözüm önerilerini sorgulam›fl. sorunlar›n aç›klanmas› ve çözümünde kendisine ait kaynaklar› olmas›. Sosyolojimizde öne ç›kan konular ve tart›flmalar Bat› sosyolojisinden farkl›l›¤›n bir göstergesidir. yetersizlikleri ve dönüflümlerinin yan› s›ra toplam birikimi ve özgürlefltirici olanaklar› hakk›nda elefltirel bir bak›fl aç›s›yla özetleyebilmek. Ancak Türk sosyolojisinin farkl›l›¤›ndan kendi bafl›na söz etmek yeterli de¤ildir. aktarmac›l›¤›n öne ç›kmas›yla kendi toplum kimli¤ine dayal› bir süreklilik ve zenginlik sa¤layamam›flt›r. Türk toplumu önemini ve kimli¤ini Do¤u-Bat› iliflkileri içinde kazanm›flt›r. Baykan Sezer onun bu aray›fllar›n› Do¤u-Bat› çat›flmas› görüflüyle gelifltirerek. Do¤u-Bat› çat›flmas› dünya tarihinin birli¤ini oluflturmaktad›r.

Bu nedenle Türk sosyolojisinin en baflta gelen görevi bize kimli¤imizi kazand›ran. Türk sosO R ayr›m› U yologlar› bafllang›çtan beri Do¤u-Bat› ayr›m›n›n fark›nda olarakS bu dile getirmifl olsalar bile. Onun sosyoloji anlay›fl› Türk ve dünya sosyolojisi içinde kendine ait bir yer edinmifltir ve günümüzde “Sosyoloji Y›ll›¤›” ve “Sosyologca” kitap dizileriyle sürdürülmektedir. bu yaklafl›m tarz› Türk toplum ve tarihini suçlaman›n ötesine gitmemifltir. geliflmesi s›ras›nda Bat›-merkezci belli aç›klamalarla kendisini s›n›rlam›fl. görev ve konum belirleyicidir. Türkiye’de sosyolojinin Türk toplum gerSIRA S‹ZDE dar aç›klaçe¤inden kopmas›. Baykan Sezer düflüncesinin Türkiye’de a¤›rl›k kazanmas›nda dönemin koflul ve özellikleri yan›nda.Türk Sosyolojisinin Temel Nitelikleri ve Genel E¤ilimleri 185 ji anlay›fl›n›n öncüsü ve sözcüsü olmufltur. Giderek sorunlar›n nedeni olarak kendi toplumumuzun ve tarihimizin D‹KKAT görülmesi nedeniyle. H. Türk toplumunun çap›n› aflan toplumlar aras› iliflkiler içinde gerçekleflen olaylar da sosyolojinin ilgi alan› içindedir. aç›klamalar›nda da Türkiye’ye verilen rol Bat› düzenine uyum göstererek yerelleflmesi. Bu sosyoloji anlay›fl›n›n belirli kiflilere ve bölümlere ait olmaktan ç›karak geniflleyip zenginleflmesinde Kurtulufl Kayal›. Türkiye’nin ve Do¤u toplumlar›n›n ç›karlar›n›n Bat›’dan farkl›l›¤›na da bir aç›klama getirmifltir. Mehmet Karakafl gibi sosyologlar›m›z›n ayr› bir yeri vard›r. Toplumlar›n kimliklerinin belirlenmesinde ba¤lan›lan cephe ve cephe içindeki ‹ N T E R özel N E T yer ve kofarkl› yer. Sezgin K›z›lçelik. mevcut aç›klamalar›n yetersizli¤i ve sosyologlar›m›z›n geçmiflten günümüze sordu¤u belli sorulara Baykan Sezer’in farkl› bir aç›dan cevap vermesi de önemli bir rol oynam›flt›r. mevcut dünya dengesine ve güncel siyasete dayal› malar›n. Do¤u-Bat› çat›flmas›ndan ya da diyalogundan ancak Bat› üstünlü¤ü temelinde söz edilecektir. küre-yerelleflme. Ancak günümüz dünya dengesi içinde Bat› üstünlü¤ü nedeniyle Bat› sosyoloji aç›klamalar› a¤›rl›k kazanm›flt›r. Türk sosyolojisi kimli¤imizi ve buna ba¤l› ç›karlar›m›z› belirleyen temel iliflkiler içinde kendi a¤›rl›¤›n› duyurabilir ve bu iliflkilere yön verebilir. Bat› seçiminin çözüm olmamas›. Sosyolojinin toplumla yak›n iliflkide olan bir bilim olarak getirdi¤i aç›klamalar›n toplumlar›n ba¤l› oldu¤u cephenin s›n›rlar›n› aflaca¤›n› düflünmek mümkün de¤ildir.8. Baykan Sezer sosyolojisi Do¤uK ‹ T Asadece P Bat› ayr›m› ve çat›flmas›na de¤il. sorunlar› kendi kimli¤imiz çerçevesinde sahip ç›kmam›z› ve etkili olmam›z› sa¤lamaktad›r. Ancak günümüz güç dengesi ve bu dengeye ba¤l› olarak getirilen aç›klamalar insanlar›n 5 SIRA S‹ZDE DÜfiÜNEL‹M S O R U D‹KKAT SIRA S‹ZDE AMAÇLARIMIZ K ‹ T A P TELEV‹ZYON ‹NTERNET . Bat› sosyoloji aç›klamalar›n›n Bat›-d›fl› toplumlarda da yayg›nl›k kazanmas› günümüz güç dengesini her toplum için geçerli ve benimsenmesi gereken bir denge saymaktan baflka bir fley de¤ildir. haz›r çözümlerin ve genel kal›plar›n geçerlilik kazanmas›na neden olmufltur. onun sosyolojimizde açt›¤› 盤›r›n giderek geliflip zenginleflti¤i ve Türkiye’deki hakim sosyoloji anlay›fllar› aras›nda kendisine ba¤l› bir yer açt›¤› görülmektedir. Ayfle Azman. sosyolojimiz Türkiye’nin sorunlar›n›n Türk toplumu taraf›ndan çözülece¤i gerçe¤inden kopmufltur. ç›karlar›m›z› belirleyen tarihin ve toplumlar aras› iliflkilerdeki yerimizin do¤ru saptanmas›d›r. Türkiye’nin belli sorunlar›na bu çerçevede yaklaflm›flt›r. taflralaflmas›d›r. Do¤u-Bat› çat›flmas› görüflünün biçimlenmesinde Kemal Tahir ve Baykan SIRA Sezer’in S‹ZDE hangi ortak yönleri ve aray›fllar› rol oynam›flt›r? DÜfiÜNEL‹M Türkiye’de sosyoloji. Do¤u-Bat› çat›flmas› ve farkl›l›¤›n› mutlaklaflt›rmakta veya inkâr etmekte Türk toplumunun herhangi T E L E V ‹ Z ç›kar› Y O N yoktur. yeni dünya düAMAÇLARIMIZ zeni vb. Toplumlar aras› iliflkilerde num ayr› bir dünya görüflünü de savunmay› gerektirmektedir. Günümüzde yayg›nl›k kazanan küreselleflme. Ünite . Do¤u-Bat› çat›flmas› görüflü tarihin bütünlü¤ünü kavramam›z›. Bayram Kaçmazo¤lu. Baykan Sezer’in ölümünü izleyen son on y›ll›k dönemde.

temel niteliklerini ve belli bafll› e¤ilimlerini Bat›’n›n Do¤u ile iliflkilerinde elde etti¤i üstünlük ve dengenin korunmas›na ba¤l› olarak kazanm›flt›r. yeni düzen aray›fllar›na set çekmesi bir k›s›r döngüye neden olmaktad›r. Günümüz mevcut dünya dengesi farkl›l›klar› mutlaklaflt›rmakta. bir taraf›n getirdi¤i tek yönlü aç›klamalar›n mutlak say›ld›¤› bir bilim olmaktan ç›karmak tüm toplumlar›n ç›kar›nad›r. Mevcut Bat› egemenli¤inden baflka alternatiflerin önünün t›kanmas› hem Do¤u toplumlar›n›n hem de Bat› toplumlar›n›n çürümesine. laiklik. kurcalamam›za ve sorgulamam›za izin veren bir yaklafl›m biçimidir. Sorunlar› ele almam›za. Günümüzde Bat›’n›n kendi lehine kurmufl oldu¤u dünya dengesi içinde. Do¤u-Bat› çat›flmas› görüflü olaylar› araflt›rma ve sorgulama yerine geçen haz›r bir kal›p de¤ildir. . Sosyolojiyi. Türkiye’de ve dünyada sosyoloji. Bat›-d›fl› toplumlar›n bu dengesizli¤e nas›l uyum sa¤layaca¤› biçiminde ortaya konmaktad›r. Türk sosyolojine temel özelliklerini kazand›ran belli bafll› e¤ilimler (Türkçülük. geçerlilik ve meflrulu¤unu mevcut dünya düzeninin getirmifl oldu¤u sorun ve s›n›rlamalar› aflma gücü ve hakk›ndan almaktad›r. Bu durumda esas mesele mevcut dengesizli¤in korunmas›.186 Türkiye’de Sosyoloji zorunlu olarak benimseyece¤i bir yazg› de¤ildir. kimliklerinin bozulmas›na neden olmaktad›r. Bat› ç›karlar›n› ve kimli¤ini paylaflmam›z söz konusu olmad›¤›nda bu sefer Bat›’ya ortak olmadan ba¤lanmay› belirten Bat›-d›fl› modernlikten söz edilmek zorunda kal›nm›flt›r. ancak taraflar›n sorunlar üzerinde eflit bir biçimde etkili olmas›na izin vermemektedir. Bu yaklafl›m biçimi Türk sosyolojisine düflünce canl›l›¤› kazand›rmas› yan›nda mevcut sosyoloji anlay›fllar›n› Türk toplum ve tarihi temelinde sorgulama imkân› kazand›rmaktad›r. önceki dönemin iç çeliflki ve farkl›laflmalar› son bulmufltur. ‹slamc›l›k. Türk sosyolojisinin günümüzde canl›l›¤›n› sa¤layan enerji Baykan Sezer sosyolojisinin mevcut dünya dengesini ve egemen sosyoloji anlay›fl›n› sorgulama gücünden kaynaklanmaktad›r. ‹nsanl›¤›n mevcut koflullar› ve dengeyi aflma çabas› bir hakt›r. Bat› sosyalizmi) Bat› ile iliflkilerimizde belli bir uyumu belirtmekten öteye geçmemifltir. Bu nedenle Türk sosyolojisinde birbirine karfl›t görüfllerden söz edilmesine ra¤men Bat›l›laflma temel siyasi seçimi d›fl›na ç›k›lmas› söz konusu olmam›flt›r. Tart›flma Bat›’n›n kendi lehine kurmufl oldu¤u dünya egemenli¤i dengesizli¤inin tart›fl›lmas› biçiminde de¤ildir. Türk sosyolojisi önemini. Türkiye’de ve di¤er Bat›-d›fl› toplumlarda Bat› sosyolojisinin etkinli¤inden veya evrenselli¤inden bu anlamda söz edilmektedir. Ancak Bat›’n›n mevcut egemenlik iliflkilerini mutlaklaflt›rmas›.

bütün mesaisini yerli bir sosyoloji anlay›fl›n› oluflturma yolunda harcam›flt›r. Türkiye’nin Bat›’ya yönelifli sürecinde meydana gelen de¤iflikliklere ba¤l› olarak biçimlenmesini sürdürmüfltür. ‹slamc›l›k. Ünite . Türkiye’de sosyoloji yüz y›ll›k bir birikime sahiptir. Dolay›s›yla sosyolojimiz Bat›l›laflma giriflimlerinin açmaz ve yetersizliklerini de bünyesinde bar›nd›rmaktad›r. Temel yönelifl olarak Bat›c›l›k. laiklik. yetersizlikleri ve dönüflümlerinin yan› s›ra toplam birikimi ve özgürlefltirici olanaklar› hakk›nda elefltirel bir bak›fl aç›s›yla de¤erlendirebilmek. Bu nedenle Bat›c›l›k. neo-liberalizmin ve küreselleflmenin söylemini yeniden-üreterek sosyolojimiz üzerindeki egemenli¤ini sürdürmektedir. liberalizm gibi siyasal ak›mlar sosyoloji aç›klamalar› içinde yer bulmufltur. Baflka deyiflle Türk sosyolojisinin yüz y›ll›k serüvenini Türkiye’nin Bat› ile iliflkilere ba¤l› olarak geliflen siyasal tarihine ve dönüflümlerine paralel olarak de¤erlendirmek mümkündür. A M A Ç 3 Türkiye’de sosyolojinin yüz y›ll›k geliflim serüveninde görülen ana ak›mlar›n yan›nda. yerli referans ve dayanaklar› ile belirginleflmifl bir Türk sosyolojisinden söz edilebilir. süreklilik gösteren bir özellik. Sosyolojinin Türkiye’deki geliflim süreci ve özelliklerini özetleyebilmek. Türkiye’de sosyolojinin geliflimi sürecinde birtak›m kesinti ve kopukluklar yan›nda süreklilikler de bulunmaktad›r. Sosyolojimizin açmazlar›. Türkiye’nin Bat› ile olan iliflkilerindeki dengelere ve siyasal konjonktüre ba¤l› olarak farkl› siyasal tercihler içine girmifllerdir. Sosyolojinin Türkiye’ye girifli Osmanl› ‹mparatorlu¤u’nun son dönemine rastlar. Bu nedenle sosyolojimizde belirli dönemlendirmeler karfl›m›za ç›kmaktad›r. Baykan Sezer’in k›rk y›l› aflan yo¤un çabas› sonunda bugün ana hatlar› ile sorunlar›. getirilen aç›klamalar›n Bat›l›laflma çabas› do¤rultusunda ve bu çabay› do¤rulay›c› nitelikte olmas›d›r. konular›. Bat›-merkezli toplum teorileri aras›nda uygun seçimi yapmak üzere sürekli aray›fllarla kendini tüketmemifl. Dolay›s›yla sosyoloji. dünya tarihinin ve Türk toplum tarihinin deneyim ve birikimlerini inkâra yönelmeyen. sosyalizm. Türk sosyolojisinde de¤iflmeyen.8. Günümüzde bu siyasal yönelifller son bulmufl de¤ildir ancak üslup ve yorumlarda belirgin bir de¤iflim göze çarpmaktad›r. Bu durum Cumhuriyet döneminde de sürmüfltür. Türkiye’nin Bat› ile iliflkilerinde görülen zaaflara yönelik birtak›m elefltiriler geçmiflte çeflitli sosyologlar›m›z taraf›ndan da dile getirilmifltir. Bu nedenle sosyologlar›m›z birtak›m siyasal ak›mlarla ve partilerle iliflki içinde faaliyetlerini sürdürmüfllerdir. Türkçülük. Türk sosyologlar›. Ancak son dönemde gerek Türk sosyolojisini gerekse iki yüz y›ll›k Bat›l›laflma giriflimlerimizi köklü bir biçimde ele al›p sorgulayan bir yaklafl›m Baykan Sezer’den gelmifltir. A M A Ç 2 A M A Ç 4 . Sosyoloji ile siyaset aras›ndaki ba¤ günümüzde de kopmufl de¤ildir. Sosyolojimizin özgürlefltirici olanaklar› bu toplam birikimde yatmaktad›r. postmodern ak›mlar›n. bu deneyim ve birikimden yararlanma yolunu seçen bir anlay›flt›r. Baykan Sezer Türkiye’de sosyolojinin yörüngesini de¤ifltiren kiflidir.Türk Sosyolojisinin Temel Nitelikleri ve Genel E¤ilimleri 187 Özet A M A Ç 1 Türk sosyolojisinin ana sorun ve yönelifllerini tarihsel bir bak›flla ve Türkiye’nin toplumlar aras› iliflkiler içinde üstlendi¤i yer ve rol çerçevesinde de¤erlendirebilmek. bu ana ak›mlar›n d›fl›nda ayr›ks› bir çizgi oluflturan ve Türk sosyolojisinin yerli damar›n› temsil eden Baykan Sezer düflüncesinin özelliklerini özetleyebilmek. Bu birikim Türkiye’nin Bat› ile iliflkilerine ve Bat›l›laflma/modernleflme pratiklerine paralel bir geliflme göstermifltir. ‹lk sosyologlar›m›z›n öncelikli sorunu devletin çöküflünü önleyecek hal çarelerini araflt›rmak olmufltur. Onun sosyoloji anlay›fl›.

I ve III e. Afla¤›dakilerden hangisi Türk ulusçulu¤unun mimarlar›ndan biri de¤ildir? a. Türkiye’de Osmanl› ‹mparatorlu¤u’nun son döneminden bafllayan ve Cumhuriyet’le birlikte devam eden Bat›l›laflma e¤ilimi ile birlikte sosyolojinin de bafllang›c›ndan beri temel konusu ve e¤ilimi Bat›c›l›k olmufltur.Dinin Türk Toplumuna Etkileri c. Yaln›z I b. Ziya Gökalp b. e. Prens Sabahattin’in görüfllerinin Türkiye’de önem kazanmas›n›n en önemli nedeni afla¤›dakilerden hangisi olabilir? a. III. 4. Hilmi Ziya Ülken . I. c. Yusuf Akçura. Cahit Tanyol . Yaln›z II c. I. Yaln›z II c. I ve III . Yusuf Akçura’n›n Türkçülük. Ziya Gökalp -‹lm-i ‹çtimai Dini d. Türkçülük. Osmanl›c›l›k fikri ile geleneksel de¤erlere sahip ç›km›fl.188 Türkiye’de Sosyoloji Kendimizi S›nayal›m 1. Ziya Gökalp Türkiye Nas›l Kurtar›labilir? adl› eserinde ülkenin sorunlar› için çözüm yollar› önermifltir. Muzaffer Sencer . Tekinalp (Moiz Kohen) d. Osmanl›c›l›k fikirlerinden Osmanl›c›l›k bölümüne karfl› ç›km›flt›r. Ziya Gökalp Cumhuriyet ile birlikte kendi görüfllerinde ‹slamc›l›ktan da vazgeçerek Türkçülük üzerine yo¤unlaflm›flt›r. Prens Sabahattin . Anadolu ‹slam›’n› yücelterek Türk-‹slam sentezinin önünü açm›flt›r. Cumhuriyet’le birlikte bafllayan yeni rejime ideolojik dayanak arama çabalar› oluflturur. Afla¤›daki isim ve eser efllefltirmelerinden hangisi do¤rudur? a. Ahmet A¤ao¤lu 2. Türkiye’de sosyolojinin haz›rl›k dönemini. Sosyolojide yerli görüfllerin ve bu görüflleri savunanlar›n a¤›rl›¤›n›n artmas› c. Prens Sabahattin’in görüflleri Cumhuriyet’in kuruluflunda terk edilmifl ve devletin gündeminden ç›km›flt›r. Bat›’da Prens Sabahattinci görüfllerin yeniden taraftar bulmas› d. Yaln›z III d. Yaln›z I b. Devletin ekonomik ve siyasi yap›da merkeziyetçili¤inin önem kazanmas› b. I. I ve II d. Yusuf Akçura e. d.Türkiye Nas›l Kurtar›labilir? b. Prens Sabahattin c. Ziya Gökalp ve Yusuf Akçura’n›n Türkçülük anlay›fllar› ile ilgili yukar›daki ifadelerden hangileri söylenemez? a. II. sosyalizm gibi ak›mlar›n ortaya ç›kmas› II. Buna göre sosyolojimizde. ‹slamc›l›k. Ziya Gökalp. b.Laik Ahlaka Girifl e. Sosyolojinin terk edilerek Bat› d›fl› aç›klamalar› esas alan baflka bilimlere yönelinmesi durumlar›ndan hangilerinin genel e¤ilim olarak ortaya ç›kt›¤› söylenebilir? a. Liberal politikalar›n devlet yöneticileri taraf›ndan uygulanmaya bafllamas› 5. Bat› eksenli toplum ve tarih anlay›fl› çerçevesinde görüfller ortaya at›lmas› III. Türkiye’de sosyolojinin temel nitelikleri ile ilgili afla¤›daki ifadelerden hangisi do¤rudur? a. Toplum biçimleri ile ilgili Bat› dayanakl› aç›klamalar günümüzde de tart›fl›lmaz do¤rulukta kabul edilmektedir. Türkiye’nin Demir Perde ülkeleri aras›nda yer almas› e. I ve II e. liberalizm. II ve III 6. ‹slamc›l›k.Dini Sosyoloji 3. Prens Sabahattin’in sosyolojik görüfllerinin temel noktas›nda “adem-i merkeziyet” ilkesi savunulmufltur.

Sosyalizm. Devlet’in Milli Mücadele y›llar›nda Rusya ile iflbirli¤ini güçlendirme çabalar› b. Ziya Gökalp’in görüflleri imparatorlu¤un çöküflüne yol açm›flt›r. Türk sosyolojisinde sorulan sorulara Baykan Sezer’in farkl› cevaplar vermesi d. Sosyolojimizde Türkçülük anlay›fl› Turanc›l›k çizgisinden Anadolu Türklü¤ü temas›na yönelmifltir. Ayr›ca Ziya Gökalp’in Malta’ya sürgünü ile Almanya yanl›s› TürkçüTuranc› görüfl kesintiye u¤ram›fl ve Anadolu Türklü¤ünü merkeze alan bir Türkçülük geliflmifltir.8. ‹slamc› düflünürlerin bu ak›mlar› anlayamamas› d. d. 8.Türk Sosyolojisinin Temel Nitelikleri ve Genel E¤ilimleri 189 7. Türk düflüncesinde Bat›’dan aktar›lan çeflitli siyasi ak›mlar her zaman genel bir kabulle karfl›lanmam›fl. Sosyalist düflüncenin Türkiye’de genifl halk kitlelerinde taraftar bulmas› c. yeni rejimin düflünsel temellerinden birini oluflturmaktad›r. Baz› görüfller ancak belli isimlerle varl›¤›n› sürdürebilmektedir. Bu ak›mlar›n laiklik ve pozitivizmle iliflkili olmas› b. Art›k Turan hedefine ba¤l› bir Türklük de¤il. Sezer’in görüfllerinin Bat› ile iflbirli¤inde temel dayanak ve aç›klay›c› unsur olmas› . Sosyalist düflünceye inanm›fl bilim adamlar›n›n çal›flmalar› e. c. zaman zaman belli tepkiler de gösterilmifltir. Bu ak›mlara karfl› ilk tepkiler ‹slamc› ak›m taraf›ndan gelifltirilmifltir. belli belirsiz bir flekilde Türk siyasetinde yer al›rken sonraki dönemlerde belli koflullara ba¤l› olarak tart›flma konusu olacakt›r. Yukar›daki metne göre. b. Gelen ak›mlar›n toplum bünyesine uymamas› c. Baykan Sezer’in görüfllerinin tutarl›¤› ve geliflmeleri aç›klamadaki geçerli¤i e. ulus-devlet temeline dayal› bir Türklük anlay›fl› egemen olacakt›r. Ünite . e. ‹slamc›l›¤›n zaten hâkim görüfl olmas› e. Türkiye’de sosyolojinin genel yap›s› ile ilgili afla¤›dakilerden hangisi söylenemez? a. Ziya Gökalp. Sosyolojik aç›klamalar zaman içinde de¤iflkenlik gösterebilir. Sosyalizmin bu anlamda Türk düflünce ve siyasal hayat›nda ele al›nmas›nda afla¤›dakilerden hangisinin pay› yoktur? a. Cumhuriyet sonras›nda da Ziya Gökalp bu anlay›fl› sahiplenmifl ve kaleme ald›¤› Türkçülü¤ün Esaslar› adl› eserde bunun ideolojik altyap›s›n› oluflturmufltur. Bilim toplumsal koflullardan etkilenir ve ayn› zamanda onu etkiler. ‹slamc› ak›m›n genel karakteristik özelli¤i düflünüldü¤ünde bu tepkinin temel sebebi afla¤›dakilerden hangisidir? a. Devletin bu ak›mlara karfl› mesafeli olmas› 9. Sosyalist ak›m›n da Bat›’dan aktarma bir düflünce biçimi olmas› d. Bunda ‹ttihatç›lar›n yönetimdeki baflar›s›zl›¤› dolay›s›yla imparatorlu¤un parçalanmas›n›n etkisi büyüktür. Türk düflüncesinde zaman zaman önemsenmeyen zaman zaman da öne ç›kan bir görüfltür. Afla¤›daki ifadelerden hangisi Baykan Sezer düflüncesinin günümüzde önem ve a¤›rl›k kazanmas›n›n nedenini aç›klamaktan uzakt›r? a. Dönem koflullar›n›n Baykan Sezerci bir bak›fl aç›s›n› gerekli k›lmas› c. Cumhuriyet’in ilk y›llar›nda sosyalist ak›m. Toplum yap›m›z›n sosyalist flema ile aç›klanmaya çal›fl›lmas› 10. Mevcut sosyolojik aç›klamalar›n toplum yap›m›z› aç›klamakta yetersiz olmas› b.

Türk toplum tarihinin hiçbir döneminde laiklik ilkesine ayk›r› uygulamalar görülmemifltir. Türkiye’deki siyasal k›r›lma noktalar› sosyolojinin de dönüm noktalar› olarak belirmektedir. Bu durumun do¤urdu¤u zihinsel bunal›m›n belirtilerini Türk roman›nda. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Türkiye’de Sosyolojinin Ana Yönelifli: Bat›c›l›k” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Marksist Sosyalizm: Bat› Sosyalizmi Savunuculu¤undan Sosyalizmin Sonuna” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Laiklikten Köksüz ve Uyumcu ‹slamc›l›k Anlay›fl›na” konusunu yeniden gözden geçiriniz. toplumun beklenti ve ç›karlar›na uygun çözümler üretmek de mümkün olmam›flt›r. 8-9. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Din ve Laiklik: ‹mparatorlukla ‹liflkili ‹slamc›l›ktan Laikli¤e. Kökleri iki yüz y›l öncesine kadar geri giden Bat› seçimine ra¤men Türk toplumunun Bat› kimli¤ini almas› söz konusu de¤ildir. ‹stanbul. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Türkiye’de Sosyolojinin Ana Yönelifli: Bat›c›l›k” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Buna karfl›l›k Türkiye’de sosyoloji kendi kültür/uygarl›k de¤erlerine ve birikimine dayanmad›¤› gibi. özgün bir Türk sosyolojisi gelifltirme gerekli¤i vard›r. S›ra Sizde 2 Türkiye’de siyasi geliflmelerin temelinde Bat›’ya yönelifl ve Bat›c›laflma tercihleri yatmaktad›r. b Yan›t›n›z yanl›fl ise “Türkiye’de Sosyolojinin Ana Yönelifli: Bat›c›l›k” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Ancak bu farkl›l›klar genel anlamda bir Bat› sosyolojisinden söz edilmesine ve belirli ortak uygarl›k de¤erlerinin sosyoloji taraf›ndan içerilmesine izin vermektedir. de¤iflmez bir unsuru halinde muhafaza etmifltir. Bu nedenle. Dolay›s›yla. Türk sinemas›nda izlemek mümkündür. düflünce ve de¤erin oldu¤u gibi laiklik ilkesinin de Bat›’dan al›nmas› yoluna gidilmifltir. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Türkçülük: Turanc›l›ktan Türkiye ile S›n›rl› Türkçülü¤e ve Son Dönemde Türk(çü)lük Elefltirisine” konusunu yeniden gözden geçiriniz. farkl› dönemlerin siyasal özellikleri. Türk toplumunun tarihi birikiminin. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Türkiye’de Sosyolojinin Ana Yönelifli: Bat›c›l›k” konusunu yeniden gözden geçiriniz. 2010. d 7. Alman ve ‹ngiliz sosyoloji gelenekleri aras›nda belirli farkl›l›klar bulunmaktad›r.190 Türkiye’de Sosyoloji Okuma Parças› “Türkiye’nin siyasal dönüflümleri. büyük ölçüde Bat› sosyolojisinin aktar›lmas›na yönelmifltir. e 5. b 6. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Türkçülük: Turanc›l›ktan Türkiye ile S›n›rl› Türkçülü¤e ve Son Dönemde Türk(çü)lük Elefltirisine” konusunu yeniden gözden geçiriniz. sosyolojik çözümlemelerini de yak›ndan belirlemekte-etkilemekte. Din adamlar›n›n devleti yönetmesi veya devlet ifllerine kar›flmalar› söz konusu de¤ildir. Bayram Kaçmazo¤lu. Sonuçta. S›ra Sizde 3 Osmanl› sonras› yeni Türkiye devleti daha kuruluflu s›ras›nda laiklik ilkesini benimsemifl ve rejimin temel. Kitabevi. k›s›tlamakta veya göreceli olarak özgürlefltirmektedir. Sosyoloji Avrupa’n›n çeflitli ülkelerinde farkl› düflünce geleneklerinden beslenerek geliflme göstermifltir. s. konumunun ve ç›karlar›n›n Bat› toplumlar›n›nkinden farkl› olmas›na ra¤men Türkiye’de sosyolojinin toplum sorunlar›na çözümü Bat› sosyolojisinde aramas› do¤ru de¤ildir. c 3. Kendimizi S›nayal›m Yan›t Anahtar› 1. Ancak son y›llarda Türkiye’nin geçmiflteki Bat›l›laflma çabalar›na ve yöntemine iliflkin birtak›m elefltiriler getirilmeye bafllanm›flt›r. toplumsal geliflmeyi biçimlendirdi¤i gibi. As›l amaç Bat›l›laflmakt›r. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Do¤u-Bat› Çat›flmas›: Baykan Sezer Sosyolojisi” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Bu durumda laiklik ilkesinin as›l amac›n›n ne oldu¤u soru konusudur. Bu nedenle. Türk toplumu iki yüz y›ld›r bir bocalama durumunu yaflamaktad›r. Tam tersine Bat›l›laflma yönündeki bütün at›l›mlar toplumun yeni sorunlar›n›n kayna¤› haline gelmifltir. Küreselleflme ve postmodernizm tart›flmalar›yla Türkiye gibi ülkelerin uluslaflma. Önkoflullar. Türkiye’de sosyolojinin ve sosyologlar›n çal›flmalar›n›. e . Bu nedenle Türkiye’de kendi kültür ve uygarl›k de¤erlerine dayanmaktan sak›nmayan. a 4. S›ra Sizde Yan›t Anahtar› S›ra Sizde 1 Sosyoloji toplumlar›n kendileri ve di¤er toplumlar hakk›nda bilinçlenmelerinin en geçerli araçlar›ndan biridir. sosyoloji çal›flmalar›n› da yönlendirmektedir. Türkiye’de sosyolojinin geliflme e¤ilimleri ülkenin d›fla ba¤›ml› politikalar›na ve bu politikalar›n belirledi¤i ortama s›k› s›k›ya ba¤l›d›r. Türk Sosyoloji Tarihi -I.” Kaynak: H. a 9. 2. Bunlar›n bafl›nda da laiklik ilkesi ve uygulamalar› gelmektedir. b 10. Frans›z. birçok kurum. Türkiye tarihinin siyasal dönüm noktalar›. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Türkçülük: Turanc›l›ktan Türkiye ile S›n›rl› Türkçülü¤e ve Son Dönemde Türk(çü)lük Elefltirisine” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Bunun ötesinde. d 8.

Türkiye’de Din ve Siyaset. H. Bütün bu tart›flmalar 1980’lerden itibaren zay›flam›fl. Haz. M. (1976). (1987). Kongar. ‹stanbul: Remzi Kitabevi.Türk Sosyolojisinin Temel Nitelikleri ve Genel E¤ilimleri 191 laiklik gibi modern ilkeleri sorgulan›rken. (1942).) (2010). Say›. Ankara: Ayraç Yay›nevi. Yay. ‹stanbul. Kaçmazo¤lu. XIX. ‹stanbul: Bilgi Yay›nevi. Prens Sabahattin (1999). Türk Sosyologlar› ve Eserleri I-II. Türk Sosyoloji Tarihi II. ‹stanbul: Der Yay›nevi. dünya tarihine toplumlar aras› iliflkilerin yön verdi¤i görüflünü benimsemifllerdir. B. S. 1990’larda ise silinip gitmifltir. ‹stanbul: Kitabevi Yay›nevi. ‹stanbul: ‹letiflim Yay›nlar›. “Türkiye’de Sosyolojinin Tarihçesi ve Bibliyografyas›”. U. Ankara: Kültür Bakanl›¤› Ziya Gökalp Yay›nlar›.) (2009). H. E¤ribel. K. Türkiye’de Toplum Bilimlerinin Geliflimi I-II. ‹stanbul: Elif Yay›nlar›. 1960’lardaki bu yöndeki tart›flmalardan günümüze verimli ve yararlan›labilecek hiçbir fley kalmam›flt›r. K›z›lçelik. (Yay. laiklik karfl›t›. Berkes. ‹. Ankara: An› Yay›nlar›. Say›: 1. (2001). Z. Sezer. (1991). (2001). Onun düflünceleri ise hâlâ yaflamaktad›r. (Yay. fi. (1960). Ülgener. Yararlan›lan ve Baflvurulabilecek Kaynaklar Akçura. arac› olarak yorumlanm›fl ve Bat› Marksizmi tart›flmalar› herhangi bir farkl› yoruma tabi tutulmadan ülkemize aktar›lm›flt›r. Kaplan. E. Divitçio¤lu. Türk Sosyoloji Tarihine Girifl: Ön Koflullar. (2000). (2005). S. Sosyoloji Y›ll›¤› 20. H. “Türk Sosyologlar› ve Eserleri -I”. . (1981). Türk Düflünce Dünyas›n›n Bunal›m›. Ankara: Kültür Bakanl›¤› Ziya Gökalp Yay›nlar›. S. (2008). Sosyal Ahlak: Laik Ahlaka Girifl. (1959). (1988). Gökalp. (2003). S›ra Sizde 4 Türkiye’de Marksizm kaynakl› en verimli tart›flmalar 1960’l› y›llarda yürütülmüfltür. ‹stanbul: Ülken Yay›nevi. dünya tarihinin oldukça önemli bir kesitinde. Baykan Sezer’in Sosyoloji Anlay›fl›. ‹stanbul: ‹letiflim Yay›nlar›. ‹stanbul: ‹letiflim Yay›nlar›. Türk Düflüncesinde Bat› Sorunu. E. Özcan. Turhan. yüzy›la kadar Bat› yay›lmac›l›¤›n›n önündeki tek engel olarak Osmanl› dünya siyasetinin durdu¤unu savunmufllard›r. Zihniyet ve Din: ‹slam. N. Osmanl›’n›n. Haz. Cilt: I. ‹stanbul: Metis Yay›nlar›. Türkiye’de Ça¤dafl Düflünce Tarihi. (1973). Türk Toplumbilimcileri. Ankara: An› Yay›nlar›. Eriflçi. dinsel. Düflüncenin Co¤rafyas› I. ‹stanbul: Ba¤lam Yay›nlar›. Tanyol. ‹stanbul: Kitabevi Yay›nevi. Do¤u-Bat› iliflkilerini yönlendiren bir dünya devleti oldu¤unu. E¤ribel. Bu çerçevede getirilen öneriler. Kayal›. Garbl›laflman›n Neresindeyiz?. Özcan. Unan. Haz. di¤er birçok Bat›l› “izm” gibi Bat› d›fl› toplumlar› modernlefltirmenin bir yolu. Kutluk. Çevriyaz›: F. B. Bat›laflma: Düzenin Yabanc›laflmas›. Göle. Bat› geliflme çizgisinin mutlaklaflt›r›lmas›n› ve Türk toplumunun kendi geçmifl miras›n›n küçümsenmesini beraberinde getirmifltir.. Asya Tipi Üretim Tarz› ve AzGeliflmifl Ülkeler. (1966). Mardin. Türkiye’de Ça¤dafllaflma. Ünite . (ed. Z. ‹stanbul: Kitabevi Yay›nevi. (1975). Mardin. (1989). Ankara: Türk Tarih Kurumu Bas›mevi. K. Küçükömer. Kayal›. (1976). Sezer. Cilt: I-II. her iki düflünürümüz de Türk toplum tarihinin sorunlar› üzerine derinlemesine kafa yormufllar. H. ‹slamlaflmak. Türk Sosyolojisinin Ana Sorunlar›. Sosyoloji Y›ll›¤› 18. B. Türkleflmek.. N. N. ‹stanbul: ‹. Ülken. ‹stanbul: Birey Yay›nevi. Y. M. S›ra Sizde 5 Öncelikle. Dizi . Haz. ‹stanbul: Bilgi Yay›nevi. F. C. Sosyoloji Dergisi. Ülken. Ancak Marksizm. ‹. B. Ankara: Deniz Kitabevi. (1992). ‹stanbul: 3.) (1993).8. mezhepsel ve etnik farkl›l›klar k›flk›rt›lmaktad›r. Kaçmazo¤lu. (2001). Türkiye Nas›l Kurtar›labilir ve ‹zahlar. E. Dünyada ve Türkiye’de Sosyoloji Ö¤retimi ve Araflt›rmalar›. Z. Türkçülü¤ün Esaslar›. Tasavvuf ve Çözülme Devri ‹ktisat Ahlak›. Edebiyat Fakültesi Yay›nlar›. U.1. Z. Muas›rlaflmak. fi.Ü. Melez Desenler: ‹slam ve Modernlik Üzerine. Berkes. Sosyalizm düflüncesini savunmakla birlikte Bat› sosyalizmine mesafeyle yaklaflan ve bu ak›ma yerli bir yorum getirme çabas› içinde olan tek düflünürümüz Kemal Tahir’dir. Osmanl›l›k ve Türk tarihi konusunda gelifltirdikleri düflünceler aras›nda büyük paralellikler vard›r. L. (2000). Sosyoloji Dergisi. Gökalp. Bediüzzaman Said Nursi Olay›. ‹stanbul: Sümer Kitabevi. (1994). Üç Tarz-› Siyaset.