You are on page 1of 1138

Prof. Dr. Fahir Armaolu 20nci Yzyl Siyasi Tarihi 1 1!

"1 #

$%D&'(&) *)%+ *,(-. 1 /%+/ Y-0Y1( A2)/PAS1 1. 3iri4 2. 1515"1561 D78r7si A9 (i:7ralizm *9 %asyonalizm +9 Sosyalizm ;. 1561"1 1! D78r7si A9 A8ru<a=a Alman -s>nl? 1561"15 0 a9 *irinci -@ m<ara>or (iAi :9 156 Almanya"A8us>urya >>ifaB c9 1551 Binci -@ m<ara>or (iAi @9 1552 -@l >>ifaB =9 1556 Alman")us An>la4mas *9 A8ru<a=a D7nA7? 15 0"1 0! C1 069 a9 *ismarcBn i4:a4n=an ayrlmas 87 Alman =4 <oli>iBasnn =7i4m7si :9 15 ! Fransz")us >>ifaB c9 1 0! nAiliz"Fransz An>la4mas @9 1 06 nAiliz")us An>la4mas +9 *loBlarn $a>4mas? 1 0!"1 1! '%+ *,(-. 1 /%+/ Y-0Y1(DA DS.A%(1 .PA)ATD)(/E/ 1. 1 uncu Yzyln Dsmanl m<ara>orluu @in Fususiy7>i 2. Dsmanl D78l7>inin TaBi< &>>ii D7nA7 Poli>iBas A9 16 1 C16 59" 1565 D78r7si *9 1555"1 15 D78r7si +9 1 20"1 ;G D78r7si? A>a>rBn D7nA7 Poli>iBas $9 1 ;G"1 !# D78r7si D9 1 !#>7n *uAn7 ;. Dsmanl m<ara>orluu -z7rin=7 *yB D78l7>l7rin .ca=7l7si A9 *oazlar -z7rin=7Bi nAiliz")us .ca=7l7si *9 *alBanlar -z7rin=7Bi A8us>urya")usya .ca=7l7si +9 .sr -z7rin=7Bi nAiliz"Fransz .ca=7l7si D9 Dsmanl m<ara>orluunun Dr>a Dou To<raBlar -z7rin=7Bi nAiliz"Alman .ca=7l7si !. Dsmanl m<ara>orluun=a Frriy7> Far7B7>i -$-%+- *,(-. A.&)'A *)(&H' D&2(&T(&)%% 3&(H.&(&) 1. *irl74iB Am7riBann *amszln 'azanmas 2. *amszlB 'ar4sn=a A8ru<a D78l7>l7ri 87 Am7riBann nfira= Poli>iBas ;. .onro7 DoB>rini !. .onro7 DoB>rininin Ta>:iBa>>a ,z7lliBl7ri D,)D-%+- *,(-. S,.-)3&+(' 1. SImrA7ciliin 37li4m7sin=7 )ol Dynayan FaB>Irl7r 2. AfriBann SImrA7l74m7si A9 nAil>7r7nin SImrA7ciliB Faaliy7>l7ri *9 Fransann SImrA7ciliB Faaliy7>l7ri ;. /zaB Dou=a SImrA7 Far7B7>l7ri

A9 3n7y"Dou Asya=aBi .ca=7l7 *9 $inin *a>ya A@lmas +9 Ja<onyann *a>ya A@lmas $9 $in"Ja<on Sa8a4? 15 !"15 # D9 )us"Ja<on Sa8a4? 1 0!"1 0# *&H%+ *,(-. *)%+ D-%YA SA2AH1K 1 1!"1 15 1. 1 1! Yl A9 Sa8a4n $Bmas *9 Ja<onyann Sa8a4a 'a>lmas +9 Sa8a4 Durumu $9 Dsmanl D78l7>inin Sa8a4a 'a>lmas 2. 1 1# Yl A9 Dsmanl D78l7>inin +7<h7 Durumu *9 *oazlarn )usyaya 27rilm7si +9 >alyann Sa8a4a 'a>lmas $9 *ulAaris>ann Sa8a4a 'a>lmas D9 A8ru<a=a +7<h7 Durumu ;. 1 1G Yl A9 +7<h7 Durumu *9 )omanyann Sa8a4a 'a>lmas +9 Ana=olunun Payla4lmas $9 Dr>a Dounun Payla4lmas !. 1 16 Yl A9 +7<h7 Durumu *9 )usya=a *ol478iB h>ilali +9 *irl74iB Am7riBann Sa8a4a 'a>lmas $9 Yunanis>ann Sa8a4a 'a>lmas D9 S>. J7an =7 .auri7nn7 An>la4mas #. 1 15 Yl? Sa8a4 Sona &riyor A9 *a4Ban Lilsonun 1! %oB>as *9 *r7s>"(i>o8sB *ar4 +9 )omanyann Sa8a4>an $7Bilm7si $9 *ulAaris>ann Sa8a4>an $7Bilm7si D9 Dsmanl D78l7>inin Sa8a4>an $7Bilm7si &9 A8us>urya".acaris>ann Sa8a4>an $7Bilm7si 87 m<ara>orluun Da>lmas F9 Almanya =a .>ar7B7 mza &=iyor G. *ar4 Anla4malar A9 Paris 'onf7rans *9 Almanya l7 *ar4 An>la4mas? 27rsaill7s +9 A8us>urya l7 *ar4 An>la4mas? Sain> 37rmain $9 *ulAaris>anla *ar4 An>la4mas? %7uill7y D9 .acaris>anla *ar4 An>la4mas? Trianon A(T1%+1 *,(-. 3&$+ *A)1HK 1 1 "1 2 1. %i@in 37@ici *ar4M

2. Almanya .7s7l7si A9 Almanya 87 Fransa *9 Almanyann @ Durumu +9 Tamira> *or@lar $9 (ocarno An>la4mas 2. So8y7> )usya A9 So8y7> )usya 87 *a>llar *9 So8y7> )usya 87 Almanya? )a<allo +9 So8y7>l7rin NSal=rmazlB 87 TarafszlBO Poli>iBas ;. Fa4is> >alya A9 >alya=a Fa4izm *9 Fa4izmin D4 Poli>iBas !. Tuna 87 *alBanlar A9 A8us>urya *9 .acaris>an +9 $7Bosla8aBya $9 YuAosla8ya D9 )omanya &9 *ulAaris>an F9 Yunanis>an 39 '@B An>an> #. *al>B .7ml7B7>l7ri A9 Finlan=iya *9 &s>onyaK (7>onyaK (i>8anya +9 Polonya G. Dr>a Dou A9 Dr>a Dou=a .an=a )7Piml7ri *9 .sr +9 Ara:is>an Yarma=as $9 ran D9 AfAanis>an 6. *irl74iB Am7riBann nzi8aya $7Bilm7si 5. Silahszlanma .7s7l7si A9 La4hinA>on D7niz Silahszlanma 'onf7rans *9 (on=ra D7niz Silahszlanma 'onf7rans +9 '7lloAA PaB> $9 'ara Silahszlanma .7s7l7si Y&D%+ *,(-. */F)A%(A) 2& *A)1H1% Y1'1(.AS1 1 2 "1 ; 1. DIn7min ,z7llii 2. Ja<onyann .an@uryaya Sal=rmas A9 Ja<onya 87 .an@urya *9 Ja<onya 87 $in +9 Ja<onyann .an@uryay 4Aali ;. Almanya=a %asyonal"Sosyalizm 87 Sonu@lar A9 %azi Par>isinin B>i=ara 37lm7si

*9 %azi Almanyasna 'ar4 lB T7<Bil7r +9 Almanyann A8us>uryay lhaB T747::s $9 Almanyann 27rsay 'ay>larn=an 'ur>ulmas !. >alyann Fa:74is>an 4Aali A9 >alya 87 Fa:74is>an *9 >alyann Fa:74is>ana Sal=rmas 87 D78l7>l7r +9 >alyann Fa:74is>an lhaB $9 Almanyann )7n *IlA7sin7 AsB7rini SoBmas D9 *7rlin")oma .ih87ri &9 An>i"'omin>7rn PaB> #. s<anya @ Sa8a4 A9 s<anyann Durumu *9 @ Sa8a4n Pa>lamas +9 .illiy7>@il7rin 0af7ri 87 Sa8a4n Sonu G. Ja<onyann $in7 Sal=rmas A9 $in=7Bi 37li4m7l7r *9 Ja<onyann Asya=aBi Faaliy7>l7ri +9 Ja<onyann $in7 Sal=rmas 87 D78l7>l7r 6. Almanyann A8us>uryay lhaB CAncchluss9 5. $7Boslo8aByann Par@alanmas . Sa8a4 Yl? 1 ; A9 $7Boslo8aByann Sonu *9 Almanyann .7m7li Almas +9 Almanya")omanya Ticar7> Anla4mas $9 *a>llarn T7<Bisi? Polonyaya 3aran>i D9 >alyann Arna8u>luu 4Aali &9 *a>llarn T7<Bisi"$7liB PaB> F9 *a>llarn *ar4 +7<h7si $a:alar 39 )us"Alman Sal=rmazlB PaB> E9 Sa8a4n $Bmas S&'0%+ *,(-. T-)'Y&%% D1H PD(T'AS1 1 1 "1 ; 1. .illi .ca=7l7=7 D4 .nas7:7>l7r A9 So8y7> )usya l7 .nas7:7>l7r *9 *a>llarla .nas7:7>l7r 2. 37@ici *ar4 D78rin=7 TrBiy7K 1 2;"1 ;0 A9 (ozann *raB> .7s7l7l7r 87 $Izm *9 TrB"Yunan N7>a:liO Anla4mazl +9 TrBiy7 87 Fa4is> >alya $9 TrB"So8y7> .nas7:7>l7ri D9 Doulu D78l7>l7rl7 .nas7:7>l7r ;. *uhranlar D78rin=7 TrBiy7 1 ;1"1 ; A9 .ill7>l7raras 4:irlii 87 TrBiy7 *9 *alBanlar=a 4:irlii? *alBan An>an> +9 >alya"Fa:74 Sa8a4 87 TrBiy7 $9 .on>r7uQ *oazlar SIzl74m7si D9 Saa=a:a> PaB>

&9 SancaB CFa>ay9 Anla4mazl F9 TrBiy7 87 Almanya 39 1 ; Yln=a TrBiy7 DD'/0/%+/ *,(-. '%+ D-%YA SA2AH1 1. A8ru<a=a Alman -s>nl A9 Polonyann Payla4lmas *9 So8y7>l7rin *al>a Y7rl74m7si +9 Almanyann DanimarBa 87 %or87@i 4Aali $9 Fransann $IBm7si D9 nAil>7r7 .uhar7:7si &9 'uz7y AfriBa +7<h7si F9 >alyann Yunanis>ana Sal=rmas 39 *alBanlar .ca=7l7si 87 )us"Alman Sa8a4 2. Sa8a4 Durumun=a D7nA7 A9 nAiliz"So8y7> >>ifaB *9 *irl74iB Am7riBann Sa8a4a 'a>lmas +9 *irl74mi4 .ill7>l7r $9 +7<h7 Durumlar 1 !2"1 !; D9 >alyann $IBm7si ;. .>>7fiBl7rin 0af7ri 1 !!"1 !# A9 +asa:lanca 'onf7rans *9 2a4inA>on 'onf7rans +9 Ru7:7c 'onf7rans $9 .osBo8a 'onf7rans D9 'ahir7 'onf7rans &9 Tahran 'onf7rans F9 Binci +7<h7nin A@lmas 39 )uslarn *alBanlar 87 Dr>a A8ru<aya 3irm7si E9 .osBo8a 'onf7rans F9 Yal>a 'onf7rans 19 Almanyann T7slim Dlmas 9 /zaB Dou +7<h7si J9 Po>s=am 'onf7rans '9 Ja<onyann T7slim Dlmas? Sa8a4n Sonu !. Binci Dnya Sa8a4n=a TrBiy7 A9 Fransann Y7nilm7si 87 TrBiy7 *9 >alyann Yunanis>ana Sal=rmas 87 TrBiy7 +9 *alBanlar=a Alman Faaliy7>i 87 TrBiy7 $9 TrB"So8y7> .nas7:7>l7rinin Dz7lm7si D9 TrBiy7 -z7rin=7 Alman *asBs &9 TrBiy7 -z7rin=7 Y7ni Alman *asBs F9 TrBiy7 -z7rin=7 .>>7fiBl7rin *asBs 39 Yal>a 'onf7rans E9 Pos>=am 'onf7rans D%/%+/ *,(-.

SDE/' SA2AH D,%&.K 1 !#"1 G0 1. DIn7mi H7Bill7n=ir7n FaB>Irl7r 2. )us &m<7ryalizminin +anlanmas"A8ru<a=a So8y7> -s>nl A9 So8y7>l7rin rana Y7rl74m7 $a:alar *9 TrBiy7 -z7rin=7 So8y7> T7h=i=i +9 Yunanis>an @ Sa8a4 $9 A8ru<a=a Sosyalis> *loBun 'urulu4u a9 So8y7> 4Aali :9 'oalisyon 'a:in7l7ri c9 'omnis> Par>il7rinin FBm7>l7r7 FaBim Dlmas @9 .uhal7f7> Par>il7rinin Tasfiy7si =9 &BonomiB 87 Sosyal Dz7nin So8y7> .o=7lin7 3Ir7 'urulmas D9 Fin"So8y7> >>ifaB &9 'ominformun 'urulu4u F9 $in=7 'omnizm ;. *a>llarn A8ru<a=a D7nA7yi 'urmas A9 Triman DoB>rini *9 .arshal Plan +9 *a> A8ru<a *irlii $9 *7rlin *uhran D9 %ATDnun 'urulu4u &9 YuAosla8yann 'ominform=an $Barlmas F9 *74 *ar4 Anla4mas !. /zaB Dou $a>4malar 1 #0"1 #! A9 'or7 Sa8a4 *9 Am7riBann /zaB Dou=a Y7ni T7=:irl7ri +9 Fin=i@ini Sa8a4 $9 S&ATDnun 'urulu4u #. Sosyalis> *loB>a Sarsn>lar A9 So8y7> )usya=a B>i=ar .ca=7l7si *9 $7Boslo8aBya=a Pils7n AyaBlanmas +9 Dou *7rlin AyaBlanmas $9 20inci 'onAr7 D9 Polonya=a Poznan AyaBlanmas &9 .acar .illi AyaBlanmas F9 )omanya 37li4m7l7ri G. Dr>a Dou $a>4malar 1 ##"1 # A9 srailin 'urulu4u 87 Ara< srail Sa8a4 1 !5"1 ! *9 nAiliz"ran P7>rol Anla4mazl 1 #1"1 #! +9 *a=a> PaB> 87 Dour=uu %7>ic7l7r $9 S87y4 *uhran D9 &is7nhoS7r DoB>rini &9 -r=n Fa=is7l7ri F9 1 #6 Suriy7 *uhran 39 1 #5 (:nan *uhran E9 1raB>a .onan4inin YBlmas

F9 Sonu@ 6. Sa8a4>an Sonra TrBiy7 1 !#"1 G0 A9 TrBiy7nin %ATDya 'a>lmas *9 *alBan >>ifaB +9 *a=a> PaB> $9 ':rs .7s7l7si D%*)%+ *,(-. *(D'(A)DA YAP1 D&EH'(E 1. Ara DIn7m 2. Dou *loBu 37li4m7l7ri A9 .osBo8a 'omnis> Par>il7r 'onf7rans *9 .osBo8a"P7Bin $a>4mas +9 )omanyann *amszlB Poli>iBas $9 So8y7> )usyann $7Boslo8aByay 4Aali D9 $in=7 Prol7>7r 'l>r h>ilali 87 Sonras &9 $in"Am7riBan .nas7:7>l7rinin Dz7lm7si ;. *a> *loBu 37li4m7l7ri A9 1 #5 *7rlin *uhran *9 /"2 Fa=is7si +9 ':a Fz7l7ri *uhran $9 Fransann %ATD=an /zaBla4mas D9 %ATDnun 3n7y"Dou 'ana=n=a $a>lama &9 2i7>nam Sa8a4 87 *a> D%'%+ *,(-. Y/./HA.AYA CD&TA%T9 DDE)/ 1. Y7ni 37li4m7l7r A9 *an=unA>an *alan>szla *9 Silahszlanma $a:alar +9 SA(T"1 Anla4mas $9 %7>ic7siz 'alan Sal> 2 D9 A8ru<a=a 387nliB 87 4:irliiK 'ar4lBl 87 D7nA7li 'u887> n=irimi 87 F7lsinBi D7Blarasyonu D%-$-%+- *,(-. ASYA 3&(H.&(&) 1. . Dnya Sa8a4n=an Sonra Asya 2. PaBis>an 87 Fin=is>an ;. Fin=is>an 87 $in !. 2i7>nam Sa8a4 #. 2i7>nam Sa8a4n=an Sonra G. 2i7>namn 'am<uch7ay 4Aali 6. $inin 2i7>nama Sal=rs D%D,)D-%+- *,(-. D-%YA PD(T'AS1%DA D)TA DDE/ 1 G0"1 50 1. Y7m7n @ Sa8a4 2. 3n7y Y7m7n ;. 1 G6 Ara<"srail Sa8a4

!. -r=n @ Sa8a4 #. 1 6; Ara<"srail Sa8a4 G. 1 6; P7>rol 'rizi 6. (:nan @ Sa8a4 1 6#"1 6G 5. +am< Da8i= Anla4malar 87 srail".sr *ar4 1 65"1 6 . ran=a Hahn D78rilm7si? Y7ni )7Pim A9 S7:7<l7r *9 37li4m7l7r +9 AyrlB@ AyaBlanmalar D9 D4 .7s7l7l7r 10. So8y7> )usyann AfAanis>an 4Aali 11. 1raB"ran Sa8a4 A9 ran"lraB .nas7:7>l7ri *9 Sa8a4 +9 Sa8a4 'ar4sn=a D78l7>l7r D9 Sa8a4 Dur=urma $a:alar D%*&H%+ *,(-. T-)' D1H PD(T'AS1 1 G0"1 50 1. 37n7l 3Irnm 2. ':rs *uhranlar A9 1 G;"1 G! ':rs *uhran *9 1 G6 ':rs *uhran +9 1 6! ':rs *uhran 87 ':rs Far7Ba> a9 So8y7>l7rin T7<Bisi :9 Am7riBann T7<Bil7ri c9 ':rs .7s7l7sinin 37li4m7l7ri ;. TrB"Am7riBan .nas7:7>l7ri !. TrB"So8y7> .nas7:7>l7ri #. TrB"Yunan .nas7:7>l7ri A9 '>a Sahanl .7s7l7si *9 &A7=7 Fa8a 'on>rol Sahas +9 'arasular .7s7l7si $9 Yunanis>ann %ATDya DInm7si G. TrBiy7 87 Dr>a Dou D%A(T1%+1 *,(-. Y&% YAP1(A%.AYA DDE)/ 1. Y7ni Ya<lanmann FaB>Irl7ri 2. Dr>a Dou 37li4m7l7riK 1 50"1 # A9 Ara<"srail Sorunu 87 *ar4lar *9 Suriy7nin (:nan N&yal7>iO +9 1raB"ran Sa8a4 87 Sonu@lar a9 Sa8a4n 37li4m7l7ri :9 1raB"ran Sa8a4 87 D78l7>l7r aa9 Ara< D78l7>l7ri ::9 TrBiy7 cc9 A8ru<a To<luluu

==9 So8y7>l7r *irlii 779 Am7riBa D9 'Irf7z Sa8a4K 1 0"1 1 a9 1raB"ran Sa8a4nn &>Bil7ri :9 1raB"'u87y> Anla4mazl c9 'rizin 37li4m7l7ri aa9 2i7>nam S7n=romu ::9 *irl74mi4 .ill7>l7r D7s>7i cc9 *ar4 87 AraclB T747::sl7ri ==9 Am7riBann AsB7ri FazrlBlar 779 So8y7> )usya 'onusu =9 'Irf7z Sa8a4 79 'Irf7z Sa8a4 87 TrBiy7 ;. Asya 37li4m7l7ri A9 So8y7>l7rin AfAanis>an F7zim7>i a9 AfAan Dir7ni4 ,rA>l7ri :9 AfAanis>ann 4Aali 87 D78l7>l7r c9 *...in *ar4 $a:alar *9 $in=7 Y7ni Ya<lanma a9 D7nA Hao<inAin YBs7li4i :9 )7formlar c9 Ti7nanm7=7Bi 'rmz 14B =9 Ti7nanm7n7 T7<Bil7r !. So8y7>l7r *irliinin Dalmas? Y7ni Dnya A9 S>alin=7n 3or:a@o8a *9 3lasnos> 87 P7r7s>royBa +9 So8y7>"Am7riBan Silahlanma Yar4 D9 /y=uluB>an *amszla? A8ru<a=a 1 5 h>ilall7ri a9 $7Bosla8aBya :9 .acaris>an c9 Polonya =9 Dou Almanya 79 *ulAaris>an f9 )omanya A9 YuAosla8ya=a @ Sa8a4 h9 *al>B -lB7l7ri 9 .ol=o8a i9 /Brayna P9 *7yaz )usya C*7larus9 B9 'afBaslar aa9 3rcis>an ::9 'afBas -@A7ni l9 Dr>a Asya TrB +umhuriy7>i aa9 'azaBis>an ::9 TrBm7nis>an

cc9 'rAzis>an ==9 ,z:7Bis>an 779 TaciBis>an m9 )usya F7=7rasyonu n9 So8y7>l7r *irliinin Dalmas? 3or:a@o8=an Y7l>sin7 #. TrB D4 Poli>iBasK 1 50"1 0 A9 TrB"Yunan .nas7:7>l7ri *9 ':rs Sorunu +9 *a> TraBya Sorunu D9 TrB"Am7riBan .nas7:7>l7ri a9 Am7riBan Yar=m 'onusu :9 &rm7ni Sorunu c9 S&A Tar>4mas &9 *ulAaris>an 87 Soy=a4larmz F9 TrBiy7 87 A8ru<a To<luluu ?????????????????

*)%+ *,(-. 1 /%+/ Y-0Y1( A2)/PAS1 1

3)H

Gnmz dnyasndaki milletleraras mnasebetlerin yapsn, ve niteliini oluturan gelimelerin balangc, 1914-1 arasnda ceryan etmi olan 1!inci "nya #ava ve onun sonu$larna kadar gitmektedir% &akat 1!inci "nya #ava da durup dururken patlak vermi olan bir milletleraras bu'ran deildir% (u sava, 1) 9-1 1* arasnda +vrupa!y alt-st etmi olan ve bundan da da'a m'im olarak insann siyasal yaaynda tesirlerini gnmze kadar srdren $eitli siyasal ,ikir akmlarn ortaya $karm bulunan &ransz -'tilalinden sonra kendisini g.steren gelimelerin bir sonucu olmutur% /ani, 1!inci "nya #avann k.kleri, 1 1*-1914 arasnn siyasal ve diplomatik gelimelerinde yatmaktadr% (u sebeple, 19!uncu yzyln panoramasn $izmeden, 1!inci "nya #avan ve onun sonu$larn anlamaya imkan yoktur%

(u ksmda, bu panoramay $izmeye ve 19!uncu yzyln temel siyasal ve diplomatik unsurlarn vermeye $alacaz%

1 1*-1914 devresini ele aldmzda, bu devrenin, nitelikleri itibariyle birbirinden ,arkl iki ksma ayrldn g.rrz% (irincisi, 1 1*-)1 devresi, ikincisi de 1 )1-1914 devresidir% (irinci ksm, dorudan doruya &ransz -'tilalinin ortaya $kard ,ikir akmlarnn gelime ve tesirlerini i$ine almakta, buna karlk, ikinci ksm da, bu ,ikir akmlarndan 0asyonalizm veya 1illiyet$ilik dediimiz, milli birlik 'areketlerinin ger$eklemesi sonucu, +vrupa!nn kuvvet yapsnda meydana gelen byk deimenin dourduu yeni kuvvet mnasebetlerini veya yeni yapdaki milletleraras mnasebetleri i'tiva etmektedir%

2abiatyla bu s.ylediklerimiz sadece +vrupa gelimeleriyle ilgili bulunmaktadr% 3albuki, bil'assa 19!uncu yzyln sonlarna doru milletleraras mnasebetlere +,rika ve 4zakdou gibi yeni alanlarla, (irleik +merika ve 5aponya gibi iki tane +vrupa d kuvvet de da'il olmutur% 1illetleraras mnasebetlerin bu yeni alan ve unsurlarn da g.zden ge$irmemek, 19!uncu yzyln genel tablosunu eksik $izmek olur% (u sebeple, +vrupa!nn, yukarda belirttiimiz iki ksmdaki gelimelerini ana $izgilerle ele aldktan sonra, bu yeni alan ve unsurlara da ksaca deinmee $alacaz%

2abii bu arada 6smanl -mparatorluunun 19!uncu yzyl i$indeki durumunu ve gelimelerini de g.zden ge$ireceiz%

1 1* 8 1 )1 devresi

(u devrede +vrupa gelimelerine 'akim olan ,akt.rler, &ransz i'tilalinin dourduu ,ikir akmlardr ki, bunlar da 9iberalizm, 0asyonalizm ve #osyalizm!dir% (u akmlar nereden $kmtr, nitelikleri nedir ve tesirleri ve g$leri ne olmutur: ;imdi sras ile bunlar ele alalm%

+< 9iberalizm

(ilindii gibi, 6rta =alarda >.nesans 'areketi sanat alannda ve >e,ormasyon 'areketi de din alannda insan dncesine bir serbesti, bir $eit 'rriyet getirme amacn gtmtr% >.nesans ile birlikte sanatkar tabiata da'a geni bir serbestlik ve 'rriyet i$inde bakmaya, il'amlarn da'a geni snrlar i$inde ilemeye balamtr% >e,ormasyon 'areketi ise, o zamana kadar egemen din olarak katolikliin sert kat ve 'og.rsz din kalbn krarak, 2anr ile insan arasndaki mnasebetlere bir 'rriyet getirmek amacn gtmtr% (unun sonucu olarak? @rotestanlk denen yeni bir din ekli ve onun da $eitli mez'epleri ortaya $kmtr% @rotestanlk ve onun $eitli mez'epleri, 2anr--nsan mnasebetlerine, katoliklikten $ok ,arkl yeni yeni ekiller getirmitir%

&akat u var ki, ne sanat alanndaki 'rriyet geliimi ve ne de din alanndaki 'rriyet geliimi, insann toplum i$indeki siyasal yaayna 'er'angi bir serbestlik veya 'rriyet getirmekten $ok uzak kalmtr% #anat ve din alannda insan dncesine bir dereceye kadar 'rriyet gelmi, lakin 'rriyet insann toplum i$indeki siyasal durumunu deitirememitir% -nsanlar yine, kudretini ve yetkisini

2anrdan aldn iddia eden, kral, imparator, prens veya 'kmdar denen bir tek insann sert, mutlak ve snrsz otoritesine tabi olarak ve onun key,i idaresi altnda yaamaya devam etmilerdir% "a'a a$k bir deyile, toplum i$inde kiinin insan olarak 3i$bir deeri tannmamtr%

-te 1) 9 -'tilali iledir ki, toplumlarn bu siyasal dzeni yklmaya balamtr% ;imdi 'kmdarn snrsz otoritesine kar, kiinin varl ve bu varln, insan olmak 'aysiyeti dolaysiyle sa'ip bulunduu temel 'ak ve 'rriyetler, snrlayc bir unsur olarak $kyordu% #iyasal dzen, 'kmdarn otoritesi ile, kiinin insanca yaama ilkesi arasnda kurulan bir dengeye dayandrlmak isteniyordu% &ransz -'tilalcileri da'a i'tilal kaynamalarnn ilk aylarnda, 7 +ustos 1) 9 da, yaynladklar A-nsan ve Batanda 3aklar "emeciC ile bu dengeyi a$kca ilan ettiler% (u demecin esaslar .yle idiD -nsanlar 'aklar bakmndan 'r ve eit doarlar ve .yle kalrlar% (u 'aklar 'rriyet, mlkiyet, gvenlik ve zulme kar direnme 'aklardr% 3er trl egemenlik esas olarak millettedir% Eanun millet egemenliinin i,adesidir% 3er vatanda 'r bir ekilde konuabilir, yazabilir ve yaynda bulunabilir% Eamu dzenine dokunmadk$a, kimse dini ve siyasi inan$larndan dolay knanamaz%

G.rlyor ki bu deme$, insann insan olmak dolaysiyle, da'a doduu andan itibaren, bir takm temel 'ak ve 'rriyetlere sa'ip bulunduunu ortaya koyuyor ve 'kmdarn otoritesini de bu temel 'ak ve 'rriyetlerle snrlyordu% (u, +vrupa!da insanlarn ilk de,a g.rdkleri ve iittikleri bir eydi% F-nsan ve Batanda 3aklar "emeci!nin ortaya att bu 'rriyet ilkeleri, da'a .nce 4 2emmuz 1))G tari'li +merikan (amszlk "emeci!nde de ortaya atlmt% &akat, o

zamann ulam imkanlarnn yetersizlii ve iki kta, arasnda geni bir deniz par$asnn bulunmas dolaysyle, +merika!daki bu 'rriyet$i 'areket +vrupaya ,azla tesir edememi, ancak birka$ +vrupal aydnn dikkatini $ekmitir% 1ama,i', &ransz -'tilali liderlerinin +merikan (amszlk , "emecinden .rnek aldklar da bir ger$ektir%<

&ransz -'tilali ile ortaya $kan bu yeni siyasal dzen anlayna 9iberalizm veya 3rriyet$ilik 'areketi denmektedir% &akat kiinin bu temel 'ak ve 'rriyetlerinin gerek 'kmdar, gerek insanlar tara,ndan kabul edilmesi yeterli deildi% (u 'aklar ve 'rriyetler bir anayasada a$k$a belirtilmedik$e ve yine bu anayasada 'kmdarn otorite ve yetkilerinin ne ekilde ve nasl kullanlaca belirlenmedik$e, kiinin siyasal varl yeterli bir teminata sa'ip olamazd% 6nun i$indir ki, 9iberalizm 'areketinin en m'im unsuru anayasaclk olmutur% /ani, 9iberalizm anayasal bir 'rriyet dzeni kurma amacn gtmtr% (u anayasal dzende 'kmdar yine 'kmdar olarak kalmaktadr% 9akin yetkilerinin snr ve kullanlma ekli bir anayasa ile $izilecektir% 3emen ilave edelim ki, 19!uncu yzyln 9iberalizm 'areketleri i$inde Hum'uriyet$ilik eilimi $ok az g.rlmtr%

&ransa!da meydana gelen bu 'rriyet$ilik 'areketini +vrupa!nn dier mutlak 'kmdarlarnn 'emen kabul etmesi beklenemezdi% =nk &ransa!da kraln otoritesini ykan bu 'areket, kendilerine de bularsa, bunlar da otoritelerinden yoksun kalabilirler ve 'atta ta'tlarn kaybedebilirlerdi% (u sebeple, +vusturya, @rusya, >usya ve -ngiltere gibi byk devletIerle +vrupa!nn k$k krallklar da'a ilk gnden itibaren &ransz -'tilaline cep'e aldlar ve bu da -'tilal &ransa!s ile bu devletler arasnda, 1)97!de balayp, 1 1*!e kadar devam

edecek uzun savalarn patlamasna sebep oldu%

1)97-1 1* arasndaki &ransz -'tilali savalar, 0apolyon!un elinde, btn +vrupay &ransz 'egemonyas altna sokmak isteyen bir kuvvet emperyalizmi niteliini kazanmsa da, uras da bir ger$ektir ki, bu savalar 'rriyet kavramnn btn +vrupaya ve .zellikle kitlelere yaylmasn da kolaylatrmtr% 1 1*!in +vrupasnda, siyasal dzen konusundaki insan dncesi 7* yl .ncesinden artk $ok ,arklyd%

(ununla beraber, mutlak 'kmdarlar bu .nemli deiikliin ger$ek ma'iyetini anlamam g.rnyorlar% 1 1*!de 0apolyon &ransa!sn yenerek &ransa!y i'tilalden .nceki snrlar i$ine sokan +vrupann byk devletleri F-ngiltere, +vusturya, >usya ve @rusya< 'rriyet$ilik ,ikirlerini de yenilgiye urattklarn sanmlardr% 3atta k$k krallklar bile ayn dnceyi tayorlard% 1ama,i' 3rriyet$ilik F9iberalizm< akmnn te'like ve korkusunu da i$lerinde 'issetmi olmallar ki, 1 1* Biyana Eongresi ile +vrupann toprak ve snr dzenlemelerini kendi politik $karlarna g.re yaparlarken, ayn zamanda, bundan sonra patlak verebilecek 'er'angi bir 'rriyet$ilik 'areketini beraberce bastrmak 'ususunda da anlamlardr%

(u ibirliinin ra'atl i$inde +vrupann mutlakiyet$i 'kmdarlar 1 1*!den sonra toplumlarn yine eski dzen zerinden idare etmeye balamlardr% (u ise toplumlarn deien dncesi ile tam bir $elime 'aline gelmi ve bunun neticesi olarak, +vrupa, 1 1 -1 77, 1 JK ve 1 4 !de olmak zere, $ devre 'alinde bir dizi ayaklanma ve i'tilallere sa'ne olmutur%

(iraz aada da deineceimiz gibi, bu $ devreli ayaklanmalar sadece liberalist ma'iyette deil, ayn zamanda 0asyonalist ma'iyette de kendisini g.stermitir%

1 1 -77 devresinde 9iberalist ayaklanmalara +lmanya!da, -talya!da ve -spanya!da rastlamaktayz% (il'assa +lman niversiteleri 3rriyet$i ayaklanmalarn bir beii 'aline gelmitir% &akat byk devletlerin ibirlii bu ayaklanmalarn ksa bir srede bastrlmasn salamtr%

1 77!den sonra +vrupa ksa bir sre i$inde bir sknete girmise de, 1 JK!da bir $ok lkelerde yeniden patlamalar meydana gelmitir% &ransa!da basn 'rriyetinin kstlanmasndan patlak veren ve birka$ gn sre ile @aris!i kanl $arpmalara sa'ne yapan ayaklanma 'emen baka lkelere de s$ramtr% (el$ikallar bir yandan 3ollandallarn egemenliinden kendilerini kurtarrken, ayn zamanda, zamann en ileri 'rriyet$i anayasasn da kabul ediyorlard% 1 JK!un 'rriyet$i ayaklanmalar +lmanya ve -talya!nn k$k krallklarnn bir$ounda da g.rld% (ir $ok +lman devletlerinde 'rriyet$i anayasalar kabul edildi% -talyan devletlerindeki 'rriyet$i 'areketleri ise +vusturya sert bir ekilde bastrd% 0e olursa olsun, 9iberalizm 'areketi 1 JK -'tilallerinde .nemli bir adm atmtr%

1 4 -49!larda +vrupa yeniden bir dizi ayaklanmalar i$ine girdi% 0asyonalist 'areketin ar bast bu ayaklanmalarda, liberalizm artk .nemli bir za,er salamtr% 19!uncu yzyln ortalarnda anayasal reLimler artk normal bir siyasal dzen 'aline gelmektedir% &ransa!da i$i 'aklar ve toplant 'rriyeti meselesinden doan 1 4 ayaklanmas, Hum'uriyet reLiminin kurulmas ile sonu$lanm, lakin bu cum'uriyet

ancak d.rt yl kadar srerek, 1 *7 de imparatorlua d.nmtr% &akat ne var ki, 1 4 !de cum'urbakan se$ilen 9ouis 0apoleon F0apoleon (onaparte!n yeeni<, 1 *7!de imparatorluk reLimini ancak bir 'alk oylamas ve 'alkn tasvibi ile kurabilmitir% +vusturya!da ise, 1 4 i'tilali, 1 1*!den beri mutlakiyet$iliin bayraktarln ve liberalizm dmanlnn .ncln yapan (abakan 1etternic'!in lkesinden ka$mas ile neticelenmitir% 1utlakiyet$i @rusya ise, 1 *K!de bir anayasa kabul etmek zorunda kalmtr% Eeza 3ollanda, -svi$re ve "animarka!da da gayet liberal anayasalar kabul edilmitir%

3asl, 19!uncu yzyln ortalarnda artk 'rriyet$ilik ve anayasal reLim, +vrupa lkelerinin ciddi bir meselesi olmaktan $kmtr%

(< 0asyonalizm

0asyonalizm veya milliyet$ilik akmnn esas milli bamszlktr% (aka devletlerin 'egemonyas altnda yaayan milletlerin milli bamszlklarn kazanmalar ve kendi bamsz devletlerini kurmalar 'areketidir%

(u 'areket de kaynan &ransz -'tilalinden almaktadr% (ir bakma kii 'rriyeti kavramnn milletlere de tatbikidir% 0asl bir insan, insan olmas dolaysiyle bir takm temel 'ak ve 'rriyetlere sa'ip bulunuyorsa, bir millet!de, bir btn olarak, 'rriyetine yani bamszlna sa'ip olma 'akkna sa'iptir%

Mte yandan, milliyet$ilik 'areketinin ortaya $kmasnda, -'tilal &ransa!s messir bir rol oynamtr% (il'assa -'tilal &ransa!snn

kaderine 1)9)!den itibaren 'akim olan 0apolyon (onapart, +vrupa!nn byk devletleri ile savarken ve bu devletlerin topraklarna girerken, bu topraklardaki milletleri bal olduklar devletlere kar ayaklandrm ve &ransa!nn bu milletlere 'rriyet getirdiini s.ylemitir% (u kkrtmalarn bu milletler zerinde tesirsiz kaldn s.ylemeye imkan yoktur%

&akat 1 1* Biyana Eongresinde, byk devletler +vrupa 'aritasn kendi $karlarna g.re dzenlerken, nasyonalizm bakmndan, liberalizm konusunda yaptklar ayn 'atay ilemilerdir% 1illetler ya par$alanm ve bu par$alar baka devletlerin snrlar i$ine sokulmu veya $izilen snrlar i$inde $eitli milletler bulunmutur% 1esela, @olonya topraklar bir kere da'a +vusturya, >usya ve @rusya arasnda paylalm ve @olonyallarn byk bir ksm >usya!nn 'egemonyas altna girmitir% 3albuki 0apolyon 1 K) ylnda, @rusya ile >usya arasnda bir tampon olmak zere, Barova (yk "kal ad ile bamsz bir @olonya devleti kurmutu% @olonyallar bamszln tadn almlard% 1 1* Biyana Eongresinde ise, bu bamsz @olonya bir kere da'a ortadan kaldrlarak topraklar $ devlet arasnda b.llmtr% Mte yandan, +vusturya -mparatorluunun snrlar i$inde, bata 1acarlar olmak zere, @olonyallar, =ekler, 3rvatlar ve >omenler gibi bir$ok millet bulunmaktayd% 3atta 6smanl -mparatorluunun +vrupa topraklar i$in de ayn ey s.ylenebilir% (u topraklar i$inde pek $ok yabanc milletler yaamaktayd% 0asyonalizm 'areketi bunlara da tesir etmekten geri kalmam, 1 79!da /unanistan, 1 ) !de #rbistan, Earada ve >omanya, 19K !de (ulgaristan ve 191J ylnda da +rnavutluk, birer bamsz devlet olarak 6smanl -mparatorluundan kopmutur%

(u sebepten .tr 1 JK-1 4 i'tilallerinde milli bamszlk teebbslerine de rastlamaktayz% 1esela, 1 JK ylnda >usya snrlar i$inde yaayan @olonyallar bamszlklarn almak i$in ayaklanmlar ve tam bir yl sre ile >us ordularna kar savamlardr% &akat kanl bir yenilgiye uramlardr% 1 4 -49 da ise 1acarlar bamszlklarn almak i$in +vusturya!ya kar savamlardr% +vusturya 1acarlarla baa $kamaynca >usya!dan yardm istemi ve 1acaristan!a giren 1*K%KKK kiilik bir >us ordusu 1 49 yaznda 1acar milli bamszlk 'areketini $ok kanl bir ekilde bastrmtr% 1 1*!den sonra milliyet$ilik akmnn en .nemli meselesi +lman ve -talyan milli birlikleri olmutur% (u mesele de kaynan, 1 1* Biyana Eongresi kararlarndan almaktayd ve burada da ba rol +vusturya oynuyordu% +vusturya snrlar i$inde $eitli milletler bulunduu i$in, &ransz -'tilalinin milliyet$ilik konusundaki tesirlerini g.z.nnde tutan bu devlet, milliyet$i akmlara kar da kuvvetle cep'e almtr% =nk, +vusturya snrlar i$indeki milletler bamszlklarn alacak olurlarsa, +vusturya -mparatorluunun dalmas iten bile deildi% +vusturya bu noktay $ok iyi g.rmtr% 0itekim 1914-1 (irinci "nya #avann sonunda +vusturya yenilip de btn bu milletler bamszlklarn alnca, geriye bugnk k$ck +vusturya devleti kalmtr% +yn ey 6smanl -mparatorluu i$in de olmutur% (irinci "nya #avann 'emen .ncesinde -mparatorluk snrlarnn 1eri$ ne'rine kadar gerilemesinde, (alkan lkelerinin bamszlklarn kazanmalar ba rol oynamtr%

+lman ve -talyan milli birliklerinin kurulmas i'timali ise, +vusturya i$in en ,azla korkutucu olmutur% (u iki milli birliin kurulmas ve birer devlet olarak ortaya $kmasnn +vusturya snrlar

i$indeki $eitli milletlere yapaca tesir bir yana, +vusturya!nn, biri batsnda, dieri de gneyindeki iki g$l devletin kurulmas, bu devletin +vrupa!daki durumunu zay,latrd% +vusturya b.yle bir i'timalin ger$eklemesini .nlemek i$in, 1 1* Biyana Eongresi kararlaryla, 'em +lmanya!y ve 'emde -talya!y dank tutmaya muva,,ak olmutu% Eutsal Germen -mparatorluunun JGK devleti, Biyana Eongresinde ancak JG!ya indirildi% /ani +lmanya!da JG ayr devlet bulunuyordu% -talya!da da ayn durum vard% -talya denen topraklar zerinde bir $ok krallk bulunduu gibi, +vusturya, baz -talyan krallklarnn bana +vusturya -mparator ailesinden prensleri getirdi% (u suretle baz -talyan Erallklar vastasyla -talya zerinde dorudan doruya kontrol tesis etmi olmaktayd%% +vusturya, +lmanya i$in de ayn eyi yapt% +lmanya!daki JG devlet Germen Eon,ederasyonunu tekil ediyordu ve bu kon,ederasyonun bana da +vusturya @rensleri getirilmiti% /ani, +vusturya, +lman devletleri zerinde de dorudan doruya kontrola sa'ip bulunuyordu%

&akat 'er iki lkede de +vusturyann .nemli bir problemi vard% +lmanya!da @rusya ve -talya!da @iyemonte devletleri, biri +lman, dieri de -talyan milli birliinin kurulmasn istiyorlard% 6nun i$indir ki, +vusturya 1 1* den itibaren 'er iki devletle de sinsi bir mcadelenin i$ine girmek zorunda kald%

1 4 1artnda Biyana sokaklarnda 'alkn 'rriyet i$in de 1acarlarn da bamszlk i$in ayaklanmalar +vusturya!y g$ duruma sokunca +lmanya!daki milliyet$iler +lman milli birliini kurmak i$in 'arekete ge$tiler ve @rusya!y da lider olarak se$tiler% 3atta bir +lman -mparatorluu +nayasas yaplarak @rusya Eral +lman -mparatoru ilan edilmek istendi% 9akin +vusturya!nn @rusya!ya y.nelttii

te'dit o kadar iddetli oldu ki, @rusya gerilemek zorunda kald% 6 gnn artlar i$inde @rusya +vusturya ile bir sava g.ze alamad% @rusya geri $ekilince +lman milli birlii i$in yaplan bu teebbs de neticesiz kald%

-talya!da ise, @iyemonte 'arekete ge$ti% &akat @iyemonte!nin teebbs de sonu$suz kald% @iyemonte 1 4 ve 1 49 yllarnda iki de,a +vusturya ile savaa giriti, ,akat 'er ikisinde de yenildi% (u yenilgiler dier -talyan devletlerinin de cesaretini krd% &akat bu iki teebbs @iyemonte!ye bir eyi .retmiti? -talyan milli birlii ancak +vusturyann sava meydannda yenilmesiyle ger$ekletirilebilir ve b.yle bir sava da k$k @iyemonte tek bana yapamazd% +vusturya!y yenmek i$in @iyemontenin bir byk +vrupa devletini yanna almas gereklidir% Ger$ekten, 1 *4-*G Erm savana &ransa ve -ngiltere!nin yannda katlarak bu iki byk devletin sempatisini kazanan @iyemonte, milliyet$i 'areketleri destekleyen J!nc 0apolyon F1 4 se$imlerinde cum'urbakan se$ilen 9ouis 0apolyon, 1 *7!de -mparator olunca J!nc 0apolyon adn almtr%< &ransa!s ile 1 * ylnda bir itti,ak yapmaya muva,,ak oldu% &ransa!y itti,akna alan @iyemonte 1 *9 ylnda +vusturya!ya sava a$t ve +vusturya!y, &ransa ile birlikte, iki de,a sava meydannda yenilgiye uratt% @iyemonte!nin bu za,eri zerine, dier -talyan devletleri @iyemonte!ye katlarak -talyan 1illi birliini kurdular% 1 G1 ;ubatnda 2orino!da ilk -talyan parlamentosu a$ld ve -talya Erall ilan edildi%

-talyan milli birliinin kuruluunu +lman birliinin kuruluu takip etmitir% (u birliin kuruluu da @rusya!nn ve onun babakan (ismarck!n eseri olmutur% +lman birlii $ sa,'ada ger$eklemi olup,

bunlarn 'erbiri bir savatr% 1 G4 @rusya-"animarka sava ile @rusya, "animarka!nn elindeki baz +lman topraklarn geri alp Germen Eon,ederasyonuna katmtr% 1 GG @rusya-+vusturya sava ise, +vusya!nn @rusya karsnda yenilgisi zerine, bu devleti Germen Eon,ederasyonunun dnda brakmak suretiyle, +lmanya zerindeki +vusturya kontroln sona erdirmitir% &akat buna ramen (ismarck i$in +lman milli birliini kurmak 'emen mmkn olamad% =nk, &ransa!nn n,uzu altnda bulunan Eatolik Gney +lman "evletleri birlie yanamadklar gibi, imdi kuzeyinde kuvvetli bir +lmanya!nn ortaya $kmasndan endie etmeye balayan &ransa!nn @rusya!ya kar durumu sertlemitir% +lman birlii yolundaki &ransa engelini bertara, etmek, (ismarck i$in, ancak, &ransa!y 1 )K-)1 savanda ar bir yenilgiye uratmakla mmkn oldu% (ismarck!n dedii gibi, +lman milletinin milli btnl ancak Akan ve demirleC ger$ekletirilebilmitir%

-talya ve +lmanya!nn bamsz devletler olarak +vrupa!daki milletleraras mnasebetlere girmesiyle, 0asyonalizm akm $ok byk bir adm atm olmaktayd% &akat milliyetler meselesi de tamamen $.zlm deildi% 1illiyetler meselesinin milletleraras mnasebetleri bulandrmas, -!inci "nya #avandan sonra bile devam edecektir% /alnz u varki, bil'assa +lman milli birliinin kuruluu ve +lman -mparatorluunun +vrupa!daki kuvvet mnasebetleri i$inde 1 )1!den itibaren birdenbire sivrilmesi, kt!ada milletleraras mnasebetlere yepyeni bir yap ve gelime seyri vermi ve bundan sonra da +lmanya etra,nda ekillenmeye balayan diplomatik gelimeler, ,ikir akmlarnn etkisini geri plana itmeye balamtr% 1 )1!in +vrupa!s 1 1*!in +vrupa!sndan artk $ok ,arkldr%

H< #osyalizm

#osyalizm akm da dierleri gibi kaynan &ransz -'tilalinden almaktadr% 1) 9 -nsan ve Batanda 3aklar "emeci!nin ortaya atm olduu kanun .nnde btn vatandalarn eitlii, yani siyasal eitlik ilkesinin, bil'assa 1 1*!lerden itibaren, yazarlar tara,ndan ekonomik eitlie de d.ntrlmesi #osyalizm akmnn domasna yol a$mtr% (u yazarlar siyasal eitliin, toplumdaki kiiler arasndaki eitliin ger$ekletirilmesi i$in yeterli olmayacan, tam eitlik i$in kiiler arasnda ekonomik eitliin de bulunmas gerektiini ileri srmlerdir% 2abiatyla, bir istek, bir ideal olarak ,ikrin ortaya atlmas yeterli deildi% (ir toplumda ekonomik eitliin ger$ekletirilmesi i$in nasl bir dzen ve sistemin tatbik edilmesi gerektii de g.sterilmeliydi% -te bu g$ meseleye cevap bulma $abas, bir $ok dnr ve yazarlar $ok $eitli sosyalist ,ikirler ileri srmeye y.neltmitir% 3erkes kendisine g.re bir sosyalist dzen tasarlamtr% (u ,ikir $eitlilii ise, sosyalizmi belirli bir sistem 'alindeki bir ,ikir btnlnden yoksun brakmtr% (undan dolaydr ki, sosyalizm btn 19!uncu yzyl boyunca ,ikir plannda kalm ve bir ,ikri tartmadan .teye gidememitir% 9iberalizm ve 0asyonalizmde g.rdmz ,iili 'areketlere ve kitle ayaklanmalarna, 19!uncu yzylda sosyalizmde 'emen 'emen 'i$ rastlanmaz% (u da sosyalizmi ,iili g$ten yoksun brakmtr% +ncak >usyada 191)!de meydana gelen (olevik -'tilali ile sosyalizm milletleraras mnasebetlere yeni bir unsur olarak girmeye balayacaktr%

Earl 1arN ile birlikte sosyalist dncede .nemli bir deiiklik meydana gelmi ve 1arN!n sosyalist akmn gelimelerindeki tesiri

de, da'a .nceki sosyalist yazarlara nisbetle $ok da'a derin olmutur% 1arN, kendi sosyalist sistemini i$i sn, esasna dayandrd ve bu sistemi evrensel veya enternasyonal a$dan ele ald i$in, btn dnya i$ilerinin .rgtlenmesi konusuna $ok .nem vermitir% (u $abalarn sonucunda, -!inci ve --!inci Onternasyonaller dediimiz sosyalist enternasyonaller ortaya $kmtr% (u enternasyonaller ne i$i sn,n ve ne de sosyalist dnceyi .rgtlendiremedii gibi, kendi i$inde $kan ,ikir ayrlklar ve $atmalar ile, sosyalizm akmnn ,ikir plannda tam bir par$alanmasna da sebep olmutur% ;imdi bu gelimeleri ksaca ele alalm%

Earl 1arN "as Eapital!in birinci cildini 1 *G!da yaynlamtr% (ununla beraber, Earl 1arN ve yakn arkada &% Ongels 1 4 i'tilallerinde ,ikri bakmdan gayet akti, olmulardr ve 1 4 !de Ongels!le 1arN me'ur AEomnist 1ani,estosu!nuC yaynlamlardr% (unun yaynlanmasndan sonra Ongels ve 1arN i$ileri bir milletleraras teekklde birletirmeye $almlard% (u suretle milletleraras proleteryay organize etmek suretiyle komnist i'tilaline gitmeyi dnmler ve bu ama$la da 1arN ve Ongels!in $abasyla 1 G4!te ilk de,a olarak -ngiltere!de -!inci Onternasyonal adn verdiimiz bir 1illetleraras -$i &ederasyonu kurulmutur%

-!inci Onternasyonal uzun .mrl olamamtr% =nk 1arN ve bir >us olan 1ik'ail (akunine iddetli bir ,ikir mcadelesine girmilerdir% Earl 1arN kendi sistemini kurarken, +lman &euerbac' ve 3egel!den byk .l$de yararlanmtr% 3egel siyasi ,else,esi itibari ile bir otoriteye tara,tardr% 1arksist sistemin otoriteye dayanan ksm 1arN tara,ndan bil'assa 3egel!den alnmtr% &akat ekonomik dnce sisteminde &euerbac' 1arN! byk .l$ etkilemitir% "olaysiyle,

1arksist sistemde siyasi otorite 'akimdir% (una karlk 1ik'ail (akunine bir anaristtir ve bir anarist olarak da 'er trl otoritenin karsndadr% 6na g.re 'er .rgt insan 'rriyetine indirilmi bir darbedir% 6nun i$in devletin de iddetle aley'indedir% (ir siyasal .rgt olarak devlet insan 'rriyetini kstlamaktadr% (u yzden devlet ortadan kaldrlmaldr% (u sebepten -!inci Onternasyonal i$inde (akunine ve 1arN iddetli bir $atmaya girdiler% (akunine son derece zeki, dinamik ve ateli bir insand% 1arN, (akunine ile mcadelesinde -!inci Onternasyonalin par$alanacan g.rnce, 1 )7!de 9a'ey kongresinde (akunine!i Onternasyonalden att% &akat bu olay, denebilir ki, -!inci Onternasyonalin de sonunu getirmitir% =nk Earl 1arN -!inci Onternasyonali (akunine!in n,uzundan kurtarmak i$ni enternasyonalin merkezini +merika!da &iladel,iya!ya tad% -!inci Onternasyonal +merika!ya tanmakla +vrupa politikasyla ister istemez balarn kesmi oluyordu% (unun i$in de 1 )7 9a'ey kongresi -!inci Onternasyonalin sonu olarak kabul edilir% &akat 1 )G &iladel,iya kongresinde -!inci Onternasyonal kendi kendisini ,es' etti%

1ama,i' milletleraras proleterya 'areketinin tekilatlanmasnn arkas kesilmedi% 1 9!da --!inci Onternasyonal kuruldu% --!inci

Onternasyonal -!inci ye nisbetle da'a uzun .mrl olmu ve 1914!e kadar devam etmitir% /aInz, --!inci Onternasyonal birincinin 'atasn tekrar etmemek i$in da'a 'og.r ile 'areket etmi ve yalnz 1arksistleri deil lml sosyalistler de da'il sosyalizmin 'er eklini benimseyenleri sinesinde toplamtr% 9akin $eitli ekillerdeki sosyalist ,ikirlerin --!inci Onternasyonelde toplam olmas, bu Onternasyonal i$inde de g.r ayrlklarnn da'a iddetli bir ekilde ortaya $kmasna sebep olmutur% (u g.r ayrlklar i$inde, bugn gnmzde de sosyalist

lkeler tara,ndan birbirlerini it'am etmek i$in kullanlan >evizyonizm, --!inci Onternasyonalde bil'assa g.ze $arpmaktadr%

>evizyonizm akmnn .nderliini +lman sosyalistlerinden (ernstein yapmtr% (ernstein!e g.re 1arksizmi bir$ok olaylar bir $ok bakmdan yalanlamtr ve ger$ekten g.sterdii .rnekler 1arN!n ke'anetini yanl $karmt% 1arN!a g.reD Ondstriler gelitik$e ve 'er lkede endstri kurulular bydk$e i$i biraz da'a se,alete gidecektir% -$i kitleleri gittik$e $oalacak ve sermaye monopollerinin says gittik$e azalacaktr% (u suretle genileyen proleterya sermayedarlar devirip retim ara$larna toplumsal olarak sa'ip olacaklardr ki Earl 1arN buna AHatastrop'e ,inalC F0i'al &elaket< diyordu%

(ernstein 1arN!n bu dncesinin yanl olduunu ileri srd% Berdii .rnek ise uyduD 1arN!a g.re endstriler gelitik$e i$i kitlesi zay,layacaktr% &akat (ernstein!e g.re, 1 )J-9* arasnda ge$mi olan devrede, gda maddeleri ,iatlar P J*-4K kadar dmtr% +yn devrede i$i cretlerinde P * bir art meydana gelmitir% (.ylece i$i cretlerinin reel art P 4K!tr% "olaysiyle endstrinin gelimesiyle proleteryann ,akirleecei iddias doru deildir%

-kinci olarak, Earl 1arN endstri bymesinin monopole yol a$acan, sermayenin sayl ellerde toplanacan s.ylyordu% 3albuki bu srada endstrinin gelimesiyle ortaya $kan baka bir gelime Earl 1arN!n bu s.ylediklerinin doru olmadn ortaya koydu% (ernstein bu noktay da g.sterdi% (u yeni gelime u idiD 1 9K!larda endstri lkelerinde gayet 'zl bir endstri gelimesi ortaya $karken, sermayenin yapsnda da deiiklikler oldu% 3akikaten endstrinin klasik gelimesi srasnda yani "as Eapital yazld srada, sermaye

kiilerin elindedir% &akat 1 9K!lardan itibaren endstrinin gelimesi da'a geni sermayeleri gerektirdiinden, anonim irketler usul ortaya $kt% (u irketlerin birdenbire gelimesi ger$ekte sermaye sa'ipliini b.lmtr% /ani bu ekilde 1arN!n dedii gibi sermaye sa'iplii azalmyor, aksine $oalyordu%

(ernstein!in ileri srd $nc bir nokta da uyduD 1 4 Eomnist 1ani,esto!sunda 1arN ve Ongels!in ortaya att bir $ar vardD A"nya i$ileri birleinizC% 1arN!a g.re i$inin vatan yoktur, sn, vardr% (ernstein bunu da kabul etmedi% (ernstein!e g.re bir vatanda olarak i$inin de vatan vardr%

-te bu $ noktadan 'areketle (ernstein 1arksizmi yumuatmak istedi% Eapitalist bir dzende i$inin durumunun dzelebileceini ve sosyalizmin mevcut olabileceini s.yledi% /ani Earl 1arN gibi i'tilal metodu kullanmak art deildi% "emokratik metotlarla da sosyalizm ger$ekletirilebilirdi% -te (ernstein!in bu dnce sistemi 1arksistler tara,ndan >evizyonizm diye adlandrlmtr%

--!inci Onternasyonalin karlat dier bir mesele de &ransz sosyalistleridir% (ernstein +lman sosyalistlerinin sa kanadn temsil ediyordu% 6rtodoks olmayan 1arksist bir grup merkezdeydi% 2am anlamyla 1arksist olan +lman sosyalistlerinin sol kanadnn lideri Earl 9iebnec't!ti% &ransz sosyalistleri ise &ransz siyasi dncesinin tari' i$indeki geliimi dolaysiyle gayet ,erdiyet$i idi% (u bakmdan demokratik usullere yatknd% &ransz endividalizmi de --!inci Onternasyonalde 1arN ve Ongels!in karsnda yer alr% Ondividalizm Onternasyonelin tam zdd bir kavramd%

(unlar --!inci Onternasyonalin temel meseleleri olmutur% (unun dnda ayrntlar konusunda da pek $ok g.r ayrlklar ortaya $kmtr% +ma --!inci Onternasyonal buna ramen 1914 ylna kadar devam etmitir% --!inci Onternasyonal -!inci "nya #ava dolaysyla (ernstein!in dedii gibi .nemli bir mesele karsnda kald% "a'a sava $kmadan savatan .nceki yllarda siyasi 'ava gerginlemee balad zaman, 1arN genel bir savan $kacan ve bu savan kapitalistlerin bir sava olduunu, bu sebeple de i$ilerin ve proleteryann bu kapitalist savata 3i$bir $kar bulunmadn, bundan dolay sava $kt zaman i$ilerin askere gitmemelerini s.yledi% -!inci "nya #ava patlak verince btn memleketlerdeki i$iler askere alndklarnda tereddtsz dmanla savamak i$in cep'eye kotular% (ernstein!in iaret ettii gibi, i$iler Onternasyonalizmi birtara,a brakp 'ereyden .nce dmana kar vatanlarn savunmaya kotular% -te bu durum -kinci Onternasyonalin sonunu getirdi%

DDDDDDDDDDDDDDDDD J

1 )1-1914 "evresi

"a'a .nce de belirttiimiz gibi, 1 )1-1914 devresi, artk &ransz -'tilali tesirlerinin geride kald ve +vrupa!da diplomatik mnasebetlerin ve bu mnasebetler i$indeki mcadele ve $atmalarn younluk kazand sa,'adr% "evrenin bu niteliinde, -talyan ve +lman milli birliklerinin kurulmas, ,akat .zellikle ve birinci planda +lman -mparatorluunun bir kuvvet olarak sivrilmesi balca rol oynamtr% "iplomatik mnasebetlerin bu yeni yaps ve bu yap i$indeki

gelimeler, da'a sonra a$klayacamz s.mrgecilik mcadelelerinin de ilavesi ile, 1914 ylnda genel bir dnya savana varmtr%

6laylarn gelimesine baktmzda, 1 )1-1914 devresi tabii olarak $ ksma b.lnmektedir% ;imdi bu $ ksm teker teker ele alalmD

+< +vrupa!da +lman stnlD 1 )1-1 9K

+lman -mparatorluunun kurulmasndan sonra, bil'assa -mparotorluk (abakan (ismarck!n izlemi olduu diplomasi, +lmanya!ya, (ismarck!n bakanlktan ayrld yl olan 1 9K ylna kadar, kesin bir diplomatik stnlk kazandrm ve bunun neticesi olarak da, +lmanya!nn etra,nda Q$l -tti,ak dediimiz bir kuvvetler bloku ortaya $kmtr%

(ismarck, 1 )K-1 )1 savanda &ransa!y ar bir yenilgiye uratp 1 6cak 1 )1!de +lman -mparatorluunun kuruluu ilan edildikten sonra, i$erde ve darda olmak zere iki .nemli problemle kar karya kald%

(irinci mesele, ger$ekletirilmi olan +lman milli birliinin salam temellere oturtulmas idi% +lman birlii, -talyan birliinin aksine, dier +lman devletlerinin @rusya!ya kendiliinden katlmas ile ger$eklemi deildi% @rusya!nn, srasiyle, "animarka, +vusturya ve &ransa karsnda kazand askeri baarlar +lman devletlerini birlie katlmak zorunda brakmt% (il'assa, katolik gney devletleri i$in bu $ok da'a doru idi% /ani, gney devletleri birlie, &ransa!nn desteinden yoksun kaldklar i$in, adeta istemiye istemiye katlmlard% ;u 'alde +lman birlii $ok salam temellere oturmuyordu% (irliin temellerinin salamlamas i$in ancak zamanla g$lenecek bir

kaynamaya i'tiya$ vard% (.yle olunca, (ismarck i$in darda ciddi mesele $kmamal veya $karmamal ve dtaki bu bar devresinden yararlanarak, birliin i$ yapsn kuvvetlendirmeliydi% "emek ki, d mnasebetlerde barn egemen olmas, birliin g$lenmesi i$in zorunlu idi%

-kinci mesele de &ransa meselesi olmutur% (ismarck, &ransa!nn +lmanya karsndaki ar yenilgisini, milli 'aysiyetine dkn &ransz milletinin kolay kolay 'azmetmiyeceini ve bu yenilginin intikamn bir an .nce almak i$in ilk ,rsatta ,aaliyete ge$eceini biliyordu% Qstelik, yenilginin acsndan baka, +lmanya &ransa!dan +lsace ve 9orraine gibi iki topra da almt% &ranszlarn bu toprak kaybna da uzun sre ta'amml etmeleri beklenemezdi%

(u sebeplerden .tr, &ransa!nn bir intikam savana girimesi i'timali (ismarck!n balca endiesi olmutur% =nk, (ismarck biliyordu ki, &ransa!nn +lmanya!ya kar giriecei bir savata, 1 )K-)1!de olduu gibi, dier byk +vrupa devletleri seyirci kalmyacaklar ve bu savaa bulaacaklard% Oer +lmanya &ransa ile yine tek bana kalrsa, o zaman mesele yoktu ve +lmanya ikinci bir za,erden de mitli olabilirdi% &akat dier devdetlerin de katlaca bir savan sonucu +lmanya i$in za,er olabilir miydi: Be o zaman +lman birlii devam edebilir miydi: "almaz myd: Mte yandan u da bir ger$ekti ki, 1 )K-)1 tecrbesinden sonra &ransa +lmanya!nn karsna tek bana $kamayacak ve mu'akkak yanna bir byk +vrupa devletini alacakt%

;u 'alde, +lmanya!nn d mnasebetlerinde bara sa'ip olabilmesi i$in, &rpnsa!nn bir intikam sava a$mas .nlenmeli ve bunun

i$in de &ransa!nn birleebilecei devletleri +lmanya!nn yanna $ekmek suretiyle &ransa!y yalnz brakmaya $almalyd% Esacas, 1 )1!den sonra +lman d politikasnn iki temel ilkesi bar ve barn korunmas i$in de &ransa!nn yalnz braklmas olmutur%

&ransa +lmanya!ya kar 'angi devletlerle birleebilirdi: -lk akla gelen, 1 GG!da @rusya!dan ar bir darbe yemi alan +vusturya idi% &akat (ismarck 1 GG!dan itibaren +vusturya ile yakn mnasebetler kurmaya dikkat etmiti% 1 )1!den sonra ise bu mnasebetler da'a yakn bir $er$eve i$lne girdi% =nk, da'a 1 GG!da (ismarck, +vusturya!nn kendisine lazm olacan biliyordu% +vusturya!ya gelince, o da +lmanya!nn kendisine yaklama $abalarn cevapsz brakmad% =nk, +vusturya unu g.rd ki, 1 1*!ten beri 'arcad $abalara ramen, +lman ve -talyan birliklerinin kurulmasna mani olamam ve batsnda +lmanya, gneyinde de -talya birer devlet olarak ortaya $kmt% /ani +vusturya diplomasisinin batda ve gneyde ii kalmamt% (u durum karsnda +vusturya-1acaristan -mparatorluu diplomatik ,aaliyetlerini (alkanlara y.neltti ve topraklarn (alkanlarda geniletmeye karar verdi% (u yeni genileme politikasnn iki temel dorultusu, douda #elanik ve Oge "enizi, gneyde de +driyatik "enizi olmutur% 1 )K!lerden itibaren +vusturya bu iki denize a$lmaya $almtr%

&akat +vusturya bu yeni (alkan politikasn ekillendirirken, >usya!da, 6smanl -mparatorluunu (alkanlardan atmak ve (alkan slavlarn kendi etra,nda birletirmek amac ile @anislavizm F#lav (irlii< politikasna girimi bulunmaktayd% (.ylece, kuzey-gney dorultusunda (alkanlara inmee $alan >usya ile, bat-dou dorultusunda

(alkanlarda yaylmaya $alan +vusturya-1acaristan -mporatorluu bir $atma durumuna girmi oluyorlard% -kinci olarak, +vusturya-1acaristan!n +driyatik "enizine $kma $abalar, da'a sonralar kendisini, 1 ) !de bamszln alan #rbistan ile de bir $atma i$ine sokacaktr% #rbistan da bir slav devletiydi% (.yle olunca, +vusturya-1acaristan!n >usya karsnda +lmanya!ya dayanmas ve @anislavizm karsnda bir @an-Hermen (loku meydana getirmesi zorunlu oldu% (ismarck +vusturya meselesini bu ekilde $.zmledi%

&ransa!nn birleecei ikinci devlet -talya olabilirdi% 9akin (ismarck bu nokta zerinde ,azla durmad% =nk, -talya miili birliini kurmutu, ama +lmanya gibi g$l bir devlet olarak ortaya $kmamt% -kincisi, -talya!nn +lmanya ile ortak snr yoktu ki, bir &ransz--talyan bloku +lmanya zerinde etkili bir bask arac olabilsin% Q$ncs, 'er ne kadar -talya milli birliini kurarken &ransa!nn askeri yardmndan yararlanm ise de, baz -talyan topraklarnn FBenedik gibi< +vusturyann elinden alnmam olmas ve &ransa!nn bu konuda da yardmn devam ettirmemi olmas, ve ayrca, &ransa!nn yapt yardma karlk, 1 GK!da, -talyanlarn -talyan topra saydklar 0ice ve #avoie topraklarn almas &ransz--talyan mnasebetlerinin bozulmasna sebep oldu% &ransz--talyan mnasebetlerinin bu bozuk durumu 19!uncu yzyln sonuna kadar devam edecektir%

;u 'alde, (ismarck!a g.re, &ransa!nn -talya ile birlemesi +lmanya zerinde bir arlk meydana getiremiyecei gibi, o gnk artlar i$erisinde b.yle bir birlemenin i'timali ve 'atta imkan da yoktu% (u sebepten -talya!y +lmanya!nn yanna $ekmenin bir gerei yoktu%

Geriye -ngiltere ile >usya kalyordu% (ismarck bu iki devletin durumlarn ele aldnda, -ngiltere i$in u noktalar tesbit ettiD &ransa!nn -ngiltere ile de birleip +lmanya!ya kar bir cep'e birlii kurmasna imkan yoktu% =nk, 6smanl -mparatorluunun gelimelerini ele aldmzda ayrntl bir ekilde a$klayacamz zere, -ngiltere ile &ransa bu srada 1sr zerinde bir $atma 'alindedirler ve bundan dolay da mnasebetleri iyi deildi% (u artlar i$inde de -ngiltere!nin &ransa ile birlemesi mmkn deildi%

>usya!ya gelinceD (ismarck, >usya bakmndan ger$ekten endie duydu% =nk bir &ransz->us birlemesi +lmanya i$in iyi olmazd% Rira &ransa ile >usya, +lmanya!ya kar birletikleri takdirde, +lmanya bu iki kuvvetin arasnda skm olacakt% /ani bir sava 'alinde, +lmanya iki cep'eli bir sava karsnda kalacakt% (.yle bir savan sonucu ise +lmanya i$in 'er'alde pek parlak olmazd% -te b.yle bir i'timal, yani &ransa ile >usya!nn birlemesi i'timali (ismarck i$in korkutucu olmu ve buna (ismarck!n Eabusu denilmitir%

"emek oluyor ki, &ransa!nn yalnz braklmas ve dolaysiyle &ransa!nn bir intikam savana girmesini .nlemek suretiyle +vrupa!da barn korunmasnda, +vusturya ve >usya!nn +lmanya!nn yannda yer almas, daima +lmanya!nn yannda bulunmalar $ok .nemli ve zorunlu idi% (undan dolay (ismarck, 1 )1!den 1 9K!da babakanlktan ayrld yla kadar daima bu iki devleti +lmanya!nn yannda tutmak i$in $aba 'arcam ve bu konuda $eitli kombinezonlar kurmutur% (u ise +lmanya!ya ayn devre i$inde, yani 1 )1-1 9K arasnda, +vrupa diplomasisinde kesin bir stnlk salamtr%

;imdi bu $eitli kombinezonlar nelerdir, ana $izgileri ile bunlar

g.relimD

a< (irinci Q$ -mporatorlar 9igi

(ismarck +lman milli birliini kurmak i$in 1 GG!da +vusturya!y sava alannda yenerken, bu +lman devletinin ilerde kendisine lazm olacan g.rm ve ona yenik bir devlet muamelesi yapmamt% 1 GG!dan sonra da +vusturya ile mnasebetlerini gelitirmeye e'emmiyet vermiti% 3ele 1 )1 ve 1 )7 yllarnda, iki devlet -mparatorlarnn karlkl ziyaretleri ile bu mnasebetler da'a da gelimitir% +lmanya ve +vusturya-1acaristan arasndaki mnasebetlerin bu 'zl gelimesini >usya endie ile izlemitir% =nk iki devletin mnasebetlerinin yaknlamas, >usya!nn gneyinde g$l bir @an-Hermen blokunun kurulmas demekti% (u blokun arlna kar >usya bir denge ,orml bulabilir miydi:

(u konuda ilk akla gelen, bir @anislav blokunun kurulmas olabilirdi% &akat o tari'te (alkanlarn slav milletleri 'enz bamszlklarn almamlard ve 6smanl -mparatorluunun egemenlii altnda idiler% (.yle olunca @anislav blokunun kurulmas uzun zaman alacak bir mesele oluyordu%

-kinci imkan, >usya!nn &ransa ile bir cep'e birlii ve bir blok kurmasyd% 9akin >usya bunu g.ze alamad% =nk &ransa!nn bu srada tek arzusu +lmanya!dan intikam almak ve bir intikam savana gitmekti% 3albuki >usya, +lmanya ve +vusturya ile bir sava dnmyordu% Mte yandan, &ransa 1 )1 yenilgisinden yeni $km ve zay,tr% (undan dolay, @an-Hermen bloku karsnda &ransa, >usya i$in bir denge unsuru olamazd%

-ngiltere!ye gelince, >usya!nn -ngiltere ile birlemesi ise, bsbtn imkanszdr% =nk bu srada -ngiltere ve >usya bir $atma i$indedir% 1 *4-*G Erm #avandan sonra >usya 3azer "enizinin kuzeyinden sarkarak 6rta +syaya doru genilemeye balamtr ve 6rta +syadaki bir$ok 2rk devletlerini ortadan kaldrarak gneye doru sarkmaya $almaktadr% >usya, 6rta +syadaki 2rk devletlerini ele ge$irdikten sonra 3indistan!n komusu olan +,ganistan!a szmaya $alyordu%

Mte yandan, Ea,kaslar ele ge$iren >usya, -ran!a girmek i$in $aba 'arcyordu% Gerek +,ganistan, gerekse -ran, 3indistan!a bitiik topraklard ve >usya!nn buralardaki ,aaliyetleri -ngiltere!yi korkutuyordu% (u sebepten -ngiltere ile >usya arasnda bir $atma balamt ve -ngiliz >us mnasebetleri iyi deildi% 2abiatyla bu $atmaya, ileride g.receimiz zere, (oazlar zerindeki -ngiliz->us mcadelesini de eklemek gerekir%

G.rld gibi, >usya tam bir yalnzlk i$indeydi% (u durum karsnda $kar yolu @an-Hermen bloku ile yakn mnasebetler kurmak suretiyle, bu blokun kendisi zerindeki arln bertara, etmekte g.rd% (u ise (ismarck!n arad eydi% 6nun i$indir ki, 1 )7 Oyllnde +lman, +vusturya-1acaristan ve >us -mparatorlar bir araya gelerek bir toplant yaptlar% (una 1!inci Q$ -mparatorlar 9igi diyoruz% (u toplantda yazl bir anlama imzalanmamtr% +nlama s.zl olmutur% (u s.zl anlamann esasn da, $ devletin +vrupada ortak politika izleme kararlar tekil ediyordu% /ani +lmanya, >usya!y politikasna $ekmi oluyordu% +vrupann bu $ byk devleti arasndaki yakn mnasebetler ve ortak politika dolaysiyle de

&ransa yapayalnz kalyordu%

/alnz ne varki, (irinci Q$ -mparatorlar 9igi uzun .mrl olmamtr% (ismarck politikasnn zay, tara, uydu ki, +lmanya, imdi (alkanlarda karlkl bir mcadele i$ine girmi olan iki devleti ortak bir kombinezon i$inde tutmaya $almaktayd% 0itekim, ksa bir sre sonra, 1 ))-1 ) 6smanl->us savann gelimeleri i$inde, +vusturya ile >usya, 6smanl -mparatorluunun (alkan topraklarn paylama konusunda anlaamadlar ve iki devletin mnasebetleri bozuldu% (u da, Q$ -mparatorlar 9iginin bozulmas ve dalmas demekti%

b< 1 )9 +lmanya-+vusturya -tti,ak

+vusturya ve >usya!nn (alkanlar mcadelesi dolaysiyle bu iki devleti ortak bir anlama kombinez.nu i$inde tutmann g$ln (ismarck da g.rmt% (u iki devleti bir ortaklk i$inde tutamaynca da, ikisinden birini terci' etmek zorunda kald ve terci'ini +vusturya i$in yapt% =nk, @an-Hermen blokunun mu'a,aza ve devam ettirilmesi politik bakmdan $ok da'a .nemliydi% (u sebepten, 1 )9 Okiminde +vusturya ile bir itti,ak yapt% (u bir savunma itti,akyd% /ani, tara,lardan birine, 'er'angi bir devlet F>usya veya &ransa< saldracak olursa, birbirlerine btn g$leriyle yardm edeceklerdi%

c< 1

1 -kinci Q$ -mparatorlar 9igi

1 )9 itti,ak ile +lmanya terci'ini +vusturya i$in yapmakla birlikte, >usya!y da bsbtn g.zden $karm deildi% (ismarck >usya!y da kendi yanndan ayrmak istemiyordu% (ir bakma, 1 )9 itti,akn,

>usya!y kendi yanna $ekmek i$in bir vasta olarak kullanmak istiyordu% 0itekim, gizli olan bu itti,ak, mnasip bir bi$imde, >usya!ya duyurdu% >usya, bir +lman-+vusturya itti,akndan $ok telaland% =nk @an-Hermen bloku sadece siyasal mnasebetler alannda kalmayp imdi bir de askeri itti,ak 'aline geliyordu% -ngiltere ve &ransa ile birleme imkanlarnda bir deiiklik olmadna g.re, >usya!nn yapabilecei tek ey yine @an-Hermen bloku ile mnasebetlerini dzeltmekti% 6nun i$in, >usya!nn bavurmas zerine 1 1 3azirannda $ devlet arasnda --!inci Q$ -mparatorlar 9igi anlamas

yapld% (u anlama yazldr ve yine ortak politika ilkelerini tesbit ediyordu% (u ortak politikann temel ilkesi de yine +vrupa!da barn korunmasyd% (u ise, &ransa!nn bir intikam savana gitme 'evesine kar bir uyarma idi%

--!inci Q$ -mparatorlar 9igi de ,azla yaamad% (alkanlar mcadelesi +vusturya ile >usya!nn mnasebetlerini yine bozdu% 1 ) (erlin anlamas ile 6smanl devletinin mu'tar bir eyaleti 'aline getirilen (ulgaristan!da 1 *- G!da baz olaylarn $kmas ve +vusturya ile

>usya!dan 'erbirinin (ulgaristan! kendi kontrollar altna almak istemeleri, bu iki devleti yine bir $atma durumuna soktu ve mnasebetler tekrar k.tleti% --!inci Q$ -mparatorlar 9igi de dald%

$< 1

7 Q$l -tti,ak

--!inci Q$ -mparatorlar 9igi ile (ismarck >usya!y tekrar yanna $ektikten sonra, 1 7 ylnda +lmanya, +vusturya ve -talya arasnda

Q$l -tti,akn imzas, (ismarck politikasn en yksek noktasna $karyor ve +vrupada +lmanya!nn tartmasz stnln kuruyordu%

Q$l -tti,ak -talya!nn teebbs ile ger$eklemitir% -talya!y, +lmanya ve +vusturya ile bir itti,ak istemeye g.tren sebep uyduD "a'a aada a$klayacamz s.mrgecilik konusunu ele aldmzda g.rlecei zere, 1 K!lerde +vrupa devletleri bir s.mrgecilik

,aaliyetine girimilerdir% (u ,aaliyetten -talya da geri kalmad% -talya da gnn modasna uyarak, byk devlet olmann artn s.mrgecilikte g.ryordu% &akat -talya balang$ta byk devletler gibi +,rika ve +sya gibi uzak lkelere el atmaa cesaret edemedi% Eendisine mesa,e bakmndan $ok yakn olan 2unus!a g.zlerini $evirdi% &akat -talya 2unus!u almaya 'azrland bir srada, 1 1 ylnda,

&ransa 2unus!u birdenbire igal ediverdi% 2unus 6smanl devletinin 'imayesindeydi% &ransa 1 JK!da Hezayir!i aldktan sonra, bu topraa bitiik olan 2unus!a g.zlerini $evirmiti% 1 1!de de 2unus!u kuvvet

zoruyla igal etti% -talya bu ie $ok sinirlendi% Raten iyi gitmeyen &ransz--talyan mnasebetleri bu olaydan sonra da'a da k.tleti% -te bir yandan &ransa korkusu, bir yandan da s.mrgecilik yapabilmesi i$in srtn +lmanya gibi byk bir devlete dayama zorunluu, -talya!y +lmanya ile bir itti,ak istemeye y.neltti% /alnz ne var ki, baz toprak meselelerinden dolay -talya!nn +vusturya ile de mnasebetleri iyi deildi% (ismarck, bir itti,akn yaplabilmesi i$in, -talya!nn +vusturya snrlar i$indeki baz topraklar zerindeki iddialarndan vazge$mesini isteyince, -talya bunu kabul etti ve -talya-+vusturya mnasebetleri dzeldi%

"a'a .nce, (ismarck!n -talya zerinde durmadn s.ylemitik% 6 'alde -talya ile bir itti,ak neden kabul etti: #ebebi udurD 1 )9 +lman-+vusturya itti,ak ile >usya iki cep'eli bir sava karsnda kalacakt% &akat -talya-+vusturya mnasebetleri k.t olursa, -talya +vusturya!y arkadan vurabilirdi% -talya ile bir itti,ak bir

de,a bunu .nleyecekti% Mte yandan, bir gn &ransa ile >usya birleirlerse, +lmanya iki cep'eli sava karsnda kalacakt% &akat -talya +lmanya ile mtte,ik olursa, &ransa!nn +lmanya!ya saldrs 'alinde bu kere, &ransa, 'em -talya ve 'em de +lmanya ile sava yapmak zorunda kalacak ve dolaysiyle iki cep'eli bir sava durumunda &ransa!nn +lmanya zerindeki arl azalacakt% (ismarck! -talya ile bir itti,aka g.tren sebepler bunlardr%

+lmanya, +vusturya ve -talya arasndaki Q$l -tti,ak 1

7 1aysnda

imzalanmtr% (u da bir savunma itti,akdr% (una g.re, $ devletten birine bir +vrupa devleti saldracak olursa, dier ikisi saldrya urayan tara,a btn g$leriyle yardm edecektir%

Q$l -tti,akn yaplmasndan sonra +lmanya!nn +vrupa!daki stnl artk kesin bir durum almtr% =nk, 1 )9 itti,ak ile +vusturya!y, 1 1 -kinci Q$ -mparatorlar 9igi ile >usya!y ve 1 7 Q$l

-tti,ak ile de -talya!y kendisine balam bulunuyordu%

d< 1

) +lman->us +nlamas

+lmanya!nn 1 stnlk 1

7 Q$l -tti,ak ile +vrupa!da kurmu olduu kesin

*- G (ulgaristan olaylarnda +vusturya ile >usya!nn

$atmas ve dolaysiyle -kinci Q$l -mparatorlar 9iginin dalmasiyle zay,lam bulunuyordu% Rira (ismarck >usya!y bir kere da'a elden ka$rmt% (u sebeple (ismarck durumu yine dzeltmek istedi% /alnz una artk kesin kanaat getirdi ki, $l bir kombinezon i$inde +vusturya ile >usya!y birarada tutmak mmkn deildi% 6 'alde iin $kar yolu, bu iki devleti ikili anlamalarla kendisine balamakt% 1 )9 itti,ak ile +vusturya!y kendisine balamt% (u sebeple

) 3azirannda >usya ile ikili bir anlama yapt ve 1

>us-+lman anlamas ile politikasn >usya!ya tekrar kabul ettirdi% (u anlama ile (ismarck >usya!y +lmanya!nn yanna $ekebilmek i$in 6smanl -mparatorluunu ,eda etmi ve >usya!nn (oazlar ele ge$irmesini kabul etmitir%

) +lman->us anlamas, +vrupa!daki milletleraras mnasebetlerde

ve kuvvet dengesi mnasebetlerinde +lmanya!nn stnln devam ettiren son anlama olmutur% 1 9K ylndan itibaren gelimeler baka bir d.n almaya balayacak ve +lmanya!nn stnl sona ererek, Q$l -tti,ak karsnda yeni bir denge bloku kurulacaktr,

(< +vrupa!da "engeD 1 9K-19K4 F19K)<

;uras bir ger$ektir ki 1 )1-1 9K arasnda +lmanya!ya +vrupa!da stnlk salayan temel ,akt.r, (abakan (ismarck!n takip etmi olduu ustaca politika idi% &akat 1 9K!da (ismarck!n babakanlktan ayrlmas, +lman d politikasnn temel yapsnda de byk deiiklikler meydana getirdi% (u da +lmanya!nn +vrupa!daki stnlnn sona ermesi ve bir denge durumunun ortaya $kmas neticesini verdi% ;imdi bu konular ele alalm%

c< (ismarck!n -bandan ayrlmas ve +lman d politikasnn deimesi

) +lman->us anlamas (ismarck!n son anlamas olmutur% ylndan itibaren +lmanya!nn y.netiminde meydana gelen

=nk, 1

bir deime, 'em (ismarck!n babakanlnn sonunu getirmi ve 'em de +vrupa!daki +lman stnlne son vermitir%

ylnda +lman -mparatorluuna, (irka$ aylk bir 'kmdarlktan

sonra J!nc &riedric'!in .lmesi zerine, olu --!inci Sil'elm geldi% /eni 'kmdar 7 yandayd ve gen$% "inamik ve atakt% "a'a .nemlisi yeni imparatora g.re, ta't bo bir koltuktan ibaret deildi% (u sebeple de lkenin i$ ve d y.netimini kendi eline almaya kararlyd% 3albuki (ismarck 1 G7 Oyllnden beri, yani 7G yldr, +lmanya!nn ve +lman milletinin kaderini elinde tutmutu% (u sre i$inde gelen ge$en btn 'kmdarlar 'ereyi (ismarck!a brakmlar ve (ismarck!n i$ ve d politikasna 'i$ karmamlard% (u sebepten .tr, --!inci Sil'elm!in 'kmdarlnn ilk gnnden itibaren yeni imparatorla, yal ve tecrbeli babakan arasnda g.r ayrlklar ve $atmalar balad% =nk --!inci Sil'elm 'er ge$en gn (ismarck!n politikasna biraz da'a ,azla karyordu% (il'assa gen$ imparator ile yal babakan arasnda d politikada esasl g.r ayrlklar bulunuyordu% (u g.r ayrlklarn .yle .zetleyebilirizD

1% (ismarck, +vusturya!dan baka >usya!nn da +lmanya!nn yannda yer almasna $ok e'emmiyet veriyordu% (unun sebeplerini yukarda a$kladk% --!inci Sil'elm ise bu g.r paylamad% 6na g.re, >usya o kadar m'im deildi% 1'im olan, +lman-+vusturya itti,akyd ve bir @an-Hermen blokunun devam ettirilmesiydi% @an-Hermen blokunun +vrupann en g$l kara ordusuna sa'ip olmas karsnda >usya!nn e'emmiyeti yoktu%

7% --!inci Sil'elm!e g.re, @an-Hermen blokuna >usya deil, denizlerde son derece g$l olan -ngiltere katlmalyd% Earada g$l olan @an-Hermen bloku ile denizlerde g$l olan -ngiltere birleirse, bir &ransz->us birlemesinden korkmak ve $ekinmek i$in 3i$bir sebep

kalmazd%

J% (ismarck, +lman d politika ,aaliyetlerini +vrupa ktas dna tarmamaya bil'assa dikkat etmi ve +lmanyann denizar topraklarda uramasnn, +vrupadaki durumunu zay,latacana inanmt% &akat --!inci Sil'elm, (ismarck!n aksine, +lmanyann byk devlet olabilmesi i$in, dier byk devletler gibi onun da s.mrgecilik yapmas ve mnasebetlerini dnya $apnda genileterek bir "nya @olitikas FSeltpolitik< takip etmesi gerektiine inanyordu%

" politikadaki bu g.r ayrlna, ayrca bir de i$ politikadaki ,arkl dnceler eklenince, --!inci Sil'elm ile (ismarck arasndaki uyumazlk adamakll iddetlendi ve ni'ayet (ismarck 1 9K 1artnda babakanlktan ayrlmak zorunda kald%

(ismarck!n ayrlmas ile d politikann sevk ve idaresi --!inci Sil'elm!in eline ge$ti% 9akin --!inci Sil'elm, benimsedii d politikay da istedii gibi tatbik edemedi% (ir de,a, 1 9K ylnda sresi biten 1 )

+lman->us anlamasn, >usya!nn isteine ramen, yenilenmedi ve >usya!nn +lmanya!dan koparak &ransa!ya d.nmesine sebep oldu% -kinci olarak, Sil'elm!in -ngiltere!yi +lmanya!nn yanna $ekmek i$in 'arcad $abalar da 3i$bir netice vermedi% Q$nc olarak, --!inci Sil'elm, gayet akti, bir s.mrgecilik politikas takip ederek, +lmanya!nn 'emen btn dnya yzeyine yaylmasna sebep oldu ki, bu durum +lmanya!nn $ok geni alanlara yaylp, dier devletlerle $atmalar i$ine girmesine sebep oldu% Esacas, +lman d politikas radikal bir deime ge$irdi ve bunun sonunda da, Q$l -tila, dediimiz -ngiltere, &ransa ve >usya bloku, Q$l -tti,ak karsnda bir denge unsuru olarak ortaya $kt%

Q$l -tti,ak blokunda olduu gibi, Q$l -tila, bloku da birdenbire ortaya $km olmayp, bu bloku meydana getiren devletler arasndaki mnasebetlerde sregelen uzun gelimelerden sonra bi$imlenmitir% Q$l -tila, $ anlama ile olmutur% (unlar, 1 94 &ransz->us itti,ak, 19K4 -ngiliz &ransz s.mrge anlamas ve 19K) -ngiliz->us s.mrge anlamasdr% ;imdi ana $izgileri ile bunlar ele alalm%

b< 1 94 &ransz->us -tti,ak

--!inci Sil'elm!in >usya!ya .nem vermeyip onu boamas, >usya!y tekrar bir yalnzln i$ine itmi olmaktayd% (u durumda >usya, balang$taki dncesine, yani @an-Hermen bloku karsnda bir denge unsuru arama zorunluluuna d.nd% (undan &ransa yararlanmakta gecikmedi%

1 9K yl geldiinde &ransa 1 )K-)1 yenilgisinin ezikliini ve izlerini artk $ok geride brakmt% Be &ransa, yllardan beri >usya ile bir itti,akn .zlemi i$inde idi% =nk +lmanya!ya kar bir intikam duygusu, &ransa!nn ka,asndan 3i$bir zaman $kmamtr% >usya!nn yalnz kalmas ve bir denge bulmas zorunluluu zerine &ransa >usya!ya yanat ve (ismarck!n ibandan ayrlmasndan iki yl sonra, yani 1 97 ylnda &ransz ve >us genelkurmaylar arasnda, bir +lman saldrsna kar askeri bir ibirlii anlamas imzaland% &ransa birinci adm atmt ama, asl istedii 'kmetler arasnda resmi bir itti,akt% 0eticede buna da muva,,ak oldu ve 1 94 tari'inde, &ransa ve >usya arasnda +lmanya!ya kar resmi ve askeri bir itti,ak antlamas imzaland% (u itti,ak Q$l -tila,n ilk 'alkasn tekil eder%

c< 19K4 -ngiliz-&ransz +nlamas

Q$l -tila,n ikinci 'alkasn, -ngiltere ve &ransa arasnda 19K4 ylnda s.mrgeler konusunda imzalanm olan anlama meydana getirmitir% (u bir itti,ak deildir% &akat e'emmiyeti uradadr ki, bu anlama ile, yllardan beri devam eden -ngiliz-&ransz mcadele ve $atmalar sona eriyor ve iki devlet arasnda $ok sk ve yakn mnasebetler devresi balyordu% "enebilir ki, 19K4 anlamas ile balayan -ngiliz-&ransz yakn mnasebetleri, gnmze kadar, yani 19GK!lara kadar, da'a a$k bir deyimle, (akan "e Gaulle!n 0+26!nun askeri -birliinden ayrlmasna kadar devam edecektir%

19K4 anlamasnn ortaya $kmas kolay olmamtr% (u olduk$a uzun bir 'ikayedir% 19K4 +nlamasna varabilmeleri i$in, -ngiltere ve &ransa!nn $eitli alanlarda, $ok uzun yllardan beri sregelen $atmalarn sona erdirmeleri gerekmitir% (u $atmalarn esas, 0apolyon zamanndan beri iki devlet arasnda cereyan eden s.mrge mcadeleleridir% ;imdi ana $izgileri ile bunlar .zetlemeye $alacaz%

-ngiltere ile &ransa!nn $atmalarnn en eskisi 1sr zerinde olmutur% (u $atma 19) de 0apolyon!un 1sr! igal etmesiyle balamtr% (u olay -ngiltere!yi 1sr konusunda ilk de,a telalandrmtr% Rira, 1)*G-GJ yllar arasnda cereyan eden /edi /l #avalar sonunda -ngiltere, &ransa!dan iki m'im topra ele ge$irmiti% (unlardan biri Eanada, dieri de 3indistan!dr% (il'assa 3indistan!n -ngiltere i$in ekonomik bakmdan byk e'emmiyeti vard% (unun i$in, -ngiltere! 3indistan!la (ritanya adalar arasndaki deniz yolu balantsnn gvenliine byk e'emmiyet veriyordu% (u balantya -mparatorluk /olu denilmitir% -ngiltere!nin bu -mparatorluk yolu 1sr!dan ge$iyordu% 1)9 de 1sr!n &ransa!nn eline ge$mesi, -ngiltere!ye unu

g.stermitir ki, bu yolun gvenlik altnda olabilmesi i$in, 1sr!n ya -ngiltere!nin elinde olmas veya baka g$l bir devletin elinde olmamas gerekir% (u sebepten -ngiltere 1)99!da 6smanl "evleti ile bir itti,ak yaparak &ransa!y 1sr!dan $karmay baarmtr%

(una karlk 0apolyon!un 1sr! igali, bundan sonra &ransa!da 1sr!n &ransa i$in tabii bir yaylma alan olduu duygusunu uyandrmtr% &ransa 'er ,rsatta 1sr ile yakndan ilgilenmeyi bir .dev ve g.rev saymtr% 1 JK!da Euzey +,rika!daki Hezayir!i aldktan sonra &ransa, 1sr ve bu srada 1sr!a 'akim olan 1e'met +li ile yakn mnasebetler kurmaya $almtr% (u suretle &ransa, 1e'met +li!ye dayanarak Euzey +,rika!da kendi kontrolu altnda bir +rap -mparatorluu kurmay tasarlyordu% (undan dolay, 1 J1-1 41 tari'leri arasnda yer alan 1e'met +li isyan srasnda, -ngiltere ile &ransa youn bir mcadele i$ine girmilerdir% &ransa 1e'met +li!yi desteklerken, -ngiltere de, &ransa!nn 1sr!da etkili olmasn .nlemek ve dolaysiyle 1e'met +li!yi zay,latmak i$in 6smanl "evletini desteklemitir% -ngiltere bu politikasnda baarl da olmutur%

1 G9!da #vey Eanal!nn a$lmas, 1sr zerindeki -ngiliz-&ransz mcadelesinde yeni bir devir a$mtr% &ransa #vey Eanal!n a$ma $almalarna 1 *9!da balamtr% (u $almalar yapan bir anonim irketti% 9akin irketin 'isselerinin byk ksmna &ransa sa'ip bulunuyordu% -ngiltere Eanaln a$lmasn k.steklemek i$in bu 'isse senetlerinden satn almad, yani irkete ortak olmad gibi% (ir yandan $almalar sabote etmeye ve bir yandan da 6smanl "evleti zerinde bask yapmaya $almtr% -ngiltere bu $abalarnn 'i$birinde baar kazanamad gibi, #vey Eanal 1 G9 ylnda dnya

gemiciliine a$ld% Eanal, +sya ve 4zak "ou ile +vrupa arasndaki deniz balantsn son derece ksaltyordu% &akat ne var ki, #vey Eanaln ileten &ransa idi% /ani, -ngiltere!nin imdi #vey Eanalndan ge$en -mparatorluk yolu &ransa!nn kontrol altna girmiti% -ngiltere bu olumsuz durumu ortadan kaldrmak i$in ,rsat aramaya balad% Balilerin isra, yznden 1sr maliyesi i,las durumuna gelince, 1 )* ylnda, Eanal ;irketinde sa'ip bulunduu 'isse senetlerini sata $kard ve bu ,rsat ka$rmayan -ngiltere bunlar satn alarak, aznlkta da olsa, irkete girdi% &ransa bir ey yapamad, $nk bu srada 1 )K-)1 yenilgisinin tesiri altndayd% -ngiltere i$in Eanal irketine girmek yeterli deildi% (u sebepten, 1sr!da bu sralarda balayan +rap milliyet$iliinin sonucu olarak bag.steren karklklardan yararlanan -ngiltere, 1 7 ylnda 1sr! igal etti%

-in ilgin$ yan, bu igale &ransa!nn 6smanl devletinden ,azla kyamet koparmasyd% (undan .tr, -ngiliz-&ransz mnasebetleri 19K4 ylna kadar srecek iddetli bir gerginlik i$ine girdi%

1sr meselesinden sonra -ngiltere ile &ransa!nn ikinci $atma alan #udan oldu% -ngiltere 1sr! ele ge$irdikten sonra, bu lkenin ekonomik 'ayatnn candamar olan 0il ne'rinin btnn de eline ge$irmek istedi% #udan!a yerlemek zere 'arekete ge$ti% "a'a aada belirteceimiz gibi, bu sralarda +,rika!nn +vrupa tara,ndan s.mrgeletirilmesi 'zlanmt% -ngiltere de, 1 1* da 3ollanda!dan ald gney +,rika!daki Hape Holony!den kuzeye 'areket ederek, -skenderiye ile HopetoTn arasndaki +,rika topraklarn bir erit 'alinde s.mrge -mparatorluuna katma $abasndayd%

-ngiltere bu ekilde +,rika!da kuzey-gney dorultusunda bir s.mrgecilik ,aaliyetinde bulunurken, &ransa da, eski s.mrgesi olan

#enegal!den 'areket ederek +,rika!da dou-bat dorultusunda s.mrgelerini geniletmeye $alyordu% &ransa 0iLer ne'rinin kuzeyindeki alanlar ve (yk #a'ray ele ge$irdikten sonra #udan!a kadar uzand% 3atta 1 9 ylnda #udan!a girdi% &akat bu srada -ngiltere de #udan!a girmiti% (u ekilde #udan zerinde, 1 9 ylnda -ngiltere ile &ransa arasnda iddetli bir bu'ran patlak verdi% -ngiltere, &ransa!y #udan!dan $karmak ve #udan! bir btn olarak elde etmek i$in o kadar kararlyd ki, bir sava bile g.ze almt% (u durum karsnda &ransa bir sava te'likesini g.ze alamad ve #udan!dan $ekildi% &ransa!y bu davrana g.tren iki sebep vard% (irincisi, -ngiltere ile devaml $atma i$inde olmas, +lmanya karsndaki durumunu zay,latyordu% -kincisi, 1 JK!da Hezayir!i ve 1 1!de de 2unus!u

igal eden &ransa bu sralarda &as!a yerlemek i$in $aba 'arcamaktayd ve &as &ransa!nn g.znde #udan!dan da'a e'emmiyetli idi% (u iki sebepten .tr, &ransa artk -ngiltere ile mnasebetlerine yeni bir bi$im vermek zorunluunu duydu%

-ngiltere ile &ransa!nn $nc $atma alan Gney-"ou +sya yani 3indi$ini oldu% 3indi$ini denen bu b.lge, bugnk kuzey ve gney Bietnam ile 9aos, Eambo$ya, 2ayland ve (irmanya!y kapsamakta idi% &ransa bu b.lge ile ge$mi yzyllarda ve .zellikle orta $ada dinsel ,anatizmi srasnda ilgilenmi ve buralar 'alkn 3ristiyan yapmak i$in katolik misyonerleri buralarda ,aaliyet g.stermilerdir% &akat &ransz i'tilali ve 0apolyon savalar ve ondan sonraki +vrupa gelimeleri, &ransa!nn bu b.lge ile olan balarnn zay,lamasna sebep olmutu%

K!lerde +vrupa devletlerinin s.mrgecilik ,aaliyetleri 'zlannca,

&ransa 3indi$ini ile olan mnasebetlerini arttrd% 3indi$ini!nin dou ksmnda byk bir +nnam imparatorluu vard% 1 J!den itibaren

+nnam imparatorluu zerindeki ,aaliyetlerini arttran &ransa, bu b.lge zerindeki kontrolunu kurduktan sonra, batya doru ilerleyerek #iyam F(ugnk ad 2ayland< ile ilgilenmeye balad% &ransa!nn dou-bat dorultusundaki bu ,aaliyeti -ngiltere!yi rktt% =nk &ransa ilerlemesine devam ederse 3indistan!a yaklaacakt% 6nun i$in -ngiltere de 3indistan!a bitiik olan (irmanya ile ilgilenmi ve bu lkeyi ele ge$irerek 1 *!de 3indistan!a kattn ilan etmiti%

(u ekilde bat-dou dorultusunda ilerleyen -ngiltere ile dou-bat dorultusunda ilerleyen &ransa? #iyam zerinde bir mcadele ve $atma durumuna girdiler% (u $atmann en yksek noktas 1 9G ylnda oldu% &akat -ngiltere &ransa!y 3indistan!a yaklatrmamaya o kadar kararlyd ki, #udan!da olduu gibi, &ransa bu meselede de boyun emek zorunda kald% =nk #iyam meselesinde de -ngiltere &ransa ile bir sava g.ze almt% (unun sonucu olarak 1 9G ylnda iki devlet arasnda bir anlama yapld% (u anlamaya g.re, +nnam imparatorluu ksm &ransa!nn (irmanya!da -ngiltere!nin oluyordu% (u iki lke arasnda kalan #iyam ise $ ksma ayrld% +nnam!a bitiik olan ksm &ransz n,uz alan, (irmanya!ya bitiik olan ksm da -ngiliz n,uz plan oluyordu% 6rtada tara,sz bir tampon b.lge braklyordu% (u suretle -ngiltere, 3indistan ile &ransa arasna bir tampon b.lge sokarak, &ransa!nn 3indistan!a yaklamasn .nlemi olmaktayd%

G.rld gibi -ngiltere, &ransa!nn giritii btn s.mrge $atmalarn baarszla uratm bulunuyordu% (unun yannda, bu denizar topraklardaki $atmalar &ransa!nn +vrupadaki durumunu zay,latmaktayd% 3albuki bu sralarda bir sila'lanma yar balam

ve +lmanya ile Q$l -tti,ak devletleri devaml olarak sila'lanmakta idiler% (u sebepten, &ransa, -ngiltere ile mnasebetlerini dzeltmeye ve yumuatmaya karar verdi% (unun sonucu olarak, 19K4 nisannda -ngiltere ile &ransa arasnda #amimi +nlama FOntente Hordiale< adn alan bir anlama yapld% (u anlama ile &ransa 1sr! tamamen -ngiltere!ye brakyor ve buna karlk -ngiltere de, &ransa!nn &as! ele ge$irmesini kabul ediyordu%

-ngiliz-&ransz mnasebetlerinin 19K4 anlamas ile dzelmesi, Q$l -tila,!n ikinci 'alkasn meydana getirmitir% =nk bundan sonra bu iki devlet arasndaki mnasebetler artan bir gelime ve yaknlama g.sterecektir%

$< 19K) -ngiliz->us +nlamas

Q$l -tila,!n $nc 'alkasn meydana getiren 19K) -ngiliz->us anlamas da, 19K4 -ngiliz-&ransz anlamas gibi iki devletin s.mrgelerde cereyan eden $atmalarn sona erdiren ve bu suretle iki devlet arasnda yakn mnasebetlerin kurulmasn salayan bir anlamadr% (u sebeple, -ngiltere ile >usya!nn $atmalarna deinmeden 19K) anlamasn a$klamak mmkn deildir%

-ngiltere ile >usya!nn btn 19!uncu yzyl boyunca sren geleneksel $atma alan (oazlar b.lgesi olmutur% 7K!inci yzyl girdiinde (oazlar zerindeki bu mcadele devam etmekteydi% (u mcadelenin ayrntlarna 6smanl -mparatorluunu ele aldmzda da'a ,azla gireceiz%

19!uncu yzylla birlikte balayan (oazlar zerindeki -ngiliz->us mcadelesine, yzyln ikinci yarsndan itibaren 6rta +sya ve 4zak

"oudaki mcadeleler de eklendi% 6rta +sya!daki -ngiliz->us mcadelesine >usya!nn -!inci Q$ -mparatorlar 9igi!ne katlmas meselesinde biraz deinmitik% /zyln sonlarna doru bu mcadele da'a da iddetlendi ve bil'assa $ lke zerinde younlat% (unlar -ran, +,ganistan ve 2ibet!tir% >usya!nn bu $ b.lgeye szmaya $almas -ngiltere!yi 3indistan a$sndan endielendirdi% =nk 'er $ lke de 3indistan!n snrlar zerinde bulunuyordu% >usya!nn, gerek -ran!a doru sarkmas, 6rta +sya!daki bamsz 2rk devletlerini ortadan kaldrarak ve buralar kendi topraklarna katarak +,ganistan!a girmeye $almas ve ni'ayet, yine 6rta +sya!dan ilerleyerek =ine alt bir toprak olan 2ibet!e de girmek i$in $aba 'arcamas, -ngiltere!yi 3indistan!n gvenlii bakmndan korkuttu% (u sebeple, -ngiltere de bu $ lke zerinde ,aaliyette bulunarak >usya!nn buralara girmesini .nlemeye $alt% (.ylece, 19!uncu yzyln ikinci yarsnda -ran, +,ganistan ve 2ibet zerinde youn bir -ngiliz->us mcadelesi kendisini g.sterdi%

-ki devlet arasndaki bu mcadeleye, 19!uncu yzyl sonlarna doru bir de =in ve 4zak "ou zerindeki mcadele eklendi% #.mrgecilik ve =in!in s.mrgelemesi konularn a$klamaya baladmz zaman, da'a iyi g.rlecei zere, =in (at!ya a$ldktan sonra +vrupa devletlerinin s.mrsne konu tekil etti ve -ngiltere /ang-tze ne'ri vadisini kendisi i$in bir ekonomik s.mrme alan olarak se$ti% /ani -ngiltere =in!e dou-bat dorultusunda girdi%

(una karlk >usya =in!in 1an$urya topraklarna g.z dikmiti% >usya 1an$urya!ya ve oradan da kuzey =in!e girmek istiyordu% /ani >usya =in!e kuzey-gney dorultusunda girmeye $alyordu% >usya!nn kuzey =in!e inmek istemesini -ngiltere 'o karlamad% =nk

kuzey =ine giren >usya -ngiltere!nin s.mrme alan olan /ang-tze vadisini te'dit edebilirdi%

2am bu srada 5aponya 4zak "ouda bir kuvvet olarak sivrildi ve o da =in!i s.mrmek i$in +vrupa!l devletlerin arasna katld% &akat ne var ki, 5aponya da kendisine s.mrme ve yaylma alan olarak 1an$urya!y se$miti% (.ylece 1an$urya zerinde bir >us-5apon mcadelesi ortaya $kt% >usya!nn gneye sarkmasn istemeyen -ngiltere, 5aponya!y >usya!nn zerine saldrtmak i$in 19K7!de onunla bir itti,ak yapt% (u suretle -ngiltere!nin desteini salayan 5aponya 19K4!de >usya!ya sava a$t% 19K4-19K* >us-5apon sava >usya!nn $ok ar bir yenilgisi ile sonu$land ve >usya 1an$urya!daki btn 'aklarn 5aponya!ya brakarak 4zak "oudan $ekildi%

5aponya .nndeki yenilgi, -ngiliz->us mnasebetlerinde de byk bir deiiklik yapt% >usya g.rd ki, 5aponya!y zerine saldrtan -ngilteredir% Mte yandan, +sya ktasnda da -ngiltere ile mcadele 'alindedir% (tn bu $atmalar >usya!ya bir ey kazandrmamt% 3albuki kendisinin geleneksel ,aaliyet alan (alkanlar ve (oazlard% (uralar >usya i$in $ok da'a m'imdi% +sya ve 4zak "ouda yaylma uruna bu b.lgeleri i'mal etmi ve sonunda da ar bir yenilgiye uramt% Mte yandan? >usya!nn yine (alkanlar ve (oazlarda kendisi i$in olumlu ,aaliyette bulunabilmesi i$in de -ngiltere ile mnasebetlerine yeni bir bi$im vermesi ve bu mnasebetleri yumuatmas gerekliydi% -te bu sebepler 19K) -ngiliz->us anlamasnn ortaya $kmasn salamtr%

19K) -ngiliz->us anlamas $ topra konu alyordu% -ran, +,ganistan ve 2ibet% +nlamaya g.reD -ran $ b.lgeye ayrlyor, Euzey

-ran >us n,uz b.lgesi, 3indistan!a bitiik olan gney -ran -ngiliz n,uz b.lgesi oluyor ve orta ksmda bir tampon b.lge% /ani buraya ne >usya, ne de -ngiltere szmaya $almayacakt% +,ganistan tm olarak -ngiltere!nin n,uz alan oluyordu% 2ibet ise, =in!in bir topra olarak kabul ediliyor ve buraya ne >usya ve ne de -ngiltere girmeye $almayacakt%

(.ylece, 19K) anlamas ile -ngiltere >usya!y 3indistan!dan bir 'ayli uzaklatrmak suretiyle, 3indistan!a >usya!dan gelecek bir te'likenin tesirini ortadan kaldryordu% 1 9G!da 3indi$ini konusunda &ransa ile yapt anlama ile de &ransa!y da 3indistan!dan uzaklatrdna g.re, -ngiltere i$in 3indistan bakmndan artk bir korku kalmamt%

(u anlamadan sonra -ngiliz->us mnasebetleri da'a ,azla bir yaknlk i$ine girerek, -ngiltere, &ransa ve >usya arasnda, Q$l -tti,aka kar bir Q$l -tila, bloku ortaya $km olmaktayd%

H< (loklarn =atmasD 1 K4-1914

+vrupa!daki byk devletler bu ekilde iki byk bloka b.lnm oluyordu% +vrupa!nn 1 )K!lerden balayp 19K4-19K)!ye gelinceye kadar ge$en devrede bu ekilde iki bloka ayrlm olmas, denebilirki -!inci "nya #avann $kmasnda en m'im sebeplerden birini tekil eder% =nk 19K4 ylnda -ngiliz-&ransz anlamasnn imzalanmasndan itibaren Q$l -tti,ak ve Q$l -tila, bloklar tam bir $atma i$ine girmilerdir% 6n yl sren bu $atma devresi, -!inci "nya #ava!nn patlak vermesiyle sonu$lanacaktr%

(u devredeki $atmalarn ana noktalarn u ekilde belirtebilirizD --!inci Sil'elm -ngiltere!yi yanna alamad gibi, 19K4 -ngiliz-&ransz anlamas ile g.rd ki, +lmanya 1 94 &ransz->us itti,akyle bu iki devlet arasnda skm durumda iken, imdi &ransa dnyann en byk deniz gcne sa'ip -ngiltere!yi de yanna alyordu% Earada g$l olan &ransa ve >usya ile denizlerde g$l olan -ngiltere +lmanya!nn karsnda yer alm bulunuyorlard% (u durum --!inci Sil'elm!i $ok korkuttuu i$in, 19K4 ylndan itibaren birinci planda -ngiliz-&ransz mnasebetlerini bozmaya $alm, lakin bu $abalar tamamen aksi netice vererek, bir yandan +lmanya!nn -ngiltere ve &ransa ile mnasebetleri da'a k.tye gitmi ve bir yandan da -ngiliz-&ransz mnasebetleri da'a g$lenmitir%

-kinci olarak +lmanya, karsndaki bu g$l bloktan da'a stn duruma ge$mek ve askeri bakmdan g$l olmak i$in sila'lanmaya y.nelmitir% 19!uncu yzyln son yllar ve 7K!inci yzyln ilk yllarndan itibaren +lmanya!nn 'em karada 'em de denizlerde kuvvetlenmek i$in youn bir sila'lanma $abas i$ine girdiini g.ryoruz% +lmanya!nn ve mtte,iki +vusturya!nn bu ekilde 'zl bir sila'lanma i$ine girmesi, Q$l -tila, devletlerini tabiatile 'areketsiz brakmad% (il'assa +lmanya!nn denizlerde sila'lanmaya balamas, deniz stnln bakalarna kaptrmaktan korkan -ngiltere!yi donanma bakmndan 'zl bir sila'lanmaya y.neltti%

#ila'lanma yarnn neticesi u oldu ki, bu yar i$erisinde 'er iki tara, da kendisini dierinden stn g.rd i$in, en u,ak anlamazlklarda da'i sert bir tutum almlar ve u,ak meselelerden byk bu'ranlar domutur% (u'ranlar sertleip bydk$e sila'lanma yar da'a da 'zlanm ve sila'lanma yar da bu'ranlar iddetlenmitir%

(ir 'alde ki 1914 yaz geldiinde iki blok arasndaki mnasebetler artk adamakll gergin durumdadr% (u atmos,er i$inde, 7 3aziran 1914 gn +vusturya-1acaristan velia'tnn bir #rpl tara,ndan .ldrlmesi gibi basit bir suikast olay -!inci "nya #ava gibi byk ve genel bir savan patlamas i$in yeterli olmutur%

(u bloklarn $atmas olaynda g.ze $arpan bir dier nokta da, +vusturya ile >usya arasndaki (alkanlar $atmasdr% +vusturya!nn bir yandan >usya ve bir yandan da #rbistan ile (alkanlarda $atmas o kadar iddetli olmutur ki, -!inci "nya #ava da bu yzden patlak verecektir%

DDDDDDDDDDDDDDDDD --!-0H- (M9Q1

19!uncu /zylda 6smanl -mparatorluu

19!uncu yzyln 6smanl -mparatorluu i$in 'ususiyeti

6smanl -mparatorluunun gelimeleri derken, 6smanl "evletinin btn 19!uncu yzyl boyunca ge$irmi olduu gelimelerin ve olaylarn ayrntlarn ele alacamz kasdetmiyoruz% (urada s.z konusu olan -mparatorluun 19!uncu yzyl i$indeki genel bir tablosunu ortaya koymaktr% (unun i$in 6smanl -mparatorluu ile ilgili baz .nemli konular belirtmekle yetineceiz%

(ilindii gibi? 6smanl "evleti 1799!da kuruluundan 1*)9 ylna

kadar snrlarn devaml olarak genilettii i$in, bu devre /kselme "evri denir% &akat -mparatorluk snrlarnn genilemesi 1*)9!da durmu ve bu tari'ten 1G99 ylna kadar bir "uraklama "evri!ne girmitir% 1G99 Earlo,$a +ntlamasndan sonra 1 1*!e, yani -'tilal savalarnn sonuna kadar olan devrede ise 6smanl -mparatorluu yapm olduu savalarda devaml olarak toprak kaybederek snrlar gerilemeye balamtr% (urada s.z konusu olan +vrupa!daki snrlarnn daralmas yani gerilemesidir% (u sebepten bu devreye de -mparatorluun Gerileme "evri denir%

19!uncu yzyl ise 6smanl -mparatorluunun /klma "evri!dir% 19!uncu yzyln imparatorluk i$in 'ususiyeti uradadr ki, bu yzyl i$inde yapt savalarda da toprak kaybetmekle birlikte, bil'assa &ransz -'tilalinin dourduu 0asyonalizm akmnn tesiriyle, kendi snrlar i$indeki yabanc milletler birer birer bamszlklarn alarak imparatorluktan kopmulardr% (u ise 6smanl -mparatorluunun dalma ve $.kn 'zlandrlan bir ,akt.r olmutur% 1esela 1 79!da /unanistan, 1 ) !de #rbistan, >omanya ve Earada, 19K !de (ulgaristan ve 1917!de de +rnavutluk bamszlklarn almlardr% "ikkat edilirse bunlar 6smanl -mparatorluunu 1slman olmayan aznlklardr% ;uras bir ger$ektir ki, 0asyonalizm akm etkisini ilk .nce ve en ,azla imparatorluun bu 1slman olmayan unsurlar zerinde g.stermitir% Mte yandan bu yabanc milletlerin, imparatorluun +vrupa topraklarnda yaamas, milliyet$ilik akmnn tesirini kolaylatrd gibi, +vrupa devletlerinin mda'alelerini de ta'rik etmitir%

&akat milliyet$ilik akmnn tesiri bu kadarla da kalm deildir% "a'a ge$ de olsa, bu akm, imparatorluunun 1slman aznlklar,

yani +raplar zerinde de tesir yapmaktan geri kalmamtr% -mparatorluun sonu yaklatnda, +rap 'alklar arasnda da bir bamszlk 'areketi balam bulunmaktayd% (.ylece, 19!uncu yzyln milli bamszlk 'areketleri 6smanl -mparatorluunun dalma ve yklmasna giden yolu a$mtr% 6smanl idarecilerin biraz aada g.receimiz gibi bunu .nlemek i$in bavurduklar tedbirler ve $areler ise, -mparatorluu yklmaktan kurtaramamtr% (u tedbirlerden bir tanesi de gvenliini ve varln koruyabilmek i$in takip etmi olduu denge politikasdr%

6smanl "evletinin takip ettii denge politikas

6smanl -mparatorluu 1G99!dan sonra bil'assa >usya!nn te'didi ve basks altna girmeye balam ve buna 1 !inci yzyln balarndan itibaren (alkanlarda +vusturya da eklenmiti% (unun neticesi olarak da, 1 !inci yzyl i$inde, birka$ de,a bu devletlerle savamak zorunda kalmt% 6smanl "evleti, +vusturya ve >usya!ya kar yapt bu savalarda, baka bir devlete dayanmak zorunluluunu duymamt% (u savalarda $ounlukla yenilmesine ve 'atta bazan galip gelmesine ramen, bu savalar kendi gc ile yrtebilmitir% =nk -mparatorluk, 19!uncu yzyldaki kadar zay, deildir% &akat 19!uncu yzyln artlar b.yle olmamtr% 19!uncu yzyl geldiinde, bir yandan +vrupadaki kuvvet dengesinin artlar ve unsurlar byk deime ge$irmi, bir yandan da 6smanl "evletinin kendisi zay,lamtr% -te bu durum karsnda 6smanl "evleti dardan kendisine y.nelen te'dit ve te'likelere kar, yanna bir byk devleti almak suretiyle bir denge meydana getirerek varln korumaya, dalma ve yklmasn .nlemeye

$almtr% (una "enge @olitikas diyoruz% ;unu da 'emen ilave etmek gerekir ki, 6smanl -mparatorluunun bu denge politikas Hum'uriyet devrinde de +tatrk tara,ndan devam ettirilmi ve bugne kadar srmtr%

"enge politikas balca u devrelere ayrlmaktadrD

1% 1)91 F1)9 <-1 ) D >us te'likesine kar -ngiltere!ye dayanma%

7% 1

-191 D >us ve -ngiliz te'likesine kar +lmanya!ya dayanma%

J% 197K-19JGD (atllara kar #ovyet >usya!ya dayanma%

4% 19JK-194*D &aist -talya te'likesine kar -ngiltere!ye dayanma%

*% 194*-Gnmze kadarD #ovyet te'likesine kar +merika!ya dayanma%

;imdi bu denge politikas ile ilgili gelimeleri a$klayalmD

+< 1)91 F1)9 <-1 ) "evresi

(u devre 6smanl devletinin kendisine y.nelen >us te'likesine kar -ngiltere!ye dayand devredir% 2abiatile, 6smanl "evleti!nin -ngiltere!ye dayanabilmesi ve >us te'likesine kar -ngiltere ile bir denge kurabilmesi i$in, -ngiltere!nin de 6smanl "evletini desteklemesi gerekirdi% 6 'alde -ngiltere 6smanl "evletini destekleme gereini neden duydu:

(u sorunun cevab, 3indistan meselesi ile ilgilidir% -ngiltere 1)*G-GJ /edi /l savalar sonunda &ransa!dan 3indistan s.mrgesini ele

ge$irmiti% (u byk s.mrge -ngiltere!nin ekonomik 'ayatnda .nemli bir yer tutmaya balad% -ngiltere!nin bu s.mrgesi ile balants ise, 1sr, +kdeniz ve Hebelttark (oazndan ge$mekteydi ve buna -ngiltere!nin -mparatorluk /olu deniyordu% 1) )-97 arasnda bir yanda 6smanl -mparatorluu ve bir yanda da +vusturya ve >usya arasndaki savaa gelinceye kadar, -ngiltere bu -mparatorluk /olunda 'er'angi bir te'dit ve te'like ile karlamad% 9akin bu savata +vusturya ve >usya!nn 6smanl -maparatorluunu ykmak ve onun yerine eski (izans! kurmak suretle, .zellikle >usya!nn (oazlara yerlemek istemesi, -ngiltere!yi ciddi bir te'like ile kar karya brakt% =nk, bu srada Euzey Earadeniz kylarna iyice yerleen >usya, (oazlar ele ge$irip +kdenize inecek olursa, bu -ngiltere!nin -mparatorluk /olunun bu devlet tara,ndan te'dit edilmesi ve 'atta kesilmesi demek olabilirdi% ;u 'alde -ngiltere i$in, imdi >usya!nn (oazlardan +kdeniz!e inmesini .nlemek .nem kazanyordu% (unu nasl yapabilirdi: -ngiltere unu a$k$a anlad ki? 6smanl devletinin varl ve devam, >usya!nn (oazlardan gneye, yani +kdenize inmesini .nlemede .nemli bir engel tekil ediyordu% (u sebepten, 1)91 ylndan itibaren -ngiltere, >usya!nn +kdeniz!e sarkmasn engellemek i$in, 6smanl -mparatorluunun bamszlk ve toprak btnln koruma polltikasn benimsedi%

(ununla beraber, 6smanl devletinin, -ngiltere!nin bu yeni politikasn g.rmesi ve kendisine y.nelen te'likelere kar byk bir devlete dayanarak bir denge politikas takibine balamas, ancak 1)9 de 0apolyon!un 1sr! igal etmesinden itibaren mmkn olabilmitir% 0apolyon!un 1sr! igal etmesi 'em -ngiltere!yi ve 'em de >usya!y telalandrd% -ngiltere telaland, $nk 1sr! igal eden &ransa, -ngiltere!nin 3indistan!la olan balantsn kesiyordu% >usya telaland,

$nk 0apolyon 1sr!dan sonra #uriye!yi igal ederek kuzeye doru $kmaya balaynca, >usya 0apolyon!un 6smanl -mparatorluunu ykmasndan korktu% #ebebi gayet a$ktD >usya, zay, bir 6smanl "evletinden (oazlar alabilir, lakin kuvvetli bir &ransa!nn elinden almas ise 'er'alde pek kolay olmazd% (u sebeplerden dolay, 'em -ngiltere ve 'em de >usya 6smanl "evletiyle birer itti,ak yaparak, 0apolyon!u 1sr!dan $kardlar%

(u olay, byk devletlerin kendi topraklar zerindeki $kar mcadelelerini 6smanl "evletine a$k olarak g.sterdi% ;u 'alde 6smanl "evleti, kendisine y.nelen te'likelere kar bu devletleri birbirine kar oynayabilirdi% 6 srada 6smanl "evleti i$in esas te'like >usya!dan geldiinden, bu tari'ten sonra 6smanl "evleti -ngiltere!ye dayanma yoluna gitmitir%

-ngiltere!nin, 6smanl -mparatorluunun bamszlk ve toprak btnln >usya!ya kar koruma politikas 1 ) !e kadar devam etti% (u tari'ten sonra -ngiltere bu politikay terketti% =nk, 1 ))-) 6smanl->us sava -ngiltere!ye unu g.sterdi ki, 6smanl -mparatorluu artk $ok zay,tr ve yklmaya ma'kumdur% -ngiltere!nin, 6smanl -mparatorluunun bamszln ve toprak btnln korumaya $almas bundan sonra bounadr% -mparatorluu ayakta tutmak artk mmkn deildir% 6 'alde, >usya!nn +kdenize sarkmasn .nlemek i$in imdi ne yaplmaldr: -ngiltere yeni bir politika olarak unu kabul ettiD 6smanl -mparatorluu nasl olsa yklacana g.re? bu devleti >usya ykp, ykntlar zerine o yerleecei yerde, -ngiltere yklmal ve bu ykntlar zerine kendisi yerleip, bu suretle >usya!nn gneye sarkmasn .nlemelidir% (unu da -ngiltere iki yolla

ger$ekletirecekti% (irincisi, 6smanl -mparatorluunun ykntlar zerinde kendisine bal veya kendi kontrolu altnda bamsz devletler kurmak% 1esela, 1 ) !den itibaren +nadolu!daki Ormenileri bamszla kkrtmak suretiyle, "ou +nadolu!da kurulacak bamsz bir Ormeni devletini, >usya!nn +nadolu!ya girmesini .nleyecek bir tampon olarak kullanmak istemitir% -kincisi ise, 6smanl -mparatorluunun baz strateLik noktalarna kendisinin yerlemesidir% 1 ) !de 6smanl devletine bask yaparak Ebrs!a yerlemesi bundandr% Ebrs!a yerleen -ngiltere 'em Oge "enizinin +kdenize a$lan noktasn, 'em dou +nadoluyu ve 'em de #vey kanaln buradan kontrol etmek imkann kazanyordu%

-ngiltere!nin bu yeni politikasnn 6smanl "evleti bakmndan sonucu u oluyordu ki? imdi 'em -ngiltere ve 'em de >usya, 6smanl -mparatorluunun varlnn devam i$in iki byk te'like 'aline geliyordu% 3er ne kadar -ngiltere!nin yeni politikas >usya!ya y.neltilmi idiyse de 6smanl "evleti i$in netice aynyd% -ki devlet, birbirlerine y.nelen ama$lar i$in 'er ikisi de 6smanl "evletini ykmaya $alyordu% (u duruma g.re, yeni bir dayanak unsuru aramak gerekliydi% 1 !den itibaren --!inci Sil'elm +lmanya!snn yeni politikas, 6smanl

"evleti i$in +lmanya!y yeni bir denge unsuru olarak ortaya $kard%

(< 1

-191 "evresi

"a'a .nce de belirttiimiz gibi, 1

!de -mparator --!inci Sil'elm,

(ismarck!n aksine, bir "nya @olitikas izlemeye balamt% (u politika $er$evesi i$inde --!inci Sil'elm 6smanl "evleti ile de yakn mnasebetler kurdu% +mac, 6smanl -mparatorluunun Ezldeniz ve 3int 6kyanusuna kadar uzanan topraklar ile, -ngiltere!nin -mparatorluk

yolunu vurmakt% (unun i$in de (erlin-(adat demiryolu proLesini ortaya atm ve 6smanl topraklar i$inde (adat!a kadar uzanan bir demiryolu yaparak (asra E.r,ezine $kmak istemitir% (u demiryolu ii -ngiltere!yi ger$ekten endielendirmitir%

+lmanya!nn bu yeni politikas 6smanl "evleti ile +lmanya arasndaki mnasebetleri gnden gne gelitirerek, denge politikas i$inde 6smanl "evletl!nin yeni bir dayanak bulmasn salam ise de, -!inci "nya #ava, birlikte savaan 'er iki imparatorluun da sonunu getirmitir% /ani 6smanl -mparatorluu yklmaktan kurtulamam ve tari' i$indeki tabii .mrn tamamlamtr%

H< 1 7K-19JG "evresiD +tatrk!n "enge @olitikas

(u devre 1illi 1cadele ile balayan +2+2Q>E devresidir% +tatrk, 19 1ays 1919!da 1illi 1cadeleyi balatt zaman son derece olumsuz artlar, i$inde bulunuyordu% (ir de,a, memleketin 'er tara,, -!inci "nya #avann galip byk devletleri tara,ndan igal, edilmi idi% /eni bir 2rk devletinin kurulabilmesi i$in, mcadelenin, 'ereyden .nce bu byk devletlere kar yrtlmesi gerekiyordu% (u igalin stne, -ngiltere tara,ndan sila'landrlan ve kkrtlan /unanistanda, galip devletlerln bir maas olarak +nadolu!ya saldrmt% (u saldrnn ters-yz edilmesi ancak sila' gc ile mmkn olabilirdi% 3albuki 2rk 1illeti ve 2rk askeri sekiz yldan beri savatan savaa komutu% 1911-17!de -talya ile 2rablusgarp savan, 1917-1J!te d.rt (alkan devletiyle F#rbistan, Earada, (ulgaristan, /unanistan< (alkan #avalarn yapm ve arkasndan 1914-1 -!inci "nya #avana girmiti% -!inci "nya #avanda 2rk 1illeti, Ea,kaslar, Irak, Eanal Hep'esi ve =anakkale olmak zere 4 cep'ede savat% (u yetmiyormu

gibi, +vusturyann >usya cep'esine de FGali$ya cep'esi< asker g.ndermiti% #ava sona erdiinde 2rk 1illeti sekiz yllk bir yorgunluun i$indeydi% Qstelik, galip devletler 6smanl "evletinin btn askerini sila'szlandrmt% +nkara 3kmetinin elinde, Eazm Earabekir @aa!nn komuta ettii az bir kuvvet vard%

(u artlar i$inde, yeni 2rk devletinin kurulabilmesi i$in bata -ngiltere olmak zere, galip byk devletlere kar yaplacak sila'l bir mcadelede dardan bir yardm alnmas zorunlu idi% +tatrk bu durumda dayanabilecei yeni bir kuvvet olarak, 191) (olevik -'tilalinden sonra kurulan #ovyet reLimini g.rd% =nk bu srada, yeni #ovyet reLimi de 1illi 1cadelenin artlar i$inde bulunuyordu% (olevik -'tilalinden sonra (atl devletler, yeni #ovyet reLimini ykmak i$in $eitli mcadele yollarna bavurmulard% Esacas, gerek 1illi 1cadele, gerekse #ovyet >usya ayn dmana kar mcadele etmekteydiler% +tatrk!n Aavamili tabliyeden mte'assilC Ftabii artlardan doan< dostluk dedii, 2rk-#ovyet dostluu ve yaknlamas 197K ylndan itibaren bu ekilde balad% /ani +tatrk, (atya ve .zellikle -ngiltere!ye kar #ovyet >usya!ya dayanma yoluna bu sebeplerle girmitir%

1illi 1cadele baarya ulap, 9ozan (arndan sonra kurulan yeni 2rkiye Hum'uriyeti "evleti, 197J!ten sonra da (atllarla normal mnasebetler dzeni i$ine giremedi% =nk, (atllar /eni 2rkiye ger$eini kolay kabul etmediler ve 19JK ylna kadar, .zellikle -ngiltere ve &ransa ile mnasebetler, zaman zaman iddetli sa,'alardan ge$ti% 2rkiye!nin (atllarla mnasebetleri b.yle bozuk gittii srece, #ovyet >usya 2rk d politikasnn temel dayana olmakta devam

etti% 9akin 19JG!dan itibaren durum deimeye balad%

H< 19JG-194* "evresi

19J*-JG!da &aist -talya 3abeistan! igal etti% (u olay "ou +kdeniz ve 6rta "ou b.lgesindeki kuvvet dengesinin yapsnda .nemli bir deiiklik meydana getiriyordu% =nk, -talya denizar bir lke olan 3abeistan! kuvvetli bir donanma ile ele ge$irmeyi baarmt% /ani? imdi -talya +kdenizde byk bir deniz gc olarak ortaya $kyordu% 3albuki btn 19!uncu yzyl boyunca -ngiltere +kdeniz!de 'akim olan tek kuvvet idi% -talyan deniz gcnn ortaya $k -ngiltere!nin +kdenizdeki stnlne ve 'akimiyetine kar bir meydan okuma olduu kadar, -ngiltere!nin -mparatorluk /olu bakmndan da byk bir te'like ortaya $kyordu% -ngiltere bu yeni duruma bir $are aramak zorunda kald ve bunun sonucu olarak, "ou +kdeniz!in yeni bir devleti olan 2rkiye ile mnasebetlerini dzeltip, 2rkiye!ye dayanma yoluna gitmek istedi% +tatrk -ngiltere!nin 2rkiye!ye yaklama isteini olumlu karlad% =nk &aist -talya imdi "ou +kdeniz!de sadece -ngiltere i$in deil, 2rkiye i$inde bir te'like olarak ortaya $kyordu% &aist @artisi 1977 ylnda -talya!da iktidara geldi% &aist partisinin lideri ve babakan 1ussolini, da'a ilk gnlerden itibaren g.zlerini +nadolu!ya da $evirdi% 1ussolini eski >oma -mparatorluunu canlandrmaktan s.z ediyordu% (ilindii gibi >oma -mparatorluunun snrlarna +nadolu!nun Oge ve +kdeniz sa'illeri de da'ildi% 2asarlar b.yle olan -talya!nn +kdenizde bir denizgc olarak ortaya $kmas, 2rkiye!ye yakn bir -talyan te'likesinin y.nelmesi demekti% +kdenizde g$l olan -talya!ya kar, deniz gc kuvvetli olan -talya!ya kar, deniz gc zay, olan #ovyet >usya bir denge unsuru olabilir miydi: 2abii ki olamazd% 2rkiye

denizlerde g$l olan -ngiltere!ye dayanabilirdi% (undan dolay, 19JG ylndan itibaren 2rk--ngiliz mnasebetleri 'zl bir gelime g.sterdi%

2rkiye, -talya!ya kar -ngiltere!ye dayanma yoluna giderken d politikasnn temel unsuru olarak #ovyet >usya!dan vazge$mek niyetinde deildi% 2rkiye 'em -ngiltere!ye ve 'em de >usya!ya dayanarak gvenliini da'a da g$lendirmek istiyordu% &akat #ovyetler bunu b.yle anlamadlar ve anlamak istemediler% 2rk--ngiliz mnasebetlerinin gelimesi >usya!y 'onut brakmad% #ovyetler 2rkiye!nin kendilerinden baka 3i$bir devletle yakn balar kurmasn istemedi% (u sebepten, 2rk--ngiliz mnasebetleri artan bir ekilde geliirken, 19JG!dan itibaren, 2rkiye!nin btn $abalarna ramen #ovyet >usya 2rkiye!den uzaklamaya balad% (u uzaklama 19J9-4G arasnda en iddetli sa,'asna varacak ve bugne kadar devam edecektir%

"< 194*!ten (ugne

19JG!dan itibaren 2rkiye!nin btn iyi niyetlerine ramen, #ovyet >usya!nn 2rkiye!den uzaklamas? 19J9 ylndan, yani --!inci "nya #avandan itibaren 2rkiye zerinde bir #ovyet >usya te'didinin yeniden ortaya $kmas sonucu verdi% "a'a ileride ayrntlar ile gireceimiz gibi, 19J9 ylnda, --!inci "nya #ava patlamadan biraz .nce, #ovyet >usya 0azi +lmanyas ile bir ibirliine girimi, saldrganlk ve emperyalizm konusunda 0azi +lmanya!s ile bir ortaklk kurmu ve bu $er$eve i$inde de 2rkiye!ye kar eski tutumunu tamamen deitirerek bir dmanlk ve emperyalizm politikas i$ine girmitir% #ovyet >usya!nn 0azi +lmanya!s ile ibirlii ksa srerek 1941 ylndan 0azi +lmanya!snn >usya!ya saldrmasna ramen, #ovyetler 2rkiye!ye kar tutumlarn deitirmemilerdir% (u artlar i$erisinde

194* ylna kadar -ngiltere 2rk d politikasnn temel dayanak noktas olmaya devam etmitir%

--!inci "nya #avann sona erdii 194* ylndan itibaren dnya artlar, bil'assa +vrupadaki kuvvet dengesi mnasebetleri tamamiyle deimeye balad% #ava milletleraras politikann kuvvet merkezi olan pek $ok devleti tas,iye etti% 0azi +lmanya!s, &aist -talya ve 1ilitarist 5aponya savan yenilen devletleriydi% &ransa da'a savan banda 0azi +lmanya!sna yenilmi ve +lman igali altnda kalmt% -ngiltere galip devletlerdendi? ,akat G yllk savatan sonra o da perian durumdayd% #avan sonunda iki byk kuvvet ayakta duruyorduD (irleik +merika ve #ovyet >usya% &akat savan sonunda (irleik +merika!nn tekrar -n,irat politikasna d.nmeyi tasarlamas, .zellikle +vrupada #ovyet >usya!y tek sivrilen kuvvet merkezi olarak brakyordu% #ovyet >usya sava sonrasnn bu artlarndan yararlanarak, kendi yaylma ve emperyalizmini, komnizm emperyalizmini ger$ekletirmek i$in 'arekete ge$ti% @olonya, =ekoslovakya, 1acaristan ve (ulgaristan gibi kendi snrlar zerinde bulunan lkeleri, +lmanya!nn 'egemonyasndan kurtarmak ba'anesiyle askeri igal altna ald ve buralarda komnist reLimler kurdu% (tn +vrupada bir te'dit durumu yaratt% Eeza ta $arlk >usya!snn emeli olan +kdenize inme amacn ger$ekletirmek zere, -ran, 2rkiye ve /unanistan zerine ar basklar yapt ve te'ditler yaratt% 2rkiye!den -stanbul ve =anakkale (oazlarna yerleme 'akkn ve ayrca Ears, +rda'an gibi "ou +nadolu topraklarmzn kendisine terkedilmesini istedi% 3atta bu toprak istekleri 2rabzon ve Gm'ane!ye kadar uzanyordu% 6 kadar ki, 194*-4G yllar 2rkiye ve 2rk 1illeti i$in bir 'ayat-memat gnleri oldu% 2rkiye 'er an bir #ovyet saldrsn bekledi%

(u artlar altnda, savatan yorgun $kan -ngiltere!nin, bu #ovyet bask ve te'ditlerine kar bir denge unsuru olmas beklenemezdi% 0itekim -ngiltere de bu durumu 2rkiye ve (irleik +merika!ya a$k$a bildirmitir%

6 zaman ki 2rk y.neticileri de, da'a --!inci "nya #ava srasnda g.rmlerdir ki, -ngiltere 2rkiye!ye y.nelen #ovyet te'likesine kar bir denge unsuru olamyacaktr% (u sebeple, da'a o tari'ten itibaren #ovyet >usya karsnda (irleik +merika!ya dayanma ve (irleik +merika!da bir destek bulma imkanlarn aramaya balamlardr% (irleik +merika, 194*-4G yllarnda #ovyet >usya te'likesinin ve milletleraras komnizm emperyalizmlnin niteliini ilk .nce kavrayamamtr% &akat sonra, 194G!da -ran! #ovyet >usya!ya kar savunduu gibi, 2rkiye ve /unanistan! da 194) ylndan itibaren #ovyetlere kar desteklemeye karar vermitir% (u olay (irleik +merika!nn bir destek ve dayanak unsuru olarak 2rk d politikasna girmesinin balangcn tekil eder% +vrupadaki #ovyet yaylma ve emperyalizmine kar 1949 ylnda +tlantik -tti,ak F0+26< kurulduktan sonra, 19*7 ylnda 2rkiye de bu itti,aka da'il olmu ve ancak bu suretle #ovyet >usya karsnda gvenliini salayabilmitir%

6smanl -mparatorluu Qzerinde (yk "evletlerin 1cadelesi

19!uncu yzyl i$erislnde 6smanl -mparatorluunun $eitli alanlar tiyk devletler arasndaki mcadelelere konu olmutur% (unlar u ekilde sralayabilirizD

+< (oazlar zerinde -ngiliz->us mcadelesi?

(< (alkanlar zerinde +vusturya->usya mcadelesi?

H< 1sr zerinde -ngiliz-&ransz mcadelesi?

H< 6smanl -mparatorluunun 6rta "ou 2opraklarnda -ngiliz-+lman mcadelesi?

6smanl -mparatorluunun $eitli alanlar zerindeki byk devletler mcadelesine, bundan .nce ele aldmz $eitli konularda yeteri kadar deinmitik% (u sebeple, bu ksmda bunlara ksaca deinip, da'a ziyade, o konular i$inde dokunmadmz noktalar belirtmekle yetineceiz%

+< (oazlar Qzerindeki -ngiliz->us 1cadelesi

(u mcadelenin ma'iyetini, 6smanl devletinin denge politikasnn ilk devresi olan 1)91-1 ) devresini a$klarken belirtmitik% >usya!nn 2rk (oazlarn ele ge$irerek +kdeniz!e inmek istemesini -ngiltere, 3indistanla balantsn salayan -mparatorluk /olu!nun gvenlii bakmndan endie ile karlam ve bunu 'er vasta ile .nlemeye $almtr% >usya bakmndan ise mesele uyduD 1*!inci yzyln sonunda kurulan >us =arl, balang$ta tamamen bir kara devleti idi ve denizlerle balants yoktu% >us =arlnn deniz kylarna ulaabilmesi i$in iki istikamette topraklarn geniletmesi gerekiyorduD (iri, (altk "enizi, dieri de Earadeniz% 9akin 'er iki istikamette de karsna birer engel $kt% (altk denizine $kmasnda -sve$ ve Earadenize ulamasnda da, 6smanl "evletine bal Erm

3anl, yani 6smanl "evleti%

1G99!da Earlo,$a +ntlamas ile +zak kalesini alan >usya, ilk de,a olarak, Earadeniz kylarna ayak basyordu% -sve$ ile yapt sava sonunda 1)71!de imzalanan 0ystad bar ile de >usya (altk kylarna $kt% (undan sonra >usya, btn 1 !inci yzyl boyunca, 'em Ea,kaslar, 'em de (alkanlar dorultusunda olmak zere Earadenizdeki kylarn geniletmi ve (alkanlarda 6smanl->us snr 1)97 /a anlamas ile 2unann kollarndan @rut ne'ri olmutu% (.ylece btn kuzey Earadeniz kylarn ele ge$iren >usya!nn 19!uncu yzyl i$indeki $abalar -stanbul ve =anakkale boazlarnn ele ge$irilmesine, 'i$ deilse, bu (oazlarn kendisine devaml olarak a$k olmas amacna y.nelmitir% (ununla beraber >usya!nn bu (oazlar politikasna paralel olarak yrtt dier bir politika da (alkanlar politikas olmutur% =nk, >usya (alkanlar ele ge$irdii ve 6smanl devletini (alkanlardan $karp (alkan yarmadasna 'akim olduu takdirde, Oge "enizi ve +kdeniz!e $kabilecei gibi, (oazlar zerinde bir bask imkan da elde edecekti% (u sebeple, >usya!nn sadece (oazlar konusundaki ,aaliyeti deil, (alkanlar!daki ,aaliyetleri de -ngiltere!yi 19!uncu yzylda endieye sevkeden bir ,akt.r olmutur%

-ngiltere >usya!nn (oazlardan +kdenize inmesini .nlemek amacyla 6smanl "evletinin bamszlk ve toprak btnln korumaya $almakla birlikte, (oazlarla ilgili baka bir nokta da vard% (oazlar 6smanl "evletinin egemenlii altndayd ve egemen bir devlet olarak da 6smanl "evleti (oazlar istedii devletin sava gemilerine a$maya ve kapamaya yetkili idi% 6smanl "evletinin bu yetkisi, -ngiltere i$in zaman zaman 'olanmad durumlar ortaya $karmtr% 1esela, 0apolyon!un 1sr! igali zerine >usya 1)9 !de 6smanl

"evleti ile yapt itti,ak antlamas ile, >us sava gemilerinin (oazlardan serbest$e ge$mesi 'akkn elde etmi ve 1 K*!de yaplan ikinci bir anlama ile de bu 'ak devam ettirildii gibi, ayrca >usya (oazlar baka bir devlete kar 6smanl "evleti ile birlikte savunacakt%

1e'met +li isyan srasnda 6smanl "evletinin skk durumundan isti,ade ederek >usyann 6smanl "evleti ile imzalad 1 JJ 3nkar -skelesi +ntlamas ise, ger$ekte bir itti,ak antlamas olmakla beraber, ayn zamanda >usyaya y.nelecek bir saldrya kar 6smanl "evletinin (oazlar kapamasn da .ng.rmekteydi% &akat dier +vrupa devletleri bu antlamann (oazlar >usyaya a$t inancnda olmulardr%

(u anlamalar -ngiltere!nin 'ouna gitmemitir% (u sebepten, bu tari'ten sonra -ngiltere, bar zamannda baka devletlerin sava gemilerinin (oazlardan ge$mesi meselesini 6smanl "evletinin yetkisinden $karp, bunu milletleraras bir statye balamak istemitir% -ngiltere buna 1 41 (oazlar #.zlemesi ile muva,,ak olmutur% (tn +vrupa devletlerinin imzalad bu s.zlemeye g.re? bar zamannda, 3i$bir yabanc devletin sava gemileri (oazlardan ge$miyecekti% /ani, (oazlarn Eapall ilkesi kabul ediliyordu% 6smanl devletinin kendisi savaa girerse, (oazlar istediine a$ar, istediine kapard% (u suretle, -ngiltere 1 41 (oazlar #.zlemesi ile >us sava gemilerinin (oazlardan ge$erek +kdeniz!e $kmasn .nlemi olmaktayd% (oazlarn bu stats 197J 9ozan (oazlar s.zlemesine kadar devam edecektir%

19K) -ngiliz->us anlamas bu iki devletin mnasebetlerine yeni

bir bi$im getirdii i$in, (oazlar zerindeki mcadeleyi de sona erdirmitir% 2abiatyla -ngiltere (oazlar konusundaki >us ama$ ve isteklerini 'emen kabul etmedi% &akat 'er iki devletin de -!inci "nya #avana ortak cep'ede katlmalar, (oazlar konusundaki >us emellerine, kat zerinde de olsa, bir ger$ekleme salad% 191* ylnda -ngiltere ve &ransa, -stanbul ve =anakkale (oazlarn >usya!ya vermeyi kabul ettiler% 9akin ne var ki 191) ylnda =arlk >eLiminin yklmas, 191* anlamasnn ,iiliyat alannda ger$eklemesine imkan vermedi%

(< (alkanlar Qzerindeki +vusturya->usya 1cadelesi

(u mcadelenin 1 )K!lerden itibaren nasl ortaya $ktn, da'a yukarda (ismarck politikasn ve 1 )1!den sonra +vusturya-1acaristan -mparatorluunun ni$in yeni +lman -mparatorluuna dayanmak zorunda olduunu a$klarken belirtmitik% (u sebeple bu konuyu tekrar etmeyeceiz% &akat u kadarn ilave edelim ki, >usya!nn 1 )K!lerden itibaren @ancermen blokuna kar takibe balad @anislavizm politikas dolaysiyle, (alkanlardan kuzey-gney dorultusunda inmeye $almas, (alkan yarmadasnda (ir +vusturya->usya mcadelesini ortaya atmakla beraber, .te yandan +vusturya-1acaristann (osna-3erkes topraklarn alarak +driyatik "enizine $kmak istemesi, 19!uncu yzyln sonlarna doru kendisini, yine +driyatik denizine (osna-3ersek zerinden $kmak isteyen #rbistan!la da $ok da'a iddetli bir $atma i$ine sokmutur% (u $atma o kadar iddetli olmutur ki, -!inci "nya #ava neredeyse 1914 ylnda deil 19K ylnda $kacakt% (u konuyu, -!inci "nya #avann geni ve derin sebeplerini a$klarken da'a ayrntl bir ekilde belirteceiz%

H< 1sr Qzerindeki -ngiliz-&ransz 1cadelesi

Q$l -tila,n ikinci 'alkasn tekil eden 19K4 -ngiliz &ransz anlamasn ve bu anlamadan .nce iki devletin i$inde bulunduu $atma ve mcadelelerini a$klarken bu, mcadeleyi de yeteri kadar belirtmitik% (u sebeple bu konuyu da tekrar etmeyeceiz% /alnz u kadarn da eklemek isteriz ki, 19K4 -ngiliz-&ransz anlamas bu iki devletin sadece 1sr zerindeki mcadelesini sona erdirmekle kalmam, 19K4!den sonra ve .zellikle -!inci "nya #avandan sonra bu iki devlet 6rta-"ou b.lgesinde bir s.mrgecilik ibirliine girmiler ve bu ibirlii 19GK!lara kadar devam etmitir%

"< 6smanl -mparatorluunun 6rta-"ou 2opraklar Qzerindeki -ngiliz-+lman 1cadelesi

(u konuya da biraz yukarda? 6smanl "evletinin denge politikasnn 1 -191 devresini incelerken deinmitik% &akat u kadarn

belirtelim ki, bu mcadele uzun .mrl olmayp, 6smanl "evleti topraklar zerindeki en ksa .mrl byk devletler mcadelesidir%

6smanl -mparatorluunda 3rriyet 3areketleri

19!uncu yzyln byk bir ksmna 'akim olan ve yllarca +vrupa lkelerini kaynama i$inde tutan 9iberalizm yani 3rriyet$ilik 'areketi, 6smanl -mparatorluu zerinde etki yapmaktan geri kalmamtr% /alnz uras mu'akkaktr ki, &ransz -'tilalinin dourmu olduu 'rriyet$ilik akm +vrupa lkelerinde $abuk ve youn bir etki yapmasna karlk, bu etki, 6smanl -mparatorluunda da'a ge$ ve

yava olmutur% 6smanl toplumu ile +vrupa toplumlar arasndaki 'em din ve 'em de kltr ,arklln bu duruma temel bir sebep olarak almak 'er'alde yanl olmayacaktr%

6smanl -mparatorluundaki 'rriyet$ilik akmnn 'erbiri bir .ncekinden da'a youn olmak zere, d.rt gelimede a$kca tesbit edilmektedir% (unlar, 1 J9 2anzimat &erman, 1 *G Isla'at &erman, 1 )G -!inci 1erutiyet +nayasas ve 19K --!inci 1erutiyet 3areketi%

1 J9 2anzimat &erman ve bununla balayan 2anzimat 'areketi esasnda +vrupadaki 1 JK -'tilallerinin tesiri altnda kalm bir 'arekettir% (.yle olmakla beraber 2anzimat &erman 3i$bir zaman +vrupadaki 'rriyet$i akmlarla kyaslanamaz% +rada byk ,arkllklar vardr% (ir de,a? 1 JK i'tilalleri +vrupada aadan yukar doru, yani alttan gelen bir 'areket eklinde olmutur% 3alklarn, 'rriyet i$in yukardaki otoriteye kar ayaklanmas eklinde ortaya $kmtr% 3albuki 2anzimat 'areketinde b.yle bir nitelik mevcut deildir% 2anzimat &ermani bata (yk >eit @aa olmak zere, @adia' +bdlmecit!in iyi niyeti ile 6smanl uyruklarna ba'ettii bir ltu,tur% (ununla beraber, mutlak otoritenin sa'ibi, kendi otorites-ni baz bakmlardan snrlayacan uyruklarna tek tara,l bir irade beyan ile taa''t etmitir% (u snrlama @adia'n, kiisel y.netiminde, baz ilkelere bal kalacan belirtmesi ile oluyordu% 1esela, vatandalarn rz, namus, can ve mal gvenliinin salanmas ve korunmas, vergi adaletsizliinin, askerlik 'izmetinde 'akszlk ve adaletsizliklerin giderilmesi, su$ ve cezalarn a'siletirilmesi, adli kovuturmann a$kl gibi% 2anzimat &erman, o derece yukardan verilen bir ltu,tur ki, @adia', &ermannda, btn bu saydmz ilkeler i$in A1saadat- ;a'anenC yani kendisi tara,ndan verilen .zel msaadeler

deyimini kullanmaktayd%

-kinci olarak, +vrupadaki 'rriyet$i 'areketler 'ereyden .nce bir anayasal reLimin kurulmasn ama$ gtmtr% 2anzimat &ermann!da ise bir anayasa s.z konusu deildir% (u ,ermanla da'a ziyede, vatandan kiiliine ve gvenliine zarar veren bir takm y.netim aksaklklarnn dzeltilmesi .ng.rlmekteydi% (ununla beraber, 2anzimat &erman, 6smanl -mparatorluunda anayasal dzene doru atlm bir ilk adm saylabilir% =nk, imparatorluk i$inde bundan .nceki yzyllarda yaplan bir $ok yenileme teebbslerinden $ok ,arkl olarak, siyasal dzende ve siyasal otoritenin ilemesinde bir yenilik getirmekteydi%

1 *G Isla'at &erman!da +vrupadaki liberal akmlara benzetilemez ve bir anayasaclk 'areketi ile de ilgisi yoktur% (undaki ,arkll da u iki noktada toplamak mmkndrD (ir de,a, Isla'at &erman kendiliinden ortaya $km olmayp, yabanc devletlerin basks ile padia' tara,ndan yaynlanmtr ve esas amac da, 1 *4-*G Erm #avann sebepleri ile balantl olarak, 3ristiyan uyruklarn bir takm 'ak ve yetkilerini arttrmak suretiyle onlar 1slman uyruklarla eit seviyeye getirmekti%

-kinci olarak, Isla'at &erman!da incelenirse g.rlr ki, bu belgenin de bir anayasa nitelii yoktur% &ermanda s.z edilen ve 3ristiyan uyruklara Aba'edilenC 'ak ve yetkiler, ger$ekten 3ristiyan uyruklarn y.netimi ve onlara yaplacak muamele ile ilgiliydi%

1 )G -!inci 1erutiyet 'areketi ile 6smanl -mparatorluuna ilk de,a anayasal bir reLim girmitir% 1 )G 6smanl +nayasas, 1 4 i'tilalleri

sonucu @rusya!nn kabul etmek zorunda kald, nisbeten liberal olan @rusya +nayasasndan ml'em olarak 'azrlanmtr% 1 *1 @rusya anayasas ise, @rusya!nn disiplin ru'unu mu'a,aza ederek o zamanki +vrupann en liberal anayasas olan 1 J1 (el$ika anayasasndan kaynan almt%

1 )G +nayasas 6smanl -mparatorluunda ilk de,a olarak anayasal reLimi balatmakla beraber, bu -!inci 1erutiyet 'areketi de bir 'alk 'areketi? aadan yukarya y.nelen bir bask ve istek sonucu olarak ortaya $km deildir% @adia'ln mutlak otoritesini bir dereceye kadar t.rpleyerek ve 6smanl vatandalar i$in de baz esas 'ak ve 'rriyetler getirmek suretiyle, monariye dayanan bir anayasal reLim kuran ve bundan dolay da adna 1erutiyet denen 1 )G dzeni, esasnda /eni 6smanllar denen bir avu$ 6smanl aydnnn teebbs ile ortaya $kmtr% (u bir avu$ aydn, 6smanl "evletinin gittik$e artan $.kntsne kar $are ararlarken, bu $areyi anayasal bir reLimde bulmular ve bu reLimi, @adia' --!inci +bdl'amid!i ta'ta $karrlarken, onunla yaptklar pazarlk sonucu ger$ekletirmilerdir% +vrupadaki liberal 'areketlere oranla ,arkllk, bir da'a burada da kendisini g.stermitir%

1 )G -!inci 1erutiyet 'areketi ,azla yaamamtr% -!inci 1erutiyet, 1 ))-) 6smanl->us savana varan (alkan bu'ran i$inde ilan edilmiti% #onradan g.rlmtr ki, --!inci +bdl'amid de, 1erutiyeti ilan etmek i$in bir avu$ 6smanl aydn ile yapt pazarlkta samimi deildi% 1 )G +ralk aynda ilan edilmi olan 1 )G +nayasasn, --!inci +bdl'amid 1 ))-) 6smanl->us savann dourduu artlar ba'ane ederek, 1 ) ubatnda yrrlkten kaldrmtr% (undan sonra --!inci

+bdl'amid, JK yl srecek olan despotik ve otoriter y.netimine balamtr%

9akin +bdl'amid!in btn despotizmine ramen, 6smanl aydnlar arasnda gelimekte olan anayasaclk ve 'rriyet$ilik 'areketinin arkas kesilmemitir% (u gelimede, 1 9 ylnda askeri tbbiye

.rencisi, arasnda gizli olarak -tti'ad ve 2erakki cemiyetinin kurulmas m'im bir d.nm noktas olmutur% (u cemiyetin ,aaliyeti, bir yandan -stanbul!daki yksek .renim gen$lii arasnda yaylp destek bulurken, bir yandan da, --!inci +bdl'amid!in kovuturmasndan ka$p +vrupada yaamak zorunda kalan 6smanl aydnlar arasnda da yaylmtr% (unun sonucu olarak da memleket dnda geni bir tekilata sa'ip olmutur%

-tti'at ve 2erakki Hemiyetinin ,aaliyetinin 7K!inci yzyln ilk yllar ile birlikte >umeli!deki #elanik ve 1anastrdaki subaylar arasnda da 'zla yaylmas, bir bakma bu 'arekete askeri bir g$ kazandrm ve --!inci 1erutiyet 'areketinin ger$eklemesinde byk rol aynamtr% (u gelimenin sonucu olarak da, 6smanl -mparatorluunda ikinci de,a olarak anayasal F1erutiyet< reLimin ilan edilmesi, askerler tara,ndan ger$ekletirilmitir% 19K 2emmuzunda 1anastr!daki subaylar kendiliklerinden anayasal reLimi ilan etmiler ve padia' --!inci +bdl'amid, subaylarn bu 'areketine bir sre kar koyduktan sonra, $aresiz kalarak --!inci 1erutiyeti ilan etmitir% --!inci 1erutiyetin ilanndan alt yl sonra, -!inci "nya #ava patlak vermi ve bu sava da 6smanl -mparatorluunun tari' i$indeki .mrn tamamlamtr% (undan sonra 1illi 1cadele ve Hum'uriyet devrinin anayasalar gelir ki, bunlar 1971, 1974, 19G1 ve 19 7 anayasalardr%

G.rld gibi, 6smanl -mparatorluu 19!uncu yzyl boyunca, varln

devam ettirebilmek i$in, 'em darda ve 'em i$erde bir takm tedbirlere bavurmutur% -mparatorluk, dardan y.nelen te'likelere kar varln srdrebilmek i$in d politikada bir denge politikas izleme yoluna giderken .te yandan da, i$ yapsn da'a salam temellere dayandrmak i$in 'rriyet$i ve anayasac tedbirlere bavurmutur% 9akin ne var ki, bu tedbirler 6smanl -mparatorluunu yklmaktan kurtaramam ve -!inci "nya #ava ile birlikte sona ererek, $etin bir mcadeleden sonra yeni bir 2rk "evleti ortaya $kmtr%

DDDDDDDDDDDDDDDDD ---

+merika (irleik "evletlerinin Gelimeleri

(irleik +merika!nn (amszln Eazanmas

19!uncu yzyl gelimeleri i$inde ele almak istediimiz bir dier konu da, +merika (irleik "evletlerinin kuruluu ve bu devletin ge$irdii baz m'im gelimelerdir% (u konuyu ele almamzn sebebi, gnmzn milletleraras politikas ile olan yakn balantsdr% +merika (irleik devletleri ile ilgili olarak ele alacamz gelimeler, bu devletin bamszln kazanmas ve bunun d politikas zerindeki tesiri, yeni kurulan (irleik +merika!nn $ok uzun sre devam eden ve dnya politikasna girmeme amacn gden d politikas ve yzyln ortalarnda bu devletin btnln par$alama te'didini g.steren i$ sava gibi konulardr%

Eristo, Eolomb!un +merika!y bulmasndan sonra +merika ktalar +vrupa devletlerinin s.mrgecilik alan 'aline gelmitir% "enizlerde g$l olan devletler, bu yeni dnyann ke,inden sonra bu topraklar zerine mler ve 'er biri kendi gc orannda kuzey ve gney +merika!da s.mrgeler kurmulardr% (unun sonucu olarak bugnk Eanada &ransa!nn s.mrgesi olmu, 'atta &ranszlar da'a gneye de inip, 1isisipi ne'rini takiben 1eksika k.r,ezine kadar uzanarak 9ouisiana s.mrgesini kurmulardr%

Euzey +merika ktasnn +tlantik kylarna ise -ngilizler yerlemi ve bu b.lgede 1J par$a 'alinde s.mrgeler Fkoloni< kurmulardr% Eoloni denilen bu toprak par$alar, s.mrgenin idaresi bakmndan kurulmu bir $eit idari nitelerdi% -te +merika (irleik "evletleri dediimiz yeni devlet, bu 1J koloninin -ngiltere!ye kar ayaklanmasndan doacaktr%

Euzey +merika!nn gney ksmlarna bakacak olursak, bugnk (irleik +merika!nn gney eyaletleri olan Eali,orniya, 2eksas, /eni 1eksika, +rizona ve &lorida -spanya!nn s.mrgesidir% #adece buralar deil, 6rta +merika dediimiz b.lge ile Gney +merika ktasnn $ok byk ksm da yine -spanyol s.mrgeleridir% Gney +merika!da yalnz (rezilya @ortekiz!in s.mrgesi idi% +merikan bamszlk 'areketi balad zaman +merika ktalarnn durumu ana $izgileri ile b.yleydi%

+merika!nn bamszlk 'areketine gelinceD +merika (irleik "evletlerinin bamszlk 'areketi ile, &ransz -'tilali arasnda ilgi $ekici bir benzerlik vardr% ;u manada ki, iki i'tilal 'areketi de, belirli bir siyasal amaca ulamay gtmeyen birer 'areket olarak balam

ve bu balay da, 'er iki lkede de vergi meselesinden olmutur% &ransz i'tilali, UB-!inci 9ouis!nin /edi /l #avalar F1)*G-1)GJ< sonucu 'azinesinin tamtakr 'ale gelmesi ve maliyenin durumunu dzeltmek i$in bir takm vergilere bavurmak istemesi ile balayan gelimelerin, 'alk ile arasn a$arak kraln mutlakiyet$i y.netimine kar bir ayaklanmaya d.nmesinden domutu% (irleik +merika!nn bamszlk 'areketi de 'emen 'emen ayn ekilde balamtr% (u bamszlk 'areketi de, /edi /l savalar sonucu -ngiliz 'azinesinin sarslmas ve yeni gelir kaynaklar elde etmek i$in, +merika!daki kolonilerden yeni vergiler almak istemesiyle balamtr%

(urada bir noktay belirtmek gerekirD +merika!daki -ngiliz kolonilerinin bir .zellii vard% (u koloniler 'alk, aynen -ngiltere!deki gibi demokratik ilkeleri benimsemilerdi ve bu ilkelerin banda da, verginin ancak 'alkn veya temsilcilerinin rzas ile konulabilecei ilkesi geliyordu% 3er koloninin banda bir vali bulunmakla birlikte, bu valiye bir $eit danmanlk g.revi yapan ve 'alk tara,ndan se$ilmi temsilcilerden meydana gelen temsil organlar vard%

"urum b.yle iken, 1)*G-1)GJ arasnda cereyan eden /edi /l #avalar, -ngiltere ile bu koloniler arasnda bir $atmann domasna sebep oldu% -ngiltere 'er ne kadar /edi /l #avalar sonunda &ransa!dan Eanada ve 3indistan s.mrgelerini ele ge$irdiyse de, bu savalar -ngiliz 'azinesi zerinde bir 'ayli sknt ve sarsntlar dourmutu% -ngiltere, 'azinenin durumunu dzeltmek i$in bavurduu tedbirler arasnda, +merika!daki kolonilerinde de 1)G* ylndan itibaren bir takm yeni vergiler koydu% Eoloniler 'alk kendilerinin rzas alnmakszn konulan bu vergilere kar $ktlar% (u tepki zerine

-ngiltere bu vergileri geri almak zorunda kald% 2abii bu davran -ngiliz 'kmeti i$in prestiL sarsc idi% (u sebeple -ngiltere kralnn danmalar, 'em prestiLin salanmas ve 'em, de yeni gelir kaynaklar bulunmas bakmndan bu vergiler zerinde srar ettiler ve bunun sonucu olarak -ngiltere 1))4 ylnda +merikadaki kolonilerine bu kere baka vergiler koydu% -ngiltere!nin 'areketi barda taran damla oldu ve koloniler 'alk, bu vergi meselesinden .tr -ngiltere!ye kar ayaklannca, -ngiltere ile koloniler arasnda bir sila'l $atma balad%

Eoloniler 'alknn vergi meselesinden doan bu sila'l $atmas ksa bir srede bir bamszlk 'areketine d.nt% -ngiltere!ye kar savaan 1J koloni 'alk biraraya gelerek mcadelerini yrtmeye baladlar ve 4 2emmuz 1))G da yaynladklar bir (amszlk "emeci ile +merika (irleik "evletleri ad ile bamszlklarn ilan ettiler%

(.ylece 1))G (amszlk "emeci ile koloniler 'alk ile -ngiltere arasndaki mcadele bir bamszlk mcadelesi 'aline geliyordu% +merikallarn bu bamszlk sava 1) J ylna kadar srd ve -ngiltere 'em karada ve 'em de denizde yaplan savalar kaybedince, 1) J ylnda +merika (irleik "evletlerinin bamszlklarn tanmak zorunda kald% +merika (irleik "evletleri milletleraras politika alanna bamsz bir devlet olarak bu ekilde girmi oluyordu%

(amszlk #ava Earsnda +vrupa "evletleri ve +merika!nn -n,irad @olitikas

+merika (irleik "evletleri!nin bamszlk savana baz +vrupa

devletleri de dolayl veya dolaysz bir ekilde karmak zorunda kaldlar% +vrupa devletlerinin +merikan bamszlk sava karsndaki bu tutumlar, +merikallara +vrupa diplomasisi konusunda baz ger$ekleri g.stermi ve bundan sonra birbu$uk yzyla yakn bir sre +merika (irleik "evletleri +vrupa politikasna bulamamaya bil'assa dikkat etmitir% (u dikkatin sebebini anlayabilmemiz i$in, .nce 'angi +vrupa devletinin +merika (amszlk sava karsnda nasl bir tutum aldn g.rmemiz gerekir%

+merika!nn bamszlk savana dolayl ve dolaysz olarak $ +vrupa devleti karmtr% (unlar? &ransa, -spanya ve 3ollanda!dr% -in ilgin$ yan da, bu $ devletin +merikan (amszlk savana karma ve bulamalarnda sadece ve sadece kendi .z $karlarnn rol oynam olmasdr% 3er $ devlet de bu savaa karrlarken 'i$bir zaman bir idealizmden, yani bir s.mrge 'alknn bamszln desteklemek ilkesinden 'areket etmemiler ve yalnzca -ngiltere ile olan meselelerinden 'areket etmilerdir%

&ransa 1))4 ylndan itibaren +merikallara el altndan yardm etmeye balamtr% 1ademki -ngiltere &ransa!dan Eanada ve 3indistan gibi iki byk s.mrgeyi almt% ;imdi &ransa da istiyordu ki, +merikallar bamszlklarn alarak -ngiltere de .nemli bir s.mrgesini kaybetsin% /ardmn gizli ve el altndan yaplmasnn sebebi ise? dorusu balang$ta &ransa da +merikallarn bu bamszlk iini baaracaklarna i'timal vermiyordu% 6nun i$in yardmlarn gizli yapmak suretiyle +merikallar -ngiltere!ye kar ta'rik etmek istemitir% &akat 1))) yl sonunda yaplan .nemli bir mu'arebeyi +merikallar kazannca, &ransa +merikallarn bu ii baaracaklarna inand

ve 1)) yl banda +merikallarla bir itti,ak yaparak, +merika!ya g.nlller g.nderdii gibi yardmlarn bundan sonra a$k bir 'ale getirdi% G.rld gibi, &ransann +merikallar desteklemekteki btn amac, -ngiltereden /edi /l #avalarnn intikakmn almak olmutur%

1))9 ylnda -spanya da -ngiltere!ye sava a$t ve bu suretle -ngiltere bir yandan +merika ve &ransa ile urarken? bir yandan da -spanya ile uramak zorunda kald% 2abiatyla -spanya!nn bu 'areketi +merikallara dolayl bir yardm oluyordu% =nk, -spanya +merikallarla itti,ak yapmad% "a'a yukarda da belirttiimiz gibi, +merika ktalarnn byk bir ksm -spanya!nn s.mrgesi idi% -spanya!nn bir s.mrge 'alk olan +merikallarla itti,ak yaparak onlarn bamszlna dorudan doruya yardm etmesi demek, kendi s.mrgelerine de, siz de bamszlk i$in 'arekete ge$in demek olurdu%

-spanya!nn -ngiltere!ye sava a$masnn sebebi ise, yine bir s.mrge meselesi idi% /edi yl savalarnda -ngiltere -spanya!dan Hebelttark ile 1inorka adasn almt% ;imdi -ngiltere!nin zor durumundan yararlanmak isteyen -spanya, kaybettii bu topraklar geri almak istiyordu%

3ollanda da 1) 1 ylnda -ngiltere!ye sava ilan etti% (amszlk savann bandan itibaren +merikan i'tilalcileri 3ollanda ile geni ticaret yapyorlard =nk sava dolaysyla i'tiya$lar ,azlayd ve 3ollanda da deniz ticaret ,ilosu kuvvetli bir tccar lkeydi% 3ollanda!nn, ticaret amac ile de olsa, +merikan i'tilalcileri ile ticaret yapmalar -ngiltere!nin 'ouna gitmedi% =nk bu, 3ollanda!nn +merikallara dolayl bir yardm idi% Mte yandan, &ransa 1)) de +merikallarla itti,ak yapmadan .nce 3ollanda!dan ald mal ve malzemeyi

+merika!ya sevkediyordu% -ngiltere, 3ollanda!dan +merika ile yapt ticaretini kesmesini istedi% 3ollanda ise tara,sz bir devlet olarak, milletleraras 'ukuk kurallarna g.re 'erkesle ticaret yapabilecei cevabn verdi% (u ekilde -ngiltere ile 3ollanda!nn mnasebetleri bozuldu ve -ngiltere!nin basks karnda 1) 1 ylnda 3ollanda -ngiltere!ye sava ilan etti% &akat bu sava uzun srmedi ve 1) J ylnda -ngiltere +merika (irleik "evletleri!nin bamszln tanmak zorunda kald%

Q$ +vrupa devletinin, +merika!nn bamszlk savana dolayl veya dolaysz olarak karma ekilleri g.stermektedir ki, bu devletlerin +merikan bamszl ile 3i$bir ilgileri yoktur% 3i$ biri +merika!nn bamszln, bir s.mrge 'alknn s.mrgeci devlete kar yrtt bamszlk idealinden ele alm deildir% -te bu durum +merika!llara unu g.sterdi ki, +vrupa devletlerinin kendilerine .zg bir takm $karlar ve bu $karlardan doan politik oyunlar vardr% (u politik $karlar ve oyunlar, +merika!nn kendi $karlarna tamamen yabancdr% ;u 'alde, +merika (irleik "evletleri!nin yeni bir bamsz devlet olarak, bu oyunlar i$ine girmesinde 3i$bir yarar yoktur% (u sebeple, +merika +vrupa!dan uzak durmal, +vrupa ile ticaretini devam ettirmeli? lakin +vrupa politikasnn, oyunlarnn i$ine akti, bir ekilde girmemeli, karmamal ve bulamamaldr% +merika!nn ilk Hum'urbakan George Sas'ington!dan itibaren +merikan y.neticileri, +merika!y +vrupa politikasndan uzak tutmaya dikkat etmiler ve .nem vermilerdir ki? bu politikaya +merika!nn -n,irad F-solation< politikas denmektedir%

1onroe "oktrini

(irleik +merika, kuruluunun ilk yllarndan itibaren bu politikay izlemekle beraber, +vrupallar +merika!nn yakasn bir trl brakmak istemedi% (irleik +merika!nn $abalarna ramen +vrupallar, u veya bu vesile ile +merika!y kendi politik oyunlarnn i$ine $ekmeye $altlar% 1esela? 1) 9 da &ransz -'tilali patlak verdikten sonra i'tilal 'kmetleri, bamszlk savanda +merika!ya yaptklar yardmdan destek bularak, +vrupa devletlerine kar yaptklar savalarda (irleik +merika!y da kendi yanlarna almak i$in $ok $altlar% +merika ise i'tilal &ransa!sna sempati duymakla birlikte, +vrupa savalarna katlmamak i$in 'er trl direnmeyi g.sterdi%

/ine &ransz i'tilali ve 0apolyon savalar srasnda -ngiltere de (irleik +merika!y kendi yanna $ekmek i$in $alt% 3er ne kadar imdi bamsz ise de, +merika ile -ngiltere arasnda geleneksel ve kltrel balar mevcuttu% -ngiltere bundan yararlanmak istedi% 9akin +merikallar -ngiltere!nin bu $abalarna da kar koydu%

1 1 -1 77 Eongreler "evri dediimiz d.nemde, +vrupadaki liberal 'areketler bil'assa +lmanya, -talya, -spanya!da kendisini g.stermitir% "enebilir ki -spanya!daki liberal bask ve ayaklanmalar en iddetlisi olmutur% -spanya!daki 'rriyet$i 'arekete -spanya kral 'akim olamaynca ".rtl -tti,ak F-ngiltere, >usya, +vusturya ve @rusya< devletlerinden yardm istedi ve bu devletler de, imdi ".rtl itti,ak!n yeni yesi olan Fyani itti,ak artk beli olmutu%< &ransa!y bu ile g.revlendirdiler% Ger$ekten &ransa -spanyadaki ayaklanmalar bastrd% 9akin -spanya Eral, +vrupa!nn byk devletlerinden bu kere

yeni bir istekte bulunduD -spanya, -'tilal savalar srasnda 0apolyon!un igali altna girmi ve bu igal durumu 1 1*!e kadar srmt% (u sre i$inde -spanya!nn +merika ktalarndaki s.mrgeleri ile olan balar zay,lad i$in ve .te yandan, 'em birleik +merika!nn bamszlk 'areketi ve 'em de &ransz i'tilalinin etkisi ile s.mrgeler de bamszlk i$in ayaklanmlard% -spanya, byk devletlerden, s.mrgelerdeki bu bamszlk 'areketlerinin bastrlmas i$in de kendisine yardm edilmesini istedi% (ata -spanya!daki liberal 'areketi bastran &ransa olmak zere -ngiltere ve >usya da, 9atin +merika!daki bu bamszlk 'areketlerini, bastrmak istei ile .ne atldlar% Ger$ekte 'er $ devletin de 'esab ayn idiD (u bamszlk 'areketlerini bastrdktan sonra, s.mrgeci devletler olarak 9atin +merika!da -spanya!nn yerini almakt% (.ylece geni s.mrge kaynaklarna sa'ip olacaklard%

+vrupadaki bu gelimeyi (irleik +merika endie ile izledi% =nk bamszlnn ilk gnnden beri +merika +vrupadan uzak durmaya ve 'atta +vrupadan ka$maya $almt% ;imdi ise, 9atin +merika 'alklarnn bamszlk savan bastrmay ba'ane eden +vrupa lkeleri, birer s.mrgeci devlet olarak gelip +merika ktalarna, 6rta ve Gney +merika!ya yerleeceklerdi% (unun sonucunda da, +vrupallarn bu ktada oynayacaklar politik oyunlarn i$ine (irleik +merika da $ekilmi olacakt% Esacas (irleik +merika +vrupa!dan ka$arken +vrupa adeta +merika ktalarnda (irleik +merika!nn eteine yapyordu% (u durumu (irleik +merika!nn selameti bakmndan te'likeli bulan *!inci Hum'urbakan 5ames 1onroe, 7 +ralk 1 7J gn +merikan Eongre!sine bir mesaL g.nderdi% F+merikan siyasi sisteminde Eongre, 2emsilciler 1eclisi ile #enato!dan meydana gelmektedir%< (u mesaLda bakan 1onroe, +merikan d politikasnn

temel ilkeleri olarak u iki 'ususu belirtiyor ve Eongre!nin de bu iki temel ilkeyi onaylamasn istiyordu%

1< (akan 1onroe!ye g.re, (irleik +merika +vrupa!nn ilerine karmamaktadr% +merika!nn +vrupa ile 3i$bir politik ilgisi yoktur ve +vrupa ilerine karmayacaktr% (una karlk? +vrupa devletleri de +merika ktalarnn i$ ilerine karmamaldrlar ve +merika ktalarndan uzak durmaldrlar%

7< +merika!nn bu isteine ramen, eer 'er'angi bir +vrupa devleti +merika ktalarna ayak basar ve bu ktalarda bir s.mrgecilik teebbsnde bulunursa, +merika (irleik "evletleri bu 'areketi dmanca bir 'areket sayacak ve +vrupa devletleri (irleik +merika!y karsnda bulacaktr%

+merikan Eongresi (akan 1onroe!nin tekli, ettii bu iki d politika ilkesini onaylad ve +merikan d politikasnn esaslar olarak kabul ettii gibi? +vrupa devletleri ve .zellikle >usya, &ransa ve -ngiltere de +merikann bu sert tutumu karsnda, -spanyol s.mrgelerindeki bamszlk ayaklanmalarn bastrmak i$in 'er'angi bir teebbste bulunmaya cesaret edemediler%

+merikan d politikasnda 1onroe "oktrini adn alan bu d politikann ilk sonucu u oldu ki? +vrupa devletlerinin -spanya!ya yardm edememesi dolaysyla, 1 7K-1 JK arasnda, btn -spanyol s.mrgeleri bamszlklarn kazandlar% Esacas 9atin +merika lkelerinin bamszl (irleik +merikann +vrupa karsndaki sert tutumu ve 1onroe "oktrini sayesinde ger$eklemi olmaktayd%

1onroe "oktrininin 2atbikat!taki Mzellikleri

1onroe "oktrini denen, +vrupa ilerine karmama, +vrupadan uzak kalma ve buna karlk da +vrupa devletlerini +merika ktalarnn ilerine kartrmama politikas bundan sonra --!inci "nya #avana, da'a a$k bir deyile 1941 ylna kadar devam etmekle beraber, bu doktrin uygulama alannda baz ilgi $ekici gelimeler ge$irmi ve baz .zellikler g.stermitir% ;.yle kiD

1< 1onroe "oktrini +merikann +vrupa ilerine karmamasn ve +vrupallarn da +merikallarn ilerine karmamalarn .ng.rmek suretiyle, +merika (irleik "evletlerini adeta dnya politikasnn dnda tutmutur% &akat b.yle bir politikann .nemli bir art vardD 3er'angi bir ekilde (irleik +merikann bamszlna ve toprak btnlne bir devlet veya devletler tara,ndan bir te'dit y.neltilirse, +merika 'er'angi bir +vrupa devleti ile siyasal veya askeri ibirliine girebilirdi% 0itekim 191) de -!inci "nya #avana +merika!nn katlmasnn sebebi, +lmanya!nn, +merikann toprak btnln par$alayabilecek baz tertip ve teebbslere girimi olmasyd% Eeza, +merika!nn --!inci "nya #avana katlmas da, 5aponya!nn 1941 ylnda (irleik +merika!ya saldrda bulunmas zerine olmu ve +merika +vrupa devletleri ile birleerek saldrganlara kar savamtr%

7< 1onroe "oktirinin tatbikattaki ikinci .zellii, (irleik +merika!nn 9atin +merika lkeleri zerinde kurduu ekonomik ve siyasi n,uz ve 'atta kontroldur% Ger$ekten, 9atin +merika lkelerinin -spanyol #.mrgeciliinden yakalarn kurtarp bamszln

kazanmalarnda, (irleik +merika!nn +vrupa devletleri karsnda taknd tutum ve 1onroe "oktrini $ok .nemli ve messir bir rol oynamt% (undan dolay 9atin +merika lkeleri (irleik +merika!ya bundan sonra bir aabey olarak bakmlardr% (u ise, +vrupay +merika!llardan $karan ve uzaklatran (irleik +merika!ya bu lkeler zerinde siyasal bir n,uz ve etki kurmak imkann salamtr% Mzellikle 19!uncu yzyln sonlarna doru +merikan ekonomisi geliip g$lendik$e +merika bu lkeler zerinde bir de ekonomik etki ve kontrola sa'ip olmaya balamtr% (irleik +merika, 9atin +merika lkeleri zerindeki bu etkisini, $plak bir n,uz ve kontrol eklinden $karmak i$in 1 K!lerden itibaren @an-+merikanizm, yani bir +merikallar (irlii

,ikrini ortaya atmtr% (u ,ikir, @an-Hermanizm, @an--slavizm gibi, btn +merikallarn bir araya gelmesini i,ade ediyordu% @an-+merikanizm, btn +merikan lkeleri arasnda bir kader ortakl yaratmaya ve 'er iki ktadaki milletlerin ortak meseleleri zerine eilmeye $almtr%

--!inci "nya #avandan sonra milletleraras politikann yapsnda ve artlarnda meydana gelen deimeler sonucu, (irleik +merika!nn 9atin +merika lkeleri zerindeki etki ve kontrolu bir 'ayli azalm bulunmaktadr%

J< 1onroe "oktrini ile +merika +vrupadan ka$makla beraber, 19!uncu yzyl boyunca +merikan d politikasnn ge$irdii gelimeler, +merika!y +tlantiin .tesinde deil, @asi,iin .tesinde +vrupa devletleri ile kar karya getirmi ve +merika +vrupa devletlerinin politikalarna dolayl olarak katlmak zorunda kalmtr% (u gelimeyi u ekilde .zetleyebilirizD

+merika bamsz olduu zaman, sadece +tlantik kylarnda 1J koloni 'alindeydi% 1 KJ ylnda 0apolyon, btn 1issisipi ne'ri b.lgesini kapsayan ve bir &ransz s.mrgesi olan 9ouisiona s.mrgesini (irleik +merika!ya para ile satt ve bu suretle +merika!nn topraklar ktann ortalarna kadar genilemi oldu% (undan sonra +merika bir yandan da yeni ekonomik kaynaklar bulmak amac ile @asi,ik kylarna doru topraklarn geniletmeye $alt% -lk .nce &lorida!y -spanya!dan alan +merika, 1 4K!larda -spanya ile yapt savalarla bugn +merika!nn gney eyaletlerini tekil eden Eali,orniya, /eni 1eksiko, +rizona ve 2eNas topraklarn ele ge$irdi% (.ylece 19!uncu yzyln ortalar geldiinde, (irleik +merika @asi,ik kylarna kadar ulam ve yaylm bulunmaktayd% +merikan 'alk @asi,ik kylarna ulatkdan sonra, denizcilik ve balk$lk sebebi ile @asi,ik 6kyanusunda ,aaliyette bulundular ve bunun sonucu olarak bata 3aTaii adalar olmak zere bir takm adalar ele ge$irdiler% 1 47!den itibaren =in!in ve 1 *4!ten itibaren de 5aponya!nn batya a$lmas sonucu, dier +vrupa devletlerinin yapt gibi, +merika da .zellikle =in ile ilgilenmeye balad% =in!de yatrmlar yaparak bu lkede bir takm ekonomik $karlar kurdu% (u srada btn +vrupa devletleri de =in!i s.mrmek i$in =in!in bana mler ve s.mrmeye balamlard%

Mte yandan, 19!uncu yzyln sonunda +merika!nn -spanya ile yapt bir savan sonucu +merika 4zak "ou!ya da'a ,azla girdi% (u sava Eba yznden $kmtr% Eba bir -spanyol s.mrgesiydi% Eba!llar 1 G ylndan beri bamszlk i$in -spanya ile mcadele etmekteydiler% (irleik +merika Eba!nn bamszlk mcadelesine dorudan karmamakla beraber, bu bamszlk 'areketini destekliyordu% =nk, bir de,a -spanya!nn Eba!dan $kmas demek, son

+vrupa devletinin +merika ktalarndan uzaklamas demek olacakt% -kincisi, Eba $ok eker retiyordu ve +merika Eba!da eker kam tarmna .nemli yatrmlar yapmt% Q$ncs, -spanya!nn Eba!da bulunmasn +merika kendi gvenlii ve ayn zamanda 6rta +merika!nn gvenlii bakmndan da 'o karlamyordu% Eba 'ilal eklindeki 1eksika k.r,ezinin aznda bulunuyordu ve -spanya, 'em (irleik +merika!nn gney ksmlarn ve 'em de 6rta +merika!daki lkeleri kontrol edebilecek durumdayd% /ani +merika i$in Eba!nn strateLik e'emmiyeti vard%

#.ylediimiz gibi, Eba!nn bamszlk mcadelesine +merika dorudan doruya karmak istemedi% &akat 1 9* ylndan itibaren Eba!daki bamszlk mcadelesi iddetlenince iin ekli deiti% Eba!l milliyet$ilerle -spanyollar arasndaki sila'l mcadele, Eba!da bulunan +merikallarn can ve mal gvenliini te'dit eder bir 'al almas zerine +merika 3avana limanna, +merikallar korumak amac ile bir sava gemisi g.nderdi% (u gemi 1 9 ;ubatnda bir gece bilinmeyen sebeplerle in,ilak etti ve batt, 7GK kii .ld% (u olay +merikan kamu oyunda byk tepki yaratt ve bu ii -spanyollarn yapt kansna varld% (unun zerine +merika 1 9 0isannda -spanya!ya sava a$t% (u sava birka$ ay srd ve -spanya ile +merika arasnda bar yapld% (u bar ile -spanya &ilipinleri, @asi,ikteki Guam adasn ve Earayipler "enizinde bulunan ve Eba!ya yakn olan @uerto >ico adasn +merika!ya terketti% (u toprak kayplarna karlk +merika da -spanya!ya 7K milyon dolar .dedi%

&ilipinlerin +merika!nn eline ge$mesi, +merika!nn 4zak "ou politikasnn i$ine da'a ,azla girmesinde yeni bir ,akt.r olmaktayd% (aka bir deyimle, &ilipinleri ele ge$iren +merika imdi bir 4zak

"ou devleti oluyordu%

DDDDDDDDDDDDDDDDD -B

#.mrgecilik

#.mrgeciliin Gelimesinde >ol 6ynayan &akt.rler

#.mrgecilikle emperyalizm deyimleri arasnda kesin bir ayrm yaplamamtr% Gnmzde s.mrgecilik deyimi son yllarda kullanlmaz olmutur% #ebebi ise, dnyadaki s.mrge alanlarnn pek az olmasdr% 194* de (irlemi 1illetler kurulduu zaman *J-*4 yesi vard% (ugn ise 1*1 yesi vardr% 7K yl .nce +,rika!da bamsz devlet says * veya G idi, bugn *1 olmutur% (u devletlerin $ounluu 19GK!dan sonra bamsz olmutur% +sya ve 6rtadou da ayn ekildedir% 6rtadou devletleri 194*-194G da bamszlklarn almlardr% +sya lkelerinde ise =in ve 5aponya 'ari$ tutulursa --!inci "nya #ava sonunda bamsz devlet yoktu% (ugn ise +sya!da s.mrge kalmamtr%

(ugn A#.mrgecilikC yerine AemperyalizmC deyimi kullanlmaktadr% 6 'alde emperyalizm nedir: OmperyalizmD (ir devletin dier bir devlet zerinde, ister maddi, ister manevi bir kontrol, n,uz kurmas veya bir stnlk salamas demektir%

2ari'te s.mrge kurmak, byk toprak kazanmak, byk devlet

olmak i$in gerekli saylmaktayd% #.mrgecilik bazan dini sebeplere dayanarak da olmutur% 6smanl devleti de din ,akt.ryle yaylmaya $alt zaman baka devletlerle $atma 'aline gelmi ve askeri zorunluklar ortaya $knca birtakm topraklar strateLik ve askeri bakmdan .nem kazanmtr% (unun i$in s.mrgecilik 'areketleri bazan askeri ve strateLik sebeplere de dayanmaktadr% -ngiltere!nin 1 ) de Ebrs!a yerlemesi gibi% +sl ekonomik ve siyasal ,akt.rler s.mrgecilikte rol oynamaktadr%

U-U!uncu yzylda doan ve gnmze kadar tesirlerini devam ettiren s.mrgecilik tamamen ekonomik ,akt.rlere dayanmaktadr% 1 )* ylnda +,rika!nn +vrupa s.mrgeciliine konu olan ksm ktann 1V1K!i kadardr% 1 9* ylnda +,rika!nn bat s.mrgeciliine konu olmayan ksm 1V1K!dir% 1 9K!la 191J arasnda +vrupa s.mrgeciliinin gelimesi sonucunda +vrupa devletlerinin s.mrgecilik yoluyla kazandklar toprak ve n,us .yledir D

Qlke-Eazand toprak-Eazand n,us

-ngiltere-4%7*K%KK mil-GG%KKK%KKK

&ransa-J%*KK%KK mil-7G%KKK%KKK

>usya F+sya<-*KK%KKK mil-G%*KK%KKK

+lmanya-1%KKK%KKK mil-1J%KKK%KKK

(el$ika FEongo<-9KK%KKK mil- %*KK%KKK

-talya-1 *%KKK mil-)*K%KKK

+vrupa!y 1 9K!lardan itibaren s.mrgecilie iten ,akt.r tamamen ekonomiktir% 1 )K!lerden sonra endstrinin gelimesi balca ekonomik ,akt.r olarak g.rnmektedir% Ondstrinin gelimesi ortaya bir takm .nemli problemler $karmaktadrD Ondstri gelitik$e retim artmtr, retim arttk$a endstri lkelerinin kendi n,uslar bu retimi tketemez olmulardr% (ir retim ,azlas ortaya $kmtr% (u retim ,azlasn datacak alanlar aramaya balamlardr%

Mte yandan endstrinin 'am madde problemi ortaya $kmtr% +vrupa!nn snrl 'am madde kayna karsnda yeni 'am madde kaynaklar, 'am madde salayacak topraklar elde etme zorunluluunu ortaya $karmtr% Okonomik gelime bakmndan 191J ylnda +lmanya!nn it'alatnn P )!sini 'am madde ve yiyecek tekil ediyordu% (u nispet &ransa i$in P K ve -ngiltere i$in de P K!dir% (u lkelerde g.rld gibi gittik$e artan bir 'am madde i'tiyac ortaya $kmtr% 191J ylnda +lman i'racatnn P GG!sn endstri mamulleri, &ransz i'racatnn P GK!n ve -ngiliz i'racatnn P GG!sn tekil etmitir%

Ondstrinin bu geliimine paralel olarak milletleraras ticaret de ayn ekilde genilemitir% 1esela dnya ticaretinin 'acmi 1 )K ylnda * milyar &rank iken, 191J ylnda 7KK milyar &ranktr% +yn paralelde olmak zere, 1 KK ylnda +vrupa!nn k.mr retimi sadece 1* tondur% 19KK ylnda )KK milyon ton, 191J de 1%7 milyar tondur% 1 9K ylnda petrol retimi 1K milyon ton iken 19KK ylnda 7K milyon tona, 191K ylnda 44 milyon tona ve 191J ylnda da *7%GKK%KK tona $kmtr% @etrol retimindeki bu art s.mrgecilik bakmndan yeni mcadelelere yol a$mtr%

19!uncu yzylda ve 7K!inci yzyln banda, s.mrgecililn en etkili vastalarndan biri demiryoludur% "emiryolu, bil'assa +sya ve +,rika!da s.mrgeciliin gelimesinde en messir vasta olmutur% 1 9K ylnda dnyadaki demiryollarnn uzunluu G1)%KKK km%, 191J de P K nispetinde artmak suretiyle 1%1K4%KKK km% 6luyor% 1 9K-191J devresinde +syada demiryolu art P 17)!dir% +,rika!da ise bu oran P 7)K!dir%

19!uncu yzylda s.mrgeciliin iki akti, alan, +,rika ile 4zak "ou olmutur% 6rta ve Gney +merika, yani 9atin +merika, +merika (irleik "evletlerinin n,uzu altna girmi ise de, bu durum, +,rika ve 4zak "oudan ,arkl olarak, dorudan doruya bir s.mrgecilikten ziyade, .zel bir mnasebet dzeni eklinde ortaya $kmtr%

+,rika!nn #.mrgelemesi

+,rikann s.mrgelemesi gayet ksa bir srede olmutur% 6 kadar ki, 1 )K de +,rikann ancak onda biri s.mrge iken, 1 9K da s.mrge olmam ksm ancak onda bir miktarnda idi%

+,rikann insanln bilgisine a$lmas devre devre olmutur ve burada da $ devreyi tesbit etmek mmkndr% (unlardan ilk devreyi tekil eden ilk $alarda, Euzey +,rikada 1sr ve Eartaca medeniyetlerine rastlamaktayz% "a'a sonra bunlarn yerini >oma -mparatarluunun dalmasndan sonra ve 6smanl -mparatorluunun ortaya $k ile, Euzey +,rika 6smanl -mparatorluunun kontroluna girmitir%

!inci, 9!uncu ve 1K!uncu yzyllarda ise +rap yarmadasnn "ou +,rika ile temasa ge$tiini g.ryoruz% #omali, Eenya ve Ezldeniz kylar U!uncu yzyldan itibaren +raplarn s.mrgesi olmutur% "ou +,rikann +raplarn s.mrgesi olmas, bu b.lgelerde +rap dil ve kltrnn ve ayn zamanda 1slmanln yaylmas neticesini vermitir% +rap dil ve kltrnn bu b.lgelerdeki tesiri gnmze kadar devam etmi ve bugn da'i buralarda ma'alli dillerle +rap$ann karmasndan meydana gelen ve A#a'il "iliC manasna gelen #Ta'ili dili konuulmaktadr%

6rta "ou!nun +rap kuann 6smanl -mparatorluunun kontroluna girmesinden sonra, "ou +,rikadaki +rap kontrolu da zay,lamtr% &akat tam bu sralarda, +vrupallar +,rika ile alakadar olmaya balamlardr% 1*!inci yzyldan itibaren @ortakizliler +ngola ve 1ozambik kylarn ele ge$irirken, 3ollandallar da Gney +,rika kylarna yerlemeye balamlardr% &ranszlar ise +,rikaya, 1G!nc yzyldan itibaren ve (at +,rika kylarnda #enegal!den itibaren +,rikaya girmeye $almlardr% -ngilizler ise, genellikle Gine E.r,ezi kylarna yerlemilerdir%

"enizcilikte ilerlemi olan +vrupa lkeleri +,rikann kylarna yerlemekle beraber, iklim ve tabiat artlarnn g$l dolaysiyle, ktann i$erlerine girmeye cesaret edememilerdir% (u sebeple, 19!uncu yzyln ortalarna galinceye kadar, +,rikann i$ ksmlar ve buralardaki 'ayat, insanlarn bilgisine kapal kalmtr%

+,rikann insanln bilgisine a$lmasnda 0il ne'ri byk rol oynamtr% =ok eski $alardan beri 0il ne'ri ve bil'assa 0il!in kayna insanlarn merakn $ekmekte idi% 19!uncu yzylda 0ilin kaynan

aratrma teebbsnde bulunan, -ngiliz 5o'n #peak!tr% 1 *K de #amuel (aker!de bu ne'rin kaynan bulma teebbsne girimi, lakin baarl olamamtr% 0ilin kaynan bularak insanln bilgisine ilk de,a a$an "avid 9ivingstone!dur% 9ivingstone 1 47 ylndan 1 )J ylna kadar +,rikann i$erlerinde yapt gezilerde 0il!in kaynan bulmu ve +,rikann bilinmeyen ksmlarn insanln bilgisine a$mtr% (u gezileri srasnda Eongo ve Rambezi ne'irlerini de bulmutur%

9evingstone .ldkten sonra, 3enry 1orton #tanley onun gezilerini devam ettirerek, 1 )K-1 94 yllar arasnda 4ganda, Eenya ve Eongo!nun i$ ksmlarn gezmitir%

+,rikann, bir bakma Ake,edilmesiC, +vrupa devletlerinin kylardan i$erlere 'cumuna sebep olmutur% (u, s.mrgelemenin 'zlanmasdr% Eyda bir yeri ele ge$iren, i$erlere kadar olan geni topraklarn kendisinin olduunu ilan ediyordu% (u ise, anlamazlklar arttrd% (u sebeple +vrupa devletleri, 1 * ylnda (erlin!de toplanp

A(erlin #enediC ad ile bir belge imzaladlar% (u sened, smrgecilikte A,iili igalC prensibini kabul ediyordu% /ani, +,rikada bir topra ,iilen igal etmedik$e, orasna sa'ip olunamyacakt%

C&iili -galC prensibi +,rikaya 'cumu da'a da 'zlandrd% 3er devlet, dierlerinden .nce 'arekete ge$ip, da'a geni topraklar igale $alt% +vrupa politikasna arlk veren (ismarck bile bu s.mrgecilie koutan geri kalmad% "ou +,rikada 2anganyika Fbugnk 2anzania< 1 4 de +lmanya tara,ndan igal edilmiti% (unun arkasndan +lmanya Gney-(at +lman +,rikasn Fbugnk 0amibia< ve Gine E.r,ezinde 2ogo ve Eamerunu ele ge$irdi%

+< -ngilterenin #.mrgecilik &aaliyetleri

+,rikann s.mrgelemesinde aslan payn -ngiltere almtr% -ngiltere, +vrupada 0apolyon #avalarn sona erdiren ve +vrupa 'aritasna yeni bir ekil veren 1 1* Biyana Eongresi kararlar ile 3ollandann elinden gney +,rikadaki Hape s.mrgesini almtr% (undan sonra, 1 4K!larda, gney +,rikadan da'a yukarlara $kp, bugn Gney +,rika Hum'uriyetinin snrlar i$inde bulunan 6ranL ve 2ransvaal topraklarn da Hape s.mrgesine FHape Holony< katt%

"a'a yukarda da belirttiimiz gibi, -ngiltere 1

7 de 1sr igal *

etmekle +,rikann kuzey ucuna da yerlemi olmaktayd% 1

(erlin Eon,eransndan sonra ise? 0il ne'rinin btnln korumak i$in, 1srdan gneye inip #udan! da ele ge$irmek istedi% &akat buradaki 1slman 'alkn sila'l mukavemeti ile karlap iki kere de yenilgiye urad% (unun zerine #udan meselesine bir sre ara verip, tekrar gneye d.nd% 1 *-1 9* arasnda, 2ransvaal!dan kuzeye

$kp >odezya Fbugnk RimbabTe< ile 0yasaland! Fbugnk 1alaTi< ald ve buradan da da'a yukarlara $karak Eenya ve 4ganda!ya girdi% ;imdi arada tek boluk olarak #udan kalmt% 6nun i$in 1 9*-9G da yapt sila'l mcadele ile 1 9G da #udan! da igal etti% #udan!n igali ile -ngiltere, +,rikann kuzeyinde -skenderiye!den gneyinde Hape 2oTn!a kadar geni bir erit 'alinde uzayan byk bir s.mrge imparatorluu kurmu olmaktayd%

(< &ransann #.mrgecilik &aaliyetleri

&ransann +,rikadaki s.mrgecilik ,aaliyeti, -ngiltereninkinin aksi istikamette olmutur% /ani -ngiltere +,rikada kuzey-gney istikametinde 'areket ederken, &ransa +,rikaya bat-dou istikametinde

girmek istemi ve bunun i$in de #enegal!den 'areket etmitir% &ransann 1 K!lerde #enegal!den 'areketle batya doru ilerlemesi -ngiltereyi

endielendirmitir% Rira bu srada Gine E.r,ezine de -ngiltere 'akimdir ve &ransann 0iger ne'ri istikametinde ilerlemesi dolaysiyle -ngiltere, &ransann 0iger ne'rini takiben gneye Gine E.r,ezine sarkmasndan korkmutur% &akat &ransann -ngiltere ile yapm olduu bir anlama ile, 0iger ne'rinden gneye inmemeyi vaad etmesi, bir $atmay .nlemi ve -ngiltereyi ra'atlatmtr%

&ransann gneye inmesinin -ngiltere tara,ndan engellenmesi, bu devleti dou istikametinde ilerlemeye adeta mecbur brakm olmaktayd% (u sebepten ilerlemesine devam ederek bugnk 1ali, 0iger, H'ad ve 1erkezi +,rika Hum'uriyeti topraklarn ele ge$irip #udana girdi ve 0il!in iki byk kolundan olan (eyaz 0il kylarna dayand% 2am bu sradadr ki -ngiltere de kuzeyden ve gneyden #udan! igale balamtr% 3er iki devletin kuvvetleri (eyaz 0il zerinde Eodok!da F&ac'oda< kar karya geldiler% 0erdeyse aralarnda bir sava $kacakt% =nk -ngiltere &ransann #udan!dan $kmasnda srar etti% &ransa -ngiltere ile bir sava g.ze alamad i$in, 1 9 ylnda #udan!dan $ekildi ve -ngiltere de 0il!in btnln kendi eline ge$irmeye muva,,ak oldu%

-ngiltere ile &ransa 1adagaskar zerinde de $attlar% &akat #udan -ngiltere i$in da'a m'im olduundan, 1adagaskar! &ransaya brakt ve oradan $ekildi%

4zak "ou!da #.mrge 3areketleri

4zak "ou!da (atllarn s.mrgecilik ,aaliyetleri bil'assa iki alanda cereyan etmitirD Gney-"ou +sya ve =in% &akat =ini s.mrgeletirme ve kontrol altna alma $abalar, +vrupa diplomasisine en ,azla tesir eden bir unsur olmutur%

+< Gney-"ou +syadaki 1cadele

19!uncu yzyln ikinci yarsnda Gney-"ou +sya!daki mcadele esas itibariyle -ngiltere ile &ransa arasnda cereyan etmi ve bu mcadelede de 3indistan barol oynamtr%

-ngiltere 1)*G-GJ /edi /l #avalar sonunda &ransann elinden 3indistan almaya muva,,ak olmutu% (undan sonra da 3indistan -ngilterenin d polltikasnda arlkl bir unsur 'aline gelmitir% Rira -ngiliz ekonomisi i$in $ok e'emmiyetli idi%

19!uncu yzyln ortalarna gelinceye kadar 3indistana dorudan doruya bir te'like y.nelmemitir% &akat 1 *4-*G Erm #avanda >usyann yenilip, ,aaliyetlerini +vrupadan #ibirya ve 6rta +syaya naklederek buralar s.mrgeletirmeye balamas ile, 3indistan i$in bir te'like ortaya $kmaya balyordu% =nk, 6rta +syadaki 2rk devletlerini birer birer ykp buralar snrlarna katan >usya, gneye 3indistan istikametine inmeye balamt% (u ise -ngiltereyi korkuttu ve 6rta +syada >usya ile -ngiltere arasnda bir mcadele balad% (u mcadele yarm yzyla yakn srd ve ancak 19K) -ngiliz->us anlamas ile >usyann +,ganistann .tesine atlmas ile sona erdi% -ngiltere bu anlama ile 3indistann >usyaya kar gvenliini korumu olmaktayd%

9akin 1

K!lerden itibaren bu kere 3indistan doudan bir te'like

ile karlat% &ransa gney-dou +syada yaylmaya balamt%

&ransa, orta $an din ,anatizminin tesiriyle 1G!nc yzylda 3indi$ini ile yakndan ilgilenmi ve bu topraklara bir takm misyonerler g.ndererek buralar 'alkn katolik yapmaya $almt% &akat araya 1) 9 &ransz -'tilalinin girmesi ve bunu takip eden gelimeler, sonralar &ransann 3indi$ini ile ilgilenmeslni engellemiti% Gnn gelimelerine paralel olarak nasl &ransa 1 K!lerden itibaren +,rikada

s.mrgecilik ,aaliyetlerini arttrm ise, ayn zamanda tekrar 3indi$ini ile de ilgilenmeye balad% 6 zamanki 3indi$ini denen topraklar, bugn Bietnam, 9aos ve Eambo$ya!y i'tiva etmekte idi ve burada +nnam -mparatorluu bulunuyordu% &ransa +nnam -mparatorluunu kontrolu altna aldktan sonra bat istikametinde ilerleyerek #iyam!a Fbugnk 2ayland< girmeye balad% &ransann #iyam!a girmesi -ngiltereyi 'arekete ge$irdi% =nk &ransa batya doru, yani 3indistan istikametinde ilerlemekteydi% -ngiltere, 3indistann dou snrlarnn gvenliini salamak i$in, 3indistann dousundaki (irmanyay igal etti ve oradan ilerleyerek #iyam!a girmeye $alt% (u suretle iki devlet #iyam zerinde bir mcadele ve $atma durumuna girdiler% -ki devletin mnasebetleri o derece gerginleti ki, 1 9*-9G da nerdeyse ikisi arasnda bir sava $kacakt% 9akin &ransa burada da bir sava g.ze alamad ve 1 9G da -ngiltere ile #iyam konusunda bir anlama yapmak zorunda kald% (u anlama ile #iyam $ b.lgeye ayrld% "ousu &ransz, bats -ngiliz n,uz alan oluyordu ve ortada bo bir tampon b.lge bulunacak ve 3i$bir devlet buraya girmeyecekti% (u suretle -ngiltere 3indistan ile &ransa arasna b.yle bir tampon b.lge sokmu ve &ransay belirli bir mesa,ede

3indistandan uzak tutmu olmaktayd%

(< =in!in (atya +$lmas

=in!in +vrupa ile temas, 1J!nc ve 14!nc yzyllara kadar, yani 1arco @olo zamanna kadar gitmektedir% +vrupann =inle bir 'ayli geni bir ticareti vard ve =inin ipekli kumalar, 4zak "ou!nun ba'arat +vrupada $ok tutulan tketim mallar idi%

9akin 6rta =a!dan itibaren gerek =inin, gerek 5aponyann +vrupa ile mnasebetleri kesilmitir% (u iki devlet kaplarn (atya kapamtr ve bu durum bil'assa 1)!inci yzyldan itibaren ortaya $kmtr% (unun da sebebi, +vrupa devletlerinin =inde ve 5aponyada 'ristiyanl yaymak i$in yaptklar propaganda ve $almalardr% 3ristiyan papazlarn =in ve 5apon 'alk arasnda yaptklar din propagandas, din konusunda en az +vrupa kadar ,anatik olan bil'assa =inde byk tepkiyle karland% 3ristiyan papazlara Fmisyonerlere< kar duyulan bu tepki neticesi, =in ve 5aponya 1)!inci yzyl sonlarnda kaplarn (atya kapayp, +vrupa ile 'er alandaki mnasebetlerini en asgari seviyeye indirmeye $almlardr% 1esela =in, btn limanlarn +vrupaya kapam ve sadece Hanton limann +vrupa ile ticaretine a$k brakmtr% 6 da limann tamam deil, limann ancak bir ksm +vrupadan gelen gemilere ayrlmt% Gemiler mallarn buraya getirip belirli =inli tccarlara satarlar ve alacaklar mallar da yine bu tccarlardan alrlar, ,akat 3i$bir ekilde 'alkla temasta bulunmazlard%

5aponya ise =inden da'a sk davranm ve tm limanlarn (atllara kapamt% 6 kadar ki, bir deniz kazasndan kurtulan bir yabanc

da'i, 5apon kylarna $ktnda der'al .ldrlrd%

&akat 19!uncu yzyldan itlbaren 4zak "ou i$in iler deimeye balad% +vrupa devletlerinin sanayilemeye balamas, bu lkeler i$in 'ammadde kayna ve pazar meselesini ortaya $kard ve bu gelime de sanayileen +vrupa devletlerini s.mrgecilie itti%

+vrupa lkeleri i$inde da'a 1 !inci yzylda sanayi inklabn tamamlayan -ngiltere olmutur% "ier devletlerin sanayilemeyi tamamlamalar 19!uncu yzylda ger$eklemitir% "ier tara,tan, -ngilterenin 1)GJ de 3indistan ele ge$irmesi kendisini =ine komu yapm oluyordu% (u srada 3indistanda a,yon yetiiyordu ve a,yonun en iyi pazar da, 'alkn a,yon i$tii, =indi% -ngiltere bu a,yon ticaretinden bir 'ayli para kazanmaktayd% 9akin bir sre sonra =in imparatorlarnn a,yon i$ilmesini ve dolaysiyle ticaretini yasaklamas -ngilterenin 'ouna gitmedi% 3indistandan =ine ka$ak a,yon sokulmas meselesi =inle -ngilterenin arasn a$t ve -ngiltere 1 J9 da =ine sava a$t% (u savaa Aa,yon savaC da denir%

#ava $ yl kadar srd ve =in yenilerek 1 47 ylnda -ngiltere ile 0anking anlamasn imzalamak zorunda kald% =in bu anlama ile, Hanton limanndan gayr, be limann da'a +vrupaya a$yordu%

-ngilterenin arkasndan (irleik +merika ve &ransa da 1 44 de =inle imzaladklar anlamalarla, -ngilterenin elde ettii ticari 'aklar elde ettiler%

=inin +vrupa devletleri tara,ndan s.mrlmesinde rol oynayan m'im bir ,akt.r de, bugn de tatbik edilmekte olan bir milletleraras ticaret sistemidir% AOn ziyade msaadeye maz'ar millet muamelesiC

F1ost ,avored nation clause< denen bu sisteme g.re, bir millet ticari mnasebetlerinde 'er'angi bir devlete imtiyazlar tanyacak olursa, bundan otomatik olarak dier devletler de yararlanmaktadr% 2abii anlamalarnda b.yle bir prensip kabul edilmi ise%

+vrupa devletlerinin 'epsi =inle yaptklar anlamalarda, bu prensibi =ine kabul ettirmilerdir% "olaysiyle, 1 47!den sonra =in ne zaman 'er'angi bir devlete bir imtiyaz verse, bundan der'al btn .brleri de yararlanmlardr% (u ise, biraz aralanm olan kapnn sonuna kadar a$lmas demek olmutur%

=inin 1 47!den itibaren +vrupann s.mrsne maruz kalmas ve +vrupa devletlerinin =inin bana meleri, =in 'alk tara,ndan tepki ile karland ve 1 *1 de 2aypingler +yaklanmas denen bir ayaklanma $kt% 3areket +vrupa, yani yabanc dmanlna dayanyordu% (unun i$in +vrupa devletleri der'al bir men,aat birlii yaparak, =in sularna donanmalarn g.nderdiler% (u bask karsnda =in -mparatoru 2aypingler ayaklanmasn bastrmakla beraber, 1 * de -ngiltere ve &ransa ile imzalad 2ien-2sin anlamas ile 11 limann da'a +vrupa ticaretine a$mak zorunda kald%

-ngiltere ve &ransa donanmalarn $ektikten sonra =in, 2ien-2sin anlamasn savsaklamak istedi% (unun zerine btn +vrupa devletleri 1 GK ylnda mterek bir askeri kuvvet kurup bunu =ine sevkettiler% =in bu durum zerine geriledi ve 1 GK da +vrupa devletleri ile @ekin anlamasn imzalamak zorunda kald% @ekin anlamas, =inin sadece limanlarn deil, btn i$ ksmlarn ve 'er tara,n +vrupaya a$maktayd%

=in, +vrupa devletlerinin bu s.mr 'cumu karsnda, bu devletleri birbirine kar oynamak suretiyle kendisini korumak ve kurtarmak istemi ise de, 'er gn biraz da'a bataa saplanmaktan kendisini kurtaramamtr% Rira, men,aatleri te'likeye dtnde, birbiriyle rakip olan +vrupa devletleri, der'al ibirliine girmekten ka$nmamlardr%

O< 5aponya!nn (atya +$lmas

5aponyay (atya a$an 1 *4 de (irleik +merika olmutur% 5aponya =in gibi a$lmaya kar koymamtr% +merikann basks karsnda 5aponya, bu devletle baedemiyeceini g.rm ve kaplarn +merikaya a$may kabul etmitir% 2abii +merikann arkasndan dier devletler gelmitir%

(ununla beraber, =in ve 5aponya (atya a$ldktan sonra $ok ,arkl gelimeler g.stermitir% (u gelimeler birbirine ters istikamette olmutur%

(iraz .nce de belirttiimiz gibi, =in (atya a$ldktan sonra 'er gn biraz da'a s.mr bataklnn i$ine g.mlmtr% (unun da sebebi, =in, (at ile temasa gelmesine ramen, (at medeniyet ve tekniine tepki g.stermi ve =in 'alk +vrupal ile temas etmekten daima ka$nmtr% E.rk.rne bir +vrupa dmanl politikas takip etmitir%

5aponya ise =inin tamamen aksi bir politika takip etmitir% 5aponlar (atya a$ldktan sonra u noktay gayet iyi g.rmlerdirD Oer kendilerini ksa srede toparlamaz ve (at teknii seviyesine ulaamayacak olurlarsa, +vrupa tara,ndan s.mrlp ezileceklerdir%

(undan dolay, 5aponya bir an .nce (at tekniini almak zorundadr%

(.yle bir yol takip eden 5aponya, 4K yl sonra, 1 94-9* de +vrupa devletlerinin karsna, s.mrgelemi bir lke olarak deil, s.mrgeci bir devlet olarak $kacaktr%

5aponya 1 *4!den sonra (atnn seviyesine $kabilmek i$in, +merika ve +vrupaya yzlerce ve yzlerce .renci g.ndermitir% (at teknik ve teknoloLisine ulaabilmek i$in bununla da yetinmemi, tamamen ,eodaliteye dayanan i$ idari ve sosyal yapsn da deitirmeye balamtr% -mparator 1utsi'ito!nun 1 G de kabul ettii 1eiLi >estorasyonu Fyani +ydn 3kmet< ile 5aponya bir dizi 'zl ve k.kl deiiklikler ge$irmeye balamtr% (ir dizi re,ormlarla lkenin ve toplumun $e'resi deimitir% (ir iki .rnek verelimD 1 )7 de $karlan bir kanunla kadn ve erkek 'er Lapon i$in ilk .retim zorunlu oldu% 1 )1 de ilk gazete yaynland% 1 )J de mecburi askerlik sistemi kabul edildi% /ine 1 )1 de A"aymiyoC denen derebeylik sistemine son verilerek lke $ada bir ekilde idari bakmdan organize edildi% Okonomik alandaki gelimeler de ayn 'zl tempo ile ger$ekletirildi% 1 )K de ilk demiryolu yapmna balanm iken, yirmi yl sonra, 1 9K da demiryollarnn uzunluu )7KK kilometre idi% 1 G -1 9 arasndaki otuz yllk devrede 719K ,abrika yapld%

0e var ki, 5aponyann bu 'zl gelimesi, bu lkeyi de bir s.mrgeci devlet 'aline getirdi% ;imdi 5aponya g.zlerini darya $evirmi ve 'emen yaknndaki Eore!ye g.z dikmiti% Eore meselesi 5aponyay =inle savaa g.trecektir%

H< =in-5apon #avaD 1 94-1 9*

5aponyann =ine ait bulunan Eore ile ilgilenmesinin sebeplerini u ekilde belirtebilirizD

a< Eore gelimekte olan 5apon ekonomisi i$in 'em bir 'am madde kayna ve 'em de iyi bir pazar olabilirdi% Eore!nin /er alt ve yerst zenginlikleri geniti%

b< 5aponya ilerde +syada da yaylacak ise, Eore bu i i$in iyi bir atlama ta olabilirdi% +syaya adm atabilmek i$in ilk .nce Eoreye ayak basmak gerekirdi%

c< +syadan 5aponyaya y.nelebilecek bir te'dit ve te'like de keza Eore!yi bir atlama ta olarak kullanabilirdi%

(u sebeplerin tesiriyle 5aponya 1 )K!lerden itibaren Eore ile ilgilenmeye balad% (u lkedeki ,aaliyetlerini 'er gn biraz da'a arttrd% (u durum yirmi yl kadar srd% 9akin bu yirmi yl i$inde de 5aponyann =inle mnasebetleri 'er gn biraz da'a bozulmaya balad% Be sonunda =in 1 94 de 5aponyaya sava ilan etti%

#ava ,azla srmedi% 5aponya kendi adalarndan kalkp =ine asker $kard ve kara mu'arebelerinde inanlmaz bir askeri gce sa'ip olduunu g.sterdi% =in yenildi ve 1 9* 0isasnda 5aponya ile #'imonoseki antlamasn imzalad% (u anlama ile 5aponya, 1an$uryann, @ec'ili k.r,ezindeki 9iaotung yarmadas ile da'a gneydeki @escadores adalarn ele ge$irdi% /ani 5aponya 1an$uryann gneyine yerletii gibi, buradan Eore!yi de kontrol altnda tutabilecek duruma gelmi oluyordu%

5aponyann 1an$uryann gneyine yerlemesi en ,azla >usyay sinirlendirdi% =nk >usya 1an$uryay kendisinin tabii yaylma alan olarak g.rmekteydi% (u sebeple, 5aponyann 9iaotung!u almasna itiraz etti%

(u srada +vrupa devletlerinin 4zak "oudaki s.mrgecilik ,aaliyetlerinin durumu udurD -ngiltere =indeki /ang-tze vadisine yerlemeye $almaktadr% >usyann da 1an$uryaya girip buradan gneye /ang-tze ne'ri vadisine sarkmas i'timalinden korkmakta ve bundan dolay da 5aponyay >usyaya kar bir denge unsuru olarak g.rmeye balamtr%

&ransa 3indi$ini!de $ok meguldr ve &ransa 3indi$iniden gney =ine girmeye $almaktadr%

(u sebeplerle, -ngiltere 5aponyann 9iaotung!u almasna 'i$ sesini $karmad% 9akin 1 94 de >usya ile bir itti,ak imza etmi olan &ransa >usyay destekledi% Eeza, +lmanya da >usyay destekledi% =nk, +lmanya >usyann +vrupadan uzaklap 4zak "ou!da bann derde girmesini istemektedir% 6 zaman >usyann +vrupadaki bask ve arl da azalm olurdu%

5aponya, &ransa ve +lmanyann da >usyay desteklediini g.rnce, $ devletle birden bir sava g.ze alamyarak geriledi ve 9iaotung yarmadasndan $ekilmeye raz oldu% 9akin, bu 'adise 19K4-19K* >us-5apon savann da to'umlarn atmaktayd%

1 94-9* =in-5apon sava, 4zak "ou politikas a$sndan bir takm ger$ekleri ve neticeleri ortaya $karmtr% ;.yle kiD

1% 5aponya bu sava ile 4zak "oudaki kuvvetler dengesine da'il olmaktayd% (atya a$ldktan krk yl sonra bir byk kuvvet olarak ortaya $kan 5aponya, 4zak "ou politikasnn bundan b.yle 'esaba katlmas gereken bir unsuru oluyordu%

7% (u tari'e kadar 4zak "ou!da s.mrgecilik ,aaliyetinde sadece +vrupallar rol almt% ;imdi +vrupa s.mrgeciliinin arasna bir de bir +syal devlet katlmaktayd% (u ise, 4zak "ouda, +vrupa ile 5aponya ve +merika ile 5aponya arasnda uzun srecek bir rekabet ve mcadele devresinin a$lmasyd%

J% 5aponyann (atya a$ldktan sonra ksa srede g.sterdii bu baar ve (at teknoloLisi ile (atnn seviyesine $kmas, +syada sar rk milliyet$iliini balatacaktr% 5aponya .rnei +sya milletlerine +vrupa seviyesine $kmada sar rkn yetenei konusunda bir gven duygusu ve inanc vermitir%

"< >us-5apon #avaD 19K4-19K*

>us-5apon sava 1an$urya yznden ve =inde meydana gelen gelimeler neticesinde patlak vermitir%

1 94-9* savanda 5aponyann =in karsnda g.sterdii stnlk ve g$, =inde bir takm tepkilere sebep olmutur% =inli aydnlar da, lkelerinin s.mrgelemeden kurtulmasn 5aponya gibi +vrupa metodlar ile kalknmada g.rdler% +ydnlarn basks ile =in imparatoru bir takm re,orm 'areketlerine giriti% &akat bu $ok ksa srd% =nk bu yenileme 'areketlerine kar bu kere mu'a,azakarlar tepki g.sterdi% /enilemeye kar bu tepki bir sre sonra yabanc

dmanlna d.nt% (u dmanln .ncln de A3akl /umruklarC manasna gelen I 3o H'!an adl bir tekilat yapmaktayd ki, +vrupallar bu tekilata A(oNerCler demitir%

19KK yl 3azirannda (oNer!ler ayaklandlar ve +vrupallar .ldrmeye baladlar% 3areket ksa zamanda geniledi% (unun zerine +vrupa devletleri ortak bir ordu kurup bunu (oNer!larn zerine sevkettiler% #onunda (oNer ayaklanmas bastrld%

(oNer ayaklanmas srasnda >usya da 1an$uryaya asker sevketti% =nk 1 9* de 5aponyay 9iaotung!dan $kardktan sonra >usya, =inle yapt anlamalarla 1an$uryada demiryolu yapma ve /er alt kaynaklarn iletme 'akk elde etmiti% (u demiryollarn ve madenleri korumak i$in >usya 1an$uryaya asker sevkediyordu% (a'anesi b.yleydi%

Ger$ekte >usya bu ,rsattan ve karklktan isti,ade edip 1an$uryaya iyice yerlemek istiyordu% >usyann bu niyeti 'em 5aponyay 'em de -ngiltereyi endielendirdi% (u sebeple bu iki devlet birbirine yaklat% 3er ikisi de >usyadan, 1an$uryadaki askerini geri $ekmesini ve bu topraklar tekrar =inin egemenliine brakmasn istedi% >usya $ekilmeyi kabul etmi gibi g.rnp, ii oyalama yoluna soktu% (u ise en ,azla 5aponyay sinirlendirdi% -ngiltere, 5aponyay >usyann stne saldrtmak i$in, 19K7 6cak aynda 5aponya ile itti,ak yapt% (una g.re 5aponya >usya ile bir sava yaparken, >usyaya baka bir devlet de yardm ederse, o zaman -ngiltere de 5aponyann yardmna gelecekti%

(u itti,aka ramen 5aponya >usya ile meseleyi anlama yoluyla 'alletmek istedi% 1an$uryaya >usyann, Eoreye de kendisinin yerlemesini

tekli, etti ise de >usya bunu kabul etmedi% (u se,er 5aponya, >usyaya, Eoreyi paylamay tekli, etti% >usya bunu da reddetti% (unun zerine 5aponya 19K4 ;ubatnda >usyaya sava ilan etmekten baka $are g.rmedi%

#ava 1 ay kadar srm ve 'em karada ve 'em deniz mu'arebelerinde >usya i$in tam bir 'ezimetle sonu$lanmtr% 5aponya 9iaotung yarmadasna asker $karp >usyay kara mu'arebelerinde perian etti% +yrca @ort +rt'ur limanndaki >us donanmasna da ani bir baskn yapp bu donanmay da yoketti% >usya bunun zerine (altk donanmasn 4zak "ouya g.nderdi% 9akin 5aponlar 2sus'ima (oaznda bu donanmay da kstrdlar ve tamamen yok ettiler% 0eticede >usya yenilgiyi kabul edip 19K* Oyllnde @ortsmout' F+merikada< barn imzalad%

@ortsmout' bar ile >usya, 1an$urya zerinde elde ettii btn 'aklarn 5aponyaya devrediyor ve ayrca Eore!nin de bamszln tanyordu% 191K ylnda 5aponya Eore!yi igal edip burasn kendi topraklarna il'ak edecektir%

>us-5apon savann gerek 4zak "ou, gerek +vrupa politikas bakmndan bir takm m'im neticeleri olmutur%

4zak "ou politikas a$sndan p'esiz en m'im netice, 5aponyann, dnyann bu b.lgesinde byk bir kuvvet olarak sivrilmesiydi% 5aponya, >usya karsnda elde ettii kesin za,er ve byk baar ile, milletleraras politikann byk devletleri arasndaki yerini almaktayd%

(undan baka, bir yandan, >usya!nn, =ine ait 1an$urya topraklar zerinde sa'ip bulunduu ekonomik 'ak ve imtiyazlar aynen devralmas ile bu topraklar zerinde kurduu kontrol, .te yandan da, 191K da Eore!nin bamszlna son verip bu lkeyi de kendisine il'ak etmesi ile, 5aponya +sya ktasna ayak basm olmaktayd% (u ise, 5aponyann .nnde yeni emperyalizm u,uklar a$yordu% (undan sonra 5aponya +syada genilemeye $alacak ve 19J7 de 1an$uryay il'ak ettii gibi, 19J) de de =ini igal etmek zere 'arekete ge$ecektir% Esacas, imdi bir 4zak "ou devleti de, 4zak "oudaki s.mrgecilik ,aaliyetlerinin akti, unsuru 'aline geliyordu%

>us-5apon savann 4zak-"ou gelimeleri a$sndan bir $nc neticesi de, +syada sar rk milliyet$iliine bir g$ ve 'areketlilik, bir dinamizm ve 'z kazandrmasdr% 5aponya dier sar rk milletlerine de .rnek oluyor ve sar rkn da neler yapabileceini g.stermi oluyordu%

>us-5apon savann +vrupa politikas bakmndan m'im neticesi ise, >us politikasnn cep'e deitirerek, +sya ve 4zak "ou!dan tekrar +vrupaya d.nmesidir% Rira Erm #ava yenilgisinden sonra ,aaliyetlerini +sya ve 4zak "ou!ya aktaran >usya, unu g.rmt ki, +syann 'er tara,nda -ngiltere karsna $kmaktayd% -ran!da, +,ganistan!da ve 2ibet!de karsnda -ngiltereyi bulmu ve onunla mcadele etmek zorunda kalmt% 1an$urya zerindeki mcadelede de, 5aponya ile $atma durumuna girmi ve 5aponyann arkasnda da yine -ngiltere yeralmt% Oer -ngiltere 5aponyay desteklememi olsa idi, 5aponya >usya ile bir sava g.ze alamazd%

3asl, >usyann +syadaki ve 4zak "ou!daki ,aaliyetlerinin 'epsinde

-ngiltere bir duvar gibi karsna dikilmi ve kendisini 'er yerde baarszla uratmt% 6 'alde >usya dnyann bu b.lgesinde -ngiltere ile olan anlamazlklarn sona erdirlp, kendisinin geleneksel ,aaliyet alan olan (oazlara ve +vrupaya d.nmeliydi%

-te bunun i$indir ki, 5apon yenilgisinin 'emen arkasndan >usya 19K) de -ngiltere ile bir anlama yapp, Q$l -tila,!n $nc 'alkasn meydana getirdi% ;imdi -ngiltere ile >usya ayn sa,ta bulunuyordu% (u ise >usyann (oazlar zerindeki emellerinin ger$eklemesini kolaylatracakt% (undan dolaydr ki, 19K) den sonra >usyann arl 6smanl "evleti zerine $.kecektir% (ir baka deyile, 5aponyann >usyay yenmesi, 6smanl "evletinin aley'ine bir durum ortaya $karyordu%

5aponyann >usya karsndaki baars, =ine de tesir etmi ve bu lkede de yeni gelimelerin ortaya $kmasna sebep olmutur% (u gelimeler gnmze kadar uzanmtr%

5aponyann (atllama ile ger$ekletirdi- ilerleme ve bir byk kuvvet olarak ortaya $kmas, =inde de bir ksm aydnlar 'arekete ge$irmitir% (unlardan "r% #un /at #en, bu yeni re,ormculuk 'areketinin lideri olmutur% "r% #un /at #en, ka,asnda oluturduu $adalama dncesini, 1 94-9* =in-5apon savandan sonra 'arekete ge$irdi% 9akin 19K4-19K* >us-5apon sava ve 5aponyann byk za,eri bu 'areketi da'a da 'zlandrd% 1911 ylnda =inde patlak veren ayaklanmalara askerler de katlnca, 1917 ylnda 1an$u 'anedan ykld ve Hum'uriyet ilan edildi% 9akin iktidar askerler ele ge$irdi% "r% #un deil% +skerler 191G ylnda tekrar imparatorluk ilan ederek bir general imparator oldu% (u ise "r% #un!un mcadelesini

da'a da 'zlandrd% "r% #un =in i$in ka,asnda oluturduu demokratik bir dzen dnmekteydi%

(u arada, 1ao 2se-tung ve arkadalar 1971 de =in Eomnist @artisini kurdular% ;imdi mcadeleye yeni bir unsur katlm oluyordu% "r% #un /at #en!in ve o .ldkten sonra H'iang Eai-s'ek!in liderliindeki Euomintang @artisi ile 1ao 2se-tung!un Eomnist @artisi bazan birbirleriyle mcadele ederek, bazan da ibirlii yaparak, 194* ylna geleceklerdir% 9akin 194* de -kinci "nya #avann sona ermesi ve 5aponyann yenilmesi zerine, Eomnistlerle Euomintang milliyet$ilerinin mcadelesi tekrar balayacak ve mcadele 1949 Okiminde =in!de komnist reLimin kurulmasiyle kapanacaktr%

DDDDDDDDDDDDDDDDD B

(irinci "nya #ava F1914-191 <

1914 /l

(irinci "nya #avann sebep ve sonu$lar, &ransz -'tilali ve bir $eyrek yzyl sren i'tilal savalarnn, mteakip yzyl i$inde meydana getirdii gelimelerin devaml ve tabii bir sonucundan baka bir ey deildir% &ransz -'tilalinin ortaya $kard yeni ,ikirler? telakkiler ve siyasal ve sosyal messeseler, devletlere olduu kadar, milletlerin davranna da yeni yeni istikametler vermitir% "enebilir ki, devletlerin kendi snrlar i$inde olduu kadar, devletler

arasndaki mnasebetler de yeni bir $er$eve i$inde akmaya balamtr% (u yeni $er$evenin ana unsurlarn u noktalar zerinde toplamak mmkndrD 9iberalizm 'areketleri, sadece devlet snrlar i$inde ortaya $kan bir olay eklinde kalmayp, mnasebetlerde yeni $atma konular meydana getirmitir% 1illiyet$ilik 'areketleri ise, 9iberalizmden da'a etkili olmutur% -talyan milli birliinin kuruluu ve bundan da'a .nemli olmak zere +lman -mparatorluunun ortaya $kmas, +vrupa dengesine yepyeni bir bi$im vermekle kalmayp (alkanlardaki milli duygular da kam$lam ve 1 )K den sonra (alkanlar +vrupa diplomasisinin ,aaliyet g.sterdii balca alanlardan biri olmutur% 19K -19K9 (osna-3ersek bu'ran ve 1917-1J (alkan savalarndan sonra, 1914 de (irinci "nya #ava da in,ilak ettirici kvlcmn bu b.lgeden almtr% 1ama,i', (alkan kaynamalarn ve bu'ranlarn, (irinci "nya #avann tek sebebi olarak g.rmek yanl olur% 1odern dnyann gelimesinde bir d.nm noktas tekil eden bu savan derin ve geni sebeplerini g.rebilmek i$in, 1 1* den sonraki gelimelerin yeni unsurlarn saymaya devam etmemiz gerekir% (urada dier .nemli bir unsur da, 1 )1 den sonraki +lman d politikasdr% (ismarck!n, +lman -mparatorluunu korumak i$in uygulad bar kombinezonlar, sonu$lar itibariyle, +vrupay bloklamaya ve bloklar arasndaki rekabet ve sila'lanma yarna g.trmtr% +lman d politikas (ismarck!n elinde da'a uzun bir sre kalm olsayd, olaylar belki bir baka istikamet alabilirdi% &akat, birbirine bal ,akt.rler zincirindeki dier 'alkalar burada g.z.nnde tutmak zorunluluu vardr% Ondstrilemenin U-U!uncu yzyl i$inde kazanm olduu yeni 'z ve bunun sonucu olarak gelien ve genileyen s.mrgecilik, diplomatik mnasebetlerin alann, +vrupa!nn dar snrlarndan $kararak yeni ktalara, +,rika ve 4zakdouya yayd

gibi, $eitli kombinezonlarla bloklaan byk devletler arasndaki $atma alanlarn ve imkanlarn da arttrmtr% Myle g.rnr ki, devletler arasnda kark, kompleks bir .rg 'aline gelen mnasebetlerde ortaya $kacak 'er'angi bir bu'rann, u veya bu zamanda bir patlama ile sonu$lanmas beklenebilirdi%

/eni zamanlar tari'inde &ransz -'tilalinden sonra, (irinci "nya #ava, sonu$lar bakmndan son derece .nemli bir d.nm noktas tekil etmektedir% 1 1*!in dnyas 1) 9!un dnyasndan nasl $ok ,arkl olmusa, 1919!un dnyas da 1 1*!dekinden $ok da'a ,arkl olmutur% -kinci "nya #ava ise, bundan da ,arkl bir g.rnt ortaya $karacaktr%

+<#avan =kmas

(irinci "nya #avann ani sebebini 7 3aziran 1914 gn, +vusturya-1acaristan velia'd +ridk &ran$ois &erdinand!n #araybosna!da bir #rpl tara,ndan .ldrlmesi tekil eder% (u olay karsnda +vusturya!nn #rbistan!a sava ilan etmesi ve >usya!nn #rbistan!n ve +lmanya!nn da +vusturya!nn arkasnda yer almas +vrupay bir 'a,ta i$inde dnya $apnda bir savaa srklemitir% 6laylarn bu kadar 'zl akmnda ise, 19K (osna-3ersek bu'ranndan beri gittik$e gerginleen #rbistan-+vusturya mnasebetleri balca rol oynamtr%

(alkan savalar ve bu savalarn sonunda #rbistan!n genileyip kuvvetlenmesi, +vusturya i$in korkutucu olmu ve +vusturya!nn #rbistan!a kar durumunun da'a ,azla sertlemesine sebep olmutur% &akat (alkan #avalarnda 6smanl "evletinin yenilgisi ve -mparatorluun

milletleraras plandaki zay,l >usya!nn da (oazlar zerinde ita'n kam$lamtr% (u ise, #rbistan ile >usyay birbirine da'a ,azla balad gibi >usya!nn (alkanlardaki ,aaliyetleri karsnda +vusturya-1acaristan ile +lmanyay bu devletin karsna dikilmeye sevketmitir%

(u gelimelerin balangcn, 6smanl "evletinin birinci (alkan savann sonundan itibaren giritii askeri re,orm 'areketleri ve bunun dourduu milletleraras $atmalar tekil eder%

(irinci (alkan #avanda 6smanl kuvvetlerinin (alkanllar karsnda $ok ksa bir srede ar yenilgilere uramas, 6smanl "evletine, askeri tekilatnn dzenlenmesi ve kuvvetlendirilmesi zorunluluunu a$k bir ekilde g.sterdi% (unun i$in donanmasnn sla'n -ngiliz +miral 9impus!a verdi% 5andarmann dzenlenmesi ise -talyan subaylarna verildi% 1aliye ve gmrklerin dzeltilmesi &ransz uzmanlarna verildi% Mte yandan, +lmanyaya da bavurup kara ordusunun dzeltilmesi i$in +lmanya!dan askeri uzmanlar istedi% #adrazam 1a'mut ;evket @aa, +lmanya bykel$isi Sangen'eim ile 74 0isan 191J gn bu meseleyi konuurken .yle demitiD A2rkiye, ancak +lmanya ve -ngiltereye dayand takdirde yeniden canlanabilir% (u iki devletin imdiye kadar birbiriyle $atr durumda olmas bizim i$in balca tali'sizlik sebebi olmutur% &akat 2rkiye!nin, bir +lman--ngiliz uzlamasn salayacak bir zemin olmasna da $almalymC% (u suretle 6smanl "evleti bir yandan ordusunu sla' ederken, bir yandan da d politikasn bu iki devlete dayamak amacn gdyordu% &akat +lman bykel$isi, 6smanl "evletinin bu tekli,ini, memleketinin 6smanl -mparatorluundaki men,aatleri a$sndan

ele alm ve (erlin!e g.nderdii, raporunda unlar yazmtrD A6rduyu kontrol eden kuvvet 2rkiye!de en byk kudret olacaktr% 3i$bir +lman dman 'kmet, ordu tara,mzdan kontrol edildik$e, iktidar mevkiinde kalamyacaktrC%

(ununla beraber, +lmanya ile bu konuda yrtlen g.rmeler, 191J ylnn sonuna kadar devam etti% +lman 'kmeti .zellikle -ngiltere!den $ekindii i$in, tekli,i 'emen kabul etmemiti% &akat gerek -ngiltereye, gerek >us $arna dantktan sonra tekli,i kabul etti ve General 9iman von #anders komutasnda bir +lman askeri 'eyeti 191J Easmnda -stanbul!a geldi% 9iman von #anders, rtbesi dolaysiyle, -stanbul!daki (irinci Eolordu Eomutanlna tayin edildi% /ani bir +lman generaline 2rk 6rdusunda ,iilen bir komutanlk verilmiti% (u durum >usyay telalandrd ve bir >us generalinin de 2rk 6rdusuna tayin edilmesini istedi% &ransa da >usyay destekledi% -stanbul!da 'ava bir sre gerginleti% >us "ileri (akan #azanov, +lmanya!nn bu 'areketinin >usyaya kar A'asmaneC bir 'areket tekil ettiini s.ylyor ve &ransa da, >usyaya, 6smanl "evletini bu teebbsten vazge$irmek i$in -stanbul!a bir sava gemisi g.ndermesini tavsiye ediyordu%

9akin -ngiltere!nin, >usya!nn bu derece ileri gitmesini istememesi ve +lmanya!nn da itidalle 'areketi sayesinde mesele 1914 6cak aynda $.zmlendi% 9iman von #anders, Eolordu komutanlndan alnarak ordu m,ettiliine getirildi ki, bu, komuta yetkisinin ,iilen elinden alnmas demekti% >usya bu ,orml tatminkar buldu ve mesele de b.ylece kapand% &akat bu olay +lmanya zerinde iz brakmadan ge$medi% -mparator --!inci Sil'elm, A>usya-@rusya mnasebetleri artk ebediyen .lmtr% +rtk birbirimizin dman oldukC diyordu%

+lmanya!nn -stanbul!da kazand bu n,uz >usya zerinde korkutucu bir tesir yapt% ;imdi >usya!nn -stanbul zerindeki btn tasarlar .nemli bir engelle karlam oluyordu% (u engeli bertara, etmek i$in >usya iki yola gitti% (irincisi, bir bu'rann douraca ilk ,rsatta (oazlar ele ge$irmeye karar verdi ve bunun 'azrlklarna balad% -kincisi, >usya, 1914 1artndan itibaren, #rbistan, /unanistan ve >omanya arasnda yeni bir (alkan 9igi kurmak ve Q$l -tti,akn bir yesi olan >omanyay bu kombinezona $ekmek i$in $aba 'arcamaya balad% >omanya, 2ransilvanyay ele ge$iremedii i$in +vusturyaya sempati beslememekle beraber, Q$l -tti,akn ayrlmay da g.ze alamad%

>usya!nn kurmak istedii (alkan 9igi, (ulgaristan ile 6smanl "evletine y.nelecekti% (unun i$in, >usya!nn bu ,aaliyeti +vusturya!nn g.znden ka$mad ve o da (ugaristan ile 6smanl "evletini -tti,ak ettirerek (alkanlarda #rbistan ve >usyaya kar bir blok kurmak istedi% &akat #araybosna suikast olduu zaman +vusturya!nn $abalar 'ala devam etmekteydi%

+vusturya ile >usya (alkanlarda bu ekilde yeni bir mcadele sa,'asna girdikleri sradadr ki, #araybosna olay patlak verdi%

Belia'd &ran$ois-&erdinand!n 7 3aziran 1914 gn #araybosna!da @rincip adl bir #rpl tara,ndan .ldrlmesi, +vusturya!nn 19K de (osna 3ersek!in il'ak etmesinin #rbistan!da ve (osna-3ersek #rpllar arasnda uyandrd tepkinin bir sonucu idi ve +vusturya -mparatoru artk $ok i'tiyarlad i$in, &ran$ois-&erdinand!n 'kmdarla ge$mesi ba'is konusu idi%

#uikast olay karsnda +vusturya!nn tepkisl gayet sert oldu% (u se,er #rbistan!a ar bir ders vermeye karar verdi ve bir sava da g.ze ald% /alnz, ie >usya!nn da karacan bildiinden +lmanya!nn durumunu .renmek istedi% +lmanya ise, bu'ran genilese bile, +vusturya!nn yannda yer alacan kesin olarak bildirdi% +lmanya, +vusturyay desteklemeye karar verirken, 4zakdouda ar bir yenilgiye urayan >usya!nn, durumunu 'enz dzeltemediini ve bir sava kolaylkla g.ze alamyacan 'esaplamt%

+lmanya!nn desteini salayan +vusturya, 7J 2emmuz 1914 de #rbistan!a 4 saat sreli sert bir ltimatom verdi% Qltimatomda .zellikle suikast olaynn kovuturulmas bakmndan bir$ok eyler isteniyordu ve bunlar arasnda, +vusturya aley'tar olan subay ve memurlarn #rbistan ordu ve idaresinden azledilmesi, kovuturmann +vusturya ile birlikte yrtlmesi, alnan tedbirlerden +vusturyaya der'al bilgi verilmesi gibi 'ususlar bulunuyordu% #rbistan 7* 2emmuzda verdii cevapta, bu isteklerin bir ksmn kabul etmemi ve kabul etmi g.rndklerini de, ka$amakl bir kabule balamt% (unun zerine +vusturya ayn gn #rbistanla diplomatik mnasebetlerini kesti ve 7G 2emmuzda #rbistan!n se,erberlik ilan etmesi zerine, bu devlete 'azrlanma ,rsatn vermemek i$in, 7 2emmuzda (elgrad! bombardman ederek savaa balad% #rbistan!a sava ilan etmekle +vusturya, diplomatik bir $.zm yolu ile kendisinin durdurulamyacan ve #rbistan! AcezalandrmayaC kararl olduunu +vrupaya g.stermek istemiti ki, bu, >usyay da kesin bir durum almaya itmek demekti%

Ger$ekten, -ngiltere, diplomatik yolla bu'ran yoketmek i$in,

+vusturya!nn #rbistan!a ltimatom vermesi zerine, +lmanya nezlinde teebbste bulundu ve bir milletleraras kon,erans toplamak istedi% +lmanya bu tekli,e yan $izdii gibi, -ngiltere!nin sorusuna karlk, (el$ikay igal etmiyeceine dair teminat vermekten de ka$nd% (u, -ngiltere!nin zerinde olumsuz bir etki yapt% Raten >usya da kendisini sktrmaktayd%

-ngiltere!nin diplomatik teebbs sonu$suz kalnca, >us =ar, askerlerin basks ile, J1 2emmuzda se,erberlik ilan etti% >usya!nn se,erberlii +lman Genelkurmaynn 'esaplarna ters dyordu% Genelkurmayn, >usyaya kar elinde tuttuu koz, +lmanya!nn, >usyaya oranla da'a $abuk se,erberlik 'aline ge$ebilmesindeydi% 3albuki >usya kendisinden .nce davranmt% (u sebeple, +lmanya >usyaya J1 2emmuzda bir ltimatom verip se,erberliini durdurmasn istedi% 17 #aat sreli ltimatoma >usya cevap vermeyince, +lmanya 1 +ustosta >usyaya sava ilan etti%

>usya!nn se,erberlii zerine &ransa da se,erberlie ge$miti% +lmanya J1 2emmuzda &ransaya da bir ltimatom verip, se,erberliin durdurulmasn istedi% &ransa cevabn geciktirdii gibi, +lmanyaya ka$amakl bir cevap verince, +lmanya, J +ustosta &ransaya da sava ilan etti%

;imdi +lmanya, (ismarck!n korktuu gibi iki cep'eli sava karsnda kalyordu% &ransaya kar ksa srede za,er kazanp >usyaya d.nmek isteinden, (el$ika!dan ge$mesi gerekiyordu% (u sebeple, 7 +ustosta (el$ikaya bavurup bu memleketten ge$it istedi% (el$ika -ngiltereye dantktan sonra, bu istei reddedince, +lmanya, 4 +ustos da (el$ikaya sava ilan etti%

+lmanya!nn (el$ikaya saldrmas -ngiltereyi 'arekete ge$irdi% +lmanya!nn (el$ikaya girmesi -ngiltere i$in bir te'ditti% -ngiltere b.yle bir te'likeyi .nlemek i$in 1 J9 da (el$ika!nn tara,szln milletleraras teminat altna aldrmt% +lmanya imdi bunu $iniyor ve -ngiltereyi te'dit ediyordu% (unun i$in, +lmanya!nn (el$ikaya sava ilan ettiini .renince, 4 +ustos 1914 gn o da +lmanyaya sava ilan etti%

G +ustos da +vusturya >usya ya sava ilan etti%

(< 5aponya!nn #avaa Eatlmas

+vrupa devletlerinin birbirine girmesi ve byk bir bu'ran i$ine yuvarlanmalar, tabiatiyle 4zakdou ile ilgilerini zay,latyordu% 5aponya +sya!daki yaylmasn 'zlandrmak ve geniletmek i$in bunu iyi bir ,rsat olarak g.rd% 1* +ustos 1914 de +lmanyaya bir nota vererek =in "enizindeki donanmasn geri $ekmesini ve 1* Oyllden .nce de Eiaoc'oT!u kendisine teslim etmesini istedi% 5aponya +lmanya!dan 1 9* in intikamn alyordu% >usya!dan intikamn 19K* de almt%

+lmanya 5aponya!nn bu isteine cevap vermeyince, 7J +ustosta +lmanyaya sava ilan etti ve #'antung yarmadasna asker $kararak ) Easmda btn #'antung yarmadas ile Eiaoc'oT!u ele ge$irdi% Mte yandan 5apon donanmas @asi,ikteki +lman s.mrgeleri olan Haroline, 1arianne ve 1ars'all adalarn igal etti% (u suretle 5aponya 1914 Easmnda savan bitirmi oldu%

5aponya bununla da yetinmiyerek, 6cak 191* de =in!e verdii bir notada, 71 tane istekte bulundu ki, bu istekler =in!i 5aponya!nn 'imayesi altna koyacak ma'iyetteydi% +merika!nn mda'alesi ile 5aponya bu isteklerini 'a,i,lettiyse de, 1ays 191* de =inle yapt bir anlama ile bu memlekette bir$ok imtiyazlar elde etti%

191G 2emmuzunda >usya, 191) ;ubatnda -ngiltere ve 191) 1artnda da &ransa ile yapt anlamalarla btn bu kazan$larn bu devletlere de tantt% 0isan 191) de (irleik +merika da savaa katlnca, 191) Easmnda (irleik +merika ile de bir anlama yapp, +$k Eap prensibine sayg g.stermesine karlk, =in!de A.zel men,aatleriC bulunduunu bu devlete de kabul ettirdi%

(irinci "nya #avann yaratt ,rsat, 5aponya!nn ita'n kam$lam ve =in zerindeki ,aaliyetine 'z vermiti%

H< #ava "urumu

Eara kuvvetleri bakmndan 1erkezi "evletler F+lmanya ve +vusturya-1acaristan< savaa da'a kuvvetli bir ekilde katldlar% 3er ne kadar 1erkezi "evletlerin 1*K tmen askerine karlk, -tila, "evletlerinin 1)K tmeni var idiyse de, kara sila'lar ve .zellikle top$u bakmndan 1erkezi "evletler $ok stn durumdayd%

(una karlk, denizlerde -tila, "evletleri ve 'atta tek bana -ngiltere bile $ok stn durumdayd%

+lmanya ve +vusturya!nn iki cep'eli sava yapmalar da -tila, "evletlerine bir avantaL salamaktayd% +lmanya iki cep'eli bir sava $ok da'a .nceden dndnden, planlarn buna g.re 'azrlamt%

(u planlar 19KK ylnda +lman Genelkurmay (akan #c'lie,,en tara,ndan 'azrlanmt% (una g.re, >usya!nn demiryollarnn azl ve yz.l$mnn genili- sebebiyle, >usya!nn se,erberlii uzun srecekti% (unun i$in, +lmanya ilk .nce asl byk kuvvetiyle &ransaya yklenecek ve bu devleti G 'a,tada yendikten sonra, >usyaya d.necek ve onu yere serecekti% (u G 'a,talk sre i$inde +vusturya da >usyay oyalyabilirdi%

9akin sava baladktan sonra bu plan ger$ekletirmek mmkn olmad% Rira &ransa ile >usya da planlarn buna g.re 'azrlamlar ve +lmanya!nn .nce &ransa zerine yryeceini 'esaplamlard% (u sebeple, onlarn planlarna g.re de >usya $ 'a,ta i$inde se,erberliini tamamlyacakt%

+lman ordular (el$ikaya girdikten sonra &ransaya sarkt% &ransz ordularnn yapmak istedikleri bir iki taarruz teebbs sonu$ vermeyince, &ranszlar +ustos sonlarndan itibaren $ekilmeye baladlar ve @aris!in kuzeyinde bulunan 1arne ne'ri zerinde kuvvetli bir savunma 'att kurdular% +lmanlar bu 'att yarmak ve @aris!e girmek i$in G-9 Oyll arasnda $ gn iddetli taarruzlarda bulundularsa da, 1arne cep'esini yaramadlar ve taarruzu durdurdular% #c'lie,,en plan baarszla uram oluyordu%

(u karlk +lmanlar "ou cep'esine ve >uslara d.ndler% +ustos 1914 sonunda 3indenburg komutasndaki +lman ordular 2annenberg!de ve Oyll sonunda da 1azurya bataklklarnda F@olonya!da< >uslar iki de,a ar yenilgilere urattlar%

+vusturyaya gelince, iyi bir sava yapamad% +vusturya ordular

ilk .nce (elgrad! ele ge$irdilerse de, bu #rplarn milli duygularn kam$lad i$in savaa byk bir 'rsla devam ettiler ve (elgrad! tekrar geri aldlar%

+vusturyallar >uslar karsnda da yenildiler ve Gali$ya >uslarn eline ge$ti%

"eniz mu'arebelerine gelinceD #ava $kt zaman +lman donanmasnn bir ksm a$k denizlerde bulunuyordu% (unlardan Gney +merika!nn bat kylarnda bulunan +lman gemileri ile -ngiliz donanmas arasnda iki sava oldu% (irincisi Easm aynda Horonel mu'arebesi olup, bunu +lmanlar kazand% +ralk aynda yaplan &alkland mu'arebesinde ise +lman donanmas G gemi kaybetti% "enizlerde -ngiltere 'akimdi%

H< 6smanl "evletinin #avaa Eatlmas

6smanl "evleti, yukarda da a$kladmz gibi, (alkan #avalarndaki yenilginin etkisi ile ordu ve donanmasn sla' etme ilerine giriirken, bir yandan da iki bloka ayrlm +vrupa!da kendisini yalnzlktan kurtarmak i$in birtakm itti,ak teebbslerinde bulunmutu%

6smanl "evleti ilk itti,ak teebbsn, geleneksel dostu sayd -ngiltere nezdinde yapmt% -talya!nn 2rablusgarb!a saldrmas, 6smanl "evleti adamlarnda Q$l -tti,aka kar bir antipati uyandrmt% 2abii, ayrca +vusturya!nn (alkan politikas ve (osna-3ersek!i il'ak etmi olmas da bu antipatide rol oynuyordu% (u artlar i$inde 1aliye 0azr Havit (ey, 1911 Okiminde -ngiltere (a'riye (akan Sinston H'urc'ill!e bir mektup yazarak, 6smanl "evletiyle

-ngiltere arasnda bir itti,ak yaplmasn tekli, etmise de, H'urc'ill, "ileri (akan Hrey!e dantktan sonra verdii cevapta, A;imdilik yeni siyasi balar altna giremeyizC diyerek, itti,ak tekli,ini reddetmitir%

-kinci itti,ak teebbs (ulgaristanla oldu% -tti,ak tekli,i (ulgaristan!dan geldi% -stanbul!da 191J yaznda 2rk-(ulgar bar g.rmeleri yaplrken, (ulgarlar 6smanl "evletiyle bir itti,ak yapmak istediler% Rira (ulgaristan 1akedonya zerindeki geni i'tiraslarn ger$ekletiremedii gibi, birinci (alkan savanda kazand topraklarn bir ksmn da ikinci (alkan savann sonunda elinden ka$rmt% 6smanl "evleti de, (alkan savalarnn sonunda kaybettii 9imni, 1idilli, #akz gibi adalar /unanistan!n elinde brakmamak i$in /unanllarla bir mcadeleye kararl olduundan, bu tekli,i kabul etti ve -stanbul!da g.rmeler yapld ve bir itti,ak tasars 'azrland% &akat bu tasar ger$ekleemedi ve, sonraki g.rmeler de uzayarak bir sonuca varamad% =nk, bir de,a, (ulgarlar 1akedonya!dan $ok geni topraklar istiyorlard% (ulgaristan 6smanl "evletine srtn dayayp topraklarn geniletmek istiyordu% Mte yandan, (ulgaristan, 2rk-(ulgar itti,akna +lmanyay da sokmak istemi, ,akat +lmanya bu itti,aka katlmaya yanamamt% (.ylece ikinci teebbs de sonu$suz kald%

6smanl "evletinin $nc itti,ak teebbs &ransa nezdinde oldu% (a'riye 0azr ve 2rk-&ransz "ostluk Hemiyeti (akan Hemal @aa, 1914 2emmuzu balarnda &ransz donanmasnn manevralarna davet edilmiti% Hemal @aa &ransz "ileri (akanl yetkilileri ile tamasa ge$erek, &ransa ile 6smanl "evleti arasnda bir itti,ak ger$ekletirmek istedi% Hemal @aaya g.re, #aray-(osna

olay bir genel savaa varacakt ve -tila, "evletlerinin 1erkezi "evletleri $ember i$ine almak i$in bir boluk kalmt, o da 6smanl "evletiydi% Oer -tlla, "evletleri 6smanl "evletini de kendi itti,aklarna alrlarsa, o zaman 1erkezi "evletler tamamen sarlm olurdu%

&ransz 'kmeti Hemal @aa!nn tekli,ine verdii cevapta, >usya raz olmadk$a bu itti,akn ger$ekleemiyecei idi% (u, tekli,in reddi idi%

6smanl "evletinin -tila, "evletleri blokuna katlmak i$in yapt bu ikinci teebbsn de ger$eklememi olmas, 6smanl "evletini ister istemez +lmanya!nn kucana atmtr% Eabinede +lman itti,akna tara,tar olanlarn banda #adrazam #ait 3alim @aa, 3arbiye 0azr Onver @aa, "a'iliye 0azr 2alat (ey ve 1eclis >eisi 3alil (ey geliyordu% (ununla beraber, Q$l -tti,ak blokuna katlma tekli,i ilk .nce +vusturya!dan gelmi, bu tekli, zerine 6smanl "evlet- 77 2emmuzda itti,ak i$in +lmanyaya bavurmu ve --!inci Sil'elm!in istei zerine +lmanya 6smanl "evletiyle itti,ak g.rmelerine balamtr%

-tti,ak g.rmeleri 7) 2emmuzda -stanbul!da balam ve 7 +ustos 1914!de de 2rk-+lman itti,ak imzalanmtr% -tila, "evletleri tara,tar olarak bilinen 1aliye 0azr Havit (ey ile (a'riye 0azr Hemal @aa ve kabinenin dier bir$ok yeleri, bu gizli g.rmelerden 'aberdar edilmemiler ancak itti,ak imzalandktan sonra kendilerine 'aber verilmitir%

(u itti,aka g.reD

1< -ki devlet, +vusturya ile #rbistan arasnda $kan bir anlamazlkta

tam bir tara,szlk g.stereceklerdir%

7< >usya!nn ald askeri tedbirler sonunda, +vusturya ile >usya savaa tutuur ve +lmanya da +vusturya!nn yardmna gitmek zorunda kalrsa, 6smanl "evleti de savaa katlacaktr%

J< 6smanl "evleti te'dit altnda kalrsa, +lmanya 6smanl "evletini sila'la savunacaktr%

4< -tti,ak 191 yl sonuna kadar devam edecek ve tara,lardan biri ,es'etmezse, be yl i$in yeniden yrrlkte olacaktr%

4 +ustos 1914 gn dnya sava patlak verdii zaman 6smanl "evleti bu ekilde zarlarn kesin olarak atmak zorunda bulunmutu% &akat savan patlamasiyle birlikte, 2rk-+lman itti,aknn varln bilmeyen -tila, "evletleri, 6smanl "evletinin tara,szln salamak i$in $aba 'arcadlar% =nk, 6smanl "evleti tara,sz olursa, 1tte,ikler Fyani -tila, "evletleri< >usyaya yardm edebilmek i$in (oazlardan serbest$e ge$ebileceklerdi% Ger$ekten, 6smanl "evleti de itti,ak imzalamakla beraber, 'emen savaa girmeye tara,tar deildi ve bunun i$in de savan patlamas karsnda tara,szln ilan etmiti% 6smanl "evletinin tara,szlna .zellikle >usya .nem veriyordu% (u sebeple 1tte,ikler 6smanl "evletinin sava boyunca tara,sz kalmas i$in bu devlet nezdinde baz teebbslerde bulundular% &akat 6smanl "evletinin tara,szla karlk ileri srd isteklerin en 'a,i,i saylabilecek olan, kapitlasyonlarn kaldrlmas konusunda bile kesin bir taa''de girimek istemediler% Oge adalarnn tekrar 6smanl "evletine verilmesi, 1sr meselesinin $.zmlenmesi gibi toprak isteklerine ise 'i$ yanamadlar% (u istekler

karsnda dikballk .zellikle -ngiltere!den gelmitir% (ir yazarn dedii gibi, -ngiltere, 2rkleri bile bile kzdrmak ve onlar Eayzer!in kollarna itmek isteseydi, bundan da'a baka trl 'areket edemezdi%

6smanl "evleti sava karsnda tara,szln ilan etmekle beraber, +ustosun ilk 'a,tasndan itibaren olaylar ve +lmanya!nn $abalar 6smanl "evletini savaa katlmaya srklemitir%

(u olaylarn ilkini, iki +lman sava gemisinin (oazlara snmas tekil eder% +kdeniz!de -ngiliz donanmasnn takibine urayan Goeben ve (reslau adl iki +lman sava gemisi 1K +ustosta =anakkaleye snd% 6smanl "evletinin tara,sz devlet olarak bu gemileri enterne etmesi, yani bu gemilerin sila'larn s.kmesi ve personelini de g.zaltna almas gerekirdi% 9akin +lmanya buna iddetle itiraz etti% (unun zerine, gya 6smanl "evleti bu gemileri da'a .nce +lmanya!dan satn alm oldu ve gemilere 2rk bayra $ekilerek, tay,alara da ,es giydirildi ve Goeben!e /avuz ve (reslau!a da 1idilli adlar verilerek 6smanl donanmasna katld% (u tevil, -tila, devletlerinin g.znden ka$madysa da, 6smanl "evletini tara,szlktan ayrmak istemediklerinden seslerini $karmadlar%

(u olaydan sonra 6smanl donanmas, bu iki geminin komutan olan +miral #ouc'on!un komutas altna verildi ki, bu durum 6smanl "evletinin savaa katlmasnda byk rol oynacaktr%

Mte yandan +lmanya da 6smanl "evletini savaa girmeye zorlamaya balamt, (unun .zellikle +vusturya istiyordu% =nk 6smanl "evleti savaa girerse, Ea,kas cep'esinde bir ksm >us kuvvetlerini zerine $ekeceinden, +vusturya ve +lmanya!nn yk 'a,i,leyecekti%

6smanl "evleti bu basklara kar koymaya $alt% (ir de,a, se,erberlik 'enz tamamlanmamt% -kincisi, (ulgaristan savaa katlmadk$a ve >omanya!nn tara,szl salanmadk$a savaa katlmaya niyetli deildi% Mzellikle bu son sebepten .tr, 6smanl "evleti (ulgaristan! da savaa sokmak i$in bu devlet nezdinde teebbste bulundu% 9akin (ulgaristan >omanya!dan $ekiniyordu ve onun tara,sz kalmasn istiyordu% 6smanl "evleti >omanya!nn tara,szln salamak i$in de $aba 'arcadysa da, bu devlet tara,szlk konusunda bir taa''tte bulunmaya yanamad%

(u srada Oyll ay gelmiti% 1arne mu'arebeleri, +lmanya!nn &ransay G 'a,tada yere serme plann suya drmt% 6nun i$ln +lmanya!nn 6smanl "evletini de savaa sokmak i$in basklar artt% +lmanya imdi >usya ile esasl bir mcadeleye girdiine g.re ve +vusturya da >usya karsnda pek (ir ey yapamadna g.re, 6smanl "evletinin de >usyaya bir cep'e a$masn istiyordu% ;imdi 6smanl "evleti se,erberliini de tamamlad i$in, elinde savaa katlmamak 'ususunda bir sebep de kalmamt% &akat yeni bir ba'ane bulmaktan da geri kalmadD "evletin mali durumu iyi deildi ve bor$ paraya i'tiyac vard% +lmanya bunun zerine 6smanl "evletine bor$ verdi% 9akin 6smanl "evleti yine +lmanyay oyalamak i$in urat%

+lmanya bu ekilde 6smanl "evleti i$in baskda bulunurken .te yandan -stanbul!daki +lman askeri yardm 'eyeti de 6smanl "evletini savaa sokmak i$in $abalyordu% (ata 3arbiye 0azr Onver @aa olmak zere, kabinenin baz yeleri de devletin savaa girmesini istiyorlard% (unun sonucu olarak, Onver @aa!nn emri ile +miral #ouc'on 6smanl donanmasn alarak 79-JK Okim 1914 gecesi

Earadenize $kt ve 6desa ve #ivastopol gibi >us limanlarn topa tuttu%

(u olay zerine -ngiltere, &ransa ve >usya, 6smanl "evletine sava ilan ettiler% 6smanl "evleti (irinci "nya #avana b.yle giriyor ve 6smanl -mparatorluunun sonu tamamlanyordu%

191* /l

+< 6smanl "evletinin Hep'e "urumu

Gerek +lmanya ve gerek 6smanl "evleti, savaa katlrken, >usya ile -ngiliz -mparatorluu i$indeki 1slmanlar ayaklandrmann bu iki devlete byk gaileler $karacan mit etmilerdi% =nk 6smanl @adia'nn 3ali,e!lik s,at ve bu s,atla 1slmanlk aleminin dinsel lideri olmas dolaysiyle, Hi'ad- 1ukaddes ilan edildii takdirde, btn 1slmanln 'ristiyanlara kar ayaklanaca sanlyordu% Ger$ekten ;ey'lislam 7J Easm 1914 de Hi'ad- 1ukaddes ilan ederek, Erm, 2rkistan, 3indistan, +,ganistan ve +,rika 1slmanlarn 'ristiyan milletler olan -ngiltere, &ransa ve >usyaya kar savaa davet etti% 9akin bundan 'i$bir sonu$ $kmad% Irak!da 2rk askeri sadece -ngiliz kurunu ile deil, 1slman +rabn kurunu ile de $.lde e'it decektir% =anakkale!de kanlarn ve 'ayatlarn verenler 1slmanl deil, vatanlarn savunanlar olacaktr% 3ind 1slmanlar ise, Irak ve 1sr cep'elerinde 3ali,enin 1slman-2rk askerine kar $arpmakta tereddt g.stermeyecektir%

6smanl "evletinin +lmanlarla birlikte yapt sava plannn esaslar .yleydiD 1< "ou +nadolu ve Ea,kasya zerinden >usyaya bir darbe vurmak% Hi'ad- 1ukaddes sebebiyle, bu cep'ede Ea,kasya ve 6rta +sya 2rklerinin ayaklanmasna gvenilmiti% 7< -ngiltere!nin ana imparatorluk yolunu kesmek i$in #vey Eanalna ve 1sr!a kar 'arekete ge$mek% (u cep'ede de 2rablusgarp ve #udan 1slmanlarna gvenilmekteydi% J< Oge ve +kdeniz!de -ngiliz ve &ransz donanmalar egemen olduundan, =anakkaleyi korumak i$in 2rakyada .nemli bir kuvvet braklmas%

(u 2rk-+lman planna karlk, -ngiltere de 6smanl "evletini 'assas noktalarndan vurmak i$in ilk .nce gney Irak!da ve ondan sonra da =anakkalede iki cep'e a$nca, 6smanl "evleti da'a savan banda d.rt cep'ede savamak zorunda kald% "a'a sonralar cep'elerin says artacaktr%

Ea,kasya Hep'esi D Gney Ea,kasya ve kuzey -ran!a girip >uslarn arkasn $evirmek i$in, (akomutan Onver @aa, 7K +ralk 1914 de, 1*K%KKK kiilik bir 2rk kuvvetine #arkam-4mraniye istikametinde taarruz emri verdi% (u cep'ede >usya!nn da 1GK%KKK kiilik bir kuvveti bulunuyordu% (u taarruz 77 +ralk 1914!den 19 6cak 191*!e kadar devam ettiyse de, yksek dalar, yolsuzluk, souk, a$lk ve ti,s sebebiyle 2rk kuvvetleri 9K%KKK kiilik bir kayp vermesine ramen, >us cep'esinin arkasna demedi ve plan ger$ekleemedi%

>uslar da (ir ey yapamamakla beraber, gneye sarkarak 1alazgirt-Ban b.lgesine uzandlar%

"ou cep'esinde ,aaliyet, =anakkale teebbsnn baarszl

sebebiyle, >uslarn 191G yl bandan itibaren taarruza ge$mesiyle balamtr% 191G ;ubatnda >uslar Orzurum!u, 0isanda 2rabzon!u, 2emmuzda da Orzincan ve 1u!u drdler%

"ou cep'esinde 2rk-+lman plan suya dm oluyordu%

Eanal Hep'esiD (u cep'eye verilen .nem dolaysiyle Hemal @aa, (a'riye 0azrl da kendisinde kalmak zere, #uriye!deki 4!nc ordu komutanlna getirilmiti% Hemal @aa 191* ;ubatnda Eanal! ge$mek i$in iki teebbs yapt ise de, demiryolu ulam olmamas ve iyi bir su ikmali yaplmadk$a $.l amann mmkn olmayacan g.rd%

=anakkale savalar dolaysiyle bir ksm kuvvetin bu cep'eden alnmas ve -ngilizlerin de =anakkaleye .nem vermeleri sebebiyle, 191* ylnda bu cep'ede .nemli bir gelime olmad%

Irak Hep'esiD (u cep'e, iki ama$la -ngilizler tara,ndan a$lmtr% (iri, +badan petrollerini korumak, ikincisi de kuzeye $kp >uslarla birleerek, 2rk kuvvetlerinin -ran!a girip 3indistan! te'dit etmesini .nlemekti%

-ngiltere 1914 Easmnda 3indistan!dan getirdii kuvvetleri (asraya $kard ve kuzeye ilerledi% 191* Oyllnde -ngilizler, (adat!n 1GK kilometre gneyindekt Eut-el-+mara!ya girdiler% 9akin 2rk kuvvetleri biraz kuzeyde #elman @ak!da kuvvetli bir savunma kurmulard% Easm aynda burada -ngilizlerin yaptklar taarruz kendilerine $ok pa'alya maloldu ve kuvvetlerinin $te birini kaybeden -ngilizler, yln sonunda tekrar Eut zerine $ekildiler%

=anakkale #avalarD 1tte,iklerin =anakkale (oazna kar teebbsleri da'a 1914 +ustosundan itibaren ba'is konusu olmu, lakin 6smanl "evleti 'enz tara,sz olduu i$in bu mesele zerinde ,azla durulmamt% 6smanl "evleti savaa katldktan sonra ise, yaplacak askeri bir teebbsle (oazlarn ele ge$irilmesi tasars da'a ciddiyetle ele alnd% (u ,ikrin ampiyonu, -ngiliz (a'riye (akan Siston H'urc'ill idi ve ona g.re =anakkale (oaz donanma ile zorlanrsa, (oazlar ve -stanbul!u ele ge$irmek mmkn olurdu% +skerler bu ,ikre katlmamakla beraber ve (oazlarn igali i$in mu'akkak asker $karmak gerekeceine inanmalarna ramen, H'urc'ill ,ikrini kabineye ve askerlere kabul ettirmeye muva,,ak oldu%

=anakkale teebbsnn gayesi u noktalarda toplanmaktaydD 1< (oazlar ve -stanbul 1tte,iklerin eline ge$erse, 6smanl "evleti i$in bar kabullenmekten baka $are kalmaz ve bu suretle 6smanl -mparatorluunun a$m olduu ve 1tte,iklerin a$t btn cep'eler tas,iye edilmi olurdu% 7< (oazlar ele ge$irilirse >usya ile yakn temas kurulmu olur, >usyaya sila' ve malzeme sevki ve >usya!nn da budayndan ,aydalanma salanm olurdu% J< 6smanl "evletinin savatan $ekilmesi ve 1tte,iklerin (oazlara yerlemeleri, 'enz savaa katlmam dier (alkan devletleri zerinde de etki yapar ve bu devletler 1erkezi "evletler sa,nda savaa katlmaya cesaret edemezlerdi%

(u ama$larla ortak bir -ngiliz-&ransz donanmas, 19 ;ubat 191*!ten itibaren, d denizden, =anakkale (oaznn iki tara,ndaki 2rk tabyalarn bombardmana baladlar% Raman zaman $ok iddetli olan bu bombardmanlar 1 1arta kadar devam etti% 0i'ayet,

1 1art 191* gn, 'avann gneli, rzgarsz ve denizin sakin olduu bir srada mtte,ik donanmas =anakkale (oazna girerek, boaz ge$me teebbsnde bulundu% 9akin bu teebbs bir ,elaket oldu% (oaz ge$me teebbs saba' 1K%4* de balamt% +kam gne batarken ) mtte,ik gemisi (oazn sularna g.mlm bulunuyordu% (u durum karsnda mtte,ik donanmas geri $ekilmek zorunda kald%

1tte,iklerin bu baarszl btn dnyada byk yank uyandrd% 6lay mtte,iklerin prestiLine bir darbe idi% (unun, tara,sz devletlerle btn 1slman aleminde geni politik etkileri olabilirdi% (u sebeple 1tte,ikler ii sonuna kadar g.trmeye karar verdiler ve 0isan ay sonlarna doru )K%KKK kiilik bir -ngiliz-&ransz kuvveti Gelibolu yarmadasnn gney burnundaki plaLlara $karlmaya baland% Gelibolu yarmadasn igal etmek suretiyle =anakkale boazna 'akim olunmak isteniyordu%

Gelibolu yarmadasnda 2rk +skeri istilac kuvvetlere kar son derece iddetli bir mukavemet g.sterdi% 1tte,ikler bunu 'i$ beklemiyorlard% 2rk +skeri istilac kuvvetleri denize atamad, ,akat dman da iki bu$uk ayda ancak J kilometre ilerleyebildi% =ok kanl mu'arebeler oldu%

1tte,ikler gneyden ilerlemiyeceklerini g.rnce, G +ustostan itibaren, Gelibolu yarmadasnn bat kylarndaki #uvla plaLlarna yeni kuvvetler $kardlar% +ustos ay =anakkale mu'arebelerinin en iddetli sa,'asn tekil eder% -lerlemeye $alan dman kuvvetleri ile 1usta,a Eemal!in komutan bulunduu +na,artalar Grubu arasnda $ok kanl mu'arebeler oldu ve dman yine ilerliyemedi% 1tte,ik

kuvvetleri +na,artalarda $ 'a,ta i$inde 4K%KKK kii kaybetti%

1tte,ikler bu se,er de muva,,ak olamaynca ve devaml olarak asker kaybetmeye balaynca, bu teebbsten vazge$tiler ve +ralk ayndan itibaren $ekilmeye baladlar% 1tte,ikler .l ve yaral olarak 7*K%KKK kii kaybetmilerdi%

=anakkale mu'abereleri ayn zamanda 7*K%KKK 2rk Orine de maloldu% &akat (oazlar da dmana verilmemiti% =anakkale ru'u 1illi 1cadele ru'unun balangc oldu%

(< (oazlarn >usyaya Berilmesi

1tte,iklerin =anakkaleyi zorlama teebbslerinin .nemli bir sonucu da >usya!nn, kat zerinde de olsa, ni'ayet (oazlar zerindeki geleneksel ve tari'i emellerini -ngiltere ve &ransaya kabul ettirmek suretiyle, -stanbul!u ve (oazlar! ele ge$irmesidir%

#ava patladktan ksa bir sre sonra ve da'a 6smanl "evleti tara,sz iken, >usya (oazlar, -stanbul ve 6smanl -mparatorluu zerindeki emellerini, bu ,rsattan ,aydalanarak ger$ekletirmek i$in bir takm planlar 'azrlamak suretiyle ,aaliyete ge$mi bulunuyordu% (u 'azrlklar yaparken de, mtte,ikleri -ngiltere ve &ransa nezdinde zemin yoklamalarna girimiti% 9akin 6smanl "evleti Okim 1914 sonunda savaa katldktan sonra, >usya bu konudaki ,aaliyetlerini arttrd% >usya Easm ay i$inde yapt teebbslerine, mtte,ikleri -ngiltere ve &ransa!dan olumlu cevaplar ald% /alnz -ngiltere -stanbul ve (oazlar meselesinin >usya!nn yararna bir ekilde $.zmleneceini bildirmekle beraber, bu $.zmn kesin eklini +lmanya!nn

yenilgisine brakmak istedi% =nk, >usya -stanbul ve (oazlar 6smanl "evleti yklr yklmaz ele ge$irirse, +lmanya ile savatan $ekilmesinden -ngiltere korkuyordu% &ransaya gelince, bu devlet de >usya!nn ileri srd istekler karsnda, kendisinin de #uriye ve &ilistin zerindeki isteklerini belirtmi ve >usya da bunlar kabul etmiti%

>usya bu diplomatik teebbslerle zemini 'azrlamaya $alrken, 1tte,iklerin =anakkaleyi ge$me tasarlar ortaya $kt% 1tte,ikler, kendileri =anakkaleyi zorlarken, >usya!nn da bir ,ilosunu -stanbul (oazna g.nderip -stanbul!a girmeye $almasn tekli, ettiler% 9akin >usya donanmasn bu ie yeterli g.rmedi ve b.yle bir teebbse cesaret edemedi% 6nun zerine -ngiltere ve &ransa da =anakkale macerasna atldlar% -ngiltere ile &ransann tasarlarnn ger$ek 'aline getirilmesi >usyay endieye sevketti% =nk -ngiltere ve &ransa, kendisinden .nce (oazlar ve -stanbul!u ele ge$irirse, bu topraklar bu iki devletin elinden almak g$leirdi% (u sebeple >usya, 191* ;ubatndan itibaren iki mtte,ikini (oazlar konusunda bir anlamaya zorlamaya balad% 4 1art 191* de -ngiltere ve &ransaya verdii notalarda u istekleri ileri srdD

-stanbul e'ri, -stanbul ve =anakkale (oazlar ile 1armara denizinin bat kylar ve 1idye-Onez $izgisine kadar gney 2rakya ile, -stanbul (oaznn dou kys ile #akarya ne'ri ve -zmit k.r,ezinin sonradan tesbit edilecek bir noktas arasnda kalan topraklar, 1armara denizindeki adalar >usyaya il'ak edilecektir% -mroz ve (ozcaada!nn kaderi de >usyaya danlmadan tayin edilmeyecektir%

>usya!nn bu basks -ngiltere ile &ransa!nn 'ouna gitmemesine

ramen, mtte,iklerin ortak davas i$in yapt 'izmetlerden ve bat cep'esinin ykn 'a,i,letmek i$in 'arcad $abalardan .tr, >usya!nn 'akkn teslim etmek i$in, (oazlar ve -stanbul konusundaki isteklerini kabul etmek zorunda kaldlar% -ngiltere 17 1art 191* de ve &ransa da 1K 0isan 191* de >usyaya verdikleri notalarla, >usya!nn isteklerini kabul ettiklerini bildirdiler%

(u sonuca varan diplomatik mzakerelerde >usya da, -ngiltere ile &ransa!nn +sya 2rkiyesindeki .zel 'aklarn ve ayrca 6smanl egemenliinden ayrlarak +rap lkelerinin bamsz bir varlk olmasn kabul etmitir%

H< -talya!nn #avaa Eatlmas

6smanl "evletinden sonra savaa katlan ikinci tara,sz devlet -talya olmutur%

#aray-(osna suikastnn dourduu gerginlik srasnda +vusturya, #rbistan!a kar sava 'azrlklarna giriirken ve 7 2emmuz ltimatomunu 'azrlarken, Q$l -tti,ak 'kmlerine g.re gerektii 'alde, -talyaya 'i$ danmamt% +lmanya ise, -talya!nn bir ksm &ransz kuvvetlerini +lplerde tutmasna .nem verdii i$in, +vusturya, #rbistan!a kar savaa girmeden .nce -talyaya da bir taaviz vermesini istemi, lakin Biyanaya s.zn dinletememiti% +vusturya, -talya!nn yardmna deil, sadece tara,szlna .nem verdiinden ve -talya!nn bir takm isteklerle karsna $kp kendisini uratrmasndan endie ettiinden, yumurta krlmadan omlet yaplmaz diyerek, -talyaya 'i$ aldrmadan kendi yolunda devam etti%

+vusturya!nn #rbistan!a sava ilan sonucu +lmanya ve +vusturya, -ti,a, "evletleri ile savaa tutuunca% -talya da kendisini Q$l -tti,akla bal saymayp, J +ustosta tara,szln ilan etti% 1ama,i', bunu yaparken, bir yandan +lmanyaya, kendisinin de mtte,iklerinin yannda savamasnn mu'temel olduunu s.ylyor, .te yandan da, 4 +ustostan itibaren >usya nezdinde teebbs ge$ip, toprak isteklerinin onlar tara,ndan tatmin edilmesine karlk -tila, "evletleriyle birlikte savamay tekli, ediyordu% Ger$ekte -talya!nn gayesi, kim kendisine ,azla toprak vaadederse onun yannda savaa katlmakt% Mte yandan -talya!nn 1erkezi "evletlere de ,azla gveni yoktu% "ileri (akan #an Guiliano .yle dnyorduD 1erkezi "evletler mutedil bir za,er kazanrlarsa, -talyaya yeteri kadar taviz vermek imkanna sa'ip olamazlar% Oer -tila, "evletlerine kar kesin bir za,er kazanlrsa, o zaman da, -talyaya taviz vermekte ne men,aatleri olacak ve ne de b.yle bir ey i$in arzu duyacaklard%

(u sebeplerden .tr -talya ilk teebbsn -tila, "evletleri nezdinde yapt% -tila, "evletleri -talya!nn bu teebbsn gayet uygun bir davranla karlayp, +ustos aynn ortalarndan itibaren bir yandan >usya, -ngiltere ve &ransa arasnda g.rmeler balad% -tila, "evletleri -talyaya, 2rieste, 2rentino ve +rnavutlukta Balona b.lgesini verebileceklerini bildirdiler% (unun karlnda da -talya 'emen savaa katlacakt% &akat, -talya!nn, savaa girmek i$in, -tila, "evletlerinden askeri yardm da istemesi g.rmelerin kesilmesine sebep oldu%

G.rmelerin kesilmesinden baka bir sebep de, 1erkezi "evletlerin sava durumunda stnle sa'ip olmas ve -talya!nn bu durumdan ,aydalanarak -tila, "evletlerinden mmkn olduu kadar

,azla pay koparmak istemesiydi% -tila, "evletleri ile -talya arasnda g.rmeler durunca, -talya bu se,er +vusturyaya d.nd ve onunla anlamak istedi% Oyll banda +lmanya!nn 1arne mu'arebelerini kesin bir sonuca ulatramamas -talya!nn .nemini arttrmt ve onun i$in, +lmanya +vusturya!nn -talya ile anlamasn istedi% +lmanya!nn aracl ile +vusturya--talya g.rmeleri 191* 6cak aynn ortasnda balad% -talya +vusturya!dan $ok eyler istedi D +vusturya snrlar i$inde bulunan ,akat 'alk -talyan olan Gney 2irol, Gradisca, 2rentino ve Izonzo ne'rinin batsndaki topraklar der'al -talyaya terkedilecek, -talya +rnavutlukta Balona!y ve +driyatik adalarn alacak ve ayrca 17 +da da -talya!nn olacakt%

+vuturya bu topraklar -talyaya vermei kabul etti, ,akat bunlar sava bittikten sonra -talyaya ge$ecekti% 3albuki -talya 'emen istiyordu% +vusturya bunu kabul etmeyince, pazarlk g.rmeleri kesildi%

191* 1artnn ortalarndan itibaren 1tte,iklerin =anakkale cep'esini a$maya teebbs etmeleri, bu se,er -talyay tekrar mtte,ikler tara,na y.neltti% -talya, -ngiltere ve &ransa!nn -stanbul ve (oazlar >usyaya vereceini ve 6smanl -mparatorluu topraklarn paylamakta olduklarn da 'aber almt%

-talya!nn -tila, "evletleri ile yapt bu se,erki g.rmeler, baar ile sonu$land ve -talya ile -ngiltere, &ransa ve >usya arasnda 7G 0isan 191* de 9ondra!da bir anlama imzaland% (u anlamaya g.re, -talya 2irol!lerin bir ksmn, 2rieste ile Istiryay, +rnavutlukta Balona ile #aseno adasn, "alma$ya adalarndan bir ksmn ve 6niki +da!y alyordu% +yrca, 6smanl -mparatorluunun topraklar b.lldnde +ntalya b.lgesini -talya alacak, +lman s.mrgeleri paylaldnda

-talya!nn 2rablusgarp ve Oritre s.mrgeleri geniletilecekti% (una karlk -talya da bir ay i$inde savaa katlacakt%

Ger$ekten -talya 7K 1ays 191* de +vusturyaya sava ilan etti% =anakkale mu'arebelerinin iddetlendii bir srada da, yani 191* +ustosunda, +lmanya ile 6smanl "evletine de sava ilan edecektir%

-talya esas itibariyle +vusturyaya kar sava a$makla beraber, ne 191* ylnda ve ne de bundan sonraki yllarda baarl bir sava yapm deild-r% /alnz, +vusturya ile savaa tutumakla, +vusturyaya yeni bir cep'e a$trm ve dolaysiyle +vusturya!nn dier cep'elerindeki durumunu zay,latmtr%

=< (ulgaristan!n #avaa Eatlmas

(ulgaristan da savaa katlrken, -talya gibi, toprak i'tiraslarn ger$ekletirmek amac ile 'areket etmitir% (ulgaristan ikinci (alkan sava sonunda kaybettii topraklar tekrar kazanmak istiyordu ki, bunlar >omanyaya kaybettil "obruca, /unanistan!a kaybettii Eavala ve #erez ve #rbistan!a kaybettii 1akedonya topraklaryd%

-talya meselesinde olduu gibi, (ulgaristan meselesinde de, savaan tara,lar bu devleti kendi yanlarna almak istemilerdlr% 3er iki tara,n da gayesi, (ulgaristan! yanlarna almak suretiyle, (alkanlardaki kuvvet dengesini kendi tara,larna eiltmekti% Eald ki (ulgaristan!n u veya bu tara,ta savaa girmesinin, /unanistan ile >omanya!nn da durumlarn etkileyeceine inanlyordu%

(u sebeplerin yannda, 1erkezi "evletler i$in rol oynayan baka

bir sebep da'a vard% 6 da 6smanl -mparatorluu idi% 191* 1artnda =anakkale cep'esinin a$lmas, 6smanl "evletini g$ durumda brakt gibi, askeri bakmdan da zay,latmt% 6smanl "evleti +lmanya!dan yardm istiyordu% (ulgaristan ise, 6smanl "evletini 1erkezi "evletlere birletiren bir ge$itti%

-talyan meselesinde nasl -tila, "evletleri, +vusturya ve 6smanl "evletinin srtndan -talyaya toprak vaadederek avantaLl bir durum saladysalar, (ulgaristan meselesinde de 1erkezi "evletler avantaLl durumdaydlar% =nk +vusturya!nn #rbistan!a sava a$masiyle #rbistan g$ durumdayd ve (ulgaristan!n istedii 1akedonya topraklar da #rbistandayd% -kinci olarak, 1erkezi "evletler (alkanlarda stn durumda bulunduundan, (ulgaristan!n istedii topraklarn ele ge$irilmesi bu devletler i$in da'a mmkn g.rnmekteydi% 0i'ayet, +lmanya ve +vustuya!nn >usyaya kar yapt savalar bu iki devletin stnl ile devam etmekteydi% /ani (ulgaristan!n >usya!dan korkusu yoktur%

(ununla beraber, (ulgaristan! tereddde sevkeden tek nokta 1tte,ikler =anakkaleyi ele ge$irirlerse, durum .nemli bir ekilde onlarn le'ine d.nebilirdi% (unun i$in (ulgaristan =anakkale savalarnn sonucunu bekledi ve bu savalarda 1tte,iklerin bir ey yapamyacan g.rnce, 191* +ustosundan itibaren +lmanya, +vusturya ve 6smanl "evletiyle g.rmelere balad%

(u g.rmeler sonunda (ulgaristan 6smanl "evletiyle J Oyll 191* de imzalad bir anlama ile, 1eri$!in batsnda bulunan "imetoka!y 6smanl "evletinden ald% /ani 2rk-(ulgar snr 1eri$ oluyordu%

(ulgaristan G Oyll 191* de +lmanya ve +vusturya ile imzalam olduu anlamalarla, J* gn i$inde #rbistan!a kar savaa girmeyi kabul etti% (una karlk kendisine btn #rbistan 1akedonyas verilecekti% (undan baka, >omanya ve /unanistan 1tte,ikler yannda yer alrsa, o zaman da, "obruca ile btn /unan 1akedonyas!n alacakt% /ani bu anlama ger$ekletii takdirde, (ulgaristan btn 1akedonya topraklarn ele ge$irmi olacakt ki, bu, +yeste,anos (ulgaristan!nn yeniden kurulmas idi%

(u anlamalar zerine (ulgaristan 17 Okim 191* de #rbistan!a kar savaa balad% (u ekilde #rbistan kuzeyde ve gneyden iki cep'eli sava durumuna girmi oluyordu% (unun zerine -ngiltere ve &ransa, /unanistan!n tara,szlna aldrmayarak, #rbistan!a yardm etmek amac ile, #elanik!e asker $kardlarsa da #rbistan! kurtaramadlar% #rp kuvvetleri btn #rbistan!dan $ekildiler ve +vusturya kuvvetleri #rbistan ile +rnavutluu tamamen igal ettiler% (u suretle (ulgaristan da #rbistan 1akedonyasn ele ge$irmi oluyordu% &akat savan genel sonucu (ulgaristan!n beklemedii bir bi$im alacak ve bu kazan$lar elinden ka$rd gibi, "edeaac! da kaybedecektir%

"< +vrupa!da Hep'e "urumlar

(at Hep'esiD (u cep'enin .nemli iki olay, 5o,,re komutasndaki -ngiliz-&ransz kuvvetlerinin 1ays 191* de ve Oyll 191* de +lman cep'esine kar girimi olduklar iki byk taarruz 'areketidir% (u taarruzlar 1tte,ikler i$in baarszlkla sonu$lanmakla beraber, 1tte,iklerin 7*K%KKK ve +lmanlarn da 14K%KKK kii kaybettikleri

bu taarruzlarn sonunda ne 1tte,ikler, ne de +lmanlar askeri durumu kendi le'lerine $evirmeye muva,,ak olabildiler%

"ou Hep'esiD (u cep'e ise 1erkezi "evletler i$in $ok da'a iyi bir ekilde gelimitir% 191* 0isan ortalarnda balayan ve iki ay kadar sren ortak +lman-+vusturya taarruzu sonunda Gali$ya >uslardan tamamen temizlenmitir% (undan sonra +lmanlar >uslara kar @olonya!da bir im'a mu'arebesine girimiler ve ,akat >us kuvvetlerini $evirip im'a edememilerdir% (ununla beraber, 2emmuz ortalarnda balayan bu +lman taarruzlar sonunda, >uslar daima geri $ekilerek, .nce Barova, +ustosta Eovno ve Oyllde de Bilna +lmanlarn eline ge$ti%

"eniz #avalarD 191* ylnn en .nemli deniz sava 191* 6cak aynda "ogger (ank!da oldu% -ngilizlerin bu mu'arebede 'i$ gemi kaybetmemelerine karlk, +lmanya!nn bir gemisi batt ve iki gemisi de ar 'asara urad%

"ogger (ank mu'arebesi zerine +lmanya -ngiltereyi abluka altna aldn ilan etti% -ngiltere etra,nda yakalyaca btn gemileri batracan bildirdi% +lmanya bu ablukay denizaltlarla uyguluyordu% (una karlk -ngiltere da'a savan bandan itibaren +lmanyay abluka altna almt%

-ki devtet arasndaki bu abluka sava (irleik +merika, -sve$, 0orve$, "animarka ve 3ollanda gibi tara,sz devletlerin itiraz ile karlat% Hnk +lman denizaltlar, -ngiltereyi a$ brakmak i$in -ngiltereye mal g.tren btn ticaret gemilerini batryordu% (u arada baz yolcu gemileri de batrld ve birka$ +merikan vatanda da .ld

ki, bu olaylar +merika-+lman mnasebetlerine k.t bir etki yapt% (u noktaya, +merika!nn savaa katlmasnda tekrar deineceiz

191G /l

+< Hep'e "urumlar

(at Hep'esiD 1tte,ikler, 191* yl sonunda, +lmanya!nn bir cep'eden .br cep'eye kuvvet g.ndermesini .nlemek amac ile (at, "ou ve -talya cep'esi olmak zere 1erkezi "evletlere kar $ cep'ede birden taarruza ge$meye, karar vermiler ve taarruz tari'ini de, gerekli 'azrlklar yapmak i$in 2emmuz 191G ba olarak tesbit etmilerdi%

+lman (akomutan &alkenbayn da, (at cep'esini ypratmak ve mtte,ikleri ar kayplara uratmak i$in, o da Berdun kesiminde bir taarruza karar vermi bulunuyordu% (u sebeple, +lman taarruzu 191G ;ubatnda balad ve 3aziran sonlarna kadar devam etti% General @etain tara,ndan savunulan Berdun +lmanlara teslim olmad ve &ranszlarn 7)*%KKK kii kaybetmesine karlk, +lmanlar da 74K%KKK kii kaybettiler% &alken'ayn!n, 'esaplar yanl $kt%

+lman taarruzlarnn baarszl zerine 1tte,ikler de, 3aziran 191G sonlarndan itibaren, #omme ne'ri kesiminde geni bir taarruza kalktlar% (u se,er +lmanlarn mukavemeti sert oldu% 2aarruzlar Easm ay ortalarna kadar devam etmesine ramen, 1tte,ikler de (ir ey yapamad ve (at cep'esinde .nemli bir deiiklik olmad%

"ou Hep'esiD Berdun savalar zerine >usya da, 'azrlklarn yaptktan sonra, 0isan ay sonlarndan itibaren Gali$ya cep'esinde 1*K kilometrelik bir kesimde geni bir taarruza giriti% (u taarruz +vusturyallar g$ duruma soktu ve gerilemeye baladlar% +lmanya bir ksm kuvvetini Gali$ya cep'esine g.nderdi% (u da yetmeyince 6smanl "evleti JJ%KKK kiilik bir 2rk kuvvetini g.nderdi% Gali$ya!da $etin mu'arebeler oldu% 2rk kuvvetleri de ar kayplar verdiler% (una ramen, >us taarruzlar, Gali$ya ve (ukovina cep'esinde +vusturyallarn 1KK kilometre gerilemelerine sebep oldu% "ou cep'esi 1erkezi "evletlerin aley'ine gelimiti%

-talya Hep'esiD +vusturyallar 191G 0isannda -talya cep'esinde bir taarruzda bulundular, ve taarruz iyi gelierek -talyanlar JK%KKK esir verdiler ve JKK top braktlar% 9akin +vusturya bu taarruzun arkasn getiremedi% (unun zerine +ustos banda -talyanlar -zonzo cep'esinde taarruza ge$tiler% -lk baarlardan sonra, onlar da taarruzun arkasn getiremediler%

1erkezi "evletlerin +vrupa!daki cep'eleri 191G ylnda aley'e bir gelime g.sterdiinden, +lman Genelkurmay (akan &alken'ayn azledildi ve yerine 3indenburg getirildi% 191G Easmnda da +vusturya-1acaristan -mparatoru &ran$ois-5osep' .ld ve yerine Earl ge$ti%

Irak Hep'esiD (u cep'e 6smanl "evleti i$in baarl olmutur% Eut-el-+mara!daki -ngiliz kuvvetleri 191* Easmnda 2rk kuvvetleri tara,ndan sarlmt% -ngiliz komutan General 2oTns'end, birka$ ay dayanp, bu mu'asaray yarmak i$in birka$ teebbste bulunduysa

da muva,,ak olamad ve bunun zerine 1 %KKK kiilik kuvvetiyle, 191G 0isannda, 2rklere teslim oldu% &akat, (akomutan Onver @aa, +lmanlarn isteine uyarak, -ran! >us kuvvetlerinden temizlemeye karar verdii i$in, Irak cep'esindeki taarruzlar devam ettirmedi% (unun zerine -ngilizler yeniden Irak!a kuvvet sevkedip 'azrlklarn yaptktan sonra, 191G +ralk aynda taarruza ge$tiler ve 191) 1artnda (adat!a girdiler%

Eanal Hep'esiD =.l artlar, dolaysiyle, Eanal cep'esindeki 'arekatn gayet iyi 'azrlanmas gerekmekteydi% (u cep'edeki ilk $arpmalar bunu g.stermiti% 9akin Onver @aa!nn basklar dolaysiyle, Hemal @aa 191G 0isan ve +ustos aylarnda, Eanal!a mmkn olduu kadar yaklamak i$in, iki taarruz teebbsnde bulunduysa da, 'er ikisi de baarszlkla sonu$land% (una karlk, -ngilizler Eanal cep'esindeki kuvvetlerini takviye ederek, kar 'arekete ge$tiler ve 191G ylnn sonunda -ngiltere #ina yarmadasn ele ge$irip #uriye snrlarna dayand%

Ea,kas Hep'esiD (u cep'ede esas ,aaliyet, 191G ylnn 0isan-Oyll arasnda olmutur% >uslar 191G ylnn balarnda taarruza ge$erek ;ubatta Orzurum!u ve 0isan aynda da 2rabzon!u drmlerdi% >uslar!n 2rabzon!u almas zerine J!nc 2rk 6rdusu, >us kuvvetlerini $evirmek i$in 1ays ve 3aziran aylarnda taarruzlarda bulunduysa da, >uslarn 3aziran sonunda Orzurum!da kar taarruza ge$meleri zerine J!nc 6rdu $.zld ve >uslar 2emmuz aynda Gm'ane, Eelkit ve Orzincan! da ele ge$irdiler% Oyll aynda da, 'er iki tara, da yeni 'azrlk yapmak istediinden 'arekat durdu%

"eniz #avalarD 191G ylnn en .nemli deniz sava, 1ays ay

sonunda -nglliz ve +lman donanmalar arasnda #kaggerak!da yaplmtr% +lmanlarn, -ngiliz donanmasnn bir ksmn ta'rip etmek ve bu suretle -ngiliz ablukasn zay,latmak i$in yaptklar bu mu'arebede, -ngilizlerin J kruvaz.r kaybetmelerine karlk +lmanlarn 1 kruvaz.r kaybetmek suretiyle baar kazanmalarna ramen, +lman donanmas ancak +lman limanlarna snmak suretiyle kendisini kurtarabilmitir% -ngiltere 191G ylnda da denizlerdeki egemenliini ve stnln kesin olarak devam ettirmitir%

(< >omanya!nn #avaa Eatlmas

>omanya 1

J ylnda Q$l -tti,aka katlmakla beraber, +vusturya

#rbistan!a sava ilan ettii zaman +vusturya!nn arkasndan gitmedi% =nk, Q$l -tti,ak savunma esasna dayanyordu? 'albuki sava +vusturya a$makla saldrgan duruma girmiti% (undan .tr sava karsnda >omanya tara,szln ilan etti%

Ger$ekte >omanya!nn davran da -talya ve (ulgaristan!dan ,arkl deildi% "ierleri gibi o da, kendisine en ,azla toprak tavizi verecek tara, kollamaktayd% >omanya!nn toprak isteklerinin banda, +vusturya!dan, a'alisini >omenlerin tekil ettli 2ransilvanya, (anat ve (ukovina ile >usya!dan (esarabya geliyordu%

191* ylndan itibaren >omanya >usya!nn basksna urad% >usya, +vusturyaya kar (alkanlarda da'a stn duruma ge$mek i$in >omanyay kendi yannda savaa sokmak istedi% =anakkale!nin 1tte,ikler tara,ndan a$lmas teebbs srasnda bu bask da'a da arlat% (ununla beraber, >omen->us g.rmelerinde >omanya mukavemet g.sterdi ve =anakkale savalarnn sonunu beklemeye

karar verdi% =nk (oazlar a$lacak olursa, >omanya, savaa girmesi i$in gerekli sila' ve cep'aneyi 1tte,iklerden da'a kolaylkla salyabilirdi%

>omanya!nn bu durumu 191G 3aziranna kadar srd% (u tari'te >usya!nn "ou Hep'esinde taarruza ge$mesi ve btn (ukovina ile Gali$ya!nn bir ksmn ele ge$irmesi, >omanyay etkiledi% (u srada (at cep'esinde de 1tte,ikler #omme cep'esinde geni bir taarruza kalkmlard% Genel durum 1tte,iklerin le'ine idi% ;imdi &ransa da >omanya zerinde baskya balamt%

>omanya!nn -tila, devletlerine eilim g.stermesi 1erkezi "evletlerin g.znden ka$mad% &akat, >omanyaya taviz vermek 'ususunda enerLik davranacaklar yerde, onu te'dit etmek suretiyle -tila,a katlmaktan alkoymaya $altlar% +vusturya!nn (kre!teki el$isi >omen babakanna AMlm olduu sanlan aslan, bir pen$e darbesiyle >omanyay da ikinci bir #rbistan yapabilirC, dediyse de, bu te'dit >omanya!nn durumunu deitirmedi ve >omanya, >usya ve &ransa ile savaa katlmann artlar konusunda g.rmelere balad% (u g.rmeler 1) +ustos 191G da >omanya ile -tila, "evletleri arasnda bir antlamann imzas ile sonu$land% (una g.re 2ransilvanya, (ukovina ve (anat >omanyaya verilecek ve bu topraklarn ele ge$irilmesinde 1tte,ik kuvvetleri de >omanyaya yardm edecekti% /ani >omanya bu topraklar +vusturya!dan kendi gc ile alamyacan g.rmt%

(u anlama zerine >omanya 7 +ustos 191G da -tila, "evletleri tara,nda savaa katld% 3emen 2ransilvanyay ele ge$irmek i$in 'arekete ge$mesi, +vusturyay $ok g$ durumda braktysa da,

(ulgaristan!n da gneyden >omanyaya kar taarruza ge$mesi ve 191) yl balarnda >usya!da i'tilalin patlamas ve >us ordusunun bozulmas >omanyay g$ durumda brakmtr% (u sebeple 191) ilkba'arnda >omanya mtareke imzalamaya mecbur kalmsa da, 1tte,iklerin za,eri kazanmas >omanyay kurtard%

H< +nadolu!nun @aylalmas

-stanbul ve (oazlarn >usyaya verilmesi, -tila, "evletlerinin 6smanl -mparatorluu zerindeki i'tiraslarn kam$lad ve bir takm paylama anlamalarnn ortaya $kmasna sebep oldu% -tila, "evletleri 6smanl -mparatorluunun sonunu g.rmler ve da'a sava sona ermeden bu -mparatorluun topraklarn paylamay dzenleme yoluna gitmilerdir%

Eat zerinde de olsa, >usya!nn -stanbul ve (oazlar alm olmas, kendi 'issesini elde etme bakmndan &ransay da 'arekete ge$irdi ve >usya ile yaplan anlamadan sonra &ransa -ngiltereye bavurup, 6smanl -mparatorluunun +nadolu topraklar 'akknda da bir anlama yaplmasn istedi% -ngiltere, bu konuda &ransa!nn ilk .nce >usya ile anlamas gerektii cevabn verdi% Ger$ekten &ransa 191* ylnn ilkba'ar ve yaz aylarnda >usya ile g.rmelerde bulundu ve >usya, #uriye ile +dana b.lgesinin &ransaya verilmesini prensip olarak kabul etti%

191* yl sonlarnda iki yeni ,akt.rn ortaya $kmas, +nadolu!nun paylalmas konusundaki anlamann yaplmasn 'zlandrd% (u ,akt.rlerin birincisi >usyaya aittir% =anakkale savalarnn baarszl >usya!da bir 'onutsuzluk uyandrd% >usya "ou +nadolu!dan

toprak elde etmek suretiyle, >us 'alkndaki 'onutsuzluu gidermek istedi% -kinci ,akt.r &ransaya aittir% 191* yazndan itibaren -ngiltere +raplarla anlaarak 6rta "ouya yerlemek i$in ,aaliyete ge$mi ve +raplarla g.rmelere balamt% Gizli yrtlen bu g.rmelerden -ngiltere son 'a,tada &ransay da 'aberdar edince, &ransa!nn $ok can skld ve o da #uriye ve +dana zerinde srar etti%

(u ekilde 191* yl sonba'arndan itibaren, bir yandan -ngiltere ile &ransa, bir yandan da -ngiltere, &ransa ve >usya arasnda g.rmeler balad% -ngiltere, &ransa ve >usya arasndaki $l g.rmelerin esas konusu +nadolu idi% (u g.rmeler 7G 0isan 191G da bir anlama ile sonu$land% (u anlama ileD

>usya, bamsz bir +rap devleti veya +rap devletleri ,ederasyonu kurulmasn ve #uriye, +dana ve 1ezopotamya!nn -ngiltere ile &ransa arasnda paylalmasn kabul ediyordu% (una karlk, Orzurum, Ban, (itlis vilayetleri ile, Ban!n gneyinde &rat, 1u ve #iirt vilayetleri arasnda kalan topraklar ve 2rabzon!un batsnda sonradan tesbit edilecek bir noktaya kadar Earadeniz kylarn >usya alyordu%

&ransa, +lada, Eayseri, +kda, /ldzda, Rara, Oin ve 3arput arasnda bulunan +nadolu topraklarn alacakt% +lnan topraklarn kesin snrlar sonradan tesbit edilecekti%

=< 6rta "ou!nun @aylalmas

#avan $kt ilk gnlerden itibaren -ngiltere, 6smanl "evletinin 1erkezi "evletlere eilim g.sterdiini ,arkedince, 6smanl

"evletini arkadan vurmak i$in btn +rap alemini 6smanl "evletine kar ayaklandrmak istemi ve bunun i$in de 1ekke ;eri,i 3seyin ile temasa ge$miti% ;eri, 3seyin!in 3icaz!n bamszln ilan etmek istemesi ve 3ila,et!in de @adia'!tan alnmas 'ususunda -ngiltere!nin kendisine yardm etmesini art komas zerine -ngiltere iin stne dmekten vazge$ti% (unun zerine 3seyin 6smanl "evletine bavurup, 3icaz Omirliinin babadan oula ge$mek zere kendisine verilmesini istediyse de bu istei kabul edilmedi%

6smanl "evleti de savaa katldktan sonra ve sava gn ge$tik$e iddetlenince, -ngiltere ;eri, 3seyin ile anlamak i$in $abalarn arttrd% 3seyin, btn +rap yarmadas ile btn #uriyeyi ve Irak! i$ine alacak bamsz bir devlet kurulmasn ve bana da kendisinin ge$irilmesini istedi% 191* yl i$inde yaplan uzun mzakerelerden sonra, -ngiltere ile 3seyin arasnda 191G 6cak aynda bir anlamaya varld% 9bnan 'ari$, -ngiltere 3seyin!in isteklerini kabul etti%

-ngiltere 3seyin ile yapt bu mzakerelerden &ransay ancak 191* Easmnda 'aberdar etti% (unun zerine &ransa 6rta "ouyu da paylama meselesi zerinde srarla durdu ve sonunda, -ngiltere ile &ransa arasnda 9 ve 1G 1ays 191G da, teati edilen notalarla bir anlamaya ulald% (u anlamaya g.reD

#uriye!nin +kka!dan itibaren kuzeye doru btn ky b.lgesi F(eyrut da'il<, +dana ve 1ersin b.lgeleri &ransa!nn olacakt% (adat-(asra arasndaki "icle ve &rat b.lgesi de -ngiltere!nin olacakt% Geri kalan topraklarda bir +rap devleti veya +rap devletleri ,ederasyonu kurulacakt% 1ama,i' bu +rap devleti, +kka-Eerkk $izgisinin

kuzey ksm &ransz n,uz alan, gney ksm da -ngiliz n,uz alan olarak n,uz alanlarna ayrld% +yrca -skenderun serbest liman ve &ilistin de milletleraras b.lge oluyordu%

(amsz +rap devletinin n,uz alan olmas ve #uriye!nin ky b.lgelerinin &ransaya verilmesiyle -ngiltere ;eri, 3seyine kar iki yzl bir oyun oynam oluyordu%

-ngiltere ile &ransa arasnda yaplan anlamann mzakerelerini &ransa adna Georges @icot ve -ngiltere adna da #ir 1ark #ykes yrtt i$in, bu anlamaya #ykes-@icot +nlamas da denir%

-ngiltere!nin ;eri, 3seyin!e oynad oyun bu kadarla da kalmad% (ir yandan da 0ecd Omiri -bni #uud ile de g.rmelere girimiti% (u g.rmeler sonunda -bni #uud ile -ngiltere arasnda +ralk 191* de bir anlama imzaland% (u anlama ile -ngiltere, 0ecd topraklar ve (asra k.r,ezinin gney kylarnda FEuveyt 'ari$< -bni #uud!un bamszlk ve egemenliini tand% 3albuki bu topraklar zerinde -ngiltere ;eri, 3seyin!in egemenliinl tanmt%

-ngiltere ile anlatktan sonra -bni #uud 6smanl "evletine sava ilan etmedi% 9akin (asra k.r,ezinde -ngiltereyi ra'at brakt i$in, -ngiltere!nin Irak!daki mu'arebelerini $ok kolaylatrm oldu%

;eri, 3seyin!e gelince, o 191G 3azirannda 6smanl "evletine sava ilan etti% 191G Okiminde de kendisini +rabistan Eral ilan etti ki, -ngiltere bunu 'emen tand%

191) ylnda (olevik -'tilali ile =arln yklmas ve (oleviklerin,

=arlk diplomasisinin btn gizli vesikalarn a$a vurmas, +raplar i$in souk bir du oldu ve -ngiltere!nin oyunlarn btn $plakl ile g.rdler%

191) /l

+< Hep'e "urumlar

(at Hep'esiD 1arne mu'arebelerindenberi bir ypratma sava eklinde devam eden (at cep'esi, bu karakteristiini 191) ylnda da mu'a,aza etmi ve durumda byk bir deiiklik meydana gelmemitir% 1tte,ikler +lman cep'esini yarmak i$in 191) 0isannda +rras-9ens kesiminde 4K kilometrelik bir cep'ede taarruzda bulundularsa da, istediklerini elde edemediler% (undan sonra, 3azirandan Okime kadar -ngilizler ve &ranszlar bir$ok mn,erid taarruzlar yaptlarsa da yine bir sonu$ alamadlar%

"ou Hep'esiD >usya!da (oleviklerin ;ubat F1art< ve Okim FEasm< i'tilalleri "ou cep'esinde >us kuvvetlerinin durumunu adamakll sarst% Hep'edeki askeri birlikler i$inde karklk ve dzensizlik bag.sterdi% +sker bir an .nce evine d.nmek istiyordu% =nk (olevikler mtemadiyen bar propagandas yapyordu% ;ubat i'tilaline ramen >usya savaa devama karar verdi ve 'atta Ge$ici 3kmetin 3arbiye (akan +leNandre Eerensky 2emmuz aynda >us kuvvetlerini taarruza ge$irdi% 2aarruz iki 'a,ta kadar devam etti, ,akat askerin savamak istememesi ve i'tiyarlarn da savaa gitmek istememeleri zerine taarruz durdu% (unun zerine +lman kuvvetleri bir kar taarruza kalktlar% 6n gn sonra Gali$ya >uslardan

temizlendi ve >uslar, 4)%KKK!i esir olmak zere 1GK%KKK kii kaybettiler% +lmanlar kuzeyde de 'arekete ge$erek Oyllde >iga!y ele ge$irdiler%

-talya Hep'esiD 1ays aynda -talyanlarn yapt ma'alli $aptaki 'cumlarda baar elde edildi ve +vusturya kuvvetleri baz kayplar verdiler% (u durum +vusturya!nn moralini bozdu% +vusturya imdi bar i$in 1tte,iklerle temas aramaya balamt% (u sebeple, +lmanlar -talya cep'esine kuvvet g.ndermek zorunda kaldlar% +lmanya!dan yardm alan +vusturya, Okim aynda Haporetto!da -talyanlara kar byk bir taarruza giriti% 2aarruzun balamasndan 74 saat sonra Haporetto!da -talyan cep'esinde gedik a$ld ve -talyanlar geri $ekildikleri gibi ar kayplara uradlar% +vusturyallar 79J%KKK esir ve J%KKK top ele ge$irmiti% -talyanlarn @iave ne'rinde savunma kurmaya muva,,ak olmalar zerine, bir ksm topra ele ge$iren +vusturya taarruzu Easm aynda durdurdu%

Eanal Hep'esiD 191) ylnda, bu cep'enin .nemli savalar Gazze!de olmutur% -ngilizler, Gazze!de kurulmu bulunan 2rk savunmasn krmak i$in 1art ve 0isan aylarnda iki teebbs yaptlarsa da sonu$ alamadlar% (unun zerine iyice 'azrlandktan sonra, Okim sonlarnda $nc bir taarruzda bulundular% 191%KKK kiilik -ngiliz kuvvetine kar 4K%KKK 2rk askeri $arpyordu% 6n gnlk bir savatan sonra Easm banda -ngilizler Gazze!ye girdiler% -lerlemelerine devam ederek +ralk aynda da Euds! drdler%

Irak Hep'esiD 191G 0isanndaki Eut 'ezimetinden sonra -ngilizler iyice 'azrlanmaya balamlard% (u uzun 'azrlklardan sonra 191) ;ubatnda Eut!dan yukar doru, ilerlemeye baladlar ve 2rk

kuvvetleri (adat! savunmak i$in geri $ekildi% 1art aynda yaplan (adat mu'arebelerinde -ngilizler stn geldiler ve (adat!a girdiler% (undan sonra, 191 yazna kadar Irak cep'esinde .nemli bir gelime olmad%

Ea,kas Hep'esiD >usya!daki ;ubat -'tilali >uslarn Ea,kas cep'esindeki durumunu da adamakll sarst% 9akin bu cep'edeki 2rk kuvvetlerinin da'a .nceki mu'arebelerde zay,lam olmas, bir ksm kuvvetlerin Irak ve &ilistin cep'elerine g.nderilmi bulunmas ve ni'ayet ti,s salgn dolaysiyle, 2rk kuvvetleri bu durumdan ,aydalanp taarruza ge$emediler% +ncak 1u ve (itlis!i alabildiler% +ralk aynda da >usya ile 6smanl "evleti arasnda mtareke yapld%

(< >usya!da (olevik -'tilali

191) ylnn ve yeni zamanlar tari'inin en .nemli olayn p'esiz >usya!daki (olevik -'tilali tekil etmektedir% (u i'tilalin derin sebeplerini, &ransz -'tilalindenberi >usya!nn i$inde meydana gelen uzun gelimelerde aramak gerekir% (u gelimeleri de $ ana nokta etra,nda toplayabilirizD &ikir akmlar, k.yl meselesi ve i$i meselesi%

>usya!daki &ikir +kmlarD &ransz -'tilalinin ortaya $kard liberal akmn etkisiyle >usya!da, 1 7* +ralk aynda "ekabrist ayaklanmas denen gayet dar $er$eveli bir ayaklanma olmu, ,akat bu ayaklanma $abucak bastrlmtr% (u 'areketin $abuk s.ndrlm olmas, >usya!da ,ikir akmlarnn gelimesini .nleyememitir% >usya!nn otokratik siyasal dzenine kar ,ikir tepkileri genileyerek devam etmitir% /alnz bu ,ikir akmlarnn bir .zellii

olmutur% >us aydnlar, >usya!nn otokratik dzenini ykarak, yerine baka bir siyasal dzen getirme ii zerinde dndklerinde, meseleye sadece siyasal dzen a$sndan bakmamlar, siyasal dzenin sla'n sosyal dzene yeni bir bi$im verilmesinde aramlardr% =nk sosyal yapnn durumu ve balang$ta .zellikle k.ylnn durumu aydnlar b.yle bir dnce ekline g.trmtr%

U-U!uncu yzyln ortalarndan itibaren +vrupa!da 1arksizmin ortaya $kmas, ilgi $ekici bir .zellik olmak zere, >us aydnlar arasnda bu doktrinin geni bir ekilde yaylmas sonucunu vermitir% 3albuki Earl 1arN, kendi ,ikir sistemini kurarken, 'i$ .nem vermedii memleket >usya idi% 1arN, bir proleter i'tilalinin ger$eklemesi i$in en elverili atmos,eri, en ileri endstriye ulam olan -ngiltere!de g.rmt% >usya!nn tarmsal ekonomik yaps, 1arN!n dnce ve mitlerinde yer almamtr% &akat 1arksizmi ger$ekletiren de bu >usya olmutur%

1ama,i' unu da belirtellm ki, sosyalizm konusunda >us aydnlar arasnda da $eitli ,ikir ve dnce ,arkllklar olmutur%

E.yl 1eselesiD E.yl meselesi ve bu meselenin ge$irdii gelimeler de >usya!da 1arksist ,ikirlerin yaylmasnda .nemli bir rol oynamtr%

-lk >us aydnlar, otokrasinin yerine kuracaklar yeni siyasal dzenin temelini k.yde Fmir< ve k.ylde g.rmlerdir% 2oprakszlk ve a$lk k.ylnn devaml ve temel problemiydi% >us 'alknn bete d.rd tarmla ge$iniyordu% (una karlk topraklarn ancak d.rtte birine sa'ipti% 2oprakta ,eodal dzen 'akimdi% Eulak denen zengin

k.yl n,usun yzde 1K!unu tekil ettii 'alde, topran yzde J*!ine sa'ipti% Mte yandan k.yl, aslzadenin topranda bir ser,!ti% +deta bir esirdi%

(u durumu dzeltmek i$in, Erm #avandan sonra, * 1art 1 G1 de AEurtulu EanunuC yaynland% (u kanunla k.yl esir durumdan kurtarlyor ve k.ylye toprak veriliyordu% 9akin bu tedbir yrmedi% =nk, bir de,a, k.ylye k.t topraklar datlmt% -kincisi, k.ylye topran mlkiyeti deil, kullanma 'akk verilmiti% (u 'ak i$in de k.yl topran sa'ibine karln .deyecekti% (u .deme ise, (ar$ina ve 6brok sistemine g.re olacakt% (ar$ina sisteminde, k.yl, ald topraa karlk, 'er yl bu toprak sa'ibi i$in bir sre $alacakt% 6brok sisteminde ise, 'er yl topran sa'ibine belli bir para .deyecekti% E.ylye verimsiz ve k.t toprak verilmesi sebebiyle, k.yl, ne 'izmet, ne de para borcunu .deyebildi ve toprak sa'ibi ile yapt anlamalarla, bir sre sonra yine eskisi gibi esir durumuna dt%

(u durumdan .tr k.ylnn bir ksm toprakla uramaktan ve toprak almaktan vazge$ti ve e'irlere akn etti ki, 4 milyon kadar tutan bu insan kitlesi >us proleteryasnn temelini tekil etmitir%

Eurtulu kanununun bu baarszl, 0arodnik veya 0arodni$estvo denen 3alk$ 3areket!in ortaya $kmasna sebebiyet verdi% #osyal deimeyi ger$ekletirmenin $aresini aydnlar k.yly aydnlatmada buldular ve 1 )K!lerden itibaren k.ylere akn ettller% (ir yandan 'kmetin bunu 'o karlamamas, bir yandan da k.ylnn aydna olan gvensizlii bu 'areketi baarl klamad% 1 1!de

--!inci +leNsandr!n 0arodnaya Bolya F3alkn -stei< adl ar bir dernein

yeleri tara,ndan .ldrlmesi zerine, 3alk$lar >usya!dan ka$mak zorunda kaldlar%

-$i 1eselesiD 3alk$ 'areketin baarszl 1arksist 'areketi kuvvetlendirdi% =nk 1 KK!lerden itibaren >usya!da endstri gelimeye ve bir i$i kitlesi ortaya $kmaya balad% Ondstrinin gelimesi ve Eurtulu Eanununun baarszl bir$ok k.yly e'irlere $ekti ve e'irlere akn balad% (u k.yller e'irlerde gayet k.t artlar i$inde yayorlard% -$ilerin durumu da k.ylden iyi deildi% 17-14 saatlik i gn, i ve yaama yerlerindeki salk artlarnn k.tl, cretlerin azl, bir$ok 'allerde cretin yksek ,iyatla 'esaplanan mal eklinde .denmesi, $ocuklarn $altrlmas, i$i kitlesinin g.ze $arpan .zellii idi% (u sebeplerle, 1 K!lerden itibaren

sk sk grevlerin $kt g.rld ve bunun sonucu olarak da sendikaclk ,aaliyeti ortaya $kt% 19K) ylnda sendikalarn ye saysnn 7*K%KKK olduunu s.ylemek, i$i sn,nn kuvveti 'akknda bir ,ikir vermeye yeter%

(u temel ,akt.rlerin etkisiyle 1arksizm gnden gne kuvvetlendi% >us 1arksizminin ilk 'areketini 0arodnik 'areketi tekil eder% (u 'areketin etkisiyle >usya!da $eitli 1arksist dernekler kurulmutur% (unlardan bir tanesi de 1 9* de 9enin FBladimir Ilyi$ 4lyanov< tara,ndan @etersburg!da kurulan -$i #n,nn Eurtuluu -$in 1cadele (irlii!dir% &akat bu ,aaliyeti dolaysiyle 9enin tevki, edilip #ibiryaya g.nderildi% 9enin #ibirya!da iken >us 1arksistleri 1 9 de 1insk Eongresinde >us #osyal "emokrat -$i @artisi!ni kurdular ki, bu, (olevik veya bugnk #ovyetler (irlii Eomnist @artisinin balangcdr%

9enin de #ibirya!dan d.ndkten sonra, -svi$re!de @lek'anov!un

etra,nda toplanm olan >us 1arksistlerine katld% &akat biraz sonra bunlar ikiye par$alandlar% >us #osyal "emokrat -$i @artisinin 19KJ de (rksel ve 9ondra!da yapt ikinci kongrede, >usya!da 1arksist i'tilalin ger$ekletirilmesi ve bunun i$in de @artinin nasl bir nitelik kazanmas meselesi, g.r ayrlna sebep oldu ve >us 1arksistleri, 9enin vs etra,nda toplanan $ounluk grubu F(olevikler< ile aznlk grubu F1enevikler< diye ikiye ayrld% Raman zaman yaplan uzlama $abalar sonu$ vermedi ve 1917 @rag Eongresi bu ayrl kesin ekle soktu% (olevikler @artiye 'akim oldular%

(u ayrla ramen, gerek (olevikler, gerek 1enevikler, gizli bir ekilde dardan, >usya!da 1arksist akmn gelimesi i$in youn ,aaliyette bulundular% (u ,aaliyetlerin sonucu olarak, 1eneviklerden 2rotsky!nin liderliinde 19K* 6cak aynda @etersburg!da bir ayaklanma oldu% @etersburg ve 1oskova!da -$i #ovyetleri kuruldu% 3kmet 19K* +ralk aynda bu ayaklanmay bastrmaya muva,,ak oldu% (ununla beraber, =ar --!inci 0ikola da baz 'rriyetler vermeyi ve "uma!y F>us 1eclisi< a$may zorunlu g.rd%

#ava balad zaman >usya tam bir kaynama i$inde bulunuyordu% "uman!n a$lmas, ,ikir akmlarnn su stne $kmasn kolaylatrm, lakin ayn zamanda da kaynama ve $atmalar iddetlendirmiti% #avan g$lkleri, savata baar elde edilememesi, (oazlarn a$lmamas ve >usya!nn 1tte,iklerden yardm alamamas i$ artlar gnden gne gerginletirdi ve 'alkn gda sknts da buna eklenince, 1art 191) de @etersburg sokaklarnda 'alk g.sterilere

balad% -$iler de ilerini brakp, greve baladlar ve g.sterilere katldlar% -ki gn i$inde btn e'ir ayakland ve 'kmet kuvvetleriyle

kanl $arpmalar oldu% ;imdi ekmek istenmiyor, AEa'rolsun istibdatWC diye barlyordu% (olevik ve 1enevik btn 1arksistler ,aaliyete ge$miti% 1K 1artta durum ger$ek bir i'tilal 'alini ald% 17 1artta @etersburg!da -$ilerln ve +skerlerin #ovyeti kuruldu ve 'kmet g.revlerini zerine aldn ilan etti% @etersburg #ovyeti Hum'uriyet ilan edilmesini istiyordu% #ovyet yetkilileri ile "uma temsilcileri arasnda yaplan iki gnlk g.rmelerden sonra, 14 1artta liberal bir ge$ici 'kmetin kurulmasna ve =arn isti,a etmesine karar verildi% @rens 9vov bakanlnda ge$ici bir 'kmet kuruldu% -'tilalci #osyalistlerden Eerensky 3arbiye (akan oldu%

=ar --!inci 0ikola ta'ttan $ekilme kararn kabul etmedi ve askerle @etersburg zerine yrmek istedi% Generallerden 'i$biri buna yanamaynca 1G 1art saba' ta'ttan ,eragat etti% Q$ yz yldanberi devam eden >omano, 'kmdarl sona eriyordu%

Ge$ici 3kmet, ie balar balamaz savaa devam karar verdi% &akat imdi (oleviklerin ve 1eneviklerin 'cumu altndayd% (olevikler aznlkta olmakla beraber, 0isan aynda @etersburg!a gelen 9enin!in AOkmek, (ar, 3rriyetC ve A(tn iktidar #ovyetlereC propagandas ile (oleviklerin kuvveti gn ge$tik$e geliti% 2emmuz aynda Eerensky!in "ou cep'esinde yapmak istedii taarruz baarszlkla sonu$lannca, yeni bir ayaklanma patlak verdi% (unun zerine 9vov $ekildi ve Eerensky babakan oldu% +yaklanma dolaysiyle sk tedbirler ald ve 9enin ka$mak zorunda kald% ;imdi (oleviklere katlan 2rotsky ise tevki, edildi% 1ama,i' Oyllde serbest brakld%

Oyll aynda Generallerden Eornilov!un bir askeri diktat.rlk

kurmak i$in ayaklanmas, solcular korkuttu ve 'kmeti desteklediler% Eornilov!un teebbs baarszlkla sonu$lanmakla beraber, Eerensky 14 Oyll 191) de Hum'uriyet ilan etti%

&akat memleketin durumu karmakarkt% 0e orduda disiplin kalmt, ne idarede dzen ve otorite% E.yl zenginlerin $i,tliklerine 'cum edip 'er tara, yama ediyor ve yangna veriyordu% (olevikler bu kark durumdan ,aydalanarak 2ratsky!nin liderliinde bir +skeri -'tilal Eomitesi kurarak, * Easmda bir 'kmet darbesine teebbs ettiler% ) Easm akam 'kmet darbesi muva,,ak olmu ve (olevikler iktidar ele ge$irmilerdi% Easmda 9enin gizlendii

yerden $kp @etersburg!a geldi% >usya!da (olevik reLim balamt%

(olevik 'kmetin ilk ii =arln gizli anlamalarn a$a vurmak oldu% (undan sonra da +lmanya ile bar i$in teebbse ge$ti%

H< (irleik +merika!nn #avaa Eatlmas

191) ilkba'arndan itibaren >usya!daki i'tilal >usyay ,iilen sava dna $ekerken, >usya!dan meydana gelen boluu (irleik +merika!nn savaa katlmas doldurmutur%

(irleik +merika!nn (irinci "nya #avana katlmas, +lmanya!nn 191* ylndan itibaren a$m olduu denizalt savann bir sonucudur%

-ngiltere, savan bandan itibaren donanmas ile +lmanyay abluka altna alarak, +lmanya!nn dier memleketlerle ticaret yapmasn .nlemek ve bu suretle bu devletin sava gcn krmak istemiti% +lmanya da -ngiltere!nin bu ablukasn krmak i$in geni bir

denizalt sava a$m ve denizaltlarla, -ngiltereye mal g.tren gemileri batrmaya balamtr% (u denizalt savann sonucu olarak, 191* 1aysnda 9usitania ve 191* +ustosunda da +rabic adl -ngiliz yolcu gemileri +lman denizaltlar tara,ndan batrld ve bir$ok +merikan vatanda .ld% (u olaylar +merikan-+lman mnasebetlerini gerginletirdi ise de, +lmanya, bu $eit olaylarn tekerrr etmiyecei 'ususunda teminat verince, +merika da'a ileri gitmedi%

(ununla beraber, 191G 1artnda #usseN adl bir &ransz yolcu gemisinin batrlmas ve baz +merikan vatandalarnn .lmesi, iki devletin mnasebetlerine yeni bir gerginlik getirdi%

Mte yandan, +merika!nn genel olarak 1tte,iklere sempati g.stermesi ve onlarla ticaret yaparak onlar ekonomik bakmdan adeta beslemesi +lmanya!nn 'ouna gitmiyordu% (u sebeptendir ki, +lmanya bir$ok para 'arcayarak ve youn bir propaganda ile +merika!da 'em karklk $karmaya ve 'em de +merikan kamu oyunu +lmanya tara,na y.neltmeye $almtr% +lmanya, 9atin +merika memleketlerinde de +merika aley'tar kkrtma ,aaliyetlerine girmiti% 2abiatiyle bu ,aaliyetleri +merika 'i$ 'o karlamyordu%

191) yl bandan itibaren +lmanya!nn denizalt savana yeni bir 'z vermesi +merika tara,ndan 'o karlanmad%

2am bu srada meydana gelen baka bir olay +merika i$in yakn bir +lman te'likesini ortaya koydu% (u srada 1eksika ile +merika!nn mnasebetleri iyi deildi% (undan ,aydalanmak isteyen +lmanya, +merikaya kar bir 'arekete girimek istedi% (una g.re, +merika +lmanyaya kar savaa katlrsa, 1eksika +lmanya!nn itti,akna

girecek, +lmanya 1eksikaya ekonomik yardm yapacak ve ayrca +merikan topraklarndan olan 2eksas, /eni 1eksiko ve +rizona eyaletleri de 1eksikaya verilecekti% (una karlk 1eksika, 5aponya ile +lmanya arasnda araclk yaparak, +merikaya kar bir 5aponya-1eksika-+lmanya itti,aknn kurulmasn salyacakt%

+lman "ileri (akan Rimmermann!n bu tasary i'tiva eden ve Baington!daki +lman bykel$isine $ekilen ve Rimmermann 2elgra, adn alan telgra,, -ngiltere tara,ndan ele ge$irilerek, i,resi $.zldkten sonra +merikaya bildirildi% +merika +lmanya!nn komplosu ile kar karya idi% (akan Silson bu telgra, +merikan 'alkna a$klad% +merika!nn gvenlii bir +vrupa devleti tara,ndan te'dit ediliyordu ki, 1onroe "oktirinine g.re artk +merika 'areketsiz kalamazd% +merikan-+lman mnasebetleri gerginleti%

1art aynda >usya!da =arln yklmas ve iki +merikan ticaret gemisinin +lman denizaltlar tara,ndan batrlmas zerine, +merika!nn sabr tkendi ve Eongrenin karar ile 7 0isan 191) de +merika +lmanyaya sava ilan etti%

+merika bu ekilde (irinci "nya #avana katlnca 1tte,iklere yardm etmek zere +vrupaya askeri kuvvetler g.ndermitir% =nk >usya!nn brakt boluu doldurmas gerekiyordu% (u gelime, +merika!nn 1onroe "oktrininden ilk ayrln tekil etmitir% (ununla beraber, savatan sonra +merika tekrar 1onroe "oktrinine d.necek ve +vrupa!dan ilgisini kesecektir%

=< /unanistan!n #avaa Eatlmas

/unanistan!n savaa katlmas, Eral Eonstantin ile (abakan

Benizelos arasndaki uzun bir mcadelenin sonunda ve za,eri bu sonuncunun kazanmasiyle mmkn olabilmitir%

-kinci (alkan #avandan /unanistan iki komusu ile mnasebetleri bozuk olarak $kmt% (ulgaristan!dan Eavala!y ald i$in bu devletle mnasebetleri iyi deildi% 1idilli, 9imni ve #akz adalarn da igal altnda tuttuundan ve ayrca imdi +nadoluya da g.z dikmeye baladndan, 6smanl "evletiyle de iyi mnasebetlere sa'ip deildi% (una karlk, #rbistanla ikinci (alkan savann ari,esinde imzalanm bir itti,ak vard% &akat bu itti,aka ramen, /unanistan, +vusturya #rbistan!a saldrd zaman, mtte,ikinin yannda yer alp savaa katlmad%

(irinci "nya #ava $ktnda, Eral Eostantin ve babakan da Benizelos idi% Eonstantin, +lman -mparatoru --!inci Sil'elm!in enitesi oluyordu ve 1erkezi "evletlere sempatisi vard% (ununla beraber, +kdeniz!de 1tte,iklerin kuvvetli olduunu bildii i$in, i'tiyatl bir politika izlemeye karar verdi% (una karlk babakan Benizelos, 1tte,iklerin 'araretli bir tara,taryd ve /unanistan!n der'al -tila, tara,nda savaa katlmasn istiyordu% (unun i$in de Eral zerinde baskda bulundu% 1tte,ikler Benizelos!un bu durumunu bildiklerinden ona +nadolu!da toprak vaadederek /unanistan! kendi yanlarna $ekmek istediler% (.ylece Eral ile babakan arasnda bir mcadele balad%

1tte,ikler =anakkale teebbsne giritiklerinde, /unanistan!a da -zmir ve b.lgesini vaadederek, /unanistan!n da bu teebbse katlmasn tekli, ettiler% Benizelos bu ,rsat ka$rmak istemedi% &akat Eral ile Genelkurmay bunu uygun g.rmedi ve Benizelos!un basksna

kar koydular%

191* Okiminde (ulgaristan savaa katlp, #rbistan!a kar 'arekete ge$ince, Benizelos, (alkanlarda kuvvet dengesinin /unanistan aley'ine bozulduunu ileri srerek yine savaa katlmak istediyse de, yine baar kazanamad% Benizelos, (ulgaristan!n savaa katlmas zerine, -ngiltere ile &ransa!nn #elanie asker $karmalarna 'i$ itiraz etmedi% (unun zerine Eral, Benizelos!u babakanlktan uzaklatrd%

(u durum 191G +ustosuna kadar devam etti ve >omanya!nn da savaa katlaca bir srada, Benizelos #elanie ka$arak orada bir ayaklanma $kard ve ayr bir 'kmet kurdu% Euzey /unanistan ile adalar Benizelos!u destekliyordu% +yrca Benizelos, /unanistan!n 1tte,ikler yannda savaa katldn da ilan etti% (u gayet garip bir durumdu%

1tte,ikler Benizelos!un teebbsnden 'onut kalmakla beraber, Eral! ibandan uzaklatrmadk$a arkalarndan emin olamyacaklarn g.rdklerinden, ni'ayet 191) 3azirannda +tinaya -ngiliz ve &ransz askerleri $karld ve iki devlet Eral Eonstantin!den, ta'ttan $ekilmesini istediler% Eral bu baskya boyun edi ve 'kmdarl olu +leksandr!a brakarak $ekildi% Benizelos +tinaya gelerek yeni 'kmeti kurdu ve arkasndan da 7G 3aziran 191) de 1erkezi "evletlere sava ilan etti%

"< #t% 5ean de 1aurlenne +nlamas

191G 0isan ve 1aysnda -ngiltere, &ransa ve >usya arasnda

yaplan anlamalardan -talya 'aberdar edilmemiti% 9akin -talya bu anlamay sezmi ve bunu mtte,iklerine de bildirmiti% (unun zerine 1tte,ikler de, kesin bir anlamann ba'is konusu olmadn, sadece 6smanl -mparatorluunun paylalmas 'akknda bir ,ikir teatisi yapld cevabn vermilerdi% -kinci olarak -talya, -ngiltere ile &ransa!nn 6rta "oudaki ,aaliyetlerini de kskanyor ve 1tte,ikler tara,ndan giriilen 'er teebbse kendisinin de alnmasn istiyordu% (u arada, .zellikle, +nadoluda +ntalya ve 1ersin ile -zmir!in kendisine kesin olarak braklmasn istiyordu% 0i'ayet >usya!da ;ubat F1art< -'tilalinin $kmas ve =arln yklmas -talyay korkuttu% =nk 6smanl -mparatorluunun yklmasnda >usya balca rol oynayacakt% (u sebeple, isteklerinin 'epsini kaplayan yeni bir anlamann yaplmas i$in -ngiltere ve &ransa zerinde baskda bulundu% &ransa, +ntalya ile 1ersin!in -talyaya braklmasn 'i$ istemiyordu% &akat -talya!nn srarlar zerine, $ devlet arasnda 19-71 0isan 191) de #i% 5ean de 1aurienne!de g.rmeler yapld ve sonunda u kararlara varldD -talya 191G da -ngiltere, &ransa ve >usya arasnda yaplm olan anlamalar kabul ediyordu% (una karlk 1ersin 'ari$, +ntalya, Eonya, +ydn ve -zmir b.lgeleri -talyaya veriliyordu% -ngiltere ve &ransa -zmir!de birer serbest liman kurabileceklerdi% Eeza -talya da 1ersin, -skenderun, 3ay,a ve +kka!da serbest limana sa'ip olacakt%

(u anlamann yrrle girmesi >usya!nn da onaylamasna bal tutulmutu ki, Ge$ici 3kmet iktidardan dnceye kadar bunu onaylamamtr% (u olay, bar kon,eransnda -talya ile mtte,iklerin arasn bozacaktr%

191 /lD #ava #ona Oriyor

191) yl geldiinde, ister 1erkezi "evletler olsun, ister 1tte,ikler olsun, savaan btn tara,larda ve .zellikle kamu oylarnda bir yorgunluk ve savaa kar bir bkknlk ortaya $kmaya balamt% Q$ yldr yaplan sava 'enz kesin bir yenilgi veya za,er iareti tamyordu% =nk ba'is konusu olan bir cep'ede bir mu'arebenin kazanlmas deil, dmann tam yenilgiyi kabul etmesi idi% 191) yl geldiinde 'i$bir tara, i$in de bunun iareti kesin olarak belirmemiti% (u durum kamu oylarnda savan sona ermesi i$in duyulan arzuyu gittik$e iddetlendirmekteydi% #ava uzadk$a yaama artlar da g$leiyordu%

#ava karsndaki yorgunluun ilk iaretini +vusturya verdi% +vusturya savan bandanberi "ou cep'esinde >usya!nn btn arln zerinde 'issetmi ve tek bana >usyaya kar savaamadndan +lmanya ve 6smanl "evletinden yardm almt% +vusturya -talyaya kar bile kesin bir za,er kazanamam, bu cep'ede de +lmanya!dan yardm alarak -talyan!lar Haporeito!da 'ezimete uratabilmiti% =arln yklmas +vusturyay mitlendirmi ise de, Ge$ici 3kmetin savaa devam karar vermesi bu mitleri suya drmt%

Mte yandan +lmanya i$in de sava ar gelmeye balamt% "ou cep'esinde durumu iyi olmakla beraber, kazanlan za,erler ucuza elde edilmedii gibi, >usya da dize getirilememiti% (at cep'esinde ise, durum 'er iki tara, i$in de deimemekle beraber, ypratma sava +lman kuvvetlerini gnden gne eritmekteydi% Qstelik

191) 0isanndan itibaren +merika da kar tara,ta savaa katlm, (at cep'esine kuvvet g.ndermeye balamt%

(u sebeplerden .tr +vusturya ve +lmanya 191) yl yaznda, $eitli kanallardan, 1tte,ikler nezdinde bar teebbslerinde bulundular% &akat bar artlar zerinde anlama meydana gelmemesi, bir sonu$ elde edilmesini .nledi%

1tte,iklere gelince, ayn eyler onlar i$in de ba'is konusuydu% +vrupa cep'esi onlar i$in de parlak deildi% >usya!da ;ubat -'tilalinin $kmas ve 191) yl sonundan itibaren >usya!nn 1erkezi "evletlerle bar g.rmelerine girimesi, #rbistan!n yenilmesi, -talya!nn Haporetto 'ezimeti, >omanya!nn yenilgisi, 1tte,ikler i$in de iyi iaretler deildi%

3erkesin bara .zlem duyduu bu atmos,eri, (irleik +merika Hum'urbakan SoodroT Silson ,arketmekte gecikmedi ve barn dzenini tesbit etmek zere ortaya atlarak, Eongrede 6cak 191

de verdii bir s.ylevde, barn temel ilkeleri olmak zere 14 0okta!y a$klad% (u 14 0okta!dan 'erbirinin .z .yleydi%

1% +$k bar antlamalar ve gelecekte de a$k diplomasi%

7% Earasular dnda, savata ve barta, denizlerin mutlak serbestisi%

J% (tn ekonomik engellerin mmkn olduu kadar kaldrlmas%

4% 1illi sila'lanmalarn azaltlmas i$in gerekli ve yeter garantiler%

*% #.mrge isteklerinin, ilgili 'alklarn men,aatleri ile, yetkileri sonradan tesbit edilecek olan s.mrgeci devletin istekleri ayn derecede g.z.nnde tutulmak suretiyle, mutlak bir tara,szlkla $.zmlenmesi%

G% (tn >usya topraklar boaltlacak ve devletlerin de yardm ile >usyaya kendi gelimesini salamak i$in 'er trl imkan verilecek%

)% (el$ikaya tam ve bamsz egemenliinin geri verilmesi%

% -gal edilen &ransz topraklarnn boaltlmas ve @rusya!nn 1 )1 de +lzas-9oren meselesinde yapt 'atann dzeltilmesi suretiyle barn teminat altna alnmas%

9% -talyan snrlarnn milliyet prensibine g.re dzeltilmesi%

1K% +vusturya-1acaristan -mparatorluu 'alklarna mu'tar gelime imkanlarnn verilmesi%

11% >omanya, #rbistan ve Earada topraklar boaltlacak ve #rbistan!a denizden ma're$ verilecek% (alkan devletlerinin mnasebetleri milliyetler prensibine g.re dzenlenecek%

17% 6smanl -mparatorluunun 2rk olan ksmlarnn egemenlii salanacak, ,akat 2rk olmayan milliyetlere mu'tar gelime imkanlar verilecek% =anakkale (oaz devaml olarak btn milletlerin gemilerine a$k olacak ve bu, milletleraras garanti altna konacak%

1J% (amsz bir @olonya kurulacak%

14% (yk ve k$k, btn devletlere siyasi bamszlklarn ve toprak btnlklerini karlkl olarak garanti altna almak imkann salamak amac ile, bir milletler tekilat kurmak%

Silson bu 14 noktay, sadece bir 1tte,ik za,erini g.z.nnde tutarak deil, ister 1tte,ik za,eri olsun, ister, 1erkezi "evletler za,eri olsun ve 'atta isterse iki tara,n kompromisine dayanan bir bar olsun, sadece genel bir bar g.z.nne alarak 'azrlamt% (unun dnda Silson!un .nem verdi- baz esas meseleler vard% (unlarn banda bir milletleraras bar tekilatnn kurulmas geliyordu% -kincisi, toprak snrlarnn milliyetler ilkesine g.re dzenlenmesiydi% +vrupa barnn bozulmasn Silson, bu ilkenln uygulanmamasnda g.ryordu% 0i'ayet, denizlerin serbestisi, .nem verdii esasl noktalardan biriydi% (u ilke, +merika!nn btn dnya ile ticaretini yakndan ilgilendiriyordu ve +merikay savaa srkleyen de +lmanya!nn bu ilkeyi i'lal etmesi olmutu%

1ama,i', bar kon,eransnda barlar dzenlenirken, Silson!un bu ilkelerine $ok az .nem verilecek ve bu da onun i$in byk 'ayal krkl olacaktr% +vrupa!nn tecrbeli ve 'aris i'tiyar diplomasisi /eni "nya!nn tecrbesiz idealizmine boyun emeyecektir%

(< (rest-9itovsk (ar

(olevik 3kmet da'a iktidar ilk ele ald gn 'alka bar yapacan vaadetmiti% Ger$ekten "ileri Eomiseri 2rotsky, 71 Easm 191) de 1tte,ik el$ilerine verdii notalarda btn cep'elerde mtareke yaplmasn istedi% +yrca, 'kmet, =arlk 'kmetinin

btn gizli anlamalarn a$klad% 6smanl -mparatorluunu paylaan anlamalar da bu suretle a$a vurulmu oluyordu% Gizli anlamalarn a$klanmasnn amac, gerek >us 'alkna, gerek (at memleketleri i$ilerine, yaplan savan bir emperyalizm sava olduunu anlatmak ve onlar savaa kar y.neltmekti%

#ovyet >usya!nn +lmanyaya da yapt mracaata, +lmanya 7) Easmda cevap vererek mtarekeye 'azr olduunu bildirdi% 1tareke 1* +ralk 191) de yapld ve bar g.rmeleri 77 +ralkda (rest-9itovsk!da a$ld% (u g.rmelere +vusturya-1acaristan, 6smanl -mparatorluu ve (ulgaristan da katld% G.rmeler uzun srd% (unda, #ovyet >usya!nn +lmanya!nn isteklerini ar bulmas kadar +lmanya!da da yaknda bir komnist i'tilalinin $kmasn mit eden 2rotksy!nin g.rmeleri kasden uzatmas da rol oynad%

(ar J 1art 191 de (rest-9itovsk!da imzaland% (una g.re #ovyetler, @olonya, 9itvanya, Hourlande, Ostonya ve 9itvanya!dan $ekiliyorlar ve buralarn mukadderat 1erkezi "evletler tara,ndan tayin edilecekti% >usya Ears, +rda'an ve (atum!u da 6smanl "evletine geri verdi% (tn "ou +nadolu!dan $ekileceklerdi% 0i'ayet, 4krayna, +lmanlarn yardm ile bamszln ilan etmiti% >usya bu bamszl da tand%

(rest-9itovsk bar 1erkezi "evletler i$in byk bir baar ve kazan$t% 9akin 191 yazndan itibaren olaylarn gelimesi, 1erkezi "evletlerin ve .zellikle +lman, +vusturya-1acaristan ve 6smanl -mparatorluklarnn ykntsn bir ger$ek 'aline getirecektir%

H< >omanya!nn #avatan =ekilmesi

>omanya, 191G +ustosunda savaa katldktan ksa bir sre sonra, birka$ ay i$inde pepee yenilgilere uram ve memleketin byk bir ksm 1erkezi "evletlerin igali altna dmt% +ncak arkasn >usyaya vererek #eret' 'attnda bir savunma kurabilmiti% 9akin >usya!da i'tilalin $kmas, +lman Euvvetlerinin 4krayna!ya girmesi ve (oleviklerin +ralk 191) de 1erkezi "evletlerle mtareke yapmalar, >omanyay $ok g$ duruma soktu% 1tte,iklerle de balants kesildiinden, onlardan 'er'angi bir yardm almasna da imkan kalmamt% (u sebeplerle 1erkezi "evletlerle 191 1artnda mtarekeyi kabul etti ve ) 1ays 191 !de de (kre!de bar imzalad% (u bar ile >omanya, +lmanya ve +vusturya!nn ekonomik n,uzu altna giriyor, +vusturyaya Earpatlar!da toprak veriyor ve btn "obruca!dan $ekiliyordu% 9akin 1erkezi devletlerin 1tte,ikler karsndaki yenilgisi, bu bar 'kmsz brakacaktr%

=< (ulgaristan!n #avatan =ekilmesi

191 yl geldiinde, btn memleketlerde olduu gibi (ulgaristan!da da savaa kar bkknlk balamt% &akat (ulgaristan!n i$ durumu $ok k.tyd% +lmanyaya devaml olarak gda maddesi g.ndermesi, 'alk yiyecek sknts i$ine sokmutu% Qretimci kuvvetlerin sila' altna alnm olmas, tarma dayanan ekonomiyi adamakll sarsm ve tarm retimi $ok dmt% (ulgaristan savaa katldktan sonra +lmanya!dan 'em mali ve 'em de askeri yardm alyordu% &akat +lmanya 191 6cak aynda mali yardm ve 1artta da cep'ane yardmn kesmek zorunda kald% Mte yandan, (ulgar ordusunun durumu da iyi deildi% 9evazm ve ulatrmann iyi $almamas askerin beslenmesini g$letirdi ve dolaysiyle askerler arasnda 'onutsuzluun

artmasna sebep oldu%

(u g$lklerin stne 191) 3azirannda /unanistan!n savaa katlmas, durumun k.tln da'a da arttrd% 191 yaz sonlarna doru 1tte,iklerin btn cep'elerde taarruza ge$mesi, (ulgaristanla beraber 1erkezi "evletlerin de sonunu getirdi% -ngiliz, &ransz ve #rp kuvvetleri de 14 Oyll 191 de Bardar b.lgesinde (ulgarlara kar genel bir taarruza ge$ince, (ulgaristan $.zlverdi% 79 Oyll 191 de mtarekeyi kabul ederek savatan $ekildi%

"< 6smanl "evletinin #avatan =ekilmesi

6smanl "evleti (rest-9itovsk bar ile "oudaki topraklarn istiladan kurtard gibi, Ea,kasya!da Ormenilerin, Grclerin ve +zerbaycan 2rklerinin (olevik reLimi tanmyarak bamszlklarn ilan etmeleri zerine bu durumdan ,aydalanarak (aku petrollerini ele ge$irmek zere 'arekete ge$ti% +yn ama$la -ngiltere de Ea,kasyaya asker g.ndermiti% Grcler de +lmanyaya dayanyordu% 6smanl "evleti ve Onver @aa, (aku!yu ele ge$irdikten sonra 2rkistan!a sarkarak 6rtak +sya 2rklerini de -mparatorluk i$ine katarak bir @an-2rkist (irlii kurmak istiyordu% (u 'areket ger$ekten baarl oldu ve 191 Oyllnde 2rk Euvvetleri (aku!ya girdi% (uradan da'a .teye gidilirken, 6smanl "evleti JK Okim 191 de mtarekeyi imzalamak zorunda kald%

6smanl "evleti Ea,kas cep'esinde ilerlerken, &ilistin ve Irak cep'elerinde durumu k.tlemekteydi% &ilistin cep'esinde -ngilizler 191 0isannda +mman! ele ge$irmek i$in 'arekete ge$tilerse de bir ey yapamadlar% (unun zerine iyice 'azrlandktan sonra Oyll!de

tekrar taarruza baladlar% -ngilizlerin 4K%KKK kiilik 2rk kuvvetine kar 7KK%KKK kiilik bir kuvvetle yaptklar taarruzlar sonunda, Oyll ve Okim aylarnda +mman, (eyrut ve ;am dt% /ldrm 6rdular Eomutanlna getirilmi bulunan 1usta,a Eemal @aa, +nadoluyu savunmak i$in kuvvetlerini 2oros!lara $ekmeye balad%

&ilistin cep'esindeki baarlar zerine, Irak cep'esinde bulunan 44)%KKK kiilik -ngiliz kuvvetleri de 1usul!u almak zere 'arekete ge$ti ve -ngilizler, 1ondros mtarekesinden G gn sonra, * Easm 191 de 1usul!a girdiler%

6smanl "evletinin mtarekeyi kabul etmesinde (ulgaristan!n savatan $ekilmesi byk rol oynad% (ulgaristan!n savatan $ekilmesi ve &ilistin ve Irak cep'elerindeki yenilgiler zerine, 191 ;ubatnda sadarate gelmi bulunan 2alat @aa kabinesi Okim aynda isti,a etti% -tti'ad ve 2erakki!nin on yllk iktidar bu ekilde sona erdi% /eni kabineyi -zzet @aa kurdu%

(ulgaristan!n savatan $ekilmesi zerine -ngiliz ve &ranszlar 2rakya!da ) tmenlik bir kuvvet kurup, -stanbul ve (oazlar zerine 'arekete 'azrlanyorlard% (u sebeple -zzet @aa 'emen mtareke arad ve mtareke JK Okim 191 de 1ondros!da imzaland%

O< +vusturya-1acaristan!n #avatan $ekilmesi ve -mporatorluun "almas

+vusturya, yukarda da belirttiimiz gibi, da'a 191G-191)!den itibaren bar aramaya balam, +lmanya!nn yardm ve bar teebbslerinin sonu$suz kalmas dolaysiyle savaa devam zorunda

kalmt% &akat 191 ylnda +vusturya!nn durumu da'a da k.tleti% -$erdeki ekonomik skntlarn stne, 191 yaznda =eklerin, #rp-3rvat-#lovenlerin bamszlk 'areketleri balad% -mparator Earl 1 Okimde milli aznlklarn mu'tariyetini kabul ile ,ederal bir sistem kuracan ilan ettiyse de durumu kurtaramad% 2ransilvanya >omenleri de milli birlik 'areketine ge$milerdi% 1 Okimde @aris!teki ge$ici =ek 3kmeti =ekoslovakya!nn bamszln ilan etti% +rkasndan 74 Okimde 1acarlar da ayr bir devlet kurduklarn, ilan ettiler% -mparatorluk dalyordu%

(u artlar altnda -talyanlarn Okim sonunda taarruza ge$meleri zerine Bittorio-Beneto!da +vusturya cep'esi yarld% +sker sila'n brakp ka$yordu% 1tarekeden baka $are g.rmeyen -mparator Earl, J Easm 191 de -talyanlarla @adua civarnda Billa Gusti!de mtarekeyi imza etti%

1tareke -mparatorluun par$alanmasn 'zlandrd% 79 Okimde @rag!da =ekoslovakya devletinin, yine 79 Okim Ragreb!de #rp-3rvat-#loven F/ugoslavya< devletinin kurulduu ilan edildi% (unun zerine +vusturya +lmanlar da JK Okimde +vusturya Hum'uriyetini kurdular% Easm ay ortalarnda da 1acarlar cum'uriyet ilan edince, -mparator Earl ta'tsz kaldndan, 1 Easmda devlet ilerinden $ekildiini bildirdi% 3anedan da imparatorlukla beraber $.kmt%

&< +lmanya da 1tareke -mza Odiyor

+lmanya!nn (at cep'esindeki durumu Oyll ayna kadar iyi gitti% 191 1artndan itibaren +lman kuvvetleri bu cep'ede taarruza ge$ti ve bu taarruzlar 2emmuz ortalarna kadar devam ederek baz baarlar

elde ettiler% &akat bu baarlar sonucu etkileyecek nitelikte deildi% (una karlk Oyll ayndan itibaren 1tte,iklerin ar taarruzlar karsnda +lmanya J Okimden itibaren, yani 6smanl "evletinden $ok .nce -svi$re vastasiyle 1tte,ikler nezdinde bar teebbslerinde bulundu% (u teebbsler 'emen sonu$ vermedi ve bu arada +lmanya!nn i$ durumu kart% #osyalistler memleketin bir$ok yerlerine ayaklanmalar $kardlar% J Easmda Eiel!de donanma askerleri sosyalistlerin kkrtmas ile ayaklanarak A(a'riyeliler EonseyiCni kurdular% )- Easm gecesi de 1nic'!de A-$i ve +skerler EonseyiC kuruldu% 9 Easm saba' (erlin!de bir sosyalist ayaklanmas $kt% /ine 9 Easm gn, (abakan 1aN de (ade, -mparatora danmadan, --!inci Sil'elm!in ta'ttan $ekildiini ilan etti ve babakanl sosyalistlerden Obert!e brakt% +yn gnn akam Obert, >eic'stag!da +lman Hum'uriyeti!ni ilan etti% -kinci, >elc'!n tari'i bu ekilde kapanyordu%

11 Easm 191 de +lmanya >et'ondes!da mtarekeyi kabul ve imza etti% (irinci "nya #ava sona ermiti%

(ar +ntlamalar

+< @aris Eon,erans

(ar antlamalar, 1tte,ik Fallied<, "a'a +z 1tte,ik F9esser +llies< ve 6rtak Fassociated< devlet gibi garip ve sun!i bir sn,lamaya ayrlm J7 devletin temsilcilerinin katld @aris (ar Eon,erans!nda 'azrland% (u devletler, 1erkezi "evletlerle savam veya onlara sava ilan etmi devletlerdi% Eon,erans 1 6cak 1919 da, yani +lman -mparatorluunun kuruluunun yld.nm gn a$ld%

Eon,eransn kararlarna 'akim olan sadece be devlettiD +merika, -ngiltere, &ransa, 5aponya ve -talya% (u devletlerin babakan ve dileri bakanlarndan meydana gelen bir 6nlar Eonseyi FHonseil des "iN< kuruldu% 9akin bu Eonseye de esas itibariyle &ransa ve -ngiltere 'akim oldu% =nk, Eon,eransa a'sen katlan (akan Silson i$in, btn mesele, milletleraras mnasebetlerde devaml bir bar salyacak ve koruyacak bir 1illetler Hemiyeti!nin kurulmasyd% 3albuki &ransa ve -ngiltere, bar dnmekten $ok, bar dzeninde kendi men,aatlerini en iyi ekilde ger$ekletirecek yolu arama endiesinde idiler% Silson!un idealizmine ve ger$eklerden uzak tutumuna karlk, &ransa (abakan Hlemenceau F2igre< ve -ngiliz babakan 9ioyd George, +vrupa!nn klasik diplomasisini temsil etmekteydiler% Eon,eransta &ransa!nn btn amac, +lmanyay bir da'a ban kaldramyacak derecede ezmekti% Hlemenceau bir &ransz-+lman dostluuna inanmyordu% -ngiltereye gelince, onun da birinci amac +lman donanmasn ortadan kaldrmak ve ondan sonra da, +lmanya!nn bir kere da'a +vrupa dengesini bozmasn .nleyecek tedbirleri almakt% 5aponyaya gelince, Eon,eransta pasi, bir rol oynad% =nk +vrupa ile pek ilgilenmiyordu% -talya ise Eon,eransta bir vey evlat muamelesi g.rd%

Hlemenceau ve 9loyd George, Silson!u balarndan savmak i$in ilk .nce 1illetler Hemiyeti statsne .ncelik verdiler ve ;ubat 1919 da 1illetler Hemiyeti stats tesbit edilir edilmez Silson, +merikan kamu oyunu bu ,ikre kazanmak i$in 'emen +merikaya gitti% (u suretle Hlemenceau ile 9loyd George!un elleri de, kendi men,aatlerini ger$ekletirmek i$in tamamen serbest kald%

6nlar Eonseyi btn meselelerin esasna karar verdikten sonra, ayrntlarn tesbitini komisyonlara 'avale ettiler% (ar antlamalar bu ekilde dzenlenip 'azrland%

(< +lmanya -le (ar +ntlamasD Bersailles

-lk 'azrlanan bar, .nemi dolaysiyle, +lmanyannki oldu% (ar antlamas ) 1ays 1919 da, "ileri (akan (rockdor,,->antzau bakanlndaki +lman delegasyonuna verildi% (rockdor,,->antzau, A(izden, savaa sebep olmann yegane su$lusu bizim olduumuzun kabul isteniyor% Eendi azmdan b.yle bir itira, yaparsam, yalan s.ylemi olurumC diyerek ve Silson ilkelerinden medet umarak barn bir $ok noktalarna itiraz etti% 9akin 1tte,ikler bu itiraz dinlemediler ve bar +lmanlara bir ltimatom eklinde imzalattrld%

+lmanya ile 1tte,ikler arasnda bar antlamas 7 3aziran 1919 da Bersailles saraynn +ynal #alon!unda imzaland% +lmanlarn "iktai adn verdikleri 44K maddelik barn esas noktalar .yledirD

#nrlarD (arn 7G maddelik birinci ksm, 1illetler Hemiyeti @aktn tekil ediyordu ve +lmanya bunu itirazsz kabul ediyordu% (undan sonraki ksm snrlara ve toprak dzenlemelerine ge$iyordu% +lmanya, (el$ikaya? Oupen, 1almedy ve 1oresnet!yi? &ransaya +lsace ve 9orraine!i veriyordu% #aar b.lgesi de &ransaya terkediliyor, lakin 1* yl sonra burada plebisit yaplarak kesin durumu tayin edilecekti% @olonyaya @oznan ile (at @rusya veriliyor ve @olonya denize $kyordu% (urada "antzig serbest e'ir oluyor ve 1illetler Hemiyetinin 'imayesi altna konuyordu% /ukar #ilezya!da plebisit yaplacakt% 197K de yaplan plebisit sonunda, burann kuzey ksm "animarkaya,

gney ksm +lmanyaya ge$ti%

#iyasal 3kmlerD (el$ika!nn tara,szl kaldrlyor ve +lmanya da bunu kabul ediyordu% >en ne'rinin dou ve bat kylarnda *K Em!lik bir erit da'ilinde +lmanya 'i$bir askeri ta'kimat ve tesisat yapamyacakt% /ani >en b.lgesi askerlikten tecrit ediliyordu% (undan baka, +lmanya +vusturya ile birlememeyi taa''t ediyor ve +vusturya, =ekoslovakya ve @olonya!nn bamszln tanyordu%

#.mrgelerD +lmanya btn denizar topraklarndan vazge$iyordu% (u s.mrgelerde 1anda >eLimi ad altnda, 1illetler Hemiyetinin kontrolu altnda yeni s.mrgecilik reLimleri kuruluyordu% 2ogo ile Eamerun -ngiliz-&ransz mandasna, "ou +lman +,rikas F2anganyika< -ngiliz ve >uanda-4rundi (el$ika, Gney-(at +lman +,rikas Gney +,rika (irlii, 1arianne, 1ars'all ve Haroline adalar ile =in!de Eiaoc'oT 5apon, /eni Gine!nin +lmanyaya ait olan ksm ile #alomon!lardaki +lman adalar +vustralya mandalarna brakld% +lmanya, 1tte,iklerin (ulgaristan ve 2rkiye!de elde edecekleri 'aklar imdiden tanyordu%

#ila'szlanmaD +lmanya!da mecburi askerlik kaldrlyordu ve +lman ordusu 1KK%KKK kiiye indiriliyordu% "eniz kuvvetleri $ok snrlandrlyordu% +lmanya denizalt ve u$ak yapamyacakt% (tn gemilerini 1tte,iklere teslim edecekti%

2amirat (or$larD +lmanyaya tamirat borcu ad altnda sava tazminat da ykletildi% (u borcun miktar sonradan bir 1tte,ikleraras Eomisyon tara,ndan tesbit edildi ki, bu miktar 1971 de *G 1ilyar "olar olarak tesbit edilmi iken, ayn yl i$inde bir sre sonra JJ

1ilyar "olar!a indirildi% (u miktar +lmanya!nn .deme kabiliyetinin $ok stndeydi ve +lmanyay ekonomik ykntya ma'kum ediyordu%

H< +vusturya -le (ar +ntlamasD #aint Germain

+vusturya ile J 1 maddelik bar antlamas, 1K Oyll 1919 da #t% Germain-en-9aye!de imzaland%

+vusturya, 1acaristan, =ekoslovakya ve /ugoslavya!nn bamszln tanyordu% +yrca, Gali$ya!y @olonyaya, 3rvatistan! /ugoslavyaya, 2irol ile 2rieste!yi -talyaya ve (ukovina!y >omanyaya brakyordu% 1illetler Hemiyetinin rzas olmadk$a +lmanya ile birleemiyecekti%

1ecburi askerlik kaldrlyor ve +vusturya ordusu JK%KKK kiiye indiriliyordu% +yrca tamirat borcu .deyecekti%

#t% Germain bar ile +vusturya!nn topraklar *)G%KKK Em% Eareden 4%KKK Em% Eareye ve n,usu da *K milyondan ) milyona dyordu% (u n,usun 7 milyonu Biyana!da bulunuyordu ki bu, ekonomik bakmdan son derece garipti% Rengin tarm ve endstri b.lgeleri olan (o'emya ve 2irolleri kaybeden +vusturya ekonomik bakmdan g$ duruma dyordu%

=< (ulgaristanla (ar +ntlamasD 0euilly

(ulgaristanla 79G maddelik bar antlamas, 7) Easm 1919 da 0euilly-sur-#eine!de imzaland%

(u bar ile (ulgaristan, Gney "obruca!y >omanyaya, (at 2rakyada Gmlcine ve "edeaa$! /unanistan!a ve 2saribrod ile

#turmitsa b.lgesini /ugoslavyaya terketti% (ulgaristan!n Oge "enizi ile balants kalmyordu%

6rdusu 7*%KKK kii olacakt% "eniz ve 'ava kuvveti bulunmayacakt% 1ecburi askerlik kaldrlacakt%

197K ylndan balamak zere, J) ylda 7 1ilyar 7*K 1ilyon altn ,rank tamirat borcu .deyecekti%

"< 1acaristanla (ar +ntlamasD 2rianon

1acaristan ile bar antlamas en son imzaland% =nk mtarekeden sonra 1acaristan!da kurulmu olan Earolyi!nin cum'uriyet$i 'kmetine kar komnistler bir ayaklanma $karmlar ve (ela E'un idaresinde bir 'kmet kurmulard% >omanya ve =ekoslovakya 1acaristan!a yryecek bu komnist reLimi tas,iye ettiler%

JG4 maddelik bar antlamas, 4 3aziran 197K de 2rianon!da imzaland% (u barla 1acaristan, @resburg b.lgesini =ekoslovakyaya, (osna-3ersek!i /ugoslavyaya, 2ransilvanya!y >omanyaya ve (urgerland! +vusturyaya terkediyordu%

#avatan .nce topraklar JJK%KKK Em% Eare iken, imdi 97%KKK Em% kareye, n,usu da 77 milyondan )%* milyona dyordu% Ondstrisinin P K!ini, budaynn P G!sn, eker pancarnn P *!ini ve ormanlarnn P J!n kaybetmi oluyordu%

1acaristan ordusu, J*%KKK kiiye indiriliyor ve mecburi askerlik kaldrlyordu% 2una!daki donanmasn 1tte,iklere teslim edecek ve deniz ve 'ava kuvvetleri bulunmayacakt%

1acaristan!a da tamirat borcu ile bir takm ekonomik ve mali ykler de yklenmekteydi%

DDDDDDDDDDDDDDDDD B-

Ge$ici (ar F1919-1979<

0i$in Ge$ici (ar:

(irinci "nya #avann sonucu ile bar antlamalar birlikte g.z.nnde tutulduunda, +vrupa diplomasisinin ve kuvvetler dengesinin temel unsurlarn tekil etmi olan $ byk -mparatorluun, ->us $arl, +vusturya-1acaristan -mparatorluu ve +lman -mparatorluunun- tari' i$indeki .mrlerini tamamlyarak, +vrupa!da bir boluk meydana getirdikleri, ulalmas gereken ilk sonu$tur% (arn salanabilmesi i$in kuvvetler dengesinin +vrupa!da yeniden kurulmas gerekirdi% (ar antlamalarnn toprak 'kmlerine ilk bakldnda, milliyetler ilkesinin uygulamas ile yeni devletlerin kuruluunun milli birlikler zerine dayandrlmas suretiyle, dengesizlik ,akt.rlerinin ortadan kaldrlmak istendii gibi bir g.rnt ortaya $kar% &akat bu ancak +vusturya-1acaristan -mparatorluunun kalntlar zerinde yaplmtr% (u da tam olarak deil% =ekoslovakya ve /ugoslavya ,arkl unsurlar kapsamaktan geri kalmamtr% (alkanlarn toprak dzenlemeleri ise, tatmin edilmemi i'tiraslar ve doyurulmam ita'lar kam$lamaktan baka bir ey yapmamtr%

=arlk >usyasnn yklmasna ve komnist reLimin kurulmasna +vrupa!nn bykleri egemen olamaynca, bu devlet, sade +vrupa!da deil, btn dnyada da kuvvetler dengesini ileride k.kl bir ekilde deitirmek zere, kabuuna $ekilmitir%

6smanl -mparatorluunun ykl ise 6rta "ou kuvvetler dengesinde boluk brakmtr% #avan galipleri -ngiltere ve &ransa bu boluu da'a makul bir dzenle doldurucaklar yerde, kendi emperyalizmleri i$in bakir bir alan olarak ele almlardr%

+lman -mparatorluuna gelince? savan sonunda imparatorluk yklnca, 1tte,ikler cezalandrmak i$in +lman milletini ellerine almlardr% Bersey (ar bir kin ve intikamn ar bir belgesi olmutur% +lmanya!nn kuvvetler dengesinde brakt boluk, kin ve intikam tedbirleriyle doldurulmak istenmitir% (u ise bizati'i bir dengesizlik yaratmaktan baka bir ey olmamtr%

(.ylece, bar antlamalar 'arita zerinde bir dzen yaratmakla beraber, milletleraras 'ayatta istikrarsz ve sallantl dzenin btn i$ unsurlarn kapsamtr% (unun i$indir ki, bar 1979-JK yllarna kadar bir takm kaynamalarla ancak korunabilmi, ,akat bu yllardan sonra olaylar bir eik dzey zerinde 'zla yuvarlanarak, 19J9 da -kinci "nya #avann sert kayasna $arpmtr%

+lmanya 1eselesi

+< &ransa ve +lmanya

(irinci "nya #ava sonunda d.rt imparatorluun yklmasnn .nemli sonu$larndan biri de, &ransa!nn kara +vrupasnda kuvvetler dengesinde sivrilmi olmasyd% (ununla beraber, =arln yklmas, -ngiltere!nin bir kta devleti olmay ve +merika!nn tekrar in,irad politikasna d.nmesi, &ransa!nn, gvenlii i$in duyduu endieden kendisini uzaklatramad% &ransa +lmanya!dan alm olduu ar intikamn, +lmanya!da bir kar-intikam duygusunu kkrtacan pek gzel anlamt% (u sebeple, +lmanya!dan duyduu korku ve bu korku dolaysiyle ortaya $kan gvenlik meselesi, 1919!dan itibaren &ransz d politikasna egemen olan temel ,akt.rler olmutur% &ransa 1919 dan itibaren gelecekteki bir +lman saldrsna kar tedbirler aramaa balamtr% (u tedbirlerin banda A,izlk garantilerC geliyordu% &ransa da'a bar kon,eransnda, bir +lman saldrsn imkansz deilse bile etkisiz brakacak maddi tedbirler peinde komu ve bunlarn en etkilisini de >en b.lgesini F>'einland< +lmanya!dan alarak kendi snrlar i$ine katmakta g.rmtr% &akat -ngiltere ve +merika, Ayeni bir +lsace-9orraineC meydana getirmekten korktuklar i$in >en (.lgesinin +lmanya!dan ayrlmasna raz olmadlar% (unun yerine &ransaya, bir +lman saldrsna kar ortak garanti vermeyi tekli, ettiler% &ransa >en!i alamaynca bu tekli,e raz oldu ve 7 3aziran 1919 da, -ngiltere, +merika ve &ransa, bir +lman saldrs 'alinde &ransaya askeri yardm vaadeden anlamalar imzaladlar% 9akin +merikan #enatosu? 'em Bersay +ntlamasn ve 'em de bu anlamay tasdik etmeyi reddedince, -ngiltere!nin taa''d de yrrle girmedi% =nk -ngiltere +merika ile birlikte ortak garanti vermiti%

(undan sonra -ngiltere, 1977 6cak aynda &ransaya, tek tara,l

garanti vermeyi tekli, etti% &ransa ise, -ngiltere!nin askeri yardmn a$k bir ekilde tesbit edecek bir konvansiyonun imzas artiyle bu tekli,i kabul edeceini bildirdi% -ngiltere bu kadar ileri gitmeye 'azr deildi ve yapt tekli,le &ransaya kar ere, borcunu .demiti% -ngiltere &ransa ile bir itti,ak imzalamas 'alinde, bunun bir >us-+lman itti,akna sebep olmasndan korkuyordu%

&ransa, +lmanyaya kar -ngiltere ile +merikay yanna alamaynca, +lmanya etra,ndaki k$k devletlerle itti,ak antlamalar sistemi kurma yoluna gitti% (unun i$in, daimi tara,szlna ramen +lmanya!nn saldrsna uram olan ve +lmanyaya kar &ransa kadar korku duyan (el$ika ile ) Oyll 197K de bir itti,ak imzalad%

-kinci itti,ak @olonya ile imzalad% @olonya +lmanya ve >usya!dan toprak alarak kurulmutu ve ayrca >usya!daki (olevik reLimle de bir sava yapmt% (u sebeple 'em +lmanya!dan ve 'em de >usya!dan $ekiniyordu% &ransann itti,ak tekli,i @olonya!nn bu korkusuna kar bir garanti idi% &ransaya gelince, +lman te'likesine kar >usya!nn yerine @olonyay ikame etmek istedi% &ransa-@olonya +nlamas 19 ;ubat 1971 de imzaland% (una g.re, tara,lardan biri bir saldrya urarsa, topraklarnn korunmas i$in alnacak tedbirler konusunda birbirlerine danacaklard%

&ransa bundan sonra E$k +ntant devletleri denen ve 1acaristan ile (ulgaristan!n bar antlamalarna kar duyduklar 'onutsuzluktan Frevizyonizm< $ekinen =ekoslovakya, /ugoslavya ve >omanya ile, bir saldrya kar birbirleriyle danmay .ng.ren anlamalar imzalamtr% &ransa-=ekoslovakya anlamas 7* 6cak 1974 de, &ransa->omanya anlamas 1K 3aziran 197G da ve &ransa-/ugoslavya

anlamas da 11 Easm 197) de imzalanmtr%

&ransa!nn bu itti,aklar sistemi, 1 1* den sonra 1etternic'!in alm olduu tedbirlere benziyordu% (el$ika, @olonya ve E$k +ntant devletleriyle yapm olduu bu anlamalarla modern bir Eutsal -tti,ak meydana getirmiti%

(< +lmanya!nn -$ "urumu

#avan sonunda kta +vrupasnda &ransa kesin bir stnle sa'ip iken ve yukarda belirttiimiz kombinezonlarla da bu stnln da'a da kuvvetlendirirken, +lmanya, mtareke gnnden itibaren, i$ siyasal ve ekonomik durumu itibariyle, 'er gn biraz da'a $.kntye doru gitmekteydi%

191 Easm aynn ilk gnlerinden itibaren +lmanya!nn $eitli yerlerinde sosyalist ayaklanmalarn $ktn, +lmanya!nn savatan $ekilmesini a$klarken belirtmitik% 1tarekenin imzasndan ve Hum'uriyetin ilanndan sonra bu ayaklanmalar gittik$e artt ve +lmanya i$erde tam bir kemekee urad% >usya!daki (olevik reLimin de kkrtmasiyle komnistler de bu karklklarda akti, bir rol oynuyordu%

(u atmos,er i$indedir ki, Earl 9iebknec't!in F.rtl adD #partacus< liderliinde bulunan +lman #osyal-"emokratlar, 79 +ralk 191 de (erlin!de yaptklar bir kongrede A+lman Eomnist @artisiCni FEommunistic'e @artei "eutsc'ands-#partakusbund< kurdular ve 4 6cak 1919 da 1*K%KKK i$inin katlmasiyle $karttklar bir grevle beraber sosyalist 'kmeti devirmek i$in bir darbeye teebbs ettiler% (u

ayaklanma on gn kadar srd ve 1J 6cakta 'kmet kuvvetleri tara,ndan bastrld% Eomnist liderlerinden 9iebknec't ka$arken ve >osa 9uNemburg da 'apis'aneye g.trlrken .ldrld% (u 'areket bu ekilde bastrlmakla beraber, solcularn $kartt bu karklklar 0isan ayna kadar devam etti%

(u arada 19 6cak 1919 da da Eurucu 1eclis se$imleri yapld% (u se$imlerde #osyalistler, 1erkez @artisi FRentrum< ve "emokratlar F"eutsc'e "emokratisc'e @artei< en $ok oy alan partilerdi% Eurucu 1eclis, k$k Seimar kasabasnda toplanmay uygun buldu% /eni +lman anayasas 11 +ustos 1919 da yaynland% (u anayasa, (ismarck gelenekleri ile 1 4 esprisi ve burLuva partileri ile sosyal-demokrasi arasnda bir kompromiye dayanmaktayd%

+lmanya Selmar anayasas ile ilk de,a demokratik bir dzene kavutuu srada Bersailles +ntlamas ortaya $kt% Bersay demokrat devletler tara,ndan +lmanyaya empoze edilmiti% (u ekilde +lman demokrasisi, +lmanya!nn 'ezimeti ve Bersay bar ile sk skya balanmt% 9akin devletlerin demokrat +lmanyaya zorla kabul ettirdikleri bu bar, sa ve sol, btn +lman kamu oyunda byk tepki ile karland% Mzellikle +lmanya!nn savatan sorumlu ve su$lu tutulmas ve 3indenburg, 9udendor,,, Bon 2irpitz, (et'mann-3ollTeg gibi 9* .nemli kiinin 1tte,iklere tesliminin istenmesi btn +lman milletini ayaa kaldrd% (u durum karsnda 1tte,ikler gerileyerek isteklerini birka$ .nemsiz kiiye indirdilerse de, bu, 197K 1artnda baz generallerin bir sac 'kmet darbesi yapmalar i$in bir ,rsat oldu% (u darbe bir yl .nceki solcu darbeye cevapt% +skerlerin 'kmet darbesiyle "t% Sol,gang Eapp (erlin!e gelerek 'kmeti ele ge$irdi% +lman 'kmeti #tuttgart!a ka$mak zorunda kald%

9akin bu darbe ancak birka$ gn devam edebildi% 3alk ve ordu Eapp! desteklemedii gibi solcularn kkrtmasiyle (erlin!de grevler $kt% "r% Eapp tutunamyacan anlaynca ka$t% 9akin +lman 'kmeti de darbeye katlanlar cezalandrmaya cesaret edemedi%

+lman demokrasisi bu ekilde sol ve sadan gelen diktat.rlk te'likeleri i$inde $alkanrken, ekonomik durum da gnden gne bir kaosa gitmekteydi% Bersay ile ykletilen amansz tamirat borcu, en,lasyonun bir $ gibi bymesine sebep oldu% Qretim ve ekonomik 'ayat ,elce urad% #iyasal $alkantlar da ekonomik 'ayat ta'rip ediyordu% 197J yl ekonomik krizin en yksek noktasn tekil etti% 197J ;ubatnda (erlin!de bir kilo et J%4KK 1ark iken, Easm aynda bu ,iyat 7 K milyar 1ark idi% 1971 de bir "olar )K 1ark iken, 197J Easmnda bir "olar 4K milyar 1ark idi% Bergiler devlet masra,larnn ancak P 7! sini karlyordu% #olcularn kkrtmasnn da etkisiyle memlekette grevler artarken ve 'alk dkkanlar yama ederken, .te yandan 0asyonal-#osyalist @artisinin lideri +dol, 3itler, 'kmeti A#oyguncular 3kmetiC diye adlandryor ve A"iktat.rlk istiyoruzC diye baryordu%

Okonomik durum 1974!den itibaren yava yava dzelme iaretlerine kavutu% (unda tamirat bor$larnn akla yatkn ve mantki bir dzene sokulmas byk rol oynad%

H< 2amirat (or$lar

Bersay +ntlamasna g.re, +lmanya, 1tte,ik ve 6rtak devletlerin sivil 'alkna ve mallarna yapt zararlar da .deyecekti ki, sava tazminatnn ad bu suretle 2amirat (orcu!na $evrilmi olmaktayd%

2amirat borcunu 1tte,ikler ve .zellikle &ransa, +lmanyay adamakll ezmek i$in bir vasta olarak g.rm ve bunun i$in de bor$ son derece yksek tutulmutu% (u ise +lman milletinin &ransaya olan kzgnln iddetlendirmekten baka bir eye yaramad% -ki -savaaras devresinde 1tte,iklerin 'i$bir kon,erans yoktur ki, tamirat bor$lar s.z konusu olmasn ve 'er se,erinde de bu bor$ biraz da'a indirilmi bulunmasn% Ger$ek$i olmayan bu bor$lar, sonunda, $ok az bir .deme ile s,ra ulat%

2amirat bor$larn tesbit etmek i$in bir mtte,ikler aras komisyon kurulmutu% Eomisyon 1971 6cak aynda borcun miktarn *G milyar "olar olarak tesbit etti% +lmanya buna itiraz etti ve Eomisyon 1ays aynda borcu JJ milyar "olara indirdi% &akat bu da +lmanya!nn .deme kabiliyetinin $ok stndeydi% (una ramen 1tte,ik basks karsnda +lmanya boyun edi ve +ustos aynda 7*K milyon "olarlk ilk taksiti .dedi% &akat, bu, bundan sonraki $ yl i$inde +lmanya!nn para olarak ve tam olarak .deyecei son taksiti de tekil etti% =nk bu tari'ten itibaren +lmanya!da ekonomik kriz ilk 'zn almaya balad% #ermaye sa'ipleri paralarna el konacandan korkarak paralarn darya ka$rmaya baladlar% 1ark kymetini kaybetmeye balad%

(u durum karsnda, 1971 yl sonunda +lmanya, bor$larn .deyemiyeceini, kendisine be yllk bir tecil sresi tannmasn istedi% -ngiltere, +lmanya!dan tamirat borcu alamyacan g.rd i$in, bu istei msait karlad% =nk savatan .nce +lmanya -ngiliz ekonomisi i$in iyi bir pazard% 3albuki imdi b.yle deildi% -ngiltere +lmanya!nn satn alma gcnn tekrar kurulmasn istiyordu% &ransa ise

tamirat bor$larn +lmanyaya mu'akkak .detmek istiyordu% (u sebeple -ngiltere ile &ransa arasnda g.r ayrl $kt%

(or$larn tecili konusunda yaplan g.rmeler 1977 yl sonuna kadar srd% &ransa bir sonu$ alamaynca, (el$ika ile birlikte 197J 6cak aynda >'ur b.lgesini igal etti% >'ur sanayiine de el koyup +lmanyaya bor$larn bu ekilde .detmek istiyordu% >'ur!un &ransa tara,ndan igali, bir yandan -ngiliz-&ransz mnasebetlerini, bir yandan da &ransz-+lman mnasebetlerini gerginletirdi% &ransa ile +lmanya arasnda bir sava 'avas esiyordu% >'ur!daki +lmanlar pasi, mukavemete bavurdular% +lman i$ileri ilerini terkettiler% "emiryolu personeli &ranszlardan emir almay reddettiler% @osta ve telgra, memurlar &ransz ve (el$ikallarn mektup ve telgra,larn g.ndermediler% G.nll +lman milisleri baltalama 'areketlerine giritiler% -ngiltere ve +merika, &ransa!nn bu 'areketini tepki ile karlam ve kamu oyu +lmanlar destekliyordu% &akat bu gelimeler dolaysiyledir ki, +lman 1ark! gnden gne kymetten dt ve +lmanya bir $.kntnn kenarna geldi%

(u ekonomik krizle birlikte +lmanya!nn i$inde de siyasal durum tekrar kart% &ranszlar +lmanlarn mukavemetini krmak i$in separatist 'areketleri kkrttlar% (unun sonucu olarak >'ur b.lgesinde bir >en Hum'uriyeti kuruldu% &ransa >'ur!u +lmanya!dan ayrmak istiyordu% @alatinat mu'tariyetini ilan etti% #aksonya ve 2'uringen!de separatist komnist 'kmetler kuruldu% (avyera!da 197J Easmnda 3itler ve 9udendor, liderliindeki 0asyonal #osyalist -$i @artisi bir 'kmet darbesine teebbs etti ve birka$ gn i$in 'kmeti ele ge$irdi%

&akat bu karlkl sertlik i$inde 'em +lmanya ve 'em de &ransa, zorlama ile isteklerini ger$ekletiremiyeceklerini anladlar% 197J Oyllnde babakanla gelen Gustav #tresemann pasi, mukavemeti durdurdu% &ransa da bask yoluyla +lmanyaya para .detemiyeceini g.rd% Mte yandan -ngiltere ile +merika da araya girmiler ve bu meselenin $.zmlenmesini istiyorlard% 3er iki devlet de birer komite kurarak +lmanya i$in bir .deme plan 'azrladlar% #onunda +merikal H'arles G% "oTes!in .deme plan, 1974 +ustosunda 9ondra!da imzalanan bir protokolla kabul edildi%

"aTes @lan ile +lmanya i$in toplam bir bor$ tesbit edilmemi, sadece 7*K milyon dolardan balamak zere ve artan bir miktarda yllk taksitler belirtilmiti% +yrca, +lmanyaya 7KK milyon dolar bor$ verilecekti ki, bunun yarsn +merika zerine ald% 0i'ayet, "aTs @lanna g.re, >'ur da boaltlacak ve +lmanlara geri verilecekti%

"aTes @lan, +lmanyaya bir ra'atlk getirdi% /eni bir para sistemi ile ekonomisini dzeltti% 1ark!n kymeti ykselmeye balad% Qretim artt ve +lmanya!nn milletleraras ticareti geniledi% A1ade in GermanyC, dnya ticaretinde yeniden allan bir isim oldu% "aTes @lan ile &ransz-+lman mnasebetleri de dzeldi ve 9okarno!ya varan yolu a$t%

"aTes @lan d.rt yllk bir .deme sistemi kabul etmiti% (u sebeple 1979 ylnda tamirat bor$lar meselesi yine ele alnd% &ransz-+lman mnasebetleri artk iyi olduundan meseleye iyi niyetle girildi% &akat tartmalar yine $etin oldu% #onunda, 19JK 6cak aynda, "aTes @lannn 'azrlanmasnda rol oynam bulunan 6Ten "% /oung!in 'azrlad /oung @lan kabul edildi% (u plana g.re, +lmanya

ylda J91 milyon olmak zere 77 taksit .deyecekti ki, bunun tutar 7G milyar dolar kadar yapyordu% &akat bu plan yrtmek mmkn olmad% 1979-JK dnya ekonomik bu'ran dolaysiyle +lmanya borcunu yine .deyemeyeceini bildirdi% (unun zerine +merika Hum'urbakan 3erbert 3oover!in tekli,i zerine, 19J1 de, bor$larn bir yl i$in tecili 'ususunda 3oover 1oratoryumu kabul edildi% 9akin bu tecil de ,ayda etmedi% =nk dnya ekonomik bu'ran btn memleketleri sarsmt% (u sebeple, 19J7 3azirannda 2amirat Eomisyonunun 9ausanne!da yapt bir toplantda, +lmanya!nn son de,a olarak )*K milyon dolar .demesine ve bor$larn zerinden snger ge$irilmesine karar verildi% +lmanya!nn .dedii tamirat borcunun tutar bu suretle ancak *%* milyar dolar oluyordu% 2amirat (or$lar 'ikayesi de bu ekilde kapand%

H< 9ocarno +ntlamalar

&ransa!nn +lmanyay zay, tutmak i$in izlemi olduu tamirat bor$lar politikas dolaysiyle, Bersay!n 'emen ertesinden itibaren bir gerginlik ve zorlama devresine giren &ransz-+lman mnasebetleri, ancak, 197* Okiminde imzalanan 9ocarno +ntlamalar ile bir karlkl gven $er$evesi i$ine girebilmitir%

9ocarno +ntlamalar da &ransa!nn +lmanyaya kar gvenlii salama $abalarnn bir sonucu olmutur% &ransa 1977 ylnda -ngiltere!den bir itti,ak koparamaynca, gvenlik meselesinin peini brakmad ve bunun i$in 1illetler Hemiyetine d.nd% 1illetler Hemiyeti, $almalarnn ilk gnnden itibaren, sila'szlanma meselesi zerine eilmiti% #ila'szlanma meselesi ise gvenlik meselesiyle sk bir balant 'alindeydi% (unun i$in 1illetler Hemiyeti 197J ylnda bir

Earlkl /ardm +ntlamas 'azrlayarak bunu devletlerin onaylamasna sundu% (una g.re, bir devletin dierine saldrs 'alinde 1illetler Hemiyeti Eonseyi kimin saldrgan olduuna d.rt gn i$inde karar verecek ve dier devletler saldrya urayan tara,a yardm edecekti% &ransa ve mtte,ikleri bunu kabul etti% 9akin -ngiltere, "aminyonlar, -skandinav devletleri ve 3ollanda, taa''tlerini arttrd sebebiyle, bunu kabul etmediler% (.ylece bu gvenlik salama teebbs suya dt%

&akat 1illetler Hemiyeti bu iin peini brakmad% Mzellikle &ransa!nn teebbsleriyle 1974 ylnda 1illetler Hemiyeti +samblesi Henevre @rotokolu adn alan bir 1illetleraras +nlamazlklarn (ar$ /ollarla =.zm -$in @rotokol!u kabul ile bunu yine devletlerin imzasna sundu% (u protokola g.re, devletler, aralarnda $kacak anlamazlklar, ya 1illetleraras "aimi +dalet "ivan!na veya 'akeme 'avale edeceklerdi% (unu yapmazlarsa, saldrgan saylacaklard% -ngiltere ve "ominyonlar, 1illetler Hemiyeti @akt!nn kendilerine yeteri kadar taa''t yklediklerini, zerlerine da'a ,azla taa''t alamyacaklarn bildirerek bunu da reddettiler%

(u ekilde &ransa!nn, gvenlii i$in, -ngiltereyi kendisine balama $abalar yine sonu$suz kalm oluyordu% (unun zerine &ransa, +lmanya!nn iki yl .nce kendisine yapm olduu bir tekli,e d.nd% +lmanya 1977 yl sonunda &ransaya, -ngiltere ve (el$ika!nn da katlmasiyle, karlkl olarak savaa bavurmama taa''d almalarn tekli, etmiti% >'ur!un -galinin ari,esinde yaplan bu tekli,i &ransa, +lmanya!nn k.t niyetli bir manevras olarak karlam ve zerinde durmamt% 9akin 1illetler Hemiyetinin gvenlii salama

teebbslerinin olumlu bir sonu$ vermemesi zerine, &ransa bu +lman tekli,inde -ngiltere!nin bir garantisini g.rd ve tekli,i tekrar ele ald% Osasen "aTes @lan da imdi &ransz-+lman mnasebetlerini yumuatmt% Mte yandan, 197J >'ur bu'rannn giderilmesinde .nemli rol oynayan +lman babakan #tresemann da &ransa ile mnasebetlerin dzeltilmesine tara,tard%

&ransa!nn +lmanyaya kar durumunun yumuamas zerine #tresemann, 197* ;ubatnda, &ransa, -ngiltere, -talya ve +lmanyann katlmasiyle bir saldrmazlk pakt imzasn &ransaya tekli, edince, g.rmeler balad ve 1G Okim 197* de -svi$re!de 9ocarno!da, 9ocarno +ntlamalar adn alan belgeler imzaland%

(u belgelerden birincisi +lmanya, (el$ika, &ransa, -ngiltere ve -talya arasnda imzalanm olup, +lmanya ile &ransa ve +lmanya ile (el$ika arasndaki snrlarn kesin olduunu belirtmekteydi% /ine be devlet arasnda imzalanan ikinci bir antlama ile de, -ngiltere ve -talya, birinci antlamay yani, bat snrlar statsn, garanti altna alyorlard% (undan sonra, +lmanya ile &ransa, (el$ika, @olonya ve =ekoslovakya arasnda ikili 'akem anlama ve antlamalar imzalanmtr%

G.rld gibi, birinci ve ikinci belgelerle +lmanya!nn sadece bat snrlar s.z konusu olmu ve +lmanya sadece bu snrlar 'akknda garanti vermi, lakin dou snrlar, yani @olonya ve =ekoslovakya ile olan snrlar 'akknda teminat vermemiti% (u sebeple, yine ayn gn 9ocarno!da, &ransa ile @olonya ve &ransa ile =ekoslovakya arasnda imzalanan anlamalarla &ransa, bu iki devletin +lmanya ile olan snrlar 'akknda garanti verdi% 2abiatiyle bu

garanti +lmanyaya y.neltilmiti%

+lmanyay tekrar milletleraras ibirliine sokmu olmas bakmndan 9ocarno +ntlamalar iki -sava- aras devrinin tari'inde byk .nem tamaktadr% Ger$ekten, bu antlamalarn arkasndan, 197G ylnda +lmanya 1illetler Hemiyetine ye olarak kabul edildi% +ntlamalardan &ransa da $ok 'onut kald% &ransa "ileri (akan +ristide (riand, A(iz 9ocarno!da +vrupaca konutuk% (u, .renilmesi gerekecek olan yeni bir dildirC diyordu%

(ununla beraber, 9ocarno +ntlamalar Bersay +ntlamasn kuvvetlendiren deil, zay,latan bir unsur olmutur% =nk, Bersay!n snr 'kmleri ancak bu antlamalarla teyid ve teminat altna alnmtr% -kincisi, +lmanya, yine Bersay!n dou snrlar i$in garanti vermemi ve .zelikle -ngiltere de bunu kabullenmitir%

#ovyet >usya

+< #ovyet >usya ve (atllar

9ocarno +ntlamalarnn ari,esinde dnya basnna da intikal eden ve -ngiltere!nin gvenlik politikasn tesbit eden bir -ngiliz memorandumunda .yle diyorduD +vrupa bugn $ esasl unsura b.lnmtrD Galipler, 1aluplar ve >usya%%% >usyaya ramen ve belki de >usya dolaysiyle, bir gvenlik politikas tesbit etmek zorundayz% 197* de +vrupa!nn sakin bir 'avaya kavutuu bir srada belirtilen bu g.r, (atllar i$in da'a (olevik -'tilalinin 'emen

ertesinden itibaren ortaya $kmt%

(oleviklerin 191 1artnda +lmanya ile bar yapmalar, 1tte,ikleri .nemli bir te'like ile kar karya braktD "ou cep'esinde serbest kalan 4K tmenlik bir +lman kuvveti (at cep'esine sevkedilebilirdi% >usya!nn kendi cep'esinl kendisinin tas,iye etmesi karsnda 1tte,ikler, kendileri >usya!da bir cep'e a$maya karar verdiler% (u cep'eye ayracak kuvvetleri olmadndan bu konuda (irleik +merika ile 5aponyaya dayanmak istediler% &akat bu konuda da esasl bir ibirlii ve anlama meydana gelmediinden, >usyaya yaplan mda'ale gayet dank oldu% 191 1artnda -ngilizler, 1urmansk #ovyetinin (atllara olan sempatik davranndan ,aydalanarak 1urmansk!a bir ksm kuvvet $kardlar% 4zakdouda da 5aponlar 0isan ay banda, k$k kuvvetlerle Bladivostok!a $ktlar% +ustosta -ngiliz ve &ranszlar, bolevik aley'tar unsurlara dayanarak, +rk'angelsk limann igal ettiler ve Oyll aynda bunlara bir ksm +merikan kuvvetleri de katld% >usya!daki binlerce =ek esiri, 191 ilkba'arnda Bladivostok!a sevkedilirken, "ou #ibirya!da ayaklannca, 191 Oyllnde +merika ve 5aponya binlerce kiilik bir kuvveti "ou #ibiryaya soktu%

191 Easmnda +lmanya!nn mtarekeyi kabul etmesi ile 1tte,ikler i$in son derece zay, olan >us cep'esinin .nemi de kalmyordu% 9akin .zellikle &ransa!nn srar ile, >us cep'esi i$in baka bir ama$ ortaya $kt% (oleviklerin da'a .nce yapm olduklar sel,-determination vaadlerine dayanan milli aznlklar bamszlk veya mu'tariyet i$in ayaklanmlard% Mte yandan =arlk tara,tar askerler de >usya!da bir i$ sava $karmlard% #ibirya!da +miral Eolc'ak, gney >usya!da "enikine ve Srangel (oleviklere

kar sava yapmaktaydlar% ;imdi 1tte,ikler bu (olevik aley'tarlarn destekleme yoluna gittiler% 191 +ralk aynda &ransa 6desso!ya yeni kuvvetler $kard% &akat (atllarn bu $abalar bir sonu$ vermedi ve (olevikler 1971 ylnda i$erdeki btn mcadeleleri kazanp tas,iye ettiler% 1tte,ikler de >usya!dan kuvvetlerini $ektiler%

&akat @olonya meselesi (atllarla #ovyet >usya arasnda da'a $etin bir $atma konusu oldu% @olonya bar antlamalar ile bamszln aldktan sonra, 1))7 @olonyasn ger$ekletirmek i$in ve >usya!nn da i$inde bulunduu g$lklerden ,aydalanarak, 197K yl banda 4kraynaya girmek istedi% #ovyetler buna kar koyduklar gibi, yaz ortalarnda Barovaya kadar geldiler% @olonya neredeyse gidecekti% (unun zerine -ngiltere ve &ransa @olonya!nn yardmna kotular ve Barova .nnde #ovyetler ar bir yenilgiye uradlar% #ovyet >usya ile @olonya arasnda 19 1art 1971 de yaplan >iga (ar ile @olonya topraklarn da'a da genileterek bu savatan ayrlyordu% @olonya!nn dou snrlar @aris bar kon,eransnda Hurzon =izgisi ile tesbit edilmi, lakin bu snr @olonyallar tatmin etmemiti% >iga (ar @olonya!nn dou snrlarn imdi bu $izginin $ok da'a dousuna g.tryordu%

+$ktr ki, (atllarn bu davran #ovyet >usya!da bir korku ve endie ve (atllarn kendisini ortadan kaldrmak istedikleri gibi bir kan uyandrmt% Osasna baklrsa, #ovyetler de?, (atllara gven verememilerdi% 9enin ve (olevikler i'tilali yaparken (ar slogann bol bol kullanmlar, ,akat bu bar ile ayn zamanda bir "nya @roleter -'tilali!ni de ger$ekletirmeyi dnmler ve bu ama$la da 1919 1artnda ---!nc Onternasyonel!i FHomintern< kurmulard%

(atllarn mda'alesi, i$ sava, ekonomik g$lkler ve .zellikle 1919-7K yllarnda +lmanya ve 1acaristan!da yaplan komnist 'kmet darbelerinin baarszl karsnda bu ,ikirden vazge$ip, komnizmi .nce >usya!da yerletirerek Fsocialism in one country<, A#ovyet ba'$esini korumayaC karar verdiler% Eomnizmi memlekette yerletirebilmek i$in de, ekonomiyi ayaa kaldrmak, (at ile ekonomik mnasebetlere girmek ve (at!dan ekonomik ve teknik yardm almak zorundaydlar% (unun i$indir ki, #ovyetler (at ile mnasebet kurmak i$in byk $aba 'arcadlar%

(atllar bir sre #ovyet >usyay resmen tanmaktan ka$ndlar% &akat ortada bir ger$ek vard ve bu ger$ee de g.zlerini kapayamazlard% (u sebeple, ilk .nce -talya 6cak 1974 de ve onun arkasndan da ;ubat 1974 de -ngiltere, Okim 1974 de de &ransa yeni #ovyet reLimini tandlar% 1977 den .nce ve sonra da dier devletler tara,ndan tannmtr% (irleik +merika ancak 19JJ ylnda #ovyet reLimini resmen tanmtr%

(< #ovyet >usya ve +lmanyaD >apallo

#ovyet reLiminin (atllar tara,ndan tannmas #ovyet >usyay (at ile normal diplomatik mnasebetlere kavuturmu olmaktayd% 9akin bu tanma ii iki tara, arasnda karlkl gvenin kurulmas i$in yeterli olmad% #ovyetler, J!nc Onternasyonal vastasiyle milletleraras komnist 'areketlerini ve (atl memleketler komnist partilerini 1oskova!dan idare etmekten 'i$bir zaman vazge$medikleri gibi, (atllar da, doktrini itibariyle kendi dzenlerini ykma amacn gden #ovyet >usyaya kar bir trl itimad duyamadlar% (u durum, iki -sava- aras devresinde #ovyetlerle (atllar arasndaki

mnasebetlerin balca .zelliini tekil eder%

(una karlk Bersay dzeninin ilk yllarndan itibaren, intikamcln eziklii altnda bulunan +lmanya ile +vrupa toplumu dnda braklm olan #ovyet >usya arasnda bir yaknlama, belirli bir ekilde ortaya $kmtr%

(alang$ta +lmanya #ovyetlerle bir yaknlamay dnm deildi% =nk, mtarekeden itibaren +lmanya!da kuvvetli bir ekilde ortaya $kan komnist ,aaliyetlerinde 1oskova!nn oynad rol Seimar Hum'uriyetinin g.znden ka$amazd% &akat 197K ylndan itibaren, (atllarn tamirat bor$lar dolaysiyle +lmanyaya y.nelttikleri sert muamele, +lmanya!nn mitlerini krm ve +lman kamu oyunda k$msenemiyecek bir deiiklik meydana getirmitir% 1977 0isannda Henova!da toplanan dnya ekonomik kon,erans, +lmanya ile #ovyetleri bir kader birlii i$inde brakt% (u kon,eransta +lman delegasyonu adeta bir kenara atld gibi, #ovyetlerle (atllar arasnda da gergin bir 'ava ortaya $kt% (atllar, .zellikle &ransa!nn srar ile, #ovyetlerden, =arlk >usyasnn bor$larn .demesini ve >usya!da devletletirilen (atllara ait mallarn tazmin edilmesini istediler% #ovyetler 'i$birini kabul etmediler% +lmanlarn ve #ovyetlerin Henova!da karlatklar bu durum, ikisi arasnda tabii bir yaknlama meydana getirdi ve #ovyetlerin tekli,i zerine balayan g.rmeler sonunda, 1G 0isan 1977 de, Henova yaknlarnda >apallo!da bir antlama imzaland%

>apallo antlamas, 'kmleri itibariyle .nemli deildi% -ki tara, aralarnda normal diplomatik mnasebetleri kuruyorlar ve savan sonu$lar itibariyle karlkl olarak 'er trl iddialarndan

vazge$iyorlard% &akat antlamann siyasal .nemi bykt% Bersay +ntlamasna imzasn koymay reddedip isti,a eden "ileri (akan (rockdor,,->antzau!n dedii gibi, bu antlama +lmanya i$in, Bersay!n k.tlklerinin 1oskova kanal ile tas'i' edilmesiydi% Ger$ekten, Henova Eon,eransnda #ovyet delegasyonunun s.zcs >akovsky, gazetecilerin bir sorusu zerine ABersay +ntlamas m: (en b.yle bir ey bilmiyorumC demiti% #ovyetlere g.re, >apallo, Bersay aley'tar devletlerin Bersay devletlerine kar sessiz bir protestosu idi% (undan baka, bu antlama Aemperyalist devletler arasndaki b.lnmedenC ,aydalanarak #ovyetleri yalnzlktan kurtaryordu%

>apallo +ntlamas (atllar arasnda byk 'eyecana sebep oldu% &ransa ve @olonya, #ovyetlerden, antlamann gizli 'kmleri olup olmadn sordular% 3albuki antlamann 'i$bir gizli 'km yoktu%

#ovyetler >apollo!dan byk bir 'onutluk duymakla beraber, +lmanya!nn 9ocarno +ntlamalarn imzalamasn endie ile karladlar% +lmanya!nn (at ile anlamasnn >apallo +ntlamasn etkisiz brakmasndan korktular% 9ocarno +ntlamalarna varan diplomatik mzakereler balad zaman, "ileri (akan =i$erin, 197* 1aysnda #ovyetler Eongresinde verdii bir s.ylevde, +lmanya!nn (atllarla bir garanti antlamas imzalamas ve 1illetler Hemiyetine girmesi 'alinde, +lmanya!nn, eyann tabiat icab, #ovyetlerle olan mnasebetlerini eskisi gibi devam ettirememek zorunda kalabileceini bildirdi% (ununla beraber, #ovyetler, +lmanyay ellerinden ka$rmamak i$in iki yola bavurdular% (iri, @olonya ile mnasebetlerini dzeltmek oldu% =i$erin 197* Oyllnde Barovay ziyaret etti% -kincisi, #ovyetlerin srar zerine, 74 0isan 197G da, (erlin!de yeni

bir +lman-#ovyet +ntlamas imzalad% (una g.re, tara,lardan biri bir saldrya urarsa, dieri tam bir tara,szlk gdecek ve bir devletler koalisyonu tara,ndan birine ekonomik ve mali sanksiyonlar uygulanacak olursa, dieri buna katlmayacakt% Osasen +lmanya, 9ocarno +ntlamalar srasnda, #ovyetlere kar uygulanacak sanksiyonlara katlmyacan (atllara kabul ettirmiti%

(u ekilde #ovyet >usya, +lmanya!nn (at (lokuna katlp kendisine cep'e almas te'likesini .nlemi oluyordu% (erlin +ntlamas, +lmanya!da, (ismarck!n 1 benzetilmitir% )!deki Earlkl 2eminat +ntlamasna

+lman-#ovyet mnasebetlerinin bu durumu, 19JJ de 3itler!in iktidara ge$mesine kadar devam edecek ve bundan sonra iki devletin mnasebetleri ters bir d.n ald zaman, #ovyetler >apallo ru'u!nu .zlemle anacaklardr%

H< #ovyetlerin A#aldrmazlk ve 2ara,szlkC @olitikas

#ovyetlerin +lmanya ile imzaladklar (erlin +ntlamas, kendilerini, ancak +lmanya y.nnden tatmin etti% &akat -ngiltere ve &ransa!nn #ovyet >usyay ykmak istedii ve 'er an sava a$abilecekleri korkusu yakalarn brakmad% 9ocarno!yu, 'ereyden .nce kendilerine y.nelmi olan bir blok olarak g.rdler% -kinci olarak, #ovyetler, 1illetler Hemiyetini de kapitalist devletlerin bir Aemperyalist blokuC olarak g.ryorlar ve .zellikle 1illetler Hemiyeti @aktnn 1G!nc maddesinde .ng.rlen sanksiyonlarn (atllar tara,ndan kendileri aley'ine kullanlmasndan kukulanyorlard% 0i'ayet, -ngiltere ve &ransa tara,ndan 1974 ylnda tannmasna ramen, #ovyet

>usya ile -ngiltere ve &ransa arasnda normal ve gven verici mnasebetler kurulamad% =arlk >usyasnn &ransaya olan bor$lar meselesi, &ransz-#ovyet mnasebetlerinin gelimesinde en byk engel oldu% &ransa!nn, #ovyet >usya!nn snrlarnda bulunan @olonya, =ekoslovakya ve >omanya ile yakndan ilgilenmesi de #ovyetleri 'onut brakmyordu%

(una karlk #ovyet >usya!nn davranlar da (atllar i$in gven verici olmaktan uzak kald% #ovyet >usya 197) ylnn sonuna kadar dnya i'tilali tasarlarndan vazge$medi ve ---!nc Onternasyonal #ovyet diplomasisinde, #ovyet "ileri (akanlndan da'a n,uzlu bir durumda bulunuyordu% 197) yl sonunda 2rotzky!nin Eomnist @artisinden tas,iye edilmesinden sonradr ki, #ovyet >usya dnya i'tilali tasarsn ikinci plana att%

#ovyet >usya, (atllardan duyduu bu korku ile ve 9ocarno!ya kar bir tepki olarak, etra,n $evreleyen devletlerle bir Asaldrmazlk ve tara,szlkC politikasna giriti% Mnemli olan, kendisine komu olan devletlerin (atllarn bir saldrsna alet olmamas ve #ovyet >usya!nn (atllardan 'er'angi biriyle $atmas 'alinde bu komu devletlerin tara,sz kalmalar idi%

(u politikann ilk uygulamas 2rkiye ile oldu% (u srada 1usul meselesinden .tr 2rk--ngiliz mnasebetleri iyi deildi ve 1971 den beri 2rkiye d politlkasnda #ovyet >usya!ya .nem veriyordu% (unun sonucu olarak 1) +ralk 197* de @aris!de 2rkiye ile #ovyet >usya arasnda bir dostluk ve saldrmazlk pakt imzaland% (una g.re, tara,lardan biri saldrya urad takdirde dieri tara,sz kalacak ve birbirlerine saldrmayacaklar gibi, birbirleri aley'ine

y.nelen itti,ak veya siyasal anlamalara katlmyacaklard% (u anlama karsnda -zvestiya gazetesinin, A@aris!te imzalanan antlama sava amac ile deil, ,akat bar amac ile yaplm olmas bakmndan, 9ocarno aley'tar bir 'arekettirC demesi #ovyetler bakmndan ilgi $ekicidir%

#ovyet >usya, 197G ylnda &inlandiya, Ostonya, 9etonya, 9itvanya, @olonya ve >omanya ile, 197) de &ransaya, ayn ekilde tara,szlk ve saldrmazlk paktlar tekli, ettiyse de, bunlardan sadece 9itvanya ile 7 Oyll 197G da bir antlama yapmaya muva,,ak olabildi% (unun zerine +sya tara,na d.nd ve J1 +ustos 197G +,ganistanla ve 1 Okim 197)!de de -ran ile saldrmazlk ve tara,szlk antlamalar imzalad%

G.rld gibi, +vrupa!daki snrlarn saldrmazlk yoluyla korumak i$in 'arcad $abalar baarsz kalmt% (u durum #ovyetleri, bar ve sila'szlanma politikasnn stne da'a ,azla dmeye sevketti% 197 +ustosunda, sava milli politika vastas olmaktan $karma amacn gden Eellogg @akt!na katlmaya davet edildikleri zaman, #ovyetler, bu @aktn sila'szlanmaya gereken .nemi vermemi olduunu belirtmekle beraber, buna katlmakta tereddt g.stermediler% &akat bu @aktn yrrle girmesi i$in (irleik +merika!nn tasdik etmesi gerekiyordu% #ovyetler bunu beklemeden, Ostonya, 9etonya, 9itvanya, @olonya, "antzig #erbest ;e'ri, 2rkiye ve -ran ile imzaladklar A9itvinov @rotokolC ile anlamay 'emen yrrle soktular% Eellogg @akt ve 9itvinov @rotokol, tara,szlk ve saldrmazlk antlamalar imzalamam olan devletlerle #ovyet >usya arasnda, bu $eit antlamalarn yerini alm oluyordu%

=i$erin!in yerine "ileri (akanlna 1979 da 9itvinov!un gelmesi, #ovyet d politikasnda kollekti, gvenlik politikasn a$acaktr% &akat 19JJ de +lmanya!da 3itler!in iktidara gelmesi, #ovyet >usya i$in byk bir korku kayna olacaktr% (atllarn 3itler!e kar gereken sertlikte bir politika izlememeleri, #ovyet >usyay, (atllarn 3itler!i >usya zerine saldrtmak istedikleri gibi bir p'e i$inde brakacaktr%

&aist -talya

+< -talya!da &aizm

#ovyet >usya!dan sonra (irinci "nya #avann ortaya $kard yeni reLimlerden biri de -talya!da &aizm olmutur% >usya!da (olevikler, nasl savan yaratt i$ karklk, dzensizlik ve 'onutsuzluklardan yararlanarak bir 'kmet darbesi ile iktidar ele ge$irdilerse, &aizmin -talya!da iktidar ele ge$irmesinde de -talya!nn karmakark i$ durumu balca rol oynamtr%

-talya (irinci "nya #avana byk mitlerle katlmt% 191* 9ondra ve 191) #t% 5ean de 1aurienne anlamalar, +driyatik ve "ou +kdenizde -talyaya geni u,uklar a$mt% 1tte,iklerinin za,eri, mitleri da'a da kuvvetlendirmiti% &akat @aris bar kon,eransnn ilk gnlerinden itibaren -talya 'ayal krklklarn, za,erin meyvas olarak toplamak zorunda kald% 191* 9ondra +nlamasn (akan Silson tanmad% 191) +nlamasn ise, >usya tasdik etmedii i$in, 1tte,ikleri yrrle koymad% 191* +nlamas ile kendisine

+lman s.mrgelerinden pay vadedildii 'alde, s.mrgelerin datmnda -talyaya 'i$bir ey verilmedi% #avan bunca ,edakarlklarnn bedeli -talyan milleti i$in, mitlerin yklmas oldu%

#ava sona erdii zaman i$ durum da karmt% #ava ekonomik 'ayatta sarsntlar yapmt% (ir$ok ,ikir akmlar ortaya $kmt% -talya!nn liberal demokrasisinin yannda imdi, sendikalizm, sosyalizm, komnizm gibi akmlar ortada g.rnyordu% (u akmlarn etkisi altnda, i$iler kaynamaya balamt% -$iler ,abrikalarn idare ve karna ortak olmak istiyorlard% 1emleketin 'er tara,na dalm ve saklanan *KK%KKK asker ka$a ise baka bir problemdi% 2er'is olan asker ve aydnlar ise maddi ve manevi tatminsizlik i$indeydi% (unlar isizdi% -$ politikada istikrar kalmamt% 1919-1977 arasnda iki de,a se$im yaplm ve d.rt 'kmet deimiti% 3kmetlerin otoritesi kalmamt%

(u durum (enito 1ussolini liderliindeki &aist @artisi!nin F@artito 0azionale &ascista< iine yarad% &aist @artisi 1919 ylnda &ascio di Hombattimento alarak kurulmu ve 1971 Easmnda @arti 'aline gelmiti% Eomnizmin olduu kadar liberal demokrasiye de ayn derecede dman, disiplin tara,tar, koyu milliyet$i bir parti idi% 1919 Easm se$imlerinde bir tek milletvekili bile se$tiremeyen &aistler, 1971 se$imlerinde @arlamentoya J* milletvekili sokmaya muva,,ak olmulard% (undan sonra aydnlar, askerler ve 'alk arasnda 'zla yaylp geliti% -talya 'alk, memleketin anarik durumunda &aizmin disiplin ru'una sarld% #olcu akmn da gittik$e kuvvetlenmesi, 1onariyi ve Batikan! da endieye sevkediyordu% 1977 +ustosunda i$ilerin genel grevle ekonomiyi ,elce uratmalar ve durumun karmas

zerine &aist @artisi!nin Eara G.mleklileri 0apoli!den >oma!ya bir yry yaparak 'kmet darbesine 'azrlannca, Eral selameti, 'kmeti &aist @artisine vermekte buldu% JK Okim 1977 de 1ussolini (akanla getirildi% (u, -talya tari'inde 1ussolini ve &aist diktat.rlnn balangcdr% (u diktat.rlk 194J!e kadar devam edecektir%

1ussolini!nin ilk ii, ksa bir srede, mu'ale,eti ve demokratik messeseleri ortadan kaldrarak, devleti &aist @artisinde kiiletirmek oldu% 1emleketin siyasal dzeni korporati, temsil esasna dayandrld%

&aizmin -talya!da egemen olmasnn .nemli sonu$larndan biri de, +vrupa!nn bir $ok memleketlerinde, iki -sava- aras devresinde, diktat.rlk akmlarnn kuvvetlenmesi ve bir takm diktat.rlklerin kurulmas olmutur% (u, sava sonras +vrupasnn% U-U!uncu yzyln liberalizmine g.sterdii bir tepki idi% #avan kitlelerde yaratt dzensizlik, anari ve istikrarszlk, disiplin reLimlerinin modasn kuvvetlendirmitir%

(< &aizmin " @olitikas

&aizmi iktidara getiren sadece i$ ,akt.rler deil, belki ondan da ,azla d ,akt.rlerdi% -talyan milletinin milletleraras planda kar karya brakld 'ayal krkl ve tatminsizlik, &aizmin milliyet$i politika ve propagandasna kuvvetli bir destek oldu% 1ussolini, +kdeniz!de eski >oma -mparatorluunu yaratmak istiyordu% @aris bar kon,eransnda k$k drlen, bir kenara atlan -talyan milletine, bir milli prestiL, bir milli benlik vermeyi vaadediyordu% -talya!nn 17 1!den beri ger$ekletirmek istedii s.mgecilik emelleri, A>oma

-mparatorluunun yeniden kuruluuC ad ile 1ussolini!nin elinde bir milli idealizm 'aline getirildi% 1ussolini +kdenize Abizim denizC Fmare nostrum< diyordu% (abakan olduktan birka$ ay sonra 197J ;ubatnda -talyan #enatosunda verdii bir s.ylevde .yle diyorduD A;unu s.ylemek cesaretine sa'ip olmamz gerekir ki, -talya bir tek denizde ebediyen kapanp kalamaz, bu deniz +driyatik olsa bile% +driyatik!ten baka +kdeniz vardrC%

Osasna baklrsa, 1ussolini!nin, iktidarnn ilk gnlerinden itibaren ger$ekletirmeye $alt yaylma ve genileme politikas, ger$ekte 191* ve 191) anlamalar ile -talya!nn g.z koyduu topraklar 'ede, tutuyordu% 19JG da 3abeistan! ele ge$irecektir ki, bu -talya i$in yeni (ir ey deildi% &akat ne var ki, 1ussolini eski mallara A>oma -mparatorluuC damgasn vurarak piyasaya srd% /llardanberi k$klk kompleksi i$inde kvranm olan -talyan milleti i$in 1ussolini!nin bu yeni damgas k$msenemezdi%

&aist reLimin i$erde -talyan milleti i$in ne derece ra'atszlk dourduu bilinemez% 9akin ,aist d politikann btn "ou +kdeniz milletleri i$in ra'atszlk ve 'uzursuzluk dourduu bir ger$ektir%

(u 'uzursuzluu ilk duyan da +driyatik b.lgesi ve bu b.lgede /ugoslavya oldu% 1ussolini ilk .nce &iume F/ugoslavlar >iLeka derler< meselesini ele ald% &iume, 197K Easmnda -talya ile /ugoslavya arasnda yaplan bir antlama ile bir #erbest ;e'ir olarak bamszlk statsne kavuturulmutu% &akat ,aistler burada karklk $karmaktan geri kalmadlar% (unun i$in 1ussolini de iktidara ge$er ge$mez bu meseleyi ele ald ve /ugoslavya zerinde baskda bulunarak 6cak 1974 de bu devletle yapt bir anlama ile &iume!nin

-talyaya katlmasn salad% /alnz &iume!nin (aro liman /ugoslavyaya verildi%

-talya!nn sertlik g.sterisi ikinci olarak /unanistan!a y.neldi% /unanistan-+rnavutluk snrn dzenlemek i$in kurulmu bulunan milletleraras komisyondaki -talya temsilcisinin /anya!da 197J +ustosunda .ldrlmesi zerine, -talyan donanmas Hor,u adasn bombardman edip, arkasndan aday igal etti% -talya /unanistan!dan *K milyon liret tazminat istedi% -talya!nn bu kuvvet politikas k$k devletlerde korku uyandrdysa da, 1illetler Hemiyeti bu korkuyu gideremedi ve /unanistan -talya!nn istedii bu *K milyon liret tazminat vermek zorunda kald% /ugoslavya!dan sonra /unanistan da +driyatikte bu yeni kuvvetin ortaya $kn endie ile izliyordu%

&aist -talya!nn, /ugoslavya ile /unanistan! korkutan da'a .nemli ,aaliyeti ise, -talya!nn +rnavutluk zerinde gnden gne artan n,uzu oldu% "orusu 1ussolini, +rnavutluk konusunda, eski -talyan 'kmetlerinden $ok da'a baarl oldu% 1974 yl sonunda, eski babakanlardan +'met Rogo!nun +rnavutlukta iktidar ele ge$irmesi ve 197* 6cak aynda da Hum'uriyet ilan etmesi, -talya!nn iini $ok kolaylatrd% Rogo, kendi diktat.rln korumak i$in -talyaya dayand% -talya +rnavutlua geni ekonomik yardm yapt% 7) Easm 197G da -talya ile +rnavutluk arasnda bir "ostluk ve Gvenlik @akt imzaland% 1ussolini, 197) ;ubatnda ,aist parlamentosuna bu @akt sunarken, A+rnavutluun bamszlk ve toprak btnl -talya!nn +driyatik!teki durumu i$in bir garantidirC diyordu% (u anlama /ugoslavya tara,ndan tepki ile karland% +rnavutluun /ugoslav snrlar i$indeki arnavutlarla ilgilenmesi, bu mnasebetlerin

dm noktas idi% (u sebeple /ugoslavya, -talya-+rnavutluk antlamasna, 197) Easmnda &ransa ile imzalad bir "ostluk ve -tti,ak +ntlamas ile cevap verdi% /ugoslavya, antlamay -talya ile bir sava 'ali i$in imzaladn a$klamaktan $ekinmedi% (unun zerine -talya 77 Easm 197) de +rnavutluk ile ikinci 2irana +ntlamasn imzalad% 7* yl i$in imzalanm olan bu savunma itti,ak antlamas ile +rnavutluk tamamen -talya!nn kontrol ve 'imayesi altna girmitir% Hum'urbakan +'met Rogo, -talyaya dayanarak 197 de kralln ilan etmitir% (undan sonra artk +rnavutluk i$in -talya!nn (el$ikas denilmitir% -talya!nn +rnavutluk zerinde kurmu olduu bu durum -talyan-/ugoslavya mnasebetlerinin dzelmesini engellemitir%

-talya!nn +rnavutluk vastasiyle (alkanlara kol atmas /unanistan i$in de bir endie kayna olmutur% Mte yandan, 1ussolini!nin "ou +kdeniz ve +nadoluyu da yaylma alanlar arasnda saymaktan $ekinmemesi, 2rk--talyan mnasebetlerine daima bir soukluun egemen olmasna sebep olmutur% 19J4 (alkan @aktda, -talyan te'dininin .nemli bir rol oynam olduunu g.zden uzak tutmamak gerekir%

&aist -talya!nn -ngiltere ile mnasebetleri, 19J*!e kadar iyi bir $er$eve i$inde akmtr% &ransa!nn sava sonras +vrupasnda dengeyi kendi tara,na eiltmesi ve bir stnlk salamas -ngiltereyi, -talya!da bir denge unsuru aramaya g.trmtr% (una karlk -talyan-&ransz mnasebetleri on yl kadar 'i$ iyi gitmemitir% -talya!nn bir deniz kuvveti olarak +kdeniz!de sivrilmesi &ransa!nn 'i$ 'ouna gitmemitir% Mzellikle -talya!nn bar antlamalarnn kurduu dzene kar cep'e almas Frevizyonizm< bu 'onutsuzluun

temel sebeplerinden biridir% (unun i$indir ki, -talya +vusturya, 1acaristan ve (ulgaristan gibi revizyonist devletlerle daima yakn mnasebetler kurmaya $almtr% +yn sebeple, E$k +ntant!a F/ugoslavya, >omanya ve =ekoslovakya< da cep'e alm, ve bunu &ransa!nn reaksiyoner bir bloku olarak g.rmtr% &ransa ile -talya arasndaki srtme ve rekabet ise, -talya!nn +lmanya!da &ransaya kar bir denge unsuru g.rmesini salamtr%

2una ve (alkanlar

#avan sonunda +vusturya-1acaristan -mparatorluunun yklmasndan sonra, bu -mparatorluun miras$s olarak be devlet ortaya $kt% +vusturya, 1acaristan, =ekoslovakya, /ugoslavya ve >omanya% (ulgaristan ve /unanistan! da i$ine katacamz bu devletler topluluu, iki -sava- aras devresinde, i$erde ve darda $eitli gelimelere, davranlara ve politikalara ve 'atta byk devletler arasnda rekabetlere ve kombinezonlara konu tekil etmilerdir% (u gelimelerin baz ana .zellikleri vardr% (ir de,a, Bersay dzeni bakmndan bunlar revizyonistler ve antirevizyonistler diye ikiye ayrmak gerekir% 1acaristan ve (ulgaristan ile, +lmanya ile birleme arzular dolaysiyle +vusturyay revizyonistler arasnda saymak gerekmektedir% "ierleri Bersay dzeninden 'onut devletlerdir% -kinci olarak, Silson prensiplerine ramen, bunlarn etnik kaplar, +vusturya ile 1acaristan! ve (ulgaristan! darda tutarsak, $ok unsurlu bir sisteme dayanmaktayd% >omanya bile snrlar i$inde bir ksm 1acarlarla, bir ksm (ulgarlara sa'ipti% Q$nc olarak, bu devletlerin ekonomik yaplar zay, kalmtr% 1illiyet$iliin

etkisiyle savatan sonra bunlarn 'emen 'epsinin autarcie, yani kendi kendine yeterlik politikas izlemeleri, aralarnda verimli bir ekonomik ibirliini .nlemi ve dolaysiyle ekonomik g$leri zay, kalmtr% (u unsurlar a$sndan bu devletlerin diplomatik gelimeleri standart veya mtecanls olmaktan ziyade, $eitli bi$imler g.steren bir mozayik diplomasi olmutur%

+< +vusturya

#t% Germain bar ile +vusturya, sadece +lman unsuruna dayandndan, bir milli birlie kavumu ve bu da onun i$in k$msenemiyecek bir avantaL tekil etmitir% 9akin ekonomik bakmdan #t% Germain dzeni +vusturyay bir ekonomik garabet 'aline sokmutur% +vusturya ekonomik yaps itibariyle endstriye dayanyordu ve -mparatorluk zamannda 1acaristan!n tarmsal ekonomisi bir tamamlayc unsurdu% +vusturya imdi bu tarmn desteini kaybetti% Mte yandan, -mparatorluk zamannda Biyana, -mparatorluk ekonomisinin merkezi idi% -mparatorluun par$alananmasiyle ortaya $kan dier devletler Biyana ile ilgilerini tamamen kestiler% (unun yannda, bar dzeni ile ortaya $kan +vusturya n,usunun $te biri Biyana!da bulunuyordu ki, bunlar sadece tketimci olan -mparatorluk brokrasisiydi% Biyana, ordusu olmayan bir genelkurmay, irketi olmayan bir idare 'eyeti ve vcudu olmayan bir ba gibi kald% (u sebeple +vusturya!nn AyaamasC F9ebens,ae'igkeit< da'a ilk gnlerden itibaren bir problem olarak ortaya $kt% +vusturyallar bunun $aresini +lmanya ile birlemede F+nsc'luss< g.rdler% 9akin Bersay ve #t% Germain antlamalar bunu yasaklamt% Qstelik +vusturyaya bir de tamirat borcu yklenmiti% +vusturya bu ekonomik skntlardan

kendisini kurtarmak i$in -talya ile para ve gmrk birliini tekli, ettiyse de, gerek +vusturya!nn k$k komular i$in, gerek &ransa i$in -talyan +nsc'luss!u +lman +nsc'luss!undan da'a az te'likeli deildi% +vusturya!nn +nsc'luss niyeti ile karlaan 1illetler Hemiyeti, tamirat borcundan vazge$ip +vusturya i$in bir yardm program kabul etti% &akat bunu yapmadan .nce +vusturya, 1977 Okiminde -ngiltere, &ransa, -talya ve =ekoslovakya ile imzalam olduu Henevre @rotokol ile, 'er'angi bir devletle bamszln te'likeye drecek bir ekilde, ekonomik veya mali anlama yapmamay taa''t etti% #t% Germain +ntlamas siyasal +nsc'luss!u yasaklamt% ;imdi Henevre @rotokol ekonomik +nsc'luss it'imalini de ortadan kaldryordu%

1illetler Hemiyeti kanal ile +vusturya!nn ald ekonomik yardm bir sre devam etti ve +vusturya ekonomisi 197*!ten itibaren bir dzene girdi% 9akin 'i$bir zaman bir salamla kavumad% 1979 ekonomik bu'ran +vusturyay i,lasla kar karya braknca, 19J1 ylnda +lmanya ile bir gmrk birliine gitmek zorunda kald% 3atta bu birlemenin @rotokol de 'azrland% 9akin .zellikle &ransa!nn iddetli itiraz ile karlat% &ransa, +vusturya-+lmanya birliinin E$k +ntant!a kar 6rta +vrupa!da bir kuvvet olarak ortaya $kmasndan ve 6rta +vrupa!da +lmanya!nn ekonomik stnlk salamasndan korktu% 19JJ de +lmanya!da 0azi @artisi iktidara ge$ince, +vusturya 0azi @artisi vastasiyle +nsc'luss ,ikrini da'a da kkrtt ve ni'ayet 19J de +vusturyay +lmanyaya il'ak etti%

+vusturya!nn i$ siyasal gelimeleri de +nsc'luss eilimlerini kkrtc nitelikte olmutur% +vusturya!nn iki temel siyasi partisi Biyana!nn ya'udi, .zel teebbsc, kapitalist ve brokrat 'alkna

dayanan #osyal "emokrat @artisi ile, k.yl n,usa dayanan, koyu katolik, ya'udi aley'tar 3ristiyan "emokrat @artisi idi% (u sonuncusu sonradan &aizme eilim g.stermitir% (u partinin 3eimTe'r adnda bir milis tekilat vard ki, bu sonradan +vusturya 0azi @artisinin temelini tekil etmitir% #osyal "emokrat @arti de sonradan #c'utzbund ad ile bir milis kurmutur% -ki parti arasndaki rekabet, 'er se$imde 3eimTe'r ile #c'utzbund arasnda $arpmalarn $kmasna sebep olmu ve +vusturya!nn i$ politika 'ayat 19JJ!e kadar istikrara kavumamtr%

+vusturya ile yakndan ilgilenen devlet -talya olmutur% +vusturya da, +lmanya ile yakn bir ibirliine gitmek imkanna sa'ip olamadndan, -talyaya dayanmay terci' etmitir% -talya +vusturya ekonomisinin dorulmasna yardm etmitir% 19JK ylnda iki devlet arasnda bir "ostluk +ntlamas imzalanm ve bundan sonra da -talya!nn +vusturya!daki n,uzu artarak, +vusturya ,aistleri -talya!dan destek almlardr% (u kkrtmalarn sonucu olarak (abakan "oll,uss, 19JJ 1artnda, demokratik reLime son verecek diktat.rln ilan etmitir%

(< 1acaristan

1tarekeden sonra 1acaristan!n da i$ durumu kart% 1ic'ael Earolyi yeni 1acaristan Hum'uriyetinin babakan idi% 9akin mtte,iklerin basks ile Earolyi, 2ransilvanyay >omenlerin igaline brakmak zorunda kalnca 1919 1artnda isti,a etti% (oleviklerin de kkrtmasiyle duruma i$i ve asker #ovyetleri 'akim oldu ve 9enin ve Eerensky!in yakn arkada 1acar komnistlerinden (ela Eun 1acaristan! bir #ovyet Hum'uriyeti olarak ilan etti% 9akin 1acar asilleri

kar 'arekete ge$erek, Eont 5ulius Earolyi F1ic'ael Earolyi!nin uzak akrabas<, Eont (et'len ve +miral 3ort'y bir milli 1acar ordusu 'azrlyarak (ela Eun zerine yrdler% +miral 3ort'y 1919 Easmnda (udapete!ye girerek komnist reLimi tas,iye etti%

+miral 3ort'y!nin komnistlere kar bu baarsn 1tte,ikler de desteklediler% 9akin 2rianon bar 1acarlar i$in bir ok oldu% =ekoslovakyaya @resburg!u ve (urgenland! da +vusturyaya vermekten da'a $ok, /ugoslavyaya 3rvatistan ve (osna-3ersek!i ve >omanyaya da 2ransilvanyay brakmak $ok ar geldi% 6nun i$in 1acaristan iki -sava- aras devresinin en 'araretli revizyonist devletlerinden biri oldu%

(u revizyonizmin etkisi iledir ki, 1acaristan 197K ylnda, tekrar Erallk reLimini ilan etti% +miral 3ort'y 0aib nvann ald% Eont (et'len babakan oldu ve 19J1 ylna kadar babakanlkta kald% 1acaristan!n bu durumu, -svi$re!de yaamakta olan son +vusturya-1acaristan -mparatoru Earl! cesaretlendirdi ve Earl 1971 ylnn 1art ve Okim aylarnda olmak zere iki de,a 1acaristan Erallna ge$mek i$in teebbste bulundu% &akat bu teebbsler 1acar 'alkndan destek g.rmedii i$in baarl olmad% (undan da'a .nemlisi, 3absburg!larn tekrar 1acaristan!n bana ge$mek istediini g.ren, -mparatorluun miras$lar =ekoslovakya, /ugoslavya ve >omanya, 'er iki teebbs srasnda da 1acaristan!a askeri mda'alede bulunmak i$in 'azrlandlar% (.ylece E$k +ntant devletleri 1acar revizyonizmine kar cep'e aldlar% E$k +ntant!n 1acaristan!dan duyduu korku -kinci "nya #avana kadar devam edecektir%

1acaristan!da 3ort'y-(et'len reLimi bir diktat.rlk reLimi idi%

19J7 de General G.mb.s 1acar babakan oldu% G.mb.s zamannda 1acaristan &aist @artisi i$ politika 'ayatna 'akim oldu% 3er iki memleketin de diktat.rlk reLimine sa'ip bulunmas ve 'er ikisinin de revizyonist olmas -talya ile 1acaristan arasndaki mnasebetlerin yaknlamasn kolaylatrd% 1acaristan, E$k +ntant!n kendi etra,ndaki $emberini krmak i$in -talyaya dayand% A3er iki milletin saysz ortak men,aatlere sa'ip olmas dolaysiyleC, -talyan ve 1acar 'kmetleri * 0isan 197) de bir dostluk antlamas imzaladlar%

19JJ de 3itler!in +lmanya!nn dizginlerini eline almas sonucu +vrupa!da +lmanya stnlk kazannca, 1acaristan -talya!dan ,azla +lmanyaya dayanacaktr%

H< =ekoslovakya

=ekoslovakya 191 Okiminde ortaya $kmtr% +vusturya-1acaristan -mparatorluunun son saatlerinde -mparatorluk i$indeki btn milli aznlklar ayaklannca, 2'omas 1asaryk, Odouard (ene ve #te,anik gibi =ek liderleri 1 Okim 191 de @aris!de =ekoslovak 1illi Eonseyini kurdular% @rag!daki milliyet$ilerden Eramar da 7 Okimde kansz ve baarl bir i'tilalle @rag!a 'akim olunca, =ekoslovakya!nn kurulmas kolaylat% @rag ve @aris gruplar arasnda 'i$bir $atma olmad ve 1asaryk yeni =ekoslovak "evletinin Hum'urbakan, Eramar babakan ve (ene de "ileri (akan oldu% 1asaryk 19J* de .lnce Hum'urbakanlna (ene getirildi% =ekoslovakya, iki -sava- aras devresinde +vrupa!da demokrasiyi en mkemmel ekilde ve baar ile uygulayan devletlerden biri oldu% (unda, liderlerin olgunluu, vatansever idaresi ve =ekoslovakya!nn bamszlk ve btnln korumadaki samimi inan$lar byk

rol oynamtr%

(ununla beraber, =ekoslovakya i$erde $eitli problemlerden de yakasn kolaylkla kurtaramad% (unlarn banda, btn yeni k$k devletlerde olduu gibi, ekonomik problemler geliyordu% =ekoslovakya kuvvetli bir endstriye sa'ipti% 9akin ayn kuvvette bir tarmn yeterli desteinden yoksun kalm ve 'am maddelerini it'al ve mamul maddelerini i'ra$ i$in pazar aramak zorunda kalmtr% 1amul maddelerin i'rac zorunluu =ekoslovakyay, 6rta +vrupa memleketlerinin istikrarsz pazarlar yerine (at memleketlerine y.neltmitir% Osasen d politika da (aty benimsemi bulunan =ekoslovakya ile (at arasnda b.ylece tabii balantlar da kuvvetini 'issettirmitir%

=ekoslovakya!nn dier .nemli bir problemi de bir$ok aznlklara dayanan etnik bnyesi olmutur% 1971 ylnda G%* milyonluk =ek kitlesinden sonra en byk aznlklar 7%7 milyon ile #lovaklar, J%1 milyon ile +lmanlard% (undan sonra 1acarlar F)4)%KKK<, >utenler F4*9%KKK<, @olonyallar F)G%KKK< ve /a'udiler F1 K%KKK< geliyordu%

=ek 'kmeti, kurulutan itibaren liberal ve iyi niyetli aznlk kanunlar ile bunlar arasnda iyi mnasebetler kurulmasna $alm ise de, bir takm ayrlk duygularnn gittik$e kuvvetlenmesine engel olamamtr% +slen 4kraynal olan >utenler!in tam mu'tariyet Fotonomi< $abalar =ekoslovakyay daima uratrmtr% @olonyallar en k$k aznlk olmakla beraber, =ekoslovakya!nn snrlar tesbit edilirken 197K de 2esc'en b.lgesinin @olonya ile =ekoslovakya arasnda paylalmas, btn olarak ele ge$iremedikleri i$in, 'i$bir tara, tatmin etmemi ve 2esc'en iki devletin mnasebetlerinde bir yara olarak devam etmitir%

On kuvvetli aznlk olan +lmanlar F#detler b.lgesinde< ile =ekler arasnda tari'i bir ne,ret ve dmanlk vard% +lmanlar, 197K anayasas ile kendilerinin bir aznlk durumuna drlmesine ta'amml edemedikleri gibi, =ekoslovakya!nn d politikada &ransa ve E$k +ntanta dayanmasna da daima mu'ale,et etmilerdir% +lmanlarn g.zleri daima (erlin!e $evrik kalmtr%

#lovaklarla =ekler arasnda da tari'i geleneklere dayanan bir $atma vard% =ekler +vusturya idaresinde yaamlar ve aydn, kltrl insanlard% #lovaklar ise 1acaristan idaresinde yaamlar ve k.yl kitleye sa'iptiler% 3er ikisi de katolik olmakla beraber, =ekler anti-klerikal, #lovaklar ise derin inan$l katolikti% (u sebepten, =ekoslovakya i$indeki #lovaklar daima 1acaristan!a katlmak i$in $aba 'arcamlardr% 3albuki eskiden 1acarlar 'i$ sevmezlerdi% 9akin =eklerin i$inde erime i'timalini 'i$ 'azmedememilerdir% #lovaklarn bu ayrlma istek ve $abalar karsnda merkezi 'kmet, .zellikle #lovakya!da sk tedbirler almak zorunda kalm ve bu da #lovaklar da'a $ok kzdrmtr%

(u problemler karsnda =ekoslovakya i$in en byk te'like revizyonist 1acaristan!dan y.nelmekteydi% Bersay dzeninin bozulmas, 1acaristan!n bu dzeni ykmas ve 1acaristan!da 3absburg -mparatorluunun yeniden kurulmas 'alinde, =ekoslovakya!nn dalmas iten bile olmazd% 1etternic'!in bir zamanlar o kadar korktuu i'timaller, imdi =ekoslovakya!nn ta karsndayd% (u k.t i'timalleri bertara, etmek i$in =ekoslovakya, ilk gnden itibaren, +vrupa dengesinde imdi stnlk kazanm olan &ransaya ve kader birlii i$inde bulunduu E$k +ntant!a smsk sarlm ve sonuna

kadar da b.yle kalmtr% /alnz, +lmanya!da 3itler reLimi ---!nc >eic'! milli snrlara kavuturmak i$in ,aaliyete ge$ince, =ekoslovakya bir yandan da #ovyet >usyaya dayanmaya balamtr% +lman te'likesi karsnda &ransa ile >usya arasnda bir yaknlama olmas, =ekoslovakya!nn bu yeni politikasn da kolaylatrmtr% (una ramen 1*J !den itibaren =ekoslovakya par$alanmaktan kurtulamyacaktr%

=< /ugoslavya

(irinci "nya #ava srasnda, 191 3azirannda, #rbistan, Earada ve +vusturya-1acaristan!n gney slav eyaletleri temsilcileri Hor,u @akt!n imzalyarak, Earageorgevic' ailesinin 'kmdarl altnda bir birlik kurmaya karar vermilerdi% 191 Okiminde Ragreb!de /ugo-#lav FGney #lav< 1illi Eonseyi kuruldu ve Easm aynda da Earada 1illi 1eclisi Earada Eral 0ikola!y ta'tndan indirerek #rbistan!a katldn ilan etti% 1971 anayasas ile de #rp-3rvat-#loven Erall kuruldu ve bana da #rbistan Eral +leksandr getirildi%

Euruluun ilk yllarndan itibaren yeni krallk iki .nemli mesele ile karlat% (irinci mesele, memleketin tabii bir limana sa'ip olmamasyd% +driyatikteki iyi limanlardan &iume!yi .nce ele ge$irmi, lakin 1ussolini -talyasnn basks altnda 1974 anlamasiyle &iume!yi -talyaya terkederek ancak $ok k$k bir ksm almt% Rara liman da yine -talya!nn elindeydi% +rnavutluk kylarna g.z koyduysa da &aist -talya +rnavutluu n,uz ve 'imayesi altna ald% Eendisi i$in en tabii ma're$ sayd #elanik!den ,aydalanmak i$in /unanistanla 197J de bir anlama yaptysa da, #elanik!teki bu serbest b.lgenin kullanlmasndan iki devlet arasnda $eitli olaylar $kt ve 197* ylnda buradan da $ekildi% (u gelime /unanistanla mnasebetlerini

bozdu ve #rp-3rvat-#loven Erall 191 tari'li #rbistan-/unanistan itti,akn ,es'etti% (.ylece tabii liman meselesi $.zmlenmemi olarak kald%

Earlalan ikinci mesele i$erde #rp-3rvat $atmas oldu% /eni Eralln topraklar, #rbistan, Earada, 3rvatistan-#lovenya, "alma$ya, (osna-3ersek ve bir ksm (anat!dan meydana gelmiti% 9akin bunlarn i$inde, n,usun yarsn tekil eden ortodoks srplarla, n,usun $te birini tutan katolik 'rvatlar arasndaki ge$imsizlik --!inci "nya #avana kadar srd% #rplarn ve 3rvatlarn tari'i gelimeleri birbirinden ayr olmutu% 3rvatlar yeni krallk i$inde de, 3absburg egemenlii zamannda olduu gibi, tam bir mu'tariyet istediler% 3albuki #rbistan, @iyemonte!nin -talya (irliinde oynad rol oynamay ve gney slav birliinin kendi etra,nda toplanmasn istiyordu% 3rvatlar istedikleri mu'tariyeti alamaynca, memleketin politik 'ayatna bir sre katlmadlar% 3rvatlarn lideri >adi$ 197* ylnda 1illi Oitim (akanln kabul ettiyse de, 197 3azirannda #kup$ina!da F/ugoslav parlamentosu< bir tartma srasnda Earadallar tara,ndan vurularak .ldrld% (unun zerine btn 3rvat milletvekilleri #kup$ina!dan $ekilerek Ragreb!de bir 3rvat parlamentosu kurdular% Eral +leksandr 3rvatlarla anlamak istedi% 3rrvatlar, ,ederal bir sistem kurulmasn isteyince, +leksandr bunu kabul etmedi ve 1979 ylndan itibaren parlamentoyu ,es'ederek diktat.rlk reLimine balad% 19J1 anayasas ile tek parti sistemi kabul edildi ve memleketin ad /ugoslavya oldu% &akat Eral +leksandr &ransay ziyarete gittiinde, 19J4 Okiminde 1arsilya!da 3rvat tet'i$ileri tara,ndan .ldrld%

+leksandr!n olu @eter k$k olduundan @rens @ol naib olarak

memleketi idareye balad% /ugoslavya, 19J* 1ays ile 19J9 ;ubat arasnda, #rplar, #lovenler ve (osna 1slmanlarnn meydana getirdii ve "r% 1ilan #toyadinovi$!in lideri bulunduu /ugoslav >adikal (irlii @artisinin diktat.rl altnda yaad% 1u'ale,ette ise, "r% Blasko 1a$ek!in 3rvat E.yl @artisi bulunuyordu% 3rvat mu'ale,eti 19J9 da $ok kuvvetli bir 'ale gelince #toyadinovi$ isti,a etti ve 19J9 +ustosunda 3rvatlar, kltrel ve ekonomik alanlarda geni bir mu'tariyet elde ettiler%

Eral +leksandr zamannda /ugoslavya, .zellikle 1acaristan!n revizyonizmi karsnda, &ransa ile yakn mnasebetler kurdu ve E$k +ntant!n bir yesi oldu% 19J4 ;ubatnda da 2rkiye, /unanistan ve >omanya ile, (ulgaristan!n revizyonizmi ile -talya te'likesine kar (alkan +ntantn kurdu% 9akin, +leksandr!n .lmnden sonra, #toyadinovi$ zamannda /ugoslavya!nn 0azi +lmanyas ve &aist -talya ile mnasebetleri sklat% 3atta 19J) 6cak aynda da /ugoslavya, (ulgaristanla bir Adaimi dostlukC antlamas imzalad%

"< >omanya

>omanya, -!inci "nya #avandan topraklarn en ,azla genileterek $kan devletlerden biri oldu% +vusturya!dan (ukovina!y, 1acaristan!dan (anat!, >usyadan (esarabyay ve (ulgaristan!dan bir ksm "obruca!y ald% (u suretle >omanya, kendisine toprak kaybeden m'asm devletlerle sarlm bulunmaktayd% (u ise >omanyay statkonun korunmasn savunan anti-revizyonist bir devlet yapt ve (atllara ve .zellikle &ransaya kaydrd%

#ava ertesinin ilk yllarnda >omanya!da, 5ulius 1aniu!nun E.yl

@artisi ibandayd ve bu devrede toprak re,ormu yaplarak k.ylye toprak datld% 1977 de Gratianu kardelerin liderliinde bulunan ve .zel teebbs savunan 9iberal @arti iktidara ge$ti ve 197 !e kadar iktidarda kald% 197 -JK arasnda ise tekrar 1aniu!nun E.yl @artisi memleketi idare etti% Eral &erdinand!n .lm zerine 19JK ylnda olu --!inci Harol 'kmdar oldu% 19JK-JJ arasnda >omanya siyasal istikrarszlk ve ekonomik bu'ranlar i$inde kald% +vrupa!da ,aizm ve 0azizm akmlarnn kuvvetlenmesi, >omanyay da etkisiz brakmad ve Hodreanu!nun liderliinde ,aist bir tekilat kuruldu% Eral Harol baz kiisel davranlar dolaysiyle 'alkn 'onutsuzluuna sebep olduundan, bir sre Hodreanu!nun ,aist A"emir 1u'a,zlarC tekilatna dayanarak bir monarik diktat.rlk yoluna gitti% (u tekilat kendisi i$in de te'likeli olunca, bu tekilat yasaklad ve 19J ;ubatndan itibaren >omanya Eral Harol!un monarik diktart.rl altna girdi%

Gerek E.yl, gerek 9iberal @artileri (atl tara,tar olduu i$in, 197K!lerden itibaren >omanya &ransa tara,na kaym ve E$k +ntant!n sadk bir yesi olmutur% E$k +ntant >omanyay 1acaristan!n revizyonizmine kar koruyan bir tedbirdi% 9akin (esarabya yznden >usya ile de mnasebetleri iyi deildi% (u sebeple, kendisi gibi >usya!dan $ekinen @olonya ile de yakn mnasebetlere giriti% 1971 de iki devlet arasnda bir itti,ak antlamas imzalanmtr% 7G 1art 197G da yaplan ikinci bir antlama ile bu itti,ak yenilenmi ve geniletilmitir% 1K 3aziran 197G da >omanya &ransa ile de bir itti,ak imzalamtr% (u itti,aklarla, snrlarn bar antlamalar ile tesbit edilmi bulunan statkosunun korunmas amac gdlmekteydi%

>omanya!nn @olonya ve &ransa ile yapm olduu itti,aklar >usyaya

y.nelmiti% E$k +ntant ise kendisini 1acaristan!a kar korumaktayd% 9akin >omanya i$in (ulgaristan tara, bo kalmt% >omanya bu te'likeye kar 1971 3azirannda /ugoslavya ile bir itti,ak yapmt% 19J4 (alkan +ntant ile >omanya, (ulgaristan te'likesine kar, /ugoslavya!dan sonra /unanistan ve 2rkiyeyi de yanna ald%

O< (ulgaristan

(ulgaristan (alkan devletleri i$inde en k.t gelimelerle karlam olan bir devletti% 3em ikinci (alkan savanda ve 'em de -!inci "nya #avanda yenilmi ve 'er ikisinde de komularna toprak kaybetmiti% (u sebeple, bu kaybedilen topraklar savatan sonra (ulgaristan!n komular ile mnasebetlerine egemen olmu ve dolaysiyle de (ulgaristan bar antlamalarnn kurduu dzene kar en ,azla 'onutsuzluk g.stermitir% 1akedonya meselesi /ugaslavya, (at 2rakya ve "edeaa$ /uanistan ve "obruca da >omanya ile mnasebetlerinde bir $ban ba olarak devam etmitir% (ar antlamalarndan sonra /unanistan "edeaa$ta (ulgaristan!a bir serbest liman tekli, etmi ise de, (ulgarlar "edeaa$ b.lgesi topraklarn istediklerinden, bir anlama meydana gelememitir%

1919 ylnda (ulgaristan!da +leksandr #tambuliski!nin =i,t$i @artisi iktidara ge$ti ve 197J ylna kadar iktidarda kald% #tambuliski geni bir toprak re,ormu yapt ve 'atta kralln topraklarn da k.ylye datt% #tambuliski, @olonya, =ekoslovakya, >omanya ve /ugoslavya!nn $i,t$i partilerinin katlmas ile bir /eil Onternasyonal kurdu ise de bu enternasyonalin $i,t$i ve k.yl 'areketi baarl bir sonu$ vermedi% #tambuliski /eil Onternasyonal!e paralel olarak bir de gney slavlar ,ederasyonu kurmak istiyordu% (u enternasyonalist

dnceleri dolaysiyle #tambuliski, komular ile ve .zellikle /ugoslavyaya kar yumuak bir politika izlemitir% 9akin 1akedonya!nn acsn unutamayan (ulgarlar #tambuliski!nin bu yumuak politikasn beenmediler% =nk /ugoslavyaya terkedilen 1akedonya!dan JKK%KKK g.$men (ulgaristan!a g.$ etmi ve bunlar 1akedonya meselesini devaml olarak kkrtmakta idiler% G.$menlerin bu ,aaliyetine baz politikaclar ve askerler de katlnca, 197J 3azirannda yaplan bir 'kmet darbesinde #tambuliski drld ve birka$ gn sonra da .ldrld% (u olay komnistleri 'arekete ge$irdi ve onlar da bir 'kmet darbesi yapmak istedilerse de, bu teebbs .nlendi%

(undan sonra (ulgaristan bir sre kark bir durum i$inde kald% 1974 ylnda 1akedonya -'tilal Eomitesinin FB1>6< lideri +leksandro, .ldrld ve Eomite ikiye b.lnd% 9akin 'er iki tara, da /ugoslav ve /unan 1akedonyasnda tet'i 'areketlerinden geri kalmadlar% 197* 0isannda, 191 Okiminde 'kmdarla ge$mi olan Eral J!nc (oris!e kar bir suikast yapld, ,akat muva,,ak olamad% /ine ayn ay i$inde komnistler #o,ya Eatedralini bomba ile ta'rip etmek istediler% /zlerce kii .ld veya yaraland% (unun zerine Eomnist @artisi kanun d ilan edildi%

#tambuliski!den sonra =anko, babakanla getirilmiti% =anko, 197G!ya kadar bu g.revde kald ve 197G da iktidar 1akedonya Eomitesi liderlerinden +ndrei%9iap$e,!e ge$ti% 9iap$e, be yldan ,azla babakanlkta kald% 19J* ylnda Eral (oris monarik diktat.rln kurdu%

=anko, ve 9iap$e,!in babakanlklar arasnda (ulgaristan komular ile ve .zellikle, Eral +leksandr!n $abalar dolaysiyle, /ugoslavya ile iyi mnasebetler kurmaya $alt% 9akin 1akedonya, (at

2rakya ve "obruca meseleleri samimi mnasebetlerin kurulmasna daima .nemli bir engel tekil etti%

(ulgaristan!n en iyi mnasebetler i$inde olduu devlet 2rkiye oldu% 9akin buna ramen (ulgarlar 2rakya zerinde de istekler ileri srmekten geri kalmadlar ve 'atta bir de 2rakya Eomitesi kurdular%

19JK ylnda Eral (oris!in -talya Eralnn kz ile evlenmesi (ulgaristan ile -talya arasndaki mnasebetleri sklatrd% (u durum (ulgar-/ugoslav mnasebetleri zerinde etkisiz kalmad% 19JK!dan itibaren (ulgar-/ugoslav mnasebetleri iyilemeye yz tutmu iken, bu durum /ugoslavya bakmndan bir gvensizlik ve endie konusu oldu%

&< /unanistan

/unanistan!n -!inci "nya #avana katlmas srasnda 1tte,ikler Eral Eonstantin!i 'kmdarlktan uzaklatrmlar ve yerine olu +leksandr! getirmilerdi% (undan sonra memleketin kaderi Benizelos!un eline ge$ti% &akat 197K se$imlerinde Benizelos iktidardan dt gibi, Eral +leksandr da bir kaza neticesi .ld% (unun zerine Eral Eonstantin tekrar 'kmdarla geldi% &akat /unanistan!n +nadolu maceras kesin bir 'ezimetle sonu$lannca, Benizelos tara,ndan balatlan bu macera Eonstantin!in srtna yklendi ve tekrar $ekilerek Benizelos yine ibana $arld% 9akin Eonstantin!in olu --!inci /orgi!nin 'kmdarlna ge$mesine ,rsat kalmadan /unan parlamentosu 1974 1aysnda cum'uriyet ilan etti ve monari tara,tar Benizelos da ibandan $ekildi%

(undan sonra /unanistan dzensizlik i$inde kald% Hum'uriyet 'kmetleri birbirlerini izledi% 1ussoliniyi taklit etmek isteyen General @angalos 197* de bir 'kmet darbesi yapmak istedi ise de, 197G +ustosunda General Eondilis tara,ndan yaplan kar bir darbe ile iktidardan uzaklatrld% +miral Eunduriotis cum'urbakan oldu ve 197G Oyllnde cum'uriyet anayasas ilan edildi%

197 ylnda babakanla Benizelos getirildi ve 19J7!ye kadar iktidarda kalarak /unanistan bir istikrara kavutu% 19J* de Eral /orgi tekrar memleketin bana geldi ve memleket General 1etaksas!n diktat.rl altna girdi%

/unanistan!n uzunca bir sre en k.t mnasebetlere sa'ip bulunduu komusu 2rkiye oldu% +'ali mbadelesi meselelerinin 19JK ylnda kesin olarak $.zmlenmesine kadar, bu mnasebetler bu ekilde devam etti% 9akin +tatrk!n ileriyi g.ren politikas ile iki devlet arasndaki mnasebetler gnden gne gelierek 19J4 (alkan +ntantna vard%

#elanie ma're$ meselesi /ugoslavya ile /unanistan arasndaki mnasebetleri bir dereceye kadar sarsm ise de, /ugoslavya ile mnasebetler bir problem olmamtr% (una karlk /unanistan-+rnavutluk snrlar meselesi iki devletin mnasebetlerini bozduu gibi, &aist -talya!nn +rnavutluk zerinde kontrol ve 'imaye kurmas -talyay, /unanistan i$in devaml bir endie kayna yapmtr%

1akedonya meselesi de (ulgar-/unan mnasebetlerinin en byk $atma konusunu tekil etmi ve zaman zaman iki devletin snrlarnda olaylar $kmtr% --!inci "nya #avana kadar (ulgar-/unan

mnasebetleri iyi bir dzene sa'ip olamamtr%

(atl devletler i$inde /unanistan!n en sk mnasebet kurduu devlet -ngiltere olmutur% (u, esasen /unanistan!n geleneksel politikas idi% (u politikann sonucu iledir ki, /unanistan srtn -ngiltereye vererek +nadoluyu ele ge$irme macerasna atlm, lakin sonu$ 'er ikisi i$in de ac bir 'ezimet olmutur% -ki -sava- aras devresinde /unanistan d politikasndan -ngiltereyi esas unsur olarak almakta devam etmitir%

a< E$k +ntant

-!inci "nya #avandan sonra 2una ve (alkanlar b.lgesinin ilk .nemli itti,ak sistemi E$k +ntant olmutur%

E$k +ntant &ransa!nn iki -sava- aras devresindeki d politikasnda .nemli bir yer igal etmekle beraber, balang$ta &ransa tara,ndan ortaya $karlmam, lakin +vusturya-1acaristan imparatorluunun miras$s devletler tara,ndan ortaya $karldktan sonra &ransa!nn n,uz ve .nderlii altna girmitir% -in ger$ei aranrsa, &ransa!nn 197K de 1acaristan ile bir ibirlii dnmesi E$k +ntant!n kurulmasn $abuklatrmtr%

E$k +ntant!n kurulmas teebbs =ekoslovakya "ileri (akan "r% (ene!den gelmitir% =ekoslovakya, +vusturya-1acaristan -mparatorluunun par$alanmasndan ortaya $km ve /ugoslavya ile >omanya da bu imparatorluktan byk par$alar kazanmlard% (u devletlerin, bar antlamalarnn kurduu statkoyu korumada byk men,aatleri vard% (u sebeple =ekoslovakya "ileri (akan "r% (ene, 1919 +ralk ve 197K 6cak aylarnda /ugoslavya ve >omanyaya

birer itti,ak imzalamay tekli, etti% G.rmeler yaplrken 197K 6cak aynda >usya ile @olonya arasnda sava $kt ve &ransa 1acaristan yoluyla @olonyallara sila' yardm yapmaya balad% Osasen bu srada &ransz "ileri (akanlnda, +lmanya!nn mu'temel saldrsna kar bir 2una (loku kurma ,ikri vard% +yrca, bir ksm 1acar kuvvetleri de @olonyallara yardm etti% 2abii bu 'izmetine karlk 1acaristan da kendi le'ine snr deiiklikleri beklemekteydi% (u durum =ekoslovakya ile /ugoslavyay korkuttu ve 14 +ustos 197K de aralarnda bir itti,ak yaptlar% (u itti,aka g.re, 1acaristan!n tara,lardan birine saldrmas 'alinde birbirlerinin yardmna koacaklard%

>omanya bu itti,aka 'emen katlmad% =nk bu itti,akn >usya ve (ulgaristan!n bir saldrs i'timalini de kapsamasn istedi ve =ekoslovakya da bunu kabul etmedi% &akat 1971 1artnda eski -mparator Earl, 1acaristan!da 'kmdarl ele ge$irmek i$in teebbste bulununca, bu durum >omanyay da korkuttu% (u sebeple, >omanya ile =ekoslovakya arasnda da 7J 0isan 1971 de bir itti,ak imzalad% (una g.re, iki tara,, sadece 1acaristan!n bir saldrs 'alinde birbirlerine yardm etmekle kalmayacaklar, lakin 1acaristan!a ait btn gelimelerde birbirlerine danacaklard% (u itti,ak ) 3aziran 1971 de >omanya-/ugoslavya itti,ak izledi% (u sonuncu itti,ak antlamas, sadece 1acaristan! deil, dierlerinden ,arkl olarak, bir (ulgar saldrmas i'timalini de kapsamaktayd% (u sonuncu antlamay izleyen sekiz ay i$inde $ devlet arasnda askeri ibirliini dzenleyen anlamalar da imzalanmtr%

(.ylece 2una b.lgesinde kendiliinden bir statkocu ve antirevizyonist blok ortaya $km oluyordu% (u gelime &ransa!nn g.rnde

de deiiklik yapt ve +lmanyaya kar anlamalar dzeninin korunmasnda &ransa, E$k +ntant adn alan bu itti,aklar sistemine dayand% 7* 6cak 1974 de =ekoslovakya, 1K 3aziran 197G da >omanya ve 11 Easm 197) de /ugoslavya ile imzalam olduu itti,ak antlamalar ile &ransa E$k +ntant! kendisine balad ve bundan sonra &ransa ile E$k +ntant, bir blok 'alinde btn milletleraras gelimelerde birlikte 'areket ettiler% &ransa!nn E$k +ntant devletleriyle imzalam olduu itti,aklarda, antlamalarla tesbit edilen +vrupa dzeninin korunmas, temel ama$ olarak yer almtr% ;p'esiz, &ransa!nn E$k +ntant! kanadnn altna almas kendisine, sava sonras +vrupasnda belirli bir stnlk salam ve revizyonizm akmna kar bir ,renleme uygulamasn mmkn klmtr%

E$k +ntant itti,aklar, $ devlet arasnda 71 1ays 1979 da yaplan bir antlama ile sreli olmaktan $km ve sresiz 'ale getirilmitir% 1G ;ubat 19JJ de imzalanan anlama ile de, E$k +ntant devaml bir stat kazanmtr%

E$k +ntant devletleri arasnda kurulan bu dayanmaya ramen, ye olan 'er $ devlet bakmndan da baz a$k noktalar kalmtr% 1esela bu itti,aklar /ugoslavyay -talyaya, (esarabya dolaysiyle >omanyay #ovyet >usyaya ve #det +lmanlar dolaysiyle =ekoslovakyay +lmanyaya kar korumu deildir% (ununla beraber, 19J4 (alkan +ntant, snrlarnn gvenliini karlkl olarak teminat altna alm olmas dolaysiyle, >omanya ve /ugoslavya!nn bu konudaki eksikliini bir dereceye kadar tamamlamtr%

Mte yandan, E$k +ntant devletleri arasnda, bir$ok $abalarn 'arcanmasna ramen, mesela karlkl olarak terci'li gmrk tari,elerinin

uygulanmas gibi 'er'angi geni bir ekonomik ibirlii salanamamtr%

197* ylnda /unanistan!n da E$k +ntant!a girmesi s.z konusu olmu ise de, bu devletin /ugoslavya ile olan mnasebetlerinin dzgn bir seviyeye girememi olmas dolaysiyle, /unanistan E$k +ntant!a girmekten ka$nmtr%

1971 ylnda (ulgaristan!daki komnist ,aaliyetlerinin J!nc Onternasyonal!in eseri olmas dolaysiyle (ulgaristan >usya!dan korkmu ve E$k +ntant devletlerine bavurarak bir anti-bolevik blok kurulmasn tekli, etmitir% 9akin bu komnist ,aaliyetleri karsnda (ulgaristan!n askeri gcn arttrmas ve 1akedonya!daki ,aaliyetleri, >omanya ve /ugoslavyay endielendirdiinden, (ulgaristan!n isteini kabul etmemilerdir%

(altk 1emleketleri

+< &inlandiya

&inlandiya U--!inci yzyldan U-U!uncu yzyln balarna kadar -sve$!in egemenlii altnda yaamtr% 1 K) 2ilsitt +ntlamas ile 0apolyon >usyay &inlandiya zerine serbest braknca, >usya &inlandiyay igal altna almtr% 1ama,i', >us egemenlii altndaki &inlandiya, bir (yk "kalk olarak ayr bir varlk 'alinde yaam ve kendisine czg bir parlamentosu olmutur% 2abii bu durum &inlerin bamszlk isteklerini .nleyememi ve U-U!uncu yzyln milli birlik akm &inleri de etkisi altna almtr% 1 9K!lardan itibaren >usya!nn &inlandiya zerindeki

kontrolu da'a sert bir ekil alnca &inler 19K* de ayaklanmlarsa da baar elde edememilerdir% (olevik -'tilali zerine &inler de 191) +ralk aynda bamszlklarn ilan etmiler ve (olevik reLimi de bunu tanmtr% &akat bu, (oleviklerin bir taktii idi% =nk 191 6cak aynda komnistler bir darbe ile 3elsinki!de iktidar ele ge$irdiler% (unun zerine, =arlk ordusunun &in generallerinden 1anner'eim komnistlere kar d.rt aylk bir mcadele a$t ve sonunda komnistleri memleketten $karmaya muva,,ak oldu% Erallk ilan edildi ve +lman prenslerinden &riedric' Earl von 3esse Eral oldu% Osasen 1anner'eim!in bamszlk savanda +lmanlar kendisine yardm etmilerdi% 191 yl sonunda +lmanya da yenilince, +lman kuvvetleri memleketten $karld ve 1919 anayasas ile &inlandiya!da cum'uriyet ilan edildi%

Okim 197K de yaplan "orpat Fya'ut 2artu< +ntlamas ile #ovyet >usya &inlandiya!nn bamszln tand ve "ou Earelia!y >usyaya brakarak @etsamo scak limann snrlar i$ine katt%

(undan sonra &inlandiya kendi i$ ve ekonomik gelimelerine y.neldi ve d politikada bamsz ve tara,sz bir politika izlemeye $alt% 9akin 19J9 dan itibaren 0azi +lmanyas ile #ovyet >usya arasnda bir rekabet konusu olacak ve 194K balarnda #ovyet >usya!nn igali altna decektir% Osasen >usya &inlandiya!nn peini brakmam ve komnistler &inlandiya i$in bir mesele olmutur% (undan .trdr ki, &inlandiya 19J1 ylnda Eomnist @artisini kanun d klmtr%

(< Ostonya, 9etonya, 9itvanya

(altn bu k$k memleketleri uzun yzyllar, srasiyle, 2.tonlarn,

@olonya!nn ve -sve$!in egemenlii altnda kaldktan sonra, "eli @etro zamannda >us egemenlii altna dmlerdir% (uralar 'alknn etnik oriLini +lmand%

U-U!uncu yzyln milliyet$i akmlar bir memleketler 'alk zerinde de etki yapm ve 19K* ve 19K) yllarnda buralarda da ayaklamalar olmutur% 9akin bu topraklar 191*-1 arasnda +lman igali altna dt% +lmanya, yenilgi zerine bu topraklardan $ekilince, 191 yl sonunda, Ostonya, 9etonya F9atvia< ve 9itvanya bamszlklarn ilan ettiler% &akat >usya!daki i$ durum buralar da etkisi altna ald ve =arlk generallerinden /udeni$ (oleviklere kar mcadelesinde Ostonyay bir merkez olarak kulland%

#ovyet >usya, i$ savatan sonra, yapt anlamalarla bu memleketlerin bamszlklarn resmen tand% (unun i$in de, Ostonya ile 1*7K ;ubatnda "orpat, 9itvanya ile 197K 2emmuzunda 1oskova ve 9etonya ile de 197K +ustosunda >iga antlamalarn imzalad%

-ki -sava- aras devresinde bu memleketleri ortak olarak karakterize eden gelimeler, en liberal ekliyle uyguladklar demokratik reLimlerin i$erde dourduu siyasal istikrarszlk ve karklklar ve sonunda demokratik reLimin diktat.rle d.nmesidir% 197K-J4 arasnda Ostonya!da 17 kadar siyasal parti var olmu ve 1 kabine gelip ge$mitir% 9etonya!da ise ayn devrede 7K-JK siyasal parti mevcut olmu ve 1G kabine birbirini izlemitir% 3albuki 'erbirinin n,usu ancak bir-iki milyon kadard% (unun sonucu olarak 19J4!den itibaren 'er iki memlekette de &aizmi .rnek alan diktat.rlkter kurulmutur%

Mte yandan, bu iki memleketteki siyasal istikrarszlk i$inde i$iler

de bir problem olmu ve bunlar daima #ovyet >usyaya katlma ,rsatn g.zlemilerdir%

9itvanyaya gelince? bu memleket (altn bir en,ant terrible!i olmutur% (u memleket $ byk komusu olan #ovyet >usya, @olonya ve +lmanya ile devaml bir $atma i$inde bulunmu ve bu devletlere daima ka,a tutmutur%

9itvanya!nn #ovyet >usya ile meselesi, #ovyet reLimine duyduu antipati idi% (yk toprak sa'ipleri #ovyet aley'tarlnn devaml bayraktarln yapmlar ve bu yzden de ilk yllarda iki tara, arasndaki mnasebetler bir gerginlik 'avas i$inde kalmtr% 9akin @olonya ile Bilna meselesinin $kmas, 9itvanya!nn #ovyetlere kar davrann yumuatm ve #ovyet >usya!da da "ileri (akan 9itvinov!un bar$ politikas dolaysiyle, 197G Oyllnde iki tara, arasnda saldrmazlk pakt imzalanmtr%

Bilno 9itvanya!nn eski bakenti idi% @olonya->usya sava sonunda >uslar yenilip buradan $ekilince, burann 9itvanyaya ge$mesi gerekmekteydi ve 1illetler Hemiyeti de bunu dnyordu% 9akin 197K Okiminde 9itvanya @olonyallarndan General ReligoTski Bilna!y igal etti% (u igale kar 1illetler Hemiyeti bir ey yapamad ve bir milletleraras Ol$iler Eon,erans da 197J 1artnda Bilna!nn @olonya snrlar i$ine katlmasn kabul etti% Bilna, 9itvanya-@olonya mnasebetlerini ze'irliyen bir konu olarak kald% (undan sonra iki devlet birbirlerinin aznlklarna kar bir bask kampanyas a$t% 3atta bu yzden 197) de iki devlet arasnda neredeyse bir sava bile $kacaktr%

9itvanya!nn +lmanya ile olan 1emel liman meselesi ise, Bilna

meselesinin aksi y.nde geliti% 1emel 'alk +lmand ve +lmanyaya katlmak istiyordu% &akat Bersay +ntlamas ile 1emel 1tte,iklere braklmt ve kaderini onlar tayin edeceklerdi% 9itvanya bu kaderin tayinini da'a ,azla bekleyemedi ve >u'r!un &ranszlar tara,ndan igali srasnda &ransa 1emel!deki askerlerini geri $ekince, 197J 6cak aynda, 9itvanya da 1emel!i igal ile snrlar i$ine katt% 1tte,ikler de bu igali tandlar%

0,usu +lman olan 1emel!in 9itvanyaya kaptrlmasn +lmanlar 'i$bir zaman kabullenemediler% 6nun i$indir ki, 3itler iktidara geldikten sonra Abir millet, bir devletC politikasn uygulamaya balad i$in, s.z konusu edecei ilk topraklardan biri de 1emel olacaktr%

9itvanya!nn i$ durumuna gelinceD (u memlekette de demokrasi uzun yaamad% 3atta Ostonya ve 9etonya!dakinden da'a ksa .mrl oldu% 197G +ralk aynda askerlerden #metona ve 9itvanya Qniversitesi tari' pro,es.rlerinden Boldemaras bir darbe ile iktidar ele aldlar ve bir diktat.rlk kurdular% (unlar 197 1aysnda yeni bir anayasa ilan ettiler ki, bu anayasaya g.re 9itvanya!nn merkezi @olonya!nn elinde bulunan Bilna idi% 1979 Oyllnde, Hum'urbakan #metona, babakan Boldemaras! da tas,iye ve 19JK da memleketten $kararak, memleketin tek 'akimi oldu%

H< @olonya

-!inci "nya #avann $kmasiyle birlikte @olonyal milliyet$iler de bamszlk i$in 'arekete ge$tiler% /alnz bu bamszlk mcadelesinde garip bir durum ortaya $kt% 5osep' @ilsudski!nin @olonya 9eLyonu +lmanlar ve +vusturyallarla birlikte oldu ve >uslara kar savat%

@ilsudski o sralarda sosyalist ve koyu bir >us dman idi% +lmanya 191G ylnda bamsz @olonya Erallnn kurulduunu ilan ettiyse de, bu bamsz krallk +lmanya!nn sk kontrolu altnda kaldndan @ilsudski bundan 'olanmad ve +lmanlar da kensini 'apse attlar% (amszlk mcadelesinin .br kolunun banda >oman "moTski bulunuyordu ve "moTski 1914 de Barova!da @olonya 1illi Eomitesi!ni kurmutu% "moTski 1tte,iklerin tara,n tutmu ve >uslarla birlikte +lman ve +vusturyallara kar savamt% (u sebeple, +lmanya mtarekeyi imza edip de @olonya!nn bamszl ilan edildii zaman 1tte,ikler "moTski!yi @olonya!nn s.zcs olarak kabul ettiler%

(amszln ilk gnlerinden itibaren @olonya!da bir sa-sol mcadelesi ortaya $kt% #ol!u @ilsudski!nin #osyalist @artisi, #a! da "moTski!nin 1illi "emokrat @artisi Fya'ut Ondek!ler< temsil ediyordu% 6rtada da bir ksm k.yl partileri ve bunlarn dnda da komnistler ve solu veya sa destekleyen partiler bulunuyordu% Mzellikle sa-sol mcadelesi ve bu mcadeleye dier partilerin ve kiisel mcadelelerin karmas, @olonyay uzun bir sre siyasal istikrardan yoksun brakt% 0i'ayet 197G da @ilsudski kendi diktat.rln kurdu ve bu durum 19J* de .lmne kadar devam etti% @ilsudski!nin .lmnden sonra diktat.rl 1areal #migly->ydz devam ettirdi%

(u siyasal mcadelelerin yannda @olonyay uratran dier meseleler, ekonomik kalknma, toprak re,ormu, i$i meseleleri ve anayasa meselesi olmutur% @olonya sava srasnda devaml olarak mu'arebe alan olduu i$in memleket ar ta'ribata uramt% 0,usun byk ksm k.ylyd% (u duruma $are olmak zere bir takm toprak re,ormlarna bavurulmusa da, olumlu sonu$ alnamamtr% +nayasa meselesinde yrtme kuvveti ile yasama kuvvetinin

yetkileri konusundaki tartmalar birinci planda gelmi ve ni'ayet diktat.rln kurulmas bu ii kestirip atmtr%

#avan bitmesinden sonra @olonya, snrlarn dzenlemekle uramtr% @olonya milliyet$ilerinin 1))7 @olonyasn yeniden yaratma iddias, @olonyay btn komular ile birka$ yl mcadeleye srklemitir% #onunda geni bir @olonya kurulmutur, lakin bu @olonya!nn snrlar kendisi i$in gvensizlik dourmutur% 1*K%KKK mil kare olan topraklarnn ancak 9K%KKK mil karesi ger$ek @olonya topra idi% JK milyon n,usundan 7K milyonu ger$ek @olonyal, 1K milyonu ise aznlklard% (ir @olonya devlet adamnn dedii gibi, @olonya snrlarnn P )*!i devaml bir te'dit altnda, P 7K!si emniyetsiz ve ancak P *!i ger$ek gvenlik altndayd%

+znlklarn banda 4%7*K%KKK 4kraynal ile 9KK%KKK (eyaz >us gelmekteydi% (unlar @olonya!nn >usya!dan sava ile kopard topraklardaydlar% (undan sonra byk e'irlerde yaayan ve ticaret ve bankacl ellerinde tutan 7%*KK%KKK ya'udi gelmekteydi% (u ya'udi kitlesi @olonya!da ya'udi dmanlna sebep olmu ve 1illi "emokrat @artinin sa kanad bu dmanln bayraktarln yapmtr% 0i'ayet, +lmanya!dan alnan topraklarla byk bir +lman kitlesi de @olonya snrlar i$ine girmitir% @olonya!nn, bu aznlklar @olonyallatrmak i$in devaml bir bask politikas izlemesi aznlklarn devaml tepkisine sebep olmutur%

@olonya!nn d politikas, +lmanya!da 0asyonal #osyalizmin iktidara gelmesine kadar, esas itibariyle &ransaya dayanmtr% +lmanya ile #ovyet >usya arasnda skm bulunan @olonya, da'a ilk yllardan itibaren &ransaya dayanma yoluna gitmi ve 1971 ;ubatnda

iki devlet arasnda bir itti,ak antlamas imzalanmtr% @olonya E$k +ntanta ilgi g.stermemitir? $nk bu savunma sistemini kendi endieleri bakmndan yeterli g.rmemitir% (una karlk, (esarabya dolaysiyle zerinde yakn bir >us te'didini 'isseden >omanya ile @olonya arasnda bir yaknlama olmu ve 1971 de iki devlet arasnda bir karlkl yardm pakt imzalanmtr%

19J4!e kadar @olonya!nn +lmanya ile mnasebetleri iyi gitmemitir% (unda rol oynayan birinci sebep, @olonya snrlar i$indeki +lmanlard% (u aznlklar yznden iki devlet arasnda snr olaylar eksik olmamtr% -kinci olarak, 1tte,iklerin, @olonyay denize $karmak i$in +lman toprandan Eoridor b.lgesini @olonyaya vermeleri ve bu suretle "ou @rusya!nn +lmanya ile direkt balantsn kesmeleri, +lmanlar zerinde k.t bir etki yapmtr% +lmanya ile olan bu mnasebetleri dolaysiyle @olonya, bir +lman-#ovyet yaknlamasndan daima $ekinmitir% +lmanya ile #ovyet >usya arasnda skm bulunmas @olonyallar i$in devaml bir sknt konusu olmutur% (u sebeple, @olonya, +lmanya ile #ovyetler arasnda yaplan 1977 >apallo ve 197G (erlin +ntlamalarn 'i$ iyi karlamamtr% (undan baka, (atllarn +lmanya ile 9ocarno anlamalarn yapmalar ve adeta +lmanyay dou snrlar konusunda serbest brakmalar, @olonya!nn 'onutsuzluuna sebep olmutur% 9ocarno anlamalar ile &ransa!nn @olonyaya snrlar bakmndan garanti vermesi, @olonya!nn duyduu boluu bir dereceye kadar doldurmutur%

+lmanya!da 3itler!in iktidara gelmesinden sonra #ovyet >usya (atllarla ibirlii $abalarna balaynca, @olonya da +lmanya ile mnasebetlerini dzenlemek zorunda kalmtr% 19JK!dan itibaren

"antzig!de 0azilerin gitik$e kuvvetlenmesi de @olonyay +lmanya ile uzlamaya g.trmtr% (unun sonucu olarak +lmanya ile @olonya arasnda, 7G 6cak 19J4 de, aralarndaki anlamazlklar bar$ vastalarla $.zme amacn gden bir saldrmazlk deklarsyonu imzalanmtr% -in ger$ei aranrsa, bu deklarasyonla +lmanya Eoridor ve "antzig meselesini ancak sonraki bir tari'e brakmaktayd% /oksa @olonya ile ger$ekten iyi niyetli bir dostluu g.z.nne alm deildir%

6rta "ou

-!inci "nya #avana ait gelimeleri a$klarken belirttiimiz gibi, -ngiltere +rap 'alkn 6smanl "evletine kar ayaklandrmak i$in, .zellikle 1ekke ;eri,i 3seyin ile bir takm anlamalara girimi ve ona bir +rap -mparatorluu veya bir +rap "evletleri &ederasyonu kurmay vaad etmek suretiyle +raplarn bamszlk duygularn kkrtmt% &akat bir yandan bunu yaparken, .te yandan da 191G ylnda >usya ve &ransa ile yapt anlamalarla 6rta "ou b.lgesinin, yani +rap lkelerinin kendisiyle &ransa arasnda paylalmasn kabul ettirmiti% &akat (oleviklerin =arln gizli anlamalarn a$klamas, 6rta "ou!daki -ngiliz-&ransz tasarlar bakmndan souk bir du oldu% (unun arkasndan 14 0okta!y 1tte,iklerin de kabul etmeleri dolaysiyle (akan Silson da bu gizli anlamalar tanmayacan belirtince, olaylarn bu basks karsnda, -ngiltere ile &ransa ) Easm 191 de 6rta "ou 'akknda bir ortak deklarasyon yaynladlar% A4zun zamandanberi 2rklerin zulm altnda yaayan 'aklarn kurtuluu i$inC savatklarn belirten iki devlet, 6rta "ou memleketlerinde, 'alklarn kendi serbest se$imlerine dayanan milli 'kmet ve idareler

kuracaklarn bildirdiler% 6lduk$a mp'em i,adelerin yer ald bu deklarasyonun arap 'alklar zerinde uyandrd izlemin uydu ki, -ngiltere ve &ransa arap memleketlerinin bamszlklarn kabul etmektedirler% 3albuki bu iki s.mrgeci devlet arap 'alklarn ikinci de,a aldatmlard% 3icaz Eral 3seyin, olu &aysal! byk mitlerle @aris bar kon,eransna g.ndermi ve &aysal!n da kon,eransta arap bamszln 'araretle savunmu olmasna ramen, -ngiltere ve &ransa, 3seyin!in #uriye zerindeki monarisini tanmakla beraber, arap memleketlerinde manda reLiminin kurulmasna karar verdiler% 197K 0isannda toplanan #an >emo kon,eransnda da -ngiltere ve &ransa, +merika!nn bu kon,eransa katlamamasndan da yararlanarak, 6rta "ou!daki manda reLimlerini aralarnda paylatlar% #uriye ve 9bnan &ransz, Irak, Qrdn ve &ilistin de -ngiliz mandalarna verildi% +rap 'alklar i$in bamszlk, imdi, almas gereken $ok uzun bir yol olmutu%

+raplarn -ngiltere ve &ransa tara,ndan uratlm olduklar bu pepee aldatlmalar, iki -sava- aras devresinde 6rta "ou!nun devaml bir kaynama i$inde kalmasna sebep olmu ve (at emperyalizminin bu k.t davranlar etkilerini gnmze kadar devam ettirmitir%

+< 6rta "ou!da 1enda >eLimleri

#uriye ve 9bnanD #an >emo kon,eransndan bir ay .nce, 197K 1artnda, ;am!da bir era, kongresi toplanm ve bu kongre &ilistin ve 9bnan! da i$ine alan byk #uriye kralln ilan ederek, kralla 3icaz Eral 3seyin!in olu &aysal! getirmiti% 9akin #an >emo kon,erans bunu tanmad ve &ilistin!i #uriye!den ayrd ve #uriye ve 9bnan &ransz mandasna verildi% &ransa #uriye zerinde kontrolunu

kurabilmek i$in 9K%KKK kiilik bir kuvvet sevketmek zorunda kald% =nk #uriyelilerin urad 'ayal krkl 'alkn &ranszlara kar mcadele a$masna sebep oldu% (u ayaklanma karsnda &ransz /ksek Eomiseri General Gouraud, 197K 2emmuzunda ;am!a girdi ve &aysal! da ta'tndan kovdu% (undan sonra #uriye &ransa!nn gayet sk askeri idaresi altna girdi%

&ransa #uriye!nin kontrolunu eline aldktan sonra, arap mu'ale,etinin btnln par$alamak i$in, #uriyeyi par$alama yoluna gitti% General Gouraud, &ransaya da'a sadk ve &ransa ile tari'i balar olan 9bnan topraklarn, 6smanl -mparatorluu zamanndakinin iki misline $kararak 9bnan! #uriye!den ayrd% (u ise araplarn kzgnln bsbtn arttrd% Gouraud, geri kalan #uriye topraklarn da eyaletlere ayrarak bir ,ederal sistem kurdu%

&ransa, +tra ailesinin liderlii altnda bulunan "rzi!lerle de 1971 de bir anlama yaparak, #uriye ,ederasyonu i$inde "rzi!lere bamszlk vaad etmiti% Ger$ekten 1977 0isannda &ederasyon i$inde "rzilerin bamszln tand% &akat Gouraud!dan sonra /ksek Eomiser olan General #arrail, bu anlamay reddetti ve +tra!lar tuzaa drerek tevki, etti% (unun zerine 197* yaznda "rziler ayaklandlar% (u ayaklanma, ger$ek bir sava 'alinde iki yl srd% #onunda &ransa ayaklanmay bastrd% &akat uygulad politikann 'atasn da g.rmt% (unun i$in 197G 1aysnda 9bnan!a ve 19JK 1aysnda da #uriyeye s.zde bir bamszlk vererek 'er ikisini de Hum'uriyet olarak ilan etti% &akat 'er iki memleketin anayasasnda da, &ransa!nn manda reLimi $er$evesi i$indeki yetkileri geni bir yer alyordu% (u sebeple, 'er iki memlekette de milliyet$ilerin

&ransaya kar mcadelelerinin arkas kesilmedi% 19JG da &aist -talya!nn 3abeistan! ele ge$irmesi +kdeniz!de byk bir -talyan te'didini ortaya $kardndan ve 0azi +lmanyas ile &aist -talya 6rtadou memleketlerinde -ngiltere ve &ransa aley'ine youn bir propagandaya giritiklerinden, &ransa #uriye ve 9bnanla mnasebetlerini da'a yumuak bir ,ormle balamak i$in, 19JG Oyllnde #uriye ve 19JG Easmnda da 9bnan ile itti,ak antlamalar yaparak 'er iki memleketten $ekilmeyi kabul etti% &akat --!inci "nya #ava patladnda &ransa parlamentosu bu antlamalar 'ala tasdik etmemiti% (u durum, sava i$inde ve sava ertesinde &ransa-#uriye mnasebetlerinde gerginlikler douracaktr%

&ilistinD +raplar i$in bir baka 'ayal krkl da, &ilistin!in #uriye!den ayrlarak -ngiltere!nin mandas altna konmas ve -ngiltere!nin de, &ilistin!de bir ya'udi anavatan knrulmas i$in alm olduu sempatik davran oldu%

/a'udilerin &ilistin!de bir anavatana sa'ip olma ,aaliyetleri, yani #iyonizm 'areketi, 1 K!lerde >usya!da ortaya $kan ya'udi aley'tarl

Fanti-semitizm< karsnda >usya ya'udilerinin &ilistin!e g.$ etmek zorunda kalmalar ile balam ve (udapete!li ya'udi gazeteci "r% 2'eodor 3erzl!in 1 9G da yaynlad A/a'udi "evletiC F5udenstaat< adl eseriyle 'zlanmtr% 3erzl 1 9) de "nya #iyonist 2ekilat!n kurmu ve +vrupa ve +merika!daki n,uzlu ve zengin ya'udiler, byk devletler nezdinde teebbslerde bulunarak &ilistin!de bir ya'udi devleti kurmak i$in $almlardr%

#iyonistler sava srasnda (akan Silson!a da etki yapmlar ve Silson!un da siyonizm davasna kazanlmas, -ngiltereyi de bu

davaya kar sempatik ve destekleyici bir durum almaya g.trmtr% (unun sonucu, (al,our "eklarasyonu adn alan belge, ya'udilerin anavatan davasnda bir d.nm noktas olmutur% -ngiltere "ileri (akan (al,our, 7 Easm 191) de, #iyonist &ederasyonu (akan zengin bankac 9ord >ot'sc'ild!a g.nderdii bir mektupta -ngiltere!nin &ilistin!de bir ya'udi anavatannn kurulmasn kabul ettiini resmen bildirmitir% (u deklarasyon, 191 yl i$inde, srasiyle, &ransa, -talya ve (irleik +merika tara,ndan da kabul ve desteklenmitir%

@aris bar kon,eransnda Omir &aysal, 3alep!den 1ekke!ye kadar uzanacak +rap -mparatorluu i$inde (al,our "eklarasyonuna uygun olarak, ya'udilere ma'alli mu'tariyet verileceini bildirdiyse de, &aysal!n bamsz arap devleti bile ger$eklemedi% (una karlk, #an >emo kon,eransnda -ngiltere!nin &ilistin!in mandasn eline ge$irmesi ve ilk gnden itibaren ya'udilerin &ilistin!e g.$ etmelerine g.z yummas, araplar zerinde sert tepki yapt% +raplarla ya'udiler arasnda sila'l $atmalar balad% (u $atmalarn en .nemlileri 1971, 1979, 19JJ ve 19J)-J9 yllarnda olmutur% +lmanya!da 3itler!in iktidara ge$tikten sonra ya'udi dmanl politikasna balamas ile, +lmanya ve -talya da &ilistin!deki araplar ya'udilere kar kkrtmlar ve araplara, gizli olarak, para ve malzeme yardmnda bulunmulardr% 19J) de balayan $arpmalar srasnda, 19J ylnda, J%)1) arap ve ya'udi .lm bulunmaktayd% 19J) de balayan ayaklanma ancak 19J9 1aysnda sona erdirilebilmitir%

+raplarn tepkisinde rol oynayan etkenlerden .nemli biri de, &ilistin!e yaplan ya'udi g.$leri olmutur% 3er ne kadar, -ngiltere mandater devlet olarak bu ya'udi g.$ i$in baz snrlamalar koymu

ise de, 1977 ylnda *9K%KKK araba kar 4%KKK kadar olan ya'udi saysnn, 19J7 de ))K%KKK araba karlk 1 1%KKK!e ykselmesine engel olamamtr% 19JJ-J* yllar arasnda &ilistin!e 1J4%*4K ya'udi g.$ etmitir% (u ani ya'udi g.$, Euds 1,ts 3ac Omin el-3seyni liderliindeki &ilistin araplarn da'a da korkutmu ve bunun i$indir ki 19J)-J9 $arpmalar 'epsinin en iddetlisi olmutur%

&ilistin!deki bu duruma bir $are bulmak ve araplarla ya'udilerin birarada yaamalarn salamak amac ile -ngiltere &ilistin i$in, 19JK, 19J1, 19J), 19J ve 19J9 yllarnda baz planlar ortaya atmtr% 1esela 19J) @eel Eomisyonunun raporu &ilistin!in araplarla ya'udiler arasnda taksimini, bu olmad takdirde, mu'tariyete sa'ip kantonlara dayanan bir ,ederal sistemin uygulanmasn tavsiye etmitir% 19J Sood'ead Eomisyonu raporu da taksimi tavsiye etmi, lakin &ilistin!de kurulacak arap ve ya'udi devletleri arasnda bir gmrk birlii kurulmasn ileri srmtr% -ngiltere 'kmeti taksim ,ikrini kabul etmedii gibi, kendisi tara,ndan ortaya atlan planlar da ya'udi ve araplar tara,ndan reddedilmitir% 19J9 ;ubatnda 9ondra!da toplad /uvarlak 1asa Eon,erans da bir sonu$ vermemitir% (unun zerine, -ngiltere, 19J9 1aysnda yaynlad bir planda, on yl i$inde &ilistin!e bamszlk vereceini bildirmi ve &ilistin!e ya'udi g.$n de be yllk bir srede )*%KKK says ile snrlamtr% G.$n snrlanmas ya'udilerin 'i$ 'ouna gitmedii gibi, araplar da bu plan tatmin edici bulmamlardr% &ilistin, --!inci "nya #avana bu artlar i$inde girdi%

&ilistin meselesinin 19JK!lardan itibaren iddetlenmesinde, 19JK da Irak!n ve 19JG!da da #uriye!nin 'ukuken bamszlklarn almasndan sonra &ilistin araplariyle yakndan ilgilenmelerinin de .nemli

etkisi olmutur%

IrakD #an >emo kon,erans ile Irak!n manda idaresi de -ngiltere!nin eline teslim edilmitir% /alnz #an >emo kon,erans 191G!daki -ngiliz-&ransz anlamalarnda bir deiiklik yapm ve 1usul b.lgesi de -ngiltere!nin n,uz alan olarak kabul edilmiti% /alnz 1usul petrollerinden bir ksm 'isse &ransaya veriliyor ve &ransa, 1usul!dan +kdenize uzanacak bir pipe-line!n #uriye topraklarndan ge$irilmesini kabul ediyordu%

#an >emo kon,erans srasnda Irak esasen -ngiliz askeri kuvvetlerinin idaresi altnda bulunuyordu% Omir &aysal &ranszlar tara,ndan #uriye Erallndan indirilince, Irak 'alknn arzusunu g.z.nnde tutan -ngiltere, 1971 +ustosunda yaptrd bir re,erandumla &aysal! Irak Erallna ge$irdi% >e,erandumda 'alk, 'emen oylarn itti,ak ile &aysal! Irak ta'tna istemiti%

(undan sonra -ngiltere, kabile reislerine para yardmnda bulunmak ve onlar vergiden mua, tutmak suretiyle, ,eodal bir sisteme dayanarak memlekete egemen olmak istedi% 9akin bu idare ekli Irakl aydnlarn iddetli tepkisi ile karland% (u aydnlar iki gruba ayrlmt% 1ekke ;eri,i 3seyinle birlikte 2rklere kar savaan 0uri #aid, Ha,er +skeri ve Hemil 1ad,ai gibi &aysal zerinde n,uzlu olanlar -ngiliz tara,tarydlar% (una karlk, /asin 3aimi, 3ikmet #leyman F1a'mut ;evket @aa!nn kardei<, >ait +li Geylani ve Eamil =adrc gibi 6smanl "evletinde 'izmet etmi olan aydnlar -ngiliz aley'tar idiler% (unlar, -ngiltere!nin Irak!daki n,uzuna kar mcadele etmek i$in 19JK da -'van el-Batani @artisini kurmulardr%

"a'a ilk gnlerde beliren Irak milliyet$ilii karsnda -ngiltere Irak!da manda sistemini uygulamaktan vazge$erek, Irakla mnasebetlerini antlamalar vastasiyle dzenlemek istemi ve 1K Okim 1977 de Irakla bir antlama imzalamtr% (u antlama -ngiltereye Irak!n i$ ve d ilerinin idaresinde geni yetkiler vermekteydi% (u antlama Irak milliyet$ilerinin basksn 'a,i,letmeyince, 14 +ralk 197) de, Irak zerindeki kontrolunu biraz da'a geveten ikinci bir antlama yapt% 0i'ayet JK 3aziran 19JK +ntlamas ile Irak!a tam bamszlk verdi% 1ama,i' bu antlama ile -ngiltere ile Irak d politikada daima birbirlerine danacaklar, bir saldr 'alinde -ngiltere Irak!a yardm edecek ve Irak ordusunu -ngiltere yetitirecekti% 3er eye ramen, Irak olduk$a ksa bir srede bamszla kavumu olmaktayd% (undan sonra, 19J7 de Irak, 1illetler Hemiyetine ye oldu%

Eral &aysal 19JJ de .ld ve yerine olu Gazi ge$ti% Gazi zamannda Irak!n i$ politikas baz kaynamalar g.sterdi% 2rkiye!de +2+2Q>E re,ormlar Irakl milliyet$ileri de etkiledi ve sosyalizmi ve demokrasiyi savunan +'ali @artisi kuruldu% (unu bir ksm subaylar da destekliyordu% (u subaylardan General (ekir #tk ve 3ikmet #leyman 19JG Okiminde bir 'kmet darbesi yaparak askeri bir diktat.rlk kurdular% (u askeri 'kmet 2rkiye tara,taryd ve 2rkiye ile yakn mnasebetler kurarak 19J) de #aadabad @akt!na katldlar% 9akin, General (ekir #tk 2rkiye!de yaplan manevralara davetli olarak giderken, 19J) +ustosunda 1usul!da rakipleri tara,ndan .ldrld% 19J !den itibaren Irak!n idaresi 'araretli bir -ngiliz tara,tar olan 0uri #aid!in eline ge$ti%

Eral Gazi, 19J9 0isannda bir otomobil kazasnda .ld% 6lu

--!inci &aysal k$k olduundan, @rens +bdlila' bakanlnda bir naiblik idaresi kuruldu%

Irak!n i$erde karlat .nemli dier meseleler, Ert meselesi ile mez'ep $atmalar olmutur% -!inci "nya #avann 'emen ertesinde -ngiltere, Ea,kaslar, 2rkiye, -ran ve Irak zerinde bir bask arac olarak bir krt devleti kurmay dnm ise de, sonradan kendisi de bu ,ikri te'likeli bularak terketmitir% 9akin 2rkiye ile 1usul anlamazl srasnda, 197* de, "ou +nadolu!da bir krt ayaklanmasn kkrtmaktan da geri kalmamtr% 19J7!de de Irak!da bir krt ayaklanmas $km ise de, imdi 6rta "ouya iyice yerleen, -ngiltere buna cep'e alm ve ayaklanmann bastrlmasnda lrak kuvvetlerine yardm etmitir% Irak 1illetler Hemiyetine ye olarak girerken Ertlere aznlk 'aklarn garanti etmitir%

1ez'ep mcadelerine gelinceD Irak!da 1slmanln iki esas mez'ebi vard% ;iiler ve #nniler% ;iiler #nnilerden biraz da'a ,azlayd% 9akin Eral &aysal!n #nni olmas ve #nnilerin da'a iyi yetimi ve kltrl olmalar sebebiyle idarenin yksek kademelerini ellerine almas, lrak!da alttan-alta bir ;ii-#nni mcadelesine sebep olmutur%

(aka bir din meselesi de #ryanilerden domutur% #ryaniler genel olarak gney +nadolu!dan Irak!a g.$ etmilerdi% 9akin Irak 'alk tara,ndan 'o karlanmadlar% (unlara aznlk 'aklarnn tannmamas, 19JJ de byk bir #ryani ayaklanmasna sebep olmusa da, Irak 'kmeti bu ayaklanmay $ok iddetli bir ekilde bastrmtr%

QrdnD Qrdn, Eral &aysal!n (yk #uriye Erallna da'ildi%

9akin &aysal &ranszlar tara,ndan #uriye!den $karlnca, 1977 Oyllnde 1illetler Hemiyetinin karar ile ayr bir Qrdn "evleti kuruldu ve bu devlet -ngiltere!nin mandasna verilerek bana &aysal!n k$k kardei +bdulla' getirildi% Qrdn!deki manda idaresi dorudan doruya &ilistin!deki -ngiliz yksek komiserine bal idi%

Qrdn!n politika 'ayat 'emen 'emen olaysz ge$mitir% =nk Qrdn!n ekonomik kaynaklardan yoksunluu, bu memleketi -ngiltereye sk bir ekilde balanmak zorunda brakmtr% 197K!lerde ylda 1KK%KKK #terlin olan -ngiltere!nin para yardm, 194K!larda ylda 7 milyon #terlin!e ykselmitir%

-ngiltere Qrdnle mnasebetlerini, manda reLimi yerine antlama mnasebeti 'aline getirmeyi terci' etti ve 1K ;ubat 197 de -ngiltere ile Qrdn Omiri +bdulla' arasnda bir antlama imzaland% (u antlama -ngiltere!nin Qrdn!deki yetkilerini $izmekteydi%

Qrdn 77 1art 194G da -ngiltere ile yapt bir itti,ak antlamas ile bamszln kazanm ve Qrdn Omirlii, Qrdn Erall olmutur% 9akin bu antlama Qrdnller tara,ndan 'o karlanmadndan, 1* 1art 194 de yaplan yeni bir antlama, 194G antlamasnn yerini almtr% (u antlamadan sonra Qrdn!n yeni ad 3aimi Qrdn Erall olmutur%

(< 1sr

6smanl "evletinin -!inci "nya #avana katlmas zerine -ngiltere, iki 6smanl topra zerinde egemenlik 'aklarn kurmutur% (unlarn birincisi, * Easm 1914 de Ebrs!n -ngiltere -mparatorluuna il'ak edilmesi olmutur% -kincisi de 1 +ralk 1914 de 1sr

zerinde 'imaye kurmasdr%

+rabi @aa!dan beri gelimekte olan 1sr milliyet$ilii i$in, -ngiltere!nin 1sr zerinde 'imaye kurmas byk bir ok oldu% #ava i$indeki gelimeler ise 1sr milliyet$iliini da'a da 'zlandrd% #ava srasnda 1sr!n -ngiltere i$in askeri bir s 'aline gelmesi ve -ngiliz, +vusturya ve /eni Relanda askerlerinin adeta istilasna uramas 1srllarn gururlarna dokunduu kadar, (akan Silson!un 14 0oktas da 1srllarn bamszlk mitlerini kuvvetlendirdi% 3albuki savatan sonra 1sr!n bu konudaki mitlerinin 'i$biri ger$eklemedi% (unun zerine #aid Ragll!n 1919 balarnda kurduu Ba,d @artisi btn memlekette ayaklanma ve g.sterilere bavurarak, -ngiltereye kar milliyet$i 'areketin .ncln ele ald% -ngiltere Raglul ile dier Ba,d liderlerini 1alta adasna srd% &akat bu olay, ayaklanmay yattraca yerde, bsbtn iddetlendirdi% (u durum karsnda ingilizler Raglul! ve arkadalarn serbest brakarak, onlarla, bir antlama dzeni zerinda g.rmelere giriti% -ngiltere!nin 1sr zerindeki sk kontrolundan vazge$memesi ve Ba,d liderlerinin de tam bamszlkta srar etmeleri dolaysiyle, g.rmeler olumlu bir sonu$ vermedi% 1971 ylnda yine ayaklanmalar $kt% Ba,d @artisi ile anlaamyacan g.ren -ngiltere, 7 ;ubat 1977 de yaynlad bir deklarasyonla, 1sr!n bamszln ilan etti ve 3div -!inci &uad da bu deklarasyonu kabul ile Eral F1elik< nvann ald% -ngiltere 1sr!n bamszln ilan etmekle beraber, 1sr!n #vey Eanal!nn ve 1sr!daki yabanclarn 'aklarnn savunmasn zerine alyor ve #udan zerindeki kontrolunu elinde tutuyordu%

Eral -!inci &uad!n bu deklarasyonu kabul etmesi, Ba,d liderliindeki

milliyet$ilerle arasnn a$lmasna sebep oldu ve milliyet$iler mcadelelerini, -ngiltere!den baka, &uad!a da y.neltiler% (u mcadelede 1sr 'alk da Ba,d @artisini destekledi% =nk 197J!ten 19JK!a kadar yaplan btn se$imleri Ba,d @artisi kazand% Eral &uad Ba,d ile mcadele edemiyeceini g.rnce 19JK da parlamentoyu ,es'edip, monarik diktat.rlk kurdu%

(u arada -ngiltere de 197)-7 , 1979 ve 19JK da olmak zere $ de,a Ba,d ile g.rmelere girierek anlamaya $alt ise de baar kazanamad ve 19JK da g.rmeleri kesti%

19J* de -talya!nn 3abeistan!a saldrmas ve 19JG!da da bu topra ele ge$irmesi, gerek Eral &uad!n, gerek -ngiltere!nin durumunda deiiklik meydana getirdi% 3abeistan!a yerleen -talya 0il!in kaynaklarna egemen oluyor ve dolaysiyle 1sr zerinde bir te'like yaratyordu% Osasen -talya ve +lmanya 1sr!daki ve 6rta "ou!daki arap milliyet$ilerini -ngiltere ve &ransaya kar devaml olarak kkrtmaktaydlar%

19J* yl sonunda Eral &uad 197J anayasasn tekrar yrrle koydu ve d.rt ay sonra da .ld% /erine 1G yandaki olu -!inci &aruk ge$ti% 19JG se$imlerini Ba,d @artisi ezici bir $ounlukla kazand% (u se,er Ba,d ile -ngiltere arasnda yaplan g.rmeler olumlu sonu$ verdi ve -ngiltere ile 1sr arasnda 7G +ustos 19JG da bir itti,ak antlamas imzaland% 6n yl i$in imzalanan bu antlama ile -ngiltere 1sr!dan $ekiliyor, lakin kendisinin imparatorluk yolu olan #vey Eanal!nda devaml olarak asker bulundurmak 'akkn alyordu% +yrca, 1sr!n bir saldrya uramas 'alinde -ngiltere 1sr! savunacakt%

19J) 1aysnda 1sr!da kapitlasyonlar kaldrld ve 1sr 1illetler Hemiyeti!ne ye oldu%

H< +rabistan /armadas

-!inci "nya #avann ertesinde +rabistan yarmadasndaki en .nemli gelime Ba''abi devleti #uudi +rabistan!n kurulmas olmutur% 1slmanln ,anatik kolunu tekil eden Ba''abiler, #uud ailesinin liderliinde, yarmadann bat ksmndaki 0ecd!e egemen bulunuyorlard% Ba''abi!ler U-U!uncu yzyln balarnda 6smanl "evletine kar ayaklanmlar ve 1sr Balisi 1e'met +li @aa sekiz yllk bir mcadeleden sonra Ba''abileri kontrol altna almaya muva,,ak olmutu% 9akin, 6smanl -mparatorluunun zay,lamas ile bu kontrol da zay,lad ve 0ecd #ultan +bdlaziz -bni #uud, UU!inci yzyln bandan itibaren, komu kabilelerle mcadele ederek topraklarn geniletmeye balad% -ngiltere 191* +ralk aynda +bdlaziz ile yapt bir anlama ile, 0ecd!in 'ayr'a' tara,szl karlnda, bu yeni snrlar tand% -ngiltere!nin arzusu, +bdlaziz!in -ngiltereyi (asra!da ra'atsz etmemesiydi%

#avala beraber, 0ecd #ultan +bdlaziz ile 1ekke ;eri,i 3seyin arasnda bir rekabet balad% 3seyin, -ngiltere ile yapt anlamalara dayanarak 191G Okiminde kendisini A+rap 1emleketlerinin EralC ilan edince, bu rekabet da'a da iddetlendi% #avatan sonra, 3seyin!in bir olunun Irak, dier bir olunun Qrdn ve kendisinin de 3icaz Eral olmas, 3aimi ailesine arap dnyasnda byk bir arlk salyordu% +bdlaziz bundan da 'olanmad% 0i'ayet, J 1art 1974 de 2rkiye!de 3ila,etin ilgas zerine 3icaz Eral 3seyin!in

) 1art 1974 de kendisini 3ali,e ilan etmesi barda taran damla oldu% +bdlaziz 1974 +ustosunda 3icaz!a sava a$t% Okim aynda #uud kuvvetleri 1ekkeye girdi% 3seyin, olu +li le'ine ta'ttan ,eragat ederek, -ngilizlerln yardm ile Ebrs!a ka$t% 19J1!de de .ld% 6lu +li +bdlaziz!e kar bir sre dayandysa da, 197* +ralk aynda Hidde!nin de #uudlarn eline ge$mesiyle btn 3icaz +bdlaziz!in eline dm oluyordu% +bdlaziz -bni #uud, 197G 6cak aynda kendisini A3icaz Eral ve 0ecd #ultanC ilan etti% 19J7!de de btn bu topraklar zerindeki #uud egemenlii #uudi +rabistan Erall adn ald%

3icaz!n #uud egemenlii altna dmesinden sonra #uudi +rabistan!n Irak ve Qrdn ile olan mnasebetleri, snr anlamazlklar yznden, bir sre iyi gitmedi% -bni #uud -ngiltere!den $ekindiinden bu iki devlete kar 'er'angi bir 'arekete girimekten $ekindi% 0i'ayet -ngiltere!nin -bni #uud ile 7K 1ays 197) de Hidde anlamas!n imzalyarak, #uud!u 0ecd #ultan ve 3icaz Eral olarak tanmasndan sonra, #uud!un Qrdn ve Irak ile mnasebetleri dzeldi% #uudi +rabistan ile Irak 7 0isan 19JG da arap kardeliine dayanan bir saldrmazlk antlamas imzalamlardr%

#uudi +rabistan 19JJ ve 19JG da +merikan petrol irketi +ramco!ya F+rabian-+merican 6il Hompany< petrol imtiyazlar vermitir ki, bu (irleik +merikan!n 6rta "ou!ya girmesinin balangcn tekil eder%

+rap yarmadasnda 6smanl "evletine en ,azla sadakat g.steren /emen olmutur% 6smanl -mparatorluu ykldktan sonra /emen!in bamszl ,iili bir durum olarak ortaya $kmtr% &akat sava

ertesinin ilk yllarndan itibaren /emen -ngiltere ile $atmtr% #ava srasnda -ngiltere!nin /emen!e ait 3udeyde limann igal etmesi bu $atmann balangcn tekil eder% /emen -mam! /a'ya 197* ylnda 3udeyde!ye taarruz edip burasn snrlar i$ine katt ve -ngiltere buna kar koyamad% &akat -mam /a'ya!nn bu se,er +den zerindeki emelleri iki devletin mnasebetlerinin dzelmesini engelledi% -ngiltere ile /emen arasndaki bu durumdan -talya ,aydaland ve 7 Oyll 197G da /emen ile -talya arasnda bir dosluk ve ticaret antlamas imzaland% (undan sonra -talya-/emen mnasebetleri gayet iyi bir ekilde geliti% -talya /emen!e sila' yardm ve teknik yardmda bulundu% /emen ise -ngiltereye kar -talyay oynama politikas izliyordu%

-talya 3abeistan!a yerletikten sonra -talya ile /emen arasnda 1* Okim 19JG da 7* yllk bir antlama da'a imzaland% (ununla /emen, -talyan doktor ve m'endislerine /emen!de yerleme 'akk veriyordu% (u anlama ile -talya, Ezldeniz!in 3ind 6kyanusuna a$lan kaps olan 1endep (oazna egemen bir 'ale geliyordu% =nk (oazn .br kys Oritre de -talya!nn elindeydi%

+rap yarmadasnda #uudi +rabistan Erallnn kuruluu /emen!i kuzeyden bir te'dit karsnda brakt% (u sebeple /emen 11 ;ubat 19J4 de -ngiltere ile yapt bir dostluk antlamas ile, -ngiltere ile olan mnasebetlerini dzeltme yoluna gitti% (u antlama ile -ngiltere ilk de,a olarak /emen!in bamszln resmen tanyordu%

-ngiliz-/emen antlamasndan bir ay sonra /emen ile #uudi +rabistan arasnda sava patlad% (u savata /emen yenilince, kuzeydeki byk komusuna kar da'a yumuak ve i'tiyatl bir politika

izlemeye balad%

--!inci "nya #avanda /emen tara,sz kalmakla beraber -talya-+lmanya blokuna kar da'a sempatik bir durum ald% =nk 19J4 antlamasna ramen, -ngiliz-/emen mnasebetleri iyi bir $er$eveye girememiti%

=< -ran

19K) +nlamas ile -ran, -ngiltere ile >usya arasnda n,uz b.lgelerine paylalmt% >usya!da =arln yklmas zerine, -ngiltere tek bana -ran zerinde n,uz kurma yoluna gitti ve -ran!a 9 +ustos 1919 da bir antlama imzalatmaya muva,,ak oldu% (u antlama ile -ngiltere, -ran!n idare ve askeri tekilatn dzenleme g.revini zerine alyor ve ayrca -ran!a teknik ve mali alanlarda yardm vaadediyordu% &akat bu antlama -ran milliyet$ilerini kzdrd ve -ran 1eclisi antlamay tasdik etmedi% -ngiltere -ran zerinde bask yapamad, $nk savatan bkan -ngiliz kamu oyu, 'kmetin "ouda pepee olaylarla karlamasn istemiyordu%

#ovyet >usya!nn ilk yllardan itibaren uygulamaya balad kendi snrlarn $evreleyen devletlerle tara,szlk ve saldrmazlk paktlar imzalama politikas, -ran! da i$ine ald ve 7G ;ubat 1971 de -ran ile #ovyet >usya arasnda bir dosluk antlamas imzaland% (u antlama ile #ovyetler -ran! bamszlk ve toprak btnlne sayg g.stermeyi taa''t ediyorlard% -ngiltere!nin, yukarda belirttiimiz davran karsnda -ran, bu antlama ile #ovyetlerle mnasebetlerini yaknlatrmay terci' etti% (u antlamann .zellikle G!nc maddesi .nemlidir% (u maddeye g.re, bir $nc devlet

veya onun mtte,iki, #ovyet >usyaya kar -ran! te'dit eder veya -ran topraklarn bir 'arekat ss 'aline getirir ve -ran da buna engel olamazsa #ovyet >usya -ran topraklarna askerini sokmak 'akkn kazanyordu% 2abii bu 'km birinci planda -ngiltereye y.neltilmiti%

1 Okim 197) de #ovyet >usya ile -ran arasnda bir tara,szlk ve saldrmazlk pakt da imzalanmtr% (u antlama da, 1971 antlamasnn 'kmlerini teyid etmitir%

197J ylnda -ran 3arbiye (akan +'met >iza 3an, bir 'kmet darbesi yaparak babakanl eline ge$irdi% -ran ;a' +'met!in darda bulunduu bir srada da, 197* Okiminde, ;a' +'met!i ta'ttan indirerek, Ea$ar ailesinin -ran!daki egemenliine son verdi% -ran 1eclisi +ralk 197* de +'met >iza 3an! -ran ;e'ina' ilan etti% >iza ;a', son -ran 'kmdar 1u'ammed >iza @e'levi!nin babasdr%

>iza @e'levi!nin bu 'kmet ve monari darbeleri ile amac kendisine .rnek ald +tatrk gibi, -ran!da geni ve k.kl re,ormlar yaparak memleketi batllatrmakt% Ger$ekten, -ran!da pek $ok re,ormlar ve batllama 'areketlerini ger$ekletirdi% "in adamlarnn n,uzunu kramamakla beraber, .zellikle eitim alannda bir$ok yenilikler yapt% Oitim sisteminde vatanseverlik, milliyet$ilik ve batl dncenin yerlemesine .nem verdi% 6rduyu dzenledi ve iyi bir disipline soktu% Eapitlasyonlar kaldrd% Okonomik alanda, devletin mda'alesi ile bir$ok iler yapt% +tatrk ve 2rkiye ile yakn ve samimi mnasebetler kurdu%

-ran!n d politikasna gelinceD 1971 ve 197) antlamalarna ramen #ovyet--ran mnasebetleri iyi bir ekilde gelimemitir% 3er

ne kadar 1971-JJ devresinde #ovyetler -ran!n d ticaretinde en geni yeri igal etmi iseler de, #ovyetlerin -ran!daki komnist kkrtma ve ,aaliyetleri -ran!da bir gvensizlik dourmu ve siyasal mnasebetlerin da'a ,azla gelimesine imkan vermemitir% Mte yandan, -ran!n -ngiltere ile mnasebetleri de gvensizlik 'avasndan kurtulamamtr% Qstelik +badan petrolleri 19J7 ylnda -ran ile -ngiltere arasnda iddetli bir anlamazlk konusu olmutur% @etrollerden da'a yksek bir 'isse almak isteyen >iza @e'levi, 19K1 tari'li imtiyaz anlamasn ,es'edince, iki devletin mnasebetleri gerginlemi ve -ngiltere (asra k.r,ezine donanma g.ndermitir% 0i'ayet 1illetler Hemiyetinin aracl ile anlamazlk $.zmlenml ve 79 0isan 19JJ de -ran ile +nglo-@ersian @etrol ;irketi F+@6H< arasnda yaplan bir anlama ile, -ran!n petrollerden alaca 'isse arttrlmtr%

19JJ de +lmanya!da 3itler!in iktidara ge$mesi ve 3itler!in 'em (atllara ve 'em de #ovyet >usyaya cep'e almas zerine, -ran d politikasn +lmanyaya kaydrd% +lmanya ile -ran arasnda ekonomik mnasebetler de geniliyerek, +lmanya, -ran!n d ticaretinde #ovyet >usya!nn yerini ald%

+lmanya!nn 1941 de #ovyev >usyaya saldrmas zerine, -ran, -ngiltere ile #ovyet >usya!nn igaline urayacaktr%

"< +,ganistan

+,ganistan 1

K 2emmuzunda -ngiltere ile imzalad bir anlama

ile bu devletin n,uz ve 'imayesi altna girmiti% 19K) -ngiliz->us anlamas ile -ngiltere +,ganistan!daki bu durumunu >usyaya da kabul ettirmiti%

-!inci "nya #avandan sonra +,ganistan kendisini -ngiltere!nin n,uz ve vesayetinden kurtarmaya muva,,ak oldu% (ir takm ta't mcadelelerinden sonra 1919 ;ubatnda +,ganistan ta'tna ge$en Omir +manulla' koyu bir -ngiliz dmanyd% +manulla', Omir olur olmaz, 1919 1aysnda -ngiltereye kar Hi'ad- 1ukaddes ilan edip, ordusu ile 3indistan!a yrd% +manulla'!n 'areketi -ngilterere i$in te'likeli bir dert oldu% +ncak 14K%KKK kiilik bir kuvvet kullandktan ve 1G milyon -ngiliz liras 'arcadktan sonra +manulla'! 3indistan!dan $kard% &akat +ustos 1919 da yaplan >avalpindi +ntlamas

ile de, +,ganistan!n tam bamszln tanyarak bu memleketten $ekilmek zorunda kald%

+manulla' bundan sonra #ovyetlere yaklat% 7 ;ubat 1971 de #ovyet >usya ile bir dosluk antlamas imzalad% (u antlama ile #ovyetler, bir yandan +,ganistan!n bamszln tanyorlar ve .te yandan da +,ganistan!a 'er yl bir milyon altn ruble yardmda bulunmay kabul ediyorlard%

+manulla' #ovyetlere yaklamakla beraber, +,gan-#ovyet mnasebetleri dzenli blr ekilde geliemedi% #ovyetlerin 2rkistan, 4zbekistan, 2rkmenistan, 3ive ve (u'ara!y bolevikletirmek i$in kullanm olduklar sert usuller, buralardaki 2rk 'alklarn ayaklanmalarna sebep oldu ve bir$ok 2rkler (oleviklerden ka$arak +,ganistan!a sndlar% 1977 ylnda Onver @aa!nn liderliinde $kan bu ayaklanmalara +manulla' byk bir ilgi g.sterdi ve 'atta kendi liderlii altnda bir 6rta +sya Eon,ederasyonu kurmak i$in 'arekete ge$ti% 2abiatiyle bu durum #ovyet-+,gan mnasebetlerini bozdu% &akat Onver @aa .ldrld gibi, #ovyetler de 6rta +sya!da

durumu kontrolleri altna aldlar%

(undan baka iki devlet arasnda snr anlamazlk ve $atmalar da eksik olmad% (ununla beraber, #ovyetler +,ganistanla aralarn bozmamak ve ekonomik yardm yoluyla +,ganistan! n,uzlar altna almak i$in .zel bir $aba 'arcadlar% 1K 0isan 197) de #ovyet >usya ile +,ganistan arasnda da bir tara,szlk ve saldrmazlk antlamas imzaland%

+,gan 'kmdar +manulla' da, >iza ;a'!n -ran!da yapt gibi, +tatrk! kendisine .rnek alarak memleketi batllatrmak i$in 197J!den itibaren ,aaliyete ge$ti% 1emlekette bir$ok re,ormlar yapt% Mzellikle eitim ve kltr re,ormlarna .nem verdi% (u re,ormlar i$in +lmanya ve 2rkiye!den uzmanlar getirtti% (unun sonucu olarak +,ganistan ile +lmanya arasndaki siyasal mnasebetler de geliti ve #ovyet n,uzuna kar +,ganistan +lmanyaya dayand% 3itlerle beraber +lmanya ile +,ganistan arasndaki mnasebetler da'a artt%

+manulla', 197G da Omir!lik nvann brakp Eral nvann ald% 9akin yapm olduu re,ormlar, memleketteki koyu dindarcln tepkisi ile karlat ve 197 Easmnda mollalar ve mu'a,azakar kabileler ayaklandlar% +manulla' memleketten ka$mak zorunda kald% 3abibulla' Gazi mu'a,azakar unsurlarn temsilcisi olarak idareyi eline ald ve +manulla'!n btn re,ormlarn kaldrtt% 9akin 3abibulla'!n idaresi de diktat.rle dayandndan, yeniden ayaklanmalar $kt ve ni'ayet 1u'ammed 0adir 3an 1979 Okiminde +,ganistan Eralln eline ge$irdi%

1u'ammed 0adir, genel olarak +manulla'!n yolundan gitti%

/alnz, re,ormlara devam etmekle beraber, bunlar mollalar ve dindarlar rktmeden yapt% 2rkiye ve +lmanya ile yakn mnasebetlere o da devam etti%

1u'ammed 0adir, 19JJ Easmnda a'si dmanlarndan biri tara,ndan .ldrld% &akat memlekette 'er'angi bir karklk $kmadan, 'kmdarl olu 1u'ammed Ra'ir ;a' zerine ald%

1941 de -ran!n -ngiltere ve #ovyet >usya tara,ndan igali zerine +,ganistan da bu iki devletin basks altnda kald ve bu bask zerine memleketteki btn +lman uzman ve teknisyenlerini $karmak zorunda kald% --!inci "nya #avandan sonra +,ganistan tekrar #ovyet n,uzu altna dmtr%

(irleik +merika!nn -nzivaya =ekilmesi

(irleik +merika -!inci "nya #avana +lmanya tara,ndan gvenliinin yakn bir ekilde te'dit edildiini g.rd i$in girmiti% &akat bar meselesinde .zellikle (akan Silson, bir intikamclk duygusu ile 'areket etmemi ve adil ve devaml bir bar dzeninin kurulmasn samimiyetle arzu etmiti% (akan Silson!un 14 0okta!s b.yle bir barn ilk temel ilkelerinin i,adesi olmu ve barn korunmas ve bozulmasnn .nlenmesi i$in de devaml bir bar tekilatnn kurulmasna birinci derecede .nem vermiti% (u milletler aras bar tekilatnn kurulmas (akan Silson i$in o kadar .nemli olmutur ki, (ar Eon,eransnn banda 1illetler Hemiyeti @akt!n 1tte,iklere kabul ettirdikten sonra, +merikan kamu oyunu 1illetler

Hemiyeti ,ikrine kazanmak i$in, barn toprak, snr ve sair meseleleri ile kendisi bizzat uramayarak, 'emen +merikaya d.nmt% Silson barn korunmasn salayacak bu milletleraras tekilatta +merika!nn .nclne inanmt% 2abii bunun sonucu olarak +merika dnya meselelerinin ve +vrupa diplomasisinin i$ine de girmi olacakt%

&akat Silson!un bu dnce ve ,aaliyetleri da'a ilk gnlerden itibaren +merika!da $eitli tepkilerle karlat% "a'a 1illetler Hemiyeti @akt 'azrlanrken, bu konuda +merika!da $eitli g.rler ortaya atlm ve Silson da bunlar mmkn olduu kadar g.z.nnde tutmaya $almt% (u g.rlerden en .nemlisi, 1illetler Hemiyeti @aktnn 1onroe "oktrini!ni ma',uz tutan bir 'km i'tiva etmesiydi ve Silson da @aktn UU-!inci maddesinde, olduk$a mp'em bir ekilde de olsa, 1onroe "oktrini!ni koruyan bir 'kmn yer almasn salamt%

0i'ayet Bersay +ntlamas, 1illetler Hemiyeti @akt ile birlikte, 1919 2emmuzunda, tasdik i$in +merikan #enatosuna geldi% (u andan itibaren de +merikan kamu oyunda uzun bir tartma devresi a$ld% Osasna baklrsa, balang$ta kamu oyu 1illetler Hemiyeti!ne ve +merika!nn bu tekilata katlmasna aley'tar deildi% &akat in,irad$lar ve mu'ale,etteki Hum'uriyet$i @arti, 'em 1illetler Hemiyeti ve 'em de Bersay +ntlamas aley'ine geni bir kampanya a$t% Ger$ekten, bir$ok kimselere g.re Bersay (ar +lmanya i$in 'aksz bir ekilde ar 'kmler i'tiva etmekteydi% (u bar -ngiltere ile &ransa!nn +lmanyay ezmek i$in 'azrladklar bir kombinezon olarak g.rnd% +merika!nn bunu tasdik etmesi, adeta bu kombinezona bir garanti verecekti% 1illetler Hemiyeti @akt ise, itirazlarn zerinde younlat temel konuyu tekil etti% Hum'uriyet$iler

ve 1illetler Hemiyetinin aley'tarlar, bu tekilata girmekle +merika!nn d politikadaki bamszln kaybedeceini ve 1onroe "oktrini!nden uzaklamak zorunda kalacan ileri sryorlard% (u konuda en ,azla itiraz ettikleri nokta, @aktn U!uncu maddesiydi% (u maddeye g.re, Hemiyet!in btn yeleri, birbirlerinin toprak btnl ile bamszlklarna sayg g.stermeyi ve bunlar dardan gelecek bir saldrya kar korumay taa''t ediyorlard% (u 'km, (irleik +merika!nn d politikada u veya bu ekilde bir 'areketine 1illetler Hemiyeti!nin karar verecei ve (irlelk +merika!nn da buna uymak zorunda kalaca ve uymak zorunda olduu eklinde yorumland% Hum'uriyet$i liderlerden #enat.r 9odge, bu U!uncu madde dolaysiyle, A3icaz Eral, bedevilerin saldrsn de,etmek i$in +merikan askerlerinin g.nderilmesini istemek 'akkn kazanmaktadrC diyordu% 3albuki (akan Silson ise, #enato "ileri Eomisyonunda 1illetler Hemiyeti @akt 'akknda yapt a$klamada, U!uncu maddenin, @aktin AbelkemiiniC tekil ettiini s.ylemiti% #enat.r 9odge #enato!da, 1illetler Hemiyeti @aktnn kabul edilmesi i$in, 14 noktada deiiklik yaplmasn istedi ki, bunlar arasnda, 1illetler Hemiyetinin 1onroe "oktrini!ne ilikin 'i$bir karar alamyaca, (irleik +merika!nn 'i$bir devletin bamszlk ve toprak btnln garanti edemiyecei ve 1illetler Hemiyetinin bir devlet 'akknda alaca karar ve tedbirlerin, o devletle (irleik +merika arasndaki mnasebetleri 'i$bir ekilde etkileyemiyecei gibi artlar bulunmaktayd%

Hum'uriyet$ilerin ve in,irad$larn gnden gne tekilatlanan ve iddetlenen mu'ale,eti zerine (akan Silson, +merikan kamu oyunu kendi tara,na $ekmek i$in %KKK mil!den ,azla sren 77 gnlk bir i$ gezide J) s.ylev verdiyse de, baar kazanamad% (u gezide

'astalanarak ,el$ olduu gibi, #enato da Bersay +ntlamasn ve ona bal 1illetler Hemiyeti @aktn reddetti% (u iki belge i$in #enatoda, Easm 1919 da, 6cak 197K ve 1art 197K de olmak zere $ de,a oylamaya gidildi% 9akin 'i$birisinde, tasdik i$in gerekli $te iki oy $ounluu salanamad% Q$nc oylamada 49 evet, J* 'ayr $kmt% (u durum 'asta yatandaki Silson!u $ok zm ve A;imdi onlar ne kaybettiklerini ac bir tecrbe ile .reneceklerdir%%% "nyann liderliini kazanmak i$in elimize bir ,rsat ge$miti% &akat bu ,rsat kaybettik ve yaknda bu kaybn nasl bir traLedi olduunu g.receizC demitir%

Bersay +ntlamas ve ona bal belgeleri ve .zellikle 1illetler Hemiyeti @aktn tasdik etmei reddetmekle, (irleik +merika in,irad siyasetine d.nyor ve inzivaya $ekiliyordu% 197K Easmnda yaplan (akanlk se$imlerini 9 milyona kar 19 milyon oyla Hum'uriyet$iler kazandlar ve Sarren G% 3arding (akan oldu% #e$im, Hum'uriyet$ilerin in,irad ve inziva politikasnn kamu oyu tara,ndan da kabul ve desteklenmesini i,ade ediyordu%

Bersay +ntlamasnn reddi ile +lmanya ve mtte,ikleri ile +merika arasnda sava 'ali 'ukuken devam etmi oluyordu% (u sebeple +merikan Eongresi 1971 2emmuzunda +lmanya ile sava 'alinin sona erdiini ilan ve birka$ ay sonra da +lmanya, +vusturya ve 1acaristan ile ayr bar antlamalar imza ettl% (u, 1 1* de -ngiltere!nin, 0apolyon!u yenen Eutsal -tti,ak ve ".rtl -tti,ak bloku ile ibirlii yapmaktan ka$nmasna benzemekteydi%

(irleik +merika 1illetler Hemiyetine katlmamakla beraber, bu tekilattan tamamen de uzak kalm deildir% 1illetleraras "aimi

+dalet "ivanna katld gibi, 1illetler Hemiyetinin bar ve sila'szlanma ,aaliyetleri ile ilgilenmi ve bu meselelerin g.rmelerine g.zlemciler g.ndermitir% 1esela 1977 Baington deniz sila'larnn snrlandrlmas kon,erans ve 197 Eellogg @akt esas itibariyle (irleik +merika!nn eseri olmutur% (u iki teebbs, sava sonrasnn 'i$ deilse ilk yllarnda, barn moral 'avasnn kuvvetlendirilmesine .nemli bir 'izmet olmutur% (u iki konuyu, bundan sonraki ksmda ele alacaz%

-ki -sava- aras devresinde (irleik +merika ile +vrupa arasndaki mnasebetleri ze'irleyen ve +merika!nn +vrupaya kar kzgnln ve gvensizliini arttran bir mesele de, milletleraras bor$lar olmutur% +merika sava srasnda yirmi kadar devlete bor$ para vermiti% (or$lular i$inde 4%7 milyar "olarla -ngiltere, J%4 milyar "olarla &ransa, 1%G milyar "olarla -talya birinci plan igal ediyordu ve bu bor$larn toplam 1K%J milyar kadard% +lmanya!nn tamirat bor$larndan ayrdetmek i$in, devletlerin +merikaya olan bu bor$larna 1illetleraras (or$lar denilmekteydi% 9akin devletler bu bor$lar .demeye bir trl yanamadlar% "a'a dorusu, bu bor$lar .demeyi, +lmanya!dan alacaklar tamirat bor$larna balamlard% +lmanya!dan tamirat borcu alamaynca, +merikaya olan bor$larna da yan $izmeye baladlar% Eendilerinin, savan en ar ykn $ektiklerini, +merika!nn para kaybetmesine karlk, kendilerinin kan ve insan kaybettiklerini ileri srdler% 2abii bu, +merika!da k.t bir etki yapt% +merika bu devletlere bor$larn .detmek i$in uzun yllar urat% #adece &inlandiya bor$larn tam olarak .dedi% -ngiltere, -talya, =ekoslovakya, >omanya ve 9etonya ise ancak AsembolikC .demelerle yetindiler% &ransa, (el$ika, @olonya, Ostonya

ve 9itvanya ise 'i$ .demedi% 0i'ayet +merika 19J4 ylnda bu bor$lar 'ikayesinin zerinden snger ge$irmek zorunda kald%

1onroe "oktirininde olduu gibi, Bersay!dan sonra da +merika +vrupa!dan ilgisini kesmekle beraber% 9atin +merika ve 4zakdou ile da'a ,azla ilgilendi% +lmanya!nn yenilmesi, -ngiltere ve &ransa!nn +vrupa meselelerinin i$ine dalmas, bu devletlerin 9atin +merika ile ekonomik ve ticaret mnasebetlerini azalttndan, bu b.lge (irleik +merika!nn ticaret ve ekonomisi i$in gayet avantaLl bir alan olarak ortaya $kt ve +merika 9atin +merika!daki ,aaliyetlerini arttrd% Mte yandan, ayn durum 4zakdou i$in de s.z konusu idi% +lmanya!nn ve =arlk >usya!nn yklmas, -ngiltere ve &ransa!nn, +vrupa meseleleri dolaysiyle 4zakdou ile ilgilerinin zay,lamas, 4zakdouyu da +merikan ekonomisi i$in geni ve rekabetsiz bir pazar olarak ortaya $karmt% 9akin bu b.lgede imdi 5aponya bu avantaLl durumdan yararlanmak istediinden, 5aponya +merika i$in bir endie konusu oldu% 1977 Baington kon,erans ile 5apon deniz kuvvetinin snrlanmasnda, bu durum .nemli bir ,akt.r olmutur% (ununla beraber, 4zakdou!da 5aponya ile (irleik +merika arasndaki, .nce srtmeler ve sonra da $atmalar, 19J1!den itibaren balayacaktr% (u noktalara, bu konular ele aldmzda ayrntl olarak deineceiz%

#ila'szlanma 1eselesi

(akan Silson!un 14 0oktas!nn birinci planda g.z.nnde tuttuu ama$, sava sonras dnyasnda insan toplumlarnn savasz

ve olumlu bir bar dzeni i$inde yaamalar idi% (u amac salamak i$in de, (akan Silson, milletler arasnda $atmalara ve dolaysiyle savalara en ,azla sebebiyet veren meseleler zerine dikkatini y.neltmi ve bu meseleleri 14 noktada toplamt% Ole alm olduu meseleler ve milletleraras ge$imsizlik sebepleri, ger$ekleri karlyor muydu, karlamyor muydu, p'esiz bu konu tartlabilir% &akat tartamyacamz bir 'usus varsa, o da, Silson!un, 14 0oktas i$inde, milletleraras devaml bar dzeninin baz temel artlarn g.rm olmas ve bunlara parmak basmasdr% 14 0okta!nn 4!ncsnde yer alm olan sila'szlanma konusu da bunlardan biridir% 4!nc 0okta!ya g.re, i$ gvenliin gerekleri g.z.nnde tutularak, sila'lanmalarda en byk indirimler salanacakt% (u prensip 1illetler Hemiyeti @akt!nn !inci maddesinde de, 'emen 'emen ayn i,ade ile yer almt% Mte yandan, Bersay +ntlamas ile +vusturya, 1acaristan ve (ulgaristan bar antlamalarna konan sila'szlanma zorunluuna ait 'kmlerde, bu devletlerin sila'szlandrlmalarnn, genel sila'szlanma i$in bir balang$ tekil ettii belirtilmiti%

(u ekilde balayan sila'szlanma meselesi, 1919!dan 19JJ!e kadar devletlerin $ebalarnda ve mitlerinde byk bir yer ald% #onu$ u oldu ki, sila'lanma ne durdurulabildi, ne de snrlanabildi% +ksine 19JJ!den itibaren sila'lanma ve milletleraras bu'ranlar birbirine paralel olarak 'zla $oald%

"n olduu gibi bugn de, genel bir sila'szlanma ger$ekletirilebilir mi: (izden .nceki kuaklarn ve bizim kuamzn $abalar, bizi olumsuz bir cevapla kar karya brakmaktadr% 1illetleraras 'ayatn dzeni ve bu dzen i$inde teker teker 'er milletin sosyal, siyasal, ekonomik ve Leopolitlk durumlar, tari' ve gelenek

yaplar, standart veya birbirine benzeyen esaslar zerine dayanm olsayd, dnn olduu gibi bugnn $abalar da olumlu bir sonuca ular veya 'i$ deilse gelecein mitlerine sa'ip olabilirdik% 1illetleraras artlarn bu imkanlarna sa'ip olmadmza g.re, baz milletlerin 'akllk veya 'akszlklarn ortaya koymak, baz insanlarn iyi niyetli davranlarn g.stermek veya bu insanlarn g.rnte b.yle davranm olduklarn ispatlamak i$in, sila'szlanma meselesi, gelecek bir $ok insan kuaklar i$in, tari' kitaplarnda daima yer alacaktr% (u meseleyi ele almakla, biz de burada bundan ,azlasn yapamyoruz%

+< Sas'ington "eniz #ila'szlanmas Eon,erans

Baington "eniz #ila'szlanmas Eon,erans, dorudan doruya 4zakdou meselelerinden domu olup, 4zakdouda 5aponya ile (irleik +merika arasndaki rekabetle yakndan ilgilidir% -!inci "nya #ava $kar $kmaz 5aponya, 4zakdou ile ilgili +vrupa devletlerinin savala megul olmalarndan ,aydalanarak =in zerindeki ,aaliyetlerini arttrm, bu konudaki emellerini a$a vurmu ve 191* 1aysnda =inle yapt bir anlama ile bu memlekette bir$ok 'ak ve imtiyazlar kazanmt% (u gelimeden (irleik +merika 'onut kalmad% (unun i$in, 197K de Hum'uriyet$i @arti iktidara ge$tikten sonra, 5aponyaya kar (irleik +merika!nn gcn g.stermek i$in byk bir deniz sila'lar yapm programn uygulamaya balad% 5aponya buna ayn ekilde bir programla cevap verdi% (u suretle 'er iki tara, da sila'lanmaya balad% 9akin bu sila'lanma yarnn dourduu mali yk 'er iki memlekette de tenkitlere 'ede, oldu%

Mte yandan, 5aponya UU!inci yzyln bandanberi 4zakdouda

g.sterdii btn ,aaliyetlerde, 19K7 tari'li -ngiliz-5apon itti,akndan destek almaktayd% ;imdi +merika ile 5aponya arasnda da rekabet balaynca, adeta -ngiltere +merikaya kar cep'e alyormu gibi bir durum ortaya $kt% +merika bundan 'olanmad gibi, bu durum, bir -ngiliz-+merikan $atmas 'alinde +merikaya kar cep'e almak istemeyen Eanada ile +vusturya!nn da 'ouna gitmedi% 19K7 -ngiliz-5apon itti,ak 1971 2emmuzunda sona eriyordu% +merika bunun yenilenmesini istemedi ve bu isteinde Eanada ve +vusturalya da kendisini destekledi, (u durum karsnda -ngiltere, 5aponya ile +merika!dan birini se$mek zorunda kald ve se$imini +merika i$in kullanarak 5aponya ile itti,akn yenilemedi%

(u baardan sonra +merika Hum'urbakan 3arding, 4zakdou meselesini bir btn olarak ele almak zere, bu b.lge ile ilgili devletleri 1971 Easmnda Baington!da bir kon,eransa davet etti% Eon,erans, bir$ok anlamalar imzalayarak G ;ubat 1977 de sona erdi%

(u anlamalarn birincisi, (irleik +merika, -ngiltere, 5aponya ve &ransa arasnda imzalanm olup, ".rtl +nlama adn alr% (u anlama ile tara,lar, birbirlerinin @asi,ik!teki lkelerine karlkl saygy taa''t ediyorlard% (u? +merika i$in, 5aponya!nn emperyalist emellerine kar &ilipinlerin korunmasyd%

-kinci anlama, G ;ubat 1977 de, (irleik +merika, -ngiltere, 5aponya, &ransa, (el$ika, =in, -talya, 3ollanda ve @ortekiz arasnda imzalanan "okuz "evlet +nlamas F0ine-@oTer 2reaty< dr% (u antlamada devletler =in konusunda uygulayacaklar politika ve prensipleri tesbit etmekteydiler% (una g.re tara,lar, =in!in egemenliine, bamszlna, toprak ve idare btnlne sayg g.sterecekler

ve btn =in topraklarnda ticaret ve endstriyel ,rsat eitlii FeXual opportunity< prensibini uygulayacaklard% (.ylece bu antlama, yine (irleik +merika i$in, mmkn olan en geni .l$de +$k Eap politikasnn bir za,eri oluyordu%

Q$nc anlama da, yine G ;ubat 1977 de (irleik +merika, -ngiltere, 5aponya, &ransa ve -talya arasnda imzalanan "eniz #ila'larnn #nrlanmas!na ait anlamadr% (u anlama ile, J*%KKK tonu ge$emiyecek olan ve capital s'ips denen byk gemiler bakmndan 'er devletin sa'ip olabilecei deniz gc snrlanmt% (u snrlama ile (irleik +merika *7*%KKK, -ngiltere *7*%KKK, 5aponya J1*%KKK, &ransa 1)*%KKK ve -talya da 1)*%KKK tonaLnda byk gemilere sa'ip olabileceklerdi ki, bunun oran olarak i,adesi, srasiyle, *,*,J, 1%G) ve 1%G)!dir%

4zakdou!daki 5apon emperyalizmi bu antlama ile, bu emperyalizmin vastalar bakmndan, snrlanm ve ,renlenmi olmaktayd% 9akin antlamann en az bunun kadar .nemli tara, da, -ngiltere!nin 2ra,algar!danberi elinde tuttuu rakipsiz deniz stnl imdi ilk de,a +merika ile paylamasyd% ;p'esiz bu da +merika i$in baka bir za,erdi%

(u antlamalarla -ngiltere de, 5aponya itti,akndan ayrldktan sonra, 4zakdou!da (irleik +merikaya dayanmaya balayacaktr% 4zakdou!daki >us te'likesi nasl -ngiltereyi 5aponyaya eiltmi ise, imdi 5apon te'likesi de kendisini +merikaya dayanmaya g.tryordu%

(< 9ondra "eniz #ila'szlanmas Eon,erans

1977 Baington anlamalar ancak en byk tipteki gemiler i$in tonaL ve oran snrlamalar kabul etmi? da'a k$k gemiler i$in 'er'angi bir tesbitte bulunmamt% (unun sonucu u oluyordu ki, 'er devlet gcnn yettii miktarda da'a k$k gemiler yapabilecekti% (u ise, deniz sila'szlanmasnn eksik kalmas demekti% (unun i$in, (irleik +merika!nn bundan sonraki $abas, bu k$k gemiler i$in de bir snrlamann ger$ekletirilmesine y.neldi% 197) 3azirannda Henevre!de ikinci bir deniz sila'szlanmas kon,erans toplad% 9akin &ransa ve -talya bu kon,eransa katlmadlar% Eon,eransta +ustos ayna kadar (irleik +merika, -ngiltere ve 5aponya arasnda yaplan tartmalarda ise olumlu bir sonu$ alnamad% =nk -ngiltere, imparatorluk deniz yollarnn uzakln ileri srerek bir$ok gemiler i$in snrlamaya yanamad%

Henevre Eon,eransnn baarszl -ngiliz-+merikan mnasebetlerine bir gerginlik getirdi% &ransa!nn kara sila'lar 'akkndaki g.rn desteklemesine karlk, &ransa!nn da -ngiltere!nin deniz sila'lar konusundaki g.rn destekliyecei 'akknda iki devlet arasnda bir anlama yaplm olduuna dair s.ylentiler ise, (irleik +merikay bsbtn sinirlendirdi ve -ngiltere ile +merika arasnda bir deniz sila'lar yar balad% 9akin 197 ylnda Eellogg @aktnn imzas ve 1979 1artnda -ngiltere!de -$i @artisinin iktidara gelmesi, -ngiliz-+merikan mnasebetlerini tekrar yumuatt% (unun sonucu olarak 19JK 6cak aynda 9ondra!da $nc de,a olarak bir deniz sila'szlanmas kon,erans da'a topland% (u kon,eransa +merika, -ngiltere ve 5aponya!dan baka &ransa ve -talya da katld% &akat &ransa!nn, kruvaz.rlerde kendisine 1977!deki orandan da'a yksek bir orann tannmasnda ve -talyann da &ransa ile eitlikte srar etmeleri ve &ransa!nn isteini +merika!nn ve -talya!nn isteini

de &ransa!nn kabul etmemesi zerine? &ransa ve -talya, 77 0isan 19JK da 9ondra!da imzalanan deniz sila'szlanmas antlamasnn tonaLlar ve oranlarla ilgili ksmn imza etmediler%

77 0isan 19JK 9ondra +ntlamas ile, kruvaz.r ve da'a k$k gemilerde (irleik +merikaya ayrlan tonaL J7J%KKK, -ngiltereye ayrlan tonaL JJ9%KKK ve 5aponya i$in de 7K % *K idi% +merika ve -ngiltere ayrlan destroyer tonaL 1*K%KKK ve 5aponyaya da 1K*%KKK tondu% 3er $ devletin de *7%)KK ton denizalts olacak ve 19JG ylna kadar 'i$biri zr'l gemi yaplamyacakt% 4$ak gemilerinin oran, Baington anlamasna uygun olarak, +merika ve -ngiltere i$in 1J*%KKK ve 5aponya i$in de 1%KKK tondu%

(u suretle deniz sila'szlanmasndaki $abalar byk .l$de baar ile sonu$lanm bulunmaktayd% &akat bu baarl sonu$ ksa .mrl oldu% =nk 19J1 ylndan itibaren milletleraras bu'ranlarn pepee $kmas ile deniz ve kara sila'larnda yarma tekrar balayacaktr%

H< Eellogg @akt

/ukarda da belirttiimiz gibi, 19JK 9ondra deniz sila'szlanmasna ait anlama, 197 de Eellogg @aktnn bir$ok devletlerce imzalanmasnn dourduu bar$ atmos,er i$nde mmkn olabilmiti% Eellogg @akt ise, 1illetler Hemiyetinin kurulduu gnden itibaren giriilen bar ve sila'szlanma $abalarnda, 'i$ deilse kat zerinde .nemli bir mer'ale tekil eder%

(irleik +merika!nn -!inci "nya #avana katlnn onuncu yl d.nm dolaysiyle, &ransa "ileri (akan +ristide (riand G 0isan

197) gn basna verdii bir deme$te, +merika ile &ransa!nn, aralarndaki mnasebetlerinde sava kanun d eden karlkl taa''tte bulunmalarn tekli, etti% &ransa!nn amac sadece bir Lest yapmaktan ibaretti% =nk &ransa ile +merika arasnda, bir savaa kadar gidebilecek bir men,aat $atmas yoktu ve b.yle bir taa''dn $ok az .nemi olabilirdi% 9akin +merika!nn yakn bir dostu 'aline gelmek suretiyle &ransaya +vrupa!da .zel bir prestiL salayabilirdi%

+merika!nn bu tekli,e tepkisi ilk .nce yava oldu% 9akin pasi,izm duygularnn bu srada +merikan kamu oyunda gittik$e kuvvetlenmesi zerine, +merika "ileri (akan Eellogg, 197) +ralk aynda (riand!n tekli,ine verdii cevapta, Asava bir milli politika aleti olarak kullanmaktan vazge$meC taa''dnn, dnya $apnda, btn devletlerce imzalanacak $o, tara,l blr antlamada yer almasn ileri srd% 197 0isannda da Eellogg bu tekli,ini -ngiltere, +lmanya, -talya ve 5apon 'kmetlerine resmen bildirdi% +lmanya bunu der'al kabul etti% 6nu -talya ile 5aponya izledi% 9akin, &ransa ile -ngiltere b.yle geni $apta bir taa''d kabulde bir 'ayli tereddt ge$irdiler% =nk bu srada &ransa itti,ak sistemleri politikas izlemekteydi ve b.yle bir taa''t de bu politikann ru'una aykryd% 9akin -ngiliz ve &ransz kamu oylar Eellogg!un tekli,ini o kadar desteklediler ki, iki memleketin 'kmetleri de bunu kabul zorunda kaldlar%

(riand-Eellogg @akt veya @aris @akt adlarn da alan Eellogg @akt, 7) +ustos 197 de ilk .nce dokuz devlet arasnda F(irleik +merika, -ngiltere, &ransa, +lmanya, -talya, 5aponya, @olonya, (el$ika ve =ekoslovakya< imzaland% (u antlama ile tara,lar, sava milli politikalarna alet etmeyeceklerini, anlamazlklarn $.zm i$in sava yoluna gitmeyeceklerini, savatan vazge$tiklerini ve btn

anlamazlklar i$in daima bar$ vastalar kullanacaklarn taa''t ediyorlard%

(ununla beraber, &ransa ve -ngiltere bu antlamay baz rezervlerle kabul etmilerdir% &ransa!nn rezervine g.re, bu antlama ile alnan taa''t, meru savunma 'akkn ortadan kaldrmayacakt ve imzac devletlerden birinin bu antlamadaki taa''dnden vazge$mesi 'alinde, dierleri de otomatik olarak taa''tlerinden kurtulacaklard% -ngiltere ise, imparatorluk b.lgelerini kastederek, dnyann baz b.lgelerinde 'areket serbestisini ma',uz tuttu%

197 yl sonuna kadar Eellogg @aktna, #ovyet >usya da da'il 4G devlet da'a katlmtr% (irleik +merika #ovyet >usyay 'enz tanmad i$in, #ovyetler oriLinal imzaclar arasna davet edilmemiti% (u sebeple Eellogg @aktn, (atllarn, #ovyet >usyay izole etmek, $ember i$in almak ve #ovyet >usyaya kar mcadele etmek i$in kurduklar bir kombinezon olarak karlamlardr% &akat &ransz 'kmetinin daveti zerine 197 Okiminde #ovyet >usya da bu @akta katlmtr% &akat @aktn yrrle girmesi i$in, btn devletlerin tasdik belgelerini +merikan 'kmetine tevdi etmeleri gerekmekteydi ve bu da epey bir zaman alacakt% (u sebeple #ovyetler, (atllardan da ileri giderek, baz devletlerle, Eellogg @aktnn gtt ayn amac kapsayan 9itvino, @rotokol!n imza etmilerdir%

Eellogg @akt, btn dnyaya getirdii yaygn bar 'avas dolaysiyle, iki -sava- aras devresinin .nemli bir olayn tekil eder% (ununla beraber, bu bar$ 'areket bir$ok noksanlklara sa'ip bulunmaktayd% (ir de,a, antlamada savan ne olduu tari, bile edilmemiti% (u ise k.t niyetlilere a$k bir kap brakt% -kinci olarak,

belki +merika 'ari$, byk devletlerin 'emen 'epsi samimiyetten yoksundu% #ovyetlerin davrann biraz .nce belirttik% &ransa ise bu pakt bir +merikan-&ransz dostluunun g.sterisi 'aline getirdi% @aktn imzasnda, 1)) +merikan-&ransz itti,aknn imzasnda kullanlan mrekkep 'okkas kullanld% &ransa ile -ngiltere!nin rezervlerini de yine yukarda a$klamtk%

=< Eara #ila'szlanmas 1eselesi

"eniz sila'larnn snrlandrlmasnda ve Eellogg @akt ile sila'szlanma esprisinde baz baarlar elde edilmekle beraber, birinci planda .nemi olan ve sila'szlanmann temelini tekil eden kara sila'larnn snrlandrlmas $abalarnda 'emen 'i$bir baar salanamamtr% (u konudaki $almalar uzun yllar bir ylan 'ikayesi gibi devam etmitir% 2pk bugnk sila'szlanma $abalarnda olduu gibi%

1illetler Hemiyeti, @aktn !inci 1addesine uyarak 197K ylnda, sila'szlanma meselesini ele almak zere bir devaml danma komitesi kurmu ise de, 197G ylna kadar sila'szlanma meselesinin zerine eilmek mmkn olmad% +ncak 9ocarno +ntlamalar imzalandktan ve 1919!dan beri +vrupaya egemen olan gerginlik 'avas giderildikten sonra, yeni sknet ve ibirlii 'avas i$inde sila'szlanma mzakerelerine balamak mmkn olabildi%

1illetler Hemiyeti, 197G ylnda, genel bir sila'szlanma kon,erans 'azrlamakla g.revli olmak zere bir #ila'szlanma Eon,erans 3azrlk Eomisyonu kurdu% (u komisyon 197G ylndan 19J1 ylna kadar, sila'szlanmann esas ilkeleri zerinde bir anlama meydana getirmek i$in $alt% 197G da +lmanya ve 197)!de de #ovyet >usya

bu $almalara ilk de,a katldlar% +lmanya bu $almalara katld ilk gnden itibaren, sila'szlanmann ilk ve en .nemli meselesini ortaya $kard% +lmanyaya g.re, ilk .nce, 1illetler Hemiyetinin yeleri arasnda sila'lanma konusunda mevcut dengesizlik ve nisbetsizliin ortadan kaldrlmas salanmalyd% /ani +lmanya, Bersay!n kendisine ykledii sila'szlanma kaytlarndan kurtulmak veya btn devletlerin de kendisi derecesinde sila'szlanmasn elde etmek istiyordu ki, bu +lmanya!nn sonuna kadar savunaca eitlik meselesi olacaktr% +lmanya!nn bu istei &ransa!nn mukavemetiyle karlat% =nk &ransa 1919!dan sonra kendi gvenliini itti,aklar sisteminde, dolaysiyle sila'lanmada g.rmeye balamt% #ila'szlanmada veya sila'lanmada +lmanya ile eitlii kabul etmek, bu gvenlii zay,latmak olurdu%

Mte yandan, milletleraras durumu gayet zay, olan ve (atllarn ilk ,rsatta kendisini ykmak istedikleri korkusundan yakasn kurtaramayan #ovyet >usya ise, btn sila'larn yok edilmesini, 'arbiye bakanlklarnn ve genelkurmaylarn kaldrlmasn, 'arb okullarnn kapatlmasn, btn kara, deniz ve 'ava ordularnn der'al ter'isini tekli, etti% >usya!nn kendi men,aatlerinden doan bu ger$ek$i olmayan tekli, 'er'angi bir yank bulmad gibi, dier devletlerin ileri srdkleri g.rler arasnda ortak bir nokta bulmak da mmkn olmad%

#ila'szlanma Eon,erans 3azrlk Eomisyonu bu baarsz $almalarda bulunurken, .te yandan devletlerin de sila'lanma 'arcamalar gnden gne artmaktayd% 1esela (irleik +merika 191J ylnda sila'lanmaya 74*%KKK%KKK dolar 'arcam iken bu miktar 19JK ylnda )7 %KKK%KKK dolar olmutur% -ngiltere i$in bu 'arcamalar 191J

de J)*%KKK%KKK dolardan 19JK da *J*%KKK%KKK dolara $kmt% (u durum karsnda 1illetler Hemiyeti, -talya!nn tekli,i zerine, 19J1 yl Oyllnde, devletlerin bir yl i$in sila'lanmalarn arttrmamalarn .ng.ren bir sila'lanma mtarekesi!ni kabul etmi ve *4 devlet de bu mtarekeye katlmtr%

(u mtarekenin bir amac da #ila'szlanma Eon,eransnn $almalarn kolaylatrmakt% Ger$ekten, 3azrlk Eomisyonu $almalar srasnda artk ,ikirler de yeteri kadar a$kla kavutuu i$in, #ila'szlanma Eon,erans 7 ;ubat 19J7 de Henevre!de a$ld% 9akin kon,erans, baarszla ma'kum bir ekilde ie balad% =nk imdi milletleraras atmos,er $ok deimi bulunuyordu% 4zakdouda 5aponya 1an$uryaya saldrmt% "nya ekonomik bu'ran btn iddetiyle 'km sryordu% +lmanya 0azi 'areketi dolaysiyle kaynama i$indeydi%

Eon,erans a$lr a$lmaz +lmanya yine eitlik zerinde srar etti% &ransa ise, btn devletlerin sila'szlanmasna karlk, 1illetler Hemiyetinin emri altnda bir milletleraras kuvvet kurulmasn tekli, etti% (tn byk ve ar kara, deniz ve 'ava sila'lar ancak bu kuvvetin elinde bulunacakt% -ngiltere ve +merika, 1illetler Hemiyetini sila'l bir organ 'aline getirmek istemediklerinden, bunu kabul etmediler% =nk o zaman 1illetler Hemiyeti devletler-st bir tekilat 'aline gelirdi ki, bunu da istemiyorlard% (unun zerine &ransa, btn dnya zerinde b.lge b.lge 9ocarno +ntlamalarnn imzas suretiyle, devletlerin snrlarn karlkl olarak garanti etmelerini tekli, etti% (u ise sila'szlanmay ger$ekletlrmek i$in yeterli deildi% (u sebeple -ngiltere kalitati, sila'szlanma g.rn ortaya att% (una g.re, btn saldrgan sila'lar yok edilecekti% (u g.r biraz tutulmakla beraber, bir yanda -ngiltere ve +merika ile, .te yandan &ransa arasnda,

saldrgan sila'larn 'angilerinln olduu konusunda ,lkirler birbiriyle $eliti% +merika Hum'urbakan 3oover ise, btn devletlerin sila'lanmalarnda $te bir orannda indirim yapmalarn ileri srd% &akat bu ,ikir de bir$ok devletler tara,ndan tutulmad%

+lmanya ise eitlikte srar edip durmaktayd% (u eitlik ilkesini kabul ettiremeyince, 19J7 Oyllnde kon,eranstan $ekildi% Mzellikle &ransa, +lmanyaya eitliin tannmasndan korkuyordu% =nk +lmanya!nn endstriyel potansiyeli &ransa i$in bir endie kayna idi ve +lmanya i$in sila'lanmak gayet kolay ve $abuk olurdu% 0i'ayet byk devletlerin araya girmesiyle &ransa, Abtn milletler i$in bir gvenlik sisteminin kurulmas 'alindeC +lmanyaya eitlik tanyacan bildirince, +lmanya da +ralk 19J7 de kon,eransa d.nd% (undan sonra kon,erans $almalarna bir sre ara verdi%

#ila'szlanma Eon,eransnn 6cak 19JJ de tekrar toplantlarna balad srada 3itler ve 0azi @artisi de +lmanya!da iktidara ge$tiler% (u sebeple, kon,eransn bundan sonraki $alma sa,'asnda +lmanya!nn davranlarna 3itler!in esprisi 'akim oldu% +lmanya eitlik konusundaki srarlarn tekrar arttrd% 19JJ 1artnda -ngiltere!nin ortaya att bir sila'szlanma plan, +lmanya!nn eitlik isteini karlayacak nitelikte oldu% (u plan, btn memleketlerin ayn standart sila'lara sa'ip olmasn .ng.ryordu% Mte yandan, bu plan, 'er devlete belirli sayda asker ta'sis ediyordu% 1esela #ovyet >usya!nn *KK%KKK, &ransa, +lmanya, -talya ve @olonya!nn 7KK%KKK askeri olacakt% 9akin bu plana 17* kadar itiraz ve deitirme tekli,i ileri srld% (unun zerine &ransa, -ngiltere ve -talya, 4!er yllk iki devrede sila'szlanmann ger$ekletirilmesini salyacak bir anlamaya vardlar%

(u +lmanya!nn ancak sekiz yl sonra eitlie kavumas demekti% =nk eitlik, gvenliin salanmasna bal tutulmutu% (.ylece mesele, gvenlik mi .nce gelecek, yoksa sila'szlanma meselesi mi .nce gelecek ekline girdi% +rtk +lmanya da'a ,azla sabredemedi ve 14 Okim 19JJ de #ila'szlanma Eon,eransndan ve 71 Okimde de 1illetler Hemiyetinden $ekildi% 19JJ 1artnda da 5aponya 1illetler Hemiyetinden $ekilmitir%

Okim 19JJ #ila'szlanma Eon,eransnn ,iilen sonu olmutur% &akat 19J*!e kadar yine baz $abalar 'arcand ise de bir sonuca ulalamad% Raten 19J*!den itibaren dnya, savan eik dzeyine girmi bulunuyordu%

DDDDDDDDDDDDDDDDD B--

(u'ranlar ve (arn /klmas F1979-19J9<

".nemin Mzellii

1919 Bersay barndan sonraki on yllk devrenin balca .zelliini belirtmek gerekirse, s.yleyeceklerimiz iki noktada toplanrD 197* 9ocarno +ntlamalarna kadar olan devrede, sava sonrasnn sarsntlar ve bar antlamalarnn kurduu dzenin yerletirilmesi, .zellikle +vrupa!da milletleraras mnasebetlerin egemen g.rntsdr% 9ocarno ile a$lan yumuama ve ibirlii devresinde ise, barn devaml 'ale getirilmesi i$in gerekli temellerin kurulmas $abalar, yani sila'szlanma $abalar, btn ,aaliyetlerin zerinde topland

en .nemli nokta olmutur% "nya bu ekilde devaml bir bar i$in $abalarken, 1979!dan itibaren patlak veren dnya ekonomik bu'ran etkilerini, dalga dalga yeryznn 'er k.esine ulatrmtr% (u ekonomik sarsntlar ise, dnyann siyasal atmos,erini de etkilemi ve siyasal bu'ranlarn pepee patlak vermesine ve --!inci "nya #avana kadar gidilmesine sebep olmutur% 5aponya!nn 19J1 de 1an$uryaya saldrmas ise, bu'ranlar zincirinin ilk 'alkasn tekil etmitir%

5aponya!nn 1an$urya!ya #aldrmas

1an$urya!nn yz.l$m 1%41G%KKK km kare ve n,usu da 19J1 de 7 -79 milyon kadard% 1an$urya!nn balca ekonomik zenginliklerin arasnda, tarmda soya ,asulyesi ve ya, ormanlar ve kerestecilik ve maden k.mr en .nemli yeri almaktayd% "nya soya retiminin P GJ! 1an$urya!dan $kyordu% 6rmanlar ise J)G%KKK km% Eare olup, bu ormanlardan ylda 4 milyar metre kp kadar kereste elde edilmekteydi% E.mr rezervleri ise 9 milyar ton civarnda olup, ylda 9 milyon ton k.mr elde edilmekteydi% (u temel rnlerin balca alcs ise 5aponya idi%

(u zenginliklerinden .tr 5aponya, da'a kalknp kuvvetlenmesinin ilk gnlerinden itibaren g.zlerini 1an$uryaya $evirmiti% 19K* de >usyay ar bir yenilgiye uratp bu devleti 1an$urya!dan $kararak kendisi buraya yerleince, 5aponya 1an$urya!da geni ekonomik ,aaliyete giriti% (u memleket zerindeki ekonomik kontrolunu kuvvetlendirmek i$in, o zamanlar +vrupa s.mrgeciliinin klasik vastas olan demiryolu yapm ve iletmeciliine bavurdu% Gney 1an$urya

"emiryolu ;irketi!ni kurmu ve bu irket 5aponya!nn ekonomik n,uzunun 1an$urya!da dalbudak salmasnda en .nemli rol oynamtr% (u irketin demiryolu yapm ve bakm i$in 19K*!den 19J1!e kadar 'arcad para 7G7 milyon /en!i bulmutur% ;irket sadece demiryollar ile uramam, ger$ek bir kolonizasyon irketi 'aline gelmitir% 1an$urya!nn bir$ok orman ve maden iletmeleri bu irkete aitti% 19J1 de irketin yatrmlarnn toplam )1G milyon /en ve ortak olduu teebbslerin yatrm ise J1 milyon /en idi%

Gney 1an$urya "emiryolu ;irketi 1an$urya!nn d ticaretinde de .nemli bir rol oynamtr% ;irket 1979 ylnda *K1% *7%KKK /en kymetinde satn almada bulunmu ve bunun P J9 kadarn 5aponyaya, P 7G!sn (irleik +merikaya ve geni kalann da dier memleketlere i'ra$ etmitir%

5aponya!nn 1an$urya!daki dier ekonomik ,aaliyetlerine gelinceD "ier 5apon irketlerinin ve .zel teebbslerinin 1an$urya!daki yatrmlar toplam **4 milyon /en!i bulmaktayd% Gney 1an$urya "emiryolu ;irketinin yatrmlar da 'esaba katlnca, 5aponyann toplam yatrm 7 milyar /en!e yaklamaktayd% 1 9* de 1an$urya!da 'i$bir 5apon ,abrikas mevcut deilken, 19K9 da 1*7, 1914 de 744, 1919 da 4*K ve 1979!da da ) 9 5apon ,abrikas vard%

G.rlyor ki, 5aponya bu ekonomik ,aaliyetleri ile 1an$uryay adeta olgun bir meyva 'aline getirmiti% (tn mesele, artlarn ilk msait annda bu meyvay koparmaya kalyordu ki, bunu da 19J1 de yapt% &akat 5aponya!nn 1an$uryay ele ge$irmesinde =in!e kar izledii politika .nemli rol oynamtr%

(< 5aponya ve =in

1977 Baington deniz sila'szlanmas kon,eransnda =in 'akknda imzalanan antlamalar ve =in!e kar uygulanacak politika konusunda tesbit edilen esaslar ve ni'ayet, 5apon deniz kuvvetlerinin snrlanmas, 5aponya!nn =in zerindeki yaylma emellerini ,renleyici nitelikte idi% (u sebeple, Baington andlamalar, 5apon i$ politikasnda etkileri byk olan ve emperyalist tasarlarn yaratcs ve savunucusu olan askerleri 'i$ 'onut brakmad% 9akin iktidarda 9iberal @arti F1inseito< bulunduu i$in, 5aponya 1977!den itibaren =in!e kar yumuak bir politika izlemeye karar verdi% (u politikann esas, =in!in bamszlk ve toprak btnlne sayg, i$ ilerine karmamak ve iki millet arasnda ekonomik yaknlama, ibirlii ve dayanma kurmakt% Ger$ekten 5aponya!nn bu yeni ve yumuak politikas =in zerinde de olumlu bir etki yapt ve "r% #un /at-sen!in liderliindeki =inliler 5aponya ile bir dayanma yoluna bile girmek istediler%

5aponya!nn bu yumuak politikas ancak 197) ylna kadar devam edebildi% (u tari'te, askerlerin de basks ile, liberal 'kmet dt ve yeni kabineyi, m,rit militaristler tara,ndan desteklenen Giic'i 2anaka kurdu% 2anaka!nn ilk ii, =in!e kar izlenecek politikay g.zden ge$irmek zere, 197) 3aziran ve 2emmuz aylarnda askerlerin de katld bir kon,erans toplamak oldu% (u kon,eransn sonunda varlan kararlar 2anaka 1emorandumu adn alan bir belge 'alinde -mparatora sunuludu%

2anaka 1emorandumu, 5aponya!nn 4zakdou!daki varl i$in =in!in ele ge$irilmesini zorunlu g.ryor, bunun i$in de ilk admn 1an$urya!nn ve 1oolistan!n ele ge$irilmesi olduunu, 5aponya!nn

bir Akan ve demirC politikas izlemesi gerektiini, bu politikann (irleik +merika!nn kar koymasiyle karlaabileceini s.ylyor ve AOer =in!i kontrol altna almak istiyorsak, ge$mite >usyaya yaptmz gibi, gelecekte de 'ereyden .nce (irleik +merikay ezmemiz lazmdrC diyordu% 1emorandum, ayrca, 5aponya!nn 1977 Baington antlamalarn imzalamasn da iddetle tenkit ediyordu%

2anaka!nn tesbit etmi olduu ve askeri kuvvete dayanan bu sert politikaya 5aponya!da poziti, politika denilmitir% @oziti, politika ile birlikte 5aponya!nn =inle olan mnasebetlerinde $atmalar balad% 2anaka ve askerler H'iang Eai-s'ek ve Euomintang @artisi liderliindeki 'areketin =in!i birlie kavuturma $abalarn 'i$ 'o karlamadlar ve 197) ve 197 de 5aponya iki de,a #'antung!a asker $kard%

9iberal @artinin tenkitleri sonucu 2anaka, 1979 da babakanlktan $ekildi ve iktidar yeniden liberallere ge$ti% &akat askerler 2anaka politikasnn peini brakmad% 9iberal @arti zerinde de basklar yaparak n,uzlarn arttrmaya devam ettiler% 1979 ekonomik bu'ran askerlere arad ,rsat verdi% Rira +vrupa ve +merika bu bu'rann yaratt sarsntlarla megul bulunuyorlard% Mte yandan ekonomik bu'rann 5aponya!da da sarsntlar yaratmas, askerlerin eline yeni bir sila' verdi% (ar$ vastalarla izlenen ekonomik yaylma politikas, askerlere g.re, 5aponyaya bir ey kazandrmamt% Eaba bir vasta olmakla beraber, insan elinin da'a kolaylkla kavryabilecei va gayelere erimekte da'a kolaylkla kullanabilecei El$!a d.nmek zorunluydu%

H< 5aponya!nn 1an$urya!y -gali

19J1 yl sonba'ar geldiinde askerler, 1an$uryay ele ge$irmek i$in 'arekete ge$menin zaman geldii kansna vardlar% =nk artlar gayet msait g.rnyordu% 5aponya, 1an$urya teebbsnde .zellikle iki devletten $ekiniyorduD #ovyet >usya ve (irleik +merika% =in!de 1areal H'iang Eai-s'ek ve Euomintang @artisinin 0anking!i ele ge$irmesi ve duruma 'akim olmas zerine, 1an$urya diktat.r H'ang 3sue-liang, 0anking 'kmetine dayanma yoluna gitmi ve 0anking politikasnn izinden giderek 'em #ovyet >usyaya ve 'em de 5aponyaya aley'tar bir durum almt% #ovyetlerin 'em =in ve 'em de 1an$urya ile mnasebetleri iyi deildi% Mte yandan, #ovyetler ancak 1979 ylnda 4zakdou!daki askeri tekilatlarn yeni bir dzene sokabilmilerdi ve bu kuvvet de $ok yeniydi%

19J1 yl yaznda 1an$urya!da 1ukden 'kmeti ile 5aponlar arasnda pepee $eitli olaylar ve $atmalar patlak verince, 5aponya!da askerler, da'a ,azla sabredemiyerek ve sivil 'kmetin i'tiyatl 'areketi karsnda teebbs ele alarak, 1 Oyll 19J1 gecesi 1ukden!in istasyonlarndan birinde bir bombann patlamas sonucu demiryolunun k$k bir ksmnn ta'rip edilmesi zerine, 19 Oyllden itibaren 1an$urya!nn istilas 'areketine giritiler% "emiryollarn koruma ba'anesi ile 5aponya!nn zaten 1an$urya!da bir askeri kuvveti bulunuyordu% 1ukden olaynn ertesi gnnden itibaren 5aponya!dan yeni kuvvetler de g.nderilerek, 19J7 1artnn banda btn 1an$urya igal edildi% 1 1art 19J7!de, 1ukden!de 5apon tara,tar 1an$uryal liderlerin katld bir kongre, bamsz bir 1anc'ukuo "evleti!nin kurulduunu ilan etti% Eurulu beyannamesinde, 1an$urya!nn snrlar i$ine, =in!e ait olan ve 5aponlarn

igalinde bulunmayan 5e'ol eyaleti de sokulmutu% (u durum, 5aponya!nn imdi g.zlerini =in ktasna da $evirmi olduunu g.steriyordu%

5aponya, devletlerin durumlar dolaysiyle 1anc'ukuo devletini 'emen tanmaya caseret edemedi% &akat bu, askerleri kzdrd ve 19J7 1aysnda bir 'kmet darbesiyle sivil 'kmeti ddrdler% /eni 'kmet, askerler ve emperyalist siviller tara,ndan kuruldu ve bu yeni 'kmet +ustos aynda bu kukla 1anc'ukuo devletini resmen tand% Ger$ekten 1anc'ukuo devleti tamamen 5aponlarn kontrolu altndayd%

5aponya!nn 1an$urya!y igale balamas zerine =in 1illetler Hemiyetine ikayette bulundu% 1illetler Hemiyeti, 19JJ ;ubatna kadar bu mesele ile urat% 9akin bu urama gayet stnk.r oldu% (ir de,a, kimse, 1illetler Hemiyeti @aktnn 1G!nc maddesine g.re 5aponyay saldrgan ilan edip sanksiyonlarn uygulamasna girimeye cesaret edemedi% -kincisi, 1illetler Hemiyeti Eonseyine 'akim olan byk devletler, kendileri 5aponya!nn karsna $kmay g.ze alamadklarndan, =in!le en ,azla mnasebetlere sa'ip bulunan (irleik +merika!y .ne srmek istediler% +merika da bunu ,arkettiinden, Adomu olan bebeiC kucana almamaya .zellikle dikkat etti% (.ylece 5aponya!nn saldrganlna kar etkili bir tedbir almak mmkn olmad% 1illetler Hemiyetinin 1anc'ukuo devleti konusunda yapt tek i, (irleik +merika tara,ndan ortaya atlan, 2anmazlk "oktrini!ni kabul etmesi olmutur% (u ise, 5aponya!y yaylma ve saldrganlk politikasndan vazge$irebilecek kuvvette bir tedbir olmaktan $ok uzakt% 0itekim 5aponya 19JJ ;ubatnda kuzey =in eyaletlerinden olan 5e'ol! de igal etti ve 1illetler Hemiyetinden bir yardm g.remiyen =in de 5aponya ile yapt bir anlama ile bu igali

de tanmak zorunda kald% 7) 1art 19JJ!de de 5aponya 1illetler Hemiyetinden $ekildi%

5aponya!nn 1an$urya!y igali #ovyet >usya!y g$ durumda brakt% =nk 19K) ylnda >usya ile 5aponya arasnda yaplan bir anlama ile Euzey 1an$urya!daki "ou =in "emiryollar >usya!nn elinde kalmt% 5aponya 1an$uryaya 'akim olduktan sonra #ovyet >usya bu demiryollarnn iletilmesinde g$lklerle karlamaya balad% (u ise kendisini 5aponya ile bir $atmaya g.trebilirdi% (unu da istemediinden, 19J* 1artnda bu demiryollarn 1anc'ukuo "evletine satarak buras ile ilgisini kesti%

(irleik +merika ise, +$k Eap kesinin 1anc'ukuo!da da uygulanmas meselesinde 5aponya ile devaml srtmeler i$ine girdi% 9akin +merika!nn bu konudaki ,aaliyet ve $abalar, +$k Eap ilkesinin 1anc'ukuo!dan tas,iye edilmesini .nliyemedi%% +merika da buna boyun emek zorunda kald%

+lmanya!da 0asyonal-#osyalizm ve #onu$lar

+< 0azi @artisinin -ktidara Gelmesi

"a'a .nce de belirttiimiz gibi, 1919 Seimar +nayasas ile kurulan +lman Hum'uriyetinin ilk yllarnda, balang$ta kuvvetli bir sol akm kendisini g.stermi ve .zellikle Bersay +ntlamasnn dourduu tepkiler dolaysiyle, bir sre sonra milliyet$i sac akm bu solcu akmn karsndn yer almt% +r sa ve soldan gelen bu

'cumlar karsnda Seimar Hum'uriyetinin 'kmetleri mutedil sosyalist merkez partilerinden kurulmu ve bu 'kmetler, gerek san, gerek solun, $eitli 'kmet darbesi teebbslerini baar ile bertara, etmeye muva,,ak olmutur% 1974!de "aTes @lan!nn kabul ile +lmanya!nn tamirat bor$lar nisbeten makul bir dzene sokulunca, ekonomik 'ayat da dzelmeye balad ve i$ politikaya da bir istikrar geldi%

(ununla beraber, sa ve sol akm kuvvetlenmekten, tekilatlanmaktan ve birbiriyle mcadele etmekten de geri kalmad% #osyalist merkezin kuvvetli oluu, bu iki akmdan 'er'angi birinin birinci plana ge$mesini .nlediyse de, memleketin i$ ve d artlar, merkezi gittik$e zay,latt ve sac akm kuvvetlendirdi% #onunda 3itler!in 0asyonal-#osyalist @artisi!ni iktidara g.trd%

0asyonal-#osyalist +lman -$i @artisi!nin F0ational-#ozialistisc'e "eutsc'e +rbeiterpartel< veya ksa ad ile 0azi @artisi!nin balangcn, 191 !de 1unic'!de kurulan +lman -$i @artisi tekil eder% (u parti 197K!de 0asyonal-#osyalist +lman -$i @artisi adn alm ve 197K-74 arasnn karklklarnda sac akm i$inde sivrilmeye balamtr% &akat @artinin kuvvetlenmesinde, 1919 Oyllnde +lman -$i @artisine ye olan +dol, 3itler!in, partinin liderliini ele almas ve mcadeleci ,aaliyeti balca rol oynamtr% 0azi @artisi da'a ilk kuruluundan itibaren, 'cum ktalar anlamna gelen #+!lar F#turn +bteilung< ile militarist bir yapya dayanmtr% 197*!de de, partinin kendi polis kuvvetini tekil eden ve mu'a,z ktalar anlamna gelen ##!ler F#c'utz #ta,,eln< tekil edilmitir% 3er iki tekilat da, parti toplantlarnda, sokak g.sterileri ve yrylerinde ve .zellikle komnistlerle mcadele ve $arpmalarda partinin adeta

askeri gcn tekil etmitir%

0azi @artisi 197K-74 arasnda bir kuvvet olarak sivrilmi, ,akat 1974-79 arasnda ise gittik$e kuvvetten dmtr% (unda memleketin ekonomik artlar byk rol oynamtr% 0azi @artisi, 1974 1ays se$imlerinde 1%91 %KKK oy FP G%G< ve J7 milletvekillii ile ilk de,a +lman parlamentosuna F>eic'stag< girmitir% 9akin "aTes @lannn kabulnden sonra yaplan 1974 +ralk se$imlerinde, JK9%KKK oy FP J< ve 14 milletvekilliine dmtr% (undan sonraki 4 yllk devrede biraz da'a zay,lam ve 197 1ays se$imlerinde ancak 1K%KKK oy ve 17 milletvekillii kazanabilmitir% -lgi $eken bir nokta da, ayn devre i$inde komnistlerin de belirli bir oranda gerilemesidir% 1974 1ays se$imlerinde Eomnist @artisi G7 milletvekillii kazanm iken, 1974 +ralk se$imlerinde bu say 4*!e dm ve 197 1ays se$imlerinde ise biraz ykselerek *4!e $kmtr%

1979 dnya ekonomik bu'rannn +lman ekonomisi zerindeki k.t etkileri, 0azi @artisine, iktidar yolunu a$t% 1979 ylnda endstri retimi yar-yarya dt% 1*%KKK kadar k$kl bykl ticaret ,irmas i,las etti% -sizlik birdenbire artmaya balad% 1979!da isiz says 7 milyon kadar iken, bu say 19J7!de G milyon olacaktr% (t$e a$n kapatmak i$in vergilerin yk artarken, +lmanya bir yandan da tamirat borcu .dyordu% (u karamsarlk ve k.tmserlik 'avas i$inde Bersay +ntlamas yine kinlerin zerinde topland en .nemli mesele ve balca tartma konusu oldu% (u ise 0azi @artisinln sila'n kuvvetlendirdi% 0azi @artisinin da'a ilk gnlerden itibaren kendisine ama$ edindii meselelerin banda Bersay +ntlamasnn yok edilmesi, komnist dmanl, +lman rknn stnl

ve dolaysiyle ya'udi aley'tarl geliyordu% 197*!in dourduu artlar i$inde, 0azilerin bu sloganlar, bir$ok aydnlar 0azi @artisine $ekti% -siz niversiteli 0azi @artisine girdi% /a'udilerin rekabetinden ikayet$i olan avukat, doktor, bankac, tccar bu partiye girdi veya bu partiyi destekledi% Bereinigte #ta'lTerke +lman $elik tr.stnn sa'ibi &ritz 2'yssen, >u'r!un k.mr kral Omil Eirdo, ve (avyeral ve >'einlandl da'a bir$ok sanayici, komnist dmanl dolaysiyle 0azi @artisine .nemli para yardmlar yaptlar% +lmanya!nn i$ durumu tekrar 1919-7J arasndaki ekline d.nmt% (u durum karsnda 1erkez!in lideri 3einricn (rning kabinesi merkez partilerini kuvvetlendirmek ve kuvvetli bir 'kmet kurmak i$in 19JK Oyllnde genel se$imlere gitti%

#e$imler 0azi @artisi i$in beklenmedik derecede byk bir za,er oldu% 197 se$imlerinde ancak 17 1illetvekili se$tirebilmi iken, 19JK se$imlerinde G%4K)%KKK oy FP 1 %J< ile 1K) milletvekillii kazand% (ir merkez partisi olan #osyal "emokrat @artisinden F14J milletvekili< sonra en kuvvetli parti imdi 0azi @artisi oluyordu% Eomnist @artisi de bu se$imden kuvvetlenerek $ktysa da, *4 milletvekilliinden ancak ))!ye ykselebildi%

(abakan (rning beklediini elde edememiti% (unun i$in, 0azilerin elinden sila'n almak amac ile, +lmanya!nn d politikasn sertletirdi% Bersay +ntlamasnn revizyonunu istedi% #ila'szlanma kon,eransnda da'a sert bir durum ald% +vusturya ile bir gmrk birliine gitmek istedi ise de, bata &ransa olmak zere +vrupa!nn iddetli itiraz ile karlanca bu iten vazge$mek zorunda kald%

(rning!in $abalarna ramen 0azi partisi da'a da kuvvetlenmeye

devam etti% 19J1 1artnda yaplan Hum'urbakanl se$iminde, 0azi @artisi, 1areal 3indenburg!un karsna kendi aday ve parti lideri +dol, 3itler!i $kard% 3indenburg!un 1 %G*1%49) FP 49%G< oyuna karlk 3itler 11%JJ9%44G FP JK%1< ve Eomnist @artisinin aday 2'aelmann 4%9 J%J41 FP 1J%7< oy ald% 3indenburg oylarn salt $okluunu alamadndan, 0isan aynda se$im yenilendi% (u se,er 3indenburg 19%J*9%9 J FP *J< oyla Hum'urbakan se$ildi% &akat 3itler de oy saysn 7 milyondan ,azla arttrp 1J%41 %*4) oy FP JG% < almt% Eomnist 2'aelmann ise J%) milyon FP 1K%7< oy kazanmt%

Hum'urbakan 3indenburg, (abakan (rning!in de telkini ile, Hum'urbakan olur olmaz bir kararname ile 0azi @artisinin ## ve #+ tekilatlarn kapatt% &akat bu tedbir 0azilerin kuvvetini etkileyemedi% 19J7 2emmuzunda yaplan genel se$imlerde 0azi @artisi 1J%)4*%KKK oy ve >eic'stag!n GK yeliinden 7JK!unu kazanarak +lmanya!nn en byk partisi oldu% #osyal "emokratlar 1JJ milletvekili ile ikinci ve komnistler de 9 milletvekillii ile $nc byk parti oluyordu% Hum'urbakan 3indenburg, (rning!i babakanlktan uzaklatrp, kabineyi kurma g.revini eski askerlerden &ranz von @apen!a verdi% Bon @apen!in 0azi @artisine sempatisi vard ve bu sebeple 0azi @artisi Bon @apen 'kmetini destekledi% Bon @apen da, ## ve #+!lar yasaklyan karar der'al yrrlkten kaldrd% &akat Bon @apen da babakanlkta ,azla tutunamad ve +ralk 19J7!de #c'leic'er kabinesi ibana geldi% 9akin #c'leic'er parlementoda devaml olarak 0azilerin mukavemetiyle karlat% Mte yandan Bon @apen da 3indenburg ve 3itler ile g.rmelerde bulunarak 0azi @artisini iktidara getirmeye $alyordu% Bon @apen da #c'leic'er!e cep'e almt% =nk Bon @apen!in babakanlktan

dmesinde #c'leic'er .nemli rol oynamt% #c'leic'er!in ileri yrtemiyeceini g.ren Hum'urbakan 3indenburg, JK 6cak 19JJ!de, babakanl 0azi @artisi lideri +dol, 3itler!e tevdi etti% 0azi @artisi ni'ayet iktidar ele ge$irmiti%

3itler!in ilk ii >eic'stag! ,es'edip se$ime gitmek oldu% (u arada, 19JJ ;ubatnda, >eic'stag binasnn bir gece esrarl artlar altnda yanmas zerine, bunun su$unu komnistlere ykleyerek komnistlere kar gayet sert tedbirler ald% &akat 19JJ 1artnda yaplan se$imde 0aziler $ounluu elde edemediler ve ancak 7 kazanabildiler% (unun zerine 3itler, 74 1art 19JJ de, tevki, edilen komnist ve sosyal demokrat milletvekillerinin 'azr bulunmad >eic'stag!dan, #+ ve ##!lerin sila'larnn g.lgeslnde, 4 yl i$in olaanst yetkiler istedi ve bunu da ald% 3emen arkasndan btn partileri yasaklyarak 0azi @artisinin diktat.rln kurdu% 194*!e kadar yayacak olan 0azi +lmanyasna 3itler ---!nc >eic' adn vermitir% 6na g.re, 1ukaddes->oma Germen -mparotorluu -!inci >eic', (ismarck!n 1 )1!den 1919!a kadar devam eden +lmanyas da --!inci >eic' idi% milletvekillii

(undan sonra +lmanya!nn naziletirilmesi balad% 0azi @artisi +lman milletinin ekonomik, kltrel ve sosyal 'ayatnn 'er y.nn kontrol altna ald% Gen$liin, 0azi @artisinin ideallerine g.re disiplinli bir militarist organizasyon i$inde yetitirilmesine gidildi% #endikalar kaldrlarak, i$i teekklleri 0azi @artisine baland% (tn byk endstriler de 0azi @artisinin ve devletin kontrolu altna sokuldu% 0azi @artisi aley'tarlar, komnistler ve ya'udiler tevki, edilerek toplama kamplarna g.nderildi% Gizli polis tekilat Gestapo FGe'eime #taatspolizei< vatandan ve toplumun 'er trl ,aaliyetini

g.zaltna ald%

3itlerle beraber +lmanya!nn d politikas da 'areketlendi% (unu olaylar ve gelimeleri izlerken kolaylkla g.receiz% 3itler!in d politika ,aallyeti $ mer'alede gelimitirD 1< Bersay zincirlerinin krlmas, yani +lmanya!nn Bersay!n kaytlamalarndan kurtarlmas% 7< Oin Bolk, Oin >eic'D (ir 1illet, (ir "evlet ilkesinin ger$ekletirilmesi% /ani +lmanya!nn snrlar dnda yaayan btn +lmanlarn birletirilmesi ve bir tek devlet altnda toplanmas% J< 9ebensraumD 3ayat #a'as% (u, 0azi emperyalizminin ad idi% 3itler +lmanyas +lmanlarn yaamad bir$ok memleketleri de kendi snrlar i$ine katma yoluna gidecekti%

(< 0azi almanyasna Ear -lk 2epkiler

0azi @artisinin +lmanya!da iktidara gelmesi, Bersay sistemine dayanan anti-revizyonist btn memleketlerde endie ile karland% =nk btn bu memleketler yllardanberi 0azilerin Bersay +ntlamasn azlarndan drmediini g.rmler ve 'er gn Bersay!a yaptklar 'cumlar dinlemilerdi% Bersay!n iki cep'esi vard% (irincisi +lmanyaya ykledii, .zellikle sila'szlanma alanndaki kaytlar, ikincisi de yapm olduu snr dzenlemeleri idi% 3albuki bu ikisi birbirine balyd, yoksa birinci ksm sadece +lmanyay ilgilendiren bir konu deildi% +$kt ki, sila'szlanma kaytlarndan kurtulan ve sila'szlanan +lmanya i$in, Bersay!n snr ve toprak sistemini kendi le'ine deitirmek p'esiz $ok da'a kolay olacakt% (u i'timal, Bersay!n ortaya $kard ve snrlar i$inde bir ksm +lmanlar da kapsayan k$k devletleri .zellikle endielendirdi% (u devletlerin banda E$k +ntant devletleri gelmekteydi% (unun i$indir

ki, bu devletler aralarndaki ibirliini da'a kuvvetlendirmek i$in 19JJ ;ubatnda E$k +ntant! devaml bir tekilat 'aline getiren bir stat imza etmilerdir%

+lmanya!nn 0azi @artisinin egemenlii altna girmesi en ,azla &ransa ile #ovyet >usyay korkuttu% &ransa 1919!dan beri +vrupa!da kurmu olduu stnl Bersay +ntlamasna bor$lu idi% =nk Bersay +lmanya!nn elini kolunu kskvrak balamt% 3i$ p'e yoktu ki, 0azi @artisinin yllardanberi tekrarlad gibi, +lmanya!nn ilk ii ellerini Bersay!n kelep$esinden kurtarmak olacakt% (u ise &ransa!nn +vrupa!daki stnln sona erdirecek bir gelimeden baka bir ey olamazd%

#ovyet >usyaya gelince? 0azi @artisinin, kuruluundanberi bir yandan Bersay sistemine kar mcadele ederken, bir yandan komnistlerle mcadele etmesi ve 3itler!in iktidara ge$er ge$mez yapt ilk ilerden birinin komnist milletvekillerini tevki, ettirmesi karsnda, #ovyet >usya!nn gelecek 'akkndaki endielerinin derinliini anlamak kolaylar% 19J1-J7!de 4zakdou!da da 5aponya!nn 1an$uryaya yerleerek #ovyet >usya!nn snrlarnn dibine gelmesiyle de, #ovyetler iki te'dit arasnda skm oluyorlard% (unun i$indir ki, "ileri (akan 9itvinov Eomnist @artisi 1erkez Eomitesinde 79 +ralk 19JJ gn yapt a$klamada, +lmanya ile 5aponyaya .nemli bir yer ayrm, 5aponya!dan duyulan endieleri gizlememi, +lman-#ovyet mnasebetlerinin bir yl .ncesine nazaran AtannmazC 'ale geldiini s.ylemi ve #ovyet >usya!nn +lmanyaya kar 'i$bir saldrgan niyeti olmadna dair teminat vererek elinden geldii kadar yumuak ve yattrc bir davran almaya $almtr%

(ununla beraber, 19JJ!e kadar artan bir ekilde gelien #ovyetlerin +lmanya!dan it'alat, 19JJ!de global it'alatn P 47%*!i iken 19J4!de bu nispet P 17%4!e decek ve #ovyet >usya d ticaretini -ngiltere ile (irleik +merikaya y.neltecektir% 5aponya!nn 1an$uryay igali (irleik +merika ile #ovyet >usyay ayn te'like karsnda braktndan, #ovyetler (irleik +merikaya da'a ,azla eilim g.stermiler ve 19JJ Okiminde +merika!nn #ovyet >usya!y resmen tanmasn salamlardr%

Mte yandan #ovyetler, kara +vrupasnda ortaya $kan 0azi te'likesine kar &ransaya kaymlar ve J!nc Hum'uriyet &ransasnn (ismarck +lmanyasna yapt gibi, &ransa da bir &ransz->us yaknlamasn 'onutlukla karlamtr% 3itler!in Bersay sistemini ykmak i$in giritii teebbsler karsnda &ransz->us yaknlamas da'a da artacak ve 19J* ylnda iki devlet arasnda bir karlkl yardm antlamas imzalanacaktr% Mte yandan, 0azi +lmanyas karsnda doan &ransz->us yaknlamasnn bir dier sonucu da, gerek &ransa!nn ve gerek -nglltere!nin $abalar sonucu, 19J4 Oyllnde, #ovyetler (irliinin 1illetler Hemiyetine ye olarak kabul ve Eonsey yeliine se$ilmesidir% ---!nc >eic'!n komnist aley'tarl #ovyetleri, (at ile ve (at!nn #ovyet aley'tar bir bloku saydklar 1illetler Hemiyeti ile bir ibirliine g.tryordu%

0azi +lmanyasndan duyduu korku &ransay, .te yandan, E$k +ntant ile de da'a sk balara ve bu itti,ak sistemi ile da'a yakndan ilgilenmeye g.trecektir%

0azi @artisinin iktidara ge$mesi, en az &ransa ve #ovyet >usya kadar @olonya!da da korku uyandrd% =nk 0azi @artisinin

"antzig!deki kolu da yllardanberi ,aaliyette bulunuyor ve "antzig ve Eoridor!u +lmanyaya katmak i$in $aba 'arcyordu% &akat bu korku ger$eklemedi ve 3itler @olonya ile 7G 6cak 19J4!de, iki devlet arasndaki anlamazlklar bar$ vastalarla $.zme amacn gden bir saldrmazlk deklarasyonu imzalad% 3albuki btn +vrupa, 0azilerin iktidara ge$mesiyle birlikte +lmanya!nn "antzig ve Eoridor meselesini ele almasn beklemekteydi% 3itler!in bunu yapmaynn sebebi, .nce (at tara,ndaki ilerle uramaya karar vermesi, @olonyay yattrmak suretiyle 1971 &ransa-@olonya itti,akn zay,latmay dnmesi ve +vrupa!da +lmanya 'akknda bar$ izlenimler yaratmak, istemesiydi% Ger$ekten 19J4 +lman-@olonya deklarasyonu btn +vrupa!da bir ,era'lk uyandrmtr% 9akin birka$ ay sonra +lmanya!nn +vusturyay il'ak i$in yapt teebbs bu mitleri $abucak s.ndrecektir%

H< +lmanya!nn +vusturyay -l'ak 2eebbs

0azi +lmanyasnn Bersay!a y.nelttii ilk 'areketlerden biri 19J4 ylnda +vusturyay il'ak etme F+nsc'luss< teebbs olmutur% (unu da dardan mda'ale eklinde yapmam, bu ii +vusturya 0azileri vastasiyle ger$ekletirmek istemitir%

+vusturya!daki 0azi 'areketinin geliimi +lmanyadakine paralel olmutur% +lmanya!da olduu gibi +vusturya!da da 0azi 'areketi 1979!dan itibaren birdenbire kuvvetlenmeye balamtr% 197 !de +vusturya!da ancak )%KKK kadar 0azi varken, 19JK!da bu say 1KK%KKK!e ykselmitir% 0aziler +lmanya!da iktidara ge$tikten sonra, +vusturya 0azilerini kkrtmaya ve onlara 'er trl yardm yapmaya balamlardr% "a'a ilk gnden itibaren 1ni' >adyosu

+vusturya atey'tar yaynlara girimi ve +vusturya 'kmetinin 0azilere zulm yaptn ileri srmeye balam ve +lman u$aklar +vusturya snrlarna +vusturya aley'tar beyannameler atmlardr% +lmanya!nn bu tutumu ve destei p'esiz, +vusturya 0azilerine byk cesaret vermi ve 0aziler ortal kartrmaya ve karklklar $karmaya balamlardr% 6rta 2una b.lgesinde beliren bu 0azi te'likesi karsnda byk devletler ve E$k +ntant devletleri +vusturyay desteklemilerdir% Mzellikle &aist -talya +vusturya!nn arkasnda yer almtr% +vrupa devletlerinin bu msait durumunu g.ren +vusturya babakan "r% Ongelbert "oll,uss, 19JJ 1artndan itibaren demokratik reLimi bir tara,a brakarak diktat.rlk yoluna gitmi ve 19JJ 3azirannda da 0azi @artisini kanun d ederek, eyalet meclislerindeki btn 0azi temsilcilerini azletmitir% 1ussolini -talyas "oll,uss diktat.rln kanad altna alm ve -talya, +vusturya ve 1acaristan arasnda 19J4 1artnda, aralarnda sk bir ekonomik ve siyasal ibirlii kuran bir antlama imzalanmtr%

"oll,uss diktat.rlnn i$erde ve darda ald bu tedbirler 0azileri kesin 'arekete ge$mekten alkoyamad% 7* 2emmuz 19J4 gn, +vusturya polisi ni,ormas giymi olan bir grup 0azi, Biyana!daki babakanlk binasna girerek babakan "oll,uss! .ldrdler ve 0azilerin iktidar ele alm olduunu ilan ettiler% 9akin 'areket $ok az bir kuvvetle ve zay, bir ekilde yapldndan, 'kmet kuvvetleri der'al duruma 'akim oldular% "arbeye teebbs eden 0aziler der'al tevki, edildi% (unlardan "oll,uss! .ldren 6tto @lanetta idam se'pasna giderken A3eil 3itlerC diye barmt%

0azilerin baarsz kalan bu 'kmet darbesi karsnda +lmanya

mda'aleye cesaret edemedi% Mte yandan, -talya da, +lmanya!nn bir mda'ale i'timaline kar (renner ge$idine 7KK%KKK kiilik bir kuvvet ymt% (u sebeple 3itler +vusturya iini sonraya ve da'a msait bir zamana brakmaya karar verdi ve +vusturya ile mnasebetlerini dzeltmek istedi% 19JG 2emmuzunda +vusturya ve +lmanya bir anlama imzaladlar% (una g.re, +lmanya +vusturya!nn bamszlk ve egemenliine saygy taa''t ediyor ve 'er iki tara, memleketlerindeki 0aziler meselesini kendi i$ meselesi sayyordu% (unun anlam, birbirlerinin i$ ilerine mda'ale etmeyecekleri idi% (ununla beraber, +vusturya +lmanyaya kar da'a A+lmanC bir politika izleyecekti% &akat anlamann gizli 'kmlerine g.re, +vusturya 'kmeti 0azilerin ,aaliyetine msaade edecek ve Ayakn bir gelecekteC 0azilerin de 'kmette siyasi sorumluluk almalarna imkan verecekti%

+vusturyay 19JG!da +lmanya ile b.yle bir anlamaya g.tren sebep, +lmanya!nn 19J*!den itibaren Bersay 'kmlerini kaldrmaya balamas ve buna karlk devletlerin de buna etkili bir mukavemet g.stermemi olmasdr%

=< +lmanya!nn Bersay Eaytlarndan Eurtulmas

3itler, +vusturyay 0aziler vastasiyle il'ak ederek bu topra +lmanyaya kazandramadysa da, Bersay!n .nemli meselelerinden olan #aar b.lgesini +lman snrlar i$ine katmaya muva,,ak oldu ve bunu da sila' kullanmadan ve kan d.kmeden yapt%

Bersay +ntlamasna g.re #aar &ransaya braklmakla beraber burada 7K yl sonra plebisit yaplacak ve bu topran kaderi kesin

olarak tayin edilecekti% (u plebisit 1J 6cak 19J* gn yapld ve plebisite katlan *J9%KKK #aar!ldan 4))%KKK!i +lmanya ile birleme isteini a$klaynca 1 1art 19J*!de #aar +lmanyaya teslim edildi% (u ekilde +lmanya Bersay!n bir yknden kendisini kurtarm oluyordu% &akat bundan iki 'a,ta sonra +lmanya, Bersay +ntlamasnn mecburi askerlik sistemini yasaklyan 'kmlerini de ,es'etti%

3itler, iktidara ge$tii gnden itibaren, Bersay 'kmlerini bir tara,a brakarak, +lmanyay gizliden sila'landrmaya karar vermi ve 19J4 ylndan itibaren sila'lanma ,aaliyetine girimiti% 19JJ Okiminde #ila'szlanma Eon,eransndan ve 1illetler Hemiyetinden $ekilmesinin sebebi buydu% 1 Okim 19J4!e kadar +lman 6rdusunun 1KK%KKK!den JKK%KKK!e $karlmasna karar verilmi, 7G%KKK tonluk kruvaz.rlerin yapmna giriilmi ve 3ava (akan Goering!in giritii ,aaliyetlerle sivil 'avaclk ve 'ava sporlar ad altnda u$ak yapmna ve askeri pilot yetitirilmesine balanmt% (u iler sk bir gizlilik i$inde cereyan etmesine ramen, devletler olup bitenleri sezinlemilerdi% (unun i$indir ki, -ngiltere 3kmeti 1 1art 19J*!de yaynlad bir (eyaz Eitap!ta, sila'szlanma $almalarnn sonu$suz kalmas ve +lmanya!nn da sila'lanma ,aaliyetine girimesi karsnda, -ngiltere!nin de savunma gcn arttrmaya karar verdiini a$klad% Mte yandan &ransa da, +lmanya!nn bu sila'lanmas karsnda ve doum nisbetinin gittik$e dmesi dolaysiyle, 1* 1art 19J*!de, mecburi askerlik sresini uzatan bir kanun kabul etti% (abakan &landin, parlamentoda yapt konumada, bu kanunun sebepleri arasnda +lmanya!nn sila'lanmasn ve 19JG!da 7KK%KKK kiilik bir kuvvete sa'ip olacan .zellikle belirtiyordu%

-ngiltere ve &ransa!nn bu 'areketleri 3itler!e arad ,rsat verdi

ve 3itler 1G 1art 19J* gn +lman milletine yaynlad bir deme$te, Bersay +ntlamasiyle +lmanyaya ykletilen sila'szlanmann dier devletlerin de sila'szlanmas i$in bir ilk adm tekil edeceinin s.ylenmesine ramen dier devletlerin bunu yapmadn, aksine gittik$e sila'lanmalarn arttrdn, bu durum karsnda +lman 'kmetinin de A+lman >eic'!nn btnln korumakC, +lmanyaya kar Amilletleraras saygy salamakC ve genel barn garantisi olmak zere, mecburi askerlik sistemini i'das ettiini a$klad% +yn gn yaynlanan kanuna g.re +lmanya!nn JG tmenden mrekkep 17 Eolorduluk bir kuvveti olacakt ki, bu yaklak olarak **K%KKK asker demekti% (u suretle +lmanya, Bersay!n en ar zincirlerinden birinden ellerini kurtarm oluyordu%

+lmanya!nn Bersay +ntlamasnn en .nemli 'kmlerini tek tara,l olarak ,es'etmesi btn devletlerde endie yaratt% &ransa ve -ngiltere +lmanyay protesto ettiler% &ransa!nn protestosu $ok da'a sert oldu% -ngiltere "ileri (akan (erlin!i, Barova!y, 1oskova!y ve @rag! ziyaret ederek, +lmanya ile bir uzlama salamaya ve dierlerinin de endielerini yattrmaya $alt% &akat +lmanyann bu 'areketi karlksz braklmad ve &ransa, -talya ve -ngiltere arasnda 14 0isan 19J*!de #tresa +nlamalar imzaland% +lmanyaya kar ortak bir cep'e kuran bu anlamalar, +lmanya!nn 'areketini protesto ediyor, 9ocarno +nlamalarna olan ball belirtiyor ve +vusturya!nn bamszln koruma amacn i,ade ediyordu%

(ununla beraber +lmanya!nn sila'lanma teebbs karsnda -ngiltere da'a realist bir tedbire bavurmu g.rnyor% --!inci >elc' zamanndaki -ngiliz-+lman deniz sila'lar yarnn tekrar canlanmasndan

ve +lmanya!nn denizlerde tekrar kuvvetlenmesinden endie eden -ngiltere, +lman deniz kuvvetini snrlamak ve bu konuda +lmanya ile anlamak istedi% 1 3aziran 19J*!de teati edilen notalarla, +lmanya deniz kuvvetini -ngiltereninkinin P J*!inin stne $karmamay kabul etti% /alnz -ngiltere +lmanya!nn denizalt gemileri yapmasn kabul ediyordu ki, Bersay +ntlamas +lmanyaya denizalt gemileri yapmn yasaklamt% #tresa!da kurulan cep'e birliinden sonra gelen bu anlama &ransa!da 'ayretle karland% #tresa cep'esi yklm ve Bersay sisteminin temeli $.kmt% -ngiliz-+lman anlamas -ngiltere!nin bundan sonra 0azi +lmanyasna kar uygulayaca yattrma politikas!nn balangcn tekil eder%

Osasnda -ngiltere!nin +lmanyaya kar g.sterdii bu davran, &ransa!nn 0azi +lmanyasna kar bavurduu tedbirlerle yakndan ilgiliydi% 0azi +lmanyas ortaya $ktktan sonra ve .zellikle 19J4 Okiminde "ileri (akanlna gelen @ierre 9aval ile birlikte, &ransz--talyan mnasebetleri 'zla geliti% &ransa -talyaya da'a ,azla kayd ve 19J* 6cak aynda iki devlet arasnda 9aval-1ussolini +nlamalar denen anlamalar imzaland% (u anlamalar iki devletin s.mrgelerinde baz dzenlemeler yapyor ve +vusturya!nn bamszln garanti altna alyordu% E$k +ntant devletleri de 9aval-1ussolini anlamalarndan 'onut kald%

9aval, bir yandan -talya ile bir yaknlama kurarken, .te yandan da +lmanya ile mnasebetleri yumuatmak ve +lman sila'szlanmasn etkisiz klacak garantiler salamak istedi% -ngiltere!nin de kabuln elde ettikten sonra, 19J* ;ubatnda +lmanyaya, -talya ve (el$ika!nn da katlmasiyle be devlet arasnda bir 3ava 9okarno!su imzasn tekli, etti% (una g.re, tara,lardan birinin 'avadan bir

saldrya uramas 'alinde, dierleri ona btn 'ava gc ile yardm edeceklerdi% /ani bir 'ava saldrsna kar birbirlerine garanti veriyorlard% &ransa!nn bundan amac, +lman 'ava kuvvetlerinin bir saldrsna kar -talya ve -ngiltere!nin yardmn salamakt% 9akin ayn zamanda bu tekli,in kapsad anlam da uydu ki, Bersay +ntlamas yasaklam olduu 'alde, +lmanya!nn 'ava kuvvetine sa'ip olmas resmen kabul edilmi oluyordu%

+lmanya bu tekli,e yan $izdi ve arkasndan 1G 1art 19J*!de mecburi askerlik sistemini kabul ile kara kuvvetlerini arttrd% &ransa +lmanya ile bir anlama salyamaynca, #ovyet >usyaya d.nd% Osasna baklrsa, +lmanya!da 0azizmin iktidara gelmesiyle birlikte &ransa bir &ransz-#ovyet itti,akn dnm ve onun i$in #ovyet >usyaya birdenbire yaklamt% 9akin -ngiltere 1 94 &ransz->us itti,aknn tekrar canlanmasn istemedi% =nk b.yle bir itti,ak kara +vrupasnda &ransaya bir stnlk salyacak ve -ngiltere!nin denge politikasna aykr decekti% -ngilterenin bu itirazn gidermek i$in &ransa, bir "ou 9okarno!su plann ortaya att% &ransa, +lmanya, @olonya, =ekoslovakya, &inlandiya, (altk memleketleri ve #ovyet >usya arasnda imzalanacak olan paktn ana noktas uradaydD 197* 9okarno!suna #ovyet >usya da teminat$ devlet olarak katlacak ve ad ge$en btn dou devletlerinin snrlar garanti altna alnacakt% &ransa 19J4 yaznda bu plan ilgili devletlere bildirdi% #ovyet >usya, -ngiltere ve -talya bunu 'onutlukla karladlar% &akat +lmanya ile, #ovyetlerle mnasebetleri iyi olmayan @olonya, bu plan maskelenmi bir &ransz->us itti,ak olarak g.rdklerinden, reddettiler% -in ger$ei aranrsa, &ransa da bu kark kombinezon ile, +lmanya ile olan snrlarn #ovyet >usya!nn garantisi

altna sokmak istiyordu%

"ou 9okarno!su proLesi baar kazanamaynca, &ransz 3ava 9okarno!su proLesinin stne dtyse de, g.rdmz gibi, o da olumlu bir sonuca ulaamad% (unun zerine &ransa 7 1ays 19J* de #ovyet >usya ile ikili bir itti,ak imzalad% Earlkl /ardm @akt adn alan bu itti,aka g.re, tara,lardan biri bir +vrupa devletinin saldrsna urama te'didi ve te'likesi karsnda kalrsa, tara,lar, alnacak tedbirler konusunda der'al birbirlerine danacaklardr% Oer tara,lardan biri, kendisinin kkrtmas olmakszn, bir +vrupa devletinin saldrsna urarsa, dier tara, btn gc ile .br tara,n der'al yardmna gidecektir%

+ntlamadaki A+vrupa devletiC kayd, a$ktr ki, +lmanyay birinci planda g.z.nnde tutmaktayd ve ayrca, bir #ovyet-5apon $atmas 'alinde &ransay #ovyet >usya!nn yardmna gitme zorunluluundan kurtarmaktayd%

1G 1ays 19J*!de =ekoslovakya ile #ovyet >usya arasnda da ayn nitelikte bir itti,ak imzaland% /alnz bu itti,akn .zellii, =ekoslovakya ile #ovyet >usya arasndaki karlkl yardm taa''dnn ilemesinin, ancak &ransa!nn da yardma gelmesine balanm olmasyd% (u suretle itti,ak $l bir ekil kazanm olmaktayd%

&ransz-#ovyet itti,ak +lmanya tara,ndan tepki ,akat endie ile de karland% 3itler 71 1ays 19J* de >eic'stag!da verdii s.ylevde, bu itti,ak 197* 9okarno +nlamalarna aykr buldu% &ransz-#ovyet itti,ak -ngiltere!nin de cann sktndan, +lmanyay yumuatmak ve deniz sila'lanmasn ,renlemek i$in 1 3aziran 19J*

anlamasn yapt% &akat -ngiliz-+lman anlamas da -ngiltere ile &ransa!nn birbirlerinden uzaklamalarnn ve +vrupa gelimeleri karsnda ayr yollar izlemelerinin de balangc oldu% 3albuki birka$ ay sonra $kan -talya-3abe sava ile +vrupa byk bir bu'ran i$ine giriyordu ve bir -ngiliz-&ransz ibirliine 'er zamandan ,azla i'tiya$ vard% (u ibirliinin kurulmamas &aist -talya ile 0azi +lmanyasnn iine yarad% (u sebeple 19J* yl -ngiltere ile &ransa!nn birbirinden ayrlmas ile &aist -talya ve 0azi +lmanyasnn birbirine yaklamasnda bir d.nm noktasn meydana getirmitir%

&ransz->us itti,ak karsnda +lmanya 9okarno +nlamalarn 'emen ,es'etmek yoluna gitmedi% (unu -talya-3abe bu'ranndan ,aydalanarak yapacak ve ayrca Bersay!n dier 'kmleri de ortadan kaldracaktr%

-talya!nn 3abeistan -gali

+< -talya ve 3abeistan

-talya, 3abeistan ile UIU!uncu yzyln sonlarnda ilgilenmi, bu lkeyi ele ge$irmek istemi, lakin baarszla uramt% &aizmin iktidara gelmesinden sonra -talya!nn karlat ekonomik problemler, baklarn ve i'tiraslarn tekrar bu topraa y.neltti%

-!inci "nya #avandan sonra -talya .nemli bir n,us problemi ile kar karya geldi% 4K milyonluk -talya!nn n,usu ylda )KK%KKK artmaktayd% 19J7 de yaplan 'esaplara g.re, bundan sonraki 1* yl i$inde -talya!nn n,usu -1K milyon da'a artacak ve *K milyonu bulacakt%

3albuki -talya!nn kt!a topraklar, &ransa, -spanya ve +lmanya!nn yars kadard% -!inci "nya #avandan .nce -talya bu probleme bir $are bulmu ve 'er yl yarm milyon kadar -talyan bata (irleik +merika olmak zere baka memleketlere g.$ etmekteydi% 9akin savatan sonra +merika dardan gelen g.$lere kar ar snrlamalar koydu%

-kinci ekonomik mesele, -talyan endstrisinin 'am madde kaynaklar idi% -talya kuvvetli bir endstriye sa'ip, lakin bu endstrinin 'am madde kaynaklar bakmndan tamamen darya bal idi% E.mr ve petrol ve dier esas madenler bakmndan durum b.yleydi%

Q$nc olarak, 1979 dnya ekonomik bu'ran btn memleketleri autarcie!ye yani kendi kendine yeterlik, kendi ya ile kavrulma politikasna g.trmt% (u, milletleraras ticaretten adeta kapal ekonomiye d.n demekti% (u durum, tabii kaynaklar zay, olan -talya zerinde byk etki yapt% 1979!dan itibaren -talyan ekonomisi sarsntlar i$ine girmeye balad% (t$e ve d ticaret dengesi devaml a$k veriyordu%

(u ekonomik etkenler -talyay, el dememi zenginliklere sa'ip olan 3abeistan!a doru itti%

3abeistan!a y.nelite, "ou +,rika!daki -talyan s.mrgeleri Oritre ve #omali!nin 3abeistanla olan mnasebetleri de rol oynad% (u iki -talyan s.mrgesinin 3abeistanla olan snrlar ve 3abeistan!n bu iki s.mrge arasnda skm bulunmas, bu memleketin -talya!nn eline dmesinde kolaylatrc bir ,akt.r olarak g.rnmekteydi% (una karlk, 3abeistan!n -!inci "nya #avandan sonra

ge$irdii i$ gelimeler de -talya i$in endie verici olmaya balamt% 191G da 3abeistan imparator naibliine >as 2a,ari 1akonnen ge$mi ve 19JK!da da imparator olarak -!inci 3aile #elassie adn almt% 3aile #elassie 3abeistan!n bana ge$tii andan itibaren -ngiltere ve &ransaya dayanarak, memleketi batllatrmak i$in bir$ok teebbslere girimi ve memleketin ilkel g.rntsn deitirmeye balamt% /ani 3abeistan kuvvetleniyordu% 3albuki 3abeistan!n Oritre ve #omali ile olan snrlarnda olaylar 'i$ eksik olmuyordu% +yrca 3abeistan!n k$k bir ma're$ten baka denizle 'i$bir balantsnn olmamas, denize $kma konusunda, Oritre ve #omali zerinde bir bask yaratyordu% -talya, kendisinin +vrupa!da 'er'angi bir bu'ranla megul bulunmasndan yararlanan 3abeistan!n Oritre ve #omali!yi ele ge$irmesinden endie etmekteydi% ;u 'alde 3abeistan da'a ,azla kuvvetlenmeden -talya bu meseleyi kendi le'ine $.zmlemeliydi%

Mte yandan, .zellikle -ngiitere!nin 3abeistan konusundaki tutumu da -talyay cesaretlendirmiti% -ngiltere 3abeistan!n, 1avi 0il!in kaynan tekil eden 2ana G.l b.lgesiyle ilgilenmekteydi ki, bu da 3abeistan gibi geni bir topran k$k bir ksmn tekil etmekteydi% (unun i$in -ngiltere, 1 91, 1 94, 19KG ve ni'ayet 197* de -talya ile yapt anlamalarla, -talya!nn 3abeistan!daki .zel men,aatlerini tanmt ki, .ncelikle sonuncu anlama -talya!nn kararn kesinletirmitir% (unun i$indir ki, 1ussolini 19J* de, A197* ylndadr ki, 3abeistan meselesini ele almaya baladmC demitir%

(undan sonra -talya 3abeistan zerinde 'arekete ge$mek i$in msait zaman beklemeye balamtr% 1979 ekonomik bu'rannn

-talya i$in yaratt skntlar, 19J1 de 5aponya!nn 1an$uryaya saldrmas karsnda 1illetler Hemiyetinin bir ey yapamamas, +lmanya!da 0azizmin iktidar ile 6rta +vrupa!da +lman stnlnn belirmesi i'timali ve +lmanya!nn Bersay kaytlarndan kurtulma $abalarnn -ngiltere ve &ransa tara,ndan gereken iddette bir tepki ile karlanamamas, 1ussolini!nin arad msait zamann iaretleri olmutur% +vrupa!nn bu durumu karsnda, 1ussolini, +vrupa d bir alanda toprak ele ge$irme teebbsnn, engelleyici bir tepki ile karlamyacan 'esaplamtr% (unun i$in de 19J* yln se$mitir% =nk g.rmtr ki, +lmanya!nn sila'lanmas karsnda -ngiltere 'areketsiz kalmyacak ve o da sila'lanma yoluna gidecektir% 3albuki, 'ereye ramen, 3abeistan teebbsnde -ngiltere!den $ekinmekteydi% ;u 'alde -ngiltere askeri gcn arttrmadan ve .zellikle +kdeniz!de da'a ,azla kuvvetlenmeden teebbse girimeliydi%

1ussolini i$in ikinci bir te'like, bir -ngiliz-&ransz bloku karsnda kalmas i'timaliydi% &akat +lmanya!nn da'a 19J4 ylnda sila'lanmaya balamas zerine &ransa -talyaya kaynca bu te'like de bertara, edildi% -ki devlet arasnda ) 6cak 19J* de 1ussolini-9aval +nlamas veya >oma +nlamalar denen anlamalar imzaland% (u anlamalarla -talya 2unus zerindeki iddialarndan vazge$iyor, +vusturya!nn bamszl teminat altna alnyor, iki devlet +lmanya!nn sila'lanmas karsnda ortak 'arekete karar veriyor ve +,rika!daki s.mrgeleri konusunda baz u,ak te,ek dzenlemeler yaplyordu% (u anlamalarda 3abeistan 'i$ s.z konusu olmamtr% 9akin sonraki gelimeler g.stermitir ki, 1ussolini ile 9aval arasndaki g.rmelerde 3abeistan da ba'is konusu olmu ve 9aval &ransa!nn bu konudaki ilgisizliini a$klamtr% >oma +nlamalarnn

imzaland gn 1ussolini!nin General de (ono!yu Oritre /ksek Eomiserliine tayin etmi olmas bu bakmdan ilgi $ekicidir%

19J* 0isannda -ngiltere, &ransa ve -talya arasnda yaplan ve +lmanya!nn sila'lanmasnn g.rld #tresa Eon,erans, 1ussolini!nin 'arekete ge$me kararn kesinletirmitir% 1ussolini bu kon,eransta g.rmtr ki, bu iki devletin dikkati +vrupa zerinde toplanmtr ve +lmanyaya kar bu iki devlete yapt 'izmet karlnda 3abeistan! il'ak ederse, 'er'angi bir tepki ile karlamayacaktr%

(u artlar i$inde artk 1ussolini zarlarn atabilirdi%

(< -talya!nn 3abeistan!a #aldrmas ve "evletler

-talya!nn 3abeistan! istilaya gitmesini salyacak sebep 19J4 +ralk aynda ortaya $kmt% 3abeistan-#omali snrnda bulunan SalTal!de 3abe ve -talyan askerler arasnda * +ralk 19J4 gn $arpmalar ve 'er iki tara,tan da .lenler oldu% -talya 3abeistan!dan tazminat isteyip 3abeistan da buna yanamaynca olay byd% 3abeistan meseleyi 1illetler Hemiyetine g.trd% 1illetler Hemiyeti aylarca sren incelemeler sonunda, 19J* Oyllnde, 'er iki tara,n da su$suz olduuna karar verdi% (u karar -talyay tatmin etmedi% "a'a dorusu tatmin olunmak istemedi% (u arada -ngiltere, 3abeistan!dan bir ksm topran -talyan #omalisine katlmas esas zerinden bir uzlatrma ,orml ileri srdyse de, -talya bunu da kabul etmedi% 1illetler Hemiyeti meseleyi yeniden ele almaya karar verdii bir srada, J Okim 19J* gn, -talyan u$aklar kuzey 3abeistan!daki +doTa ve +digrat e'irlerini bombardman ederek 3abeistan! istilaya balad% 3er iki e'ir de $ gn sonra -talyanlarn

eline ge$ti% +doTa!nn igali ile -talya 1 9G yenilgisinin intikamn alyordu%

1illetler Hemiyeti -talya!nn bu saldrs karsnda, 1an$urya meselesinde olduundan da'a enerLik davrand ve -talya!nn saldrgan olduuna ve bu sebeple de @aktn 1G!nc maddesinde .ng.rlen zorlama tedbirlerinin uygulanmasna karar verdi% (una g.re, -talyaya, sila', strateLik malzeme ve maddeler satlmyacak ve kredi a$lmayacakt% /alnz bu maddelerden petrol, demir ve k.mr istisna edilmiti% 1illetler Hemiyetinin karar verdii bu sanksiyonlara petrol ve k.mr de sokulmu olsayd, -talya!nn sava yrtmesi mmkn olmayacakt% 9akin -talya bir te'ditte bulunmu, petrol ve k.mrn sanksiyonlara da'il edilmesi 'alinde, bu sanksiyonlar kendisine uygulayan devletlerle savaa kadar gidebileceini s.ylemiti% #anksiyonlara da'il edilen dier maddelerin ise, -talya!nn sava gc zerinde etkileyici bir nitelii yoktu%

1illetler Hemiyetinin kabul ettii sanksiyonlar btn k$k devletler tara,ndan desteklenmiti% E$k devletler, barn korunmas garantisini 1illetler Hemiyetinin kollekti, gvenlik sisteminde bulmaktaydlar% 9akin -talyaya kar kabul edilen sanksiyonlarn ileyebilmesi ve etkili olabilmesi ise ancak byk devletlerin davranna bal idi% Mzellikle -ngiltere ile &ransa!nn ortak 'areketi .nemliydi% -ki devlet arasndaki bu ortak 'areket ise kurulamad% =nk &ransa >oma +nlamalar ile -talyay zaten serbest brakmt% (unun i$in, sanksiyonlar meselesinde &ransa gayet gevek davrand% #ovyet >usya ve dier k$k devletler zorlama tedbirleri i$ine petroln de sokulmasn istedikleri zaman &ransa buna kar geldi% (ununla

da yetinmeyip, -ngiltere!nin de -talyaya kar sert 'arekete girimesini .nlemeye ve ,renlemeye $alt% &ransann bu durumu karsnda -ngiltere de ger$ekten ileri gitmeye cesaret edemedi% Osasnda -talya!nn 3abeistan!a yerlemesi $ bakmdan -ngiltere i$in bir te'like ortaya $karyordu% (ir de,a, 3abeistan! ele ge$iren -talya 0il ne'rinin .nemli bir kaynan da kontrolu altna alm olacakt% 0il!in kollarndan 1avi 0il, 3abeistan!daki 2ana g.lnden $kmaktayd% -kincisi, -talya!nn 3abeistan!a saldrmas -talya!nn +kdeniz!deki deniz gcn de ortaya $kard% /llardanberi +kdeniz!de deniz stnln elinde tutan -ngiltere imdi kuvvetli bir rakiple kar karya kalyordu% Q$ncs, 3abeistan!a yerleen -talya, Ezldeniz!in 3int 6kyanusuna $k kapsna da egemen bir duruma ge$ecekti%

-ngiltere!nin imparatorluk men,aatleri bu derece .nemli te'dit ve te'like i'timalleri ile karlamasna ramen, &ransa!nn yattrma politikas -ngiltereyi de ,renledi% (elki +lmanya ile (irleik +merika, .zellikle ekonomik zorlama tedbirleri konusunda -ngiltereye destek olabilirlerdi% &akat bu da mmkn olmad% -talyan-3abe savann $kmasn +lmanya kendi yarar i$in kulland ve 19JG 1artnda, Bersay!n, >en b.lgesinin askerlikten tecrit edilmesine ait 'kmlerini ilga etti% Qstelik bu bu'ran srasnda +lmanya ve -talya birbirlerine yaklatlar ve (erlin->oma 1i'veri kuruldu%

(irleik +merikaya gelinceD 19JJ!den itibaren +vrupa!nn bu'ranlar i$ine srklenmesi karsnda (irleik +merika, +vrupa diplomasisinin bu bu'ranlar i$ine srklenmekten korkmu ve in,irad politikasna da'a ,azla balanmtr% (unun i$in de 19J* +ustosunda 2ara,szlk Eanunu!nu $karmtr% (u kanuna g.re, bir sava

'alinde, (akan, savaan tara,lara sila' ve malzeme satlmasn yasaklyabilirdi% +merika -talya-3abe savana bu kanunu uygulad% (u ise, 3abeistan!n +merika!dan sila' satn almasn imkansz kld ki, sonu$ olarak, 2ara,szlk Eanunu -talya!nn iine yarad%

&ransa, +lmanya ve (irleik +merika!nn bu durumlar -ngiltere!nin .ne atlmasn engelledi% -ngiltere, &ransay da beraberinde g.trebildii kadar, 1illetler Hemiyeti ile ibirlii yapma politikasn terci' etti%

(ununla beraber, -talya-3abe savann -ngiltere!nin +kdenizdeki politikas zerinde baz etkileri oldu% -talya!nn zorlama tedbirleri konusunda k$k devletleri te'dit etmesi zerine, -ngiltere ile /ugoslavya, /unanistan ve 2rkiye birbirlerine karlkl garantiler verdiler% 3er'angi birinin bir saldrya uramas 'alinde birbirlerine yardm vaad ettiler% -kinci olarak, -ngiltere 1sr ile anlama yoluna gitti ve +ustos 19JG itti,ak ile 1sr!n tarin bamszln kabul ederek, #vey Eanal b.lgesi 'ari$, 1sr!dan tamamen $ekildi%

H< -talya!nn 3abeistan! -l'ak

1illetler Hemiyetinin ve byk devletlerin zorlama tedbirleri konusunda etkili ve ortak bir cep'e kuramamas, politik artlar bakmndan -talya!nn iini $ok kolaylatrd% =nk -talya!nn 'areket serbestisi engellenemedii gibi, 3abeistan!a bir yardm yaplmas ve mukavemetinin kuvvetlendirilmesi de mmkn olmad% - yine 3abeistan!n kendisine dt% Ger$ekten, gayet zay, ve 'atta ilkel sila'larla $arpmalarna ramen, 3abeler -talyanlar karsnda $abucak ezilmedi% &akat -talyanlar en modern sila'lar kullanyorlard%

3atta bir ara 3abelere kar ze'irli gaz bile kullandlar% (una ramen ancak yedi aylk bir savatan sonra 3abeistan! igale muva,,ak olabildiler% 7 1ays 19JG da 3abe -mparatoru 3aile #elassie bir -ngiliz gemisiyle memleketini terkedip -ngiltereye snmak zorunda kald% * 1aysta +disababa -talyanlar tara,ndan igal edildi% 9 1aysta da 3abeistan!n -talyaya il'ak ilan edilip, -talya Eral ayn zamanda 3abeistan -mparator!u nvann ald% (.ylece, btn dnyann g.z .nnde 1illetler Hemiyetinin bir yesi, baka bir yenin @aktn teminat altnda bulunan bamszlk ve egemenliini ve varln ortadan kaldrd%

H< +lmanya!nn >en (.lgesine +skerini #okmas

+lmanya, 7 1ays 19J* tari'li &ransz-#ovyet itti,aknn 9okarno +ntlamalarna aykr olduunu ileri srmekle beraber, bu anlamalar 'emen ,esi' yoluna gitmemiti% =nk, bir de,a, &ransz-#ovyet itti,aknn &ransz parlamentosunca onaylanmyacan ta'min ediyordu% (undan baka, Bersay!n sila'szlanmaya ait 'kmlerinin ilgasnn arkasndan, bir de 9okarno anlamalarn ,es'edecek olursa, +vrupa!daki tepkiler da'a iddetli olabillrdi%

&ransz 'kmeti &ransz-#ovyet itti,akn 9 ;ubat 19JG da 1eclis!in onaylanmasna sundu% 1eclis 7) ;ubata kadar yapt tartmalardan sonra, 7) ;ubatta bu itti,ak onaylad% (u olay +lmanyaya, Bersay!n kaytlarndan kurtulmak i$in yeni bir ,rsat verdi% ) 1art 19JG da -ngiltere, &ransa ve -talyaya verdii ayn metinli notalarda, &ransz-#ovyet itti,aknn gerek 1illetler Hemiyeti @aktnn 'kmlerine, gerek 9okarno anlamalarnn ru'una aykr olduunu, $nk, bu itti,aka g.re bir #ovyet-+lman $atmas 'alinde

&ransa!nn, 1illetler Hemiyeti kararn beklemeden +lmanyaya kar savaa ge$mek zorunda olduunu, bunun da 1illetler Hemiyeti @aktna aykr olduunu, bu sebeplerle +lmanya!nn da kendisini artk 9okarno anlamalar ile bal saymayp, bat snrlarnn gvenliini ve savunmasn garanti altna almak zere >en (.lgesi zerinde tam egemenliini tesis etmeye karar verdiini bildirdi% +yn gn +lman askerleri Bersay +ntlamas ile askerlikten tecrit edilmi >en b.lgesine girmeye baladlar% +lmanya bu suretle Bersay!n ar bir ykn da'a srtndan atm olmaktayd%

+lmanya bu ii yaparken zaman $ok iyi se$miti% 1illetler Hemiyeti -talya-3abe bu'ran ile meguld% (u bu'ran i$inde -ngiltere ile -talya arasndaki mnasebetlerin bozulmas, >oma anlamalar ile -talyay serbest brakan &ransa!nn -ngiltere ile birlikte 'areket etmemesi sonucu -ngiliz-&ransz mnasebetlerinin gevemesi, +lmanyaya kar kurulan #tresa Hep'esini par$alamt%

+lmanya!nn >en boylarna tekrar askerini sokmas en ,azla &ransa!da tepki uyandrd% ;imdi &ransa!nn kuzeyinde sila'lanm ve ta'kim edilmi bir cep'e ve sila'lanm bir +lmanya ortaya $kyordu ki, bu &ransa!nn gvenliini zay,latacak bir gelimeydi% +yrca, imdi &ransa btn dikkatini bu tara,a y.neltmek zorunda kalacandan, kurmu olduu itti,ak sistemlerini kuvvetle desteklemesi ve bu sistemleri iletebilmesi de kolay olmayacakt% Esacas +vrupa!daki &ransz stnl ve kuvvetler dengesi artk byk bir deiiklik ge$iriyordu%

9akin +lmanya!nn yapm olduu bir manevra, -ngiltere ve +merika!nn ve 'atta bir$ok devletlerin tepkilerini yumuatt% +lmanya

) 1art notasnda% 9okarno anlamalarn ,es'ettikten sonra, bir$ok bar$ tekli,ler de ileri srmt% (unlar, (at snrlarnda +lmanya ve &ransa ile (el$ika topraklarnda askerlikten tecrit edilmi b.lgelerin kurulmas, 3ollanda!nn da da'il olmasiyle, 3ollanda, (el$ika, &ransa ve +lmanya arasnda 7* yllk bir saldrmazlk paktnn imzas ve -ngiltere ile -talya!nn da bu pakt garanti etmesi, +lmanya!nn dou komular ile saldrmazlk pakt imzalamas, eitlik 'aklarnn ve btn +lman topraklarnda +lmanya!nn egemenliinin tannmas artiyle +lmanya!nn yeniden 1illetler Hemiyetine girmesi idi%

(u bar$ tekli,ler dolaysiyle -ngiltere &ransa kadar ileri gitmeye yanamad ve +lmanya!nn Bersay!a aykr olan bu 'areketi 1illetler Hemiyetine 'avele edildi% 1illetler Hemiyeti +lmanya!nn Bersay +ntlamasna aykr 'areket ettiini ilandan baka bir ey yapamad% "evletler +lmanya!nn olup-bittisini kabul zorunda kaldlar%

(u durum karsnda (el$ika, 19JG Okiminde, &ransz itti,akndan $karak tara,szlk politikas izleyeceini ilan etti% (u ise, &ransa!nn -!inci "nya #avandan sonra izlemeye balad iti,aklar sistemine ar bir darbeydi% (u yeni politikas ile (el$ika 9okarno blokundan ayrlm oluyordu% -talya!nn da durumu meydanda olduuna g.re, yeni bir 9okarno kurulamazd% (u sebeple -ngiltere, 7) Easm 19JG da, kkrtlmam bir saldr 'alinde (el$ika!nn bamszlk ve toprak btnl i$in tek tara,l olarak (el$ikaya garanti verdi% 4 +ralk!da &ransa 'em (el$ikaya ve 'em de -ngiltereye garanti verdi% (unun zerine -ngiltere de 14 +ralk!da &ransaya garanti verdi% (.ylece 9okarno!nun yerini karlkl garanti sistemi alm oluyordu% /alnz (el$ika, -ngiltere ve &ransa!dan garanti almasna

karlk, 'er'angi bir garanti vermedi%

+lmanya!nn >en!i militarize etmesi E$k +ntant tara,ndan da endie ile karland% E$k +ntant Eonseyi, ) 1ays 19JG da (elgrad!da yaynlad bir bildiride, milletleraras durumu A$ok ciddiC olarak nitelendirdi ve E$k +ntant!n bar antlamalar sistemine olan balln bir kere da'a teyid etti%

(alkan +ntant da ayn endieyi duymaktan geri kalmad% (alkan +ntant "aimi Eonseyi de, yine (elgrad!da G 1ays!da yaynlad bildiride, Agvenlie saygC ve Asnrlarn dokunulmazlC ilkelerine olan balln bir kere da'a a$klad%

19JG yl sonunda, -talya ve +lmanya!nn 'areketleri sonucu, 9okarno +nlamalarnn a$m olduu ibirlii ve bar 'avas artk sona eriyordu% Osasna baklrsa (at!nn bu gelimeler karsndaki tepkisi $ok zay, olmutu% (unun i$indir ki, +lmanya, 14 Easm 19JG da, Bersay +ntlamas ile enternasyonalize edilen Eiel kanal ile dier +lman ne'irlerine ait Bersay 'kmlerini de ilga ederek bu su yollar zerindeki mutlak +lman egemenliini tekrar kurdu% (a'is konusu ne'irler Olbe, 6der, 2una, 0iemen, >en ve 1oselle ne'irleri idi%

"< (erlin->oma 1i'veri

-talya-3abe savann en .nemli sonu$larndan biri de 0azi +lmanyas ile &aist -talya!nn birbirine yaklamas ve iki devlet arasnda --!inci "nya #avann sonuna kadar devam edecek sk bir ibirliinin domas olmutur%

-talya, 0azilerin +lmanya!da ibana ge$tii gnden itibaren

+lmanya!dan endie duymu ve 0azi +lmanyasnn +vusturya ile birleerek, kendi n,uzu altnda bulunan 6rta 2una b.lgesine egemen olmasndan daima $ekinmiti% (unun i$indir ki (atllarla #tresa Hep'esini kurmutu% 9akin -talya!nn 3abeistan!a yerlemesi, -talya!nn durumunda esasl deiiklikler meydana getirdi% -talya imdi denizar bir imparatorluk topran korumak zorundayd% (u ise kolay g.rnmyordu% (ir yandan -talya!nn 3abeistan zerinden 1sr! te'dit eder duruma ge$mesi, .te yandan +kdeniz!de kuvvetli bir deniz devleti olarak ortaya $kmas, -ngiltere zerinde tepkisiz kalmam ve bundan sonra -ngiliz--talyan mnasebetleri bir rekabet $er$evesi i$ine girmitir% (undan baka, 19JG!dan itibaren -talya-&ransz mnasebetleri de deimeye balad% 19JG -lkba'arnda &ransa!da yaplan se$imlerle >adikal #osyalistler FOdouard "aladier<, #osyalistler F9eon (lum< ve Eomnistler F1aurice 2'orez< 3alk Hep'esi F,ront populaire< ad altnda bir se$im itti,ak yapmlar ve kesin bir za,er kazanmlard% 9eon (lum bir 3alk Hep'esi kabinesi kurmu ve komnistler buna alnmamsa da, Eomnist @artisi, 1oskova!dan Eomintern!in verdii talimata uyarak (lum kabinesini desteklemitir% 3alk Hep'esi 'kmeti zamannda &ransz-#ovyet mnasebetleri da'a da gelimi ve buna karlk bu 'kmetle beraber -talyaya kar 9aval @olitikas da deimitir% Esacas #tresa Hep'esi ortaklar ile mnasebetleri artk tamamen deimeye balamt%

19JG 2emmuzunda -spanya!daki solcu 3alk Hep'esi 'kmetine kar saclarn ayaklanmas ve -spanya!nn solcularn egemenlii altna dmesi i'timali de -talyay endielendiriyordu% &ransa ve #ovyet >usya ise solcular destekliyorlard%

(u artlar i$inde -talya +vrupa!da kendisine bir destek aramak zorunda kald% (u destek ise 0azi +lmanyasndan bakas olamazd% 3itler daima -talya ile bir yaknlama kurmak istemi ve 'atta -talyan-3abe sava srasnda, 1illetler Hemiyetinin zorlama tedbirlerine aldrmayarak, bata k.mr olmak zere bir$ok strateLik, maddeleri -talyaya satmaya devam etmiti% (u ise -talyay 'onut brakmt% /alnz iki devletin yaknlamasn .nleyen .nemli mesele, +lmanya!nn +vusturya!daki ,aaliyeti idi% &akat 1ussolini unu da g.rd ki, +lmanya!nn +vusturya zerindeki emellerinin ger$eklemesine engel olamyacaktr% (u, (atllardan sonra bir de +lmanya ile mnasebetlerini $kmaza sokmak demek olurdu% 3albuki imdi (atllar karsnda -talya ile +lmanya!nn durumlar arasnda byk bir paralellik ortaya $kmt ve bir +lman--talyan blokunun kurulmasnda, -talya!nn bir$ok men,aatleri olabilirdi% 0i'ayet +lmanya!nn 11 2emmuz 19JG da +vusturya ile bir anlama yapp, kendisinin +vusturya!nn bamszlna sayg g.sterme taa''dnde bulunmasna karlk, +vusturya!nn da 0aziler 'akknda baz 'og.rr tedbirler almas, -talyay bu konuda da ,era'latnca, iki devlet arasnda bir yaknlama meydana geldi% -talya ile +lmanya arasnda 19JG yaznda bir$ok karlkl ziyaretler yapld% 1ussolini!nin damad ve -talyan "ileri (akan Eont Hiano 19JG Okiminde +lmanyay resmen ziyaret etti ve byk g.sterilerle karland% +rtk +vrupa!da bir -talyan-+lman ortak cep'esi ortaya $kyordu% +lmanya!nn +vusturya ile yapt bar ve 1acaristan!n -talya ile iyi mnasebetleri de g.z.nne alnnca, -!inci "nya #avandan .nceki Q$l -tti,ak tekrar kurulmu gibi g.rnyordu% +lmanya, -talya ve +vusturya-1acaristan $ok deimi artlar altnda tekrar buluuyorlard%

1ussolini 1 Easm 19JG da 1ilano!da verdii bir s.ylevde

A(erlin->oma $izgisi bir taksim $izgisi Fdia,rama< olmayp, ibirlii ve bar isteyen btn +vrupa devletlerinin etra,nda toplanabilecei bir mi'ver Fasse<dirC diyordu% (erlin->oma 1i'veri, bundan sonra, --!inci "nya #avann sonuna kadar milletleraras mnasebetlerde $ok s.z edilen bir deyim olacaktr%

O< +nti 8 Eomintern @akt

19JG Easmnda (erlin->oma 1i'veri kurulduu bir srada, .te yandan (erlin-2okyo 1i'veri de kuruldu% (u, +lmanya ile 5aponya!nn #ovyet >usyaya ve Eomintern!in milletleraras komnizm ,aaliyetine kar imzalam olduklar +nti-Eomintern @akt!dr%

19J* tari'li &ransz-#ovyet itti,aknn +lmanya zerinde yaratt tepki, sadece >en boylarnn +lmanya tara,ndan militarize edilmesi sonucunu vermemi, ,akat ayn zamanda +lmanya 19JG 1artndan itibaren komnizme ve dolaysiyle #ovyet >usyaya kar geni bir kampanya a$mtr% &akat bu kampanya .zellikle yaz aylarnda iddetlenmitir% (unun da sebebi, 19JG +ustosunda #ovyet >usya!nn askerlik $an 71 yatan 19!a indirmesidir% &ransz-#ovyet ve #ovyet-=ekoslovak itti,aklarndan sonra #ovyet >usya!nn bu askeri tedbirleri +lmanyay sinirlendirmitir% 3itler 17 Oyll 19JG da verdii bir s.ylevde 4krayna!nn, 4ral!larn ve #ibirya!nn tabii zenginliklerinden ve 0asyonal-#osyalizm sayesinde bu topraklarn eriecei re,a' seviyesinden s.z ediyor ve 14 Oylldeki s.ylevinde de (olevizmi, Aen byk can dmanmzC diye nitelendiriyordu% #ovyet #avunma (akan 1areal Boroilov da 1G Oylldeki s.ylevinde #ovyetlerin nerde ve ne zaman olursa olsun, 'er trl savaa 'azr olduunu s.ylyordu%

+lmanya!nn bu ,aaliyeti ve davran 5aponyay +lmanyaya yaklatrmtr% 5aponya, 1an$urya ve 5e'ol! ele ge$irdikten sonra, -$ 1oolistan!da ,aaliyete ge$miti% (u 5aponya!nn +sya!nn ortalarna kadar ilerleme niyetinin bir iareti idi% (unu ,arkeden #ovyet >usya, 17 1art 19JG da " 1oolistan 3alk Hum'uriyeti ile bir itti,ak antlamas imzalad% (u itti,ak tabiatiyle 5aponyaya y.neltilmiti ve #ovyet >usya 5aponyaya bunu a$k$a bildirmiti%

Mte yandan 5aponya =in!e girmek i$in de 'azrlanmaktayd% (.yle bir 'areket ise, =in komnistlerini destekleyen #ovyet >usya ile =in milliyet$ilerini destekleyen (irleik +merika!nn tepkisine sebep olabilirdi% /ani, +lmanya!nn &ransa ile #ovyet >usya arasnda kalmas gibi, 5aponya da kendisini #ovyet >usya ile (irleik +merika arasnda skm gibi g.rmekteydi% Gerek +lmanya, gerek 5aponya i$in ortak te'like #ovyet >usya g.rnyordu% (u sebeplerle, 7* Easm 19JG da iki devlet +nti-Eomintern @akt imza ettiler% +nlama a$k ve gizli olmak zere iki ksmd% +$k ksma g.re, tara,lar Eomnist Onternasyonalinin FEomintern< ,aaliyetleri ve buna kar savunma tedbirleri 'akknda birbirlerine danacaklar ve temas 'alinde bulunacaklard% 1emleketlerindeki komnist ,aaliyetlerine kar sert tedbirler alacaklar ve bu konudaki ibirliini salamak i$in de devaml bir komite kuracaklard% Gizli ksma g.re de, tara,lardan biri #ovyet >usya!nn kkrtlmam bir saldrsna veya saldr te'didine 'ede, olursa ortak men,aatlerini korumak i$in alnacak tedbirler 'akknda birbirlerine danacaklar ve ayrca, birbirlerine 'aber vermeden #ovyet >usya ile 'i$bir siyasal anlama yapmayacaklard% @aktn sresi, J!nc Onternasyonal!in devam sresince idi%

+nti-Eomintern @akta -talya G Easm 19J) de katlm ve (erlin->oma-2okyo 1i'veri teekkl etmitir%

-spanya -$ #ava

-spanya i$ savann .zellii, -!inci "nya #avandan .nceki bloklarn $atmas devresinde olduu gibi, 19JG!dan itibaren (erlin->oma 1i'verinin #ovyet >usya ve Eomnizme a$m olduu mcadelenin, iki tara, arasndaki u$urumu bu i$ sava srasnda da'a da derinletirmesi ve (atl demokrasilerin de bu mcadelede son derece zny, 'areket etmeleridir% (erlin-2okyo 1i'verine gelince, 5aponya -spanya i$ savan, =in!e saldrmak i$in deerli bir ,rsat olarak kullanacaktr%

-spanya i$ savann sebepleri, bu memleketin U-U!uncu yzyln bandanberi i$-nde yvarlanmakta olduu istlkrarszlk ve i$ karklklarda yatmaktadr% -!inci "nya #avandan sonra komnizmin milletleraras mnasebetlere bir ,akt.r olarak girmesi, -spanya!nn i$ dzensizliini da'a da iddetlendirmitir%

+< -spanya!nn "urumu

19K7 ylnda -spanya ta'tna 1G yandaki U---!nc +l,onso gelmiti% +l,onso anayasal monariyi benimsemi olduundan memlekete der'al bir anayasa vermiti% &akat bu anayasa -spanyay da'a ,azla kartrmaktan baka bir eye yaramad% 19K7-197J arasnda JJ tane kabine dt% (u siyasal istikrarszla, -spanya!nn kronik derdi

'aline gelen ekonomik skntlar da eklendi% 1emlekete siyasal ve ekonomik bir dzen vermek isteyen ordu, 197J Oyllnde bir darbe ile iktidar ele ald ve monariye dokunulmakszn, babakanla General @rimo de >ivero ge$ti% >ivera, 1ussolini!den .rnek alarak, ,aist diktat.rlk yoluna gitti ve btn demokratik messeselere son verdi% (ununla beraber, bir ekonomik kalknma ve batllama $rn da a$maya muva,,ak oldu%

>ivera alt bu$uk yl iktidarda kald% &akat -spanya!nn meselelerine k.kl bir $.zm yolu getiremedi% "iktat.rl sresinde, sa da'a iddetli sac oldu, sol da da'a $ok sola kayd% (ir denge unsuru olabilecek mutedil gruplar ise da'a $ok zay,lad% >ivera ordunun desteini kaybettiini g.rnce 19JK 6cak aynda isti,a etti ve onun ayrlmasndan sonra -spanya!da tekrar anayasal reLim balad% &akat anayasal reLim -spanyay, tekrar, 19JG da i$ savan patlamasna kadar srecek karklklar i$ine att% ;imdi solcular birdenbire ortaya $karak Hum'uriyet$ilii savunmaya balamlard% 19JK ve 19J1 de bir$ok cum'uriyet$i ayaklanmalar $kt% 19J1 0isannda yaplan belediye se$imlerinde cum'uriyet$iler ezici bir za,er kazannca, Eral +l,onso, ta'tndan ,eragat etmeden memleketi terketti ve Hum'uriyet ilan edildi% Eurucu 1eclis se$imlerinde solcular ve cum'uriyet$iler yine kesin bir za,er kazand% #olcularn bu za,eri, sa!n tepkisini iddetlendirdi ve -spanyay i$ savaa g.trecek gelimeler akmaya balad%

(< -$ #avan @atlamas

Hum'uriyet reLiminin ilk cum'urbakan +lcala Ramora ve babakan da +zana idi% +zana!nn ilk ii, 1eclis!teki solcu $ounlua

dayanarak $kard bir dizi kanunlarla, Eiliseye kar 'cuma ge$mesi oldu% Eilise okullar kapatld ve kilisenln mallar elinden alnd% "in adamlarna 'kmetten yaplan yardmlar kesildi% +yrca, k.ylnn durumunu dzeltmek i$in toprak re,ormlarna giriilmek istendi% (u re,orm ii ar gidince k.yller kuvvet yoluyla zenginlerin topraklarn ellerinden almaya balad% (u ise 'alk arasnda, .ldrmelere kadar giden sila'l $atmalara sebep oldu% (ir$ok ayaklanmalar $kt% 3kmet k.yllerin bu 'areketini 'og.rrllkle karlad%

#ol!un bu davranna kar sac tepkinin kendisini 'issettirmesi ka$nlmazd% 19JJ Easmnda yaplan se$imleri solcular 'er yerde kaybettiler% +l,onso tara,tar Eralclar imdi monari istiyorlard% @rimo de >ivera!nn oullarndan birinin liderliinde bulunan #ac &alanList!ler bir kuvvet olarak belirdiler% &alanList @arti, -talya!daki &aist @artisini kendisine .rnek almt%

#ac tepki, bu se,er sol!un 'areketlerini iddetlendirdi% 19J4 Okiminde +sturias!daki maden i$ileri ayakland ve yaplan $arpmalarda J%KKK kii kadar .ld% 1emlekette bir yamaclk balad% (u gelimeler i$inde 19JG ;ubatnda yaplan se$imleri solcular yine kazand ve +zana, bir 3alk Hep'esi F,rente popular< 'kmeti kurdu% #olcular 'apisten $karlp, bu se,er 'apis'aneler saclarla dolduruldu% 6rdu, Genelkurmay (akan General &rancisco &ranco!nun liderliinde bir 'kmet darbesi yapmak istediyse de baaramad ve General &ranco Eanarya +dalarna vali atand ve bir$ok subaylar da emekliye sevkedildi%

19JG 2emuzunda solculardan Hastillo adl birisinin .ldrlmesi zerine, solcular da, @rimo de >ivera!nn 1aliye bakanlarndan ve

monarist mu'a,azakar Halvo #otelo!yu .ldrnce 1) 2emmuz 19JG da, -spanyol &asndaki askerler ayakland ve bu ayaklanma gney -spanyaya da yayld% General &ranco Eanarya adalarndan &as!a gelerek ayaklanmann liderliini ele ald% -spanya i$ sava ni'ayet patlak vermiti%

-spanya i$ savanda saclara 1illiyet$iler, solculara da Hum'uriyet$iler denilmitir%

-$ sava $knca, k.yller, e'irlerdeki i$iler, komnistler sosyalistler, sendikalistler ve anaritler Hum'uriyet$ilere katlmlardr% -spanya!nn maden ve tarm bakmndan zengin b.lgeleri Hum'uriyet$ilerin elindeydi% Hum'uriyet$ller, Balencia!da m,rit sosyalistlerden 9argo Haballero bakanlnda bir 'kmet kurdular% 9akin askeri kuvvet bakmndan $ok zay,tlar%

(una karlk, ordunun btn subay kitlesi 1illiyet$ilere katld% 1illiyet$ilerin ilk anda 7)%KKK kiilik muntazam bir askeri kuvveti vard% 1illiyet$iler de General &ranco!nun bakanlnda (urgos!da bir 'kmet kurdular ve bu 'kmet 19JG Easmnda -talya ve +lmanya tara,ndan der'al tannd%

-spanya i$ sava gayet kark milletleraras gelimelerle $ yl srm ve 19J9 1artnda 1illiyet$ilerin 1adrid!e girmeleri ile 1illiyet$ilerin za,eri ile sonu$lanmtr%

-spanya i$ sava ile yakndan ilgilenen balca devletler, #ovyet >usya, -talya ve +lmanya olmutur% (unlarn savaan tara,lara yaptklar yardmlarn nitelii bilinmemekle beraber, uras mu'akkaktr

ki, 'er $ devlet de parmaklarn -spanya $.reine da'a 19JG dan .nce sokmu bulunmaktaydlar% #a-#ol mcadelesi srasnda #ovyet >usya solcular, -talya ve +lmanya saclar desteklemilerdi% -$ savan $kmas #ovyet >usya!da Hum'uriyet$iler le'ine byk g.sterilerin yaplmasna vesile verdi% -spanya!daki #ovyet el$ilik ve konsolosluk memurlar Hum'uriyet$ilerin akl 'ocalar oldular% Eomintern, Hum'uriyet$ilerle sk temas kurarak Hum'uriyet$ilerin 'arekatn idare etmeye $alt% #ovyet alanlar +vrupa pazarlarndan Hum'uriyet$iler i$in sila' ve malzeme satn aldlar% #ovyet >usya!nn -spanyaya uzakl ve deniz gcnn zay, olmas da'a akti, bir katksn engelledi%

-talya!nn i$ savaa mda'alesi ve 1illiyet$ilere yapt yardm $ok da'a geni oldu% -talya, -spanya!da solcularn egemenliinden 'olanmad gibi, 1illiyet$llerin za,eri +kdeniz!de -talya!nn durumunu $ok da'a kuvvetlendirecekti% (una karlk, -ngiltere ile &ransa!nn da durumlar zay,layacakt% (ir$ok memleketlerden kiisel g.nlllerin -spanyaya giderek Hum'uriyet$ilerin sa,na katlmas -talya!nn iini kolaylatrd ve g.nll ad altnda bir$ok -talyan askerleri 1illiyet$ilerin yardmna g.nderildi% (undan baka -talya deniz yoluyla 1illiyet$ilere sila' ve malzeme yardmnda bulundu%

+lmanyaya gelince, o da 1illiyet$ileri destekledi% =nk -spanya!da &aistlerin egemen olmas 'alinde, &ransa -spanya ile +lmanya arasnda skm olacakt% (ununla beraber +lmanya!nn 1illiyet$ilere yapt yardm -talya!dan da'a az olmutur% 1ama,i', -spanya i$ sava srasnda +lmanya ile -talya arasndaki balar, +vrupa!daki dier bu'ranlara paralel olarak da'a da kuvvetlenmi ve sklamtr%

&ransa!da bu srada 3alk Hep'esi 'kmetinin, yani solcularn iktidarda bulunmas, &ransz 'kmetinin sempatisini Hum'uriyet$ilere kaydrmtr% 3atta &ransz 3ava (akan Hot, Hum'uriyet$ilere &ransz 'ava kuvvetlerinden u$aklar ve baka malzeme g.ndermitir% &akat bu ii gizli yapmt% =nk &ransa Hum'uriyet$ileri a$k$a desteklemeye gidemedi% -ngiltere!nin durumu &ransa!nn da 'areket serbestisini ,renledi%

-ngiltere!de -$i @artisi Hum'uriyet$ilerin tara,n tuttu ve 'kmet zerinde bu yolda bask da yapt% 9akin -ngiliz 'kmeti -spanya i$ sava karsnda a$k$a cep'e alamad% =nk -ngiliz kamu oyu bar tara,taryd ve -ngiltere!nin bu'ranlar i$ine karmasn istemiyordu% Mte yandan 19J) 1aysnda (abakanla 0eville H'amberlain!in gelmesi ile yattrma politikas byk bir 'z kazand -ngiltere, -talya!nn 3abeistan! igalinden sonra, bu devletin +lmanya!nn kucana atlmasn .nlemek i$in -talyaya kar yumuak bir durum alm ve 7 6cak 19J) de Gentlemen!s +greement!i yapmt% (u anlama ile iki devlet, birbirlerinin +kdeniz!deki men,aatlerine sayg g.stereceklerdi% (unu 1G 0isan 19J de, ayn nitelikte ikinci bir anlama izlemitir% (u sonuncu anlama ile iki devlet +,rika s.mrgelerindeki mnasebetlerini dzenliyorlard ki, bu 3abeistan!n -talyaya il'aknn -ngiltere tara,ndan resmen tannmas demekti% 0i'ayet, 19J) de 5aponya!nn =in!e saldrmas da -ngiltereyi +vrupa!da yumuak bir politika izlemeye da'a kuvvetle itmitir%

-ngiltere!nin bu durumu karsnda &ransa yalnz kalnca, 19JG +ustosunda -spanya i$ sava i$in Earmazlk ilkesini ortaya att% /ani devletler -spanya i$ savana 'i$bir ekilde mda'alede bulunmayacaklar

ve tara,lardan 'i$birine yardm etmeyeceklerdi% -ngiltere, &ransa, #ovyet >usya, +lmanya ve -talya!nn da da'il olduu 1* devlet bu ilkeyi benimsedi ve 9ondra!da 19JG Oyllnde devaml bir Earmazlk Eomitesi kuruldu% Eomite karmazlk ilkesinden doan meseleleri ele alacakt%

Earmazlk Eomitesi, #ovyet >usya, -talya ve +lmanya!nn yardm ve mda'elelerine 'i$bir deiiklik getiremedi% Eomite, -spanyaya dardan sila' ve malzeme g.nderilmesini .nlemek i$in 19J) 0isannda, -spanya kylarn b.lgelere ayrarak, 'er b.lgenln kontrolunu &ransa, -ngiltere, -talya ve +lmanyaya verdi% 9akin 1ays aynda bir +lman gemisinin Hum'uriyet$i u$aklar tara,ndan batrlmas zerine, bir +lman u$ak ,ilosu Hum'uriyet$ilere ait +lmeria!y bombardman etti ve arkasndan da +lmanya ve -talya bu deniz kontrolundan $ekildiler%

"enizalt korsanl da baka bir mesele oldu% 19J) yaznda baz #ovyet, -ngiliz ve &ransz gemileri +kdeniz!de me$'ul denizaltlar tara,ndan batrld% (u meseleyi ele almak i$in 19J) Oyllnde 0yon Eon,erans toplandysa da, #ovyetlerin -talyan denizaltlarn korsanlkla it'am etmesi zerine, -talya ve +lmanya bu kon,eransa katlmadlar% Eon,erans, -ngiltere ile &ransa!nn denizalt korsanlna kar mcadele etmesine karar verince, bir da'a denizalt korsanl olay olmad%

Earmazlk Eomitesi, 19J 0isannda, -spanya!daki btn yabanc g.nlllerin kademe kademe $ekilmesi i$in bir plan kabul ettiyse de, 19J ylnn banda 1illiyet$ilerin 'zlanan askeri 'arekat, 19J9 banda i$ sava sona erdirdi%

(irleik +merika -spanya i$ savana 'er'angi bir ekilde bulamamak i$in .zel bir $aba 'arcad% (unun i$in de 19J) 6cak aynda yeni bir tara,szlk kanunu $kararak, savaan tara,lara sila' ve malzeme satn yasaklad%

H< 1illiyet$ilerin Ra,eri ve -$ #avan #onu

-spanya i$ sava $ yl kadar srd% #onunda 1illiyet$iler btn -spanyaya egemen olmaya muva,,ak oldular% 19J !den itibaren 1illiyet$ilerin ilerlemesi 'zland% (arselona ve 1adrid Hum'uriyet$iler tara,ndan inatla savunuluyordu% 9akin 19J9 ;ubatnda (arselona ve 1art aynda 1adrid 1illiyet$ilerin eline ge$ti ve b.ylece Hum'uriyet$ilerin mukavemeti 'er tara,ta krlm oluyordu% -talya!nn $ok istedii gibi "ou +kdeniz!de yeni bir ,aist reLim da'a ortaya $kmt%

5aponya!nn =in!e #aldrmas

+< =in!deki Gelimeler

1917 ;ubatnda =in!de 1an$u ailesinin 'kmdarl sona erip cum'uriyet ilan edilmekle beraber, =in, 5aponya!nn kendisine saldrd yl olan 19J)!ye kadar, bir trl siyasal istikrara ve btnle kavuamad% =in!in bu durumu, 5aponya!nn bu lke zerindeki i'tiraslarn kam$lad%

Hum'uriyetin ilanndan sonra =in!in kaderi orduya dayanan General /uan #'i'-kai!nin eline ge$ti% /alnz General /uan ancak

=in!in kuzey ksmna egemendi% Gney ise "r% #un /at-sen!in Euomintang partisinin n,uzu altnda idi% Euomintang!n merkezi Hanton!da bulunuyordu% Euzeyde General /uan!n askeri diktat.rlne karlk, gneyde "r% #un, 1971 1artnda verdii bir s.ylevde, Euomintang!n programn u $ noktada topladD 1< 1illiyet$ilikD =in!deki btn yabanc imtiyaz ve 'aklarn tas,iye edilmesi, 7< "emokrasiD Euomintang!n ge$ici bir vesayet reLimi ile =in 'alknn demokrasiye altrlmasndan sonra tam demokrasiye ge$i, J< #osyal +daletD 3er =inli aile i$in asgari bir re,a' seviyesi ve gelirin adil bir dal%

197K-71 yllarnda Eomnist @artisinin de kurulmas ile =in!de iktidar mcadelesi yapan kuvvetlerin says $e $km oluyordu% &akat 1971 ylnda Hanton!da ayr bir =in Hum'uriyeti!nin ilan ve "r% #un!un da cum'urbakanlna getirilmesi zerine, yar-bamsz bir 'alde bulunan ma'alli derebeyleri "r% #un!un otoritesi altna girmek istemeyip ayaklandlar ve "r% #un Hanton!dan ka$p #'ang'ai!ya snmak zorunda kald% (u gelime "r% #un!u #ovyet >usyaya dayanmaya g.trd ve 197J yl banda "r% #un ile #ovyet >usya arasnda bir anlama yapld% (u anlama ile #ovyet >usya 1illiyet$ilere yani "r% #un!a yardma balad% 1illiyet$ilerin ordusunu dzenlemek ve tekilatlandrmak i$in #ovyetler bir$ok askeri uzmanlar g.nderdiler% #ovyetlerin yardm ile "r% #un ordusunu kuvvetlendirince, @eking!e kar 'arekete ge$ti% &akat 197* 1artnda da "r% #un .ld ve 1illiyet$ilerin liderliini General H'iang Eai-s'ek eline ald% General H'iang, askeri 'areketlere devam ederek 197) ylnda btn /ang-tze vadisini ele ge$irdi ve 0anking!i 1illiyet$i 'kmetin merkezi yapt% 197 3azirannda da @eking!i drerek

Euomintang!n =in zerindeki egemenliini salamaya muva,,ak oldu% @eking!in ad deitirildi ve AEuzey (arC anlamna gelen @eiping ad verildi%

&akat 197) ylndan itibaren de H'iang Eai-s'ek!in komnistlerle aras a$ld% #ovyet >usya!nn 1illiyet$ilere yapt yardm Euomintang i$inde komnist unsurlarn gittik$e artmas sonucunu verdi ve bu da $ounluu tekil eden mu'a,azakar unsurlarn tepkisiyle karlat% Osasen H'iang Eai-s'ek de #ovyet yardmn ancak zorunluluk dolaysiyle kabul etmi bulunuyordu% ;imdi duruma egemen olduuna g.re, #ovyet yardmna i'tiyac kalmamt% (unun i$in 197) ylnda komnistlere kar birdenbire iddetli tedbirler ald% #ovyet uzmanlar ka$mak zorunda kaldlar% Eomnistler de ka$arak bunlar Eiangsi ve &ukien eyaletlerinde toplandlar% 9iderleri 1ao 2se-tung ve H'u 2e' idi%

General H'lang!n bu komnist aley'tar politikas, bata -ngiltere ve +merika olmak zere (atllarn kendisinin 'emen yardmna komas sonucunu verdi% Mzellikle -ngiltere ve +merika =in!e ekonomik yardma baladlar% 3atta +lmanya bile ilgisiz kalmad ve =in ordusunda #ovyet uzmanlarndan boalan yerler +lman generalleri ile dolduruldu% General H'iang (atllarn desteini kazannca, komnistleri kesin olarak tas,iye etmek i$in 'arekete ge$ti%

Eomnistler ise Eiangsi!de siyasal ve askeri 'azrlklar yapyordu% H'u 2e' Ezl =in 6rdusu!nu kurdu% 1ao 2se-tung ise k.ylleri, i$ileri gerilla kuvvetleri olarak organize etti% Mte yandan zenginlerin geni topraklar k.ylye datlarak ,akir k.ylnn destei saland% -dari tekilat i$in de ma'alli sovyetler kuruldu% 0i'ayet

19J1 Easmnda Eiangsi!de =in #ovyet Hum'uriyeti ilan edildi ve bakanla da 1ao 2se-tung getirildi% 197 de H'iang!n salam olduu btnlk imdi yine par$alanma yoluna giriyordu% (u ,rsat ka$rmak istemeyen 5aponya da 19J1 de 1an$uryay igale balad% &akat A5aponlar bir cilt 'astaldr, 'albuki komnistler ise bir kalp 'astaldrC diyen H'iang, dikkatini 5aponlardan ,azla komnistlere y.neltti ve 19J4 de Eiangsi!deki komnistlere kar 'arekete ge$ti% H'iang!n kuvvetlerine kar koyamayan komnistler, 4zun /ry adn alan *%KKK millik bir yryle #ovyet >usya!nn snrlarna yakn olan ve #ovyet >usya!dan kolaylkla yardm alabilecekleri kuzey-batdaki #'ensi eyaletinde /enan!a sndlar%

General H'iang Eai-s'ek!in komnistlerle uramas 5aponlar i$in yeni bir ,rsat oldu ve 1an$urya ve 5e'ol zerinden ,aaliyete ge$erek =in!in dier kuzey eyaletlerine de szmak i$in $aba 'arcamaya baladlar% 19J*-JG yllarnda =in zerindeki bu yeni 5apon te'likesi adamakll belirmeye balamt% 5apon te'likesini H'iang Eai-s'ek!den da'a ar bir te'like olarak g.ren komnistler, H'iang Eai-s'ek!le anlap 5aponlara kar kuvvetli bir birlik kurmak istediler% Eomnistlerin bu $aba ve istekleri #ovyet >usya tara,ndan da desteklendi ve uzun sren g.rmelerden sonra ve =in-5apon savann sebebini tekil eden 1arco @olo E.prs olay zerine, 19J) Oyllnde Eomnistler ve 1illiyet$iler bir anlama yaptlar% (u anlama ile Ezl =in 6rdusu 1illiyet$ilerin emir ve komutas altna giriyor ve buna karlk 1illiyet$iler de, bir siyasal organizasyon olarak komnistlerin varln kabul ediyordu%

Eomnistlerle 1illiyet$iler arasndaki bu ibirlii --!inci "nya

#avann sonuna kadar devam edecektir%

(< 5aponya!nn +sya!daki &aaliyetleri

5aponya!nn 1an$uryay ele ge$irmesi, +sya ktasndaki geni i'tiraslarnn ancak ilk basaman tekil ediyordu% (u igale kar byk devletlerin tepkisinin son derece zay, olmas ve 1illetler Hemiyetinin de 'er'angi bir ey yapamamas 5aponyay da'a $ok cesaretlendirdi% (undan sonra ,aaliyetlerinde da'a serbest kalabilmek amac ile milletleraras ibirliinden $ekilmek i$in teebbslerde bulundu% (unun ilki, 19JJ 1artnda 1illetler Hemiyetinden $ekilmesidir% +rkasndan, kendi deniz gcn snrlayan 1977 Baington anlamalarndan yakasn syrmak istedi% -ngiltere ve +merika ile eitlik iddiasn ileri srd% (u iki devletle bu konuda yapt g.rmeler kendisi bakmndan olumlu sonu$ vermeyince, 19J4 +ralk aynda 1977 Baington anlamalarn ,es'etti% Ollerini bu iki balantdan kurtarnca, imdi niyetlerini de a$a vurmaya balad% 19J4 ylnda +sya!nn 1onroe "oktrini!ni ortaya att% +sya +syallarndr deyip, (atllarn =in!le olan 'er trl ilgilerinin kesilmesini istiyordu% 19J* Okiminde =in!e verdii bir notada, =in-5apon mnasebetlerinin dzelebilmesi i$in, iki devletin komnizme kar mcadelede ibirlii yapmalar artn ileri srd% (u artn altnda gizlenen gaye, 'i$bir p'eye yer vermeyecek kadar a$kt% Eomnizme kar ibirlii ad altnda 5aponya =in!i kontrolu altna almak istiyordu% /ine 19J* ylndan itibaren =in!e ait H'a'ar ve 3opei!de szma ,aaliyetlerini arttrd% (u iki eyalette mu'tariyet kkrtmalarn 'zlandrd% +yrca #'ansi ve #'antung valilerini de mu'tariyete tevik ettiler% (u eyaletlerin mu'tariyeti ve dolaysiyle 5apon n,uzu altna girmesiyle 5aponya /ang-tze vadisine $ok yaklam olacakt% 1ama,i', 5aponya!nn

3opei ve H'a'ar!daki mu'tariyet kkrtmalar baarl oldu ve bu iki eyalette mu'tariyet akm ve eilimlerinin artmas zerine, =in 'kmeti 19J* +ralk aynda A3opei-H'a'ar 1u'tar #iyasal EonseyiCni kurdu% (u iki eyalet i$ ilerinin idaresinde bamszlk kazanyorlard% (unun arkasndan 5aponya bu iki eyalete ekonomik ve teknik uzmanlar g.ndererek, buradaki n,uz ve kontrolunu gnden gne arttrd%

19JG yl bandan itibaren 5aponya!nn kuzey =in eyaletlerindeki ,aaliyetlerinde bir duraklama oldu ve duraklama 19J) yazna kadar srd% (unun da sebebi 5aponya!nn i$ gelimeleridir%

19J* yaznda 5aponya!da askerler arasnda yeni bir doktrin yaylmaya balad% #'oTa >estorasyonu adn alan bu doktrin, devletin idaresinin dorudan doruya -mparatora verilmesi ve askerlerin sivil 'kmetten deil, -mparatordan emir almas amacn gdyordu% (u doktrinin sosyal dzen anlay ise, &aizm ve 0asyonal-#osyalizmden ml'em olmutu% -mparatorun 'akimiyeti altnda militarist-sosyalisttotaliter bir devlet anlayna sa'ipti% @arlamentarizmin 'er trl ekline dmand% 6rdunun ar-emperyalist unsurlar bu doktrinden $ok 'olanmlard% &akat 'kmet orduyu bu doktrinden temizlemeye teebbs edince, siyasal cinayetler artt% 19JG ;ubatnda yaplan se$imlerde, askerlerle sk balar olan #eiyukai partisinin kaybetmesi ve mutedil ve liberal 1inseito partisinin kazanmas zerine, 7K kadar subayn liderliinde ayaklanan 1%*KK kadar asker, d.rt gn sre ile ortal kartrd ve bir$ok devlet adamlarn .ldrdler% 3kmet bu ayaklanmay bastrd lakin bu olaydan askerlerin n,uzu zay,layarak deil, kuvvetlenerek $kt%

+skerler ilk kabinelere 'akim olamadklar 'alde, yine askerlerin basks ile 5aponya 19JG Easmnda +lmanya ile +nti-Eomintern @akt imzalad% 0i'ayet 19J) 3azirannda @an-+syanism tara,tar @rens Eonoye kabinesinin ibana gelmesi, askerlerin iini kolaylatrd ve )- 2emmuz 19J) gecesi @eking yaknlarnda 1arco @olo E.prs 6lay!n $kartarak, =in!i istila teebbsne giritiler%

H< 5aponya!nn =in!e #aldrmas ve "evletler

5aponya 19J) 2emmuzunda =in!i istilaya giriirken, 'em =in!in i$ durumundan ve 'em de milletleraras durumdan ,aydalanarak zamann iyi se$miti%

=in!in i$ durumunu ve buna ait gelimeleri yukarda a$klamtk% (undan baka, 19J*!den itibaren =in!de iddetlenen milli duygular da 5aponyay bir an .nce 'arekete ge$meye sevketmitir% 5aponya!nn 3opei ve H'a'ar!da mu'tariyet eilimlerini kkrtmas ve sonunda bu iki eyaletin mu'tariyet kazanmas, =in 'kmeti ve H'iang Eai-s'ek!den ,azla =in 'alk zerinde tepki uyandrd% =inliler, 5aponya bizi bir enginar gibi yaprak yaprak par$alyor, diyorlard% (tn =in!de bir 1illi Eurtulu 3areketi meydana geldi% 3alk 5aponyaya kar tutumun sertletirilmesini istiyordu% 3atta Eomnistler bile 5apon te'likesi karsnda H'iang Eai-s'ek!le anlama ve birleme yollarn aramaya baladlar% =in!de bu milli birlik duygusu kuvvetlenmeden 5aponya =in meselesini bir sonuca ulatrmak istedi%

1illetleraras artlar da 5aponya!nn 'arekete, ge$mesi i$in msaitti% -talya!nn 3abeistan!a saldrmas 1illetler Hemiyetinin etkisizliini apa$k ortaya koymutu% -talya-3abe bu'rann -ngiltere

ve &ransa zerinde yaratt korku, iki devletin ibirlii yapamamas, +lmanya!nn >en boylarn askerletirmesi karsnda gerekli tepkilerin g.sterilmemi olmas, (erlin->oma 1i'verinin kurulmas ve -ngiltere!nin yattrma politikasna balamas, 5aponyaya, -ngiltere ve &ransa!dan etkili bir tepkinin gelemiyeceini g.stermiti% Eald ki imdi +vrupa!nn bana bir de -spanya i$ sava meselesi $kmt% =in ile en ,azla ilgilenen devlet (irleik +merika idi ve bu devlet 5aponya!nn karsna dikilebilirdi% 9akin +merika!nn -talyan-3abe bu'ran ve -spanya i$ sava karsnda $kard tara,szlk kanunlar ile, bu bu'ranlara bulamamak i$in g.sterdii dikkat ve +merikan kamu oyunun ne olursa olsun savatan ka$nma arzusu, +merika!nn da 5aponya!nn .nnde .nemli bir engel olamyacan g.stermiti% Geriye bir #ovyet >usya kalyordu% =in komnistleri dolaysiyle #ovyet >usya!nn =in!deki ilgileri a$kt% 9akin +lmanya ile +nti-Eomintern @akt imzalamak suretiyle 5aponya #ovyet >usyay da bask altna alm oldu%

(u artlar i$inde )- 2emmuz 19J) gecesi @eking-3ankoT demiryolu yaknlarnda 1arco @olo k.prsnde =in ve 5apon askerleri arasnda bir sila'l $atma oldu% Mlen veya yaralanan olmad% &akat bu 5aponya i$in yeter bir sebepti% =in 'kmeti g.rme yoluyla olay kapatmaya $alt% 9akin 5aponya!nn g.rmelerle bir sonucuna varmaya niyeti yoktu% 11 2emmuzda bir anlamaya varlmt% &akat =in!in bu anlamaya uymadn ba'ane ederek 'arekete ge$ti ve 7G 2emmuzda 5apon kuvvetleri @eking!i igal ettiler% =in!in istilas balamt% 5aponya =in!e 'i$bir zaman resmen sava ilan etmedi% -stila 'areketini sadece =in 6lay FH'ina incident< diye adlandrd%

5aponya!nn bu istila 'areketi zerine =in, @aktn 11 ve 1G!nc

maddelerine dayanarak 1illetler Hemiyetine bavurdu% 1illetler Hemiyeti, dierlerinde olduu gibi, bu saldr karsnda da aczini bir kere da'a ortaya koydu% 5aponyaya kar tedbir alaca yerde, meseleyi 1977 de Baington!da "okuz "evlet +ntlamas!n imzalayan devletlere 'avale etti% (u anlama =in!in toprak btnln ve bamszln garanti altna almt% "okuz "evlet Eon,erans 19J) Easmnda (rksel!de bir 'a,talk bir toplant yapt% Eon,eransa 5aponya katlmad% -talya ise 5aponyay savunmak i$in katld% -ngiltere ve +merika ise, 5aponya!nn 3mn zerine $ekmekten korktuklarndan, kestaneleri ateten $ekme iini birbirlerinin zerine ykmaya $altlar% &ransa!nn durumu da onlardan ,arkl deildi% (u sebeple, Eon,erans, ancak iki tara, arasnda Amu'asematnC kesilmesi gibi son derece etkisiz bir karara vard% Osasen da'a kon,erans toplanmadan .nce -ngiltere 5aponya!nn kon,eransa katlmasn salamak i$in, kon,eransta 5aponya 'akknda 'i$bir zorlama tedbirine karar verilmiyecei 'ususunda teminat vermiti%

(rksel Eon,erans bu karar aldktan sonra meseleyi tekrar 1illetler Hemiyetinin omuzlarna iade etti% &akat imdi 19J yl gelmiti ve +vrupa, +lmanya!nn +vusturyay il'ak ve =ekoslovakya!nn par$alanmas gibi bir dizi +lman darbeleri ile karlamt% (yk devletlerin balarn =in!e $evirecek 'alleri yoktu% (.ylece 5aponya Hin ile babaa kald%

-ngiltere ile &ransa dikkatlerini +vrupa gelimelerine $evirdiklerinden, -ngiltere =in!deki ekonomik men,aatlerini ve &ransa da 3indi$iniyi korumak amac ile 5aponyay kzdrmaktan .zellikle ka$ndlar% Geriye (irleik +merika ile #ovyet >usya kalyordu%

(irleik +merika =in-5apon sila'l $atmas karsnda +merika!nn politakasn iki noktaya dayandrdD 1< +nlamazla bulamaktan ka$nmak ve 7< +merikan vatandalarnn can, mal ve 'aklarn korumak% (ununla beraber, (akan &ranklin >oosevelt +merikan "ileri (akanlnn bu g.rnden da'a ileriye gitti ve * Okim 19J) de verdii bir s.ylevde, A-ster ilan edilmi olsun, ister ilan edilmemi olsun, sava bulac bir 'astalktr% =atma noktasndan $ok uzak b.lgelere de bulaabilirC diyerek, bulac 'astalklarda olduu gibi, saldrganlara kar da bir karantina uygulanmasn ileri srd% >oosevelt!in bu Earantina #.ylevi, gerek kamu oyunda ve gerek 'kmet ve Eongre!de byk tepki ile karland% =nk saldrganlara kar karantina uygulamak, +merikay saldrgan devletlerle bir $atmaya g.trebilirdi% 3albuki, dier bu'ranlarda olduu gibi, bu bu'randa da +merikan 'alk ne olursa olsun bu $atmalara bulamaktan korkuyordu% (u sebeple +merika Easm ayndaki (rksel Eon,eransnda gayet $ekimser kald% /alnz 2ara,szlk Eanunlarn =in-5apon savana uygulamad% (u, esasnda =in!e yardm amac ile yapldysa da, 5aponya da +merika!dan i'tiyac olan maddeleri satn almaya devam etti%

#ovyet >usyaya gelince? =in!in 5aponya!nn igali altna girmesinin kendisi bakmndan douraca va'im sonu$lar g.rd i$in, balang$tan itibaren 0anking 'kmetini destekledi ve ona yardm etti% 71 +ustos 19J) de =inle bir saldrmazlk antlamas imzalad% (u suretle =in? 5aponya ile urarken arkasndan emin olmu oluyordu% (u antlamadan bir ay sonra da, Oyll aynda, komnistlerle milliyet$iler anlatlar ve komnistlerin =in Ezl 6rdusu 0anking 'kmetinin emrine girdi% Eomnistlerle milliyet$ilerin bu ibirlii

zerine #ovyet >usya =in!e yardma balad% 19J 1aysnda yaplan bir anlama ile =in!e *K milyon dolarlk bir kredi a$t% 19J9 3azirannda yaplan anlama ile de 1*K milyon dolarlk yeni bir kredi da'a a$t% (u yardmlar #inkiang ve 1oolistan yoluyla yaplmaktayd%

Mte yandan 1an$urya-#ibirya snrnda da #ovyet askerleri ile 5aponlar arasnda $arpmalar eksik olmad% 19J ve 19J9 yaznda olan $arpmalar birer k$k sava niteliinde olmutur% 9akin 19J9 +ustosunda +lmanya ile #ovyet >usya!nn bir saldrmazlk pakt imzalamas, #ovyet >usya ile 5aponya arasndaki mnasebetleri bir dereceye kadar yumuatmtr%

=in-5apon savana gelinceD 5aponya!nn =in!i ele ge$irmesi kolay olmad ve bu sava --!inci "nya #avann sonuna kadar srd% #avan sonunda 5aponya!nn yenilgisi ile 1iIliyet$ilerle Eomnistler arasndaki mcadele tekrar canlanacak ve 1949 da komnistler =in!de idareyi ellerine alacaklardr%

+lmanya!nn +vusturyay -l'ak F+nsc'luss<

+vrupa devletlerinin, =in!e saldrmas dolaysiyle 5aponyaya kar sert bir tutum g.sterememelerinde, A=in 6layCnn 'emen arkasndan ortaya $kan +ns'luss bu'ran da .nemli bir rol oynamtr%

+lmanya!nn 19J 1artnda +vusturyay il'ak, 0azi +lmanyasnn d politikasnda bir d.nm noktas olduu kadar, bunun sonucu olarak da, iki -sava- aras devresinin de .nemli bir bu'rann

tekil etmitir% +lmanya!nn 19J*!den itibaren sila'lanmaya balamas ve 19JG da >en boylarna askerini sokmas, 0azizmin +lmanyay, Bersay!n en ar zincirlerinden kurtaran admlarn tekil etmekteydi% +rtk tamirat bor$lar da ge$miin mal olduuna g.re +lmanya i$in bir Bersay meselesi kalmamt% -te bu durum 3itler!i d politlkasnn ikinci mer'alesine ge$meye sevketmitirD +lmanya dndaki btn +lmanlarn bir tek devletin snrlar i$ine alnmas Fein Bolk, ein >eic'<% 2abiatiyle bu politikann ger$ekletirilmesi ve .zellikle +lmanlardan meydana gelen +vusturya!nn +lmanyaya katlmas, ayn zamanda, Bersay!n son bir 'alkasnn da koparlmas olacakt% Bersay ve #t% Germain antlamalar, +lmanya ile +vusturya!nn birlemelerini de yasaklamt%

3itler +vusturyay il'aka karar verirken, -spanya i$ sava ile 5aponya!nn 4zakdou!da =in!e saldrmasnn yaratt atmos,erden ,aydalanm g.rnmektedir% * Easm 19J) gn (abakanlkta sivil ve askeri liderlerle yapt bir toplantda .yle diyorduD A+lmanya bakmndan &ranco!nun yzde yz bir za,eri ayan arzu deildir% #avan srp gitmesinde ve +kdeniz!de gerginliklerin devamnda bizim $ok byk men,antimiz vardrC% 3itler!e g.re, -spanya!da milliyet$ilerin kazanmas -talya!nn (alear adalarna yerlemesi demek olacakt ki, ne -ngiltere ve ne de &ransa buna ta'amml edemiyeceklerinden -talyaya sava a$acaklard% 3albuki, +lmanya!nn +vusturya ve =ekoslovakyaya taarruz etmesi ii, b.yle bir sava $kmadan yaplmalyd% /ine ayn toplantda 3itler, 5aponya!nn 4zakdou!daki 'areketi ile -ngiltere!nin 4zakdou!daki durumunun $ok zay,ladn, 3abeistan dolaysiyle -talya ile -ngiltere!nin +kdeniz b.lgesinde bir $atma i$ine girdiini de .zellikle belirtmekteydi%

(ununla beraber, 3itler, -ngiltere ile &ransa!dan $ekinmemekle beraber, +vusturya!nn il'ak meselesinde -talya!dan $ekiniyordu% =nk 1977!den beri +vusturya, d politikasnda -talyaya dayanm ve 19J4 de 0azi!ler Biyana!da bir 'kmet darbesine teebbs ettikleri zaman, +lmanya!nn bir mda'ale i'timaline kar -talya (renner snrlarna byk bir askeri kuvvet ymt% 3er ne kadar 19JG!dan beri (erlin->oma mi'veri ilemekte idiyse de, 3itler yine 1ussolini!den $ekiniyordu% &akat -talya!nn G Easm 19J) de +nti-Eomintern @akt!a katlmas, bu endieleri epey 'a,i,letti% - bu kadarla da kalmad, bu katlma ii >oma!da yaplrken, 1ussolini, (ykel$i >ibbentrop!a, -talya!nn artk tam manasiyle bir +kdeniz memleketi olmas 'asebile, bundan b.yle +vusturya ile megul olamyacan, Aeer +vusturyallar bir +nsc'luss!u arzu ederlerseC -talya!nn buna ses $karmyacan s.yledi% ;p'esiz -talya!nn bu durumu +lmanya!nn cesaretini arttrd%

(ununla beraber 3itler, +vusturyay il'ak i$in birdenbire kuvvete bavurmayp, bunu i$erden +vusturya 0azileri vastasiyle ger$ekletirmek istedi% 19J) ylnda +vusturya 0azileri ,aaliyetlerini yine arttrmlard% (unlar devaml olarak (erlin!den talimat almaktaydlar% +vusturya 0azileri, 19J4 de yaptklar gibi, yine bir 'kmet darbesine 'azrlandklar bir srada, 7* 6cak 19J gn +vusturya polisinin basknna uradlar% Ole ge$irilen belgelerde, +lmanya!dan verilen talimatlar ele ge$irildi ve 0azilerin 19J ilkba'arnda bir 'kmet darbesine 'azrlandklar g.rld% 0azilerin bu 'kmet darbesi teebbs sonu$suz kalnca, 3itler yine kuvvete bavurmadan .nce, il'ak +vusturya zerinde bask yoluyla ger$ekletirme yoluna gitti ve +vusturya (abakan #c'usc'nigg!i +vusturya

snrlar yaknda (erc'tesgaden!daki atosuna davet etti% "avetin sebebi, iki devlet arasndaki Aanlamazlk ve soukluk noktalarC nn mzakeresi idi% 3itler-#c'usc'nigg bulumas 17 ;ubat 19J de gayet sert bir 'ava i$inde ge$ti% "a'a dorusu sadece 3itler konutu% 3atta konumad da, devaml olarak bard% +vusturya!nn +lmanyaya kar dmanca politikasndan ikayet ederek +vusturya!nn +lmanya!dan ayrlamyacan belirterek .yle dediD A#ize bir kere da'a s.ylyorum ki, iler bu ekilde devam edemez% (enim tari'i bir misyonum var ve ben bu misyonu ger$ekletireceim% =nk 2anr bu misyonu yerine getirme g.revini bana verdi% (enimle beraber olmayan ezilecektirC% 3i$bir devletin +vusturya!nn yardmna gelmiyeceini de 'atrlatan 3itler, A-talya m: 1ussolini!nin g.zlerinin i$ini g.ryorum%%% -ngiltere mi: -ngiltere +vusturya i$in bir tek parman bile kmldatmyacaktr%%%C dedikten sonra, s.z &ransaya getirmi ve &ransa +lmanyay >en boylarnda durdurmaya kalkm olsayd, +lmanya!nn gerileyeceini, lakin artk &ransa i$in de vaktin $ok ge$mi olduunu s.yledi%

(undan sonra +vusturya (abakanna ) maddelik bir ltimatom verildi% (una g.re +vusturya!da 0azi @artisinin ,aaliyetine izin verilecek? 'apsedilmi olan 0aziler serbest braklacak, +vusturya 0azilerinden "r% #eyss-InXuart -$ileri (akanlna ve dier iki 0azi de 3arbiye ve 1aliye (akanlna getirilecek, +vusturya ordusu ve ekonomisi ile +lman ordusu ve ekonomisi entegre edilecekti% #c'usc'nigg!den bu istekleri 4 gn i$inde yerine getireceine dair imza alnd%

Ger$ekten #c'usc'nigg Biyana!ya d.ner d.nmez bu istekleri yerine getirmeye balad% #eyss-InXuart! -$ileri (akanlna getirdi ki, polis ve gvenlik kuvvetleri bu ekilde 0azilerin emrine girmi

oluyordu% 3itler +vusturya!nn il'ak yolunda byk bir adm atmt% +vusturya artk olmu bir meyve gibi +lmanya!nn eline debilirdi% 3itler 7K ;ubat 19J de verdii bir s.ylevde, +lmanyaya komu iki memlekette 1K milyondan ,azla +lmann yaadn ve 'rriyetlerine sa'ip olmayan bu +lmanlar koruma g.revinin +lmanyaya ait olduunu bildiriyordu% +vusturya!nn ) milyon n,usa sa'ip olduu ve =ekoslovakya!daki #det +lmanlarnn da J milyon kadar bulunduu g.z.nne alnnca, +vusturya!dan sonra srann =ekoslovakyaya gelecei anlalyordu%

&akat +vusturya babakannn bir 'areketi 3itler!in mitleri i$in byk bir engel ortaya $kard ve dolaysiyle +nsc'luss metodunu da deitirmek zorunda brakt% #c'usc'nigg 9 1artta, +vusturya 'alknn bamszln korumak isteyip istemedii 'akknda 1J 1artta bir plebisit yaplacan ilan etti% #c'usc'nigg!in plebisit karar 3itler!i son derece sinirlendirdi% +vusturyay askerle igale karar verip, 11 1artta +vusturyaya verilen bir ltimatomda #c'usc'nigg!in bakanlktan $ekilip yerine #eyss--nXuart!n getirilmesi istendi% #c'usc'nigg buna da boyun edi ve cum'urbakan 1iklas, 11 1art akam #eyss-InXuart! babakanla getirmek zorunda kald% +yn anda +lman ordular +vusturya snrlarndan girerek memleketi igale baladlar% 17 1art gn +lman zr'l kuvvetleri Biyanaya giriyordu% +vusturya igal edilmiti%

+vusturya!nn +lmanyaya il'ak zerine, bu memleket J!nc >eic'!n bir eyaleti F9and< olarak ilan edildi ve bu eyalete 6stmark ad verildi%

+nsc'luss karsnda (atl devletlerin tepkisi $ak zay, oldu%

+lman ordular +vusturyay igale baladklar gn &ransa 'kmetsizdi% #iyasal istikrarszlk ve 'kmet bu'ranlar &ransay ,elce srklemiti% -ngiltere!de (abakan H'amberlain yattrma politikasna smsk sarlmt% "a'a 17 ;ubatta (erc'tesgaden!da 3itler #c'usc'nigg!e ltmatom verdii zaman H'amberlain, 'i$bir tepki g.stermemi ve bundan 'ayret edilecek bir ey olmadn, iki devlet adamnn aralarndaki mnasebetleri gelitirmek i$in baz tedbirler aldn s.ylemekle yetinmiti% 7K 1artta da, bir .zel mektubunda, +lmanya =ekoslovakyay da igal etmek isterse, ne &ransa!nn ve ne de -ngiltere!nin bir ey yapamyacan, bunu anlamak i$in 'aritaya bakmann yeterli olacan, bu sebeple -ngiltere!nin =ekoslovakyaya 'er'angi bir garanti veremiyeceini yazyordu%

+nc'luss +merika zerinde bir tepki meydana getirmedi% "ileri (akan Hordell 3ull, 1) 1artta verdii bir s.ylevde, milletleraras 'ukuk dzenine saygnn zorunluluundan s.z ettiyse de, +merika!nn dnya zerinde polis g.revi yapmaya niyetli olmadn da belirtmekten geri kalmad% Mte yandan +merika, +vusturya!nn kendisine olan bor$larn imdi +lmanya!nn .demesi gerektiini bildirdiyse de, 3itler bunu tereddtsz reddetti%

+lmanya!nn +vusturya!dan sonra =ekoslovakyaya d.nmesi i'timali #ovyet >usyay endielendirdi% (unun i$in, -ngiltere ve &ransaya bavurup, 19J* tari'li &ransz-#ovyet itti,aknn 1illetler Hemiyeti $er$evesi i$inde iletilmesi i$in gerekli tedbirlerin alnmasn teklit etti% 3atta -ngiltere!de baz $evreler bir &ransz--ngiliz-#ovyet itti,aknn kurulmasn ileri srdlerse de, ne &ransz ve nede -ngiliz 'kmetleri bu ,ikirlere olumlu bir tepki g.sterdi% -ngiltere ile &ransa!nn

bu tutumlar #ovyet >usya i$in mit krc olduundan, 19J yazndan itibaren #ovyet >usya +lmanya ile yaknlama imkanlarn aramaya balad%

+nsc'luss karsnda -talya!nn 'i$bir 'arekette bulunmamas 3itler!i adeta minnettar brakt% 1ussolini 1G 1artta &aist 1eclisinde verdii s.ylevde, -talya!nn +vusturya!nn bamszl ile ilgilendiini, lakin son olaylarn +vusturya 'alknn +nsc'luss!u istediini g.sterdiini, bu durumda da -talya!nn bir ey yapamyacan s.ylyordu%

=ekoslovakya!nn @ar$alanmas

3itler 7K ;ubat 19J s.ylevinde, +vusturya!nn yan sra =ekoslovakyaya deinerek, bu memleketteki +lman aznl ile de ilgileneceini anlatmt% (ununla beraber, +lman ordularnn Biyanaya girdii gn, 1areal Goering Hekoslovak el$isine, +vusturya!nn igalinden .tr =ekoslovakya!nn endie etmesine lzum olmadn, 3itler!in =ekoslovakya ile mnasebetlerini gelitirmek istediini, +vusturya meselesinin Abir aile meselesinden baka 'i$bir eyC olmadn s.ylemi ve bu konuda ere, s.z vermiti% &akat +nsc'luss, =ekoslovakya!nn #det +lmanlarn da 'arekete ge$irmekten geri kalmad ve 0isan ayndan itibaren gelien =ekoslovakya bu'ran bu memleketin par$alanmas sonucunu verdi%

=ekoslovakya!nn #detler b.lgesinde J%* milyon kadar +lman vard ve bunlar da'a ilk gnden itibaren @rag 'kmeti ile $atma i$ine girmilerdi% +lmanya!da 0azizmin gelimesi ile birlikte #det +lmanlar da tekilatlanmaya baladlar ve bunlar Eonrod 3enlein!in

liderliinde ABatan Hep'esiCni F3eimat,ront< kurdular% (u parti 19J* ylnda #det +lmanlar @artisi adn ald ve o ylki se$imlerde 44 milletvekillii kazandlar% +vusturya!nn +lmanyaya il'akndan sonra bu parti, +lmanya!daki 0azi @artisi gibi tekilatlanarak bir takm milis ve tet'i tekilatlar kurdu% (unun arkasndan da, Eonrad 3enlein, 7J 0isan 19J de Earlsbad!da verdii bir s.ylevde, #det +lmanlar i$in, Earlsbad @rogram adn alan ve sekiz noktada toplanan istekleri ileri srd% (una g.re, #detler b.lgesine otonomi verilecek, #det +lmanlar istedikleri siyasal doktrini se$ecek ve =ekoslovakya #ovyetler (irlii ile balarn gevetecekti% (u sonuncu nokta ile anlatlmak istenen, =ekoslovakya!nn #ovyet >usya ile itti,aktan uzaklamas ve +lmanyaya yaklamasyd%

Earlsbad @rogram +lmanya!da btn 0azi basn tara,ndan 'araretle desteklendi ve +lman basn =ekoslovakya aley'ine geni bir kampanya a$t% 1ays aynda +lman-=ekoslovakya mnasebetleri bir bu'ran i$ine girdi% +lmanya =ekoslovak snrlarna asker ymaya balaynca, @rag 'kmeti 71 1aysta ksmi se,erberlik ilan etti% (u durum ise 3itler!i bsbtn sinirlendirdi% 7 1aysta =ekoslovakyay istilaya karar verdi% 7 Okim!de =ekoslovakya igal edilecekti% +lmanya!nn =ekoslovak snrlarna asker ymas, #det +lmanlarnn cesaretini da'a $ok artrd ve aznlklar 'akknda yeni bir kanun 'azrlamakta olan @rag 'kmetine 14 maddelik bir program vererek isteklerini da'a da arttrdlar%

#det bu'rannn bu gelimesi -ngiltere ile &ransay 'arekete ge$irdi% &ransa!nn =ekoslovakya ile 1974 tari'li bir itti,ak vard% &ransa bu itti,akn gereini yerine getireceini ilan etmekle beraber,

-ngiltere!den ayrlamyordu% Mte yandan, &ransa!nn i$ durumu karkt% +nsc'luss gn iktidara gelen (lum kabinesi ancak d.rt 'a,ta dayanabilmi ve yerini Odouard "aladier kabinesine terketmiti% /eni kabinenin "ileri (akan Georges (onnet -ngiliz (abakan H'amberlain gibi yattrma tara,tar idi% (una ramen "aladier Eabinesi +lmanyaya kar kararl davranmak istedi% &akat -ngiltere i'tiyatl davranmak isteyince, +lmanyaya kar etkili bir -ngiliz-&ransz ibirliini mmkn klmak i$in, &ransa -ngiltereyi izledi%

#ovyet >usya da 19J* de =ekoslovakya ile bir itti,ak yapmt% &akat bu itti,akn ilemesi &ransa!nn da yardmna gelmesine balyd% (una ramen #ovyet 'kmeti itti,aktaki taa''tlerini yerine getirmeye 'azr olduunu ilan etti% Osasen 3itler de =ekoslavakya!y igale karar verirken &ransa ve -ngiltere!nin =ekoslavakya!nn yardmna gitmeyeceklerini, #ovyet >usya!nn ise =ekoslovakyay destekleyeceini dnmt% (u dnce doru $kt% #ovyet >usya!nn =ekoslovakyay desteklemek istemesine ramen, -ngiltere ve &ransa buna yanamadlar% (ir de,a, #ovyetlerin =ekoslovakya!nn yardmna gidebilmesi i$in @olonya ve >omanya!nn ge$it vermesi gerekiyordu, iki devlet bu ge$idi vermediler% -kinci olarak, 19J) ylnda #talin siyasal rakiplerini tas,iye i$in byk bir temizlik 'areketine girimi ve binlerce yksek rtbeli subay ordudan tas,iye edilmiti% -ngiltere ve &ransa, #ovyet >usya!nn askeri durumunun yeteri kadar yardma imkan vermiyeceini dnyorlard% Eald ki -ngiltereye g.re, #ovyetler yardma gelse bile, +lmanya!nn =ekoslovakyay igaline engel olunamad ve stelik =ekoslovakya!nn yardmna gitme yznden, sonucu belli olmayan genel bir sava da $kabilirdi%

Q$ devlet bu ekilde bir cep'e birlii kuramad ve -ngiltere ii bar$ yolla $.zmlemeye $alt% @rag 'kmeti ile #det +lmanlarnn arasn uzlatrmak i$in +ustos banda 9ord >unciman! @rag!a yollad% >unciman araclk i$in urarken, bu'ran yeniden iddetlendi% +lmanya =ekoslovakyaya kar bir sinir sava a$t% 1 milyon +lman sila' altna $arld ve +lmanya >en b.lgesinde isti'kamlar yapmn 'zlandrd% 17 Oyllde 3itler verdii bir s.ylevde, #det +lmanlarna 'rriyetleri verilmezse, bunu kendi eliyle vereceini ilan etti% (u s.ylev zerine, #det +lmanlar ile polis kuvvetleri arasnda $arpmalar balad% 3er iki tara,tan da can kayplar oldu% ;iddetlenen bu'ran ortadan kaldrmak i$in -ngiltere (abakan H'amberlain 1* Oyllde (erc'tesgaden!da 3itler!le g.rt% 3itler, =ekoslovak meselesini $.zmlemek i$in bir dnya savan bile g.ze aldn bildirince, H'amberlain, #detlerin +lmanyaya il'ak i$in &ransa ve =ekoslovakyay ikna edeceine s.z verdi% Ger$ekten =ekoslovakya boyun edi% &akat bu se,er @olonya 2esc'en b.lgesini ve 1acaristan da #lovakya!dan toprak istediler% 3itler bu iki devletin istiklerini de benimsedi% Eendisini ziyarete gelen 1acar (abakan ve "ileri (akanna, =ekoslovakyay par$alamak i$in son ,rsatn ortaya $ktn, 1acaristan!n tereddd brakmas gerektiini s.ylyordu%

+lmanya!nn 1acaristan ve @olonya!nn da isteklerini desteklemesi, Oyll ay sonunda bu'ran da'a genel bir ekle soktu% =ekoslovakya genel se,erberlik ilan etti% &ransa ile -ngiltere arasnda askeri g.rmeler balad% 1ussolini verdii s.ylevlerle 3itler!in destekliyordu% @olonya 2esc'en b.lgesini igale 'azrlanyordu% 0i'ayet 3itler 7J Oylldeki s.ylevinde, 1 Okime kadar #det b.lgesinin

+lmanyaya teslimini isteyince, genel bir sava bir an meselesi gibi g.rnd% -ngiltere donanmann se,erberliine karar verdi%

&akat -ngiltere ve &ransa da'a ileriye gitmeye niyetli deillerdi% 1ussolini!ye bavurarak +lmanya nezdinde n,uzunu kullanmasn istediler% (unun zerine 1ussolini!nin teebbs ile =ekoslovak meselesinin bir kon,eransta g.rlmesine karar verildi% Eon,erans, 3itler, 1ussolini, "aladier ve H'amberlain!in katlmas ile 79 Oyll 19J de 1ni'!de topland% 1ni' Eon,erans, JK Oyll saba'nn ilk saatlerinde kararn verdiD #detler d.rt mer'alede +lmanyaya teslim edilecekti% (una karlk -ngiltere ve &ransa =ekoslovakya!nn snrlarn garanti ettiler%

1ni' Eon,eransnn arkasndan 7 Okim!de @olonya 2esc'en b.lgesini igal etti% +lmanya ve -talya!nn aracl ile 7 Easm 19J de 1acaristan ile =ekoslovakya arasnda yaplan bir anlama ile de, =ekoslovakya, #lovakya!dan snr boyunca bir toprak eridini 1acaristan!a terketti% (ar antlamalarnn eseri olan =ekoslovakya bu ekilde par$alanmt% (u k$k devletin kurucularndan Hum'urbakan "r% (ene, zntsnden memleketini terketmek zorunda kald%

=ekoslovakya bu'rannn en .nemli sonu$larndan biri de, #ovyetlerin (atllara kar gvensizliinin artmas olmutur% =ekoslovakya!nn kaderi tayin edilirken, bu devletle itti,ak olan #ovyet >usya!nn 1ni' Eon,eransna davet edilmemesi ve #ovyet >usyaya 'i$ danlmamas #ovyetleri kzdrmtr% #ovyetler, (atllarn ve .zellikle -ngiltere!nin +lmanyay #ovyet >usyaya kar oynamak istedii kansna varmlardr% -ngiltereye duyulan bu kzgnlk dolaysiyledir ki, @ravda gazetesi 71 Oyllde yaynlad uzun bir bayazda,

A+lman ve -ngiliz soyguncularC arasnda 'i$bir ,ark bulunmadn, -ngiltere ve &ransa!nn atele oynadklarn yazmtr% (u durum #ovyet >usya!nn +lmanya ile anlamaya varma eilimini da'a da kuvvetlendirmitir%

#ava /lD 19J9

=ekoslovak bu'rannda (atllarn g.stermi olduklar pasi, davran, (erlin->oma 1i'verinin yaylma ve genileme emellerini da'a ,azla kam$lam ve +lmanya ile -talya!nn pepee $kardklar bu'ranlarla +vrupa 19J9 Oyllnde ni'ayet savaa varmtr% (u ksmda --!inci "nya #avana varan gelimeleri belirtmeye $alacaz%

+< =ekoslovakya!nn #onu

=ekoslovakya!nn #detleri kaybetmesi, d politikas zerinde de etki yapmt% "r% (ene!in isti,asndan sonra Hum'urbakanlna "r% Omil 3ac'a gelmi ve "ileri (akanlna da "r% &rantisek H'valkovsky getirilmiti% /eni =ekoslovak 'kmeti +lmanyaya gven vermek ve +lman saldrsndan kendisini korumak i$in, +lmanyaya yaklama ve onunla yumuak mnasebetler kurma yoluna gitti% &akat bu politika =ekoslovakyay yok olmaktan kurtaramad%

1ni' Eon,eransnda -ngiltere ve &ransa =ekoslovakya!nn snrlarn garanti etmilerdi% "ileri (akan H'valkovsky, +lmanya ile yaklama politikasna da dayanarak, 14 Okim 19J gn 1ni'!de 3itler!le g.rt zaman, -ngiltere ve &ransa gibi +lmanya!nn

da =ekoslovakya snrlar i$in garanti verip vermiyeceini sormu ve 3itler!den u cevab almtD A-ngiltere ve &ransa!nn garantilerinin deeri yoktur%%% yegane etkili garanti +lmanyannkidirC% (u s.zler 1ni' Eon,eransndan iki 'a,ta sonra, 3itler!in ka,asndaki dncenin i,adesiydi% 3itler, bu garantiyi vermek .yle dursun, da'a o zaman =ekoslovakyay ortadan kaldrmaya karar vermiti% 0itekim 71 Okim!de +lman ordularna verdii gizli talimatta =ekoslovakya!nn igali i$in 'azr olunmas emrini vermi ve bu igal karsnda 'er'angi bir milletleraras tepki beklemediini de belirtmiti%

+lmanya!nn #detleri snrlar i$ine katmasiyle birlikte, =ekoslovakya!daki aznlklar da mu'tariyet i$in 'arekete ge$miler ve bu durum karsnda @rag 'kmeti de 19 Easm 19J de kabul ettii bir kanunla =ekoslovakya i$in ,ederal bir sistem kabul etmek zorunda kalmt% (u ,ederal sistem i$inde #lovakya ve >utenya mu'tariyetlerini kazanmlard% #lovak mu'tariyet 'areketinin .ncln, 0azi eilimli #lovak 3alk @artisi yapmt% #lovakya mu'tariyetini kazanr kazanmaz, #lovak 'kmetinin bakan ve #lovak 3alk @artisinin lideri "r% 2iso 'emen 3itler ile temas kurdu% Mte yandan +lmanya, (o'emya ve 1oravya!da bulunan J*K%KKK kadar +lman da +lmanya ile birlemek i$in kkrtmaya balamt%

#lovak liderlerinin, (erlin!in talimatna uyarak tam bamszlk i$in $aba 'arcamalar, =ekoslovakya!nn sonunu getiren bu'rann balangcn tekil etti% 9 1art 19J9 da #lovak 'kmeti bamszlk isteyince, Hum'urbakan 3ac'a ertesi gn "r% 2iso!yu babakanlktan uzaklatrd% #lovakya!da sky.netim ilan edildi% (unun zerine "r% 2iso 1J 1artta (erlin!de 3itler!le g.rtkten sonra, 14 1artta #lovakya!nn bamszln ilan etti% +yn gn 3itler =ekoslovak

Hum'urbakan 3ac'a!y (erlin!e davet etti ve 3ac'a!ya, bask altnda, =ekoslovakya!nn +lmanya!nn 'imayesi altna brakldn belirten bir belgeyi 1* 1art saba'nn ilk saatlerinde imza ettirmeye muva,,ak oldu% (u srada +lman ordular da =ekoslovak snrlarndan i$eri esasen girmi bulunuyorlard% 1* 1art 19J9 gn .leyin +lman ktalar @rag! igal ettiler% =ekoslovakya 'aritadan silinmiti%

1* 1art gn 1acar ktalar da >utenyaya girerek 1G 1artta >utenyay 1acaristan!a il'ak ettiler%

=ekoslovakya!nn +lman egemenlii altna dmesi, 3itler!in politikasnn $nc sa,'asn tekil etmekteydi% #detler!in alnmas ile Abir 1illet, bir "evletC politikasnn son admlarndan biri atlmt% 3albuki =ekoslovakyann +lman egemenliine girmesiyle, +lman olmayan unsurlar da +lmanya!nn snrlar i$ine katlm oluyordu% (u ise 3itler politikasnn A3ayat #a'asC F9ebensraum< politikasn a$yordu, 3itler 1* 1art gn +lman milletine yaynlad deme$te, =ekoslovakya!nn igalini A3ayat #a'asC ve A/eni "zenC sebepleri ile a$klamaktayd% +lmanya!nn bu yeni politikas imdi korkutucu bir nitelik kazanyordu% =nk, +lmanlarla meskun btn topraklar +lmanya!nn snrlar i$ine katma politikasnn bir snr vard% 6 da +lmanya dnda yaayan +lman 'alklar idi% &akat 3ayat #a'as ve /eni 0izam deyimlerinin ise snrlayc bir nitelii yoktu% (u, +lmanya!nn kendi takdirine kalm bir eydi% (u sebeple, +lmanya!nn 3ayat #a'as ve /eni 0izam sloganlar, bundan sonra (atllarn +lmanyaya kar tutumlarn sertletirecek ve politikalarn deitirecektir%

(< +lmanya!nn 1emel!i +lmas

3itler, 71 Okim 19J de =ekoslovakya!nn igali i$in +lman ordularna verdii talimatta, ayn zamanda 1emel!in de +lman snrlar i$ine katlacan s.ylemiti% ;imdi =ekoslovakya meselesi $.zmlenince 1emel meselesi de ele alnd% 71 1art gn 9itvanya devlet adamlar (erlin!e davet edildiler% 77 1art gn (erlin!de yaplan g.rmeler sonunda, 7J 1art saba'nn erken saatlerinde 9itvanyallar 1emel!i +lmanyaya terkeden anlamay imzalamak zorunda kaldlar% Osasen kendilerine, dardan yardm umarak kendilerini aldatmamalar s.ylenmiti% =ekoslovakya!nn igali karsnda (atllarn (ir ey yapmadn g.ren 9itvanya da kendisini aldatmad ve +lmanya karsnda boyun edi%

7J 1art gn 3itler bizzat 1emel!e girdi% /eni bir +lman topra da'a +lman snrlar i$ine katlm ve Bersay!dan bir say,a da'a yrtlmt%

H< +lmanya->omanya 2icaret +nlamas

=ekoslovakya!nn igali ile +lmanya bu memleketteki #koda sila' ,abrikalarn ve =ekoslovak endstrisini eline ge$irmi olmaktayd% (u, +lmanya!nn 3ayat #a'as politikasn da bir bakma a$klamaktayd% /ine ayn politika $er$evesi i$inde +lmanya >omanyay da n,uzu altna ald% 19J ;ubatndan beri >omanya Eral monarik diktat.rln kurmu ve 0azi eilimli bir politika izlemekteydi% 3itler bu ,rsat ka$rmad ve 7J 1art 19J9 da +lmanya ile >omanya arasnda bir ticaret anlamas imzaland% (una g.re, +lmanya!nn >omanyaya endstri te$'izat ve kara, deniz ve 'ava sila'lar vermesine karlk, >omanya!nn ormanlar, petrolleri, pirit, krom, manganez

ve alimnyum madenleri ortak +lman->omen irketleri tara,ndan iletilecekti%

>evizyonist 1acaristan!n +lmanya ile ibirlii yaparak >utenyay =ekoslovakya!dan almas, p'esiz >omanyay korkutmutu% 1acaristan +lmanyaya dayanarak 2ransilvanya ve (ukovina!y da ele ge$irebilirdi% ;imdi >omanya da +lmanyaya yaklamak suretiyle bu te'likeye kar kendisini korumu oluyordu%

+lmanya!nn, =ekoslovak endstrisini ele ge$irdikten sonra imdi >omanya!nn petrol, maden ve orman kaynaklarna el atmas ve >omanya!nn +lmanya!nn ekonomik n,uzu altna dmesi en ,azla #ovyetleri korkutmu g.rnmektedir% 7J 1art gn @ravda, -ngiltere ve &ransa kollekti, gvenlie da'a ,azla sadakat g.stermedii takdirde #ovyetlerin demokrasiler 'akknda duyduu p'enin da'a va'im bir 'al alacan yazyordu%

=< (atllarn 2epkisiD @olonyaya Garanti

+lmanya!nn =ekoslovakyay ortadan kaldrmas ve >omanyay da ekonomik n,uzu altna almak i$in $aba 'arcamas, genel olarak (atllar ve .zellikle -ngiltereyi yattrma politikasndan ayran bir d.nm noktas tekil etti% +lmanya douya doru F"rang nac' 6sten< bir genileme ,aaliyeti g.steriyordu ve bu da 6rta +vrupa!da +lmanyay gittik$e stn durumda ge$irecek nitelikte bir gelimeydi% (u gelimenin en belirli iaretlerinden sonuncusu, imdi +lmanya!nn @olonya ile de uramas ve "antzing!i de +lman snrlar i$ine katmak i$in @olonya zerinde baskya ge$mesiydi%

Osasna baklrsa "antzig meselesini biraz da @olonya!nn kendisi kkrtm ve kam$lamtr% @olonya!nn (erlin (ykel$isi 9ipski, 74 Okim 19J gn +lman "ileri (akan >ibbentrop ile yapt bir g.rmede, Earpatlar 4kraynas F>utenya< 'alknn P K!inin ca'il olmas dolaysiyle komnizm i$in bir kkrtma yuvas tekil ettiini, bu b.lgenin =ekoslovakya ile @olonya arasnda bir takm olaylara sebep olduunu ve bundan dolay @olonya!nn, 'alknn 1acar ve >uten olmas dolaysiyle, burann 1acaristan!a il'ak edilerek 1acaristan ile ortak snrlara sa'ip olmay arzu ettiini bildirdi% 1acaristan ile @olonya ortak snra sa'ip olursa #ovyet >usya!nn =ekoslovakya ile 'i$bir balants kalmayacakt%

>ibbentrop verdii cevapta, bu tekli,in +lmanya i$in yeni bir ey olduunu, bu meseleyi ele alacan, lakin +lmanya i$in .nemli olann, kendisiyle @olonya arasndaki srtme noktalarnn ortadan kaldrlmas olduunu, bunun i$in de "antzig serbest e'rinin +lya!nn snrlar i$ine katlmas ve @olonya!nn, +lmanya ile "ou @rusya arasnda bir karayolu yaplmas 'ususunda ge$it vermesi gerektiini s.yledi% >ibbentrop!a g.re, @olonya bu istekleri kabul ederse, iki devlet arasndaki 19J4 anlamas 7* yl i$in yenilenecek ve +nti-Eomintern @akt $er$evesi i$inde #ovyet >usyaya kar mcadele edeceklerdi%

@olonya 7* Okim 19J de verdii cevapta, "antzig!in +lmanyaya katlmasna raz olamyacan, yalnz "antzig!in bamszlnn 1illetler Hemiyetinin garantisi altndan $karlp, ortak +lman-@olonya garantisi altna konulabileceini bildirdi% +lmanya!nn istedii cevap bu deildi% (ununla beraber, bu konudaki g.rmeler 19J9 ;ubatnn bana kadar srd% &akat +lmanya, "antzig meselesinde

@olonya!nn boyun emiyeceini da'a Easm aynda anlam olmal ki, +lman ordularna, 19 Easm 19J9 gn "antzig!i igal i$in gerekli planlarn 'azrlanmas emri verildi%

"antzig konusundaki g.rmeler devam ederken, bir yandan +lman basn da "antzig konusunda @olonya aley'ine bir kampanya a$t% "urum bu ekilde iken +lmanya!nn =ekoslovakyay 'aritadan silmesi, (atllar uyandrd% =nk, 3itler, 1ni'!de, -ngiltere ve &ransaya, #detlerin +lmanya!nn son toprak istei olduunu s.ylemiti% #detler +lmanlarla meskun olduu i$in (atllar da #detlerin +lmanyaya ge$mesini kabul etmilerdi% 3albuki =ekoslovakya!nn geri kalan ksmnn +lmanlarla ilgisi yoktu% ;u 'alde +lmanya, dorudan doruya topraklarn geniletme peinde kouyordu% Qstelik 3itler imdi bir 3ayat #a'as ve /eni "zen!den s.z ediyordu% +rtk bu gidii durdurmak gerekiyordu% (u sebeple, -ngiltere (abakan H'amberlain, 1) 1art 19J9 da (irming'am!da verdli bir s.ylevde, A(u eski bir macerann sonu mudur, yoksa yeni bir macerann balangc mdr:C diye sorduktan sonra, -ngiltere!nin bar i$in 'ereyi ,eda edebileceini, lakin yzyllar boyu sa'ip bulunduu 'rriyetten vazge$emiyeceini s.yledi% +rkasndan, 71 1artta @olonya, &ransa ve #ovyet >usyaya, 'er'angi bir +vrupa devletinin bamszlna y.nelen bir te'dit 'alinde, buna kar koymak i$in alnacak tedbirler 'akknda birbirlerine danmay .ng.ren bir ".rtl "eklarasyon tekli, etti%

(u tekli,e karlk #ovyet >usya verdii cevapta -ngiltere, &ransa, @olonya, >omanya ve 2rkiye ile kendisinin de katlmasiyle (kre!de bir kon,erans toplanmasn tekli, etti% -ngiltere bu tekli,i

pratik bulmad% =nk kritik durum i$in 'emen etkili bir tedbir almak gerekiyordu% 3albuki esasnda H'amberlain, #ovyet >usya!nn askeri gcne gvenemedii gibi, bu devletin niyetlerinden de p'e ediyordu% Qstelik >omanya, @olonya ve &inlandiya gibi k$k devletlerin de #ovyetlere gveni yoktu% (u sebeple #ovyet tekli,i kabul edilmedi% &akat #ovyetlerle bir anlamaya varlamad gibi, @olonya da -ngiltereyi sktrmaya balad% (unun zerine -ngiltere ve &ransa J1 1art 19J de @olonyaya garanti verdiler% @olonya!nn bamszl te'dit edilir ve @olonya da buna kar koyarsa, -ngiltere ve &ransa btn g$leri ile @olonyaya yardm edeceklerdi% G 0isan!da da @olonya -ngiltereye garanti verdi%

(atllarn bu ekilde yattrma politikasndan ayrlarak +lmanyaya kar koymaya karar vermeleri, J1 1arttan itibaren iki tara, arasnda --!inci "nya #avana varan gerginlii ve bu'ranlar iddetlendirmitir% =nk (atllarn garantisi karsnda +lmanya gerilemedi, aksine, 11 0isan gn +lman ordularna verilen talimatta, 1 Oyll 19J9 gn @olonyay ezmek i$in 'arekete ge$ilecei bildirildi% /ine bu talimatta, -ngiltere ve &ransa!nn 'arekete ge$miyecei, #ovyet mda'alesinin ise @olonyay kurtaramyaca s.ylenmekteydi%

+lmanya bu karar verirken, -talya!nn da ) 0isan!dan itibaren +rnavutluu igale balamasn da g.z.nne almt% (erlin->oma 1i'veri kendisini +vrupaya empoze ediyordu%

"< -talya!nn +rnavutluu -gali

-talya!nn +rnavutluu igali, garip bir nokta olmak zere, (erlin->oma mnasebetleri ile yakndan ilgilidir% -talyan "ileri (akan

Eont Hiano 19J !den itibaren +rnavutluun italyaya katlmas i$in 1ussolini nezdinde srarda bulunmusa da, 1ussolini bu ie 'emen karar verememiti% 9akin +lmanya!nn =ekoslovakyay igali 1ussolini!nin de durumunu deitirmitir% =nk bu olayla birlikte, 3rvatlarn da +lmanya!nn 'imayesi altna girmek istediklerine dair s.ylentiler $km ve bu da 1ussolini!yi telalandrmtr% (u s.ylenti ger$ekletii takdirde, +lmanya +driyatie kadar gelmi olacakt% (unun i$indir ki, bu s.ylentiler karsnda 1ussolini, A3i$ kimse gamal 'a$!n +driyatie yerlemesini 'og.rrllkle karlayamazC demi ve (erlin->oma 1i'verinin .nemli artlarndan birinin de, +kdeniz!in -talyan n,uzu altna braklmas olduunu +lmanyaya 'atrlatmt%

+lmanya, kendisinin +kdeniz!de g.z olmad 'ususunda -talyaya teminat vermekle beraber, 3itler!in pepee kazand baarlar 1ussolini!nin gururuna dokundu% -talya sanki +lmanya!nn bir peyki durumunda kalmt% (u sebeple 1ussolini, Apolitlk ,a'ie durumunda kalamayzC diyerek, o da kendi gcn g.stermek i$in +rnavutluu igale karar verdi ve * 0isan 19J9 da bu niyetini +lmanyaya da bildirdi% +lmanya 1ussolini!nin bu teebbsn 'araretle destekledi% =nk -talya +rnavutlua yerleince, >oma!nn, 9ondra, @aris ve (elgrad!la mnasebetleri bozulacak ve -talya +lmanyaya da'a sk bir ekilde balanmak zorunda kalacakt% Osasen bu srada +lmanya, -talya ve 5aponya arasnda, =elik @akt adn alacak olan bir itti,akn g.rmeleri yaplmakta idi% (.ylece, -talya kendi bamsz gcn ispat etmek i$in giritii +rnavutluk ansc'luss!u ile kendisini da'a ,azla yalnzla ma'kum ediyor ve dolaysiyle kendi kaderini +lmanya!nn kaderine da'a sk bir ekilde balamak zorunluluu karsnda kalyordu%

+lman ordularnn @rag!a girdii gnden itibaren (ari ve (rindizi limanlarnda 'azrlanan -talya donanma ve askerleri, ) 0isan 19J9 saba'ndan itibaren +rnavutluu igale baladlar% +rnavutluk da'a 197G!dan beri -talya!nn n,uzu altnda bulunduu i$in, bu igal zor olmad% 17 0isan gn 2irana!da toplanan bir +rnavutluk Eurucu 1eclisi, +rnavutluk tacn -talya Eralna tevdi etti ve bu ekilde -talya Eral ---!nc Bictor Ommanuel, 3abeistan -mparatorluundan sonra imdi bir de +rnavutluk Eral nvann kazanm oldu% 7K 0isan!da >oma ve 2irana 'kmetleri arasnda imzalanan bir anlama ile, iki memleket arasnda bir gmrk, para ve ekonomik birlii kuruldu% J 3aziran!da yaynlanan bir kanunla da +rnavutluun stats tesbit edildi%

O< (atllarn 2epkisi-=elik @akt

-talya!nn +rnavutlua girmesiyle "ou +kdeniz ve (alkanlar statkosu ar bir te'dit altna girmi oluyordu% (u gelimenin yannda, +lmanya!nn da 2una b.lgesinde "ouya doru genilemekte olduu, 19J9 ;ubatnda 1acaristan!n da +nti-Eomintern @akt!a katld ve +lmanya!nn >omanyay da ekonomik kontrol altna almak i$in $aba 'arcad g.z.nne alnnca, 1i'ver!in 6rta +vrupa!dan douya doru yaylmakta olduu belirli bir ekilde ortaya $kmaktayd% =ekoslovakya!nn yok olmas karsnda ne &ransa ve ne de /ugoslavya ile >omanya bir 'arekette bulunabilmiler ve bunun sonucu olarak da E$k +ntant da dalmt% -talya!nn +rnavutluu igali ise, 2rkiye, /unanistan, /ugoslavya ve >omanya arasnda 19J4 de yaplm olan (alkan +ntant!na ar bir darbe indirdi% =nk, imdi kendisini 1i'ver devletleriyle sarlm g.ren /ugoslavya,

(atllarn garantisini reddedip, 1i'ver!le iyi ge$inme yolunu terci' etti ki, bu (alkan +ntantnn etkisini kaybetmesi demekti%

(u sebeplerden .tr, -ngiltere ve &ransa 1J 0isan 19J9 da /unanistan ve >omanyaya garanti verdiler% 2rkiye ise tek tara,l garanti yerine, karlkl yardm .ng.ren bir itti,ak terci' ettii i$in, bu itti,akn ilk adm olmak zere, 17 1ays 19J9 da -ngiltere ile bir karlkl yardm deklarasyonu imzalad% (u deklarasyon, -talya!nn +rnavutluu igaline -ngiltere!nin verdii bir cevap oluyordu%

(atllarn 1i'ver!in yaylmasna kar bu kararl politika ve davranlar en ,azla 1ussolini!yi sinirlendirmi ve -talyay +lmanyaya da'a ,azla iterek, iki devlet arasnda =elik @akt adn alan itti,akn imzas sonucunu vermitir% (u itti,ak (atllarn tepkisine kar, 1i'ver!in kar-tepkisini tekil ediyordu%

(erlin->oma-2okyo arasnda bir itti,ak tekli,i ilk .nce +lmanya!dan gelmi ve ilk itti,ak tasars -talyaya 1ni' Eon,erans srasnda verilmitir% (u tasar, tara,lardan birinin Akkrtlmam bir saldryaC 'ede, olmas 'alinde, dierlerinin 'er trl yardmn .ng.rmekteydi% 1ussolini, bu tekli,i msait karlamakla beraber, -talyan kamu oyunun +lmanya ile bir askeri itti,ak kabule 'azr olmamas dolaysiyle, 'emen kabul etmemitir% (ununla beraber, bu konudaki g.rmeler devam etmitir% &akat bu arada 5aponya itti,ak konusunda ,arkl bir g.r ileri srd% -tti,ak ancak #ovyet >usya ile bir sava 'alinde uygulanmalyd ve 5aponya bakmndan .nemli baz ekonomik sebeplerle, bu itti,akn kendilerlne y.nelmemi olduu -ngiltere, &ransa ve (irleik +merikaya bildirmeliydi% 3albuki +lmanya bu itti,ak ileri srerken, #ovyet >usya!nn douda da'a uzun

yllar zay, bir durumda kalacan, oradan bir te'like gelmiyeceini ve bu sebepte de itti,akn esas itibariyle (at "emokrasilerine y.nelmesi gerektiini dnmt%

(u g.r ,arkllklar sebebiyle $l itti,ak ii uzad% +yrca, 0isan ayndan itibaren #ovyet >usya ile +lmanya arasnda uzlama i'timali de belirince, +lmanya 5aponya!nn stne 'i$ dmedi% 9akin (atllarn /unanistan ve >omanyaya garanti vermeleri ve .zellikle -ngiltere!nin, karlkl yardm deklarasyonu i$in 2rkiye ile mzakerelere girimesi 1ussolini!yi sinirlendirdi% Be itti,akn der'al imzas i$in +lmanyaya bavurdu% +lmanya -talya ile ikili bir itti,ak istememekle beraber, 3itler, @olonya ile olan "antzig anlamazlnda (atllara g.zda vermek ve bu suretle onlarn @olonya le'ine mda'alelerini .nlemek i$in, -talya ile itti,ak kabul etti ve 77 1ays 19J9 da =elik @akt F@atto d!+cciaio< adn alan +lman--talyan itti,ak imzaland% 3er iki devletin A'ayat sa'asCn salama amacna y.nelen bu itti,aka g.re, tara,lar birbirlerini ilgilendiren btn meselelerde birbirlerine yardm edecekler ve tara,lardan biri, bir veya da'a ,azla devletle savaa tutuacak olursa, dieri ona btn gc ile yardm edecekti% 3albuki 1ni' Eon,erans srasnda +lmanya!nn verdii ilk tasarda sadece Akkrtlmam savaC 'ali s.z konusu idi% 1ussolini +lmanya ile itti,akn imzalanmas i$in srar edince, 3itler bundan ,aydalanarak tasardan AkkrtlmamC deyimini $kartm ve bu suretle, kendisinin a$aca bir savaa -talya!nn da girmek zorunluluunu kabul ettirmiti% 1ussolini!nin bunu kabul etmesi ise, (atllarn (alkan devletlerine verdii garantiyi bir onur meselesi yapmas ve (atllara 'er ne ekilde olursa olsun bir cevap vermek istemesiydi% /oksa, itti,akn imzasndan bir 'a,ta sonra,

-talya!nn bir sava i$in 1947!den .nce 'azr olamyacan kendisi s.ylyordu%

=elik @aktn imzas ile 1i'ver!le (atllar arasnda u$urum adamakll derinlemi bulunmaktayd% +lmanya, 7) 0isan 19J9 da, -ngiltere!nin kendisini $ember i$ine almak i$in $aba 'arcadn ileri srerek, 19J* -ngiliz-+lman deniz anlamasn ,es'etmiti% /ine ayn gn @olonyaya verdii bir nota ile de, 19J4 tari'li +lmanya-@olonya saldrmazlk anlamasn ,es'etti% +rkasndan, J1 1ays 19J9 da "animarka ile bir saldrmazlk antlamas imzalad% "animarka 0apolyon!a kar iledii 'atay tekrar etmemek i$in, 3itler!e kar -ngiltere ile ibirliine gitmeye cesaret edememiti%

1i'ver!in bu ,aaliyetleri karsnda (atllar, sadece k$k devletlere garanti vermenin yetersizliini g.rdklerinden, #ovyet >usya ile bir (ar Hep'esi itti,ak kurmak i$in de teebbse ge$tiler%

&< (atllarn (ar Hep'esi =abalar

-ngiltere ve &ransa J1 1artta @olonyaya ve 1J 0isanda da /unanistan ve >omanyaya, bir +lman saldrsna kar garanti verdiyseler de, bu garantilerin etkili olabilmesi i$in #ovyet >usya!nn da bu iki devletin yannda yer almas gerekli g.rlyordu% Ger$ekte, &ransa ile #ovyet >usya arasnda 19J* itti,ak mevcuttu% 9akin bu itti,ak sadece +lmanya!nn bu iki devletten birine saldrmas 'alini .ng.rmekteydi% 3albuki, imdi ba'is konusu olan, k$k devletleri bir +lman saldrsndan korumak ve bunun i$in ibirlii yapmakt% (u sebeple, ilk .nce &ransa 9 0isandan itibaren b.yle bir anlama yapmak i$in #ovyet >usya nezdinde teebbse ge$mi

ve 1* 0isandan itibaren de -ngiltere #ovyetlerle mzakerelere girimitir%

-ngiltere!nin tekli,ine g.re, #ovyet >usya da bir deklarasyonla -ngiltere ve &ransa!nn yapt gibi, @olonya ve >omanyaya garanti verecek ve verdikleri garantiler sebebiyle -ngiltere ve &ransa saldrgan devletle savaa tutuacak olurlarsa ve @olonya ve >omanya da isterse, #ovyet >usya @olonya ve >omanya!nn yardmna gidecekti% #ovyetler 1G 0isanda verdikleri cevapta, mmknse @olonya!nn da katlmas ile, -ngiltere, &ransa ve #ovyet >usya arasnda bir itti,ak imzasn, #ovyet >usya!nn snr komusu olan btn devletlerin de katlmasiyle, btn "ou ve 6rta +vrupa devletlerine $ byk devletin garanti vermesini ve birbirlerine ve ayrca garanti verilen devletlere yaplacak yardmn ayrntlarn tesbit eden bir anlamann yaptmasn, kar tekli, olarak ileri srdler% Q$ byk devlet tara,ndan garanti verilecek devletler arasnda 2rkiye de bulunuyordu%

#ovyetlerin bu tekii,i .zellikle -ngiltere tara,ndan 'o karlanmad gibi, (atllarla #ovyetler arasnda bir bar cep'esi kurulmas konusunda .nemli g.r ayrlklar dourdu% (u g.r ayrlklar u noktalarda toplanyorduD

1< (atllar k$k devletlerin yardmna gitme konusunda, bu yardm bu devletlerin istemesini art kotular% #ovyetler ise, bu devletler istese de, istemese de, bunlara garanti, verilmesinde srar ettiler% =nk #ovyet >usyaya snr komusu olan bu k$k devletlerin +lman igali altna dmesi, bu devleti byk bir te'like i$ine sokacakt% 3albuki, @olonya, >omanya, &inlandiya ve $ byk (altk

devleti, +lman te'didi ile #ovyet te'didi arasnda 'i$bir ,ark g.rmyordu ve #ovyet >usya!nn, yardm ba'anesiyle kendilerini igal etmesinden korkuyordu% Ger$ekten olaylar bu devletlerin ne kadar 'akl olduunu sonra g.sterecektir%

7< /ine garanti konusunda, (atllar, sadece 1i'ver!in Adorudan doruyaC te'didine maruz devletlere garanti verilmesine tara,tardlar% 3albuki #ovyetler AdolaysiyleC te'dide maruz devletlere de garanti verilmesini istediler% &akat Adolaysiyle te'ditCin anlam neydi: (u mp'em ve snr ve kesin nitelii belli olmayan bu deyime dayanarak, #ovyet >usya 'er'angi bir (altk memleketine askerlerini sokamaz myd: Mzellikle -ngiltere b.yle bir i'timalden iddetle irkildi%

(u iki noktadaki g.r ayrl, (ar Hep'esi g.rmelerini uzatt% Mzellikle -ngiltere ile #ovyet >usya!nn g.rleri arasndaki mesa,e bir 'ayli uzundu% &ransa ise, biran .nce (ar Hep'esinin kurulmasn istiyordu% (u sebeple -ngiltereyi #ovyetlerin g.rne eiltmeye zorlad ve bunda da muva,,ak olarak 74 2emmuz 19J9 da, -ngiltere, &ransa ve #ovyet >usya arasnda imzalanacak itti,akn tasars 'azrland% (una g.re, tara,lardan birinin bir +vrupa devletiyle savaa tutumas 'alinde veya bu +vrupa devletinin bir baka +vrupa devletine Adorudan doruyaC veya AdolaysiyleC saldrmas 'alinde, tara,lar btn g$leriyle birbirlerine yardm edeceklerdi% Gizli bir ek protokola g.re, Adorudan doruyaC veya AdolaysiyleC saldrya uramas s.z konusu edilen devletler unlardD &inlandiya, Ostonya, 9etonya, 9itvanya, @olonya, >omanya, 2rkiye, /unanistan ve (el$ika%

G.rlyor ki, #ovyetler g.rlerini (atllara kabul ettirmilerdi% &akat buna ramen itti,ak 'emen imzaya yanamadlar% -mza iinin, itti,akn tamamlayc par$as saydklar askeri anlamann 'azrlanmasndan sonra yaplmasn ileri srdler ve (atllar bunu da kabul ettiler% G +ustos 19J9!dan itibaren 1oskova!da, -ngiliz, &ransz ve #ovyet askeri 'eyetleri arasnda askeri g.rmeler balad% 9akin #ovyet delegesi Boroilov, da'a ilk gnden itibaren, +lmanyaya kar savan yaplabilmesi i$in @olonya!nn #ovyet ordularna ge$it vermesini istedi% @olonya ise b.yle bir taa''tte bulunmaktan ka$nd% =nk, bir de,a, +lmanya @olonya!nn b.yle bir taa''dnden 'aberdar olduu takdirde, +lmanyay bsbtn kzdrabilir ve kendisine saldrmaya kkrtabilirdi% -kincisi, @olonya topraklarna giren #ovyet ordularnn da'a .teye gitmeyip, @olonya!da temelli olarak yerlemesinden korkuyordu% @olonya meselesi 1oskova!daki askeri g.rmeleri $kmaza soktu%

6laylar ve belgeler sonradan g.stermitir ki, #ovyetlerin 74 2emmuz 19J9 itti,akn (atllarla imzalamaktan ka$nmalar ve 1oskova!daki askeri g.rmelerde @olonya meselesini ortaya atmak suretiyle bir anlamann meydana gelmesini .nlemeleri, samimiyetsiz ve iki yzl bir politikann sonucu idi% #ovyetler, bir yandan (atllarla itti,ak ve (ar Hep'esi g.rmeleri yaparken, .te yandan da +lmanya ile uzlamak ve "ou +vrupay +lmanya ile paylamak i$in mzakerelere girimilerdi% 1oskova!da -ngiliz-&ransz-#ovyet askeri g.rmeleri devam ederken, 7J +ustos 19J9 saba', #ovyet >usya ile +lmanya!nn bir saldrmazlk pakt imzaladklar 'aberi btn dnyada bir bomba gibi patlad%

G< >us-+lman #aldrmazlk @akt

#ovyet >usya ile +lmanya arasnda, --!inci "nya #avann 'emen ari,esinde meydana gelen uzlamann balangcn tayin etmek gerekirse, bunu, +vusturya!nn +lmanya tara,ndan il'akna kadar g.trmek mmkn olur% +nsc'luss karsnda (atllarn g.sterdii zay, tepki, #ovyet >usya!nn (atllara kar 'i$bir zaman i$inden $karmad p'eyi yeniden kuvvetlendirmi ve canlandrmtr% &akat (atllarla #ovyet >usya arasndaki mnasebetlerin d.nm noktasn 1ni' Eon,erans tekil etmitir% (u kon,eransta (atllar =ekoslovakya!nn par$alanmasn g.z g.re g.re kabul ettikleri gibi bu devletle bir itti,aka sa'ip olan #ovyet >usyay kon,eransa davet etmek lzumunu duymamlard% (atllarn bu tutumuna kar #ovyet >usya!nn tepkisi, #talin!in 1K 1art 19J9 gn Eomnist @artisinin 1 !inci Eongresinde verdii s.ylevde btn $plakl ile ortaya $kmtr% (u s.ylevin d politika ksmnda #talin, +lmanya, -talya ve 5aponyaya da $atmakla beraber, esas 'cumlarn (atllara y.neltmitir% (atllarn saldrganlar karsndaki AkarmazlkC politikasn iddetle tenkit ederek, bu politikann bir tek anlam olduunu, bunun da (atllarn saldrgan devletleri #ovyet >usya!nn stne saldrtmak i$in $attklarn, A#adece siz (oleviklere sava a$nz, ondan sonra 'erey yolunda gidecektirC dediklerini s.ylemi ve A(ununla beraber unu da unutmamak gerekir ki, karmazlk politikasnn savunucular tara,ndan balatlan bu byk ve te'likeli oyun kendileri i$in ,iyasko ile sonu$lanabilirC demitir% #talin s.ylevinin sonunda >usya!nn men,aatlerini $inemeyen btn devletlerle ticaret ve bar mnasebetlerini kuvvetlendirmeye kararl olduunu da belirtmekteydi%

0isan ay banda (atllarn bir (ar Hep'esi kurma tekli,ini #ovyet >usya bu p'eci ve gvensizlik psikoloLisi i$inde kabul etti ve mzakerelere girdi% 9akin .te yandan kendi kararn yrtmekten de vazge$medi% 1) 0isanda +lmanyaya bavurarak, ideoloLik ,arkllklarn iki devlet arasndaki ekonomik mnasebetleri engellememesi gerektiini s.yleyip, bu mnasebetleri gelitirmek istedi% #ovyetlerin bu teebbs ile, >us-+lman #aldrmazlk @akt!nn imzasna varan #ovyet-+lman g.rmeleri ilk admn atm olmaktayd%

#ovyetlerin bu ilk teebbsnn anlamn +lmanya kavramakta gecikmedi% 3itler d politika konusunda 7 0isanda >eic'stag!da verdii uzun bir s.ylevde, (atllara $att 'alde #ovyet >usya!dan ve A/a'udi 1arksizmiCnden 'i$ s.z etmemiti% (u, 3itler!in imdiye kadar 'i$ yapmad bir eydi% 3itler!in verdii bu iareti bu se,er #ovyetler cevapsz brakmad% 6n yldr kollekti, bar politikasnn .ncln ve savunuculuunu yapan "ileri (akan 1aNime 9itvinov J 1aysta azledildi ve yerine Bya$eslav 1olotov getirildi% A/a'udiC 9itvinov!un yerine A'akiki >usC 1olotov!un getirilmesi, kendisini (erlin!in /a'udi dmanlar nazarnda ayan kabul bir mzakereci yapyordu% 1olotov!un "ileri (akanlna getirilmesi #ovyetlerin d politikasnda bir d.n i,ade etmekteydi, lakin .zellikle (atllar tara,ndan bu o zaman anlalamamt%

#ovyetlerin ekonomik mnasebetleri gelitirme tekli,ini +lmanya msait karlamt% 9akin 1olotov, #ovyet d politikasnn bana ge$ince ii ardan almaya balad% 7K 1ays gn 1oskova!daki +lman (ykel$isi ile yapt bir g.rmede, bir ticaret anlamasnn imzalanabilmesi i$in, bu 'ususta gerekli Apolitik esaslarCn da kurulmas gerektiini bildirdi% /ani #ovyet >usya +lmanya ile bir

de siyasal anlama yapmak istiyordu%

#ovyetlerin siyasal anlama yapma art, bir on gn kadar 0azi liderlerini tereddde sevketmi g.rnyor% =nk, bir -ngiliz->us anlamas mu'akkak g.rnm ve +lmanya ile giriecei g.rmeleri #ovyetlerin -ngiltereye kar bir koz olarak oynamasndan korkulmutur% &akat 1ussolini!nin JK 1aysta 3itler!e g.nderdii gizli memorandumda, -talya!nn 1947 yl sonuna kadar savaa katlamyacan bildirmesi 3itler!in kararn deitirmesinde .nemli rol oynamtr% (u sebeple, 3aziran bandan itibaren, siyasal anlama konusunda #ovyetlerle mzakerelere giriilmitir% 9akin bu se,er 1oskova +lmanya!dan p'e ve +lmanya!nn, (atllarla yaplan mzakereleri kundaklayp, #ovyet >usyay yapayalnz brakmasndan endie etmitir% (u sebeple #ovyetler +lmanya ile mzakereleri srncemede brakma yoluna gitmilerdir% &akat +ustos ayndan itibaren 'er iki tara, i$in de durum deimitir% G +ustosta 1oskova!da balayan -ngiliz-&ransz-#ovyet g.rmelerinde, @olonya!nn #ovyet askerlerine ge$it vermesinde (atllarn msait davranmamas #ovyetleri +lmanyaya d.ndrmtr% (unun yannda, +lmanya ile @olonya arasndaki "antzig bu'ran gittik$e iddetlenmekteydi ve 3itler 1 Oyllde @olonyaya kar 'arekete ge$meye karar vermiti% @olonya meselesi +lmanyay -ngiltere ve &ransa ile de $atmaya g.treceine ve -talya da savaa katlamyacana g.re, #ovyet >usya ile bir saldrmazlk pakt .nem kazanyordu% (u sebeple, #ovyetler 17 +ustosta +lmanyaya bavurup siyasal anlama g.rmelerine balamasn tekli, ettii zaman, +lmanya buna d.rt elle sarld% +nlamann mzakere ve imzas i$in "ileri (akan >ibbentrop der'al 1oskovaya gitmek istedi% &akat 1oskova, saldrmazlk

antlamasnn esaslar 'azrlanp tesbit edilmeden b.yle bir ziyareti kabule yanamad% (.ylece, bir 'a,ta da'a diplomatik mzakerelerle ge$ti% 3itler ise acele ediyordu% 0i'ayet dayanamayp, 7K +ustosta #talin!e bir mesaL g.ndererek, +lmanya!nn @olonyaya kar 'arekete ge$mek zere olduunu a$k$a s.yleyip saldrmazlk paktnn 'emen imzasn istedi% #talin bu istei kabul etti ve 7J +ustos gn .leyin 1oskovaya ulaan >ibbentrop der'al #ovyet liderleri ile g.rmelere oturdu% 74 +ustos saba'nn ilk saatlerinde >us-+lman #aldrmazlk @akt imzaland% (ununla beraber antlamaya 7J +ustos tari'i kondu%

>us-+lman #aldrmazlk @akt!na g.re, tara,lar birbirlerine saldrmayacaklar, birisi bir $nc devletle savaa tutuursa, dier tara, bu $nc devlete 'i$bir ekilde yardm etmiyecek, tara,lardan birine y.nelen bir devletler grubuna katlmyacaklar ve ni'ayet, ortak men,aatlerini ilgilendiren meselelerde birbirleriyle temas edeceklerdi% +ntlama on yl i$in imzalanmt%

@akt!a ekli gizli bir protokol, #ovyetlerin (ar Hep'esi mzakerelerindeki ger$ek niyetlerini de a$a vurmaktayd% (u protokola g.re, 9itvanya!nn kuzey snrnn yukarsnda kalan (altk b.lgesi yani &inlandiya, Ostonya ve 9etonya, #ovyet n,uz alan oluyordu% 9itvanya +lmanya!nn n,uzuna braklmt% (ununla beraber, 'er iki devlet, @olonya!nn Bilna b.lgesinin 9itvanyaya ait olduunu da kabul ediyordu% @olonyaya gelince? bu devlet de #ovyet >usya ile +lmanya arasnda paylalmaktadr% 0arev, Bistl ve #an ne'irlerinin meydana getirdii $izginin dou ksm #ovyet n,uzu, bat ksm da +lman n,uzuna braklyordu% @olonya!nn bamsz bir devlet olarak kalp kalmyacana, ileride duruma g.re karar vereceklerdi% 0i'ayet,

yine bu protokol ile +lmanya, #ovyet >usya!nn, >omanyaya ait (esarabya!y eline ge$irmesine raz oluyordu%

(ar Hep'esi mzakerelerinde #ovyet >usya!nn, (altk memleketlerine garanti verilmesinde ve @olonya!nn da #ovyet askerine ge$it vermesinde srar etmesinde, ger$ek niyetlerinin ne olduunu bu protokol bu ekilde gn na $karm olmaktayd%

#ovyetler +lmanya ile bu kazan$l antlamay yapnca, 1oskova!daki -ngiliz ve &ransz askeri 'eyetlerine, 7* +ustosta, Aartlarn deimi olmas dolaysiyleC artk g.rmelere devama lzum kalmadn bildirerek, aylardanberi oynamakta olduklar komediyi sona erdirdiler%

Y< #avan =kmas

>us-+lman #aldrmazlk @akt 3itler!i, (ismarck!n kabusundan kurtarmt% +lmanya iki cep'eli sava te'likesinden kurtulmutu% +rtk @olonya meselesini kesin olarak $.zmleyebilir ve arkasndan emin olduu i$in de, (atllarla sava ra'atlkla g.ze alabilirdi% /llardanberi (atllarn +lmanyay kendi zerine saldrtmak i$in $altklarn iddia eden #ovyet >usya, imdi son anda, 'er'alde pek de a'laki olmayan bir d.nle, +lmanyay (atllara saldrmakta serbest brakm oluyordu%

-ngiltere bu durumu a$k olarak g.rdnden, >us-+lman #aldrmazlk @akt!na cevap olarak, 7* +ustos 19J9 da @olonya ile bir itti,ak antlamas imzalad% (una g.re, bir +vrupa devleti tara,ndan, birine bir saldr olursa veya kendilerinin veya "antzig #erbest

;e'ri!nin, (el$ika ve 3ollanda ile 9itvanya!nn bamszl, yine bu +vrupa devleti tara,ndan Adorudan doruyan veya dolaysiyleC te'dit edilirse, birbirlerine btn g$leriyle yardm edeceklerdi% (urada Abir +vrupa devletiC ile sadece +lmanya kasdetilmiti%

J1 1artta yattrma politikasndan ayrlan -ngiltere artk zarlarn kesin olarak atm oluyordu% &akat -ngiltere!nin 7J +ustos @akt!na vermi olduu bu cevap sava .nliyemedi%

+lmanya!nn 7) 0isan 19J9 da, 19J4 tari'li +lmanya-@olonya #aldrmazlk +ndlamas!n ,es'etmesinden sonra "antzig bu'ran 'er gn iddetini attran bir 'zla geliti% ;imdi (atllarn da desteini kazanan @olonya!nn "antzig ve Eoridor b.lgelerini +lmanyaya terketmemekte diretmesi, +lmanyay bsbtn sinirlendirdi% +vusturya ve #detler meselesinde olduu gibi% "antzig!deki 0azi @artisinin ,aaliyetlerini kkrtt% "antzig 0azileri (erlin!den aldklar direkti,le, 1ays ayndan itibaren ortal bsbtn kartrmaya baladlar% (tn bu karklklar "antzig Gauleiter!i &orster idare ediyordu% 1ays aynn sonlarndan itibaren "antzig 0azileri saldrlarn @olonya, gmrk memurlarna y.nelttiler% +lman basn da durmadan @olonyaya 'cum ediyordu% 2abii @olonya basn da bu 'cumlar cevapsz brakmad% "urum gittik$e gerginleiyordu% -ngiltere ve &ransa +lmanya nezdinde teebbslerde bulunarak bu'rann giderilmesine $altlar% &akat 3itler!i yumuatmak mmkn deildi% +ustos banda durum da'a da gerginleti% "antzig 'kmetinin, bir$ok yerde @olonya gmrk memurlarnn geri $ekilmesini istemesi, "antzig 'kmeti ile @olonya!nn mnasebetlerini gerginletirdi ve @olonya "antzig 'kmetine kar sert bir durum ald% (unun zerine +lmanya da @olonyaya i'tarda bulunarak, "antzig te'dit edildii takdirde,

@olonya-+lmanya mnasebetlerinin bozulacan ve bundan da @olonya!nn sorumlu olacan bildirdi%

>us-+lman #aldrmazlk @akt!nn imzasndan sonra 3itler!in durumu da'a da sertleti ve olaylar 'zla akmaya balad% (ir sava .nlemek i$in diplomatik ,aaliyet birdenbire artt% +merika Hum'urbakan &ranklin >oosevelt, 7J ve 74 +ustosta +lmanya, @olonya ve 6slo Grubu devletlerine F-sve$, 0orve$, "animarka, (el$ika, 9ksemburg ve 3ollanda< mesaLlar g.ndererek bar kurtarmak i$in $aba 'arcamalarn istedi% >oosevelt ayn mesaLlar @apa U--!inci @ius ile Eanadaya da g.ndermiti% (tn bu devletler mesaLlar yaynlayarak barn kurtarlmas ricasnda bulundular% 7 +ustosta (el$ika Eral ile 3ollanda Erali$esi, ortak olarak, araclk tekli,inde bulundular% -ngiltere son bir $aba 'arcyarak, +lmanya ile @olonyay mzakere masasna oturtmak istedi% -ngiltere!nin 7 +ustosta yapt bu tekli,e +lmanya raz olmu g.rnd ve Atam yetkiliC bir @olonya temsilcisinin JK +ustos akamna kadar (erlin!e gelmesini istedi% +$kt ki, 3itler +vusturya (abakan #c'usc'nigg!e 19J ve =ekoslovakya Hum'urbakan 3ac'a!ya 19J9 da yaptn imdi aynen @olonyaya da yapmak istiyordu% &akat @olonya!nn Atam yetkiliC temsilcisi (erlin!e ancak J1 +ustosta gelebildi% 3itler, vermi olduu srenin ge$mi olduunu ileri srerek bu temsilci ile g.rmeyi reddetti% 1 Oyll 19J9 saba'ndan itibaren, 'azr bekleyen +lman ordular, sava ilan etmeksizin @olonya topraklarna girmeye balad%

(u durum karsnda @olonya, -ngiltere ve &ransadan vermi olduklar garantiyi yerine getirmelerini istedi% -ngiltere ve &ransa +lmanyaya

ltimatom vererek, +lmanya askerlerini @olonya topraklarndan $ekmedii takdirde, @olonyaya kar taa''tlerini yerine getireceklerini bildirdiler% +lmanya bu ltimatoma cevap bile vermedi% (unun zerine J Oyll 19J9 gn -ngiltere ve &ransa +lmanyaya sava ilan ettiler%

--!inci "nya #ava balamt%

DDDDDDDDDDDDDDDDD B---

2rkiye!nin " @olitikas F1919-19J9<

1illi 1cadelede d 1nasebetler

2rk 1illi Eurtulu 1cadelesinin temel amac, tari' i$indeki .mrn tanamlyarak savala beraber yklan, dalan ve 'er tara,tan istilaya urayp (at s.mrgeciliinin ita'na konu tekil eden 6smanl -mparatorluunun enkaz ve ykntlarndan 2rk olan ksm kurtarp yepyeni ve 1illi bir devlet yaratmak olduuna g.re, Eurtulu 1cadelesinin d mnasebetlerine de bu amacn egemen olmas tabi idi% +tatrk!n deyimi ile, 1illi Eurtulu 1cadelesinin d politikasnn temel ilkesi Amilletin da'ili ve 'arici istiklaliCnin tantlmas ve A'er milletin kendi mukadderatna kendisinin 'akim olmas%%% 'akkmzn bilakayd art tannmasC 1illi Eurtulu 1cadelesi 'ereyden .nce darya, istilaclara y.nelmi bir 'areket olduu i$indir ki, bu mcadelenin tekilatlanmasnda ilk byk adm

tekil eden Orzurum Eongresi kararlar da, #ivas Eongresinden ,arkl olarak, esas itibariyle, darya, btn dnyaya 'itap etmitir% (u sebepledir ki, bu kararlar 1illi 1cadele diplomasinin de temel ilkeleri olmutur% A1illi snrlar da'ilinde bulunan btn vatan par$alarnn btnlC, Abirbirlerinden ayrlmazlC, A3er trl yabanc igal ve mda'alesine kar%%% milletin bir btn olarak savunma ve kar koymasC, A1anda ve 'imaye Fnin< kabul olunamazCl, 1illi 1cadele srasndaki d mnasebetlerde daima g.z.nnde tutulacak esas ilkeler olacaktr%

+< #ovyet >usya ile 1nasebetler

1illi 1cadele srasndaki 2rk-#ovyet mnasebetleri, iki devlet arasnda bugne kadar mevcut olan mnasebetlerin en ilgi $ekici sa,'asn tekil eder%

"a'a +nkara!da 7J 0isan 197K de 1illi 3kmet kurulmadan .nce #ovyetler 2rkiye ile de ilgilenmiler ve ger$ekletirmek istedikleri A"nya @roleter -'tilaliCnde 2rkiyeye de yer ayrmlard% (u dnya i'tilalini ger$ekletirmede (olevikler dnya memleketlerini iki ksma ayrarak, 'er ksmda uygulanacak taktii ve bunun desteini de buna g.re tesbit etmilerdi% (at +vrupa!nn endstriyel memleketlerinde bu i'tilalin dayand sanayi i$ileri Fproleterler< ve bunlar tekilatlandran komnist partileri idi% 6rta "ou ve +syay i$ine alan "ou!da bir sanayi ve dolaysiyle bir i$i kitlesi olmad i$in ve bu iki b.lgedeki memleketler bat s.mrgecilii altnda bulunduundan, buralarda dnya proleter i'tilalinin .ncln k.yller ve bat s.mrgeciliine kar bamszlk mcadelesini yrten milliyet$i burLuvazi yapacakt% &akat bu arada, $ekirdek

'alindeki komnist partileri, milliyet$i burLuvazinin milli kurtulu mcadelesini bir proleter i'tilaline $evirecekti% 1illiyet$i burLuvazinin milli kurtulu 'areketi ger$ekletii takdirde (atnn s.mrgeleri elinden $kacandan, bat kapitalizminin 'am madde kaynan ve dolaysiyle en kuvvetli desteini tekil eden bir unsur ortadan kalkarak bat kapitalizmi zay,lyacak ve tam bu srada i$ilerin komnist partisinin ele alaca bir i'tilal ile btn kapitalizm yklarak, "ou!da ve (at!da btn memleketlerde #ovyet reLimi bir anda kurulmu olacakt% (tn bu ,aaliyetleri 1919 1artnda kurulan Eomnist Onternasyonali F---!nc Onternasyonal< idare edecekti%

#ovyet >usya 1919 1artndan itibaren 2rkiyeye de bu a$dan bakm ve bu ama$larn ve bu konudaki mitlerini btn 1illi 1cadele boyunca devam ettirmitir% 1illi 1cadeleye kar #ovyetlerin davrannn temel noktas budur%

(u sebepledir ki, Eomnist Onternasyonalinin /rtme Eomitesi 1 1ays 1919 gn A"nya -$ilerineC yaynlad bir deme$te bir$ok memleketleri grup grup ele ald ve btn memleketlerde Ai$i ve askerlerCe 'itap ettii 'alde, A2rkiye!nin -$i, +sker ve E.ylleriCne ayr bir paragra, ayrm ve +nadolu!daki milli kmldanlar kastederek, baladklar Ai'tilalCin sonunu getirmelerini, Akendi Ezl 6rdusuCnu ve Ai$i, asker ve k.yl #ovyetleriCni kurmalarn istemitir% "emecin sonunda, A(yk Eomnist Onternasyonali 1919 da dodu% (yk Onternasyonal #ovyet Hum'uriyeti 197K de doacaktrC deniyordu%

#ivas Eongresinin sona ermesinden iki gn sonra, 1J Oyll 1919 da, #ovyetler, A2rkiye -$i ve E.yllerineC 'itaben, "ileri (akan

=i$erin ve #ovyet "ileri (akanl A1slman /akn "ou "airesiC bakan 0eriman 0erimanov!un imzas ile ikinci bir deme$ yaynladlar% 6lduk$a uzun olan deme$te ilgi $eken nokta, doktriner konulara deinilmeksizin, esas itibariyle -ngiltereye 'cum edilmesiydi% -kinci .nemli nokta da, satlm paa ve vezirlerden s.z edilerek -stanbul 'kmetine 'cumda bulunulmasyd% Gerek bu 'cumlar, gerek -ngiltere!nin -stanbul!u ve (oazlar ele ge$irdiinden, 2rkiye, -ran, +,ganistan ve Ea,kaslar egemenlii altna almak zere olduundan s.z edilmesi, >usya!da yine (atllarn kkrtmasiyle balam olan i$ sava karsnda, #ovyetlerin, Orzurum ve #ivas Eongreleri ile balam olan 1illi 1cadeleyi desteklemeye 'azrlandklar kansn vermektedir% (u durum karsnda 2rk anavatannn kurtarlmasnn ancak 2rk i$i ve k.ylsnn $abasna kaldn belirten deme$, A>us -$iler ve E.yller 3kmetiCnin Akardelik eliniC uzatmaya 'azr olduunu da belirtiyordu% Mte yandan, bu demecin, Eomnist Onternasyonali tara,ndan deil de, #ovyet "ileri (akanl tara,ndan yaynlanm olmas da zerinde durulacak bir noktadr%

0itekim, #ovyetlerin bu 1J Oyll 1919 demecinin anlam, "ileri (akan =i$erin!in, 1919 +ralk aynda, (tn >usya #ovyetlerinin B--!inci Eongresine sunduu raporda da'a a$k bir ekilde i,ade edilmitir% =i$erin, raporunda, A4yanan "ouC dan s.z ederek, -ran, =in, Eore, 2rkiye ve 1sr!da A+vrupa ve +merikan kapitalizmine karC kaynama ve 'areketlerin gn ge$tik$e da'a somut bir 'al aldn s.ylemi ve AEaybolmu 'rriyetlerinin tekrar kazanlmas i$in yaptklar mcadelede 1slman dnyasna yardm etmek 'ususundaki samimi arzumuzu 2rklere ve 'er 1slman rkna mutantan bir ekilde

ilan ettikC demitir%

1ama,i', bu #ovyet uvertrlerine cesaret veren olayn, 1usta,a Eemal!in Orzurum Eongresin!de, Akuvvei maneviyenin takviyesine medar olmak zere,C Aistiklali millilerini te'likede g.ren ve 'er tara,tan istilaya maruz kalan >us milletiCnin yapm olduu mcadeleyi ve kazand baary zikretmesi olduu anlalmaktadr%

Mte yandan, 1919 ylnn sonu ile 197K!nin banda ortaya $kan bir 2rk-#ovyet yaknlamas i'timali .zellikle -ngiltere!de byk bir endie ile karlanm ve 'atta 197K 1aysnda 9ondra!da bir #ovyet--ngiliz anlamasnn g.rmeleri yaplrken, (abakan 9loyd George, bu anlamaya, #ovyetlerin AEemalistlereC yardm etmemesi artn koydurmak istemi ve #ovyetler de bunu reddetmilerdir% &akat -ngilizlerin 1G 1art 197K de -stanbulu igal ile 1eclisi 1ebusan kapatmalar ve bir$ok milletvekillerini tevki, etmeleri, 1usta,a Eemal!i ister istemez #ovyet >usyaya d.nmeye zorlayan bir olay tekil etmitir% =nk, 1eclisi 1ebusan!n kapatlmas ile 2rk 1illeti temsilsiz kalm oluyordu% (unun i$indir ki, 1illi 1cadelenin .nemli bir adm da'a atlarak, 7J 0isan 197K de +nkara!da 2rkiye (yk 1illet 1eclisi a$lm ve 1illi 1cadele kendi 'kmetine kavumutur% ;p'esiz istilaclar milli 'areketin bu gelime ve kuvvetlenmesine kar tepkisiz kalmayacakt ve dolaysiyle mcadele de iddetlenecekti% (ir yandan milli 'kmetin diplomatik alanda tannmas meselesi, .te yandan, i$inde bulunduu 'er bakmdan yalnzlk dolaysiyle yardma olan i'tiya$, #ovyetlerle ilk elden temasa ge$meyi zorunlu klmtr%

2%(%1%(%!nin a$lmasndan $ gn sonra, 7G 0isan 197K de 1usta,a

Eemal, 9enin!e g.nderdii bir mektupla, +nkara ve 1oskova arasnda normal mnasebetlerin kurulmasn, Aaskeri ve siyasi bir itti,ak ileC, Ayabanc emperyalizmine karC birlikte mcadele edilmesini istemi ve +nkara 3kmetinin 1illi 1isak!a dayanan politikasn a$klamtr% (unun arkasndan, #ovyet 'kmetinin J +ralk 191) de A>usya ve "ou 1slmanlarnaC yaynlad deme$ 2%(%1%1%!nin 9 1ays 197K gnl oturumunda alklarla okunmutur% >usya i$indeki ve dndaki 1slman 'alklar (olevik reLimini desteklemeye ve +vrupa emperyalizmine kar ayaklanmaya davet eden bu deme$te, $arlk >usyasnn 2rkiyeyi par$alyan anlamalar (olevik 'kmetin tanmad ve .zellikle -stanbul!un A1slmanlarnC elinde kalmas gerektii belirtilmekteydi%

1usta,a Eemal!in 9enin!e yazd mektuba, J 3aziran 197K de #ovyet "ileri (akan =i$enin cevap vermitir% (u mektupla #ovyet 'kmeti, 2%(%1%1% 3kmetini resmen tanm ve iki 'kmet arasnda diplomatik mnasebetler resmen kurulmutur% (ununla beraber, =i$erin!in cevabnda 'er'angi bir itti,aktan s.z edilmiyordu% #ovyetlerin +nkara ile itti,aktan ka$nmalarnn sebepleri vard% (ir de,a, #ovyet 'kmeti bu srada -ngiltere ile bir ticaret anlamas yapmak i$in $alyordu% -ngiltere!den almaya mu'ta$ bulunduu bir$ok maddeler vard% 2rkiye ile -ngiltereye kar bir itti,ak bu ticaret anlamasna engel olabilirdi% -kincisi, #ovyetler komnist olmayan memleketlerle itti,ak kendi bakmlarndan uygun g.rmyorlard% Q$ncs, bu srada @olonya sava, Srangel ve Grcistan!daki 1eneviklerle uramaktaydlar% 2rkiye ile itti,ak, >us askerlerinin de /unanllara kar mcadelesini gerektirebilirdi% 3albuki bunu yapacak durumda deildi% 0i'ayet, 1usta,a Eemal de mcadelenin da'a

banda idi% #ovyetlere g.re, baar kazanp kazanamyaca p'eliydi%

+nkara ile 1oskova arasnda resmi mnasebetler bu ekilde 3aziran banda kurulmu olmakla beraber, 1ays ay banda ;eri, 1anatov Faslen (akr< adl gayr resmi bir #ovyet temsilcisi +nkaraya gelmi bulunuyordu% Mte yandan, 1tte,ikler #evres bar antlamasn da 'azrlamlar ve bu antlamay imzalyacak -stanbul 'kmeti temsilcileri 7 1aysta -stanbul!dan 'areket etmiti% (u antlamann uygulanmasna ancak kuvvetle kar konabilirdi% (u kuvveti salamak i$in de #ovyet >usya!dan yardm almak zorunluydu% (u sebeple, Abir dostluk mu'adesi akdetmek ve i'tiyacmz olan para ve 'er nevi 'arb malzemesini teminat i$in "ileri (akan (ekir #ami (ey bakanlnda bir delegasyon, 11 1aysta +nkara!dan 'areketle 19 2emmuzda 1oskovaya ulat% "ostluk antlamasnn esaslar 74 +ustosta 'azr olmakla beraber, (ekir #ami (ey!in bu antlamay imzalamas mmkn olmad% =nk #ovyetler, (itlis, Ban ve 1u illerinin Ormenistan!a terkedilmesini istediler% (u suretle, #ovyetlerin +nadolu!daki doktriner emellerinden baka, siyasi ve emperyalist emelleri de ortaya $kmt%

&akat Eazm Earabekir @aa komutasndaki 2rk Euvvetleri Oyllde taarruza ge$ip, #arkam ve Ears! aldktan sonra Gmry de ele ge$irince, 1enevik iktidar altndaki Ormeni 'kmeti bara yanamak zorunda kald ve J +ralk 197K de Ormenistanla Gmr bar antlamas imzaland% (u arada, (olevikler de Ormenistan!da -ktidar ele ge$irmilerdi% (u ekilde Ormenistan meselesi kendiliinden $.zmlenmi oluyordu% Eazanlan bu za,erler zerine #ovyetler 1illi 1cadeleye da'a ,azla .nem vermeye balamlardr%

"ou cep'esinde bu baarlar kazanlmakla beraber (at!da artlar k.tlemeye doru gitmekteydi% 3azrlanm olan bar artlarn 2rk 1illetine zorla kabul ettirmek isteyen 1tte,ikler /unanllar serbest brakmlar ve /unanllar 3aziran!da -zmir b.lgesinden douya doru 'areket ederek (at +nadoluyu igale balamlard% /unanllar Okim ay sonunda (ursa!dan taarruza ge$tiler% 1K +ustos 197K de -stanbul 'kmeti #evres antlamasn imza etti% ;imdi dmana kar mu'arebe alanlarnda sava balamt% #ila', cepane ve askeri malzemeye i'tiya$ vard% (ekir #ami (ey 'eyeti 1oskova!da #ovyetlere bu konudaki i'tiya$ listesini de bildirmi, lakin siyasal anlama imzalanamad i$in, yardm konusunda da bir ey elde edilememiti% (u sebeple, 1usta,a Eemal 79 Easm 197K de "ileri (akan =i$erin!e bir telgra, g.ndererek, A(atl emperyalistlere karC birlikte mcadele i$in Ayakn bir itti,akn kurulmasnC istemitir% Mte yandan, General +li &uat Hebesoy 1oskova bykel$iliine atanm ve el$ilik 'eyeti 197K +ralk ay banda +nkara!dan "ou +nadolu yoluyla 1oskovaya 'areket etmitir% Osasen #ovyetler de Okim aynda (udu 1divani bakanlndaki el$ilik 'eyetlerini +nkaraya g.ndermi bulunuyorlard%

General +li &uat Hebesoy bakanlndaki 2rk el$ilik 'eyeti 19 ;ubat 1971 de 1oskovaya ulam ve 7G ;ubatta siyasal anlama mzakereleri balamtr% -tti,ak tekrar s.z konusu olmu ise de, yukarda a$kladmz sebeplerden .tr #ovyetler itti,aka yine yanamamlardr% #adece 1G 1art 1971 de 2rk-#ovyet "ostluk +ntlamas imzalanmtr% (u arada 1oskova!da bulunan +,ganistan 'eyeti ile de 1 1art 1971 de bir dostluk antlamas imzalanarak iki devletle birden mnasebetler kurulmu olmaktayd% ;p'esiz,

#ovyetlerle imzalanan dostluk antlamas $ok da'a .nemli olup, 2%(%1%1% 3kmetinin (atya kar durumunu kuvvetlendirmekteydi%

1G 1art 1971 +ntlamas ile #ovyetler, #evres +ntlamasn tanmayp, 7 6cak 1979 tari'li 1isak 1illi!de belirtilen snrlar i$indeki 2rkiyeyi tanyorlard% +ntlamann 4!nc maddesine g.re iki devlet, "ou milletlerinin milli kurtulu 'areketleri ile >us i$isinin yeni bir sosyal dzen kurma mcadelesi arasnda ortak noktalar olduunu kabul ve btn milletlerin bamszlk, 'rriyet ve arzu ettikleri 'kmet sistemini se$me 'akkn tanyorlard% 0i'ayet, F*!inci madde ile< #ovyetler, (oazlar ve -stanbul zerindeki 2rk egemenliini tanyorlar ve buna karlk 2rkiye de (oazlar statsnn sadece Earadenize kydar devletler tara,ndan tesbitini kabul ediyordu%

(u antlamann yapld gn #ovyet 'kmeti -ngiltere ile de, istedii ticaret anlamasn yapmt% (u sebeple, 2rk-#ovyet antlamasndan sonra #ovyetlerin 1illi 1cadeleye yaptklar yardm birdenbire artmtr% #ovyetler 1illi 1cadeleye 'em askeri malzeme yardmnda bulunmular ve 'em de para yardm yapmlardr%

(ununla beraber, dostluk antlamasnn imzasna ve yaplan yardmlara ramen, 2rk-#ovyet mnesebetleri salam bir gvenlik 'avasna girememitir% (unun da balca sebebi komnizm meselesi olmutur% 1usta,a Eemal, A(izim >uslarla olan mnasebet ve mu'adenetimiz ancak iki mstakil devletin itti'ad ve itti,ak esaslariyle alakadardrC demi ve #ovyet 'kmetiyle olan mnasebetlerle, komnizmin +nadoluya sokulmas meselesini birbirinden ayrarak, birincisine ne kadar tara,tar olmu ise, ikincisine de o kadar kar gelmitir% 3albuki #ovyetler ise, 2rk 1illi Eurtulu 'areketine

yardm ederken, bunu bir proleter i'tilali ekline sokmak i$in $almlardr% (unun i$in de da'a 1919 ylndan itibaren -stanbul!da ve +nadolu!da komnist propagandasna balamlar ve propaganda brorleri datmlardr% 2rk komnistlerinden (aytar #ali' Reki ile ;eri, 1anatov ise 197K 3azirannda 2rkiye Eomnist @artisi!ni kurmulardr% (u parti 14 2emmuzda yaynlad ilk demecinde, Asultanlarn mut,akiyeti ile olduu kadar, 1usta,a Eemal!in sa'te politikas ile de mcadeleyi ilanC etmitir% (u durum karsnda ;eri, 1anatov snr d edildii gibi, Eomnist @artisi de yasaklanmtr% (una karlk 1usta,a Eemal, komnist propaganda ve kkrtmalarn kontrol altna almak i$in yakn arkadalarna, >esmi Eomnist &rkas!n kurdurmutur% A+lla'!n inayetiyleC kurulduu ilan edilen bu &rka, balang$ta a$klad beyannamesinde, komnizm, -slamiyet ve milliyet$ilik esaslarn birletiren bir g.r benimsediini a$klam ise de, esasnda &rka A2rk 1illetinin va'detiCni korumak i$in alnm bir tedbir olmutur% 1usta,a Eemal de, 2rkiye-#ovyet mnasebetlerini, Aiki devlet arasnda avamili tabiiyeden mta'assl tesantC olarak nitelendirmi ve A(iz ne (olevikiz, ne de komnist, ne biri, ne dieri olamayz% =nk biz milliyetperver ve dinimize 'rmetkarzC demitir% 1usta,a Eemal ve +nkara 3kmetinin komnistlere kar bu tutumu, #ovyetlerde da'a o zaman Adnk dostu silkip atmak i$in mnasip bir ,rsat aryacaC kansn uyandrm ve bu sebeple +nadolu!daki milli kurtulu 'areketini bir komnist i'tilali 'aline getirmeye $almlardr% /ardm meselesine gelince, +nadolu!daki milli za,erin kendi yardmlar ile ger$eklemesi 'alinde, bunun (at s.mrgecilii altnda bulunan btn -slam dnyas zerinde yapaca geni etkiyi .zellikle g.z.nnde tutmulardr% (unun i$indir ki, +nkara 3kmeti ile dipiomatik mnasebetleri

kurduktan sonra, 1- Oyll 197K de (aku!da bir A"ou 1illetleri EongresiC toplamlardr% 1 91 kiinin katld bu kongrede, +nadolu!dan gidenler 7J* kii ile en kalabalk grubu tekil etmekteydi% 1ama,i', 2%(%1%1% 3kmeti bu kongreye resmi temsilci g.ndermemi, sadece "r% -bra'im 2ali!yi g.zlemci olarak g.ndermitir% (ir dnya proleter i'tilalinin yakn olduu inanc ile dzenlenen bu kongrede 1utiev adl bir Ea,kas delegesinin s.yledii u s.zler ilgi $ekicidirD A1usta,a Eemal!in 'areketi bir milli kurtulu 'areketidir% (iz bunu destekliyoruz, $nk emperyalizme kar yaptmz mcadele sona erer ermez, bu 'areketin bir sosyal i'tilale inklab edeceine inanyoruz%C

Eomnizm meselesinin ilgi $eken y.nlerinden biri de, 1illi 1cadele sava alanlarnda gcn g.sterdik$e, milli 'kmetin komnistlere kar kovuturmasnn iddetlenmesi olmutur% (u da #ovyetler tara,ndan tepkisiz kalmamtr% 1977 2emmuzunda Earl >adek Izvestiya!da .yle yazyorduD A+nkara 3kmetinin, 2rkiyeyi kurtarabilmesi i$in, proleter i'tilali ile birlemekten baka bir politika izleyemiyeceini anlamas kesin bir zorunlulukturC% (yk Ra,er!den sonra komnistler 'akknda yaplan gayet sert kovuturma ve tutuklamalar, 1oskovay da'a da sinirlendirmi ve 1oskova!da yaynlanmakta olan Ezl ;ark adl derginin ) Easm 1977 gnl saysnda, A2rkiye Eomnist &rkas 4mumi Eatibi ve Eomnist Onternasyonalin Q$nc Eongresine katlan 2rk delegasyonu reisiC #ali' 3acolu imzasiyle yaynlanan bir deme$te, A(urLuva (eye,endilerC diye 1usta,a Eemale ve +nkara 3kmetine iddetle $atlarak .yle denilmitirD A3ayr (eyler 3ayrW 2rkiye Eomnist &rkas yayor%%% Be i$i ve k.yl sn, mevcut olduk$a yayacaktr% 2rkiye Eomnist &rkas milletleraras i'tilalci proletarya ordusunun

2rkiye!deki bir koludur% #izler partiyi, polisin emri, 3eyeti Bekile karar veya bir kanunla kapatsanz bile, sn,mzn bir tekilat olarak, @arti, daima payidar olacaktr% Easm-+ralk 1977 de toplanan Eomnist Onternasyonalinin -B!nc Eongresi de, kapan toplantsnda 2rk komnistlerine 'itaben yaynlad bir mektupta, tutuklanan 2rk komnistlerine sevgilerini g.ndermi ve A4nutmaynz ki yoldalar, 'apis'ane 'crelerinin 'zn i'tilalin gneini karartmazC diyerek, Eomnist Onternasyonalinin, onlar AcellatlarnnC elinden kurtarmay kendisinin esasl bir g.revi saydn bildirmitir% Izvestiya!nn bayazar /u% #teklov da, AE.rlk @olitikasC bal ile yaynlad bir bayazda, 2rk komnistlerinin tevki,i dolaysiyle +nkara 3kmetini protesto ve te'dit ederek, +nkara 3kmetinin i$erde ve darda durumunu da'a dzeltmediini, bu sebeple komnistlere dayanmak zorunda olduunu s.ylemitir%

1illi 1cadele i$indeki 2rk-#ovyet mnasebetlerinin 'astalklarndan biri de, 1usta,a Eemal!in (atllarla uyuma ve uzlamas i'timalinden duyduklar endie ve 'atta korku olmutur% "enebilir ki, #ovyetler, 1illi 1cadele 2rkiyesinin (atllarla 'i$bir zaman uzlamamasn arzu etmilerdir% =nk bu takdirde, yeni 2rkiye #ovyetlere da'a ,azla dayanma zorunluunda kalacak ve bu da +nadolu!da bir proleter i'tilalinin ger$eklemesini kolaylatracakt% #ovyetlerin bu tutumunu yine kendi belgelerinde g.rmekteyiz% 1esela, 1G 1art 1971 antlamasnn g.rmeleri yaplrken, "ileri (akan (ekir #ami (eyin @aris ve 9ondraya yapt ziyaretler, buralarda verdii deme$ler ve ni'ayet -talya, -ngiltere ve &ransa ile yapt anlamalar, #ovyetleri telalandrm, sinirlendirmi ve 'atta +nkara 3kmetini protesto etmilerdir% +yn durum, 2rkiye ile &ransa arasnda 7K Okim 1971 tari'li +nkara -tila,namesi imzaland

zaman da ortaya $kmtr% (una karlk kendileri ise, kendi men,aatleri bakmndan (atllarla mnasebetlerini gelitirmek i$in $aba 'arcamaktan geri kalmamlardr% #ovyet yardm olmakszn kazanlan --!inci -n.n Ra,eri zerine 1illi 1cadeleye da'a ,azla yardm durduklar gibi, /unanistanla diplomatik ve ticari mnasebetlere girimiler ve stelik, /unanistan!n istei zerine, 1illi 1cadeleye kar tara,sz kalmay kabul etmilerdir%

(tn bu meseleler, 2rkiyeye yardm konusunda #ovyet liderleri arasnda g.r ayrlklar dourmu ve 1977 de #talin ve 6rLonikidze gibi Grc ve Ea,kasyal liderler yardmn kesilmesine tara,tar olmu iseler de, 9enin ve 2rotzki yardm ,ikrini savunmulardr%

(oazlar 1eselesi dolaysiyle #ovyetler 9ozan Eon,eransna .zellikle ilgi g.stermilerdir% 9akin kon,eransa ancak (oazlar 1eselesi tartlrken davet edilmilerdir% Ger$ekte, (atllar karsnda yalnz kalmamak i$in 2rkiye de #ovyetlerin kon,eransa katlmasn arzu etmitir%

(< (atllarla 1nasebetler

7J 0isan 197K de 2rkiye (yk 1illet 1eclisinin a$lp, milli kurtulu mcadelesinin siyasal tekilatlanma yoluna gidip, bamsz bir 'kmet olma gcn g.stermesi, 1G 1art 197K de -tila, "evletlerinin -stanbul!u igal ve 1eclisi 1ebusan datmalarna bir cevap olduu kadar, o srada 'azrlanmakta olan #evres antlamasnn lzumsuzluunu da (at!llara 'atrlatan bir uyarma idi% &akat (atllarn 1K +ustos 197K de #evres barn -stanbul 'kmetine imzalatmalarnn da, +nkaraya bir cevap olduu bir ger$ektir% 9akin

bu cevap etkisizlie, ma'kum oldu% Oyll aynda dou cep'esinde balayan 2rk taarruzlar, Ormenilere kar kazanlan za,erler, 2rk askerinin Gmr!ye girii ve ni'ayet J +ralk 197K tari'li Gmr antlamas, 1illi 1cadelenin gcn sadece mtereddit #ovyetlere g.stermekle kalmam, milli 'areketin ger$ek gcn anlamak istemiyen (atllara da bu gc anlatmak istemitir% (unun arkasndan 1K 6cak 1971 de /unanllara kar kazanlan -!inci -n.n Ra,eri bu ger$ee biraz da'a k getirerek, #evres barnn biraz deitirilerek +nkara 3kmetine de kabul ettirilmesi i$in, (atllar, -stanbul ve +nkara temsilcilerini 9ondra!da bir kon,eransa davet etmeye sevketmitir% "avet sadece -stanbul 'kmetine yaplm, ,akat -stanbul 'eyetine +nkara temsilcilerinin de da'il olmas istenmiti% (u davranlar ile -tila, "evletleri, 2%(%1%1% 3kmetini 'ala meru saymadklarn, 'i$bir ekilde tanma yoluna gitmediklerini g.stermek istiyorlard% 1usta,a Eemal, -stanbul 3kmetinin +nkara!dan da temsilci g.nderme davetine, A3akimiyet bilakaydart milletindir%%% -cra kudreti ve teri sela'iyeti, milletin yegane ve 'akiki mmessili olan (yk 1illet 1eclisinde tecelli ve temerkz ederC diyen ve 7K 6cak 1971 de kabul edilmi olan yeni +nayasann esaslarn bildirmek suretiyle cevap verdi% +nkara 3kmeti 2rk 1illetinin kendisinden baka temsilcisi olduunu kabul edemezdi% (unu ni'ayet, bir dereceye kadar, (atlar da anlam olmaldr ki, -talya!nn aracl ile +nkara!dan da ayr bir 'eyet 9ondraya davet edildi ve "ileri (akan (ekir #ami (ey bakanlnda bir 'eyet 9ondra Eon,eransna g.nderildi% (ekir #ami (ey!e verilen talimat uyduD A3ududu milliyemiz da'ilinde memleketimizin tamamiyetini ve milletin istiklali tammn temin etmekC%

9ondra Eon,erans 7J ;ubattan 17 1art 1971!e kadar srmtr% -tila, devletleri, #evres antlamasnn esasnda bir deiikllk yapmayp, bir-iki k$k deiiklikle yetindikleri gibi, 2rkiye de 1isak 1illi!yi iza' ile 'ereyden .nce /unanllarn +nadoluyu boaltmalarn istedi% /unanllar ise ne bunu, ne de #evres antlamasnda yaplan k$k deiiklikleri bile kabul etmediklerinden, 'er'angi bir anlamaya varlamad% (ununla beraber, A;ark me,kuresinin kuvvetli tara,larndanC iken, 197K yaznda yaplan 1oskova g.rmelerinde 'ayal krklna urayp, imdi AGarp me,kuresine d.nmemiz ve garpllamamz gerektiiniC s.yliyen (ekir #ami (ey, 9ondra!da, -ngiltere, &ransa ve -talya ile bir takm anlamalar yapt% 1K 1art 1971 tari'li -ngiliz-2rk anlamas esirlerin deiimine ait olup, -ngilizler, AOrmenilere ve -ngilizlere ,ena muamele etmemi olanC 2rk esirlerini geri vermeyi kabul ediyorlard% 11 1art 1971 tari'li (riand-(ekir #ami anlamas ile de &ranszlar, gney cep'emizdeki $arpmalara son vermeyi ve #evres!den ,arkl olarak 4r,a ve Gaziantep!i 2rkiyeye brakmay kabul ediyorlar, lakin buna karlk Olaz, "iyarbakr ve #ivas b.lgelerinde bir takm ekonomik imtiyazlar kazanyorlard% 17 1art 1971 de -talya ile yaplan anlamaya g.re de, -talya, -zmir b.lgesi ile 2rakya!nn 2rklere geri verilmesi i$in $aba 'arcamay kabul ediyor, ,akat karlnda +ntalya, (urdur, 1ula, Isparta, +ydn, +,yon, Eta'ya ve Eonya illerinde ekonomik imtiyazlar elde ediyorlard% (tn bu anlamalar (ekir #ami (ey +nkaraya danmadan kendi inancna g.re imzalamt% -!inci "nya #ava srasnda -tila, "evletlerinin aralarnda imzaladklar ve +nadoluyu paylama amacn gden anlamalara $ok benzeyen ve 'ereye ramen o anlamalar ger$ekletirme amacn gden bu anlamalar, A'kmeti milliye prensipleriyleC badaamyacandan, Aretten baka bir muameleye maruz kalamazdC%

(unlar kabul ve tasdik edilmedii gibi, (ekir #ami (ey de "ileri (akanlndan uzaklatrld ve yerine, +li &uat Hebesoy ile 1oskovaya giden /usu, Eemal F2engirek< (ey getirildi%

9ondra Eon,eransnn .nemli sonu$larndan biri de, -tila, "evletleri arasndaki g.r ayrln ortaya $karm olmasyd% -talyann i$i kaynyordu ve -talyan 'kmeti +nadolu macerasndan bir an .nce yakasn kurtarmaya $alyordu% 0itekim, /unanllara kar --!inci -n.n Ra,eri!nin kazanlmas zerine, 3aziran ayndan itibaren +nadolu!daki kuvvetlerini $ekmeye balamlardr% +yn ey &ransa i$in de ortaya $kmtr% "a'a .nce de g.rdk ki, &ransa!nn bu sradaki esas davas, +lmanya!dan duyduu korku dolaysiyle, gvenlik tedbirlerini bir an .nce kurmakt% +nkara 3kmetinin gc ise 'er gn biraz da'a kesin bir ekilde ortaya $kyordu% +nkara 3kmeti (ekir #ami anlamalarn a$k$a reddetmekten $ekinmemiti% Qstelik, 9ondra Eon,eransnn sonu$suzluu zerine /unanllar, 1illi 3kmete sava alannda kesin darbe indirmek i$in 'arekete ge$miler, JK 1art-1 0isan 1971 de -n.n!nde 2rk cep'esine kar yeniden taarruz ederek ikinci de,a yenilmilerdi% --!inci -n.n Ra,eri, &ranszlarn 1illi 1cadeleye kar politikalarnda bir d.nm noktas oldu% Gney cep'esinde ise 2rk mca'itlerinin sert mukavemeti ile urayorlard% #uriye!deki milli 'areket de ger$ek bir mesele olmaya balamt% -in kestirmesi, +nkara ile 'esaplarn bar$ yolla tas,iyesi idi%

(u sebeple &ransz 'kmeti, #enato "ileri Eomisyonu (akan &ranklin (ouillon!u, +nkara 3kmetiyle gayri resmi bir temas kurmak zere, 9 3aziran 1971 de +nkaraya yollamtr% &ranklin (ouillon +nkara!da iki 'a,ta kalm ve kendisiyle bizzat 1usta,a Eemal g.rmelerde bulunmutur% 1usta,a Eemal, &ransz temsilcisine,

1isak 1illi!yi uzun uzun uzun anlatm, gerekli a$klamalar yapm ve .zellikle Asiyasi, mali, iktisadi, adli askeri, 'arsi ve ila%%% 'er 'ususta istiklali tam ve serbestii tamC zerinde srar etmitir% &ranklin (ouillon ise, ilgi $ekici bir nokta olmak zere, 1isak 1illi!nin kapitlasyonlar maddesine en ,azla taklmtr% 1usta,a Eemal tara,ndan bu konudaki davann esas da anlatlmakla beraber, &ransa, A2rk mevcudiyeti milliyesinin (irinci ve -kinci -n.n!nden sonra da'a bycek bir eserle teyid edilmi olmasnaC intizar etmeyi terci' etti% 7J +ustos-1J Oyll 1971 #akarya 1eydan 1u'arebesindeki za,er, 2rk 1illi Eurtulu 1cadelesinin gcn bir kere da'a ortaya koyunca, &ransa, 2%(%1%1% 3kmeti ile 7K Okim 1971 de +nkara -tila,namesi!ni imzalad% (u anlama ile A2rkiye (yk 1illet 1eclisi 3kmetiC ile &ransa arasnda sava 'ali resmen sona eriyordu% +yrca, 2rkiye-#uriye snr da $iziliyor ve &ransa gney +nadolu!dan $ekiliyordu% /alnz -skenderun b.lgesi #uriye snrlar i$inde braklmakla beraber, )!inci maddeye g.re, burada .zel bir idare kurulacak, 2rkler milli kltrlerini gelitirmek i$in 'er trl kolaylktan ,aydalanacaklar ve burada 2rk$e resmi dil olacakt%

(u antlamann imzas ile 2%(%1%1% 3kmeti ve 1illi Eurtulu 1cadelesi, -!inci "nya #avann galiplerinden olan byk bir +vrupa devleti tara,ndan ilk de,a tannm oluyordu% +ntlamann asl .nemi buradadr% &ransa!nn +nadolu!dan $ekilmesi ve #uriye i$inde kalmasna ramen -skenderun i$in kabul edilen milli kltr artlar, 1isak 1illi!nin de tannmasndan baka bir ey deildi%

-talya da da'a .nce +nadolu!dan $ekildiine g.re, geriye imdi biri k$k, biri byk iki devlet, /unanistan ile -ngiltere kalyordu%

(yk Ra,er!in, bu iki devleti kar karya brakt 'ezimet, bunlara da ger$ei sert bir ekilde g.stermi ve 9ozan (ar +nlamas ile +2+2Q>E!n 2Q>E-/O H4134>-/O2-, milletleraras mnasebetlerdeki tari'i yerini almtr%

Ge$ici (ar "evrinde 2rkiye 197J-19JK

+< 9ozan!n (rakt 1eseleler ve =.zm

9ozan (ar +ntlamas ile /eni 2rkiye, milletleraras planda resmen tannm olmaktayd% 9akin 2rk 1illi Barlnn bu tannmas, d.rt yllk ar ve kanl bir mcadelenin sonunda kazanlan kesin bir za,erle mmkn olabilmiti% &akat, za,er, 2rk vatann paylamak ve par$alamak istemi olan devletlerle 2rkiye arasndaki mnasebetleri 'emen 'uzura ve dzene kavuturamad% (unun balca sebeplerinden biri, iki tara, arasndaki gvensizlik duygusu idi% -kincisi de, 9ozan +ntlamasnda kesin $.zm ,ormlne balanmam olan meselelerle dier meselelerin $.zmlenmesi srasnda ortaya $kan bu'ranlardr% (u bu'ranlar .zellikle 2rkiye!nin gvensizliini kuvvetlendirdii gibi, bu gvensizlik duygusu da meselelerin $.zmlenmesinde bir g$lk unsuru olmu ve dolaysiyle iki tara, arasnda normal mnasebetlerln kurulmas uzunca bir zaman almtr%

9ozan!n $.zmlemeden brakt $ temel mesele vardD -ngiltere ile 1usul anlamazl, &ransa ile 6smanl bor$lar meselesi ve dier $eitli meseleler ve /unanistanla da a'ali deiimi meselesi idi% (unlara ksaca deinelim%

1usul 1eselesiD -!inci "nya #avandan .nce 1usul b.lgesi, petrolleri dolaysiyle, -ngiltere, &ransa, +lmanya ve 'atta (irleik +merika arasnda rekabet konusu olmu, lakin 191G #ykes-@icot anlamas ile bu b.lge &ransaya braklmt% 197K 0isanndaki #an >emo Eon,eransnda &ransa, kendisini 6rta "ouda desteklemesine karlk, burasn -ngiltereye brakmt% 9ozan Eon,eransnda 2rk-Irak snrnn $izilmesi meselesi g.rme konusu olduu zaman, 2rkiye, 1usul ve #leymaniye b.lgeleri 'alknn byk $ounluunun 2rk olmas 'asebile, buralarn 2rk snrlar i$ine katlmas gerektiini ileri srm ve Irak adna, mandater devlet olarak, -ngiltere de buna itiraz etmiti% (unun zerine 9ozan +ntlamasnn J!nc maddesiyle? bu meselenin $.zm, dokuz ay i$inde bir sonuca ulatrlmak zere, 2rk--ngiliz ikili g.rmelerine braklmt% (u g.rmeler 19 1ays 1974 de -stanbul Eon,erans ile balad ve * 3azirana kadar devam etti% 2ara,lar, 9ozan!daki tutumlarnda bir deiiklik yapmadklar i$in, bir uzlamaya varmak mmkn olmad% 2rkiye, yine 1usul ve #leymaniye!nin 2rk snrlar i$inde kalmasnda srar etti% -ngiltere ise bu ,ikre yanamad gibi, stelik 3akkari ilinin dinsel $ounluunun #ryani olduunu, #ryanilerin ise Irak!a g.$ etmeleri dolaysiyle, 3akkari!nin de Irak!a katlmas gerektiini ileri srd%

-stanbul Eon,eransnn sonu$suz kalmas ve .zellikle 2rkiyenin tutumunu yumuatmamas zerine, -ngiltere 2rk-Irak snrlar b.lgesinde snr olaylarn kkrtp, burada karklklar $karmaya balad% (u durum 2rk--ngiliz mnasebetlerinin gerginlemesine sebep oldu%

/ine 9ozan +ntlamasna g.re, ikili g.rmeler baarl sonu$ vermezse, mesele 1illetler Hemiyetine 'avale edilecekti% 1illetler Hemiyeti 1974 Oyllnde meseleyi ele ald% 2rkiye 1usul ve #leymaniye b.lgelerinde plebisit yaplmasn tekli, ettiyse de, -ngiltere buna yanamad% Mte yandan, 1illetler Hemiyeti 1usul meselesi 'akknda inceleme yapp, rapor vermek zere bir komisyon tekil etti% Eomisyon raporunu 1illetler Hemiyetine 197* Oyllnde sundu% >apor, 1usul!un Irak!a katlmas gerektiini ve ayrca Ertlerin 'aklarnn da garanti altna alnmasn tavsiye ediyordu% (u srada -ngiltere 1illetler Hemiyetinde 'akim durumda olduu i$in, 1illetler Hemiyeti Eonseyi de bu tavsiyeyi aynen kabul etti% Eomisyon raporu 3akkariyi 2rkiyeye brakmt%

1illetler Hemiyeti Eonseyinin karar 2rkiye!de byk bir tepki yaratt ve -ngiliz aley'tarlnn yeniden kuvvetlenmesine sebep oldu% 3atta 2rk basn bir 2rk--ngiliz savandan bile s.z etti% 9akin 2rk 3kmeti da'a ileriye gidemedi% =nk, yllarca sren savatan yeni $klmt ve tekrar savamak kolay deildi% Eald ki, i$erde $.zm bekleyen bir sr ekonomik ve sosyal meseleler vard% (u sebeple, * 3aziran 197G da -ngiltere ile bir anlama imzalyarak 1illetler Hemiyeti kararn kabul etti% (u antlama, bugnk 2rk-Irak snrn $izmi ve 1usul bu'rann sona erdirmitir%

1usul bu'ran, 2rkiye ile #ovyet >usyay birbirine da'a ,azla yaklatrmtr% =nk #ovyetler, 9ocarno +nlamalarnn imzasndan 'i$ 'onut kalmamlard% (unun i$indir ki, snrlarn $evreliyen devletlerle saldrmazlk antlamalar imzalama yoluna gitmilerdir% 1illetler Hemiyeti Eonseyi!nin, komisyon raporunu kabul ettiinin ertesi gn, 1) +ralk 197* de @aris!de 2rk-#ovyet "ostluk ve

#aldrmazlk @akt imza edilmitir% 1illi 1cadele srasnda olduu gibi, -ngiltere ile mnasebetlerin gerginlemesi, 2rkiyeyi #ovyet >usyaya tekrar yaklatryordu%

&ransa ile 1eselelerD &ransa ile, 9ozan!dan arta kalan esas mesele 6smanl bor$lar meselesi idi% &akat bu meselenin yannda baka meselelerin de varl, 2rk-&ransz mnasebetlerinin normale girmesinde .nemli engel tekil etmitir%

&ransa ile birinci mesele, 2rkiye-#uriye snrnn tesbiti idi% 7K Okim 1971 +nkara -tila,namesine g.re, F !inci madde<, bu itila,namenin imzasndan bir ay sonra, 2rkiye-#uriye snrn kesin olarak $izmek zere karma bir komisyon kurulacakt% &akat bu mmkn olmad% Eomisyon ancak 197* Oyllnde kurulabildi ve snrlarn $izilmesinde anlamazlklar ortaya $kt% (ir ksm topraklar zerinde tara,lar karlkl iddialar ortaya attlar% (unun zerine 2rk ve &ransz 'kmetleri dorudan doruya diplomatik mzakerelere girerek, 1 ;ubat 197G anlamas ile bu meseleyi sona erdirdiler% A"ostluk ve -yi EomulukC s.zlemesi adn alan bu anlama, sadece 2rkiye-#uriye snrn $izmekle kalmayp, genel olarak 2rk-&ransz mnasebetlerini de dzenlemekteydi% (una g.re, tara,lar aralarndaki anlamazlklar bar$ yollarla $.zecekler ve tara,lardan birine y.neltilen sila'l bir saldr 'alinde dieri tara,sz kalacakt% 9akin bu anlama 1 ;ubat 197G da para,e edilmekle beraber, &ransa 'emen imzaya yanamad% 2rkiye ile -ngiltere arasndaki 1usul anlamazlnn $.zmlenmesini bekledi% #an >emo anlamasnn ru'una uygun olarak &ransa 1usul meselesinde -ngiltereyi destekliyordu% 2rkiye 1illetler Hemiyeti kararn kabule karar verince, &ransa

da 2rkiye ile A"ostluk ve -yi EomulukC s.zlemesini JK 1ays 197G da yani 2rk--ngiliz 1usul anlamasndan G gn .nce imzalad%

2rk-&ransz mnasebetlerinde srtme $karan ikinci mesele de, 2rkiye!deki &ransz misyoner okullar meselesi oldu% 2rk 'kmeti bir y.netmelik 'azrlayarak, bu okullarda ve genel olarak yabanc okullarda, 2ari' ve Hora,ya gibi derslerin 2rk$e olarak ve 2rk .retmenler tara,ndan okutulmas prensibini kabul etti% (u okullar buna yanamak istemediler% (unun zerine &ransa ve @apalk ie mda'ale etmek istediler% 2rk 'kmeti ise, sadece bu okullar kendisine mu'atap tutarak, &ransay ve @apal ie kartrmad% &ransa da da'a ileri gidemedi, lakin bu olay da iki devlet arasndaki mnasebetleri zay,latt%

(or$lar meselesi da'a iddetli oldu% (u mesele yznden 197G 2rk-&ransz "ostluk ve -yi Eomuluk anlamasnn getirmek istedii 'ava yerleemedi%

(ilindii gibi, 6smanl "evleti, ta'vil $karmak suretiyle en ,azla &ransa!dan bor$ almt% 9ozan Eon,eransnda 6smanla "evletinin bor$lar meselesi de ele alnm, ,akat bu bor$larn 2rkiye tara,ndan .denmesi eklinin, F4G!nc maddeye g.re<, bor$ ta'villeri sa'ipleri ile 2rkiye arasnda yaplacak g.rmelerde tesbit edilmesine karar verilmiti% =ounluunu &ranszlarn tekil ettii bu alacakllarla 2rkiye arasndaki mzakereler bir 'ayli uzad ve zaman zaman gerginlikler dourdu% 0i'ayet 1J 3aziran 197 de imzalanan anlamalarla, .denecek borcun miktar ve .deme ekli de bir ,ormle baland% (u anlamalarla 6smanl "yunu 4mumiyesi de tari'e karyordu% 9akin 1979 dnya ekonomik bu'ran 2rkiyeyi de

zor duruma soktu ve .deme g$lkleri ile karlat% +merika Hum'urbakan 3oover, 19J1 de kendi adn alan moratoryumu ilan edince 2rkiye de 3oover 1arotoryumuna dayanarak bor$ .demeyi geciktirmek istedi% +lacakllar, 6smanl bor$larnn tamirat borcu olmadn ileri srerek buna itiraz ettiler% G.rmeler yeniden balad ve 77 0isan 19JJ de @aris!de yeni bir bor$ s.zlemesi imzaland% (u se,erki s.zleme 2rkiye!nin da'a le'ine idi%

(or$lar meselesinin ilk $.zmn tekil eden 197 anlamalarnn 'emen arkasndan, &ransa ile baka bir mesele da'a patlak verdi% (u da +dana-1ersin demiryolunun satn alnmas meselesiydi% 2rkiye Hum'uriyeti, kapitlasyon sisteminin kalntlarn temizlemek amac ile ald tedbirler arasnda, 1979 da $kard bir kanunla, bir &ransz irketi tara,ndan iletilen +dana-1ersin demiryolunu da satn almak isteyince, &ransa yine ortaya $kt% &ransa yeni 2rkiye!nin artlarn bir trl anlamak istemiyordu% 3albuki &ransa (atllar i$inde 1isak 1illi!yi ilk tanyan devletlerden biri olmutu ve 1isak 1illi!de kapitlasyonlarn tas,iyesi de .ng.rlmt% 1ama,i', bu demiryolu meselesinde &ransa ii uzatmad ve 1979 3azirannda yaplan bir anlama ile &ranszlar demiryolunu 2rkiyeye teslim ettiler%

G.rlyor ki, &ransa ile 2rkiye arasnda $kan meselelerin arkasnda, 6smanl -mparatorluunun kapitlasyon sistemi yatmaktayd ve &ransa!nn, 'ereye ramen bu sistemi devam ettirmek istedii sezilmekteydi% (u durum, tabiatiyle, iki devlet arasndaki mnasebetlerin gelimesi i$in .nemli bir engeldi% (u meseleler $.zmlendikten ve .zellikle +lmanya!da 0azi partisi iktidara ge$tikten sonra,

2rk-&ransz mnasebetleri bir gelime ve yaknlama g.sterdi% 2rkiye!nin, E$k +ntant!n iki yesi >omanya ve /ugoslavya!nn da katlmas ile (alkan +ntant!n kurmas &ransa tara,ndan da desteklendi% 9akin 2rk-&ransz mnasebetlerinin bu mutlu devresi ksa srd% 19JG da ortaya $kan #ancak F3atay< 1eselesi ile, 2rk-&ransz mnasebetleri 19J9!a kadar tekrar bir gerginlik devresine girdi%

(< 2rk-/unan AetabliC +nlamazl

9ozan Eon,eransnda, 2rkiye!de kalan >umlarla, /unanistan!da kalan 1slmanlarn deiimi meselesi de ele alnm ve bu konuda JK 6cak 197J de bir s.zleme ve protokol imzalanmt% (u s.zlemeye g.re, 2rkiye!de kalan >umlarla, /unanistan!da kalan 1slman-2rklerin deiimi yaplacak, yalnz, JK Okim 191 !den .nce -stanbul belediye snrlar i$inde AyerlemiC Fetabli< bulunan >umlarla, (at 2rakya 2rkleri bu deiimin dnda tutulacak yani bunlar bulunduklar yerlerde kalacaklard% /ine bu s.zlemeye g.re, bu s.zlemeyi uygulamak zere, 2rk ve /unan temsilcilerinin de da'il bulunduu bir milletleraras karma komisyon kurulacakt% Ger$ekten bu komisyon kurulmu ve Okim 197J!ten itibaren $almalarna balamtr% 9akin s.zlemenin komisyonca uygulamas ve deiim ilerinin ele alnmas ile birlikte, AyerlemiC Fetabli< deyiminin kapsam konusunda 2rk ve /unan temsilcileri arasnda, deyimin yorumlanmas bakmndan, g.r ayrl $kt% 2rkiyeye g.re, AyerlemiC deyimi anlam 2rk kanunlarna g.re tayin edilecekti% -stanbulda mmkn olduu kadar ,azla sayda >um brakmak isteyen /unanistan ise, 'er ne suretle olursa olsun, JK Okim 191 !den .nce -stanbul!da bulunan 'er >umun AyerlemiC saylmas gerekeceini ileri srd% (u g.r ayrlndan doan anlamazlk

1illetler Hemiyetine 'avale edildi ve o da, meselenin 'ukuki nitelii dolaysiyle 1illetleraras "aimi +dalet "ivan!ndan Aistiari mtalaaC istedi% "ivan!n 197* ;ubatnda yapt yorum, anlamazl $.zmliyemedi% 2rk-/unan mnasebetleri gerginleti% /unanistann (at 2rakya 2rklerinin mallarna el koyarak buralara 2rkiye!den gelen >umlar yerletirmesi ve buna karlk olarak 2rkiye!nin de -stanbul >umlarnn mallarna el koymas, gerginlii iddetlendiren .nemli bir gelime oldu% AOtabliC anlamazl bu ekilde iki devletin siyasal mnasebetlerine de yaylnca, 'er iki tara, da ii siyasal bir anlama ile $.zmleme yoluna gitti ve 2rkiye ile /unanistan arasnda 1 +ralk 197G da bir antlama imzaland% (u antlama ile a'ali deiiminin bir$ok meseleleri $.zmleniyordu% &akat bu antlamann uygulanmas ve yrtlmesi de kolay olmad% /ine bir takm anlamazlklar $kt% 2rk-/unan mnasebetleri gerginleti% (ir sava 'avas esiyor ve 'er iki tara, da kendi g.rn sila' ve zor kuvveti ile yrtmek i$in 'azrlanr gibi g.rnyordu% &akat /unan (akan Ole,terios Benizelos, 2rk-/unan mnasebetlerindeki bu gerginliin .zellikle /unanistan!a verecei siyasal ve ekonomik zararlar g.z.nne alarak byk bir ileri g.rllk g.stererek, ii tatlya balama yoluna gitti ve tutumunu yumuatt% /unanistan!n yumuak tutumu +nkara tara,ndan da olumlu bir ekilde karland ve iki devlet arasnda, a'ali deiimi meselelerini yeni esaslara g.re dzenliyen 1K 3aziran 19JK antlamas imzaland% (u antlama ile, yerleme tari'leri ve doum yerleri ne olursa olsun, -stanbul >umlar ile (at 2rakya 2rklerinin 'epsi ACetabliC deyiminin kapsam i$ine alnd% +yrca 'er iki memleketin aznlklarna ait mallar konusunda da bir$ok dzenlemeler yapld% (u ekilde G-) yldr devam etmekte olan anlamazlk sona erdi%

19JK +ntlamas iki tara, arasndaki buzlar krd ve 2rk-/unan mnasebetlerinde birdenbire yeni bir d.nem meydana getirdi% 2rk 3kmeti Asamimi bir dostluun temellerini atmak i$inC 'arekete ge$iyor ve /unan (abakan Benizelos da A(en itila, yeni bir devrenin balangc addediyorumC diyordu% 2rk 3kmeti Benizelos!u 2rkiyeyi ziyarete davet etti ve ziyaret 19JK Okim sonlarnda yapld% (u ziyaret srasnda JK Okim 19JK da iki devlet arasnda $ tane anlama imzalandD "ostluk, 2ara,szlk, 4zlama ve 3akem +ntlamas? "eniz Euvvetlerinin #nrlanmas 3akknda @rotokol? ve -kamet, 2icaret ve #eyrise,ain #.zlemesi% (u sonuncu s.zleme, iki tara, uyruklarna kendi memleketlerinde bir$ok imtiyazlar tanmaktayd ki, bundan asl yararlanan /unanllar olmutur%

2rkiye (abakan -smet @aa F-n.n< ile "ileri (akan 2ev,ik >t F+ras<, 19J1 Okiminde /unanistan! ziyaret ederek, Benizelos!un ziyaretini iade ettiler ve byk g.sterilerle karlandlar% 2rk-/unan mnasebetleri 19*4 ylna kadar srecek mutlu bir balayna girmiti%

H< 2rkiye ve &aist -talya

1illi 1cadeleye kar en realist davran -talya g.stermi ve kendi i$ durumu sebebiyle, +nadolu!da bir maceraya atlmaya cesaret edemiyerek, askerini +nadolu!dan $ekmiti% &akat bunu yaparken, ger$ekte -ngiltere ve &ransa!dan ,arkl bir politikay izlemek zere 'arekete ge$iyordu% (u da, +nkara 3kmetiyle iyi mnasebetler kurup yeni 2rkiyeyi ekonomik n,uzu altna almakt% 2%(%1%1% 3kmetinin 1971 1artndaki 9ondra Eon,eransnda ayr bir 'eyetle

temsil edilmesinde -talya!nn yapt araclk ve (ekir #ami (ey!in -talya ile imzalad ve -talyaya +nadolu!da bir takm ekonomik imtiyazlar veren anlama, -talya bakmndan bu politikann baarl bir sonucu saylabilirdi% 9akin bu anlamann 2%(%1%1% 3kmeti tara,ndan reddi, -talya!nn dndklerini ger$ekletirmesine imkan vermedi%

(ununla beraber, 9ozan!dan sonra ve 2rkiye Hum'uriyetinin kuruluu ile birlikte 2rk--talyan ticaret mnasebetleri .nemli bir gelime g.stermi saylabilir% &aist -talya ile 2rkiye arasnda ekonomik ve ticari mnasebetlerin gelimesine ramen, siyasal mnasebetler 197 !e kadar ayn g.rntye sa'ip olmaktan uzak kalmtr% (unun da balca sebebi, 1ussolini -talyasnn da'a ilk gnden itibaren A>oma -mparatorluuCnu canlandrmak i$in s.mrgecilik ve yaylma politikasna bir canllk vermesi ve bunun da 2rkiye!de uyandrd endielerdir% 1ussolini!nin mare nostrum!u, tabiatiyle, k$k ve zay, devletlerin bulunduu "ou +kdeniz kylarn da kapsamaktayd% Eor,u ve &iume meselesinden sonra, -talya!nn +rnavutlukla yakndan ilgilenmesi ve bu memleketi n,uzu altna almas ve bu yzden /ugoslavya ile mnasebetlerinin bozulmas, bu devletin birinci planda "ou +kdeniz!i se$mi olduunu g.steren belirtilerdi% Qstelik -talya!nn +nadoluyu igal i$in 'arekete ge$eceine dair s.ylentiler de eksik olmam ve bu s.ylentiler 2rkiye!de endie ve -talyaya kar devaml bir gvensizlik dourmutur%

(u gvensizliin .nemli kaynaklarndan biri de, 1usul bu'ran srasnda &ransa gibi -talya!nn da -ngiltereyi desteklemesiydi% 3atta 197* de, 2rkiye!nin 1usul b.lgesini igale teebbs etmesi 'alinde, -talya!nn da +nadoluya asker $karacana dair s.ylentiler

$kmtr%

197G-7) yllar 'em 2rkiye!nin ve 'em de -talya!nn durumunda bir d.nm noktas meydana getirmitir% -ngiltere ile 1usul anlamazlnn sona erdirilmesi 2rkiye!nin, &ransa ve -talya ile de mnasebetlerinin dzelme yoluna girmesini salamtr% Mte yandan, -talya!nn +rnavutluu n,uzu altna almas /ugoslavya!da korku uyandrm ve E$k +ntant!n bu yesi de &ransa ile itti,ak imzalamtr% E$k +ntant!n &ransaya dayanmas -talya!da, kendisiyle "ou +kdeniz!in iki .nemli devleti olan /unanistan ve 2rkiye arasnda, E$k +ntant!a kar bir $l blokun kurulmas ,ikrini dourmutur% (u sebeple, /unanistan ve 2rkiyeye kar davrann yumuatmtr% (u srada 2rk-/unan mnasebetlerinin iyi olmamas $l bir blokun kurulmasn mmkn klmamsa da bir 2rk--talyan yaknlamasn salam ve iki devlet arasnda JK 1ays 197 de bir 2ara,szlk ve 4zlama +ntlamas imzalanmtr% (una g.re, F1!inci madde< tara,lar, birbirlerine y.nelmi olan bir siyasal veya ekonomik antlama veya itti,aka katlmyacaklar ve F7!inci madde< tara,lardan biri, bir veya da'a ,azla devletin saldrna urarsa, dieri tara,sz kalacakt% 2ara,lar, aralarnda $kan anlamazlklar bar$ yollarla $.zeceklerdi%

2rk--talyan antlamasnn arkasndan, /unanistan ile -talya arasnda da 7J Oyll 197 de ayn nitelikte bir antlama imzaland%

2rk--talyan antlamas ile iki devlet arasndaki mnasebetler normal dzene girmekle beraber, -talya!nn bekledii gelime olmad ve 2rk--talyan mnasebetleri samimi bir yaknlamaya ulaamad% =nk, bir yandan -talya 19JK!lardan itibaren s.mrgecilik

ve yaylma ama$larn iddetlendirdi ve 2rkiye!de yeniden gvensizlie sebep oldu? .te yandan da, 19JK 2rk-/unan antlamasndan sonra 2rkiye anti-revizyonist bir politika izleyerek kollekti, gvenlik sistemine baland% -ki tara,n yollar birbirinden ayrld% 19JG dan itibaren 2rk--ngiliz yaknlamasnn kuvvetlenmesi de 2rk--talyan mnasebetlerini zay,latt% 3albuki, ger$ekte, 2rk--ngiliz yaknlamas 2rkiye!nin -talya!dan duyduu, endielerin bir sonucu idi%

=< 2rk-#ovyet 1nasebetleri

9ozan!dan sonra bu'ranlar devrine gelinceye kadar 2rk-#ovyet mnasebetleri $ unsurun kuvvetli etkisi altnda bulunmu ve bu mnasebetlere bu unsurlar egemen olmuturD 2icari mnasebetler komnizm meselesi ve 2rkiye!nin (at ile mnasebetlerini dzeltmesi ve gelitirmesi%

2rk-#ovyet ticaret mnasebetlerinin esas meselesi, #ovyetlerin imdi ticari ve ekonomik mnasebetler yoluyla 2rkiyeyi n,uzu altnda tutma $abas, 2rkiye!nin ise d ticaretini #ovyet >usyaya in'isar ettirmekten ka$narak bu ticareti (atya da y.neltmesi ve ni'ayet, #ovyetlerin 2rkiye!nin bir$ok yerlerinde ticaret temsilcilikleri a$mak suretiyle bunlar komnist propagandas i$in kullanmak istemesi ve 2rkiye!nin de bu oyuna gelmemesidir%

Eomnizm meselesine gelinceD 2rkiye, 9ozan antlamas ile milli varlna kavutuktan sonra, 2rkiye!deki komnizm 'areketine kar da'a 'assas davranm ve bu ii da'a sk bir ekilde kovuturmutur% 2rkiye, komnizm meselesi ile 2rk-#ovyet mnasebetlerinin

'kmetler arasndaki niteliini birbirinden ayrmaya 9ozan!dan sonra da devam etmekle beraber, bu durum #ovyetleri 'onut brakmamtr% #ovyetler ise, da'a .nce olduu ve da'a sonra da olaca gibi, 2rkiye!deki komnizm propagandas ile 'kmetler seviyesindeki 2rk-#ovyet mnasebetlerini, birbirinin ayrlmaz bir par$as olarak ele almlar ve bu sebepten de, 2rk 3kmetinin komnizme kar ald tedbirleri tenkit etmekten ve 'onutsuzluklarn a$klamaktan geri kalmamlardr% 1979 yaznda #ovyet basn ve .zellikle Eomnist @artisinin organ @ravda b.yle bir tenkit kampanyasna giritii zaman, 2rk 3kmetinin organ durumunda bulunan 1illiyet gazetesi, G 2emmuz 1979 gnl saysnda, 'kmetten ald direkti,le, u ilgi $ekici cevab vermitiD A@ravda gazetesi komnistlii mukaddes sayabilir, ,akat dnyann 'i$bir davas 2rkiye nasyonalistliinin da'a az mukaddes bir dava saylmasna sebep olamaz%C

2icaret mnasebetleri konusunda olduu gibi siyasal mnasebetler alannda da 2rkiye!nin yava yava (atllarla mnasebetlerini uzlatrma ve dzenleme yoluna gitmesi ve bu suretle d politikasn #ovyet >usya!nn tekelinden kurtarmas da #ovyetleri 'onut brakmamtr% 1usul anlamazlnn $.zmlenmesi ve -ngiltere ile 2rkiye arasndaki mnasebetlerin gelimeye balamas, &ransa ile 197G da imzalanan #uriye snrlar ile ilgili antlama ve 19JK 6smanl bor$lar anlamas ve -talya ile de 197 antlamas, 2rk d politikasnn #ovyetler tara,ndan 'o karlanabilecek gelimeleri olmad% 2rkiye!nin (atllarla mnasebetleri dzelip gelitik$e, #ovyetler, 2rkiye!nin (at cep'esinde kesin olarak yer almasndan veya (atllarn 2rkiyeyi kendi sa,larna $ekmesinden endie etmilerdir%

3albuki o sralarda 2rkiye i$in b.yle bir i'timal mevcut deildi% 3er ne kadar 2rkiye btn (atl devletlerle, karlkl olarak gven verici dzgn mnasebetlere sa'ip olmay da arzu etmise de, bu arzu tamamen ger$eklememitir% 2rk-&ransz ve 2rk--talyan mnasebetlerinde bunu g.rdk% (u sebepledir ki, iki -savaaras d.neminde 2rkiye #ovyetleri d politikasnn temel bir unsuru olarak korumakta devam etmitir% 3kmetler seviyesindeki 2rk-#ovyet mnasebetlerine .nem vermitir%

2rkiye!nin d mnasebetlerinden duyduklar bu endielere ramen, #ovyet >usya!nn o sradaki milletleraras durumu ve (atllarla mnasebetlerini, .zellikle kendileri bakmndan, gven verici bir dzene oturtmam olmas da, bu devleti 2rkiyeye .nem vermeye g.trmtr% 1usul anlamazl srasnda 2rk--ngiliz mnasebetlerindeki gerginlik ve buna karlk #ovyet >usya!nn da, 9ocarno anlamalar ile +lmanya!nn (atllar arasnda yer almasndan duyduu endie, 1) +ralk 197* tari'li 2rk-#ovyet "ostluk ve #aldrmazlk antlamasnn imzas sonucunu vermitir% Q$ yl i$in imzalanm olan bu antlamaya g.re, tara,tardan birine, bir veya birka$ devlet tara,ndan y.neltilen bir askeri 'areket 'alinde, dieri tara,sz kalacak ve tara,lardan 'i$biri, birbirlerine saldrmyacaklar gibi, birbirleri aley'ine y.nelen itti,ak veya siyasal anlamalara katlmyacaklard% 2rkiye i$in olduu kadar, 2rkiye!nin (atllara katlmasndan duyduu endie bakmndan, #ovyet >usya i$in de gayet tatmin edici olan bu antlama, #ovyet "ileri (akan yardmcs Eara'an!n 2rkiyeyi ziyareti srasnda? 1) +ralk 1979 da iki yl da'a uzatlm ve $eitli yenilemelerle, 194* 1artnda #ovyet >usya tara,ndan ,es'edilinceye kadar devam ve 2rk d politikasnn .nemli

bir unsurunu tekil etmitir% 1979 yenilemeleri, 197* antlamasna yeni bir 'km ekliyerek, tara,lar, karadan veya denizden komu bulunduklar devletlerle? birbirlerine danmakszn, 'er'angi bir siyasal anlama yapmama esasn kabul etmilerdir%

"< "oulu "evletlerle 1nasebetler

2rkiye!nin "oulu devletler i$inde ilk ve yakn mnasebetler kurduu devlet +,ganistan olmu ve iki memleket arasndaki mnasebetler daima iyi gelimitir% 2rkiye ile +,ganistan arasnda ilk resmi mnasebetleri kuran belge, 1 1art 1971 de 1oskova!da imzalanm olan "ostluk +ntlamas olmutur% 1illi 1cadele srasnda kurulan bu dostluk, 2rkiye Hum'uriyetinin milletleraras mnasebetlerdeki yerini almasndan sonra da'a da gelimi ve +tatrk!n re,ormlar +,ganistan!n (atllama 'areketlerinde balca il'am kaynan tekil etmitir% (unun i$indir ki, da'a Hum'uriyetin ilk gnlerinden itibaren +,ganistan 2rkiye!den .retmen, subay ve doktor gibi teknik uzmanlar getirtmi ve ayrca 2rk niversitelerine .renciler g.ndermitir% >usya ile -ngiltere arasnda daima n,uz mcadelelerine konu tekil etmi olan +,ganistan, -!inci "nya #avandan sonra bu te'likenin yeniden canlanmas i'timaline kar adeta 2rkiye!de bir dayanak aramtr% 197 yl 1aysnda +,ganistan Eral +manulla' 2rkiyeyi ziyaret etmi ve 7* 1ays 197 de +nkara!da 2rk-+,gan "ostluk ve -birlii +ntlamas imzalanmtr% -ki devlet arasnda AebediC dostluk kuran bu antlama, esas itibariyle 1971 +ntlamasndan pek ,arkl deildir%

197 Easmnda +manulla'!n 'kmdarlktan drlmesi 2rk-+,gan mnasebetleri zerinde radikal bir deiiklik meydana getirmi

deildir% -ki tara, arasndaki mnasebetler samimiyet ve dostluunu mu'a,azaya devam etmitir% /alnz +lmanya!da 0azi @artisinin iktidara gelmesinden sonra +,ganistan, #ovyet ve -ngiliz te'likelerine kar +lmanyaya da'a ,azla dayanm ve teknik yardm konusunda +lmanya +,ganistan i$in da'a kuvvetli bir kaynak tekil etmitir% ;p'esiz, 2rkiye ile 0azi-+lmanyas arasnda dorudan doruya bir $atma mevcut olmamas da bunda .nemli rol oynamtr%

-ran ile mnasebetlere gelinceD Hum'uriyetin kuruluundan sonra 2rk--ran mnasebetleri 'er'angi bir gelime g.stermemitir% (unun da sebebi, siyasal nitelikte olmaktan ziyade, 2rk--ran snrnda eksik olmayan anlamazlklar ve olaylardr% (u olaylar, esasnda 'er iki tara,n da, snr b.lgesinde yaayan kabile ve airetler zerinde sk ve yeterli bir kontrol kuramam olmalarndan domaktayd% 2rkiye 1usul meselesini tas,iye edip 2rk--ran snrn kesin ekline ulatrdktan sonra, 2rkiye ile -ran arasnda da, snr meseleleri konusunda 77 0isan 197G da bir Gvenlik ve "ostluk +ntlamas imzalanmtr% &akat bu antlama snr meselelerine kesin olarak son verecek kadar yeterli olmad% #nr olaylar 'uzursuzluk konusu olmaya devam etti ve 'atta bir ara iki devletin mnasebetleri adamakll gerginleti% &akat iki tara,n da iyi niyeti stn geldiinden 197 3azirannda imzalanan bir protokolla 197G antlamas da'a etkili bir 'ale getirildii gibi, 7J 6cak 19J7!de de bir 4zlama, +dli 2esviye ve 3akem +ntlamas imzaland ve snr da kesin olarak tesbit edildi% (u antlamadan sonra ki, 2rkiye ile -ran arasndaki mnasebetler ger$ekten bir yaknlk, dostluk ve samimiyet i$ine girmitir% 19J4 3azirannda -ran 'kmdar >iza ;a' @e'levi +nkaray ziyaret etmi bu ziyaret samimi g.sterilere vesile olmu

ve >iza ;a' ile +tatrk arasnda kiisel dostluk da'i kurulmutur%

2rkiye!nin 6rta "ou!nun +rap memleketleriyle mnasebetlerinde belirli bir gelime s.z konusu olmamtr% (u memleketler, manda reLimi altnda (at s.mrgeciliine konu tekil ettikleri i$in, resmi mnasebetler 2rkiye!nin -ngiltere ve &ransa ile olan mnasebetlerinin etkisi altnda kalmtr% Mte yandan, +tatrk!n 3ila,et!e son vermesi ve din alannda yapm olduu re,ormlar bu memleketlerin ,anatik $evrelerinde 2rkiyeye kar bir antipatiye sebep olmutur% &akat buna karlk, yine bu memleketlerin -ngiltere ve &ransaya kar bamszlk mcadelesini yrten aydnlar i$in, 2rk 1illi 1cadelesi ve +tatrk en kuvvetli .rnek ve destei tekil etmitir% 1esela, Irak!da 19JG Okiminden General (ekir #tk ve 3ikmet #leyman!n yaptklar 'kmet darbesi b.yle olmu ve bu askeri 'kmet ksa .mr i$inde 2rkiye ile gayet yakn mnasebetler kurmutur%

(u'ranlar "evrinde 2rkiye 19J1-19J9

/ukardanberi yaptmz a$klamalar g.stermektedir ki, 197J-19JK devresinde 2rkiye!nin btn d politika ,aaliyetleri, yeni bir kurtuluun ortaya $kard meseleleri $.zmlemek ve yeni 2rkiyeyi milletleraras $evrede istikrarl bir dzene oturtmak amacna y.nelmitir% 2rkiye yedi yl bu meselelerle uram ve ni'ayet, 19JK ylndan itibaren ger$ekletirmek istedii bu dzene kavumutur% &akat 2rkiye bu meselelerden yakasn kurtard zaman, milletleraras mnasebetler 19J1 ylndan itibaren bir bu'ran devresine giriyor ve .zellikle +vrupa!da patlak veren bu'ranlar ister istemez 2rkiyeyi

de etkisi altna alyordu% (u durum karsnda 2rkiye!nin izledii d politika ger$ekten ilgi $ekicidir% +$ktr ki, 9ozan +ntlamas 1illi 1isak!n ger$eklemesinde eksiklikler meydana getirmitir% >evizyonist +vrupa devletlerinin yapt gibi, 2rkiye bu bu'ranlar bencil $karlar i$in s.mrme yoluna gitmemi, aksine kollekti, bar ve gvenliin 'araretli bir savunucusu olarak, anti-revizyonist bir politika izlemitir% 19J*-19JG!dan itibaren -talya!nn "ou +kdeniz!de ortaya $kard te'like karsnda da, bu politikaya da'a ,azla balanarak, barn korunmasnda ve saldrganlara kar tedbir alnmasnda (atllarla ibirliine .zellikle .nem vermitir%

+< 1illetleraras -birlii ve 2rkiye

2rkiye!nin milletleraras ibirlii ve kollekti, bar $abalarna katlmas, 197 de sila'szlanma kon,eransnn 'azrlk komisyonu $almalarna davet edilmesiyle balamtr% (u komisyon $almalar srasnda #ovyet >usya "ileri (akan 9itvinov, A2rklye Hum'uriyetinin dnya siyasetinde oynamakta olduu m'im rol ve cora,ya vaziyetine binaen,C 2rkiye!nin de davet edilmesini istemi ve bu tekli, kabul edilerek, 197 1artnda 2rkiye de komisyon $almalarna davet edilmitir% Eomisyonda #ovyetler btn sila'larn ilgasn tekli, ettii zaman, bu tekli,i destekleyenlerden biri de 2rkiye olmutur% 19J7 ;ubatnda toplanan #ila'szlanma Eon,eransnda da #ovyetler gene ve tam sila'szlanma zerine srar ettikleri zaman da, bu tekli,i destekleyen tek devlet yine 2rkiye olmutur%

(riand-Eellogg @akt meselesinde de ayn ey olmutur% #ava kanun d ilan eden bu @aktn ilk imzasna davet edilmediklerinden .tr #ovyetler bunu, kendilerini $ember i$ine almak i$in

(atllarn bir kombinezonu olarak g.rmekle beraber, sonradan &ransa tara,ndan katlmaya davet edilince, bir yandan bu daveti kabul etmiler ve .te yandan da, Abarn korunmasiyle samimiyetle ilgilenenC 2rkiye, +,ganistan ve =in Hum'uriyetinin davet edilmemi olmasndan .tr zntlerini bildirmilerdir% (unun zerine 197 Oyll aynda 2rkiye de davet edilmi ve 1979 6cak aynda 2rkiye de katlmtr%

(riand-Eellogg @aktnn yrrle girmesinin uzayacan g.ren #ovyetler, bunu bir an .nce yrrle sokmak i$in 9itvinov protokoln ortaya attklar zaman da, bu @rotokol!a katlan birka$ devletten biri de 2rkiye oldu%

G.rlyor ki, 2rkiye!nin milletleraras ibirliine ve kollekti, bar ,aatiyetlerine katlmasnda #ovyetler .nemli bir rol oynamlardr% &akat 2rkiye!nin bu ,aaliyet ve $abalara katlmas, (atllara ve dier +vrupa devletleriyle mnasebetlerini de geniletmitir% (unun i$indir ki, 19JK ylnda &ransz "ileri (akan +ristide (riand bir +vrupa (irlii proLesi ortaya atp devletlere davetiye g.nderdii vakit, verilen cevaplarda, (ulgaristan, +lmanya ve -talya, #ovyetler (irlii ile birlikte 2rkiye!nin ve /unanistan ve 1acaristan da 2rkiye!nin katlmasn istemilerdir% (u ekilde 2rkiye dier devletlerin de ilgisini $ekmeye balamt%

2rkiye!nin milletleraras ibirliine katlmasnda en .nemli gelime, 19J7 ylnda 1illetler Hemiyetine ye olmasdr% #ovyet >usya gibi 2rkiye de, 1illetler Hemiyetine bir sre gvenle bakamad% (unun birinci sebebi, -ngiltere!nin bu milletleraras tekilatta egemen durumda bulunmasyd% Mte yandan, bu devrede 2rkiye #ovyetler

(irliine dayanmakta devam ettiinden ve #ovyetler (irlii de bu tekilata kar gvensizlik duyduundan, 2rkiye!nin 1illetler Hemiyetine katlmasnda bu da rol oynad% &akat 19JK ylndan itibaren 2rkiye!nin d mnasebetleri yeni bir g.rnt almaya balaynca, 1illetler Hemiyeti ile de ilgilendi% 2rkiye "ileri (akan 2ev,ik >t, #ila'szlanma Eon,eransnn 1J 0isan 19J7 gnl oturumunda 2rkiye!nin 1illetler Hemiyeti ile de ibirlii yapmaya 'azr olduunu bildirince, 1illetler Hemiyeti Eonseyi 19J7 2emmuz aynda 1illetler Hemiyeti +samblesi 4J devletin itti,ak ile 2rkiyeyi yelie kabul etti%

2rkiye!nin 1illetler Hemiyetine katlmas #ovyetleri pek 'onut etmedi% &akat 2rkiye, #ovyetler (irlii 'er'angi bir devlete saldrmadk$a, @aktn 1G!nc ve 1)!inci maddelerinde .ng.rlen zorlama tedbirlerinin 'aksz bir ekilde #ovyetlere kar y.neltilmesine asla rza g.stermiyecei 'akknda teminat verdi% 1ama,i', #ovyetlerin 'onutsuzluunun asl sebebi, 2rkiye!nin kendisinden ayrlp (atl devletlerle ibirliine gitmesi endiesi idi% &akat bu endie uzun sreli olmad% =nk 0azi +lmanyasnn ortaya $kmas ve 5aponya!nn 1an$uryaya saldrmas zerine kollekti, gvenlik ve bar sistemine balanan #ovyet >usya da 19J4 de 1illetler Hemiyetine ye oldu%

2rkiye 1illetler Hemiyetine katldktan sonra, bu tekilata sonuna kadar ve samimiyetle bal kalm ve barn korunmas $abalarnda Hemiyeti daima desteklemitir%

(< (alkanlarda -birliiD (alkan +ntant

2rkiye 1illetler Hemiyetine katld zaman, (alkan devletleri

arasnda da byk bir yaknlama ve ibirlii balamt% (u gelime 19J4 ylnda (alkan +ntant denen itti,ak ortaya $karmtr% (alkanllar arasndaki yaknlamann esas unsuru ise 19JK Okimindeki 2rk-/unan anlamalarnn dourduu 2rk-/unan yaknlamasdr% Mte yandan, 9ocarno +nlamalar, Eellogg @akt ve 9itvinov @rotokolu gibi bar$ teebbslerle, E$k +ntant gibi statkocu itti,aklarn ortaya $kmas da, (alkanlardaki ibirliinde tevik edici etkenler olmutur%

(alkan (irlii konusundaki ilk admlar (alkan 'kmetleri tara,ndan deil, ,akat gayr resmi $abalarla atlmtr% "nya (ar Eongresi "erneinin 1979 Okiminde +tina!da yapt toplantda, Eongre bakan ve eski /unan babakanlarndan +leksandr @apanastasiyu devaml bir (alkan +ntant kurulmas ,ikrini ortaya atm ve 2rkiye da'il btn (alkanl delegasyonlar bu ,ikri kabul ederek, 19JK Okiminde +tina!da (irinci (alkan Eon,erans a$lmtr% (undan sonra bu kon,eranslar +tina, -stanbul, (kre ve #elanik!de olmak zere 'er yl tekrarlanarak, (alkan milletleri arasnda bir ibirlii kurulmutur% (u kon,eranslar sonunda, (alkan 2icaret ve #anayi 6das, (alkan "enizcilik (rosu, (alkan Riraat 6das, (alkan 2urist &ederasyonu, (alkan 3ukuk$ular Eomisyonu, (alkan 2b &ederasyonu gibi teekkller ortaya $kmtr% 19J7 de yaplan Q$nc (alkan Eon,erans ise bir (alkan @akt tasars ortaya $karmtr ki, bu suretle ibirlii ,aaliyetleri bununla siyasal mnasebetler alanna ge$irilmi olmaktayd%

(ununla beraber, siyasal ibirliinin ger$eklemesi 'emen mmkn olmad% (alkan Eon,eranslarnda g.rlmt ki, .zellikle (ulgaristan

ibirliinde $ekingen davranmaktadr% +rnavutluk ile (ulgaristan (alkan Eon,eranslarnda, revizyonist gayelerini dolayl bir ekilde belirterek aznlk meselelerinin de tartmasnda srar etmiler, ,akat 2rkiye, /unanistan, /ugoslavya ve >omanya buna engel olmulardr% (ununla beraber, .zellikle 2rkiye uzlatrc bir politika izleyerek (ulgaristan!n tam ibirliini salamaya $alm, lakin muva,,ak olamamtr%

19JJ ;ubatnda E$k +ntant!n devaml bir stat ve tekilat kurmas ve +lmanya!da 0azi @artisinin iktidara ge$mesi, (alkanllar da 'arekete ge$meye sevketmi g.rnmektedir% 2rkiye ve /unanistan, siyasal alanda da (alkanlarda bir ibirlii kurulmasna ve bu konuda bir paktn imzasna karar verip, 19JJ 1aysnda bu dncelerini (ulgaristan!a da bildirdiler% 9akin (ulgaristan tekli,e yanamaynca, 2rkiye ve /unanistan 14 Oyll 19JJ de bir #amimi +nlama @akt F@acte d!Ontente Hordiale< imzaladlar% 6n yl i$in imzalanm olan bu @akt ile, iki devlet snrlarn karlkl olarak garanti ediyorlard% (u 'km, 1akedonya zerindeki emellerinden bir trl vazge$mek istemeyen (ulgaristan!da tepki ve sinirlilik uyandrd% (ulgaristan!n bu p'elerini gidermek ve (ulgaristan! da bu @akta almak i$in 2rkiye (abakan -smet -n.n ve "ileri (akan 2ev,ik >t +ras #o,yaya gittilerse de, olumlu bir sonu$ elde edemediler%

2rk-/unan @akt >omanyay 'arekete ge$irdi ve >omanya "ileri (akan 2itulescu!nun +nkaray ziyareti srasnda, 1) Okim 19JJ de, 2rkiye ile >omanya arasnda "ostluk, #aldrmazlk, 3akem ve 4zlama +ndlamas imzalanmtr% >omanyay bu antlamay imzalamaya g.tren sebeplerden biri, (ulgaristan!n revizyonist isteklerinden

$ekinmesi, dieri de, kendi deniz ticaretinin, (oazlarda serbest ge$iin bek$isi olan 2rkiyeye bal bulunmasyd%

2rkiye!nin yapt bu anlamalar (ulgaristan! sinirlendirdiinden, (ulgar basn 2rkiye aley'ine kampanya a$m ve bu kampanya 2rk basn tara,ndan cevapsz braklmamtr% 9akin (ulgaristan!n bu tutumu /ugoslavya!y da korkuttuundan, 2rk "ileri (akannn (elgrad! ziyareti srasnda 2rkiye ile /ugoslavya arasnda 7) Easm 19JJ!de bir "ostluk ve #aldrmazlk +ntlamas imzalamtr% /ugoslavya!y bu antlamay imzalamaya g.tren sebep, (ulgaristan!dan duyduu endie olduu kadar, -talya!nn +rnavutlukta kurduu kontroln kendisi bakmndan yaratt te'like idi%

G.rld gibi, bu ikili anlamalarn 'epsinin pivotunu 2rkiye tekil etmekteydi% (u anlamalarn 'er $ de ayn gayeyi tadna ve gayelerde bir ,arkllk olmadna g.re, yaplmas gereken normal i, d.rt devletin tek bir antlama ile birbirlerine balanmalar idi% -te bu i 9 ;ubat 19J4 tari'inde (alkan +ntant!nn imzas ile ger$ekletirildi% (alkan +ntant ile tara,lar, snrlarn karlkl olarak garanti ve birbirlerine danmadan, 'er'angi bir (alkan devletiyle birlikte bir siyasal 'arekette bulunmamay veya bir siyasal anlama yapmamay taa''t ediyorlard%

(alkan +ntant!nn ortaya $kmasnda nasl ba rol 2rkiye oynadysa, bu +ntant!a sonuna kadar sadakatle balanan da 2rkiye oldu% &akat bu siyasal antlama, d.rt (alkan devleti arasnda ama$ edinilen sk siyasal ibirliini ger$ekletiremedi ve balang$tan itibaren baz zay,lk unsurlarrna sa'ip oldu% +ntant ile birlikte gizli bir protokol da imzalanmt% (una g.re, tara,lardan biri (alkanl

olmayan bir devlet tara,ndan saldrya urar ve bir (alkan devleti de saldrgana yardm ederse, dier tara,lar bu (alkanl saldrgana kar birlikte savaa gireceklerdi% &akat bu @rotokol zerine 2rkiye, bir >us->omen savanda >omanyaya yardm etmiyeceini #ovyet >usyaya bildirmi ve /unanistan da bu @rotokoln kendisini -talya ile bir $atmaya g.trmeyecei 'ususunda rezerv koymutur%

Mte yandan, (alkan +ntant (atllar ve E$k +ntant!n kurucusu =ekoslovakya tara,ndan byk bir 'onutlukta karlanmakla beraber, 19JG!dan itibaren +vrupa!da bu'ranlarn iddetlenmesi ve (erlin->oma 1i'verinin ar basmaya balamas, (alkan +ntantn da zay,lamaya doru g.trmtr% (u gelime .zellikle, 19J)!den itibaren belirli bir 'al almtr% 19JG da +vrupa!da +lmanya!nn stnl belirince, >omanya, (ulgaristan ve 1acaristan!dan ,azla +lmanya!dan endie duymu ve (alkan +ntant ile ilgisini zay,latmtr% /ugoslavya ise, (erlin->oma 1i'veri karsnda, -talya ve (ulgaristanla anlama yoluna gitmitir% (ulgaristanla /ugoslavya arasnda 74 6cak 19J) de bir Ayklmaz bar ve samimi ve ebedi dostluk antlamasC imzaland% (unun arkasndan /ugoslavya 7* 1art 19J) de -talya ile de bir antlama imzalad% (e yl i$in imzalanan bu antlamada, bu antlamann tara,larn mevcut milletleraras taa''tlerine 'alel getirmiyecei belirtiliyor idiyse de, 7!inci madde ile iki devlet, birbirlerini ilgilendiren ortak meselelerde birbirlerine danma taa''dnde bulunuyorlard% (u ise /ugoslavyay, (alkan ibirliinde daima -talyay 'esaba katmak zorunluunda brakyordu% (ulgar-/ugoslav antlamasnn imzasndan .nce /ugoslavya, dier (alkan +ntant ortaklarnn muva,akatini almsa da, (alkan +ntant birinci planda (ulgaristan!a y.neldiine g.re,

/ugoslav-(ulgar antlamas bu +ntant!n ru'una aykr idi% 0i'ayet, -talya!nn gittik$e kuvvetlenmesi /unanistan! da -talyaya kar yumuak bir tutuma g.trmtr% 1ni' Eon,erans ile =ekoslovakya!nn par$alanmas E$k +ntant!a son verdii gibi, 19J9 ylnn olaylar da (alkan +ntant!n par$alyacaktr%

H< -talya-3abe #ava ve 2rkiye

-talya-3abe sava 2rk--talyan mnasebetlerindeki gvensizlii arttrd kadar, bu savan dourduu bu'ran i$inde 2rkiye!nin barn korunmasnda, (atllarla sk bir ibirliine girme devresini de a$mtr% Mzellikle 2rk--ngiliz mnasebetleri bu bu'randan sonra .nemli bir gelime g.stermitir%

-talya 3abeistan!a saldrp da, 1illetler Hemiyeti de -talya!nn saldrganlna ve dolaysiyle @aktn 1G!nc maddesinde .ng.rlen zorlama tedbirlerini uygulamaya karar verince, 1illetler Hemiyetinin bar koruma $abalarnda samimi bir ibirlii g.steren 2rkiye de bu zorlama tedbirlerine katld% (unun zerine -talya, 11 Easm 19J* de, zorlama tedbirlerine katlan btn devletlere ve bu arada 2rkiyeye de g.nderdii bir protesto notasnda, bu devletlerin bu 'areketlerinin sadece -talya ile olan ticaret mnasebetlerine zarar vermekle kalmayp? zorlama tedbirlerinin ,onksiyonu sona erdikten sonra da, Amoral ve psikoloLikC alanda Aen va'im sonu$larC douracan bildirdi% /ani -talya, bu devletlerle olan siyasal mnasebetlerini te'dit etmekteydi% =nk 1ussolini 7 Okimde verdii bir s.ylevde, Aaskeri nitelikteki sanksiyonlara askeri nitelikteki emirlerle cevap vereceiz% #avaa da savala cevap vereceizC demiti%

-talya!nn bu sert tutumu -ngiltereyi de endieye sevketti% -ngiltere &ransa ile sk bir ibirlii kuramamakla beraber, -talyann 3abeistan!a yerlemesinin kendi -mparatorluk men,aatleri bakmndan yaratt te'likeyi de g.rdnden, zorlama tedbirlerinde riLid 'areket etmeye karar verdi% &akat bu ite -talya!nn karsna tek bana $kmaya da cesaret edemedi% (u sebeple, -talya 11 Easm 19J* protestosu ile, zorlama tedbirlerine katlan devletleri te'dit edince ve bu te'dit birinci planda +kdeniz devletleri i$in .nemli olduundan ve Okim aynda &ransa ile de esasen anlam bulunduundan, +ralk aynda -spanya, /ugoslavya, /unanistan ve 2rkiyeye garanti verdi% (u garantiye g.re, zorlama tedbirlerine katlmalarndan dolay bu devletler -talya!nn bir te'dit ve saldrsna urarlarsa -ngiltere kendilerinin yardmna gidecekti% -spanya bu garanti tekli,ini reddetti% 9akin /ugoslavya, /unanistan ve 2rkiye 6cak 19JG da bu garantiyi kabul ettiler% +yrca, bu $ devlet de -ngiltereye garanti verdi% -talya!nn +kdaniz!de dourduu te'like dolaysiyle ortaya $kan bu karkl garantiler sistemine +kdeniz @akt ad verilmitir% +kdeniz @akt ile 2rkiye, gvenliinin korunmas bakmndan ve -talyan te'likesi karsnda -ngiltereye balanm oluyordu ki, bu yeni 2rkiye!nin -ngiltere ile mnasebetlerinde bir d.nm noktas tekil etmitir% 2rkiye -ngiltere arasndaki bu yaknlama, 19J9 da bir itti,aka varacaktr%

-talya-3abe sava sona erdikten ve zorlama tedbirleri 1illetler Hemiyeti karar ile kaldrldktan sonra, +kdeniz @aktnn da sona ermesi gerekirdi% &akat -ngiltere kendi garantisini ma',uz tutarak, /ugoslavya, /unanistan ve 2rkiyeyi, kendisine vermi olduklar

garantilerden a,,etti% (unun anlam uydu ki, -ngiltere!nin kendisi bir saldrya urarsa bu devletler yardm etmeye zorunlu olmayacak, ,akat bu devletler bir saldrya urarsa -ngiltere bu devletlere yardm edecekti% -ngiltere!nin bu Lestine, (alkan +ntantnn bu $ +kdeniz yesi, ayn .valyece Lest ile cevap verip, kendi tek tara,l garantilerini ma',uz tutup -ngiltereyi taa''tlerinden a,,ettiklerini bildirdiler%

1ama,i', -ngiltere ile 2rkiye arasndaki bu karlkl tek tara,l garanti durumu ksa srd% =nk -ngiltere ile 2rkiye arasndaki bu yaknlama -talyay sinirlendirdi% Mte yandan, -talya da 2rkiye ile mnasebetlerini dzeltmek arzusunu g.sterdiinden, 2rk 3kmeti -talyay da'a ,azla kzdrmamak i$in, 19JG 2emmuzunda bu tek tara,l garanti durumuna son verdi% &akat ne olursa olsun, 2rk--ngiliz mnasebetlerinde mutlu bir devir a$lmt%

2rk--talyan mnasebetlerine gelinceD (u mnasebetler 19J) ylnda iyileme iaretleri g.sterdi% (unda -ngiltere!nin -talya ile anlamas da rol oynad% -ki devlet 7 6cak 19J) de Gentlemen!s +greement adn alan ve A+kdeniz b.lgesindeki topraklarn milli egemenlii bakmndan statkoyuC deitirmemeyi taa''t eden bir anlama imzalamlard% (u taa''t tabiatiyle 2rkiye bakmndan .nem i,ade ediyordu% (unun i$in, 2rkiye "ileri (akan 2ev,ik >t +ras 7-J ;ubat!da 1ilano!da -talyan "ileri (akan Eont Hiano ile g.rmelerde bulundu% J ;ubatta yaynlanan bildiride iki devleti birbirinden ayran 'i$bir mesele bulunmad bildiriliyordu% &akat 2rk--talyan mnasebetlerindeki bu dzelme yine ge$ici oldu% =nk, -spanya i$ sava dolaysiyle +kdenizde yaplmakta olan denizalt korsanl meselesini ele almak zere 1K-11 Oyll 19J) de toplanan 0yon Eon,erans!na +lmanya, -talya ve +rnavutluk katlmam,

lakin 2rkiye katlarak -ngiltereyi desteklemitir% 2rkiye!nin bu 'areketi ise, yerini ve y.nn $izmi olduunu a$k olarak g.steriyordu%

=< 1ontreuN (oazlar #.zlemesi

9ozan Eon,eransnda imzalanm olan (oazlar #.zlemesine g.re, (oazlardan serbest ge$iin gvenliini salamak amac ile, =anakkale ve -stanbul (oazlarnn 'er iki kylar ile, 1armara "enizindeki adalar gayr askeri 'ale getirilmi ve bu b.lgelerde ta'kimat yapmak ve asker bulundurmak yasaklanmt% (una karlk, bu b.lgelerin 'er'angi bir saldrya kar gvenlii de, s.zlemeyi imza eden devletlerle 1illetler Hemiyetinin garantisi altna konulmutu% 2rkiye, (oazlar zerindeki egemenliinin snrlandrlmas demek olan bu 'kmleri istemiyerek kabul etmekle beraber, bir midi de, kollekti, gvenlik alannda 1illetler Hemiyetinin etkili bir rol oynyaca ve ayn zamanda da sila'szlanmann ger$ekleecei idi% &akat 'er iki konudaki mit de ger$eklemedi% 0e sila'szlanma yolunda olumlu admlar atlabildi ve ne de kollekti, gvenlik konusunda 1illetler Hemiyeti kendisinden bekleneni verebildi% 5aponya!nn 1an$uryaya saldrmas karsnda 1illetler Hemiyeti 'i$bir ey yapamamt% #ila'szlanma $abalar ise tam anlamiyle srncemede idi% (u durum karsnda 2rkiye 19J* ylndan itibaren (oazlara ait demilitarizasyon 'kmlerini kaldrmak i$in teebbse ge$ti% 19JJ de #ila'szlanma Eon,eransnda ilk de,a bu 'kmlerin kaldrlmasn istedi% &akat bu istek, sila'szlanma meselesiyle dorudan doruya ilgili g.rlmediinden mesele geri kald%

19J4!den itibaren +lmanya!nn sila'szlanmaya balamas ve 19J* 1artnda da mecburi askerlik sistemini i'das ile sila'lanmasn

a$k bir 'ale getirmesi zerine, 2rkiye de bu meseleyi da'a srarla ele ald% +lmanya!nn sila'lanmasn g.rmek zere olaanst toplanan 1illetler Hemiyeti Eonseyinde 1) 0isan 19J* gn yapt konumada, 2rkiye "ileri (akan 2ev,ik >t +ras, yine (oazlarn sila'szlandrlm olmas konusunu ele alarak, bu meselenin 2rkiye!nin gvenlii ile yakndan ilgili bulunduunu, (oazlarn askerlikten tecridi ile ger$ekte 2rkiye!nin savunmasnn zay,latlm olduunu ve bu sebeple bu 'kmlerin kaldrlmasn istedi% -ngiltere, &ransa ve -talya temsilcileri meselenin konu ile dorudan doruya ilgili olmadn ileri srdler% #ovyet delegesi 9itvinov ise 2rkiye!nin g.rn destekledi%

2rkiye (oazlar konusundaki bu isteini, 1ays aynda (alkan +ntant Eonseyinin (kre toplantsnda, 1illetler Hemiyeti +samblesinin Oyll ayndaki toplantsnda ve ni'ayet, -talya!nn 3abeistan!a saldrmas dolaysiyle bu devlete uygulanacak zorlama tedbirleri konuulurken yine 1illetler Hemiyetinin Easm toplantsnda tekrar s.z konusu etti% (u ekilde olumlu bir diplomatik atmos,er yaratmaya muva,,ak olmutu% Rorlama tedbirlerine ramen -talya 3abeistan! igal edince ve bu arada +lmanya da Bersay!a aykr olarak >en b.lgesini militarize edince, 2rkiye de, 1K 0isan 19JG da, (oazlar #.zlemesini imzalam olan devletlere verdii notada +vrupa!daki bu'ranlarn 197J (oazlar #.zlemesiyle (oazlarn gvenlii i$in verilmi olan kollekti, garantiyi artk ilemez 'ale getirdiini belirterek, kendi gvenlii, savunmas ve egemenlik 'aklarnn korunmas bakmndan bu statnn deitirilerek, (oazlarn askeriletirilmesini istedi%

+ntlamalarn 'i$e sayld veya kuvvet zoru ile deitirildii bir srada 2rkiye!nin bu bar$ ve samimi davran sempati ile karland% -lk olumlu cevap -ngiltere!den geldi% 2rkiye!nin bu ii mzakere yolu ile yapmak istemesi -ngiltereyi 'onut brakmt% Mte yandan, imdi -ngiltere 2rkiyeye kar politikasn deitirmi ve bu devleti kendisine balamak istiyordu% +kdeniz!de kuvvetli bir 2rkiye -ngiltere i$in deerli bir dost olacakt% -ngilizler bu sayede 2rkiyeyi, #ovyetler (irliinden ziyade kendilerine da'a yakn getireceklerdi% #onraki olaylar bu mitlerin bo olmadn g.sterecektir%

2rkiyeyi destekleyen ikinci devlet #ovyet >usya oldu% #ovyetler (oazlarn gayr askeri 'ale getirilmesine ve (oazlar zerindeki 2rk egemenliinin snrlandrlmasna da'a 9ozan!da mu'ale,et etmilerdi%

-talya 'ari$, &ransa ve dier devletler de 2rkiye!nin isteini kabul ettiler% -talya, +vrupa!da kendisine kar mevcut olan 'ava dolaysiyle imdilik uzakta kalmay terci' etti% &akat 2rk--ngiliz yaknlamasn da -talya 'o karlamyordu%

197J (oazlar #.zlemesini deitirecek kon,erans, 77 3aziran 19JG da -svi$re!de 1ontreuN!de topland ve 1ontreuN #.zlemesi adn alan yeni (oazlar #.zlemesi 7K 2emmuz 19JG da imzaland% #.zleme 2rkiye, -ngiltere, &ransa, #ovyetler (irlii, 5aponya, >omanya, (ulgaristan, /unanistan ve /ugoslavya arasnda imzalanmtr%

1ontreuN #.zlemesi ile (oazlar 'akkndaki sila'szlanma kaytlar kaldrlyordu ve 2rkiye!nin (oazlar zerindeki egemenlii tam olarak kuruluyordu% Mte yandan, 197J #.zlemesine oranla,

'em 2rkiye ve 'em de Earadeniz devletleri le'ine baz deiiklikler de getirmitir% Mzellikle sava gemilerinin (oazlardan ge$mesi meselesinde, 2rkiye tara,sz ve sava d ise, savaan tara,larn sava gemileri (oazlardan ge$emiyecekti% 2rkiye bir savaa girerse veya kendisini yakn bir sava te'likesi karsnda g.rrse, dier devletlerin sava gemilerinin (oazlardan ge$mesi tamamiyle 2rkiye!nin kendi takdirine kalacaktr% -sterse ge$irecek, istemezse ge$irmeyecektir%

Earadeniz devletleri le'ine yaplan deiikliklere gelinceD Earadeniz!de kys olmayan devletlerin Earadeniz!e ge$irebilecekleri ve bu denizde bulundurabilecekleri sava gemilerinin cinsi, bykl ve toplam tonaL snrlanyordu ki, bu 'km gvenlikleri bakmndan Earadeniz devletlerinin le'ine idi% Earadeniz devletlerinin sava gemilerinin (oazlardan ge$ii i$in de bir 'ayli geni bir serbesti tannmt%

#.zleme 7K yl i$in imzalanmakla beraber, imdiye kadar 'i$ bir imzac devlet tara,ndan ,es'edilmemi olduundan, yrrlkte devam etmektedir%

-talya 1ontreuN #.zlemesine 19J 1aysnda katlmtr%

1ontreuN Eon,erans 2rk--ngiliz ve 2rk-#ovyet mnasebetlerinde bir d.nm noktas tekil etmitir% 2rk--ngiliz yaknlamas bu kon,eransta en .nemli gelimesini kaydetmitir% +$ktr ki, eer -ngiltere!nin rzas ve anlay olmasayd, 2rkiye!nin (oazlar reLimini bu derece kendi le'ine deitirmesi mmkn olamazd% -ngiltere!nin 2rkiyeye kar bu sempatik davran ise, imdi -talya!nn

"ou +kdeniz b.lgesinde ortaya $kard te'ditten domutu% (.yle bir te'dide kar, -ngiltere 2rkiye!de salam bir dayanak g.rm ve 2rkiyeyi kendi tara,na $ekmek istemiti% +yn te'dit karsnda 2rkiye!nin de, askeri g$ bakmndan zay, bir #ovyetler (irlii yerine, denizlerde kuvvetli olan -ngiltereye kaymas tabii idi% -te bu artlar 1ontreuN!den sonra 2rk--ngiliz mnasebetlerini da'a da gelitirdi% 19J) ylnda Earabk "emir-$elik ,abrikas -ngiltere!nin yardm ile kuruldu% 19J ylnda -ngiltere 2rkiyeye, 1K milyonu ticari kredi ve G milyonu da sava gemisi ve sava malzemesi satn alnmas i$in, 1G milyon -ngiliz liralk bir kredi a$t% 2rkiye ve -ngiltere artk yollarn kesin olarak $izmiler ve bar yolunda beraber yryorlard% (unun i$indir ki, 19J9 ilkba'arnda +vrupa te'likeli bu'ranlar i$ine girmeye balaynca, 2rkiye tereddt etmeksizin -ngiltereye balanacak ve bir itti,akn ilk admlarn atacaktr%

2rkiye +kdeniz!deki -talyan te'likesi karsnda bu ekilde -ngiltereye balanrken, #ovyetler (irliini terketmek niyetinde deildi ve bu devlet 2rk d politikasnn temel unsuru olmakta devam ediyordu% 9akin 2rk--ngiliz yaknlamas #ovyetleri 'onut brakmad% Mte yandan, 2rkiye!nin +lmanya ile de sk ticaret mnasebetlerinde bulunmas, bu 'onutsuzluu da'a da arttrmtr% (ununla beraber iki devletin mnasebetlerinde 'er'angi bir gerginlik olmamtr% &akat ger$ek uydu ki, bu mnasebetlerde bir takm soukluk noktalar mevcuttu% 19J9 yaznda iki devletin yollar birbirinden kesin olarak ayrlacaktr%

"< #aadabad @akt

-talya!nn 3abeistan! igali ile "ou +kdeniz!de ortaya $kan

-talyan te'likesi 2rkiyeyi bir yandan -ngiltereye balanmaya g.trrken, .te yandan 6rta "ou devletleriyle de bir takm savunma tedbirleri almaya g.trmtr%

-talya-3abe anlamazlnn ortaya $kmaya balad ilk gnden itibaren -talya, yaylma ve s.mrgecilik istekleri konusunda da'a a$k konumaya balam ve bu isteklerin topland alanlar olarak +sya ve +,rika ad da sk sk s.ylenir olmutur% +,rika deyimi ile neyin kasdedildii belliydi% -talya!nn bu ktada eskidenberi emelleri ve topraklar vard% &akat +sya ile anlatlmak istenen topraklar nereleriydi: 3er'alde 4zakdou veya 3indistan deildi% -talya!nn cora,ya durumu dolaysiyle, +sya topraklar da olsa olsa +nadolu ve komular olabilirdi% Eald ki, -talya!nn 3abeistan!a yerlemesiyle, imdi +rap yarmadas ve da'a yukardaki memleketler de te'dit altna giriyordu% ;u 'alde -talya!nn 3abeistan!a girmesiyle 6rta "ou b.lgesi de kritik bir durum alyordu% (u durumu, bata 2rkiye olmak zere dier 6rta "ou devletleri de g.rmlerdi% (alkanlar zerindeki (ulgar ve -talyan te'likeleri dolaysiyle nasl (alkan +ntant denen savunma sistemi kurulmu ise, imdi 6rta "ouya y.nelen -talyan te'likes- i$in de b.yle bir savunma sistemi kurmak zorunluydu%

(u dnceler, da'a -talya-3abe anlamazlnn banda 6rta "ou memleketlerine egemen olmu ve -ran!n teebbs zerine Henevre!de 7 Okim 19J* de 2rkiye, -ran ve lrak arasnda $l bir antlama para,e edilmiti% 2rkiye tara,ndan 'araretle desteklenen bu anlamay ger$ek alanna sokmak 'emen mmkn olmad% =nk -ran ile Irak arasnda snr anlamazl ile 2rkiye ile

-ran arasnda da baz meseleler vard% Rorlama tedbirleri konusunda -talya!nn ald te'ditkar durum ve 3abeistan!n istilasn ger$ekletirmesi, bu devletleri birbirine da'a ,azla yaknlatrd% (u arada 2rkiye komulariyle olan mnasebetlerini sklatrd% 19J) ylnda -ran ile $eitli ibirlii konularnda bir$ok anlamalar yaplarak, iki devlet arasndaki dostluk kuvvetlendirildi% * 3aziran 197G da Irak ile imzalanan ve sresi biten "ostluk +ntlamas 19J) 0isannda yenilendi ve sresi uzatld% +yn anda, ) 0isan 19J) de 2rkiye ile 1sr arasnda Abozulmaz bar ve samimi ve daimi dostluk antlamasC imzaland% 0i'ayet -ran ile Irak arasndaki snr anlamazl da $.zmlenince, 19J* de para,e edilmi olan antlamay imzalamak i$in 'er'angi bir engel kalmyordu% (u arada bu anlamaya +,ganistan!n da katlmas salanmt% (unun zerine, 2emmuz 19J) de 2a'ran!da #aadabad #araynda, 2rkiye, -ran, +,ganistan ve Irak arasnda #aadabad @akt adn alan antlama imzaland%

(e yl i$in imzalanan bu d.rtl antlama ile tara,lar, aralarndaki dostluk mnasebetlerini devam ettirmeyi, 1illetler Hemiyeti ve Eellogg @aktna bal kalmay, birbirlerinin i$ ilerine karmamay, ortak snrlarna sayg g.stermeyi, ortak $karlarn ilgilendiren meselelerde birbirlerlne danmay, birbirlerine kar 'er'angi bir saldr 'areketine girimemeyi ve saldrma amacn gden 'i$bir siyasal kombinezona katlmamay taa''t ediyorlard%

(.ylece 2rkiye (alkan +ntant ve #aadabad @akt ile, batda ve douda bir gvenlik sistemini kurmu ve kendisi i$in .nemli olan bu iki b.lgede bar politlkasin kuvvetlendirmi oluyordu%

O< #ancak F3atay< +nlamazl

2rkiye bu ,aaliyetleriyle kuvvetli bir bar tara,tarl yaparak, saldrganlara kar cep'e alp gittik$e (atllara kayarken, 19JG yazndan itibaren patlak veren #ancak +nlamazl, esasen bir trl bir dzene girememi olan 2rk-&ransz mnasebetlerinde yeni bir bu'ran dourdu%

2rkiye ile &ransa arasnda 7K Okim 1971 de imzalanan +nkara -tila,namesi ile, #uriye snrlar i$inde braklan -skenderun #ancana .zel bir idare ekli tannmt% 2rk paras orada resmi nitelii 'aiz olacak ve #ancak 'alk milli kltrlerinin korunmasnda 'er trl kolaylktan yararlanacakt% "a'a .nce de g.rdmz gibi, &ransa!nn mandater devlet olarak #uriyeye yerlemesi kolay olmad ve bir 'ayli urat% +vrupa bu'ranlarnn ald istikamet karsnda &ransa, #uriye ve 9bnan ile mnasebetlerini yeni bir dzene sokarak 19JG Oyllnde #uriyeye ve 19JG Easmnda da 9bnan!a bamszlk verdi% 9akin #uriyeye bamszlk veren ve #uriye ile &ransa arasnda itti,ak kuran 19JG Oyll antlamasnda -skenderun #anca 'akknda 'i$bir 'km yoktu% /ani &ransa #uriye!den $ekilirken, #ancak zerindeki yetkilerini #uriyeye terketmekteydi% (u sebeple, 2rk 'kmeti bu durumu kabul etmedi ve 1illetler Hemiyeti Eonseyinin toplants srasnda Oyll aynda Henevre!de &ransa ile yaplan g.rmeler msait bir gelime g.stermeyince, 9 Okim 19JG da &ransaya verdii resmi bir notada, #uriyeye yapld gibi, -skenderun #ancana da bamszlk verilmesini istedi% +tatrk de 1 Easm gn (yk 1illet 1eclisini a$ konumasnda, A(u srada 1illetimizi gece gndz megul eden balca byk mesele,

'akiki sa'ibi .z 2rk olan -skenderun, +ntakya ve 'avalisinin mukadderatdr% (unun zerinde ciddiyet ve kat!iyetle durmaya mecburuzC diyordu%

&ransz 3kmeti 1K Easmda verdii cevapta, #ancaa bamszlk vermenin #uriyeye par$alamak demek olacan ve mandater devlet olarak da buna yetkisi bulunmadn bildirdi% (undan sonra iki 'kmet arasnda birer nota da'a teati edildi, lakin g.rlerde 'er'angi bir deime olmad% /alnz bu arada &ransa meselenin 1illetler Hemiyetine 'avalesini tekli, etti ve 2rkiye de bu tekli,i kabul etti%

2rkiye ile &ransa arasnda bu tartmalar olurken, bir yandan 2rk kamu oyu, .te yandan da -skenderun!daki 'alk 'eyecanlanm ve -skenderun!da 'alk ile polis arasnda $arpmalar olmutu% 2abii bu $arpmalar 2rk kamu oyunda tepki uyandrmaktan geri kalmad% +tatrk de 6cak 19J) de Eonya!ya ve oradan da 4lukla!ya kadar bir seya'at yapt% +nkara!ya d.nd zaman kabinenin toplantsna bakanlk etti% 2rk-&ransz mnasebetleri gergin bir sa,'aya girmiti%

1illetler Hemiyeti meseleye 14 +ralk 19JG!dan itibaren el koydu ve yaplan tartmalardan sonra ve .zellikle -ngiltere!nin de arabuluculuu ile Eonsey, 7) 6cak 19J) de #ancak i$in bir stat kabul etti% (u statye g.re -skenderun #anca? i$ilerinde tamamen bamsz, dilerinde #uriyeye bal, kendine .zg bir anayasa ile idare edilen Aayr bir varlkC Fentite distincte< olacakt% (uras 1illetler Hemiyetinin g.zetimi altna konacak ve bu g.zetim bir &ransz vastasiyle yrtlecekti% &ransa ile 2rkiye bir anlama yaparak, #ancan toprak btnln birlikte garanti altna alacaklard%

(undan sonra #ancak, 3atay adn alacaktr%

1illetler Hemiyeti 3atay i$in bir anayasa 'azrlamak zere bir de komisyon kurmutu% (u komisyonun, 2rkiye ile &ransa!nn da g.rlerini alarak 'azrlad anayasa 1illetler Hemiyeti Eonseyi tara,ndan 79 1ays 19J) de kabul edildi% +yn gn, 2rkiye ile &ransa arasnda da, 3atay!n toprak btnln ortak garanti altna alan anlama imzaland%

&akat bu anayasa ve anlamalar bamsz 3atay!da uygulamak kolay olmad% 3atay!daki &ransz temsilcisi, bunlarn uygulanmasn k.stekleyici tedbirler alma yoluna gitti% (amszlk dolaysiyle 'alk g.sterilerde bulunmak isteyince &ransa!nn s.mrge memurlar bunu da .nlemek istediler ve polisle 'alk arasnda yeniden $arpmalar oldu% Mte yandan, &ranszlar 3atay!daki dier aznlklar 2rklere kar da kkrtma yoluna gittiler% 2rk kamu oyu yine galeyana geldi% 2rkiye!de &ransa aley'ine kuvvetli bir eilim belirdi ve 2rk-&ransz mnasebetleri yine bozuldu% #uriye 'alk da 3atay!a bamszlk verilmesinden .tr 'kmeti tenkit etti ve #uriye!nin baz e'irlerinde 'kmet aley'ine g.steriler oldu% 3atay +nayasas 7K Easm 19J) de yrrle girecekti ve ilk i olarak se$imlerin yaplmas gerekiyordu% &akat bu artlar i$inde se$imler yaplamad% Mte yandan se$im sistemi meselesinde 2rkiye ile &ransa arasnda g.r ayrl $kt% (unun zerine 1illetler Hemiyetinin kurduu bir komite, 2rkiye!nin de itirazlarn g.z.nnde tutarak bir se$im tz 'azrlad ve se$imlerin 1* 2emmuz 19J !e kadar tamamlanmasna karar verdi% 19J 1ays bandan itibaren se$men listelerinin 'azrlanmasna baland% &akat &ransz memurlarnn davran

3atay!da olaylarn yeniden iddetlenmesine sebep oldu% 2rkiye 3atay snrlarna JK%KKK kiilik bir kuvvet yd% Gerek bu durum karsnda, gerek +vrupa olaylarnn gittik$e bu'ranl bir 'al almas dolaysiyle, &ransa 3atay meselesinde 2rkiyeye kar da'a yumuak bir tutum almay terci' etti ve 3atay!n &ransz valisini geri $ekip yerine bir 2rk vali tayin etti% (unun zerine durum biraz skunet buldu%

+lmanya!nn 19J 1artnda +vusturyay il'ak, &ransa!nn 3atay meselesindeki politikasn da etkilemitir% (erlin->oma 1i'verinin arln gittik$e arttrmaya balad bir srada, &ransa!nn "ou +kdeniz!de strateLik .nemi olan ve (oazlarn kuvvetli bir bek$isi bulunan 2rkiyeye olan i'tiyac da artmt% (u sebepledir ki, 19J yazndan itibaren 3atay meselesindeki tutumunu da deitirmi ve gelimeler 2rkiye le'ine bir y.n g.stermitir% 1J 3aziran!da +ntakya!da 2rk ve &ransz askeri 'eyetleri arasnda yaplan g.rmeler sonunda J 2emmuz 19J de imzalanan bir anlama ile 3atay!n toprak btnl ile siyasal statsnn iki devlet tara,ndan korunmas ve bu ama$la da 'er iki devletin de 3atay!a 7%*KK!er kiilik askeri kuvvet g.ndermesi esas kabul edilmitir% 2rk askeri 4 2emmuzdan itibaren 3atay!daki g.revine balamtr%

Mte yandan, .nce @aris!de balayp +nkara!da devam eden g.rmeler sonunda da, 4 2emmuz 19J) de 2rkiye ile &ransa arasnda bir "osluk +ntlamas imzalanmtr% (u antlamaya g.re tara,lar, birbirleri aley'ine olan 'i$bir politik veya ekonomik anlamaya ve birbirlerine y.nelen 'er'angi bir kombinezona katlmyacaklar ve tara,lardan biri, bir veya birka$ devlet tara,ndan saldrya urarsa, dieri, saldrganlara 'i$bir ekilde yardm etmeyecekti%

(u 2rk-&ransz yaknlamasndan sonra +ustos aynda yaplan 1eclis se$imlerinde 2rkler, 4K milletvekilliinden 77!sini kazandlar% 1eclis 7 Oyll 19J de ilk toplantsn yapt ve bamsz devlet i$in 3atay Hum'uriyeti adn kabul etti% /eni devletin resmi dili 2rk$e ve +rap$a olduu 'alde, btn milletvekilleri 2rk$e yemin etmilerdir%

3atay "evletiyle 2rkiye arasnda gayet yakn temas ve balar kuruldu% 3atay 1eclisi 19J9 6cak aynda 2rk 1edeni Eanunu ile 2rk Heza Eanununu kabul etti% 2rkiye!den mali mavirler getirtti% (unun yannda, 3atay idarecileri devaml olarak 2rkiyeye katlmak arzusunda bulundular% 2rkiye de bu istei sempati ile karlad% &akat, 79 1ays 19J) anlamas ile 3atay, 2rkiye ile &ransa!nn ortak garantisi altnda bulunuyordu% (u sebeple, 3atayllarn anavatana katlma istekleri iki devlet arasnda yeniden mesele oldu% &akat 19J9 1artndan itibaren +vrupa!da olaylarn savaa doru bir y.n almas, 2rk--ngiliz itti,aknn ilk admlarnn atlmas ve (atllarn (ar Hep'esi $abalar dolaysiyle, &ransa, 2rkiye!nin ve 3atayllarn isteklerini kabul zorunda kald% 7J 3aziran 19J9 da iki devlet arasnda yaplan bir anlama ile, &ransa 3atay!n 2rkiyeye katlmasn kabul etti% (una karlk 2rkiye de #uriye!nin bamszlk ve toprak btnlne sayg g.sterecekti%

2emmuz aynda da 3atay 2rkiye snrlar i$ine katld%

&< 2rkiye ve +lmanya

G.rld gibi, 19JG!dan itibaren 2rk d politikasnn gelimeleri,

2rkiyeyi devaml ve mustakar bir ekilde (atllara doru g.trm ve buna karlk, .zellikle -talya ile 2rkiye birbirinden daima uzaklamlardr% Raten bu uzaklamadr ki, 2rkiyeyi (atllara y.neltmitir% 2rkiye!nin +lmanya ile mnasebetleri nasl gelimitir: 2rkiyeyi, sava yl olan 19J9 ylna getirmeden .nce, bu noktay ana'atlar ile belirtmek gerekir%

+lmanya!da 0azi @artisi iktidara gelinceye kadar, 'er iki memleketin de kendi i$ ve d meseleleriyle uramas yznden, 2rkiye ile +lmanya arasnda, -!inci "nya #avandaki ibirliinin 'atralarndan baka, 'er'angi bir kuvvetli mnasebet mevcut olmamtr% -lgi $eken bir nokta olmak zere, 0azi @artisinin iktidara gelmesiyle, 2rkiye!nin i$ gelimeleri arasnda bir paralellik olmutur% 0azilerin ibana ge$tii srada 2rkiye de i$ kalknmasnda byk bir 'amle ile, ilk be yllk iktisadi plan kabul etmiti% (u kalknma plan ise, 2rkiyeyi, snai te$'izat bakmndan darya balamaktayd% 3albuki bu tari'e gelinceye kadar 2rkiye!nin (atllarla olan siyasal mnasebetleri dzgn bir $er$evede gitmemiti% +lmanya bu ,rsat ka$rmad% 3itler!in d politikada kulland kuvvetli vastalardan biri de, 6rta +vrupa ve (alkanlar +lmanyann ekonomik n,uzu altna almakt% (u sebeple 3itler reLimi ile birlikte, 2rkiye ile +lmanya arasndaki ekonomik mnasebetler de birdenbire bir art g.sterdi% 19J7 ylnda 2rkiye!nin +lmanyaya i'racat toplam 1J milyon lira iken, bu miktar 19JJ de 19 1ilyon, 19J4 de 79 milyon, 19J* de J*%* milyon ve 19JG!da da 41%) milyon liraya $kt% &akat 19JG yl 2rk-+lman mnasebetlerinde bir d.nm noktas oldu% 1ontreuN (oazlar s.zlemesiyle 2rkiye (oazlar zerindeki tam egemenliini kurarken, bir yandan da bu olay 2rk--ngiliz mnasebetlerinde bir d.nm noktas tekil etmi ve bundan

sonra 2rkiye gittik$e -ngiltereye kaymaya balamt% (u gelime nasl #ovyetlerin 'ouna gitmemise, +lmanya!nn da 'ouna gitmemitir% Mte yandan, siyasal mnasebetlerin gelimesi ile birlikte 2rk--ngiliz ekonomi ve ticaret mnasebetlerinin de gelimesi, 19JG ylndan itibaren 2rkiye zerinde bir +lman--ngiliz ekonomik rekabet ve mcadelesini a$mtr% 19JG yaznda +lmanya Okonomi (akan "r% #c'ac't (alkan memleketlerine yapt ziyaretlerden sonra, Easm aynda 2rkiye ve -ran! da ziyaret etmitir% (u arada +lmanlarn Omden sava gemisi 1 Easm 19JG da -stanbul!a gelmi ve -!inci "nya #avann 2rk-+lman ortak mcadele 'atralarnn tazelenmesine vesile veren 'araretli g.sterilere sebep olmutur% +lmanya!nn 2rkiye!deki bu ,aaliyetlerini -ngiltere de yakndan izlemitir%

19J) ylnda 2rk-+lman mnasebetleri bir soukluk ge$irdi% =nk 1i'ver!in (alkanlardaki ,aaliyetleri (alkan +ntantn zay,latmaya balamt% /ugoslavya!nn -talya ve (ulgaristanla mnasebetlerine yeni bir ve$'e vermesi ve bu iki devlete yaknlama kurma $abalar ve >omanya!da 0azi eiliminin belirli bir 'al almaya balamas 2rkiyeyi endieye sevketti% (u sebeple 2rkiye (abakan -smet -n.n ve "ileri (akan 2ev,ik >t +ras, 19J) yl i$inde 1ilano!yu, +tina!y, 1oskova!y ve iki de,a da (elgrad! ziyaret ettiler% 2ev,ik >t +ras!n 1oskovay ziyareti sonunda 1) 2emmuz 19J) de yaynlanan resmi bildiride, Amilletleraras 'ayatta ortaya $kan saldrgan eilimlerin yaratt%%% kark durumCun 'er iki devlet i$in endie yaratt belirtilmekteydi% (ununla beraber, 2rkiye!nin +lmanya ile .zellikle ticaret mnasebetlerini birdenbire kesmesi s.z konusu deildi% (u sebeple +lman 2icaret (akan &unk!un 2rkiyeyi ziyareti sonucu, 19J 2emmuzunda +lmanya ile

2rkiye arasnda 1*K milyon mark!lk bir kredi anlamas imzaland% +lmanya!nn 2rkiyeyi ekonomik n,uzu altna alma $abalar yannda kltr propogandas da geni bir ekilde ilemekteydi%

+lmanya bu $abalar ile 2rkiyeyi (atllardan ayrp (erlin->oma 1i'verine $ekmek istemitir% (u ger$ekletii takdirde +lmanya #ovyetlere kar (oazlarda ve +nadolu!da stn bir duruma ge$tii gibi, 2rkiyeyi bir s$rama ta'tas olarak kullanmak suretiyle, -ngiliz ve &ransz s.mrgeciliinin dayanaklarndan olan 6rta "ou!ya da n,uz etmesi gayet kolaylaacakt% Osasen bu yllarda +lmanya ve -talya, -ngiltere ve &ransaya kar 6rta "oudaki +rap milliyet$iliini devaml olarak kkrtmaktaydlar%

+lmanya 2rkiyeye kar ger$ekletirmek istedii politikada baar kazanamamtr% =nk, -talyan te'likesi 2rkiye i$in balca endie kayna idi ve +lmanya bunu g.remedi% 2rkiye!nin 19J9 ilkba'arnda (atllara kesin olarak balanmasnda, -talya!nn +rnavutluu igal etmesi temel ,akt.r olmutur% Mte yandan, +lmanya!nn Abir 1illet, bir "evletC politikas ile +vusturyay ve #detleri ele ge$irmesi ve kendisini Bersay!n zincirlerinden kurtarmas, 2rkiye tara,ndan anlayla karlanmtr% (irincisi 2rkiye!nin 1isak 1illi!sine, ikincisi de #evres antlamasna benzemekteydi% &akat +lmanya 19J9 1artnda btn =ekoslovakyay ele ge$irip, 3ayat #a'as politikasna balaynca, douya doru yaylan +lman te'likesi 2rkiyeyi ciddi endieye sevketti% (alkanlara y.nelen ve yaylan -talyan ve +lman te'likeleri 2rkiye!nin kararn kesinletirdi ve (atllarn yanndaki yerini ald%

G< 19J9 /lnda 2rkiye

+rnavutluun -talya tara,ndan igali zerine -ngiltere ve &ransa 1J 0isan 19J9 da /unanistan ve >omanyaya garanti vermiti% -ngiltere ayn gn ayn tekli,i 2rkiyeye de yapt% 2rkiye bu -ngiliz tekli,ine 1* 0isan!da verdii cevabnda, -talya!nn +rnavutlua yerlemesinden duyduu endieyi gizlememi ve A+kdenizin -talyan egemenlii altna dmesi i'timali, -ngiltere i$in olduu kadar, 2rkiye i$in de a$k bir te'like tekil ederC demitir% 2rkiye -ngiltere!nin garantisini kabul etmekle beraber, bunun tek tara,l deil, iki tara,l olmasn istemitir% =nk, -ngiltere!nin garantisini kabul etmekle yani 1i'ver!e kar a$k$a cep'e almakla, 1i'ver!in dmanlk veya kzgnln zerine $ekmi olacakt, (u ise, onun bir sava te'likesi karsnda kalmas demekti% (u sebeple, b.yle bir durumda -ngiltere!nin nasl bir yardmda bulunaca 'akknda a$k taa''tlere sa'ip olmak isterdi% 2rkiye!nin bu g.r -ngiltere tara,ndan da benimsendi ve iki tara, arasnda g.rmeler balad%

2rk--ngiliz g.rmeleri yaplrken, +lmanya da +nkara bykel$iliine eski babakanlardan &ranz von @apen!i tayin etti% +lmanya o srada 2rkiyeye Aen kuvvetli diplomatnC tayin ederken, 2rkiye!nin -ngiltere cep'esine katlmasna engel olmak istediini anlatyordu% Bon @apen!in gerek Hum'urbakan -smet -n.n ve gerek dileri bakan ;kr #ara$olu ile yapt g.rmelerde, -talya!nn +rnavutlua JK tmen asker ymasnn ve 6niki +dada ta'kimat yapmasnn 2rkiye!de uyandrd endieler kendisine a$k$a s.ylenmitir% 2rkiye, +rnavutluk 'arekatn 1i'ver devletlerinin da'a .nceden 'azrlanm olan planlarnn bir ksm olarak g.rmekte ve kendisini srprizlere kar korumak istemekteydi% (u sebeple

von @apen, (erlin!e +rnavutluktaki garnizonlarn asgari sayya indirilmesini ve 6niki +dadan 2rk kara sular i$inde bulunan iki adann da 2rkiyeye terkini tavsiye etmi, lakin (erlin bu tekli,i umursamamtr%

2rk--ngiliz g.rmeleri devam ederken #ovyet "ileri (akan /ardmcs @otemkin de 7 0isan!da +nkaraya gelmi ve 2rk 3kmetiyle * 1aysa kadar sren g.rmeler yapmtr% G.rmelerden sonra yaynlanan bildiride iki memleketi ilgilendiren konularda bir g.r birlii olduunun ma'ade edildii s.ylenmi ise de, arada bir takm anlamazlk noktalar da ortaya $kmt% (ir kere, #ovyet >usya, 2rk--ngiliz g.rmelerinin ilerlemi bir sa,'aya gelmi olmasndan duyduu 'ayreti gizlememitir% -kincisi, #ovyetler >omanya ile yakndan ilgileniyorlard% (ulgaristan!n >omanya!dan toprak istekleri vard% @otemkin 2rk "ileri (akanna unu sormutuD #ovyet >usya, +lmanyaya kar yapaca savata >omanya!nn yannda yer alrsa, 2rkiye!nin de yardmna gvenebilir miydi: #ara$olu ise u cevab vermitiD (ulgaristan!n durumundan tamamen emin olmadk$a, 2rkiye!nin b.yle bir yardm yapmas imkanszdr%

(ununla beraber, 2rkiye #ovyetlerden ayrlmak niyetinde deildi ve bunun i$in de #ovyetlerin -ngiltere ve &ransa ile yapt (ar Hep'esi g.rmelerini de 'onutlukla karlyordu% -ngiltere ile g.rmelere girerken, bu durumu da 'esaba katmt% &akat @otemkin ile yaplan g.rmeler, 2rkiye!nin mitlerini kuvvetlendirici nitelikte olmad% (u sebeple, 2rk "ileri (akan +nkara!daki -ngiliz (ykel$isine, 2rk-#ovyet paktnn ancak sonra ger$ekleebilecek bir mesele olduunu zlerek belirtiyordu%

2rk--ngiliz g.rmeleri 17 1ays 19J9 da yaynlanan bir deklarasyonla sonu$land% (unun en .nemli olan 4!nc maddesine g.re, iki 'kmet, Avukubulacak bir tecavz 'areketinin +kdeniz mntkasnda bir 'arbe saik olmas 'alindeC birbirlerine 'er trl yardm yapacakt% Mte yandan 2rkiye, -ngiltere!nin askeri ve ekonomik yardmn da istemi ve bu konuda da g.rmeler yaplmas kararlatrlmt%

G.rmeler srasnda -ngiltere, 4!nc madde 'kmnn, +kdenizden baka (alkanlar da kapsamasn istemi, lakin #ovyet >usya ve (ulgaristan sebebiyle 2rkiye bunu kabul etmemiti% 6nun i$in, "eklarasyonun G!nc maddesinde, (alkanlarn gvenlii i$in de iki 'kmetin g.rmelere devam edecei bildiriliyordu% -ngiltere!nin (alkanlar zerinde durmasnn sebebi uyduD Berdii garanti sebebiyle >omanya!nn yardmna gitmek zorunda kalrsa, bunu ancak (oazlar yoluyla yapabilirdi% 3albuki, 1ontreuN #.zlemesine g.re, 2rkiye!nin, savaan bir tara, olarak -ngiltereye (oazlar a$abilmesi i$in kendisinin de savaa katlm olmas gerekirdi% &akat 2rkiye bir #ovyet saldrsna kar >omanyaya garanti vermeye cesaret edememiti%

3atay!n 2rkiye!ye katlmasn kabul etmesi zerine, 2rkiye 7J 3aziran 19J9 da &ransa ile de ayn nitelikte bir deklarasyon imzalayarak, (at (lokuna katlmtr%

2rk--ngiliz deklarasyonu +lmanyay telalandrm ve buna engel olmak i$in 2rkiye zerinde te'ditte bile bulunmutur% "eklarasyonun imzalanacan 'aber alan von @apen, 2rkiyeye, bundan vazge$mesini, bunun sava i'timalini yzde 4K-GK orannda

arttracan s.ylemi ve (alkan +ntantna -talya ile (ulgaristan!n da katlmasn, (alkan devletlerinin snrlarnn +lmanya tara,ndan garanti edilmesini tekli, etmi, ,akat bu deklarasyona +rnavutluk olaynn sebep olduu ve artk geri d.nlemiyecei cevab verilmitir% (u suretle von @apen, 2rkiye!nin (atllara balanmasn .nleme g.revinde baar kazanamamt% "eklarasyon, bir itti,akn ilk admn tekil ediyordu% (u sebeple, bu itti,akn ger$eklemesini .nlemek istedi% +lmanya!nn 2rkiye ile ticaretini keseceini s.yliyerek te'ditte bulundu ve 2rkiyeye +lman garantisini yeniden tekli, etti% &akat +lmanya!nn $abalar sonu$ vermedi%

#ovyet >usya ile 0azi +lmanyas arasnda 7J +ustos 19J9 #aldrmazlk @akt!nn imzas 2rkiye i$in de byk bir srpriz oldu% (ir 2rk-#ovyet @akt konusundaki g.r ayrlklarna ramen, 2rkiye #ovyetlerin de (ar Hep'esine katlacana inanyordu ve -ngiltere ve &ransa ile deklarasyonlar da bu sebepten imzalamt% 3albuki imdi 2rkiye (ar Hep'esinde iki devletle yalnz kalmt% 1illi 1cadele yllarndanberi beraber yryen 2rkiye ile #ovyet >usya!nn yollar artk ayrlmt% (u ayrlk bugne kadar devam edecektir%

7J +ustos @akt ile #ovyetler, diplomasi alannda da +lmanya ile sk ibirlii i$ine girdi% +lmanya 2rkiye!nin (atllarla itti,ak etmesini .nlemeye kararl olmakta devam ediyordu% (oazlarn (atllar tara,ndan kullanlmasndan korktuundan, imdi 2rkiye zerinde #ovyetler vastasiyle bask yoluna gitti% ;imdi #ovyetler de (oazlarn (atllarn eline ge$mesini istemiyordu% (u sebeple, 1oskova, @otemkin!in 0isan aynda +nkara!da yapt g.rmelerde

s.z konusu olan karlkl yardm pakt meselesini g.rmek i$in, "ileri (akan ;kr #ara$olu!nu 1oskova!ya davet etti% #ara$olu 74 Oyll 19J9 da 1oskovaya 'areket etti ve 7G Oyllde balayan g.rmeler 1G Okimde sona erdi% G.rmeler sonu$suz kalmt%

(abakan >e,ik #aydam, 1) Okimde verdii deme$te, g.rmelerin sonu$suzluu i$in, #ovyetlerin tekli,lerinin 2rk--ngiliz ve 2rk-&ransz deklarasyonlarndaki esaslarla uzlamaz nitelikte olmasn, #ovyetlerin verdii garantilerin 2rkiye!den istedikleri taa''tleri karlayamamasn ve (oazlar konusundaki isteklerinin de, 2rkiye!nin (oazlardaki milletleraras taa''tlerine uygun olmamasn g.stermitir% (oazlar konusunda ise, =anakkale (oaznn birlikte savunulmas i$in bir pakt yaplmasn ve Earadeniz!e kys olmayan devletlerin =anakkale!den ge$emiyeceine dair 2rkiye!nin garanti vermesini istemilerdir%

#ovyetlerle anlama mmkn olmaynca, 2rkiye 19 Okim 19J9 da +nkara!da -ngiltere ve &ransa ile $l bir itti,ak imzalad% (u itti,ak, "eklarasyonlarn 'kmlerini aynen kapsamtr% /alnz, deklarasyonlardan ,arkl olarak, -ngiltere ve &ransa!nn bir +vrupa devletinin saldrsna uramas 'alinde, 2rkiye A'ayr'a' tara,szlkC izleyecekti% -kinci olarak, itti,aka imdi (alkanlar b.lgesi de da'il edilmiti% -ngiltere ve &ransa, /unanistan ve >omanyaya verdikleri garantiler yznden savaa giderse, 2rkiye onlarn yannda savaa katlacakt%

-tti,aka ek 7 0o!lu @rotokol!a g.re, antlama ile 2rkiye!nin zerine ald taa''tler, onu #ovyetler (irlii ile sila'l bir $atmaya srkleyecek olursa, itti,ak ilemiyecekti% G.rlyor ki, 2rkiye

#ovyetlerden $ekiniyor ve .zellikle bu devletle bir $atmaya gitmek istemiyordu% (una ramen 2rk--ngiliz-&ransz itti,ak #ovyetleri sinirlendirdi% -zvestiya -ngiltere ile &ransa!nn 2rkiyeyi savan kenarna kadar srklediklerini s.ylyor ve "ileri (akan 1olotov da, A(unu yapmakla 2rkiye tam i'tiyatkar bitara,lk siyasetini iterek, inkia, etmekte olan +vrupa 'arbinin mi'rakna da'il olmutur%%% 2rkiye acaba bir gn bu 'areketine ese, etmiyecek midir:C diyordu% Eomintern!in organ olan Hommunist -nternational da ) +ralk 19J9 gnl saysnda .yle yazyorduD A-ngiltere ve &ransa, 'arbi (alkanlara yaymak ve orada +lmanyaya kar askeri bir cep'e kurmak istediler% (u planlarn yrtmek i$in de, 2rkiyeyi strateLik bir s 'aline getirmek istediler%C

3albuki 2rk--ngiliz deklarasyonu imzaland zaman #ovyetler bu belgeyi bar$ bir eser olarak karlamlard% ;imdi ise, bu deklarasyondan 'i$ ,ark olmayan itti,ak bir sava belgesi olarak g.ryorlard% ;p'esiz bunda, 2rkiye!nin #ovyet >usya!nn peinden gitmemi olmas ve bu devletin, sava durumundan ,aydalanarak ger$ekletirmeye $alt emperyalist emellerine 'izmet etmemi olmasndan duyulan kzgnlk balca rol oynuyordu% #ovyetlerin, #ara$olu!nun 1oskova g.rmelerinde ileri srdkleri isteklerle 2rkiyeyi ne 'ale getirmek istedikleri a$k$a belli idi% 2rkiye #ovyetlerin oyununa gelmemiti% #inirliliklerinin sebebi buydu%

DDDDDDDDDDDDDDDDD -U

-kinci "nya #ava

+vrupa!da +lman Qstnl

+< @olonya!nn @aylalmas

1 Oyll 19J9 saba' +lman ordularnn @olonyay igale balamas karsnda @olonya ,azla dayanamad% =nk +lmanya yllardanberi askeri 'azrlk i$indeydi% #ava balaynca * tmeni zr'l, F@anzer< olmak zere, *7 tmenlik bir kuvveti bil,iil savaa soktu% +lman 'ava kuvvetleri ise bu srada +vrupa!nn en stn kuvvetiydi% +lman Genelkurmay imdi yeni bir sava metodu kabul etmiti% (u da /ldrm #ava F(litzkrieg< idi% Osas zr'l kuvvetlere ve srate dayanmaktayd% (una karlk @olonya!nn JK tmenlik bir piyade kuvveti var idiyse de, bu ancak kat stnde mevcuttu ve ger$ekten mevcut olann sila' ve te$'izat da +lman 6rdusununki ile mukayese bile edilemezdi%

-tti,aklara ve garantilere ramen, -ngiltere ve &ransa @olonya!nn yardmna gidemediler% 3em askeri 'azrlklar ve 'em de strateLik artlar dolaysiyle yardma gidebilecek durumda deildirler% (.yle olunca @olonya +lmanya!nn karsnda yalnz kald% #avan onuncu gnnden itibaren +lman ordular Barova!y mu'asaraya baladlar%

@olonya!nn sonunun yakn olduunu g.rnce, #ovyetler de emperyalist emellerini ger$ekletirmek, ,rsattan ,aydalanmak ve 7J +ustos @akt!nn kendilerine ayrd parsay ele ge$irmek i$in 'arekete ge$tiler% @ravda gazetesi 14 Oyll 19J9 gnl saysnda, @olonya!da milyon 4kraynal ile J milyon (eyaz >us bulunduunu

ve @olonya 3kmetinin bu aznlklara k.t muamele yaptn yazyordu% >uslar $ gn sonra baklay azlarndan $kardlar% @olonya!daki 4kraynallarla (eyaz >uslar koruma ba'anesiyle 1) Oyll saba' #ovyet ordular da @olonyaya girmeye balad% >usya!nn bu saldrganl karsnda -ngiltere ve &ransa #ovyet >usyaya da sava ilan etmeyi dndlerse de, bu devleti +lmanya!nn kucana da'a ,azla itmek olacandan vazge$tiler% 7) Oyllde Barova!nn teslim olmasiyle @olonya 'aritadan siliniyordu%

@olonya bir yandan +lmanya!nn, bir yandan da #ovyet >usya!nn istilasna uraynca, imdi 7J +ustos @akt!nn gizli anlamasna g.re, iki devletin ganimeti paylamas gerekiyordu% (u ama$la, +lman "ileri (akan >ibbentop 7) Oyllde 1oskovaya gitti ve 7 Oyllde @olonyay paylaan antlama imzaland% (u antlama 7J +ustos @akt!nda bir deiiklik yapm ve 9itvanyay #ovyet >usyaya brakmtr% (una karlk, +lmanyaya @olonya!dan ayrlan b.lgenin snrlar geniletildi ve Barova ve 9ublin b.lgeleri de +lman b.lgesine katld% (unun dousunda kalan ksm da #ovyetler ald% (amsz @olonyaya son verilmiti%

+lmanya ve #ovyetler 7 Oyllde 1oskova!da ortak bir bildiri yaynlayarak, @olonya meselesinin +vrupa barna devaml bir temel tekil edecek ekilde $.zmlenmi olduunu artk savaa devam etmenin gereksiz bulunduunu, eer bu bar tekli,i reddedilecek olursa, meydana gelecek olaylardan -ngiltere ile &ransa!nn sorumlu olacan bildirdiler% 3itler G Okimde >eic'stag!da verdii bir s.ylevde bar tekli,ini tekrarlad% (u tekli,e &ransa Okimde ve -ngiltere de 17 Okimde cevap verdiler ve 'er ikisi de bar

tekli,ini reddettiler% &ransa ger$ek bar elde edilinceye kadar sila' elden brakmyacan bildirdi% -ngiltere ise, =ekoslavakya ile @olonyaya yaplan k.tlklerin dzeltilmesini istedi% -ki devletin bar tekli,ini reddetmelerinde, +lman-#ovyet ibirliinin devaml olamyacana inanmalar .nemli bir rol oynamtr%

1ama,i', tekli,inin reddedileceini bilen 3itler de, 1K Okimde komutanlarna verdii talimatta, +lman kara, 'ava ve deniz kuvvetlerinin (el$ika, 3ollanda ve 9ksemburg zerinden -ngiltere ve &ransaya kar 'arekete ge$mek zere en ksa zamanda 'azr olmasn bildiriyordu%

(< #ovyetlerin (alta /erlemesi

#ovyetler +lmanya ile @olonyay paylaan 7 Oyll antlamasn imzalamadan, yine 7J +ustos @akt ile kendilerine ayrlm olan (altk memleketlerini de ele ge$irmek i$in 'arekete ge$tiler% 7) Oyllde Ostonyaya bavurup, bu memleketten, kendisine deniz ve 'ava sleri vermesini istedi% Bermedii takdirde Ostonyay der'al igal edeceini bildirdi% +lmanya!nn kendisine 'er'angi bir yardmda bulunmyacan bilen Ostonya, bu istee boyun emek zorunda kald% 7 Oyll 19J9 da Ostonya ile #ovyet >usya arasnda imzalanan AkarlklC yardm antlamas ile Ostonya, #ovyet >usyaya deniz ve 'ava sleri veriyor ve 7*%KKK kiilik bir #ovyet kuvvetinin memleketinde bulunmasn kabul ediyordu% (u Ostonya!nn #ovyetler tara,ndan igalinden baka bir ey deildi%

#ovyetler * Okimde 9etonya ve 1K Okimde de 9itvanya ile imzaladklar AkarlklC yardm paktlar ile, Ostonya!da elde ettikleri

'aklar bu memleketlerden de aynen saladlar% (unlardan yalnz 9itvanya, verdiklerine karlk bir taviz alabildi% 7 Oyll 19J9 tari'li +lman-#ovyet anlamas @olonya!nn Bilna b.lgesini 9itvanyaya vermiti% &akat 9itvanya vastasiyle Bilna b.lgesi de #ovyetlerin ,iili egemenlii altna ge$mi olmaktayd%

@olonya ve k$k (altk memleketlerinden sonra sra &inlandiyaya gelmiti% &akat &inlandiya ii #ovyetler i$in o kadar kolay olmad%

#ovyetler da'a k$k (altk memleketleri ile megulken &inlandiya durumu anlam ve +lmanya!dan medet ummutu% &akat +lmanya!nn cevab gayet ka$amakl oldu ve #ovyetlerin &inlandiya 'akkndaki politikalarn bilmediini s.ylemekle yetindi% "urum b.yle iken * Okimde #ovyetler, Abaz ma''as meselelerinC g.rlmesi i$in bir &in 'eyetini 1oskova!ya davet ettiler% &inlandiya bana gelecei bildii i$in% +merika!dan yardm istedi% &inlandiyay -skandinav memleketleri de destekledi% +merika!nn cevab ksa olduD +merika baka devletlerin kendi aralarndaki anlamazlklara karmaz ve b.yle bir karma da Eremlin!i da'a ,azla kzdrabilir% (ununla beraber, -sve$ Belia'd Gustav +dol,!un ricas zerine (akon >oosevelt, #ovyetler (irlii (akan Ealinin!e bir mesaL g.nderip, &inlandiya!nn bamszln bozabilecek isteklerde bulunulmamasn rica etti% Ealinin!in cevab ise, #ovyet 'kmetinin btn devletlerin bamszlna sayg g.sterdii idi%

&in-#ovyet g.rmelerine gelinceD (u g.rmeler 17 Okimde Eremlin!de balad ve 14 Easmda #ovyetler i$in baarszlkla kapand% G.rmelerde #ovyetler, Akarlkl yardmC paktndan baka, &inlandiya!nn kuzeyinden bir ksm toprak ile Eareli b.lgesinin

kendilerine braklmasn istediler% &inliler bu isteklere 'i$ yanamadlar% +ncak bir karlkl yardm paktna raz oldular% #ovyetler isteklerini biraz da'a 'a,i,lettilerse de, &inlileri yine raz edemediler%

#ovyetler iin $kmaza girdiini da'a g.rmeler srasnda ,arkettiklerinden, J1 Okimden itibaren #ovyet basn &inlandiya aley'ine bir kampanya a$mt% G.rmeler kesildikten sonra, 7 Easmda #ovyetler, 19J7 tari'li &in-#ovyet saldrmazlk paktn ,es'ettiler% 79 Easmda da, snr olaylarn ba'ane ederek, &inlandiya ile dipdomatik mnasebetlerini kestiler% JK Easm saba' #ovyet ordular &in snrlarna saldryor ve #ovyet u$aklar 3elsinki!yi bombardman ediyordu%

&in->us sava zerine -sve$, 0orve$ ve "animarka tara,szlklarn ilan ettiler% &akat btn dnya kamu oyu &inlilere kar geni bir sempati g.sterdi% 1illetler Hemiyeti Eonseyi, 14 +ralk 19J9 da, #ovyet >usyay yelikten $kard% &inlandiyaya kar #ovyet saldrs +merikan kamu oyunda da k.t bir etki yapt% (akan >oosevelt, 7 +ralk 19J9 da, #ovyet >usyaya yaplan u$ak i'racatna moral amborgo koydu% &abrikalar #ovyetlere u$ak satmamaya davet etti% Mte yandan, -'racat--t'alat (ankas da, &inlandiyaya, gda satn almas i$in 1K milyon dolarlk kredi a$t%

-ngiltere ve &ransaya gelinceD &in->us sava karsnda, -sve$ ve 0orve$!ten +lmanyaya yaplan demir cev'eri sevkiyatn kesmek ve ayn zamanda &inlandiyaya yardm etmek i$in, 0orve$!e $karma yaplmas dnld% -ngiltere!de (a'riye (akan H'urc'ill ve &ransz 3kmeti bu ,ikre 'araretle tara,tard% &akat (abakan H'amberlain

buna yanamad% =nk, bir de,a, -skandinav devletleri tara,szlklarn ilan etmilerdi? ikincisi de b.yle bir 'areketin #ovyetleri kzdrmasndan korkuldu%

(u ekilde &inlandiya savata yalnz kald% 9akin beklenmedik bir mcadele gc g.sterdi% E$k &inlandiya #ovyetlere iki bu$uk ay inatla dayand% 0i'ayet >us kuvvetleri 1K ;ubat 194K da &inlilerin 1anner'eim 3ait!nda bir gedik a$maya muva,,ak oldular% (undan sonra &in Hep'esi yava yava $.kt%

&in-#ovyet bar 17 1art 194K da 1oskova!da imzaland% (u barla, Biborg e'ri ile 9adoga g.lnn kuzey kylar da'il, btn Eareli!yi ve @etsamo e'ri 'ari$ @etsamo koyunun bir ksmn #ovyet >usya alyordu% 3ang. liman da JK yl i$in #ovyetlere braklyordu ve burada deniz ve 'ava sleri kurabileceklerdi%

&inlandiya bu kayplara uramakla beraber, bamszln ere,le korumasn bilmiti% &in->us sava, #ovyetlerin askeri gcnn ger$ek niteliini de ortaya koymutur% (u olay, 3itler!in >usyaya saldrma kararnda etkili bir rol oynamtr%

H< +lmanya!nn "animarka ve 0orve$!i -gali

3itler @olonya meselesini $.zmledikten sonra (atya, -ngiltere ve &ransaya d.nmeye karar vermekle beraber, bu kararn 'emen yrrle koyamad% (ir de,a, komutanlar &ransa ile savan kolay olmayacan s.ylyorlard% -kincisi, +lmanya &ransa!dan .nce 0orve$!e d.nmeliydi% =nk savan $kmasiyle birlikte -ngiltere, -!inci "nya #avanda yapt gibi, +lmanyay denizden abluka altna

alabilirdi% (u ablukaya kar mcadele edebilmek i$in, +lman deniz kuvvetlerinin 0orve$ ,iyorlarnda denizalt slerine i'tiyac vard% (u sler ele ge$irilirse +lman deniz kuvvetlerinin durumu kuvvetlenecekti% 0i'ayet, 0orve$!in ele ge$irilmesi i$in belki zor kullanmaya da i'tiya$ olmayacakt% =nk 0orve$ 0azilerinden Bidkun Zuisling bir 'kmet darbesi de yapabilirdi%

3itler komutanlarnn ,ikrini kabul etmeyip (atya d.nmekte srar etmekle beraber, &in->us savann ortaya $rkard gelimeler 3itler!i 'arekete ge$mekten alkoydu% Zuisling 0orve$te 'kmet darbesini yapamad gibi, &in->us savann son gnleri 3itler!i de endieye sevketti ve 0orve$!i igal ,ikrini o da benimsedi% -ngiltere ve &ransa &in->us savann banda -sve$ ve 0orve$!e $karma yapma ,ikrinden vazge$tikten sonra, &inlilerin >usya karsnda yenilmeye balamas zerine bu ,ikrin stne tekrar dtler% =nk 1anner'eim 3attnda 1K ;ubatta gedik a$lnca, &inlandiya, -sve$, -ngiltere ve &ransaya bavurup *K-1KK%KKK kiilik bir kuvvetle kendisine yardm edilmesini istedi% (unun zerine -ngiltere ve &ransa, 7 1art 194K da -sve$ ve 0orve$!e verdikleri birer nota ile ge$it istediler% 3er iki devlet de bu istei reddetti% -ngiltere ve &ransa, -sve$ ve 0orve$!ten zorla ge$meye karar verdilerse de, -sve$, &inlandiya ile #ovyet >usya arasnda 'emen araclk yaparak 17 1art 194K barn salad%

&in-#ovyet barna ramen -ngiltere ve &ransa * 0isan 194K da -sve$ ve 0orve$ 'kmetlerine verdikleri notalarla, &inlandiyaya yardm etmek i$in askerlerine ge$it vermesini istediler% 3er iki 'kmet bu ikinci istei de reddetti% (unun zerine 0isan!da, -sve$

ve 0orve$ sularna mayn d.keceklerini bildirdiler% -ki -skandinav

memleketi buna da itiraz ettiler% &akat buna lzum kalmamt% =nk 9 0isan 194K saba'ndan itibaren +lman kuvvetleri karadan ve denizden "animarka ve 0orve$!i igale baladlar%

(atllarn 19J9 +ralk ayndanberi -sve$ ve 0orve$le ilgilendiini, 3itler kendi gizli 'aber kaynaklarndan da .renmiti% ;ubat sonunda &inlandiya (atllardan yardm isteyip onlar da 'arekete ge$ince, 3itler 0orve$ iinin $.zmlenmesi gerektiini kabul etti ve kesin kararn verdi% =nk -skandinav yarmadasnn (atllarn eline ge$mesi, +lmanya!nn sava durumu bakmndan iyi olmayacakt ve (atllar burada kendisine ikinci bir cep'e a$abilirdi%

9 0isan 194K saba' 'arekete ge$en +lman kara ve deniz kuvvetleri, bir gn i$inde "animarka ve 0orve$!i igal ettiler% 1ama,i' +lmanya 0orve$!e tamamen egemen olmak i$in bir ay uramtr%

&inlandiya!nn #ovyet >usya ile bar imza etmesi zerine &ransa!da "aladier kabinesi dm ve @aul >eynaud kabinesi ibana gelmiti% "animarka ve 0orve$!in +lman istilasna uramas zerine de, -ngiltere!de, H'amberlain kabinesi dt ve yerine Sinston H'urc'ill 11 1ays 194K da bir 1illi Eabine kurdu%

(ir gn .nce de +lmanya (el$ika ve 3ollanday igale balamt%

=< &ransa!nn =.kmesi

0orve$ ve "animarka!nn igali ile +lmanya!nn dou ve kuzeyi artk gvenlik altna alnm oluyordu% +rtk (atya d.nlebilirdi% 1K 1ays 194K saba'nn erken saatlerinde +lman ordular

(el$ika ve 3ollandaya giriyordu% (u, 3itler!in (atya taarruz i$in verdii 1J!nc emirdi% &akat bu se,er ger$ekten taarruz yaplyordu% (at taarruzu 1K tmeni zr'l olmak zere 1K4 tmen ve J%KKK tankla yaplyordu% (u kuvvetler da'a sonra 14K tmene kadar $kacaktr%

+lmanya!nn (at taarruzu (atllar i$in bir bakma srpriz olmu, bir bakma olmamtr% (az +lman general ve subaylar ile "ileri (akanlnn baz yeleri, 3itler!in &ransaya taarruzunu tasvip etmemiler, bunun bir delilik olduunu s.ylemiler ve bu se,er +lmanya!nn yenileceine inanmlard% (u sebeple, 3itler!in (atya taarruz i$in 'er emir veriinde, bu 'aber, bu kiiler tara,ndan .zellikle 3ollandaya u$urulmutur% &akat 3itler!in 17 de,a ,ikir deitirmesi, bu 'aberlere olan gveni sarsm ve +lmanya!nn (atllara bir tuzak kurmak istedii inancna varlmt% (ununla beraber, -ngiltere ve &ransa, 0orve$!ten sonra srann kendilerine geleceini bildiklerinden, 0isan aynn ilk gnlerinde (el$ikaya bavurup, (el$ika topraklarna asker ymak istediler% =nk &ransa!nn 1aginot 'att dolaysiyle, +lmanya!nn (el$ika!dan sarkmas bekleniyordu% (el$ika tara,sz oIduundan ve +lmanyay da kzdrmamak i$in mtte,iklerin bu tekli,ini reddetti% (unun zerine onlar da kuzey &ransa!da (el$ika snrlarna ynak yaptlar%

-ngiltere, &ransa, (el$ika ve 3ollanda kuvvetlerinin toplam belki +lman kuvvetlerine, say itibariyle, denk dmekteydi% 9akin, tekilat, sila' ve te$'izat ile eitim ve tecrbe bakmndan +lman kuvvetlerinin stnl tartlamazd%

+lman saldrs karsnda 3ollanda ancak birka$ gn dayanabildi ve 1* 1ays 194K da 3ollanda teslim oldu% 1ama,i' *KK kadar

3ollanda ticaret gemisi -ngiltereye ka$maya muva,,ak oldu%

#ava balar balamaz -ngiltere ve &ransa (el$ikaya *KK%KKK kiilik bir kuvvet soktuklar i$in, (el$ika biraz da'a ,azla dayand% (el$ika 7) 1aysta teslim oldu ve mtte,ik kuvvetleri 1an kylarna $ekildi% &akat +lmanlar da mtte,ik cep'esini de ikiye ayrmlard% 1an kylarna $ekilen mtte,ik kuvvetlerini +lmanlar "unXuerXue!de mu'asara ettiler% GG* gemi buradaki mtte,ik kuvvetlerini 7 1aysdan itibaren denizden ta'liyeye balad ve ta'liye 4 3aziran!da sona erdii zaman JJ)%KKK kiilik bir kuvvet kurtarlmt% (oaltma srasnda iddetli 'ava mu'arebeleri oldu% +lmanya JKK, -ngiltere 1JK u$ak kaybetti% (u, +lman 3ava Euvvetleri i$in ilk .nemli kaypt%

"ier +lman kuvvetleri gneye sarkmalarna devam ederek, 14 3aziran!da @aris!e girdiler%

(u arada 1K 3aziran 194K da -talya da &ransaya sava ilan ederek --!inci "nya #avana katld% 9akin -talyanlar &ranszlar karsnda 'er'angi bir baar kazanamadlar%

(u yenilgiler &ransz kabinesi i$inde mtareke eilimini kuvvetlendirdi% (abakan >eynaud mcadeleye tara,tar olduysa da, -ngiltere!nin ve +merika!nn yardm yapamamas, -ngiltere!nin imdi kendi adasn koruma endiesinde olmas, kabine i$indeki mtareke g.rn kuvvetlendirdi% &ransz 3kmeti -ngiltere!den .zellikle u$ak istemiti%

&ransa, -ngiltere ve +merika!dan istedii yardm alamaynca,

1G 3aziran!da (abakan >eynaud isti,a etti ve yeni kabineyi mtareke tara,tar 1areal @etain kurdu% @etain +lmanlarla temasa ge$ti ve yeni &ransz 3kmeti 77 3aziran 194K da Hompiegne!de F>et'ondes< +lmanya ile mtareke imza etti% 1tareke, +lmanya!nn 11 Easm 191 de mtareke imzalad vagonda imzaland ve +lmanlar bu vagonu (erlin!e g.trdler% +lmanya &ransa!dan 191 !in intikamn almt%

1tareke anlamas ile +lmanya, &ransa!da bamsz bir 'kmetin bulunmasn kabul etti% (unun da sebebi, -ngiltereyi yalnz brakmak ve ona da makul bir bar midi vermekti% Mte yandan, bu mtareke ile, &ransa!nn kuzey yars ile +tlantik kylar +lmanya!nn igaline brakld% Geri kalan ksmda merkezi Bic'y!de olan bir &ransz 3kmeti bulunacakt% &ransa 4KK%KKK kiilik bir igal ordusunu besliyecek ve +lmanlara esir dm olan 1%* milyon &ransz askeri +lmanya!nn elinde re'in olarak tutulacakt% +lmanya &ransz donanmasn da almyor, ,akat bu donanma bir limanda kontrol altnda tutulacakt% &akat +lmanlarn &ransz donanmasna el koymasndan korkan -ngiltere? J 2emmuz 194K da, byk ksm Hezayir!de 1ers-el-Eebir!de bulunan &ransz donanmasn bombardman edip batrd%

&ransz--talyan mtarekesi 74 3aziran!da imzaland% &ransa bir ksm topra -talyaya terketti ve &ransa--talya snr gayri askeri 'ale getirdi%

"< -ngiltere 1u'arebesi

3itler &ransa!nn srtn yere getirdikten sonra, -ngiltereye d.nmeye

karar vermiti% 9akin -ngiltere!nin adada bulunmas, askeri 'arekat planlarnn da niteliini deitirmekteydi% -ngiltere ancak istila suretiyle dize getirilebilirdi ve bu da -ngiltereye $karma yapmakla mmkn olabilirdi% &akat bundan .nce -ngiltere adas youn bir ekilde bombardman edilecekti% 1areal Georing, A(ana iyi 'aval be gn veriniz, bir tane -ngiliz u$a brakmamC diyordu%

1ama,i', esasnda 3itler -ngiltereye $karma yapmay da pek g.ze alamam, ,akat 'ava bombardmanlar ile -ngiltere ar ta'ribata uraynca, bara yanaacan mit etmiti%

-ngiltere!nin istila planna #eel.Te F"eniz +slan< ad verilmiti% 3itler bu plan uygulamaya ge$meden .nce -ngiltereye birka$ de,a bar tekli,inde bulundu% -ngiltere tara,ndan cevap alamaynca, 19 2emmuz 194K da >eic'stag!da verdii uzun bir s.ylevde, yenilmi bir devlet olarak deil, Aakl adna konuanC galip bir devlet olarak, bu savan devamn gereksiz g.rdn ve -ngiltere ile +lmanya!nn anlaabileceini bildirdi% -ngiltere "ileri (akan 9ord 3ali,aN, 77 2emmuzda bu s.yleve cevap vererek, -ngiltere!nin te'dit ve kuvvet karsnda boyun emiyeceini s.yledi%

3itler!in bu bar teebbsleri sonu$suz kalnca, 1J +ustos 194K!dan itibaren +lman u$aklar -ngiltereyi bombardman etmeye baladlar% (una -ngiltere 1u'arebesi denir%

-ngiltere 1u'arebesi J1 Okime kadar srd% On iddetli sa,'asn G Oyll-* Okim aras tekil eder% (u mu'arebede -ngiltere teslim olmaya yanamad gibi, +lman 3ava Euvvetleri de ar kayplara urad% (u durum karsnda 3itler, Agerekli olduu takdirdeC

yaplmas dnlen $karmadan da vazge$ti% -ngiltere 1u'arebesi J1 Okimde sona erdii zaman, kayp bilan$osu .yleydiD -ngiltere )JJ u$ak ve J)* pilot kaybetmi ve 9ondra!da 14%7 K kii .lm, 7K%7J* kii yaralanmt% +lmanya!nn kayb ise 1)JJ u$ak ve bir o kadar da pilottu% -ngiltere 1u'arebesini -ngiltere kazanmt%

O< Euzey +,rika Hep'esi

-talya!nn 1K 3aziran 194K da &ransaya sava ilan ederek --!inci "nya #avana katlmas .zellikle -ngiltereyi g$ duruma soktu% (ir de,a, -talya!nn +kdeniz!deki kuvvetli donanmas sebebiyle 1alta ile #vey arasndaki balant kesildi% -kincisi, Hezayir ve 2unus!un Bic'ly 3kmetinin elinde bulunmas da, Hebeltark ile 1alta arasndaki balanty te'likeye sokuyordu% (unlardan da'a .nemlisi de, -talya!nn 9ibya!dan, 1sr! almak zere 'arekete ge$mesiydi ki, bu artlar i$inde -ngiltere!nin Hebeltark-1alta-#vey-+den strateLik yolu te'likeye giriyordu% &akat -talyanlarn beceriksizlii, 'i$ deilse bir sre i$in bu te'likeyi .nledi%

-talya 9ibya!da 7KK%KKK kiilik bir kuvvet toplamt% 3albuki -ngiltere!nin 1sr!daki te$'izat noksan kuvvetleri ise bundan $ok da'a zay,t% -talyan kuvvetleri 1sr!a kar 1J Oyll 194K da taarruza ge$tiler% GK-)K millik bir ilerlemeden sonra, 1G Oyllde 1sr topraklar i$inde bulunan #idi-(arrani!yi ele ge$irdiler ve orada durdular% (urdan sonra iki ay kadar bu cep'ede bir sava olmad% 1sr!daki -ngiliz kuvvetleri bu arada takviye alarak durumunu dzelttikten sonra, +ralk!da kar taarruza ge$ti% -talyanlar bu taarruza

dayanamayp geri $ekilmeye baladlar ve -ngilizler iki ayda 4KK km% -lerleyip, 1941 ;ubat banda (ingazi!ye girdiler%

-talyanlar 1JK%KKK esir vermiler ve 4KK tank brakmlard% -talya!nn bu 'ezimeti karsnda, 1941 ;ubatnn sonundan itibaren +lmanya da kuzey +,rika savalarna katlacaktr ki, durum tekrar -ngiltere!nin aley'ine bir d.n alacaktr%

Mte yandan -talya!nn 3abeistan!da da 7KK%KKK kiilik bir kuvveti vard% (u kuvvetler 2emmuz aynda bir yandan #udan! ele ge$irmek i$in ve .te yandan da +ustos aynda -ngiliz #omalisi!ni ele ge$irmek i$in 'arekete ge$tiler% -ngiliz kuvvetleri $ok az olduundan balang$ta gerilediler% &akat Easm ay banda -ngilizler bu b.lgelerde de kar taarruza ge$ince, -talyanlar tekrar 'ezimete uradlar% -ngiliz kuvvetleri 1941 0isannda 'em -talyan Oritre!sini ve 'em de 3abeistan! igal ettiler ve ayn zamanda da -ngiliz #omalisini -talyanlardan kurtardlar% "ou +,rika mu'arebeleri 1941 1aysnda sona ermitir%

&< -talya!nn /unanistan!a #aldrmas

Gerek kuzey, gerek dou +,rika 'arekatnn -talya bakmndan birinci gayesi #vey!i ele ge$irmekti% 1ussolini bunun i$in $ kollu bir kska$ uygulamak istemiti% (u kskacn iki kolu kuzey ve dou +,rika cep'eleriydi% (undan baka, /unanistan ile Girid!i de alp kskacn $nc kolunu "ou +kdeniz!den yrtmek istedi%

-talya, +lmanyaya 'aber bile vermeden ve -talyan Genelkurmaynn mu'ale,etine ramen, 7 Okim 194K saba' saat 7!de /unan 3kmetine verdii bir ltimatomda, Eor,u ve Girid adalar ile Opir ve @ire limannn kendisine teslimini istedi% (u istek i$in ileri srlen

sebep, /unanistan!n -ngiltereye s vermesiydi% /unanistan -talya!nn bu isteklerini 'emen reddedince, saat *%JK!dan itibaren, +rnavutlukta toplanan -talyan kuvvetleri /unan snrlarndan i$eri girmeye balad%

-talya +rnavutlukta 1KK%KKK asker toplamt% &akat /unan sava da -talya i$in tam bir baarszlk oldu% -talyan kuvvetlerinin ilerlemesi, /unan kar koymas dolaysiyle 7 Easmda durdu% /unanistan 1K Easmda se,erberliini tamamlaynca, kar taaruza ge$ti ve /unan kuvvetleri Easm sonlarna doru +rnavutluk topraklarna girdi% 1941 1artnda -talyanlar kar taarruza ge$tilerse de, yine bir ey yapamadlar% &akat tam bu srada +lmanya btn (alkanlara girip /unanistan! da igal etti%

G< (alkanlar 1cadelesi ve >us-+lman #ava

&ransa!nn yenilmesinden sonra 3itler!in ka,asn igal eden balca mesele, -ngiltere!nin bara zorlanmasyd% -ngiltere 1u'arebesi istenilen sonucu vermemiti% (unun i$in 3itler bir takm tertiplere bavurdu% (unlarn birincisi, -talya, 5aponya ve +lmanya arasnda 7) Oyll 194K da Q$l @akt denen itti,ak andlamasnn imzasdr% (u pakt ile +vrupa!da A/eni "zenCin kurulmas g.revi +lmanya ve -talyaya, "ou +sya!da da A/eni "zenCin kurulmas g.revi 5aponyaya veriliyordu% /eni "zen denen ey, istilaya dayanan egemenlikten baka bir ey deildi% +yrca, @akt!a g.re, tara,lardan biri +vrupa savana veya =in-5apon anlamazlna katlmam bir devletin saldrsna urarsa, dierleri btn g$leriyle ona yardm edeceklerdi% (urada s.z konusu olan devlet (irleik +merika idi% (u suretle @akt birinci planda (irleik +merikay te'dit edip, onu sava d tutma amacn gtmekteydi% +merika savaa katlamaynca da

-ngiltere yalnz kalacakt% Mte yandan (irleik +merikaya da, savaa katld takdirde, karsnda ayn zamanda 5aponyay da bulaca anlatlmak isteniyordu%

3itler Q$l @akt yaptktan sonra, #ovyet >usya, -spanya, Bic'ly &ransas, /ugoslavya, >omanya ve (ulgaristan! da bu itti,aka sokarak, btn +vrupa!nn -ngiltere aley'tar bir blokta birlemi olduunu bu devlete g.stermek ve dolaysiyle bu devleti mitsiz bir durumda brakarak bara zorlamak istedi%

3itler .nce -spanyay kendi yannda savaa sokmak i$in teebbsde bulundu% (unu, da'a Q$l @akt imzalanmadan yapt% Oer -spanya +lmanya!nn yannda savaa katlrsa, -spanyaya ait Eanarya adalar ile @ortekiz!e ait +$ores adalar, +tlantikte -ngiltereye kar yaplan mcadelede +lman deniz kuvvetleri tara,ndan kullanlabilirdi% &akat -spanya ile yaplan g.rmeler olumlu sonu$ vermedi% -spanya +lmanya!dan $ok ey istedi%

(unun zerine 3itler Bic'y &ransasna d.nd% Bic'y 'kmeti -ngiltereye sava ilan ederse, &ransa!nn +,rika!daki s.mrgeleri #vey!i ele ge$irmek i$in +lmanya tara,ndan kullanlabilirdi% 9akin Bic'y 'kmeti de savaa girmeye yanamad%

;imdi +lmanya i$in yaplacak i #ovyet >usya!nn Q$l @akta katlmasn salamakt% &akat bu da mmkn olmad% 1mkn olmad gibi, (alkan meseleleri yznden iki tara, arasnda 194K yazndan itibaren balayan $atmalar, 1941 yaznda bu iki devleti savaa g.trd%

#ovyet >usya +lmanya ile 7J +ustos 19J9 #aldrmazlk @aktn

yaparken iki amac ger$ekletirmek istemiti% Mnce, >us-+lman ibirliinden yararlanarak emperyalist genilemesini ger$ekletirmek sonra da (atllarla +lmanyay kar karya brakp, 'er ikisinin de birbirlerini adamakll ypratmalarn salamak% #onunda, ypranmam kuvvetiyle ortaya $karak kominizmin dnya zerindeki egemenliini en geni ekliyle ger$ekletirmek%

(u ama$lar bakmndan, &ransa ile +lmanya arasndaki savan uzun srmesi en kuvvetli midini tekil ediyordu% &akat &ransa!nn 4-* 'a,tada yere serilmesi #ovyetlerin tasarlarn alt-st etti% +lmanya!nn stnl tartmasz olarak ortaya $kyordu% (u sebeple, +lmanya da'a ,azla stn duruma ge$meden kendi $karlarn bir an .nce salamak istedi% "a'a &ransz-+lman sava devam ederken, 194K 3azirannda, Ostonya, 9etonya ve 9itvanyay igal ile buralarn il'ak etti% (unun arkasndan 7) 3aziran 194K da >omanyaya ltimatom vererek, (esarabya ile Euzey (ukovina!nn kendisine terkini istedi% 3albuki 7J +ustos @akt!nda (ukovina!nn 'i$ s.z ge$memiti% +lmanya bu srada (alkanlarda bir sava $kmasn istemediinden >omanyay desteklemedi ve bu devlet de (esarabya ve (ukovina!y #ovyetlere terketmek zorunda kald% >omanya!nn bu durumu komularn 'arekete ge$trdi% 19 +ustosta (ulgaristan da >omanya!dan Gney "obruca!y ald% (unun arkasndan 1acaristan da 2ransilvanyay istedi% >omanya par$alanyordu% 2ransilvanya konusunda >omanya ba emeyince 1acar->omen mnasebetleri gerginleti% (unun zerine +lmanya ve -talya araclk yaparak, JK +ustas 194K Biyana anlamas ile >omanya 2ransilvanya!nn $te ikisini 1acaristan!a terketti% 1acaristan batanberi +lmanya!nn izinden gitmekteydi ve +lmanya 1acaristan! tatmin etmek istemiti% (ununla beraber, +lmanya, >omanya!nn geri kalan

topraklar i$in garanti verdi% (u garanti, >omanyaya yerlemeye karar vermi olan #ovyetleri sinirlendirdi ve 1 Oyll 194K da +lmanyay protesto ettiler% @rotestonun sebebi, 7J +ustos @aktna aykr olarak, +lmanya!nn Biyana kararlarndan #ovyetleri 'aberdar etmemesiydi% (undan baka, #ovyetler, >omanyaya verilen garantiyi kendilerine y.neltilmi sayyorlar ve >omanya ile 2una b.lgesinde kendi ilgilerini belirtmekten geri kalmyorlard%

(.ylece 194K yazndan itibaren #ovyet-+lman $atmasn gelitiren olaylar 'zla akmaya balad% +lmanya!nn Q$l @akt imzas da bu gelimelerin baka bir sonucu idi ve p'esiz bu @akt da #ovyetleri 'onut brakmad% +lmanya #ovyetleri 5aponya vastasiyle te'dit eder duruma ge$miti% 1 4K Oyllnde +lmanya!nn Aeitim ktalarC ad altnda >omanyaya ve ticaretini korumak ba'anesiyle &inlandiyaya asker g.ndermesi ise atei k.rkledi% >usya d.rt bir tara,dan sarlm olmaktayd%

1ama,i' 3itler #ovyet >usya ile bir $atmay da 'i$ deilse imdilik istemiyordu% =nk -ngiltere!nin inatla mukavemet etmesinin sebebini, #ovyet >usya ile +lmanya arasnda $kacak bir $atmaya balad mitte g.ryordu% Ger$ekten, &ransa!nn yenilmesi zerine (abakan H'urc'ill, +vrupa!daki +lman 'egemonyasna kar #ovyetleri bir ibirliine davet etmi, ,akat bu davet cevapsz kalmt% (u sebeple 3itler, #ovyetleri Q$l @akt!a alarak dnyann paylalmasna onlar da ortak etmek ve bu suretle #ovyetlerle yeni bir ibirlii kurmak i$in 1olotov!u (erlin!e davet etti% (erlin g.rmeleri 17-1J Easm 194K da yapld% (u g.rmelerde 3itler!in #ovyetlere yapt tekli,, Q$l @akt!a katlmalar ve -ran

ve 3indistan! alarak 3int 6kyanusuna $kmalaryd% +vrupa!nn +lmanya ve -talya arasnda paylalmasndan baka, -talya Euzey ve Euzey-"ou +,rikay ve +lmanya da 6rta +,rikay alacakt% 5aponya!nn A'ayat sa'asC ise "ou ve Gney-"ou +sya olacakt%

1olotov bu paylamay kabul etmekle beraber, +lmanya!nn &inlandiya!dan askerini geri $ekmesini, #ovyetlerin (ulgaristan!a garanti vermesini ve #ovyetlerin (oazlarda kara, deniz ve 'ava slerine sa'ip olmasn istedi% 3itler bunlar kabul etmedi% "olaysiyle g.rmeler de bir sonuca ulamad% 1olotov (erlin!den ayrlrken +lmanya ve >usya, $ gn .ncesine oranla birbirlerinden da'a ,azla uzaklam bulunuyorlard%

1olotov (erlin!den ayrldktan sonra, #ovyet >usya!nn Q$l @akt!a katlmas meselesi diplomatik mzakerelerle tartlmaya devam edildi% &akat yine sonu$ alnamad% (unun zerine 3itler #ovyetlerle uzlamann mmkn olamyacan anlyarak, 1 +ralk 194K da +lman ordularna, A#ovyet >usyay ezmek i$inC 1* 1ays 1941 de 'arekete ge$mek zere 'azr olmalar emrini verdi% 3arekat plannn ad A(arbarossa @lanC idi%

3itler!in bu karar +lmanya!y yeni ,aaliyete sevketti% >usya!ya sava a$lmadan .nce sa kanadn, yani (alkanlarn gvenlii salanmalyd% (erlin g.rmeleri #ovyetlerin (alkanlara g.z koyduunu g.stermiti% (unun i$in, 7K Easm 194K da 1acaristan ve 7J Easm 194K!da da >omanya Q$l @akt!a alnd% +ralk 194K ve 6cak 1941!de >omanyaya byk kuvvetler sevkedildi% (ulgaristan .nce mukavemet ettiyse de, 1 1art 1941 de o da Q$l @akt!a katlmak zorunda kald% 3itler bundan sonra /ugoslavya!ya d.nd ve bu devlet

de 7* 1art 1941 de Q$l @akt!a katld% &akat /ugoslavya 'ava generallerinden #imovi$, 7) 1art 1941 saba' +lmanya aley'tar bir 'kmet darbesi yapnca i deiti% #imovi$ G 0isan 1941 de #ovyet >usya ile bir dostluk ve saldrmazlk pakt imzalad%

/ugoslavya!daki bu gelime 3itler!i (alkan se,erini yapmaya sevketti% G 0isan 1941 saba' +lman 'ava kuvvetlerinin youn ve gayri insani bir ekilde (elgrad! bombardman ile +lmanya /ugoslavya!y igale balad% (u memleketin igali ger$ekten bir Ayldrm savaC oldu% 1) 0isan!da /ugoslavya teslim oldu% (unun zerine 3itler, /ugoslavya!y peykleri arasnda paylatrd% (anat ksmn 1acaristan!a, 1akedonya!y (ulgaristan!a ve #lovenya!y da -talyaya verdi% 3rvatistan /ugoslavya!dan ayrlarak bamsz oldu%

(ulgaristan!da toplanm olan +lman kuvvetleri G 0isan saba' ayn zamanda /unanistan!a da girmeye balad% /unanistan ;ubat aynn sonunda -ngiltere!den *)%KKK kiilik bir kuvvet yardm almt% &akat o da ,azla dayanamad% +lman ordular 'em (ulgaristan!dan ve 'em de /ugoslavya!dan girerek 7* 0isan!da +tinay drdler ve 0isan sonunda btn 1ora!y igal ettiler% 3avadan kuvvet indirme suretiyle 7K 1aysda balayan Girid!in igali de J1 1aysta tamamland% +lmanya imdi btn (alkanlara, Oge "enizine ve "ou +kdeniz!e egemen bulunuyordu% =nk Euzey +,rika!daki +lman kuvvetleri de 1art sonunda 1sr!a doru taarruza ge$miti%

;imdi sra #ovyet >usya!ya gelmiti% +lmanya!nn mtte,iki 5aponya!nn (irleik +merika ile mnasebetleri de bu srada gittik$e gerginlemekte ve bir sava i'timali artmaktayd% (u bakmdan +lman-#ovyet mnasebetlerinin durumu imdi .nem kazanyordu% (unu

.renmek i$in 5apon "ileri (akan 1atsuoka (erlin!e geldi ve 7* 1art-4 0isan arasnda 3itler ve >ibbentrop!la g.rmelerde bulundu% +lmanya!nn >usyaya kar 'arekete ge$eceini .renen 1atsuoka, (erlin!den 1oskova!ya gitti ve orada 1J 0isan 1941 de bir tara,szlk pakt imzalad% Gerek #ovyet >usya, gerek 5aponya, iki cep'eli sava karsnda kalmamak ve biri sadece +lmanya ile dieri de sadece (irleik +merika ile savaabilmek i$in, birbirlerine saldrmamay uygun g.rdler% (u, tabii +lmanya!nn 'i$ 'ouna gitmedi%

+lmanya!nn (alkanlara yerlemesi zerine 2rkiye!nin durumu .nem kazand% -ngiltere ve +merika 2rkiye!yi savan i$ine $ekmek i$in $aba 'arcadlar% (u $abalar baarl sonu$ verirse, +lmanya!nn >usya savandaki durumu zay,lard% (u sebeple 1 3aziran 1941 de 2rkiye ile bir saldrmazIk pakt imzalad%

77 3aziran 1941 de +lmanya #ovyet >usya!ya sava a$t% (u sava +lmanya!nn +vrupa!daki stnln sona erdiriyordu% =nk imdi #ovyet >usya (atllarla ibirliine giriyordu%

#ava "urumunda "enge

1941 ylnda +lman->us savann $kmasiyle birlikte, yln sonunda 5aponya!nn (irleik +merikaya saldrmasiyle 5aponya!nn ve +lmanya!nn savaa katlmasna karlk, #ovyet >usya ile (irleik +merika da kar tara,ta yer alyordu% (u gelimeler sava durumunda, askeri bakmdan, 194J ylnda +lmanya!nn #talingrad savan

kaybetmesine kadar bir denge kuracaktr%

+< -ngiltere-#ovyet -tti,ak

+lmanya ile #ovyet >usya arasnda savan patlamas zerine, imdi #ovyet >usya ile -ngiltere ortak dman karsnda bulunuyorlard% -birlii yapmalar kadar tabii bir ey olamazd% (una ramen, ibirlii teebbs #ovyetlerden deil -ngiltere!den gelmitir% 77 3aziran 1941 akam -ngiltere (abakan H'urc'ill radyoda yapt bir konumada bu savan bir Asn, savaC olmadn, bu sebeple -ngiltere!nin #ovyet >usya ile ibirlii yapmaya ve ona elinden gelen yardm vermeye 'azr olduunu bildirdi% &akat #ovyetler H'urc'ill!in bu tekli,ine cevap vermediler% +ncak H'urc'ill!in #talin!e bavurmas iledir ki, #ovyetlerden olumlu bir cevap almak mmkn oldu%

17 2emmuz 1941 de 1oskova!da -ngiltere ile #ovyetler arasnda bir 6rtak 3areket +nlamas imzaland% (irbirlerine 'er trl yardm yapmay ve ayr mtareke ve bar imzalamamay .ng.ren bu anlamann arkasndan, (irleik +merika!nn savaa katlmasndan sonra 7G 1ays 1947 de -ngiltere ile #ovyet >usya arasnda bir de itti,ak imzaland% (u itti,ak 7K yl i$in yaplmt%

(irleik +merika savaa katldktan sonra gerek -ngiltereye gerek #ovyetlere geni askeri yardm yapmaya balad% (u ise #ovyetleri garip bir duruma drd% 6rtada bir ---!nc Onternasyonal vard ve bu milletleraras komnizm tekilat, 'ereyden .nce -ngiltere ve +merika gibi AkapitalistC memleketlere y.neltilmiti% 3albuki imdi #ovyet >usya!nn sava gc ancak bu kapitalist memleketlerin yardm ile salanabilmekteydi% (u garip duruma son vermek

i$in, J!nc Onternasyonal!in /rtme Eomitesinin @rezidyumu 77 1ays 194J de ald bir kararla, Asomut tari'i durumun .zellikleri ile bu durumdan doan meselelerden .trC ve Abtn memleketlerde komnist partileri ile bunlarn .nc kadrolarnn eritii siyasal olgunluu g.z.nnde tutarakC, ---!nc Onternasyonali lavetti%

-ngiliz-#ovyet ibirliinin ilk $ ay i$inde -ngiltere #ovyet >usyaya, 4*K u$ak, 77%KKK ton kau$uk, J%KKK%KKK $i,t ayakkab ve sava endstrisi i$in gerekli madenler vermitir% (irleik +merika da, Okim aynda, ilk partide GK milyon dolarlk bir yatrm yapmtr ki, +merika!nn btn sava i$inde #ovyetlere yapt yardm 11 milyar dolar bulacaktr%

-ngiliz ve +merikan yardmlarnn >usya!ya gidi yolu -ran olmutur% "ier yollar 1urmansk, Bladivostok ve (oazlard% 9akin ilk iki liman bu kadar geni yardm i$in msait deildi% 2rkiye ise tara,szl dolaysiyle, savaan tara,lara (oazlar kapamt% Eald ki, Oge adalarnn +lman igali altnda olmas dolaysiyle, mtte,ik gemilerinin buradan ge$mesi de imkanszd% On msait yol olarak -ran kalyordu% 9akin -ran, -ngiltere ve #ovyetlerin basklarna ramen ge$it vermek istemedi% (unun zerine -ngiltere ve >usya +ustos aynda -ran! zorla igal ettiler ve >iza ;a'! da ta'tndan indirip olu 1u'ammed >iza @e'levi!yi ge$irdiler% 2a'ran b.lgesi tara,sz olmak zere -ran n,uz b.lgelerine ayrld% Euzey -ran #ovyet, dier ksmlar -ngiliz igali altna girdi% (u, 19K) -ngiliz->us anlamasn 'atrlatyordu% 79 6cak 1947 de -ngiltere, #ovyet >usya ve -ran arasnda bir itti,ak andlamas imzaland% (u suretle -ran!daki -ngiliz ve #ovyet askerlerinin durumu igal statsnden $karlarak bir itti,ak stats i$ine sokuldu% -tti,aka g.re, +lmanya ile savan sona ermesinden itibaren en ge$ alt ay i$inde -ran yabanc

askerlerden boaltlacakt%

(irleik +merika savaa katlp #ovyetlere yardmn arttrnca bu yardm idare etmek zere -ran!a JK%KKK kiilik bir +merikan personeli gelmitir%

(< (irleik +merika!nn #avaa Eatlmas

(irleik +merika!nn --!inci "nya #avana katlmas, 19J)-1941 arasnda +merika ile 5aponya arasnda .nce sinsi sinsi balayan, ,akat savan $kmasiyle birlikte gittik$e iddetlenen bir mcadelenin sonucu olmutur%

19J) ylnda 5aponya =in!i istilaya baladktan sonra, gerek sava durumunun gelimeleri dolaysiyle, gerek kastl olarak +merika!nn =in!deki men,aatlerini devaml olarak i'lal etmeye balamtr% Eastl 'areketlerde, .zellikle +merika!nn H'iang Eai-#'ek!e yardm etmesinin 5aponya!da uyandrd sinirlilik balca rol oynamtr% 1esela 5apon (abakan Eonoye, J Easm 19J de verdii bir s.ylevde "ou +sya!da Ayeni "zenCi ilan edip, dolaysiyle +merika!nn yllar boyu savunduu A+$k EapC ilkesine son verdii zaman, (irleik +merika, 4zakdou!nun 5aponya!nn tekelci egemenlii altna girmesi demek olan bu doktrin karsnda, bir yandan yine A2anmazlk "oktriniCni benimsemi ve .te yandan da 1* +ralk 19J de =in!e 7* milyon dolarlk kredi a$mt% Ger$ekte +merika!nn bu yardm ,azla olmamakla beraber, =in!in mukavemet kararn kuvvetlendirdii i$in 5aponyay sinirlendirmitir%

19J9 1artndan itibaren +vrupa!da (atllarla +lmanya arasndaki

mnasebetler sertlemeye balaynca, +lmanya!nn bir savaa gitmesinden endie eden 5aponya, +merika ile mnasebetlerini dzeltmek i$in bu devlet nezdinde baz teebbslerde bulundu? lakin olumlu bir sonu$ alamad% =nk, +merika!nn bir yaknlama i$in ileri srd art, 5aponya!nn =in!deki saldrsna son vermesiydi% 3albuki 5aponya!nn da yaklamadan amac, =in!deki durumunu +merikaya tantmakt% %

--!inci "nya #avann $kmasiyle birlikte +merika ile 5aponya arasndaki mnasebetler da'a da k.tye giden bir d.n almtr% 3er ikisi de sava d kalmakla beraber, izledikleri yollar birbirinden ayrlm ,akat ayn zamanda da bir $atmaya gitmilerdir% "emokrasilerin (at yarmkresinin +vrupa!daki kalesi olduuna ve bu sebeple totaliterlere kar koymada +merika ile "emokrasilerin ortak men,aatleri bulunduuna inanan (akan >oosevelt, +merikay gittik$e (atllara kaydrm ve bu durumda da, +lmanya!nn biran .nce +merikaya kar 'arekete ge$mesi 'ususunda 5aponya zerinde bask yapmasna sebep olmutur% (una karlk (atllarn savala uramalarndan yararlanmak isteyen 5aponya da, +sya!daki yaylmasn genilettik$e +merika ile da'a ,azla $atma durumuna girmitir%

5aponya 14 1art 194K da 0anking!de s.zde bamsz bir kukla 'kmet kurup bunu tanynca, +merika da =in!e 7K milyon dolarlk bir kredi da'a a$mtr%

3ollanda!nn +lman istilasna uramas zerine, 5aponya? 3ollanda 3indistan! FOndonezya< valisi zerinde baskda bulunarak, 3aziran 194K da yapt bir anlama ile, 3ollanda 3indistan!ndan ylda 1 milyon

ton petrol ile dier kymetli madenlerin 5aponyaya i'racn salamtr% &ransa!nn da sava durumundan ,aydalanarak, 2'ailand F#iyam< ile 17 3aziran 194K da yapt bir anlama ile de bu devleti n,uzu altna almtr% &ransa!nn yenilgisi zerine, Bic'y 'kmetiyle de 79 +ustos 194K da bir anlama yaparak, 'em 3indi$ini!de dier devletlere oranla $ok da'a ,azla ekonomik imtiyazlar kazanm ve 'em de burada asker bulundurmak ve buradan =in!e asker ge$irmek 'akkn elde etmitir% (u anlamalar 4zakdou statkosunu deitirmesi sebebiyle +merika!nn protestolarna sebep oldu, ,akat 5aponyay da yolundan d.ndremedi%

&ransa!nn yenilgisi zerine +lmanya!nn karsnda imdi sadece -ngiltere kaldndan, durum +merika i$in de te'likeli oluyordu% (undan dolay, +merika 7 Oyll 194K da -ngiltere ile yapt bir anlamayla, -ngiltereye *K destroyer vermesine karlk, -ngiltereye ait 0eT,oundland, (ermuda, (a'ama, 5amaica, #t% 9ucia, +ntigua, 2rinidat ve -ngiliz Gyan!ndaki deniz slerini 99 yl sre ile kiralad%

+merika zerinde en ,azla tepki yaratan olay, 5aponya!nn 7) Oyll 194K da +lmanya ve -talya ile Q$l @akt! imzalamas olmutur% "a'a .nce de belirttiimiz gibi, bu itti,ak dorudan doruya +merikay y.neltilmiti ve +merika!nn -ngiltere!nin yannda yer almasn .nlemek istiyordu% 3albuki bunun +merika zerindeki tepkisi ters y.nde oldu ve +merika -ngiltere ile da'a yakn ibirliine balad% (u itti,ak karsnda +merika, bir yandan askeri gcn arttrmaya bir yandan da -ngiltereye mmkn olduu kadar geni yardmda bulunmaya karar verdi% 6cak 1941!den itibaren Baington!da toplanan +merikan ve -ngiliz askeri 'eyetleri, Gney-"ou

+sya!nn bir 5apon saldrsna uramas 'alinde uygulanmak zere ortak planlar 'azrlamaya baladlar% (akan >oosevelt bununla da yetinmiyerek, Eongre ile epey uratktan sonra, 11 1art 1941 de Mdn$ Berme ve Eiralama Eanunu!nu $kartmaya muva,,ak oldu% (akan, bu kanuna dayanarak 7) 1artta -ngiltereye ) milyar dolarlk kredi a$t%

+lmanya!nn "animarka ve 0orve$!i igal ettii gn de, 9 0isan 1941 de, "animarka!nn Baington (ykel$isiyle yapt bir anlamayla Groenland adasnda sler kiralad% 0orve$!in igali +lman te'likesini +merikaya da'a yakn getiriyordu%

Mdn$ Berme ve Eiralama Eanununun $kmas zerine +merika 1941 0isanndan itibaren 5aponyaya kar yeni bir politika izlemeye karar verdi% -ngiltereye ra'at bir ekilde yardm yaplabilmesi i$in, 5aponya kkrtlmayacak ve mmkn olduu kadar uzlamaya gidilecekti% (u sebeple, 0isan ayndan itibaren +merika ile 5aponya arasnda, 4zakdou konusunda bir anlamaya varmak i$in diplomatik mzakereler balad% &akat +merika!nn bu yeni politikasn 5aponya bir zaa, olarak g.rdnden durumunu sertletirdi% +merika!nn =in!e ve -ngiltereye yapt yardm kesmesini istedi% /ine +merika!nn bu yeni tutumundan ,aydalanarak, 79 2emmuz 1941 de Bic'y 'kmetiyle bir anlama yapt ve 3indi$ini!deki sekiz 'ava ss ile iki deniz ssn kullanma 'akkn elde etti% +rkasndan 3indi$ini!ye *K%KKK kiilik bir kuvvet sevketti% +merika da buna cevap olmak zere, +merika!daki, btn 5apon alacak ve mallarn dondurdu ve 5aponya ile ticareti kontrol altna ald%

+merika!nn bu tutumu ve mzakerelerde yumuaklk g.stermemesi

askerleri sinirlendirmekteydi% +skerlerin basks ile Oyll aynda savaa karar verildi ve ) +ralk 1941 saba' 5apon u$aklarnn 3aTaii!deki @earl 3arbor!da bulunan +merikan slerine ani bir basknla +merikaya sava a$ld%

5aponya!nn saldrs ile (irleik +merika!nn --!inci "nya #avana katlmas en ,azla -ngiltereyi sevindirdi% (abakan H'urc'ill A3aritadan silinmiyecektik% 2ari'imiz sona ermiyecektiC demiti%

11 +ralk 1941 gn de (irleik +merika ile +lmanya birbirlerine sava ilan etmilerdir%

H< (irlemi 1illetler

1941 yaznda +merika ile 5aponya arasnda yaplan g.rmelerde +merika!nn tutumuna tesir eden .nemli bir olay da p'esiz +lmanya!nn >usyaya sava a$mas olmutur% (u olayla #ovyetler de (atllarn yannda yer alm olmakta ve dolaysiyle (irleik +merika i$in de iyi bir gelime ortaya $kmaktayd% (unun i$in, (akan >oosevelt, yeni durumu H'urc'ill ile g.rmek istedi ve 9 +ustos 1941 de 0eT,oundland!da @lacentia (ay!de bulutular% 14 +ustosa kadar sren g.rmelerde #ovyet >usyaya yardm yaplmasna karar verildi ve 14 +ustosda +tlantik "emeci F+tlantic H'arter< adn alan bir bildiri yaynladlar% (u deme$ iki devletin milli politikalarnn ilkelerini ilan etmitir ki, bu ilkeler sonradan (irlemi 1illetler +ntlamasna da temellik etmitir% 3rriyet ve demokrasi bu demecin temel ilkelerini tekil etmekteydi%

+merika!nn savaa girmesi zerine iki devlet arasnda yaplacak

ibirliini g.rmek zere H'urc'ill 77 +ralk 1941 de Baington!a gitti% (akan >oosevelt ile yapt g.rmelerden sonra, +lmanyaya kar savaa katlan 7G devletin imzas ile 1 6cak 1947 de bir (irlemi 1illetler "emeci yaynland% (unda, 7G devletin +tlantik "emeci!ndeki ilkeleri aynen kabul ederek za,er elde edilinceye kadar ibirlii yapacaklar bildirilmekteydi% (.ylece, savatan sonra kurulacak olan (irlemi 1illetler 2ekilat!nn ilk adm atlm oluyordu%

H< Hep'e "urumlar, 1947-194J

"ou Hep'esiD +lmanya, >us cep'esinde taarruza 1GK tmen piyade, 'erbiri J*K tank i'tiva eden 7K zr'l tmen ve J*KK u$akla balamtr% (alang$ta >us kuvvetlerinin de insan gc +lmanyannki kadar olmakla beraber, sila' ve malzeme bakmndan +lmanya ile kyaslanamazd% (u sebeple, 9eningrad, 1oskova ve Eiev istikametinde $ koldan balayan +lman taarruzu kolaylkla geliti% Oyll banda 9eningrad! mu'asaraya baladlar% 19 Oyllde Eiev 1G Okimde 6dessa ve 71 Easmda >ostov ve btn Erm +lmanlarn eline ge$ti% -klim artlarn g.z.nnde tutmadan, Easm aynda 1oskovay drmek i$in yaplan taarruz sonu$ vermedi% 1941 yl sonunda +lmanya!nn dou cep'esi 9eningrad!n dousundan --lmen g.l-Ealinin-1oskovavn bats-2ula-E'arkov->ostov $izgisi zerinde bulunuyordu% &akat 3itler!in >usyay G- 'a,tada igal etme midi de suya dmt%

+merika savaa katldktan sonra, >usyaya +merikan yardmnn gelmesi ancak 1947 sonunda mmkn olacandan, >uslar o zamana kadar inatla dayanmaya karar verdiler% (undan dolay 1947

6cak aynn ilk gnlerinden itibaren >uslar bir$ok noktalarda kar taarruza ge$tiler ve +lman cep'esini bir miktar gerilettiler%

+lmanya, igali altndaki memleketlerden de bir ksm kuvvet alp, dou cep'esindeki kuvvetini 74K tmene $kardktan sonra, 1947 3azirannda tekrar taarruza ge$ti% (u taarruz cep'enin gney kanadnda yaplmt% (unun sonucu olarak 2emmuz sonunda +lmanlar #talingrad! mu'asaraya baladlar% +ustos aynda Ea,kas dalarnda Olbruz tepelerine Gamal 3a$! diktilerse de, 3azar "enizine ulap, Ea,kasyay ve (aku!yu >usya!dan ayramadlar%

3itler, >usyaya bir prestiL darbesi indirmek i$in #talingrad! drmeye byk .nem veriyordu% (u sebeple 2emmuz 1947 sonundan itibaren 4 sa,'ada yaplacak olan #talingrad mu'arebeleri balad% #on ve en iddetli sa,'a 74 Easm 1947 de balad% #talingrad drlemedii gibi, >uslar 6cak 194J!den itibaren kar taaruza ge$ip, 7 ;ubat 194J de G!nc +lman 6rdusunu 19K%KKK kiilik bir kuvvet ile esir ettiler% 6rdu komutan 1areal @aulus ile 77 +lman generali de teslim olmutu% #talingrad mu'arebesi >uslarn za,eriyle sonu$lanm oluyordu%

"ou Hep'esinde +lmanya inisyati,i >usyaya kaptrmt% (undan sonra >uslar ilerlemeye ve +lmanlar da gerilemeye balayacaktr% 194J 1artnda Ea,kasya +lmanlardan temizlenmi, 9eningrad ve 1oskova zerindeki +lman te'didi bertara, edilmiti% #talingrad savan d.nm noktas oldu%

4zakdou ve @asi,ik Hep'esiD 5aponya +merikaya saldrarak savaa katldktan sonra, onun da durumu 1947 yl sonuna kadar

iyi gitmitir% 5apon ilerlemesi de balang$ta 'zl gelimitir% 1941 yl kapanrken, Gilbert, Guam ve Sake adalar ile 3ong Eong!u ele ge$irmi ve 1alezya, &ilipinler ve (orneo!ya $karma yapmt% 1947 0isannda btn &ilipinler 1ays 1947 ortalarnda (irmanya, ;ubat ve 1artta Hava ve #umatra yine ;ubat aynda #ingapur 5aponlarn eline ge$ti% #ingapurla birlikte )K%KKK kiilik bir -ngiliz kuvveti de 5aponlara esir dt% 5aponlar 6cak ay sonunda da (orneo, Helebes adalarn ve /eni (ritanyay igat etmilerdi%

(irmanya!nn 5aponya!nn igali altna dmesi, 3indistan bakmndan $ok te'likeliydi% (u sebeple, bu te'likeyi .nlemek i$in 3indistan!dan ve H'iang Eai-s'ek vastasiyle =in!den kar taarruza ge$ildi% @asi,ikteki 5apon yaylmas da deniz savalar ile .nlendi%

1947 ;ubatnda Hava "enizinde yaplan bir deniz savan 1tte,ikler kaybettiler% )- 1ays 1947 de yaplan 1ercan "enizi FHoral #ea< deniz savanda 5aponya az kayplara uramakla beraber, savata za,eri salyamad% J-* 3aziran 1947 de yaplan 1idTay deniz sava ise 5aponya i$in ar darbe oldu% 5aponlar 4 u$ak gemisi, 4 kruvaz.r, nakliye gemisi ve 7*K u$ak kaybettiler% 1J Easm

1947 de yaplan Guadalcanal savanda da 5aponya 7 gemi kaybetti% 5aponlarn bu yenilgileri +merika!nn deniz stnln a$k olarak ortaya koyuyordu% (u deniz savalar ile 5aponlarn @asi,ikteki ilerleyii durdurulmutur%

+tlantik 1u'arebeleriD 19J9 Oyllnde sava balaynca -ngiltere denizden +lmanyay abluka altna almak istedi% &akat bunda baar kazanamad% Rira +lmanya -ngiltereye kar denizalt savana giriti% -ngiltereye gelen btn ticaret gemilerine saldrp, bu

memleketi ekonomik $.kntye uratmak istedi% 19J9 ylnn son d.rt aynda +lmanya!nn 9 denizalt kaybetmesine karlk, -ngiltere *KK%KKK tonluk ticaret ,ilosu kaybetti%

194K ylnda -ngiltere!nin kaybettii ticaret ,ilosu 4%4K)%KKK tondur%

+tlantik mu'arebeleri, +lmanya!nn +vrupa!daki ,aaliyetinin sona ermesi ve denizalt yapmn 'zlandrmas sebebiyle 1941 1artndan itibaren iddetlenmitir% +lmanya denizalt saysn 7KK!e $kard ve ayda 1* denizalt yapmaya balad% 3albuki +lmanya 19J9 da 9, 194K da 77 ve 1941!de de J* denizalt kaybetmitir% (una karlk +lmanya 1941!de de 4%J9 %KKK ton ticaret gemisi batrd%

+merika!nn savaa katlmasndan sonra -ngiliz ve +merikan tezga'lar ticaret gemisi yapmn 'zlandrdlar% &akat 1947 ylnda yapm ile kayp arasndaki ,ark yine byk oldu% +merika!nn * milyon ton kadar ve -ngiltere!nin de 7 milyon ton kadar gemi yapmna karlk, kaybettikleri tonaL %74*%KKK idi% &akat 1947 ylnda da +lmanya * denizalt kaybetti%

194J ylndan itibaren durum 1tte,iklerin le'ine d.nd% (u yl i$inde 14%* milyon ton gemi yapmlar, buna karlk sadece J%* milyon ton ticaret gemisi kaybetmilerdir% +lmanya!nn denizalt kayb ise 7J) idi% Qstelik 194J ylndan itibaren +merikan ve -ngiliz 'ava kuvvetleri +lmanya!nn endstri b.lgelerini ar bombardmana balamlard% 194J yaznda gndzleri JKK +merikan u$a, geceleri de KK -ngiliz u$a +lmanya zerinde u$uyordu%

1944 yl +lmanya i$in $ok da'a k.t oldu% 741 denizalt kaybetti%

1tte,ikler 1%4 milyon ton ticaret gemisi kaybetmelerine karlk 1J%J milyon ton gemi yaptlar%

194* ylnn ilk d.rt aynda +lmanya 1*J denizalt kaybetti% 1tte,ikler ise 4* %KKK ton gemi kaybetmelerine karlk, J% milyon ton yeni gemi yaptlar%

3ava 1u'arebeleriD 3ava mu'arebelerinin ilk ve .nemli sa,'asn, da'a yukarda s.zn ettiimiz -ngiltere mu'arebesi tekil etmitir% J1 Okim 194K da +lmanya!nn baarszl ile sona eren bu mu'arebeden sonra da +lman u$aklar, 1941 1ays sonuna kadar -ngiltereye yapmakta olduklar 'ava aknlarna devam etmilerdir% 1941 1art geldiinde, son on ay i$inde +lmanya 4%7KK u$ak, -talya 1%1KK u$ak ve -ngiltere de 1% KK u$ak kaybetmiti%

1941 yl sonunda +merika!nn savaa girmesi, 'ava mu'arebelerinde bir denge salamtr% (unun i$indir ki, 1947 ylnda -ngiltere!nin +lmanyaya yapt 'ava aknlar 'em artm ve 'em de iddetlenmitir% 1esela, JK 1ays 1947 gn E.ln zerine yaplan bir bu$uk saatlik aknda 7%)KK ton bomba atlm, E.ln!deki kimya endstrisi byk 'asara uram ve 7K%KKK kii .lmtr%

1947 Easm aynda +merikan kuvvetlerinin kuzey +,rikaya $kmas, bir yandan Euzey +,rika mu'arebelerinin 194J 2emmuzunda 1tte,iklerin za,eriyle kapanmasn salam ve .te yandan da 'ava mu'arebelerinin bu alanda younlamas sonucunu vermitir% Euzey +,rika!dan kalkan mtte,ik u$aklar -talya, +vusturya, Gney +lmanya ve >omanya petrol alanlarn bombardmana balamlardr% (ununla beraber, +lmanya bu surada 'avaclkta baz teknik gelimeler

elde etti% (unlarn birincisi, +lman avc u$aklarnn radarla te$'iz edilmesi, ikincisi de imdi roket kullanmaya balamasyd% (u iki teknik gelime 1tte,iklerin bombardman u$aklarnn ar kaybna sebep olmutur%

1944 yl geldiinde 'avalarda inisyati, artk tamamiyle 1tte,iklerin eline ge$mitir% 1944 ylnn en iddetli 'ava mu'arebeleri ;ubat ve 1art aylarnda olmu ve 1tte,ikler +lmanya!nn bombardmannda 7%* tonluk bombalar kullanmlardr%

G 3aziran 1944 de 0ormandie!de 1tte,iklerin ikinci cep'eyi a$malar zerine, strateLik 'ava bombardmannn yerini taktik bombardman almtr% 1tte,ik u$aklar aknlarn +lman cep'esi zerine y.neltmilerdir% -kinci cep'enin a$lmas, +lmanya!nn 'ezimetini tamamlamtr%

Euzey +,rika Hep'esiD -ngiliz kuvvetleri 1941 ;ubatnda (ingazi k.r,ezinde +g'eila!ya ulamlard% -talya!nn bu baarszl zerine +lmanya General >ommel komutasnda ve +,rika Eorps adn alan bir ksm kuvvetini kuzey +,rikaya yollad% >ommel kuvvetleri bir sre 'azrlandktan sonra 74 1art 1941 de taarruza kalktlar% -ngiliz kuvvetlerini geri iterek 9ibya-1sr snrnda #ollum!a kadar ilerlediler% &akat taarruza devam edemeyip orada durdular%

>us-+lman savann $kmas dolaysiyle +lmanya Euzey +,rikaya takviye kuvveti g.nderemedi% (u sebeple mu'arebede birka$ aylk bir duraklama oldu% (u duraklamada 'er iki tara, da 'azrland ve 1 Easm 1941 de -ngilizler kar taarruzda bulunup, +ralk ay banda tekrar +g'eilo!ya geldiler% 6cak aynda tekrar taaruza

balayan +lman kuvvetleri -ngilizleri gerilettiler% (undan sonra >ommel -ngilizleri $ ay kadar ra'at brakt% 1ays 1947 sonunda tekrar taarruza balayarak, 3aziran sonunda, -skenderiye!nin 7K mil kadar batsnda bulunan Ol-+lamein!e ulat% (unun zerine 3itler, >ommel!e 1areallk rtbesini verdi% 1i'ver!in Ea'ireye girmesi gn meselesi saylyor ve 1ussolini de 1i'ver kuvvetlerinin banda Ea'ireye girmek i$in 'azrlanyordu% 1sr!n ele ge$irilmesi 'alinde btn 6rta "ou petrolleri 1i'ver!in eline ge$ecekti%

1areal >ommel 1 2emmuzdan itibaren, -ngilizlerin kuvvetli bir savunma kurduklar Ol-+lamein cep'esine tekrar taarruza giriti% 2aarruz iki ay devam etti% General 1ontgomery komutasndaki -ngiliz kuvvetleri inat$ bir mukavemet g.sterdiler% >ommel -ngiliz cep'esini s.kemedi% (undan sonra 1i'ver i$in kuzey +,rika!da 'ezimet balyordu%

7J Okim 1947!den itibaren General 1ontgomery 1i'ver cep'esine kar taarruza balad% 2aarruz baarl oldu ve 1i'ver kuvvetleri gerilemeye balad% 7J +ralk 1947 de 1tte,ik kuvvetleri 2rablus!a F2ripoli< girdiler% 9ibya aa yukar 1tte,iklerin eline ge$mi oluyordu%

Mte yandan,

Easm 1947 gn General Oisen'over komutasndaki

+merikan kuvvetleri de, &as!n +tlantik kylar ile Hezayir kylarna $kmaya balamt% (u $karmann amac, +lmanya!nn -spanya zerinden yapabilecei bir 'areketi .nlemekti%

+merikan kuvvetlerine, Hezayir!deki Bic'y kuvvetleri de katld% (u kuvvetler Hezayir!i ele ge$irdikten sonra, 2unus!a girdiler% 17

1ays 194J gn 2unusdaki 1i'ver kuvvetleri 1tte,iklere teslim oldu% 2eslim olan 1i'ver kuvvetlerinin says 7*7%KKK kii, 1G +lman ve 1K -talyan generali idi%

Euzey +,rika mu'arebeleri sona ermi ve +kdeniz!in gney kylarna 1tte,ikler egemen olmulard%

"< -talya!nn $.kmesi

Euzey +,rikay ele ge$iren 1tte,ikler, -talyay igal etmek zere, 1K 2emmuz 194J gn #icilyaya 1GK%KKK kiilik bir kuvvet $kardlar% +ustos ortasnda btn adann igali tamamland% 1i'ver kuvvetleri burada 1KK%KKK esir verdi%

1tte,iklerin #icilya $karmas -talya!nn i$ durumunda byk bir deiiklik meydana getirdi% -talya!nn, savan bandanberi pepee urad baarszlk -talyan 'alknda reLime kar bir 'onutsuzluk uyandrmt% #icilya $karmas zerine 74 2emmuz 194J gn toplanan (yk &aist Eonseyi, 1K saatlik tartmalardan sonra 1ussolini!yi iktidardan drd% 1ussolini isti,a etmek zorunda kald% /eni 'kmetin bana 1areal (adoglio ge$ti ve 1ussoliniyi tevki, ettirdi ve &aist @artisini de lavetti% 1ussolini +bruzzes dalarnda bir otele 'apsedildi%

1areai (adoglio -talya!nn savaa devam edeceini ilan etmekle beraber, bir yandan da -spanya vastasiyle bar i$in 1tte,ikler nezdinde teebbste bulundu% 1tte,ikler mtarekeyi kabul etti ve mtareke J Oyll 194J de imzaland% (una g.re, -talya 1tte,ik kuvvetlerine 'er trl kolayl g.sterecek, -talyan donanmas 1tte,iklere teslim edilecek ve -talya 'i$bir ekilde +lmanya!nn yannda

savamyacakt% 1J Okim 194J!de de -talya +lmanyaya sava ilan etti%

-talya!nn savatan $ekilmesi +lmanya i$in bir darbe oldu% ;imdi btn +kdeniz 'emen 'emen 1tte,iklerin egemenlii altna giriyor ve +lmanya -talyan donanmasndan yoksun kalyordu% (undan da'a .nemlisi, -talya!nn $.kmesiyle birlikte /unanistan ve /ugoslavya!da milli kurtulu 'areketlerinin ,aaliyete ge$mesiydi%

(edoglio 'kmeti mtarekeyi imzalamakla beraber, -talya!daki +lman kuvvetleri mukavemete devam ediyordu% (u sebeple 1tte,ikler, J Oyll!de Halabria!da >eggio!ya, 9 Oyllde de 0apoli!nin biraz gneyindeki #alerno ve 2oranto!ya $karma yaptlar% 17 Oyllde +lmanlar 1ussolini!yi +bruzzes dalarndan ka$rdlar% +lman kuvvetleri yarmadada gerilemekle beraber, 1tte,iklerin >omaya girmes% +ncak 4 3aziran 1944 de mmkn olabildi%

1tte,iklerin Ra,eri 1944-194*

194J yl --!inci "nya #avann d.nm noktasn tekil etmitir% ;ubat aynda +lmanya!nn #talingrad mu'arebesini kaybetmesi, btn dou cep'esinde genel bir gerilemenin balangcn tekil ederken, 1ays aynda da kuzey +,rika!nn 1tte,iklerin eline ge$mesi de -talya!nn $.kntsn $abuklatrm ve bu olayn sonunda da +lman igali altndaki memleketlerde milli kmldanlar balamtr% (u, 0apolyon!un -spanya!da karlat baarszlklar zerine 0apolyon igali altndaki btn memleketlerde ortaya $kan

milli kurtulu 'areketlerine benziyordu% 0apolyon i$in d.n yl nasl 1 K olmu ise, 3itler i$in de 194J .yle olmutur%

194J ylndan itibaren sava durumu 1tte,iklerin le'ine d.nmeye baladk$a, sava bir an .nce sona erdirmek i$in gerekli askeri tedbirleri almak ve ayn zamanda sava sonras dzenin esaslarn tesbit etmek amac ile 1tte,ikler arasndaki temaslar $ok sklam ve bunun i$in de bir dizi kon,eranslar yaplmtr% (u ksmda, savan olduu kadar, sava sonras gelimelerinin de temelini 'azrlayan bu kon,eranslar ele alacaz%

+< Hasablanca Eon,erans

1941 yl sonunda (irleik +merika!nn savaa katlmasndan sonra #ovyet >usya!nn zerinde en ,azla srarla durduu nokta, -ngiltere ve +merika!nn +lmanyaya kar ikinci bir cep'e a$mak suretiyle, zerindeki +lman basksn 'a,i,letmeleriydi% ;imdi 1947 Easmnda +merikan kuvvetlerinin &as ve Hezayir!e $kmalar ile kuzey +,rika savalarnn sona erdirilmesi mmkn olacana g.re, bundan sonra ne yaplacakt: (u mesele Hasablanca Eon,eransnn esas konusunu tekil etmitir%

Hasablanca Eon,erans 14-74 6cak 194J de >oosevelt ile H'urc'ill arasnda yaplmtr% #talin de davet edilmise de gelememitir%

Eon,eransta u kararlar alnmtr% >usya zerindeki basky 'a,i,letmek i$in #icilyaya $karma yapmak ve +lmanya zerindeki basky arttrmak? (alkanlarda ikinci bir cep'enin a$lmasn mmkn klmak i$in, 2rkiye!nin de savaa katlmas konusunda gerekli askeri 'azrlklar yapmak? +lmanya!nn mukavemeti yeteri kadar

zay,laynca +vrupa!da da bir cep'e a$mak ve ni'ayet A+lmanya 5aponya ile -talya kaytsz artsz teslim oluncaya kadarC mcadeleye devam etmek%

1i'ver!in Akaytsz-artszC teslim konusunda kon,eransta alnan karar, 1i'ver devletlerine 'i$bir mit brakmamas ve sonuna kadar dayanma kararn kuvvetlendirmesi ve dolaysiyle de savan uzamasna sebep olmas gerek$esiyle, sonradan baz tenkitlere konu olmutur%

(< Baington Eon,erans

Euzey +,rika cep'esinin tas,iyesi zerine alnacak yeni tedbirleri g.rmek zere 17-7G 1ays 194J gnlerinde toplanan bu kon,erans da yine >oosevelt ile H'urc'ill arasnda olmutur% (una i,re ad dolaysiyle 2rident Eon,erans da denir%

+lnan kararlarn esaslar .yledirD 1< -talya!nn sa, d klnmas i$in bu memleketin igali% (u igal ger$ekletirilirse, +lmanya!nn btn (alkanlardaki durumu zay,layacak, +lmanya!nn (alkanlara yeni kuvvet g.ndermek zorunda kalmas dolaysiyle >usya zerindeki basks 'a,i,liyecek ve ayn zamanda, durumunu daima -talyaya g.re ayarlyan 2rkiye!nin savaa katlmas da mmkn olacaktr ki b.yle bir durumda, >omanya petrollerinin bombardman i$in 2rk 'ava alanlarnn kullanlmas salanacakt% 7< -kinci Hep'enin &ransa!da a$lmas ii 1944 ilkba'arnda tamamlanacaktr% J< #ava sonras dzeni i$in H'urc'ill tara,ndan ileri srlen u ,ikirler kabul edilmitirD (ar koruma sorumluluu (irleik +merika, -ngiltere, #ovyet >usya ve =in!e verilecekti% (u d.rt

devletin tekil ettii "nya Eonseyi!ne bal olmak zere, +vrupa, +merika ve 4zakdou (.lge Eonseyleri kurulacaktr% +vrupa!da bir kon,ederasyon kurulacak ve bu, 2una, (alkan ve -skandinav ,ederasyonlarn i'tiva edecektir% 2rkiye, (alkan &ederasyonuna da'il olacaktr% -ngiltere ile >usya arasnda da kuvvetli bir &ransa bulunacak ve ayrca, @olonya ile =ekoslovakya #ovyetlerle iyi ge$ineceklerdir%

H< Zuebec Eon,erans

(u kon,erans, -talya!da 1ussolini!nin birdenbire dmesiyle ortaya $kan yeni durum karsnda, ikinci cep'e meselesini yeni bir a$dan ele almak amac ile, 14-74 +ustos 194J de H'urc'ill ve -ngiliz Genelkurmay ile +merikan Genelkurmay arasnda Zuebec!de yaplmtr% (u kon,eransta H'urc'ill, -talya!da ortaya $kan yeni durum dolaysiyle, ikinci cep'enin &ransa yerine, 2rkiye!nin de savaa katlmasiyle (alkanlarda a$lmasnda $ok srar etmi, ,akat g.rn kabul ettirememitir% -kinci cep'enin &ransa!da 0ormandie kylarnda a$lmasna karar verilmi ve bunun 'azrlanmas sorumluluu da +merikallara braklmtr%

=< 1oskova Eon,erans

+merika!nn savaa girmesinden sonra, +merika ve -ngiltere ile #ovyet >usya arasnda, ortak dmana kar sk bir ibirlii yaplmakla beraber, iki mesele #ovyetleri (atllara kar p'eye sevketmitir% (irinci mesele, -kinci Hep'enin a$lmasndan, #ovyetlere g.re, (atllarn gayet ardan almasdr% #ovyetler, +merika savaa girer girmez, +lmanyaya kar +vrupa!da der'al ikinci bir cep'e a$lmasn istemilerdir% -kinci mesele de +merikan yardmyd% /ine

#ovyetler, +merika!nn kendilerine der'al geni yardma balamasn istemilerdir% 1947 ylnda bu yardm yaplmsa da, bunu yetersiz bulmulardr% +merika!nn #ovyetlere geni yardm ancak 194J den itibaren mmkn olabilmitir% (u iki meselede tatmin edilmemi olmalar, #ovyetleri, (atllarn kendisini +lmanya karsnda ypratmak istedikleri kansna g.trmtr%

Mte yandan, 5aponya da 4zakdouda kazand genilemeyi mu'a,aza edebilmek i$in, +lmanya ile >usyann anlamas i$in $aba 'arcamtr% (alang$ta >uslar 5aponya!nn $abalarna olumlu cevap vermemilerse de, (atllar 'akkndaki p'eleri artnca, dorudan doruya veya dolayl olarak g.sterdikleri ,aaliyetlerle, onlar da +lmanya ile bir bar aramlardr%

>osevelt ile H'urc'ill de #ovyetlerin bu p'eciliini, can skntsn ve bar arama $abalarn ,arkettiklerinden, kon,eranslarna #talin!i de davet etmiler, ,akat ne o >usya!dan ayrlabilmi, ne de onlar >usyaya gidebilmilerdir% (u sebeple, >uslara durumu a$klamak zere, +merika "ileri (akan Hordell 3ull ile -ngiltere "ileri (akan +nt'ony Oden, 194J Okiminde 1oskovaya gittiler% #ovyet dileri (akan 1olotov ile birlikte, 19-JK Okim 194J arasnda toplantlar yaptlar%

1oskova Eon,erans kararlar u noktalarda toplanmtrD1< #avan ksaltlmasD (unun i$in >uslar, ikinci cep'enin en ge$ 1944 ilkba'arnda a$lmasn, +lmanya!nn bombardman i$in -sve$ 'ava alanlarnn kullanlmasn ve 2rkiye!nin savaa girmesini istemilerdir% -sve$ 'ari$, dier iki istek kabul edilmitir% 2rkiye!nin savaa sokulmasnn kabul #ovyetleri son derece 'onut brakm ve

2rkiye savaa katld takdirde, ikinci cep'enin birka$ ay gecikmesine raz olacaklarn s.ylemilerdir% 7< ".rt devlet "eklarasyonu% (urada s.z konusu d.rdnc devlet =in idi ve deklarasyon +merika tara,ndan tekli, edilmiti% >uslar =in!in $karlmasn istemilerse de kabul edilmemitir% (u deklarasyonla d.rt devlet, savatan sonra barn korunmas ve sila'szlanma konularnda ibirliine devam edeceklerini belirtmekteydiler% (u, +merika!nn artk in,irad politikasndan ayrlaca ve #ovyetlerin de (atllarla ibirliine devam edecei anlamnda alnmtr% J< 0,uz alanlarD ".rt devlet savatan sonra n,uz alan kurma politikas gtmeyeceklerdi% (una karlk >uslar, +vrupa!da ,ederasyonlar kurulmasn kabul etmediler% 4< #.mrgelerD (tn s.mrgeler milletleraras vesayet reLimi altna konacakt% *< #ava su$lularD +lmanya!nn igali altnda tuttuu memleketlerde zulm ve ikence yapmasn .nlemek i$in, sava su$lularnn cezalandrlaca ilan edildi%

(unlarn dnda kon,eransta, bir$ok meselelerde g.r ayrl $kmtr%

"< Ea'ire Eon,erans

"ileri (akanlarnn 1oskova Eon,eransnda $ devletin 'kmet bakanlar arasnda da bir toplant yaplmasna karar verilmiti% 9akin bu toplantnn yeri aylarca sren diplomatik mzakerelere konu oldu% +d ge$en yerler +nkara, (adat ve 2a'ran idi% #talin!in srar zerine toplantnn 2a'ran!da yaplmasna karar verildi% 1zakerelerde tartlan ikinci konu da, 4zakdou cep'esinin durumu da g.rlecei i$in, =in adna 1areal H'iang Eai-s'ek!in de toplantya $arlmas idi% #talin bunu da kabul etmedi%

(unun zerine H'urc'ill ve >oosevelt, 'em H'iang Eai-s'ek!le g.rmek ve 'em de 2a'ran!a bir g.r birlii i$inde gitmek i$in, 77-7G Easm 194J de Ea'ire!de bir toplant yaptlar ve buna H'iang Eai-s'ek de katld% H'urc'ill ile >oosevelt arasnda yaplan g.rmelerde, H'urc'ill, yine ikinci cep'enin (alkanlarda a$lmasnda srar ettiyse de g.rn kabul ettiremedi% >oosevelt ise, 'ereyden .nce 4zakdoudaki mcadeleyi birinci planda tutuyordu% H'iang Eai-s'ek!le yaplan g.rmelerde de, bir karar verilmeyip sadece g.r teatisi ve bilgi toplama yapld%

>oosevelt ve H'urc'ill 2a'ran!a bu atmos,er i$inde gittiler%

O< 2a'ran Eon,erans

2a'ran Eon,erans, >oosevelt, H'urc'ill ve #talin!in katlmasiyle 7 Easm-1 +ralk 194J tari'leri arasnda yapld% (una i,re ad ile AOurekaC da denir%

2a'ran Eon,eransnda s.z konusu olon meselelerin en .nemlileri .yledirD 1< >uslar ikinci cep'enin a$lmasnda yine srar etmiler ve bu srarn sonucu olarak bu cep'enin a$lmas tari'i 1 1ays 1944 olarak tesbit edilmitir% H'urc'ill, ikinci cep'enin (alkanlarda a$lmas ,ikrini >uslara da kabul ettirememitir% -kinci cep'e ile ilgili olarak, 2rkiye!nin de savaa katlmasna karar verilmitir% J< #ava sonras bar dzeninin korunmas i$in bir milletleraras tekilat kurulmas ,ikri btn tara,larca kabul edilmekle beraber, >uslar, d.rt byk devlet arasna =in!in de katlmasna yine itiraz etmiler, ,akat onlar da isteklerini kabul ettirememilerdir% 4< 1oskova

Eon,eransnda olduu gibi bu kon,eransta da @olonya meselesi s.z konusu olmutur% >uslar 9ondra!daki mlteci @olonya 'kmetini tanmay yine reddetmilerdir% @olonya!nn snrlar meselesinde ise, 6der ne'rine kadar olan +lman topraklarnn @olonyaya verilmesi kabul edilmitir%

2a'ran Eon,eransnda bir$ok .nemli meseleler de, gayri resmi toplantlarda yaplan .zel konumalarn konusunu tekil etmitir% (unlarn $ou da >usya ile ilgili olmutur% 1esela >oosevelt, >uslarn (altk, 2rk (oazlar ve @asi,iin scak sularna $kma arzusunu sempati ile karladn belirtmitir% >uslar &inlandiya!dan da toprak istekleri olduunu da belirtmilerdir% (ir yemekte H'urc'ill, #talin!e, savatan sonra >uslarn toprak istekleri olup olmyacan sorduu zaman, #talin ABakti geldiinde konuacazC demitir% (u konumalarda ortaya $kan ilgi $ekici noktalardan biri de, #ovyetlerin +lmanya!dan duyduu derin korku idi% (u sebeple, +lmanya!nn adamakll ezilmesini ve par$alanmasn istiyorlard% (una karlk H'urc'ill, +lmanya!nn * ayr bamsz devlete b.lnmesini ileri srmtr% /ine bir yemekte #talin, +lmanya!nn tesliminden sonra *K%KKK +lman subaynn kuruna dizilmesini tekli, edecek kadar ileri gitmitir%

2a'ran Eon,eransnn .nemli sonucu za,ere doru yaklaldk$a mtte,ikler arasndaki g.r ayrlklarnn da belirmeye balamasyd% H'urc'ill durmadan ikinci cep'enin (alkanlarda a$lmasn ileri srmt% =nk #ovyetlerin (alkanlara girip bir da'a $kmamalarndan endie etmekteydi% 2abii bunu >uslar da ,arkettiklerinden, bu ,ikre kar gelmilerdir% >oosevelt ise, 2a'ran!da mmkn olduu kadar #talin!e kur yapmaya $alm ve savatan sonra #ovyetlerle

sk bir ibirlii yapabilecei 'ayaline kaplmt% -ngiltere ile +merika arasndaki bu g.r ayrl, sava sonras tasarlar bakmndan #ovyetleri $ok 'onut brakm ve bu sebeple de #talin 2a'ran Eon,eransnda sava sonras i$in ,azla balayc taa''tlere girimekten .zellikle ka$nmtr%

&< -kinci Hep'enin +$lmas

(u cep'enin a$lmasndan .nce, +lmanya!nn cep'e durumunu ksaca belirtmemiz gerekir%

#talingrad mu'arebelerinden sonra +lmanlar gerilemeye balamlardr% 9akin * 2emmuz 194J!de bir kar taarruz denemesine giritilerse de baar elde edemediler% +ksine, >uslar 1* 2emmuz 194J de btn cep'ede genel bir taarruza kalktlar% (u taarruz karsnda +lmanlarn gerilemesi 'zland% 1944 0isan ve 1ays aylarnda >uslar, baz toprak ksmlar 'ari$, sava $kmadan .nceki snrlarna ulatlar%

Mte yandan, -talya!nn $.kmesinden sonra (alkanlarda da milliyet$i 'areketler 'zland% &akat bu 'zlan, (alkanlara da komnizmi getirmiti% /unanistan!da +lmanlara kar $arpan iki grup $eteci vardD O9+# F1illi 3alk Eurtulu 6rdusu< ve O"O# F/unan "emokratik 1illi 9igi<% O9+# komnistlerden mrekkep olup Hum'uriyet$iydi ve >usya!dan yardm alyordu% (unlar O+1 F1illi Eurtulu Hep'esi< adl bir siyasi komnist tekilata dayanyordu% O"O#!ciler ise cum'uriyet$i olmakla beraber, komnist aley'tarydlar% O9+# ile $atmaya balaynca kralc olacaklardr%

(unlar +lmanlara kar beraber savarken, -talya!nn $.kmesinden sonra, 194J Okiminde, /unanistan!daki reLim meselesinden .tr birbirlerinden ayrldlar% -ngiltere 1944 ;ubatnda bunlar uzlatrmaya $altysa da baar kazanamad ve onun zerine O"O#!e yardm etmeye ve O9+#!n n,uzunu krmaya balad%

+yn durum /ugoslovya!da da mevcuttu% 6rada da +lmanlarla savaan iki grup gerilla vard% (iri 2ito!nun @artizanlar!, dieri de 1i'ailovi$!in =etnikler!i% (irincisi komnist ve cum'uriyet$i, ikincisi ise kralc ve komnist aley'taryd% 2ito -ngiltere ile gayet iyi ge$indiinden -ngiltere 2ito!yu desteklemi ve ona yardm etmitir% 9akin ikinci cep'e a$ldktan sonra 2ito!nun ger$ek yz ortaya $kmaya balaynca, -ngiltere de politikasn deitirecektir% &akat o zaman da vakit ge$miti artrk%

-ngiltere!nin bu ekilde 'areketinin bir sebebi vard% H'urc'ill (alkanlarn komnist egemenlii altna dmesinden daima endie ettii i$in, ikinci cep'enin (alkanlarda a$lmasn ve bu suretle (alkanlara >uslardan .nce 1tte,ik askerlerinin girmesini dnmt% (u ,ikrini >oosevelt!e ve +merikallara kabul ettiremeyince, * 1ays 1944 de >usyaya bir tekli,te bulunarak, (alkanlarn -ngiltere ile >usya arasnda n,uz b.lgelerine ayrlmasn ileri srd% (una g.re, /ugoslavya ve /unanistan -ngiliz, >omanya ve (ulgaristan >us n,uz alan olacakt% (u tekli,i prensip olarak >usya da kabul etmekle beraber, +merika!nn da ,ikrinin alnmasn istedi% +merikaya s.ylendii zaman tepkisi gayet iddetli oldu ve H'urc'ill!in tasars da suya dt% 3albuki bu sraada >us ordular >omanyaya girmeye balamt%

(unlarn yannda, 9ondra!daki mlteci @olonya 3kmetini tanmayan #ovyetler, kendileriyle birlikte $arpan @olonya 1illi Eurtulu Eomitesi!ni de n,uzlar altnda tutuyorlard% -kinci cep'e a$ldktan sonra, 7* 2emmuz 1944 de bu Eomite ile, iki tara, arasnda savatan sonra dostluk, karlkl yardm ve ibirliini .ng.ren bir anlama imzaladlar%

=eklerle de mnasebetleri gayet iyiydi% 9ondra!daki mlteci =ek 3kmeti ile de 17 +ralk 194J ve 1ays 1944 de iki anlama imzalyarak

sava sonras mnasebetlerini dzenlediler% -kinci anlama =ekoslovakyay igal edecek >us ordular ile =ek sivil idarecileri arasndaki ibirliini dzenlemekteydi%

(.ylece +lmanya yenilgiye doru yol alrken, #ovyetler de komnizmin +vrupa!daki stnln salyacak tedbirleri almakla megul bulunuyorlard%

+vrupa!nn durumu bu ekilde iken, 1tte,ikler ikinci cep'eyi a$mak zere, G 3aziran 1944 saba'ndan itibaren &ransa!nn 0ormandie plaLlarna 1KK km% 9ik bir ky boyunca $karma yapmaya baladlar% 1%KKK u$aktan mrekkep bir ,ilo J tmenlik bir kuvveti 'avadan indirdi% +yn anda 4%KKK $karma gemisi de denizden $karma yapt% Gerek 'avadan indirmeyi, gerek denizden $karmay 11%KKK avc ve bombardman u$a ile ) zr'l, 1J kruvaz.r ve yzlerce 'a,i, sava gemisi destekledi% =karmay izleyen ilk $ gn i$inde yaplan $etin mcadeleden sonra 1tte,ik kuvvetleri kylarda tutunmaya muva,,ak oldular% 11 3aziranda $karma yaplan kylardaki 14 +lman tmenine karlk 1G 1tte,ik tmeni bulunuyordu% 1G 3aziranda 1tte,ikler )KK%KKK asker, 1KK%KKK kamyon, otomobil ve tank

ile 74*%KKK ton malzeme $karm bulunuyorlard%

(ununla beraber, +lmanlarn sert mukavemeti +ustos balarna kadar devam etti% (u mukavemet krldktan sonradr ki, 1tte,ik ilerleyii 'zland% 1tte,ikler 74 +ustosta @aris!e ve J Oyllde de (ruNelles ve +msterdam!a girdiler%

1* +ustostan itibaren de, $ounluunu &rnaszlarn tekil ettii 11 2menlik bir 1tte,ik kuvveti Gney &ransa kylarna $karld%

1tte,ikler 7*-7G Oyll 1944 de >en ne'rini amaya baladlar% +rtk +lman topraklarna girilmiti%

G< >uslarn (alkanlar ve 6rta +vrupaya Girmesi

0ormandie $karmasnn baarl olmas zerine >uslar da 7J 3aziran 1944 de "ou Hep'esinde genel bir taarruza giritiler% (u taarruz, >us ordularnn (alkanlara ve 6rta +vrupaya girmesini salad%

>us kuvvetleri da'a 1ays aynda >omen topraklarna girmiti% +ustosta burada da taarruza kalkp btn >omanyay igale baladlar% (u durum karsnda Eral 1ic'el, 1i'ver tara,tar babakan 1areal +ntenoscu!yu tevki, ettirdi ve 1illi E.yl @artisi, #osyalist @artisi ve Eomnist @artisinin da'il olduu bir milli kabine kurdurdu% (u kabine 17 Oyll 1944 de #ovyetlerle mtareke yapt% #ovyetler mtarekeyi ayn zamanda 1tte,ikler adna da imzaladlar% 1tareke anlamasna g.re, >omanya, (eserabya!y #ovyet >usyaya terkediyor ve #ovyet /ksek Eomutanlna >omen topraklarnda tam 'areket serbestisi salyordu% >omanya #ovyetlere

JKK milyon dolar sava tazminat .deyecekti% (una karlk, 2ransilvanya da >omanyaya geri verilecekti%

+ralk aynda #ovyetler >omen 3kmeti zerinde bask yaparak -$ileri (akanln Eomnist @artisine verdirdiler% (u suretle polis kuvvetleri komnistlerin eline ge$mi oluyordu% (unun arkasndan, 194* 1artnda, @etru Groza (abakanla getirildi% Groza kabinesinde $ounluk komnistlerdeydi%

>omanya!nn mtareke imzas, (ulgaristan! da mtarekeye g.trd% &akat #ovyetler (ulgaristan!a sava ilan etmemilerdi% (unun i$in, >us askerlerinin (ulgaristan! igale baladklar bir srada #ovyet >usya * Oyll 1944 de (ulgaristan!a sava ilan etti% (u durum zerine (ulgar 3kmeti Oyllde mtareke istedi% 9 Oyllde

komnistlerin de da'il bulunduu +navatan Hep'esi bir 'kmet darbesi ile iktidar ele ald% 0i'ayet mtareke 7 Okim 1944 de imzaland% ;artlar, >omanya mtarekesinin 'emen 'emen ayndr% /alnz #ovyetler (ulgaristan!dan tazminat almadlar%

>us kuvvetleri (ulgaristan!dan sonra 1acaristan ve /ugoslavya!ya girdiler% 1acar generallerinden 1iklos, elindeki 1acar kuvvetleriyle birlikte >uslarla birleti ve bir ge$ici 'kmet kurdu% +lman igalinden kurtulan 1acar topraklarndan bir se$im yaptrarak, bir 1eclis kurdu% 1iklos 'kmeti 7K 6cak 194* de 1tte,ikler adna #ovyetlerle mtareke yapt% 1tareke artlar bundan .ncekiler gibiydi% 1acaristan 1KK milyon dolar /ugoslavya ve =ekoslovakyaya, 7KK milyon dolar da #ovyetlere sava tazminat .deyecekti% (u tazminatlar 'ep mal olarak .denecekti%

>us kuvvetleri =ekoslovakya!ya ancak 194* ilkba'arnda girebildiler% (ununla beraber, 9ondra!daki mlteci =ek 3kmetinin yesi "r% (ene da'a .nce 1oskovaya giderek memleketin sivil idaresi 'akknda #ovyetlerle bir anlama yapt%

Okim 1944 balarnda >us kuvvetleri /ugoslavyaya girdiler% Eomnist @artizanlarn 9ideri 2ito, +ustos 1944 de H'urc'ill ile yapt bir anlamada, /ugoslavyay komnistletirmeyeceine s.z vermiti% 2ito Oyllde gizlice >usyaya gitti ve 79 Oyll 1944 de #ovyet >usya ile bir anlama yapt% (una g.re, +lman igalinden kurtulan /ugoslavya topraklarnn idaresi /ugoslavya 1illi Eurtulu Eomitesine yani 2ito!ya verilecek ve sava biter bitmez >us kuvvetleri geri $ekilecekti%

(alkanlarn >us igali altna girdiini g.ren -ngiltere, /unanistan! #ovyetlere kaptrmamak i$in da'a $abuk davrand% 1944 Oyllnde /unanistan!a 4%KKK kiilik bir kuvvet $kardlar% &akat komnist O9+#!clarla -ngiltere!nin aras a$ld ve +ralk aynda O9+#!clar ayaklandlar% -ngiltere bunlara kar sert tedbirler ald% (unun zerine, 194* ;ubatnda, a,,edilmeleri karlnda sila'larn brakmay O9+#!clar kabul ettiler% -ngiltere /unanistan!da duruma 'akim olmutu%

1944 Okiminde +rnavutluk da komnistlerin idaresi altna girdi% Easm 1941 de +rnavutluk!ta Eomnist @artisi kurulmutu% (unun lideri Onver 3oN'a idi% Eomnist @artisi 1947 Oyllnde 1illi Eurtulu 3areketi ad ile bir de mukavemet tekilat kurdu% +rnavut komnistleri 2ito!dan yardm alyordu% (unun zerine, komnist olmayan +rnavut milliyet$ileri de (alli Eombetar F1illi (irlik< ad ile bir tekilat kurdular% (unlar cum'uriyet tara,tar milliyet$ilerdi%

-talya!nn savatan $kmas zerine +lmanlar +rnavutluu igal ile, bir 0iyabet Eonseyi kurdular% (u Eonseye (alli Eombetar!n kurucularndan 1e'di &ras'eri de da'ildi% &akat ikinci cep'enin a$lmas zerine +lmanlar +rnavutluktan $ekilince komnistler duruma 'akim oldular ve Onver 3oN'a 1944 Okiminde +rnavutluk 3alk Hum'uriyetini ilan etti%

Y< 1oskova Eon,erans

(alkanlarn ve 6rta +vrupa!nn bu durumu H'urc'ill!in $ok cann skmt% #ovyet yaylmasn .nlemek i$in #talinle bir anlama yapmak zere 1oskovaya gitti ve 9-7K Okim 1944 de #talinle g.rt% (alkan memleketlerinin iki devlet arasnda n,uz b.lgelerine ayrl konusunda bir anlamaya varmaya muva,,ak oldu% >omanya >us, /unanistan, -ngiliz n,uzuna terkedildi% /ugoslavya ve 1acaristan P *K -ngiliz P *K >us n,uzu altnda olacakt% (ulgaristan i$in bu oranlar, P )* >us, P 7* -ngiliz idi% (u yzde oranlarnn anlam, kabinelere girecek ve orada temsil edilecek siyasal eilimlerin oranlaryd%

@olonya meselesinde uzlama olamad% Eon,eransa, 9ondra!daki mlteci @olonya 3kmetinin temsilcisi ile, >uslarn n,uzu altnda bulunan 9ublin Eomitesi!nin temsilcileri de davet edilmiti% 9ondra Eomitesi, @olonya kabinesine bir miktar komnistin alnmasn kabul ettiyse de, 9ublin Eomitesi bu orann P *K-*K olmasnda srar edince, bir anlamaya varlamad%

Mte yandan, 1oskova Eon,eransnda, +lmanya i$in kurulacak

1tte,ik Eontrol Eomisyonunda &ransaya da yer verilmesi ile, 1ontreuN #.zlemesinin deitirilmesi de kabul edildi%

3< /alta Eon,erans

194* ylnda bandan itibaren artk za,erin ilk klar da g.rnmeye balamt% &akat bu kla beraber k.t niyetler de a$a $kmaya balad% #avan karanl bu niyetlerin g.zlerden saklanmasn mmkn klmt% 6nun i$indir ki /alta Eon,erans, 1 1* Biyana Eon,eransna benzetilebilir% (ar dzeninin kurulmas meselesinde 'er $ devlet de /alta Eon,eransna, kendi ka,alarndaki ama$ ve tasarlarla katlmlardr%

(akan >oosevelt /alta!ya gelirken ka,asn megul eden balca iki mesele vard% (irincisi, (akan Silson gibi, o da (irlemi 1illetler 2ekilatnn kurulmasna byk .nem veriyordu% >oosevelt!e g.re, sava bittikten sonra +merikan kuvvetlerinin +vrupa!da kalmasna +merikan kamu oyu raz olamazd% (u sebeple, savatan sonra +merika $ekilmeli ve +vrupa devletlerini kendi anlamazlk ve meseleleri ile babaa brakmalyd% &akat +merika!nn bunu yapabilmesi i$in, bar etkili bir ekilde koruyacak bir milletleraras tekilat kurulmalyd% (u yaplrsa, +merika!nn g.z arkada kalmazd% >oosevelt bu endielerini /alta!da #talin!e de s.ylemitir% #talin!in bundan byk 'onutluk duyduuna p'e yoktur%

>oosevelt!in ikinci meselesi de, 4zakdou savana #ovyet >usya!nn da bir an .nce katlmas ve bu b.lgede de savan en ksa zamanda sona erdirilmesiydi%

-ngiltereye gelinceD H'urc'ill!e g.re, milletleraras tekilat dier

meselelerden sonra geliyordu% 6na g.re, .nce +lmanyaya uygulanacak muamele, @olonya meselesinin $.zmlenmesi, savatan sonra +vrupa!daki kuvvetler dengesinde &ransa!nn yeri, (alkanlarda ve -ran!da -ngiliz n,uzu gibi meseleler 'ereyden .nce $.zmlenmeliydi% +ncak bu meselelerden sonra milletleraras tekilat .nemli olabilirdi%

#talin!e gelince? onun 'akknda o zamanki artlara g.re ta'min olunan udurD Ea,asnda $ .nemli mesele vard% (irincisi, savatan sonra >usya!nn ekonomik kalknmasn salamak% (unun i$in gerekli iki kaynak da, +merika!nn verecei kredi ile +lmanya!dan alnacak tamirat borcu olabilirdi% -kincisi, =arlk >usya!nn 19K4-19K* savanda 4zakdou!da uram olduu kayplar tekrar geri almak% Q$ncs de, +lmanya!nn mu'temel saldrsna kar >usya!nn gvenlii i$in gerekli tedbirleri imdiden almak% (unun i$in de "ou +vrupa memleketlerinde 'alk demokrasileri kurulmalyd% 2ara,larn bu tasarlarn egemen olduu /alta Eon,erans 4 ;ubattan 11 ;ubat 194*!e kadar srd% G.rlen meseleler ve sonu$lar .yledirD

4zakdouD #ovyetler 4zakdou savana katlmay kabul ettiler% &akat bir $ok tavizler alarak% Gney #ak'alin ile civarndaki adalar, @ort +rt'ur deniz ss ve Euril adalar #ovyetlere verilecek ve 1an$urya =in!in egemenlii altnda kalmakla beraber, "ou =in "emiryollar ve Gney 1an$urya "emiryollar >usya ile =in tara,ndan ortak olarak iletilecekti% "airen milletleraras liman olacak, ,akat burada #ovyet >usya!nn stn men,aatleri tannacakt% " 1oolistan!da statko korunacakt% #ovyetlerin kkrtmasiyle " 1oolistan!da 1974 de bir 'alk cum'uriyeti kurulmu ve =in bunu bu tari'e kadar tanmamt%

4zakdou 'akkndaki bu anlama son derece gizli tutulmu ve H'iang Eai-s'ek!e bile 'aber verilmemitir%

+lmanyaD +lmanya esas itibariyle $ igal b.lgesine ayrlacak, ,akat -ngiltere ve +merika kendi b.lgelerinde &ransa!ya da bir ksm ayracaklard% +yn ekilde (erlin e'ri de ortak igal altnda bulunacakt%

2amirat (or$larD >uslarn sunduu plana g.re, +lmanya 7K milyar dolar tamirat borcu .deyecek ve bunun yarsn #ovyet >usya alacakt% 7K milyar dolarn yars, iki yl i$inde ve 1akine, snai te$'izat eklinde menkul sermaye olarak .denecek ve geriye kalan da 1K yl i$inde +lmanya!nn $eitli retiminden alnacakt% +lman ar sanayiinin P K!i yok edilecekti%

+merika ve -ngiltere bu artlar $ok ar bulduklarndan, bu iin mzakeresi sonraya brakld% &akat 7K milyar rakam mzakerelere esas tekil edecekti%

(irlemi 1illetlerD (urada ba'is konusu olan veto ve yelik meselesiydi% Gvenlik Eonseyinin devaml yeleri i$in veto ilkesi kabul ediidi% Qyelik meselesinde ise >uslar, 2rkiye ile, >usya ile diplomatik mnasebetler kurmam olan Gney +merika devletlerinin (irlemi 1illetler 2ekilatna ye olarak alnmamalarn istedi% 2artmalardan sonra, 1 1art 194*!e kadar ortak dmana sava ilan etmi olanlarn yelie alnmas kabul edildi% (unun zerine 2rkiye 7J ;ubat 194* de +lmanya ve 5aponyaya sava ilan etti%

@olonya 1eselesiD Barova!da bulunan ge$ici @olonya 3kmetinin

en ksa zamanda gizli oya dayanan serbest ve demokratik se$imler yapmasna karar verildi% 9akin demokratik se$imle tara,larn anlad ey birbirinden $ok ,arklyd% @olonya!nn dou snrlar i$in, 1919 @aris (ar Eon,eransnda tesbit edilen Hurzon =izgisi kabul edildi% (at snrlar i$in >uslar, 6der-0eisse ne'irleri $izgisini ileri srd% -ngiltere @olonya!nn +lmanya!dan toprak almasn istemediinden, snrlarn $izilmesi ii sonraya brakld% @olonya meselesinde .zellikle -ngiltere ile >usya $atyordu%

Eurtarlan +vrupa 3akknda "eme$D (u deme$le, eski 0azi +lmanyas peyki olan memleketlerde demokratik reLimlerin kurulaca belirtilmekteydi%

-ranD (u srada Euzey -ran!da >uslar, bu b.lgelerin >us askerinin igali altnda bulunmasndan ,aydalanarak, petroller dolaysiyle bu b.lgeyi -ran!dan ayrmak i$in bir takm separatist 'areketleri kkrtyorlar ve bu da -ngiltere!nin cann skyordu% &akat >uslar bu meselenin g.rlmesini sonraya braktlar%

(oazlarD (oazlar statsnn #ovyet >usya le'ine deitirilmesine, bu meselenin "ileri (akanlar tara,ndan ele alnmasna, bu durumdan 2rkiye!nin de 'aberdar edilmesine karar verildi%

#onu$D /alta Eon,eransndan >oosevelt gayet 'onut olarak ayrld% H'urc'ill ise 'i$ 'onut deildi% (unun i$indir ki, H'urc'ill 'atralarnn /alta ile balayan ksmna "emir @erde adn koymu ve /alta!y &inale olarak nitelendirmitir% Ger$ekten /alta A(yk -tti,akCn sonu oluyordu% -birlii devresi son buluyor ve imdi rekabet ve mcadele balyordu%

I< +lmanya!nn 2eslim 6lmas

-kinci Hep'enin a$lmasndan sonra artk +lmanya i$in kurtulu imkan kalmamt% +lmanya doudan ve batdan 1tte,ik kuvvetleri tara,ndan igal edilmeye balad% 1tte,ik kuvvetlerinin (erlin!e girdikleri, (erlin!de sokak mu'arebelerinin yapld ve bu mu'arebelerin (abakanlk binasnn yaknna geldii bir srada, JK 0isan 194* gn .leden sonra 3itler inti'ar etti% /erine +miral "oenitz!i brakmt% 7 1aysta (erlin 1tte,iklere teslim oldu% 4 1aysta 3ollanda, Euzey-"ou +lmanya ve "animarka!daki +lman kuvvetleri 1tte,iklere teslim oldular% "oenitz, +lmanya!nn idaresini eline alr almaz, .devinin, +lmanyay (olevizm!den kurtarmak olduunu ilan etmiti% (u sebeple +lman kuvvetleri kitle 'alinde -ngiliz ve +merikallara teslim olmay terci' ettiler% "oenitz de bu ii kolaylatrmak i$in mtarekeyi geciktirdi% 0i'ayet, ) 1ays 194* saba'nn ilk saatlerinde, temsilcilerini >eims!de bulunan General Oisen'oTer!in kararga'na g.nderip kaytsz artsz teslim belgesini imzalad%

+vrupa sava sona ermiti%

-< 4zakdou Hep'esi

1947 ylnda yaplan 1idTay ve Guadalcanal deniz savalar ile 5aponya!nn @asi,ikteki genilemesi durdurulmutu% 194J ylndan itibaren inisyati, @asi,ikte +merika!nn ve Gney-"ou +sya!da da -ngiltere!nin eline ge$ecektir%

5aponya @asi,ikte durdurulunca, 5aponlar 3ollanda 3indistan!

ile olan 'am madde balantlarn korumak i$in, =in ktasn Euzey-Gney dorultusunda bir erit 'alinde ele ge$irmeye karar verdiler ve bunun i$in de 1944 0isannda 'arekete ge$tiler% "enizlerde stnl kaybettikleri i$in 3ollanda 3indistan! ile kara balants kurulmak isteniyordu% 5aponya!nn bu plan baarl oldu ve +ralk 1944 de =in-3indi$ini snrna ulatlar% 3indi$ini zaten kendi igalleri altndayd% 5aponlar bu igal eridine +sya Ealesi demilerdir% &akat @asi,ik mu'arebelerinin ald durum +sya Ealesinin strateLik .nemini zay,latt%

1947 Easmnda +merikallar /eni Gine!yi ele ge$irmek i$in 'arekete ge$tiler ve birbu$uk yllk uramadan sonra 1944 2emmuzunda aday tamamiyle igal ettiler% (undan sonra +ralk 194J de Gilbert, 1944 6cak aynda 1ars'all adalarndan ETaLalein ve ;ubat aynda da OniTetok +merikallarn eline ge$ti% 1944 2emmuzunda btn 1arianne adalar igal edildi% 1arianne!lardan sonra strateLik Guam adasna $karma yapld ve 2emmuz sonunda bunun da igali tamamland%

;imdi 'ede, &ilipinlerdi% (unun ilk adm 1944 Okiminde 9eyte adasnn igali oldu% 9eyte!de yaplan bir deniz savanda 5aponlar ar kayplara uradlar% &ilipinler, gayet $etin mu'arebeler yaplarak ada ada igal edildi ve 194* ;ubatnda btn &ilipinler +merikallarn eline ge$ti%

194* 1artnda strateLik ITo 5ima adasnn igali ile +merikallar 5aponya!nn da'a yakn mesa,eden ve youn bir ekilde bombardman i$in strateLik bir nokta elde etmi oldular% 1ays aynda 6kinaTa adasnn igali +merikay 5aponyaya da'a yaklatrm

ve 5aponya!nn bombardmann da'a da kolaylatrmtr%

Gney-"ou +sya!da da -ngilizler 1944 1artnda, (irmanyay ele ge$irmek i$in 3indistan!dan 'arekete ge$tiler% (u 'areket iyi geliti ve -ngilizler 194* 1aysnda btn (irmanyaya girdiler% (unun zerine 5aponlar Gney =in!deki btn kuvvetlerini kuzeye $ekerek /ang-tze zerinde bir savunma 'att kurdular%

@otsdam Eon,erans topland zaman 4zak-"ou ve @asi,ik cep'esi bu bi$imi almt%

5< @otsdam Eon,erans

+lmanya!nn savatan $ekilmesi +vrupa!da bir sr problem ortaya $karmt% (ar dzeninde bunlara bir $.zm bulmak gerekiyordu% (unun i$in $ devlet arasnda 1) 2emmuz-7 +ustos 194* tari'leri arasnda (erlin yaknnda @otsdam!da bir toplant yaplmtr% (akan >oosevelt 17 0isan 194* de .ld i$in, (akanlk, yardmcs 3arry #% 2ruman!a ge$mi ve +merikay @otsdam!da 2ruman temsil etmitir% 2emmuz sonunda -ngiltere!de se$imler yaplm ve 1u'a,azakar @arti se$imi kaybettiinden, -ngiltereyi kon,eransn yarsnda H'urc'ill, 2emmuz sonundan sonra da -$i @artisi lideri ve yeni (abakan Hlement +ttlee temsil etmitir%

@otsdam Eon,eransnda g.rlen meseleler unlardrD

@olonya 1eselesiD >us askerleri @olonya ve +lmanyay igal ettikten sonra, Hurzon 'attna kadar olan "ou @olonya topraklarn kendisi alm, buna karlk (atda, 6der-0eisse $izgisine kadar

olan +lman topraklarn da @olonyaya vermiti% #ovyetler bu snrlar @otsdam!da +merika ile -ngiltereye tantmak istediyseler de, bu iki devlet bu snrlar tanmad% (unun zerine, @olonya!nn (at snrlar +lmanya ile yaplacak bara brakld% (u bar imdiye kadar yaplmadna g.re, @olonya!nn bugnk (at snrlar ,iili bir duruma dayanmaktadr% Mte yandan #ovyetler, 1G +ustos 194* de @olonya ile yaptklar bir anlama ile, @olonya->usya snrn bu devlete Hurzon $izgisi olarak kabul ettirdiler%

+lmanya 1eselesiD +lmanya!daki btn 0azi messeseleri ortadan kaldrlarak, d.rt devlet kendi igal b.lgelerinde demokratik reLimin kurulmasna ve ayrca, +lman sava sanayiinin bar ekonomisinin i'riya$larna cevap verecek ekilde organize edilmesine beraberce $alacaklardr% -ngiltere ve +merika, +lman endstrisinin k.knden yklmasna engel oldular% 2amirat borcu i$in de 'er'angi bir rakam tesbit edilmedi% #ovyet >usya, +merikan, -ngiliz ve &ransz igal b.lgelerinden tamirat borcu alamyacakt% +ncak bar ekonomisi i$in gerekli olmayan snai te$'izatn pek az bir ksm #ovyetlere verilecekti% +lman donanmasnn $ok byk bir ksm ta'rip edilecekti% #ava su$lular yarglanacakt%

+vusturyaD +lmanya!da olduu gibi, +vusturya ve (akenti Biyana da d.rt devlet arasnda igal b.lgelerine ayrld%

-talyaD -talya!nn 194J!denberi "emokrasilerle ibirlii yapt g.z.nnde tutularak, bu devletle yaplacak bar ilk .nce ele alnacak ve bar 'kmleri mmkn olduu kadar yumuak tutulacakt% -talya meselesi tartlrken #ovyetler -talyan s.mrgelerinden de pay istemilerdir% (u s.mrgelerin +kdeniz ve Ezldeniz kylarnda

bulunduu dnlrse, #ovyetlerin niyetlerinin ne olduu a$kca meydana $kar% (atllar bu istei kabul etmemekle beraber, meselenin barn 'azrlanmas srasnda ele alnmasna karar verdiler%

#ovyet @eykleriyle barD (u peykler, #ovyetlerin askeri igali altna dm olup, 'kmetlerinde komnistlerin egemen olduu >omanya, (ulgaristan ve 1acaristand% #ovyetler bar yaplmadan .nce, +merika ve -ngiltere!nin bu memleketlerdeki 'kmetleri tanmalarn istedi% (u iki devlet ise bunlarla bar yaplmadk$a, bu tanmay reddettiler%

-spanyaD (u memleket savaa katlmamakla beraber, 1i'ver!le sk ibirlii yapt i$in (irlemi 1illetler 2ekilatna alnmayacakt%

-ranD -ran!n der'al boaltlmasna karar verildi%

(oazlarD #ovyetler, 2rkiye!nin zay, olmas 'asebile, serbest ge$i i$in gereken garantiyi salyamadn, bu sebeple (oazlarn #ovyet >usya ile 2rkiye!nin ortak kontrolu altna konulmasn istediler% /ani >uslar (oazlarda s istiyorlard% 2abiatiyle bu istek kabul edilmedi% +merika ve -ngiltere ise >uslar i$in ancak (oazlardan tam ge$i serbestisine tara,tardlar% 1esele 'akknda karar alnmayp, 'er devletin kendi g.rn 2rkiyeye bildirmesine karar verildi%

2una 0e'riD 2una ne'ri zerinde bulunan btn memleketler imdi #ovyetlerin askeri igali altnda bulunduundan, 2una ne'ri ,iilen #ovyet egemenlii ve kontrolu altna girmi olmaktayd% (unun i$in 2una!da gidi-geli serbestisinin salanmas meselesinin

de ele alnmasna karar verildi%

>usya!nn 4zakdou #avana EatlmasD #oyvetler, 194* +ustos aynn ikinci yarsnda 4zakdou savana katlmay kabul etmilerdir% &akat buna lzum kalmadan +merika 5aponya meselesini kendisi $.zmledi%

E< 5aponya!nn 2eslim 6lmasD #avan #onu

@otsdam Eon,eransnn a$ld gn +merikallar 0eT 1eNico!da ilk atom bombas denemesini yapmlar ve olumlu sonu$ almlard% (u 'aber, 74 2emmuz gn 2ruman tara,ndan .zel bir konumada #talin!e s.ylenmi, lakin #talin o zaman bu olayn .nemini kavrayamamt% Ger$ekten +merikan u$aklar G +ustos 194* de 3iros'ima ve 9 +ustosta da 0agasaki zerine birer atom bombas attlar% 3er iki e'irde de yzbinlerce insan .ld% (u yeni sila' 5aponyaya durumun va'ametini g.sterdii i$in, 1K +ustosta -svi$re!nin aracl ile +merikaya bavurup, 5aponya -mparatorunun 'ak ve imtiyazlarna dokunulmamak artiyle, teslim olacan bildirdi% +merika da bunu kabul etti%

3iros'imaya atlan atom bombas >uslar da artt% 6nun i$in acele edip +ustosta 5aponyaya sava ilan ettiler ve 'emen 1an$uryay igale baladlar%

2eslim belgesini 5aponya 7 Oyll 194* saba' 2okyo koyunda +merika!nn 1issouri zr'lsnda imzalad%

-kinci "nya #ava sona ermiti%

-kinci "nya #avanda 2rkiye

2rkiye!nin --!inci "nya #avandaki durumu, strateLik mevkiinin .nemi dolaysiyle, gerek 1tte,iklerin, gerek 1i'ver!in 2rkiyeyi kendi yanlarnda savaa sokmak i$in 'arcadklar $abalarn ve 2rkiye zerinde yaptklar basklarn 'ikayesinden baka bir ey deildir% #avaan tara,larn bu ,aaliyetleri karsnda 2rkiye!nin politikas ise, savan dnda kalmak ve memleketi savan ykntlarndan korumak olmutur% 2rkiye!nin idarecileri bu gayenin ger$eklemesinde ger$ekten deerli bir baar kazanmlardr%

+< &ransa!nn /enilmesi ve 2rkiye

19 Okim 19J9 +nkara -tti,akna g.re, 2rkiye!nin savaa katlma zorunluu, ilk de,a olarak, +lmanya!nn 194K 1aysnda &ransaya saldrmas ve -talya!nn da &ransaya sava ilan etmesi zerine ortaya $kmtr% =nk, -ngiltere ve &ransa ile yaplm olan bu itti,akn -!inci maddesine g.re, sava imdi +kdeniz!e de yaylm olmaktayd ve bu durumda da 2rkiye!nin savaa girmesi gerekiyordu% (unu yapmad? da'a dorusu yapamad% =nk, 197* 2rk-#ovyet "ostluk ve #aldrmazlk @akt!na uyarak meseleyi #ovyetlere a$t zaman, #ovyetler, 2rkiye!nin savaa girmesi 'alinde, 2rkiyeyi te'dit ettiler% /ani 2rkiye savaa girdii takdirde #ovyetlerle bir $atmaya maruz kalacakt% 3albuki itti,akn 7 0o!lu @rotokoluna g.re b.yle bir duruma 2rkiye 1tte,iklerinin yannda yer almak zorunluluunda deildi% 1ama,i' -ngiltere ve &ransa da 2rkiye!nin savaa katlmasnda ,azla srar etmemilerdir%

(< -talya!nn /unanistan!a #aldrmas ve 2rkiye

7 Okim 194K da -talya!nn /unanistan!a saldrmas ise 2rk--ngiliz -&ransz itti,aknn J!nc maddesinin iletilmesini gerektiriyordu% =nk -ngiltere ve &ransa 1J 0isan 19J9 da /unanistan ve >omanyaya garanti vermilerdi ve itti,aka g.re, bu garanti sebebiyle bu iki devlet /unanistan veya >omanya!nn yardmna giderse, 2rkiye de savaa katlacakt% Ger$ekten -ngiltere de 2rkiye!nin Ammkn olan en ksa zamandaC savaa katlmasn istedi% &akat bu se,er 2rkiye +lmanya!nn te'didi karsnda kald% (u te'dit 2rkiyeyi savaa katlmaktan alkoydu% (ununla beraber, -talya!nn /unanistan!a saldrmas, toprak emelleri dolaysiyle, (ulgaristan!n da /unanistan!a saldrmas sonucunu verebilirdi% (u sebeple, 2rkiye (ulgaristan!a bir uyarmada bulunarak, /unanistan!a saldrd takdirde, kendisinin de 'areketsiz kalmyacan bildirdi% (u uyarma karsnda (ulgaristan da kmldamaya cesaret edemedi% Mte yandan, 2rkiye, -talya #elanii ald veya (ulgaristan da /unanistan!a saldrd takdirde kendisinin de savaa katlacan 'em -ngiltereye ve 'em de /unanistan!a bildirdi% 3er iki i'timal de ger$eklemedii i$in, 2rkiye!nin savaa girmesi de ba'is konusu olmad%

H< (alkanlarda +lman &aaliyeti ve 2rkiye

194K ylnn sonu ile 1941!in ilk aylarnda +lmanya!nn (alkanlarda g.sterdii ,aaliyet ve .zellikle >omanya ve (ulgaristan!daki ,aaliyetleri, -ngiltere, 2rkiye ve #ovyetler i$in endie kayna oldu% ;imdi artk bozulmaya balayan +lman-#ovyet mnasebetleri karsnda #ovyetler 2rkiyeye yanamaya baladlar% -ngiltereye

gelince, +lmanlarn (ulgaristan!a yerlemesinin, btn 6rta "ouya, .zellikle -ran ve Irak petrolleri ile #vey!e giden yolu +lmanyaya a$masndan korktu% (unun i$in 2rkiye!nin savaa katlmasn istedi% 3atta H'urc'ill bu konuda Hum'urbakan -smet -n.n!ye bir de mektup yazd% &akat 2rkiye yine savaa katlmaya yanamad% (ir de,a, #ovyetlerin durumundan emin deildi% -kinci olarak da, zerindeki +lman basks devam ediyordu% +lmanya tam bu srada 2rkiye!nin savaa katlmasn 'i$ arzu etmiyordu%

Mte yandan, +lmanya!nn (alkanlara yerlemesi i'timali karsnda -ngiltere baka bir kombinezon da dnmt% (u da 2rkiye, /unanistan, /ugoslavya ve 'atta (ulgaristan arasnda bir (alkan (loku!nun kurulmasyd% 2rkiye b.yle bir bloku msait karlad% &akat bundan bir sonu$ $kmad% (ir de,a, /ugoslavya b.yle bir teebbs msait karlamad% /ugoslavya +lmanyay kkrtmaktan korkuyordu% -kinci olarak, -buras gayet ilgi $ekicidir- 2rkiye b.yle bir bloka #ovyetlerin de katlmasn ve bunu (irleik +merika!nn da desteklemesini istedi% =nk -ngiltere!nin, kendisine yeteri kadar sila' ve malzeme yardmnda bulunamyacana inanyordu% Ger$ekten +merika (alkan (loku ,ikrine ilgi g.sterdi ve (akan >oosevelt, 1941 ;ubat banda, bir temsilcisini +nkaraya yollad% 9akin 'er nedense +merika 2rkiye!nin .zellikle u$ak i'tiya$larn $ok yksek buldu% 3albuki 2rkiye savaa girmeyi g.ze alrken, ayan salam yere basmak istiyordu%

=< 2rk-#ovyet 1nasebetlerinin "zelmesi

&ransa!nn +lmanya karsnda $abucak $.kmesi, 194K yaznda >usya!nn >omanya!dan (esarabyay almas, 1acaristan!n 2ransilvanyay

ve (ulgaristan!n da "obrucay >omanya!dan almalar ve +lmanya!nn >omanyaya garanti vermesi, 194K Easmnda (erlin!de 1olotov-3itler g.rmelerinde ganimetlerin paylalmasnda uzlamaya varlamamas ve ni'ayet (alkanlarda +lmanya!nn g.sterdii ,aaliyet, +lman-#ovyet mnasebetlerinin bozulmasnda .nemli rol oynayan balca ,akt.rler olmutur%

1941 ylnn bandan itibaren artk +lman-#ovyet mnasebetleri adamakll bozulmaya balamt% 1 1art 1941 de (ulgaristan!n Q$l @akt!a katlmas, #ovyetleri 'arekete ge$irdi% 7* 1art 1941 de 2rk 3kmetine bavurup, 197* tari'li tara,szlk ve saldrmazlk paktn teyid ettiler ve 2rkiye!nin, +lmanyaya kar savaa girmesi 'alinde, #ovyet >usya!nn tam bir tara,szlna gvenebileceini bildirdiler% (alkanlarn +lman igali altna dmek zere olduunu g.ren #ovyetler, 2rkiye!nin +lmanyaya kar g.sterecei mukavemetin kendileri i$in arzettii .nemi ,arketmiler ve 19J9 da "ileri (akan ;kr #ara$olu!nun seya'atinin k.t 'atralarn silmeye $alyorlard%

"< 2rkiye Qzerinde +lman (asks

1941 1art sonunda 2rkiye ile #ovyetler arasndaki mnasebetler iyilemeye doru giderken, yeni bir olay +lmanya!nn 2rkiye zerinde baskya ge$mesine ve dolaysiyle 2rkiye i$in bir +lman te'likesinin domasna sebep oldu%

1941 0isannda Irak!da 1i'ver tara,tan >aid +li Geylani bir 'kmet darbesi ile iktidar ele ge$irdi% -ngilizler >aid +li!ye kar 'arekete ge$tiler% >aid +li de +lmanya!dan acele yardm istedi% +lmanya bu yardm 'emen yapmak istedi% =nk >aid +li!nin iktidarda

kalmas +lmanyaya, btn 6rta "ou petrollerini ele ge$irmek imkann salyacakt% (unun i$in, +lmanya Irak!a g.ndermek zere 2rkiye!den, kamu,le olarak, asker ve malzeme ge$irmek istedi ve bask yapt% 2rkiye ise buna kar koydu% 2rkiyeyi raz etmek i$in +lmanya, (at 2rakya ile Oge adalarndan toprak tekli, etti% 2rkiye yine ba emedi% 3albuki bu srada 3itler >usyaya saldrmaya 'azrlanm ve acele ediyordu% 2rkiye!nin mukavemetini kramayacan anlaynca bu iten vazge$ti ve 2rkiye ile 1 3aziran 1941 de bir saldrmazlk antlamas imzalad% 77 3aziranda da >usyaya saldrd%

2rk-+lman saldrmazlk pakt ile +lmanya sa kanadndan emin olarak >usyaya saldryordu% (u sebeple bu pakt -ngiltere!nin $ok cann skt% &akat +merikay da'a $ok sinirlendirdi ve Mdn$ Berme ve Eiralama Eanunu $er$evesi i$inde 2rkiyeye yapt yardm kesti% "a'a realist dnen -ngiltere, bu durum karsnda, +merika!dan ald yardmn bir ksmn 2rkiyeye devretti%

3albuki, ne -ngiltere!nin ve ne de +merika!nn kzmaya 'aklar yoktu% +lmanya!nn (alkanlara yaylmas karsnda kendileri ne yapmlard: Ear koyabilmiler miydi: 2rkiye!nin +lmanyaya tek bana ka,a tutmasn nasl isteyebilirlerdi: Eald ki, 2rkiye +lmanya!nn Irak!a yardm ge$irmesine kar koymakla btn 6rta "ouyu ve petrolleri, +lmanya!nn eline ge$mekten kurtarm oluyordu% +yrca, 2rkiye!nin +lmanyaya kar koymas, #ovyet >usya!nn gneyini de te'likeye girmekten kurtarmt% (u, 'er'alde k$msenemiyecek bir 'izmetti%

O< 2rkiye Qzerinde /eni +lman (asks

+lmanya, gney >usyay igal edip, Ea,kaslar zerinden (asraya indii ve +,rika!da da >ommel #vey Eanaln eline ge$irdii takdirde, 2rkiye 'er tara,tan sarlm olacak ve kendiliinden +lmanya!nn kollarna decekti% +lmanya!nn >usya se,erini a$madan d.rt gn .nce 2rkiye ile saldrmazlk paktn imzalamasndaki 'esab buydu% &akat buna ramen, 2rkiyeyi kendi yanna $ekmek i$in gerekli teebbs ve basky yapmaktan da geri kalmad% +merika!nn savaa katlmasndan sonra bu basknn temposu da'a da artt% (u baskda $eitli vastalar kulland% 2rkiye!nin #ovyetlerden duyduu endieyi istismar bunlarn banda geldi% (unun i$in, 194K Easmnda 1olotov-3itler g.rmelerinde, 1olotov!un 2rkiye ve (oazlar 'akknda ileri srm olduu istekleri a$klad% (oazlarn savunmas bakmndan .nemli Oge!deki baz /unan adalarn 2rkiyeye vermeyi tekli, etti%

Ger$ekten 2rkiye i$in #ovyetlerden duyulan endie 3i$bir zaman kaybolmamt% 2rkiye bunu +lmanya!dan gizlememiti% +lmanya!nn ezilmesinin ve dolaysiyle bir #ovyet za,erinin kendisi bakmndan douraca k.t i'timalleri gayet iyi g.ryordu% #ovyetlerin 19J9-1941 arasnda 2rkiyeye kar g.sterdikleri k.t davrann izlerini silmek kolay deildi% &akat buna ramen tara,szlktan ayrlmay uygun bulmad% 2rkiye (abakan ;kr #ara$olu, 7) +ustos 1947 gn +lman (ykel$isi Bon @apen ile yapt bir g.rmede, bir 2rk olarak >usya!nn yklmasn 'araretle arzu ettiini ve b.yle bir ,rsatn bin ylda bir de,a ortaya $kabileceini, ,akat bir babakan olarak ve 2rkiye!nin men,aatleri bakmndan, 2rkiye!nin kesin tara,szlk izlemesinin zorunlu olduuna inandn

belirtmitir%

2rkiye!nin mukavemetini kramayan +lmanya, 1947 yl sonunda, bu devleti kendi yannda savaa sokmak 'ususundaki $abalarndan vazge$ti%

&< 2rkiye Qzerinde 1tte,iklerin (asks

1947 yl sonunda 2rkiye zerindeki +lman basks kalkmakla beraber, bunun yerini 1tte,iklerin basks ald% (u konuda #ovyetlerin #talingrad za,eri bir d.nm noktas tekil etmitir% (u, ayn zamanda, 2rk-#ovyet mnasebetlerindeki yeniden terse d.nn de balangc olmutur% 194J!den itibaren #ovyetler 2rkiyeye kar sert bir durum almaya balayacaklar ve bu durum savan sonunda 2rkiye zerinde ger$ek bir #ovyet te'didi olarak ortaya $kacaktr%

#ava srasndaki mtte,ikleraras kon,eranslarda da g.rdk ki, 2rkiye!nin savaa katlmasnn s.z konusu edilmedii 'emen 'emen 'i$bir kon,erans olmamtr%

>oosevelt ile H'urc'ill arasndaki 194J Habaslanca Eon,eransnda 2rkiye!nin de savaa katlmasiyle bir (alkan cep'esinin a$lmasna karar verilmesi zerine, (abakan H'urc'ill, durumu 2rk liderlerine a$klamak zere, JK 6cak-1 ;ubat 194J arasnda, +dana!da Hum'urbakan -smet -n.n ve (abakan ;kr #ara$olu ile g.rmelerde bulundu ve 2rkiye!nin en ge$ 194J yl sonunda savaa katlmasn istedi% (una karlk 2rk devlet adamlar u iki nokta zerinde .zellikle durdularD 1< 2rkiye, #ovyet >usya!dan emin deildir ve ondan $ekinmektedir% +lmanya!nn yenilmesiyle #ovyet >usya +vrupa!ya egemen duruma ge$ecektir% 7< 2rkiye!nin savaa

katlabilmesi i$in 2rk 6rdusunun malzeme bakmndan geni .l$de takviyesi gerekir%

H'urc'ill, birinci noktaya verdii cevapta, komnizmin artk belirli bir .l$de deimi olduunu sava sonrasnda >usya 2rkiyeye saldrsa bile, kurulacak milletleraras tekilatn Fyani (irlemi 1illetler 2ekilatnn< gereken tedbirleri alacan bildirdi% -kinci noktaya gelince -ngiltere ve +merika 2rkiye!nin istedii yardm yapacaktr% #ara$olu ise, H'urc'ill!e, 2rkiye!nin ,iili garantiye sa'ip olmak istediini, +vrupa!nn slavlarla ve komnistlerle dolu olduunu ve +lmanya ykld takdirde, btn yenilen memleketlerin bolevikleeceklerini s.yledi%

1ama,i' ikinci cep'e meselesinin da'a .nemli oluu, 2rkiye!nin savaa girmesi meselesini zay,latt% &akat imdi #ovyetler, 2rkiyeye kar 'onutsuzluklarn a$klamaya baladlar% 2rkiye!nin tara,szlnn, 1tte,iklerin deil, +lmanya!nn iine yaradn s.ylyorlard%

194J Okimindeki "ileri (akanlarnn 1oskava Eon,eransnda da >uslar, 2rkiye!nin savaa sokulmasnda srar etmilerdir% 1olotov!a g.re, 2rkiye!den savaa girmesinin istenmesi, bir AtelkinC eklinde deil, bir AemirC eklinde olmalyd% +merikallara ve -ngilizlere g.re, 2rkiyeye b.yle bir emir verildii takdirde, kendisine sila' yardm yapmak zorunluydu ki, o zaman bu yardm ikinci cep'enin a$lmasn geciktirebilirdi% (unun i$in, 194J yl sona ermeden 2rkiye!nin savaa katlmasnn istenmesine karar verildi%

-ngi%ltere "ileri (akan Oden, bu kararlar bildirmek zere,

2rkiye "ileri (akan 0uman 1enemenciolu ile Ea'ire!de g.rt% Oden!a verilen cevap, yeteri kadar yardm yaplmadk$a, 2rkiye!nin savaa katlamyaca idi% Oden, 2rkiye!nin olumsuz cevabnn 2rk--ngiliz mnasebetlerini gerginletireceini s.ylediyse de 2rkiye savaa katlmay reddetti%

194J Easmndaki 2a'ran Eon,eransnda da #ovyetler 2rkiyenin savaa sokulmasnda srar ettiler% 3atta #talin, Agerekirse enselerinden yakalyarakC 2rkleri savaa sokmak gerektiini s.yledi% +merika ve -ngiltere de 2rkiye!nin savaa girmesini istediklerinden, H'urc'ill, 4-G +ralk 194J de Ea'ire!de 2rkiye Hum'urbakan -smet -n.n ile g.rt% (u se,er 1tte,iklerin basks gayet ar oldu% 6nun i$in -n.n, Apensip olarakC savaa katlmay kabul etti% &akat 2rkiye!nin savunma gc i$in gerekli olan sila' ve te$'izat verilmedik$e savaa girmeyecekti% H'urc'ill bu istei kabul etti ve 6cak-;ubat 1944 de +nkara!da 2rk ve -ngiliz askeri 'eyetleri arasnda bu konuda g.rmeler yapld% G.rmeler ;ubat banda kesildi% -ngilizlere g.re 2rkler $ok ,azla ey istemilerdi% (u sila' ve malzeme verilecek olursa, bunun sevkiyat sava sonuna kadar devam edecek ve bu arada 2rkiye de sava dnda kalm olacakt% +skeri g.rmelerin kesilmesi 2rkiye ile -ngiltere ve +merika!nn mnasebetlerini gerginletirdi% H'urc'ill, bar kon,eransnda 2rkiye!nin salam bir mevkie sa'ip olamyacan s.ylyordu%

(u durum tabii 2rkiye!nin 'ouna gitmedi% 6nun i$in 1944 1ays ve 3aziran aylarnda #ovyetlerle bir yaknlamaya teebbs etmek istedi% 9akin #ovyetler bu yaknlama i$in 2rkiye!nin savaa katlmasn art kotular%

1944 yaznda +lmanya!nn askeri durumu artk adamakll k.tye gitmeye baladndan, 2rkiye 1tte,iklerle mnasebetlerini dzeltmek i$in 7 +ustos 1944 de +lmanya ile diplomatik mnasebetlerini kesti% &akat bunu yaparken, bar kon,eransnda tam bir mtte,ik muamelesi g.receine dair -ngiltere ve +merika!dan da teminat ald%

&akat 2rk-#ovyet mnasebetleri iyice soumutu% 2rkiye zerinde artk belirli bir #ovyet te'likesi ortaya $kyordu% 6nun i$in, 1944 sonba'arnda -ngilizler /unanistan!a asker $kardklar vakit, 2rkiye bundan $ok 'onut kald ve ayrca (alkanlarda /unanistanla yeniden bir ibirlii salamak i$in de, 1944 Easmnda, 6niki +da zerinde 'i$bir talep ve iddias olmadn /unan 3kmetine bildirdi%

194* ylna girerken 2rkiye!nin balca endiesi #ovyet te'likesiydi% =nk btn 6rta +vrupa ve (alkanlar imdi #ovyetlerin askeri igali altna dmt% #ara$olu!nun +dana!da H'urc'ill!e s.yledikleri doru $kmt%

G< /alta Eon,erans

/alta Eon,eransnda 2rkiye, da'a .nce de belirttiimiz gibi, (oazlar ve (irlemi 1illetler dolaysiyle s.z konusu olmutur% (oazlar konusunda #talin, 1ontreuN #.zlemesinin artk eskimi olduunu, deimesi gerektiini, bu s.zlemeye g.re 5apon -mparatorunun (oazlarda >usya!dan da'a byk bir role sa'ip bulunduunu, 1ontreuN #.zlemesinin -ngiliz->us mnasebetlerinin iyi olmad bir zamanda yaplm olduunu, 'er'alde imdi -ngiltere!nin 5aponya ile birleerek >usyay boma niyetinde olmadn ve

2rkiye!nin (oazlar vastasiyle >usya!nn grtlana sarlmasna artk >usya!nn ta'amml edemiyeceini s.ylemitir%

+merika ve -ngiltere (oazlarda >usyaya da'a geni bir ge$i serbestisi tannmasn kabul ettiler% (ununla beraber, +merikan 3kmeti, 2rkiye!nin (oazlar zerindeki egemenliini i'lal edecek bir statye tara,tar deildi% -ngiltere de, bamszl konusunda 2rkiyeye garanti verilmesi gerektiini belirtti%

Eon,erans, (oazlar meselesinin "ileri (akanlar tara,ndan ele alnmasna ve durumdan 2rkiye!nin de 'aberdar edilmesine karar verdi%

/alta Eon,eransnn arkasndan #ovyetler, 19 1art 194* de, 197* tari'li 2rk-#ovyet tara,szlk ve saldrmazlk paktn ,es'ettiler% 2rkiyeye verilen notada, A.zellikle -kinci "nya #ava srasnda ortaya $kan esasl deimeler sebebiyle, bu antlama artk yeni artlara uymamakta ve ciddi deiikliklere i'tiya$ g.stermektedirC deniyordu% 2rkiye bakmndan bu olayn .nemi, ,es'edilen antlamann bir AsaldrmazlkC antlamas olmasyd ve ,esi' ile #ovyetlerin b.yle bir taa''tten yakalarn kurtarp serbest kalmalaryd% 2rk 3kmeti 4 0isan 194* de verdii cevabi notasnda antlamann yenilenmesi i$in yaplacak tekli,leri Adikkat ve 'ayr'a'lklaC tetkike 'azr olduunu bildirdi% &akat #ovyetler, 3aziran 194* de 2rk 3kmetine verdikleri notada, bu itti,akn art olarak, Ears ve +rda'an b.lgelerinin >usyaya terki ile (oazlarda #ovyetlere s verilmesini ileri srdler% 1olotov notay verirken 2rk (ykel$isine, A(u topraklar size 1971 de terkettiimiz zaman #ovyetler (irlii zay,tC demitir%

+lmanya!nn yenilmesi ile +vrupa dengesinde meydana gelen boluktan yararlanan #ovyetler, +vrupa!da olduu gibi, 2rkiyeye kar da emperyalist emellerini a$a vurmaktan $ekinmiyorlad% +rtk 2rk-#ovyet mnasebetleri kritik bir devreye girmiti% @otsdam Eon,erans 2rk-#ovyet mnasebetlerinin bu atmos,eri i$inde yapld%

Y< @otsdam Eon,erans

Eon,eransn ilk gnnden itibaren #ovyetler eski -talyan s.mrgelerinden biri zerinde vesayete sa'ip olmak istediklerini bildirdiler% (u, #ovyetlerin +kdenize yerlemek istediklerini a$k$a g.steriyordu% (unun zerine H'urc'ill, (oazlar meselesini a$arak, son #ovyet isteklerinin, (ulgaristan!a #ovyet ktalarnn ylmasnn ve #ovyet basnn 2rkiyeye kar 'cumlarnn bu memleketi byk bir korkuya sevkettiini, >usya!nn (oazlar meselesini 2rkiye ile babaa kalarak $.zmlemeye $almasn tasvib etmediini belirtti%

1olotov ise cevabnda, 2rkiye!nin kendisinin >usya ile bir itti,ak i$in teebbse ge$tiini, >usya!nn da art olarak snrlarnn tas'i'ini yani Ears ve +rda'an!n >uslara verilmesini ileri srdn, $nk bu iki b.lgenin 1971 1oskova +ntlamasiyle >usya!dan koparp alnm olduunu s.yledi%

(oazlarda s elde etmek i$in 2rkiye ile anlama meselesine gelince, 1olotov, bunda bir gariplik olmadn, zira 2rkiye!nin =arlk >usyas ile 1 K* ve 1 JJ!de de ayn nitelikte antlamalar imzaladn s.yledi%

H'urc'ill, 1olotov!un bu s.zlerine verdii cevapta, -ngiltere!nin, 2rkiyeyi, bu #ovyet isteklerini kabule zorlyamyacan belirtti% G.rlyor ki, #ovyetler, /alta!dan $ok ,arkl olarak, (oazlarda s istiyorlard% (u, #ovyetlerin 2rk topra olan (oazlara gelip yerlemesi demekti% (unu da ne -ngiltere ve ne de +merika kabul edebilirdi% (u sebeple, 'er $ devletin, (oazlar 'akknda g.rlerini, ayr ayr 2rkiyeye bildirmelerine karar verildi%

DDDDDDDDDDDDDDDDD U

#ouk #ava ".nemi 194*-19GK

".nemi ;ekillendiren &akt.rler

--!inci "nya #ava tari'in g.rd en ykc savalardan biri olmutur% Qlkeler yanm, yklm ve milyonlarca insan .lmt% (u sava tam bir AdnyaC sava olmutu% #avan tesirlerini 'issetmeyen 3i$bir lke ve toplum kalmamtr, dense yeridir% &akat ne var ki, alt yllk bu zdrapl d.nemden sonra, dnyann ve insanln bara 'emen kavuabilmesi mmkn olmamtr% 1illetleraras mcadeleler, byk devletlerin $atmas ve ma'alli savalar, insanl zaman zaman $nc bir dnya savann eiine kadar getirmitir% (.yle bir Ascak savaC patlak vermemitir, lakin bar da olmamtr% "nya bir Asouk savaC atmos,eri i$inde, 'eyecanl bir onbe yl ge$irmek zorunda kalmtr%

(u souk savan gelimelerini ele almadan .nce, bir baka m'im noktaya da temas etmek istiyoruz% (u da, --!inci "nya #avandan sonra dnyamzn alm olduu yeni ekil veya dnyamz ekillendiren yeni ,akt.rlerdir% (u ,akt.rler, bundan sonraki milletleraras mnasebetlerin zeminini oluturacaktr%

0asl ki, -!inci "nya #avandan sonraki dnya, 19!uncu yzyln dnyasndan $ok ,arkl olmu ise, 194*!ten sonraki dnya da, 191 !in dnyasndan $ok ,arkl bir yapda olmutur% (u ,arkllklar ve yeni dnyamz ekillendiren ,akt.rleri u noktalarda toplamak mmkndr%

1< (ir kere, --!inci "nya #avandan sonra ortaya $kan ve bugne kadar devam eden milletleraras politikann yaps $ok deimitir% #avatan sonra dnya politikasna iki yeni kuvvet, #per-"evlet F#uper @oTer< ad verilen, (irleik +merika ile #ovyet >usya 'akim olmutur ve bu iki kuvvetin stnl gnmzde de devam etmektedir% "ikkat edilirse, bu iki byk kuvvetin 'er ikisi de da'a .nce dnya politikasnda m'im roller oynam deildir% (irleik +merika, savatan sonra 1onroe "oktrinini terkederek bir dnya devleti olmu ve milletleraras politikada birinci plana ge$mitir%

191) (olevik -'tilalinden --!inci "nya #ava!nn $kna kadar $ekingen bir politika takip eden ve byk devletler topluluunun dnda kalan #ovyet >usya da, 194*!ten itibaren takip ettii akti,, yaylc ve emperyalist politikasnn dnda, ger$ekletirdii teknoloLik gelime ile de, o da milletleraras politikann birinci planna ge$mitir%

"a'a .nce milletleraras mnasebetlerin balca arlk noktalar olan, galip gelmi -ngiltere ve &ransa ile, yenilmi devletler olan

+lmanya, 5aponya ve -talyann kendilerini toparlamalar da'a uzun bir zaman alacaktr% 2oparlandklar zaman da, ancak ikinci planda kalacaklardr%

Esacas, --!inci "nya #ava!ndan sonra milletleraras politikann yaps deimi ve ikili bir yap ortaya $kmtr%

7< #ovyet >usya!nn sivrilmesinin bir m'im neticesi de, ilk de,a olarak milletleraras mnasebetlere doktrin ve ideoloLi unsurunun girmesidir% #ovyet sistemi, dnya proleter i'tilali gibi, komnizmi btn dnyada 'akim klmak isteyen bir doktrine dayandndan, savatan sonra #ovyet d politikas tamamen bu 'ede,e y.nelmi ve bu da milletleraras politikaya doktrin ve ideoloLi unsurunun girmesine sebep olmutur%

Eomnist dzenin karsnda olan lkeler, #ovyet >usyann komnizmi btn dnyaya yayma $abalarna kar koyunca, milletleraras mcadelenin konusu, ,arkl dnya g.rlerinin $atmas ve 'rriyet dzeni ile totaliter komnist dzenin mcadelesi 'aline gelmitir% 1illetleraras mnasebetler tari'inde b.yle bir durum ilk de,a ortaya $kmaktayd%

J< Gnmz dnyasnn en m'im gelimelerinden biri de, s.mrgeciliin tas,iyesidir% (ir-iki yer istisna edilirse, +sya ve +,rika!daki s.mrgelerin 'epsi bugn bamsz olmulardr% 19*G ylnda +,rika!da bamsz devlet says G iken, bugn bunlarn says *K!yi amaktadr%

#.mrgelerin bamszlklarn kazanmalar ise, da'a ilerde g.receimiz zere, milletleraras politikaya Q$nc (lok, Q$nc "nya

veya (alantszlar (loku denen yeni bir kuvvetin girmesi neticesini vermitir%

4< --!inci "nya #ava!nn en m'im neticelerinden biri de, milletleraras politikann Aalan genilemesiCdir% 194*!e gelinceye kadar, milletleraras mnasebetlerin younlat balca alan +vrupa idi% +vrupa politikas demek, dnya politikas demekti% +sya, +,rika ve 9atin +merika, 7K!inci yzyln ortalarna kadar, milletleraras politikann bamsz alanlar deildi% (u ktalar ancak +vrupa politikasnn $er$evesi i$inde yer alrlard%

3albuki bugn artk b.yle deildir% =in 3alk Hum'uriyeti ve 3indistan gibi geni lkeli ve kalabalk n,uslu iki lkenin ortaya $k ve 5aponya!nn +sya!da byk bir ekonomik kuvvet olarak tekrar sivrilmesi ile +sya gayet m'im bir milletleraras politika alan 'aline gelmitir%

Olliyi aan bamsz devleti ile +,rika, artk s.mrgeciliin Eara +,rikas olmayp, milletleraras mnasebetlerin yeni bir arlk alandr%

9atin +merika ise, 19!uncu yzyldaki uyuukluundan silkinmeye balamtr% 19 7 ylnda +rLantinin &alkland #ava ile -ngiltereye ka,a tutabilme cesaretini kendinde g.rmesi ve dier 9atin +merika lkelerinin tepkileri, k$msenecek bir 'adise deildir%

0i'ayet, Q$nc "nya Qlkelerine de +sya-+,rika-9atin +merika grubu dendiini de unutmayalm%

*< 1illetleraras mnasebetlerin alan genilemesi, sadece dnyann dzeyi zerinde olmayp, gnmzde bu mnasebetler yukarya doru da bir alan genilemesi yaparak, uzaya intikal etmitir% -!inci "nya #ava karada ve denizlerde yapld% --!inci "nya #avanda ise za,eri 'avalarda g$l olanlar kazand% (u savata kara ve deniz mu'arebelerinin kaderini daima A'avaC tayin etti% /ani, --!inci "nya #ava, milletleraras mcadeleyi dnyann yzeyinden atmos,ere $kard%

9akin ilk admlarn --!inci "nya #ava srasnda atan ,ze teknoloLisi, savatan sonra byk bir gelime 'z g.sterince, byk kuvvetler mcadelesi gnmzde atmos,eri de aarak uzaya intikal etmitir% 4zay imdi kuvvet stnl mcadelesinin yeni alan olmutur% (ir zamanlar nasl s.mrge sa'ibi olmak byk devlet olmann art gibi telakki edilmi ise, imdi de uzayn derinliklerine el atabilmek, byk kuvvet olmann art gibi g.rnmektedir%

G< Gnmzn dnyasnn, bil'assa --!inci "nya #avandan sonra ortaya $kan en m'im meselelerinden biri de, ekonomik meselelerdir% "enebilir ki, tari'in 3i$bir d.neminde ekonomik meseleler, milletleraras mnasebetlerde bugnk kadar arlk kazanmamtr% (ugn btn dnya lkeleri, siyasal kuvvet dengesi, gvenlik ve bar gibi meselelerden belki de $ok da'a ,azla olarak, ekonomik kalknma, re,a', da'a iyi bir yaama seviyesi gibi meselelerle youn bir ekilde megul olmaktadrlar% (unun neticesi olarak da, bugnk milletleraras mnasebetlerde ekonomik ,akt.r byk bir arla sa'ip bulunmaktadr% Rengin ve ,akir lkelerle, iktisaden geri kalm, gelime 'alinde olan lkelerle gelimi lkeler arasndaki ,arkllklar ekonomik ve ticari mnasebetler ve ekonomik yardm mnasebetleri yoluyla ortadan kaldrmak, bugnk milletleraras

mnasebetlerin temel meselelerinden birini tekil etmektedir%

/eni dnyamz ekillendiren ,akt.rler genel olarak bunlardr%

>us Omperyalizminin Hanlanmas A+vrupada #ovyet QstnlC

-kinci "nya #ava sonunda (irleik +merika ile #ovyet >usya!nn iki byk kuvvet olarak ortaya $kmalarnda, milletleraras politika arenasnda meydana gelmi olan boluklar p'esiz en byk rol oynamtr% #avatan .nce milletleraras kuvvet dengesinin temel unsurlarn tekil eden devletler, 194*!in dnyasnda artk mevcut deildir% (unlardan +lmanya, 5aponya ve -talya yenilmi devletlerdir% &ransa ve -ngiltere galip devletlerden olmakla beraber, savan bunlarn zerinde yapt ta'ribat o kadar byktr ki, bunlarn deil eski yerlerini almalar, sadece milletleraras politikada akti, 'ale gelmeleri i$in 19)K!lerin sonunu beklemek gerekecektir% +na'atlar ile manzara udurD Gerek +sya ktasnda, gerek +vrupada byk kuvvet boluklar teekkl etmitir% 3er iki ktada da bir tek kuvvet vardrD #ovyet >usya% 3er ne kadar (irleik +merikann 1944 3aziranndan itibaren +vrupa mu'arebe alanlarna yd askeri kuvvetleri 'enz geri $ekilmemi ise de, sava esnasnda #ovyet >usya ile yapm olduu askeri ibirlii, (irleik +merika!y #ovyetlerle olan mnasebetlerinde bir takm mit ve 'ayallere sevketmi ve bunun neticesi olarak da +vrupadan $ekilerek tekrar kendi ktasna kapanmaya 'azrlanmaktadr%

Eomnizmin evrensel tatbik$isi olarak ortaya $km bulunan

#ovyet >usya i$in bu .yle bir manzaradr ki, belki tari'inin 3i$bir d.neminde b.yle bir ,rsat .nne tekrar $kmayacaktr% (u sebeple savan 'emen ertesinde #ovyet >usyann $ istikamette ,aaliyete ge$tiini g.ryoruz% (u $ istikametten biri +vrupa, ikincisi 6rta "ou ve $ncs de 4zak "ou veya +sya!dr%

#ovyetler savan son yllar olan 1944-4*!te, +lman igalinden kurtarmak ba'anesile askerlerini soktuklar @olonya, =ekoslovakya, 1acaristan, >omanya ve (ulgaristan!da komnist reLimlerin kurulmas i$in ,aaliyetlerine 'z verirken, 4zak "ou!da da, Euomintag!n milliyet$ilerine kar 1ao 2se-tung!un komnistlerine yardmlarn arttrmak =in!i komnizmin kontrolu altna almak i$in 'arekete ge$milerdi%

(tn bunlar olurken, -ran, 2rkiye ve /unanistan zerinde de $eitli basklara ve oyunlara girierek, (asra E.r,ezi ve 3ind 6kyanusuna ve .te yandan "ou +kdenize inmek i$in $aba 'arcamaya balamlard%

(u $ istikametten sonuncusu, milletleraras politikay en ,azla 'areketlendirip, (irleik +merika ile #ovyet >usya!nn mnasebetlerinde krizlere sebep olduu i$in, .nce bu konuyu ele alacaz%

+< #ovyetlerin -rana /erleme =abalar

+lmanya!nn 77 3aziran 1941 de #ovyet >usya!ya saldrmas zerine, -ngiltere ve +merika >usya!ya askeri yardm yapmaya karar verdiler% /alnz bu yardm 'angi yoldan yaplacakt:

+lmanya 194K 0isannda "animarka ve 0orve$!i igal ettii i$in Euzey "enizi ile (altk "enizi!nin girii +lmanya!nn kontrolu altnda

idi% (uradan yardm yapmak imkanszd% Mte yandan, +lmanya 1941!in ilkba'arnda /ugoslavya ve /unanistan! igal ederek btn (alkanlara yerlemi ve Oge "enizi de +lmanya!nn kontrolunda idi% (u sebeple 2rk (oazlarndan da >usya!ya yardm g.nderilemezdi% Euzey kutbu zerinden de yardm mmkn deildi, $nk 1urmansk liman yln $ok byk bir ksmnda buzlarla kapl idi%

Geriye bir tek (asra E.r,ezi ile Euzey -ran kalyordu% +merika ve -ngiltere bu yoldan #ovyet >usyaya yardm yapmaya karar verdiler% -ran bu srada +lmanya tara,tar bir politika takip ettiinden >usyaya yaplacak yardmn kendi toprakIarndan ge$irilmesine izin vermedi ve bunun zerine #ovyet >usya ile -ngiltere -ran!a asker sevkedip bu lkeyi igalleri altna aldlar% 9akin bu igal de iyi bir g.rnt vermediinden, #ovyet >usya ve -ngiltere 79 6cak 1947 de -ran!la bir itti,ak antlamas imzaladlar% Gya -ran bu itti,ak $er$evesinde #ovyet ve -ngiliz askerlerinin topraklarnda bulunmasna ve #ovyetlere yaplan yardmn kendi topraklarndan ge$irilmesine izin vermekteydi%

/alnz itti,ak antlamasnn *!inci maddesine g.re, savan sona erdii tari'ten itibaren G ay i$inde #ovyet ve -ngiliz askerleri -ran topraklarn boaltacaklard%

#ava resmen 7 Oyll 194* de, yani 5aponya!nn teslimi ile, sona erdiine g.re, -ran! boaltma iinin de en ge$ 7 1art 194G!ya kadar tamamlanmas gerekmekteydi% Ger$ekten, sava biter bitmez +merika ve -ngiltere askerlerini -ran!dan $ekmeye baladlar% #ovyetlerde bir 'areket g.rlmedii gibi, 194* Easmnda -ran +zerbeyca!nnda Ha,er @iaveri adnda bir komnist bir ayaklanma $kard%

#ovyet askerlerinin de yardm ile @iaveri, -ran!n komnist 2ude' @artisi yeleri ile birlikte 17 +ralk 194* de 2ebriz valisini indirip, 1u'tar +zerbeycan Hum'uriyetini ilan etti% -ran 'kmeti bu ayaklanmay bastrmak i$in 2ebrize asker g.ndermek istediinde, #ovyet askerleri bunu engellediler%

/ine ayn anda, #ovyetlerin ve komnistlerin yardm ile da'a gneyde 1e'abad!da da bamsz bir Ert Hum'uriyeti kuruldu%

"a'a gneyde +badan petrolleri b.lgesinde de komnist 2ude' @artisi 'alk ta'rik ederek karklklar $karmaktayd%

(u arada dikkati $eken bir nokta da, Ert Hum'uriyeti ile 1u'tar +zerbeycan Hum'uriyeti!nin 'emen bir itti,ak imzalamalar idi% Esacas, #ovyetler, -ran!n bu topraklarn kontrollar altna sokarak (asra E.r,ezine inmeye kararlydlar%

(u gelimeler zerine -ran meseleyi (irlemi 1illetler Gvenlik Eonseyine g.trd% 9akin +merika ve -ngiltere, yeni kurulmu olan (irlemi 1illetlerin b.yle ciddi bir mesele ile prestiLinin sarslmasn istemediklerinden -ran! pek desteklemediler% (unun zerine -ran, #ovyetlerle olan meselesini g.rme yoluyla 'alletmeye karar verdi% (u g.rmeler sonunda, gizli olarak, -ran ile #ovyet >usya arasnda 4 0isan 194G da bir anlama yapld% (u anlama ile #ovyetler -ran!dan askerlerini $ekmeyi lakin buna karlk -ran da kuzey -ran petrollerini #ovyetlerle beraber iletip P *1 'issesini de #ovyetlere vermeyi kabul ediyordu%

(u anlama zerine #ovyetler 194G 1aysnda -ran! tamamen

boalttlar% 9akin bu anlamann -ran 1eclisi!nce tasdik edilmesi gerekiyordu% (u sebeple anlama a$a $knca, -ran kamu oyu 'kmetin yapt bu anlamaya byk tepki g.sterdi% (il'assa -ngiltere!nin de kkrtmas ile gney -ran!daki kabileler 'kmete kar cep'e aldlar%

+nlamann tasdiki te'likeye girince #ovyetler -ran!a bask yapmaya baladlar% +merika da 'em 'atasn anlamt ve 'em de imdi #ovyetlerin sava sonras niyetlerini g.rerek #ovyetlerin karsna dikilmeye karar verdi% +merikan 'kmeti, 7K Oyll 194) de yapt bir a$klamada, petrol anlamasn reddetmesinden dolay -ran beklenmedik neticelerle karlacak olursa, -rann toprak btnln koruyaca 'ususunda teminat verdi% (unun zerine -ran 1eclisi 77 Okim 194) de anlamay itti,akla reddetti% #adece 7 komnist milletvekili mspet oy vermiti%

+merika!nn bu tutumu karsnda #ovyetler, +merika ile bir $atmay g.ze alamadklar i$in gerilemek zorunda kaldlar% (u mesele de imdilik b.yle kapanm oldu%

(< 2rkiye Qzerinde #ovyet 2e'didi

"a'a @otsdam Eon,erans srasnda 2rkiye zerinde bir #ovyet te'didi a$k olarak ortaya $kmt% (u te'dit, bu devletin, (oazlarda s istemesi ve Ears ve +rda'an b.lgelerinin >usyaya terkini ileri srmesi ile ar bir nitelik kazanmt% &akat 194G ylnda, 2rkiye zerindeki bu te'didin arl da'a da artmtr%

@otsdam kararlarna g.re, 'er $ devletin (oazlar 'akkndaki g.rlerini 2rk 'kmetine bildirmeleri gerekiyordu% (u karara

ilk uyan +merika oldu ve 7 Easm 194* de 2rk 'kmetine verdii notada bu konudaki g.rlerini a$klad% (u g.r +merika tara,ndan da'a @otsdam!da da belirtilmiti% (irleik +merika (oazlarda, ticaret gemileri i$in tam serbesti, Earadeniz!e kydar devletlerin sava gemilerinin ge$ii i$in geni serbesti ve Earadeniz!e kydar olmayan devletlerin sava gemilerinin ise, Earadeniz devletlerinin muva,akkatiyle ve snrl tonilato ile ge$i 'akkna sa'ip olmasn istiyordu% 3emen ayn nitelikteki -ngiliz g.r de 71 Easm 194* de 2rk 'kmetine bildirilmitir% "ileri (akan (evin!in 71 ;ubat 194G da +vam Eamarasnda A;unu a$k$a s.ylemeliyim ki, 2rkiye!nin bir peyk devlet 'aline geldiini g.rmek istemem% -stediim ey, 2rkiye!nin bamsz ve 'r bir devlet olarak kalmasdrC, demesi -ngiltere!nin boazlar konusunun en esasl noktas 'akkndaki g.rn a$klyordu%

#ovyetlere gelince, bu devlet (oazlar 'akknda g.rn ancak bir yl sonra bildirecektir% 9akin #ovyetlerin 197* tari'li 2rk-#ovyet tara,szlk ve saldrmazlk paktn 194* 1artnda ,es'etmesindenberi 2rk-#ovyet mnasebetlerinde gittik$e artan soukluk, -stanbul!da meydana gelen bir olayla gerginlie d.nmtr% (ir sredenberi -stanbul!da yaynlanmakta olan birka$ gazete solcu yaynda bulunmaktaydlar% (una sinirlenen -stanbul Qniversitesi gen$lii, 4 +ralk 194* gn yapt byk bir yryte, /eni "nya, 2an ve ,ranszca $kmakta olan 9a 2urXuie gazetelerinin idare'aneleriyle, (eyolu!nda bir #ovyet vatandana ait bulunan (errak Eitapevi!ni ta'rip etti% #ovyet 'kmeti bu olay protesto ederken, olaylarda 2rk polisinin de ibirlii yapt iddiasn ileri sryor ve sorumluluun 2rk 'kmetine ait olduunu bildiriyordu%

(u olaydan sonra, 2%(%1%1%!nde "ileri (akanl bt$esi g.rlrken, -stanbul 1illetvekili General Eazm Earabekir, 7K +ralk 194* de 1eclis!de yapt konumada, A(oazlar milletimizin 'akikaten boazdr% 6rtaya el saldrtmayz% &akat u da bilinmelidir ki, Ears yaylas da milli belkemiimizdir% Erdrrsak yine ma'voluruzC demi ve 1eclis ve kamu oyu tara,ndan 'eyecanla alklanmt% (u konumann ertesi gn% 71 +ralk 194* de balca 1oskova gazeteleri bir Grc pro,es.rnn mektubunu yaynlamlardr% (u mektuba g.re, Giresun, Gm'ane ve (ayburt!a kadar olan "ou +nadolu, Grcistan topraklarndan olmas 'asebiyle, bu b.lgelerin Grcistan Hum'uriyetine iadesi gerekiyordu% ;imdi #ovyet basn ilk de,a olarak #ovyet vatandalarnn azndan 2rk topraklar zerinde istekler ileri sryordu% 2rk basn #ovyet basnnn bu gibi basklarn tabiatiyle cevapsz brakmad%

2rk-#ovyet mnasebetlerinin bu gergin durumu 194G yazna kadar devam etti% &akat 194G yaznda yeniden iddetini arttrarak bir bu'rana girdi% @otsdam kararlarna uygun olarak #ovyetler (oazlar 'akkndaki g.rlerini, 2rk 3kmetine ) +ustos 194G da verdikleri bir nota ile a$kladlar% 0otada, 2rkiye!nin --!inci "nya #ava srasnda (oazlardaki yetkilerini k.tye kulland ve 1i'ver!in sava gemilerine ge$i verdii belirtildikten sonra, yeni (oazlar reLiminin almas gereken eklin esaslar olarak unlar belirtiliyorduD 1< 2icaret gemilerinin barta ve savata tam ge$i serbestisine sa'ip olmas% 7< Earadeniz!e kys olan devletlerin sava gemilerine 'er zaman ge$i serbestisi tannmas% J< Earadeniz!e kys olmayan devletin sava gemileri i$in, -istisnai baz 'aller dndabarta ve savata ge$i yasa konmas% 4< /eni (oazlar

reLiminin yalnz Earedeniz!e kys olan devletler tara,ndan dzenlenmesi% *< 2icaret ve geli-ge$i serbestlii ile (oazlarn gvenliinin, en ziyade ilgili ve bu ie en liyakatli devletler olan #ovyet >usya ile 2rkiye tara,ndan ortak vastalariyle salanmas%

(u suretle #ovyetler (oazlarn kontrolunu ellerine almak 'ususundaki isteklerini resmen a$klam olmaktaydlar% (unun i$in (irleik +merika 19 +ustos 194G da #ovyet 3kmetine verdii bir nota ile, 4 ve *!inci #ovyet isteklerine itiraz ederek, kendisinin bunu kabul edemiyeceini bildirdi% -ngiltere de 71 +ustosta #ovyet 3kmetine verdii notada 4 ve *!inci #ovyet isteklerini kabul etmedi ve A(oazlardaki yegane kara kuvveti olmas 'asebiyle, 2rkiye (oazlarn kontrol ve savunmasnn sorumlusu olarak kalmakta devam etmelidiC dedi%

#ovyetlerin ) +ustos notasna 2rk 3kmeti 77 +ustos 194G tari'li bir nota ile cevap verdi% Hevapta --!inci "nya #avanda (oazlar #tatsnn 2rkiye tara,ndan iyi korunmadna dair it'amlar $rtldkten sonra, #ovyet isteklerinin 4 ve *!inci maddeleri reddedilerek, beinci madde 'akknda, bu #ovyet tekli,inin A2rkiye!nin 'i$bir bakmdan ,eragat edemiyecei ve takyidini kabul edemiyecei egemeniik 'aklarna ve gvenliine aykrC olduu bildiriliyor ve bunun 2rkiye!nin gvenliinin im'as demek olaca belirtildikten sonra .yle deniyorduD A2ari' 2rkiye!nin da'il olup 2rk 1illetinin memlekete kar vazi,esini yapmad 'i$bir sava misali kaydetmemitirC% (u sonuncu cmle, 2rkiye!nin #ovyet te'didine kar a$k bir meydan okumasyd% (ununla denilmek isteniyordu ki, #ovyet >usya (oazlar zerindeki i'tiraslarn ger$ekletirmek

i$in kuvvete bavuracak olursa, 2rk 1illeti buna ayn ekilde kar koymaktan ka$nmyacaktr% (u, 2rk 3kmetinin #ovyet te'didine, 'er ne ekilde olursa olsun, kar koyma azminin bir i,adesiydi%

2rkiye!nin bu notasna #ovyetler 74 Oyll 194G!da bir cevap verdiler% (irinci notadaki it'amlar tekrar ediliyordu% 2rk 3kmeti 1 Okimde verdii ikinci cevapta, 77 +ustos notasndaki g.r ve azmini tekrar belirtti%

#ovyet >usya!nn 2rkiyeye 74 Oyll notas zerine, +merika ve -ngiltere 9 Okimde #ovyetlere verdikleri notalarda, @otsdam kararlarna g.re, tara,larn 2rk 3kmetine ancak birer nota vererek g.rlerini bildireceklerini, yoksa cevaplama suretiyle meselenin tartlmasna giriilemiyeceini bildirdiler ve 2rkiye!nin, (oazlar savunmasnn tek sorumlusu kalmas gerektii 'ususundaki grlerini tekrar i,ade ettiler%

(u suretle (oazlar konusundaki tartma sona eriyordu% ;imdi meselenin bir kon,eransta g.rlmesi gerekmekteydi% 9akin bu kon,erans bugne kadar toplanmamtr ve (oazlarda 1ontreuN reLimi egemen olmakta devam etmektedir% &akat olayn .nemli tara,, imdi #ovyet te'dit ve te'likesinin 2rkiye!nin zerine en ar bir ekilde $.km olmasyd% #ovyetler, 2rkiye!nin 'em bamszlk ve egemenliine ve 'em de toprak btnlne y.nelen istekler ileri srmlerdi% 2rkiye tari'inin en bu'ranl zamanlarndan birini ge$iriyordu%

H< /unanistan -$ #ava

/unanistan!dan +lman kuvvetlerinin $ekilmesi ile birlikte, +lmanlara kar mcadele eden /unan $etecileri arasnda da bir sa-sol $atmas $kmt ve solu O+1!clar F1illi Eurtulu Hep'esi<, sa da O"O#!ciler F/unan 1illi "emokratik 9igi< temsil etmekteydi% O+1!n askeri kuvvetini O9+#, yani 1illi 3alk$ Eurtulu 6rdusu tekil ediyordu% Eurtulutan sonra bu mcadele sa ve sol partiler arasndaki mcadele eklini ald% &akat bu arada 1944 sonlarndan itibaren /unanistana -ngiliz kuvvetleri $kmaya balamt% 194* 6cak aynda /unanistan!daki -ngiliz kuvvetleri /unanistan! kontrolu altna almaya balad zaman, komnistler ve bil'assa 2ito!nun /unan 1akedonyasn ele ge$irmek i$in kurup /unanistana sevkettii #lav 1illi Eurtulu Hep'esi F#06&< da /ugoslavyaya snmak zorunda kalmlard%

194G 1artnda /unanistan!da genel se$imler yapld ve solcu partilerin birliini temsil eden O+1 se$imleri boykot etti% 2abii se$imleri saclar kazand% (u durum sol i$in ilk 'ezimetti% (unun arkasndan Eraln /unanistana d.nmesi 'ususunda yaplan plebisitte de yine monari tara,tarlar kazand% (u gelimeler zerine, General 1arkos F1arkos Ba,iedes< adndaki bir komnistin liderliindeki komnistler kuzey /unanistan!da ayaklandlar%

/ugoslav lideri 2ito, bu se,er 1illi Eurtulu Hep'esi F06&< ad ile tekil ettii ve komnistlerden mteekkil bir kuvveti 1arkos!un yardmna g.nderdi% 2ito!nun arkasndan +rnavutluk ve (ulgaristan da 1arkos!a yardma balad% 1arkos!un ayaklanmas /unanistan bir i$ savaa srklemi olmaktayd%

-in dikkati $eken tara, da, da'a /unanistan i$ savaa srklenmeden .nce, 194G 6cak aynda, #ovyet >usya!nn (%1% Gvenlik Eonseyine bavurup, /unanistan!daki -ngiliz kuvvetlerinin milletleraras bar ve gvenlii te'dit ettiinden ikayet etmesi ve -ngiliz kuvvetlerinin /unanistan!dan $ekilmesini istemesiydi% #ovyetlerin 'ereyi .nceden planlad ve -ngiliz kuvvetlerinin bu planlarn ger$eklemesine engel olduu anlalyordu%

1arkos!u /ugoslavya, (ulgaristan ve +rnavutluk!un desteklemesi dolaysiyle /unanistan 194G +ralk aynda Gvenlik Eonseyine bavurarak bu $ komusundan ikayette bulundu% Gvenlik Eonseyi konuyu incelemek zere bir soruturma komisyonu kurdu% Eomisyon aylarca sren ve /unanistan!n $ komusu ile snrlarnda yaplan soruturmalardan sonra )G) say,alk bir rapor 'azrlad ve bu raporda bu $ devletin 1arkos!a yardm etmesi dolaysiyle b.lgede bar i'lal ettikleri ve dolaysiyle su$lu olduklar bildirildi% 9akin bu rapor Gvenlik Eonseyinde #ovyet >usya tara,ndan veto edildi% (unun zerine mesele 194) Oyllnde (%1% Genel Euruluna 'avale edildi% (u ise meselenin srncemede kalmas idi%

/unan i$ savan sona erdiren iki 'adise olmutur% (irincisi, 17 1art 194) tari'li 2ruman "oktrini!dir% (ir yandan 2rkiye!nin, dier yandan /unanistan!n, uram olduu bu #ovyet bask ve oyunlar karsnda +merika (abakan 2ruman!n /unanistan!a JKK milyon dolarlk ve 2rkiyeye de 1KK milyon dolarlk askeri yardm karar #ovyetleri gerilemek zorunda brakmtr%

"ier tara,tan, 194 1artndan itibaren 2ito!nun 1oskova ile arasnn a$lmas ve #ovyet blokundan kopmas, 1arkos!u gayet m'im

bir dayanaktan yoksun brakmaktayd% (u sebeple 1arkos, 194 3aziran ve 2emmuz aylarnda /unan 'kmeti ile anlamaya teebbs etti ise de, kendisini dinleyen olmad ve Euzey /unanistan terkederek /ugoslavyaya snmak zorunda kald%

(.ylece, #ovyetlerin /unanistan komnizmin kontrolu altna sokma teebbsleri de baarszlkla neticelenmi olmaktayd%

=< +vrupada #osyalist (lokun Euruluu

#ovyetler bu ,aaliyetleri ile 6rta "ou ve "ou +kdeniz b.lgelerine girmeye $alrlarken, bir yandan da +vrupadaki durumlarn salamlatrmak i$in, askeri igalleri altnda tuttuklar lkelerde komnist reLimleri yerletirmeye muva,,ak olarak, bugnk #osyalist (lok veya #ovyet 4ydular dediimiz durumu ortaya $karmak suretiyle +vrupada da gayet te'likeli bir genileme g.stermilerdir%

(ununla beraber, bu lkelerde komnist reLimlerin yerlemesi birdenbire olmu deildir% (u lkelerin komnizmin 'akimiyeti altna girmesi bir takm mer'alelerden, bir takm sa,'alardan ge$erek olmutur% (u geliimi be mer'alede tesbit edebilirizD

a< #ovyet -gali

"orusu aranrsa, bu lkelerin #ovyetlerin askeri igaline girmesini bir bakma (atllar istemilerdir% =nk, 1944 yazndan itibaren +lmanlar >usya cep'esinde geri $ekilmeye baladklar zaman gerek +merika, gerek -ngiltere, #ovyetlerin +lmanlar kendi topraklarndan attktan sonra savatan $ekilmelerinden endie etmiler ve

korkmulardr% 6nlara g.re, savan bir an .nce sona ermesi i$in Ezlordu!nun "ou +vrupada ilerlemesi ve +lman igalindeki topraklar +lmanlardan temizlemesi gerekliydi% #ovyetler bunu yaptlar% &akat, Ezlordu ile beraber% (u lkelerin savatan .nceki d.nemde yasaklanm olan komnist partilerinin 1oskovada bulunan ve orada da'a da eitilmi olan liderleri de lkelerine d.nmekteydi% Ezlordu!nun bir kurtarc olarak bu lkelere girmesi ve oralarda kalmas, p'esiz komnist partileri i$in byk ve g$l bir dayanak tekil etmekteydi%

b< Eoalisyon Eabineleri

194* ;ubatnda Ermda /alta!da +merika, -ngiltere ve #ovyet liderleri arasnda yaplan toplant sonunda yaynlanan Eurtarlm +vrupa 3akknda "eme$, serbest ve demokratik se$imler i$in gerekli tedbirler alnncaya kadar, #ovyet igalindeki lkelerde ge$ici 'kmetlerin kurulmasn ve bu 'kmetlerde btn siyasi partilerin ve siyasi eilimlerin temsil edilmesini .ng.rmekteydi% Osasna baklrsa, bu lkelerde 3i$bir parti tek bana 'kmeti kurabilecek oy gcne sa'ip deildi% Gerek bu deme$ dolaysiyle, gerek yaplan Eurucu 1eclis se$imlerinin oy neticeleri doiaysiyle, 'kmetler bu lkelerde genellikle koalisyon kabineleri eklinde kuruldu% &akat dikkati $eken nokta, bu kabinelerde komnistlerin 'emen daima -$ileri, +dalet ve On,ormasyon bakanlklarn almalar idi% (u suretle, -$ileri (akanl ile lkenin gvenlik kuvvetleri, +dalet (akanl ile ma'kemeler ve On,ormasyon (akanl ile de basn ve radyo gibi kitle 'aberleme vastalar komnistlerin kontrolu altna girmi olmaktayd%

c< Eomnist @artilerinin 3kmetlere 3akim 6lmas

(ir sre sonra komnistlerin 'kmetleri tamamen ele ge$irdikleri g.rld% =nk $eitli 'adiseler ve basklar yznden, bazan da #ovyetlerin basks ile, Eomnist @artisinin dndaki siyasi partiler 'kmetlerden ayrlarak mu'ale,ete ge$tiler% (.ylece 'kmetler bir sre sonra, tamamen komnistlerden meydana gelmi oluyordu%

$< 1u'ale,et @artilerinin 2as,iyesi

(u mer'alenin, bil'assa 194) ylnda, yani 1K ;ubat 194)!de bar antlamalarnn imzasndan sonra ger$ekletirildiini g.ryoruz% =nk #ovyet igali altndaki lkelerle bar antlamalar yapldktan sonra, artk #ovyet askerlerinin bu lkelerden $ekilmesi gerekiyordu% 3albuki komnist partileri iktidara sa'ip olmakla beraber, ayn zamanda komnistlerin karsnda da kuvvetli mu'ale,et partileri bulunuyordu% #ovyetler, bu mu'ale,et partilerini tamamen bertara, edip komnist reLimleri yerletirmeden bu lkelerden $ekilmek istemediler ve bu sebeple 194) ;ubatndan sonra bu lkelerde mu'ale,et partilerinin tas,iyesine giriildi%

1esela, 7* ;ubat 194) de 1acaristann E$k Omlak #a'ipleri @artisi!nin Fbu @arti 194* se$imlerinde oylarn P *)!sini almt<, Genel #ekreteri (ela Eovacs, lkenin gvenliine kar komplo 'azrlamakla su$land ve tevki, edildi% @artinin lideri ve (abakan &erenc 0agy o srada -svi$rede bulunuyordu ve bana gelecei bildiinden lkesine d.nmedi%

(ulgaristanda ise, bu lkenin en g$l partisi olan =i,t$i @artisi!nin lideri 0ikola @etkov, vatana i'anet su$undan 194) 3azirannda

tutukland ve .lme ma'kum edilerek Oyll aynda da idam edildi%

>omanyada da, komnistlere kar $etin bir mcadele a$m olan E.yl @artisi lideri 5ulius 1aniu 194) 2emmuzunda vatana i'anet su$undan tutuklanp ma'kemeye verildi ve Easm aynda da mebbed 'apse ma'kum oldu%

@olonyada ise, lkenin en popler partisi olan @olonya E.yl @artisi!nin lideri ve sava srasnda 9ondradaki mlteci @olonya 'kmetinin bakan #tanislav 1ikolaLczyk, komnistlerin kendisini tutuklamaya 'azrlandklarn ,arkedince, 194) Easm aynda 9ondraya ka$maya muva,,ak oldu ve bu ekilde 'ayatn kurtard%

=ekoslovakya gelimeleri ise biraz da'a ,arkl oldu% #avatan sonra, cum'urbakanlna =ekoslovakyann eski devlet adamlarndan "r% (ene ve babakanla da Eomnist @artisi lideri Element GottTald getirilmiti% (akanlarn $ou Eomnist @artisi dndand% =ekoslovakya!nn kurucusu 2'omas 1asaryk!in olu 5an 1asaryk "ileri (akan idi% Qlkenin yeni liderleri #ovyet >usya ile iyi ge$inme tara,ls olduklar i$in 194 ;ubatna kadar =ekoslovakyada m'im bir gelime g.rlmedi% 9akin #ovyetler yine de =ekoslovakyadan emin deildiler% =nk yeni liderler ayn zamanda (at tara,tar idiler% (u sebeple, 'kmeti tamamen komnistlere teslim etmek i$in #ovyetler =ekoslovakyaya a$k$a mda'ale ettiler ve bir 'adiseyi protesto eden 11 bakann yerine komnistleri bask ile 'kmete soktular% "r% (ene!in direnmesi ,ayda etmedi% (u kriz srasnda "ileri (akan 1asaryk 1K 1art 194 gn (akanlk binasnn d.rdnc katndan kendisini atarak inti'ar etti% 1ama,i' 1asaryk!in komnistler tara,ndan .ldrldne dair de iddialar vardr%

C=ekoslovak "arbesiC ad verilen bu 'adise (at!da byk yanklar ve tepkiler uyandrd% (u 'adise zerine (atllar, #ovyet emperyalizminin yaylmasna kar tedbirler almak zere 194 1artndan itibaren 'arekete ge$tiler%

d< Okonomik ve #osyal "zenin #ovyet 1odeline G.re Eurulmas

(u ekilde bu lkeler komnist partilerinin tam kontrolu altna girdikten sonra, yaplan anayasalarla ekonomik, sosyal ve siyasal dzen #ovyet modeline g.re kuruldu% &akat ne var ki, bu lkelerin milli ve tari'i 'ususiyetlerini g.z.nne almadan kurulan bu #ovyet dzenine kar, 19*J 1artnda #talinin .lmnden sonra bu lkelerde tepkiler ve bakaldrmalar ortaya $kacaktr%

Eomnist lkelerden /ugoslavya ile +rnavutlukta komnist reLimlerin kurulmas ise $ok da'a baka ekilde olmutur% 3er iki lke de sava srasnda +lman igaline uraynca, bunlarn komnist partileri 'emen direnme kuvvetlerini tekil etmiler ve sava boyunca +lmanlara kar $arparak, savan sonunda lkelerinin kontrolunu ellerine almlardr% "enebilir ki, bu gelimelerde #ovyet >usyann 3i$bir yardm ve tesiri olmamtr% (undan dolay, /ugoslavya ve +rnavutluk 1oskova!ya kar bundan sonra da'a bamsz tutum alacaklar ve 'atta bir sre sonra 1oskova!dan kopacaklardr%

#ovyet >usya b.ylece snrlar zerindeki komu lkelerde komnist reLimleri tesis ederek, etra,nda bir gvenlik $emberi meydana getirdii gibi, +vrupaya komnizmi yaymak 'ususunda da bir takm illeri karakollar elde etmi olmaktayd%

"ier tara,tan, #ovyetler bu komnist uydularn kontrolleri altnda tutmakla beraber, bunlarn kendi aralarnda da bir takm dostluk, ibirlii, saldrmazlk gibi adlarla bir sr anlamalar imzalamalarn salamak suretile yekpare Fmonolitik< blr blok tekil etmekteydiler%

"< &in-#ovyet -tti,ak

#ovyet >usya +vrupadaki snrlar zerinde bulunan lkelerde komnist reLimleri kurarak bunlar uydu 'aline getirdikten sonra, bir tek nokta a$k kalmaktayd% (u da &inlandiya ile olan snr idi%

&inlandiya savata +lmanya ile ibirlii yapt i$in yenilen devlet saylm ve kendisiyle mtte,ikler arasnda 1K ;ubat 194) de bir bar antlamas imzalanmtr% (u bar ile &inlandiya, @etsamo b.lgesini #ovyet >usyaya terketti ve ayrca @orkkala deniz ssn de *K yl i$in #ovyetlere kiralad% &inlandiya #ovyetlere mal olarak .denmek zere, JKK milyon dolar tamirat borcu .deyecekti%

(ar +ntlamas esasen &inlandiyay #ovyet >usyaya karsnda esasl bir ekilde zay,lamt% =nk #ovyetler 'em @etsamo!yu ve 'em de @orkkala!y kontrollarna almlard% (u durum, &inlandiya zerinde k$msenemiyecek bir bask idi% 9akin #ovyetler bununla da yetinmek istemediler% "urumlarn da'a salamlatrmak ve &inlandiyay tesirsiz ve zararsz 'ale getirmeye karar verdiler% &inlandiya ile bir itti,ak antlamas yapmak istediler% &inlandiya 194K tecrbesinden ve dier sosyalist lkelerin bana geleni g.rdkten sonra, direnmenin ,aydaszln anlad ve #ovyet >usya ile G 0isan 194 de bir A"ostluk, -birlii ve karlkl yardmC antlamas imzalad% (u, esasnda bir itti,ak antlamasyd% (u anlama ile &inlandiya

#ovyet >usya aley'ine olan 3i$bir itti,ak ve koalisyona katlmayacak ve iki devlet aralarndaki ticari ve kltrel mnasebetleri sklatracaklard%

O< Eomin,orm!un Euruluu

#ovyetlerin sava biter bitmez, bir yandan -ran, 2rkiye ve /unanistan zerinde baskya ge$mesi ve .te yandan da igalleri altndaki +vrupa lkelerinde komnist reLimleri bask ve te'dit metodlar ile kurmalar, bil'assa (irleik +merika!nn, #ovyet >usya ile barta da ibirlii yapabilecei 'ususundaki mitlerinin $abucak kaybolmasna sebep oldu% +merika, tekrar 1onroe "oktrinine d.nmek i$in +vrpadan $ekilmek .yle dursun, #ovyet >usya!nn imdi yaratmaya balad te'like ve te'didi gayet a$k olarak g.rmeye balad% (undan dolay, 194) 1artnda 2ruman "oktrinini ve 194) 3azirannda da 1ars'all @lan!n ortaya att% 2ruman "oktrini, +merika!nn #ovyet te'didine maruz kalan lkeleri destekleme kararn ve 1ars'all @lan da 'r +vrupa!y ekonomik bakmdan kalkndrma ve g$lendirme kararn i,ade ediyordu%

#avatan sonra +merika!nn tekrar kendi kabuuna $ekilerek meydan #ovyetlere brakacana kesinlikle inanm olan 1oskova i$in, +merika!nn bu yeni tutumu bir #rpriz oldu ve #ovyetleri telalandrd% 4ydu lkelerle 1oskova arasndaki balar da'a da g$lendirmek ve ayn zamanda da milletleraras komnist ,aaliyet ve 'areketlerini bir merkezden idare etmek i$in yeni tedbirlere bavurmaya karar verdiler%

194) Oyll aynda #ovyet >usya, /ugoslavya, (ulgaristan, >omanya,

1acaristan, @olonya, =ekoslovakya, &ransa ve -talya komnist partilerinin liderleri @olonya!nn #zklarska @oreba ;e'rinde toplandlar ve yaynladklar belgelerle * Okim 194) de Homin,orm!un FHommunist In,ormation (ureau< kurulduunu ilan ettiler% Gerek belgelerde, gerek verilen deme$ler ve yaplan konumalarda, (irleik +merikaya, 2ruman "oktrinine ve 1ars'all @lanna $atlmas, Eomin,orm!un kurulu sebebini a$klayan bir 'usus olsa gerektir%

/aynlanan belgelere g.re, kurulan bu milletleraras komnizm tekilatnn ama$lar unlardD 1< -$ilerin yegane vatan olarak #ovyetler (irlii!nin savunulmas% 7< (irleik +merika tara,ndan temsil edilen emperyalizme kar mcadele% J< (tn dnyay kapsayacak olan bir #ovyetler Hum'uriyeti!nin kurulmas%

(u ama$larn ger$eklemesi i$in kullanlacak vastalar olarak da, proleter 'areketleri, s.mrgelerin bamszlk 'areketlerinin desteklenmesi ve k.yller arasnda propaganda g.sterilmekteydi% /aynlanan bir A(eyannameCde de dnyann artk iki bloka ayrlm olduu bildirilmekteydi%

Eomin,orm, 19!uncu yzylda g.rdmz -!inci ve --!inci Onternasyonallerin devamndan baka bir ey deildi% 9enin * 1art 1919 da ---!nc Onternasyonal!i, yani Eomnist Onternosyonali!ni FHomintern< kurmu ve bu tekilat 194J 1aysnda #talin tara,ndan lavedilmiti% Eomin,orm imdi bir $eit -B!nc Onternasyonal olmaktayd%

&< =in!de Eomnizm

#ovyet >usya 194G-4) yllarndaki ,aaliyetleri ile +vrupadaki durumlarn

iyice salamlatrmlard% 6 kadar ki, bir #ovyet te'didi +vrupann zerine iyice $.km bulunmaktayd% 3er ne kadar, +merika 194)!den itibaren bu #ovyet te'likesine kar bir tepki g.stermeye ve 'arekete ge$meye balayacak ise de, bunun neticesini ancak 1949 ylnda alabilecektir% &akat +merika!nn tepkilerinin balad 194) ylndan itibaren de +sya!nn kaderi $izilmeye balamt% Rira =in!de 1illiyet$ilerle Eomnistler arasndaki mcadele 194 den itibaren 1illiyet$ilerin aley'ine ve komnistlerin le'ine d.nmeye balayacak ve +vrupada 0+26 itti,aknn kurulduu 1949 ylnn sonba'arndan itibaren =in Eomnist @artisi!nin kontrolu altna girecektir% (u ise, 4zak "ou kuvvet dengesinin gayet arlkl bir bi$imde #ovyetler tara,na eilmesi demekti%

5aponya 19J) 2emmuzunda =in!e saldrmaya balaynca, bu mterek te'likeye kar H'iang Eai-s'ek!in milliyet$ileri ile 1ao 2se-tung!un komnistleri bir ibirlii i$ine girdiler% --!inci "nya #ava boyunca komnistler =inin kuzey eyaletlerinde, milliyet$iler ise =inin gney eyaletlerinde 5aponlara kar savatlar% 5aponya 194* Oyllnde teslim olduunda durum b.yle idi% (u sebeple +merika komnistlerin kuzey =in!e 'akim olmasndan endie ederek, +merikan u$aklar K%KKK kiilik bir milliyet$i kuvveti #'ang'ai, 0anking ve @eiping b.lgelerine naklederek komnistlerin Euzey =in!e 'akim olmalarn engellemek istedi%

1illiyet$ilerin durumu iyi idi% (u sebeple #ovyetler, 194* +ustosunda, H'iang Eai-s'ek ile bir anlama imzalayarak H'iang 'kmetini =inin resmi 'kmeti olarak tandlar ve =inin i$ilerine karmamay taa''t ettiler% (una karlk H'iang Eai-s'ek de 1oolistan!n bamszln tanyor, "ou =in "emiryollar ile Gney

1an$urya demiryollarnn #ovyetlerle ortak olarak iletilmesini, @ort +rt'ur ve "airen limanlarn JK yl sre ile #ovyetlere kiralamay kabul ediyordu% 5aponya!nn teslim belgesini imzalamasndan $ 'a,ta sonra da #ovyetler 1an$uryay tamamen boaltacaklard%

#ovyetlerle anlaan H'iang Eai-s'ek, 1ao 2se-tung!a d.np komnistlerle de bir anlamaya girmek istedi% 9akin mmkn olmad% H'iang =in!de merkezi idare sistemi kurmak isterken, 1ao =inin gevek bir ,ederasyona sa'ip olmasn istiyordu% G.rmelerde anlama olmaynca, 194* Okiminden itibaren komnistlerle milliyet$iler tekrar birbirleriyle mcadeleye baladlar%

(u mcadele milliyet$iler i$in 'azin bir 'ikaye oldu% +merika!nn yapt geni ekonomik ve askeri yardmlarla 194G ve 194) yllarnda milliyet$iler stn duruma ge$tiler%

9akin H'iang Eai-s'ek ve generallerinin k.t idareleri ve +merikan yardmlarn 'em k.t kullanmalar ve 'em de a'si $karlar i$in kullanmalar, 194 !den itibaren durumu deitirmeye balad% +merika!nn milliyet$ilere yardmna karlk, #ovyet >usya da H'iang Eai-s'ek!den kiraladklar @ort +rt'ur ve "airen limanlarndan komnistlere yardm ediyordu%

194 sonunda 1an$urya ve /ang-tze vadisi komnistlerin elinde bulunuyor ve H'iang reLimi de gneye $ekilmeye balyordu% 1949 0isannda komnistler 0anking!e girdiler Be H'iang da Hanton!a $ekildi%

1ao 2se-tung bu za,erler karsnda 1 2emmuz 1949 da =in!de "emokratik 3alk "iktat.rln ilan etti% 19*K 1aysnda 3ainan

adas da'il btn =in ktas komnistlerin kontroluna girmiti% H'iang Eai-s'ek mcadelesine devam etmek zere &ormosa Fbugnk 2aiTan< adasna ge$ti% (u ekilde ortaya iki tane bamsz =in devleti $kyordu%

1 Okim 1949 da 1ao 2se-tung =in 3alk Hum'uriyeti!nin kuruluunu resmen ilan etti ve ayn gn #ovyet >usya tara,ndan tannd% (atl devletlerden ilk tanyan -ngiltere oldu ve -ngiltere =in 3alk Hum'uriyetini 19*K 6cak aynda tand%

(.ylece 1917 de =in!de 1an$u slalesinin ve imparatorluun yklmas ile balayan $alkantlar, =in!de komnist bir reLimin kurulmas ile sonu$lanm olmaktayd%

#ovyet >usya ile =in 3alk Hum'uriyeti arasnda 14 ;ubat 19*K de bir dizi anlamalar imzaland% (unlardan bir tanesi, A"ostluk, -tti,ak ve Earlkl /ardmC anlamas, ikincisi, #ovyet >usya!nn =in!e 1K ylda .denmek zere JKK milyon dolarlk yardmn .ng.ren bir anlama ve $ncs de #ovyet >usya!nn "ou =in demiryollarn, @ort +rt'ur ve "airen limanlarn =in!e iade etmeyi .ng.ren anlamadr%

1949 yl kapanrken, dnyann global strateLisi (atllarn ve (at dnyasnn ,evkalade aley'inedir% #ovyet >usya +vrupada a$k bir stnle sa'ip iken, imdi 4zak "ou ve +sya!da =in gibi komnist devi ortaya $kyordu% 1949 ylnda 0+26!nun kurulmas ile +vrupa belki dengelenmiti, lakin +sya!da kuvvetler dengesinin durumu gayet a$k bir ekilde komnist blokun le'ine idi%

(atllarn +vrupa!da "engeyi Eurmalar

+< 2ruman "oktrini

#avatan sonra, +merikan kamu oyunda, +merika!nn tekrar kabuuna $ekilerek i'tiyar +vrupann kark kombinezonlarndan yine uzak durmas s.z konusu olmu ise de #ovyet >usya!nn komnist emperyalizmine $abucak 'z vermesi ve bundan doan gelimeler, (irleik +merikay, ger$ek$i olmayan mitlere kaplmaktan, ksa srede kurtarmtr% #avatan sonraki bar dzeninde +merika #ovyetlerle ibirlii yapamyacan, vakit ,azla gecikmeden anlamtr% Eomnizmin ortaya $kard evrensel te'like, +merikay, sadece +vrupa gelimelerinin i$ine deil, ,akat milletleraras mnasebetler dzeninin btn i$ine srklemi ve milletleraras politikann global yaps i$inde ve 'rriyet dzeninin korunmasnda sorumluluklar almaya y.neltmitir% Geleneksel +merikan d politikasndaki bu radikal deimenin balangcn da 2ruman "oktrini tekil eder%

"a'a .nce de iaret ettiimiz ve$'ile, 194G ylnda #ovyet >usya!nn $ ana istikamette yaylma $abalarna giritiini g.rmekteyiz% -ran zerinden 6rta "ou petrolleri ve (asra E.r,eziyle 3ind 6kyanusu, 2rkiye zerinden (oazlar, Oge "enizi ve "ou +kdeniz ve /unanistan zerinden de keza "ou +kdeniz%

"ikkat edilirse bu $ istikamet geleneksel olarak -ngiltere!nin 'ayati alaka ve $kar alanlar idi% 3er $ b.lge de -ngiltere!nin >usyaya kar 19!uncu yzylda en 'assas noktalar olmutu% &akat --!inci "nya #ava -ngiltere zerinde .yle bir ta'ribat yapmt ki, artk -ngiltere!nin bu b.lgeleri savunmak i$in #ovyet >usya!nn karsna

$kacak 'ali yoktu% Be -ngiltere unu da g.ryordu ki, yeniden canlanan >us emperyalizminin karsna dikilebilecek tek kuvvet (irleik +merika idi% (undan dolay -ngiltere 194) ;ubatnda +merikan 'kmetine, biri 2rkiye ve dieri de /unanistan 'akknda olmak zere iki memorandum Fmu'tra< verdi% (u memorandumlarda, 2rkiye!nin (at savunmas i$in e'emmiyeti belirtilerek 2rkiyeye 'em ekonomik ve 'em de askeri yardm yaplmas gerektii, -ngiltere!nin bu yardmlar yapamyaca ve 'atta /unanistan!daki askerlerini da'i geri $ekmek zorunda bulunduu ve dolaysiyle sorumluluun +merikaya dt belirtildi%

+merika kararn vermekte gecikmedi% (akan 2ruman +merikan Eongresine 17 1art 194) gn g.nderdii mesaLnda, 2rkiye ve /unanistan!a 4KK milyon dolarlk askeri yardm yaplmas i$in kendisine yetki verilmesini istedi% (u mesaLda 2rkiye!nin toprak btnlnn korunmasnn 6rta "ou dzeninin korunmas i$in bir zaruret olduu belirtiliyor ve 2rkiye ile /unanistann durumlarnn birbirine ball .yle i,ade ediliyorduD AOer /unanistan sila'l bir aznln kontrolu altna derse, bunun 2rkiye i$in neticeleri $ok ciddi olur% (.yle bir 'alde karklk ve dzensizlik btn 6rta "ouya yaylabilir%C

+merikan Eongresi 77 1aysda /unanistan!a JKK milyon ve 2rkiyeye de 1KK milyon dolarlk bir askeri yardm yaplmasn kabul etti% /ardmn Eongredeki tartmalar srasnda, +merikan "ileri (akanl yetkilileri, 2rkiye!nin #ovyet basks altnda bulunmasnn, (oazlardan =in!e kadar olan btn 6rta "ou ve +syay te'likeye soktuunu belirtmilerdir%

2ruman "oktrini sava sonras +merikan d politikasnda, neticeleri gnmze kadar ulaan ,evkalade m'im bir d.nm noktasn tekil eder% (unun i$indir ki, 2ruman "oktrini karsnda #ovyet basn byk bir sinirlilik g.stermitir%

(< 1ars'all @lan

2ruman "oktrini, esas itibariyle /unanistan ve 2rkiyeye askeri yardm .ng.rmtr% =nk bu iki lke #ovyetlerin dorudan doruya basks ve te'didi altnda idi%

&akat bu srada +vrupann durumu iktisaden son derece k.tdr% +lt yllk sava btn lkelerin ekonomik kaynaklarn tketmitir% #ava btn lkelerde ar ta'ribat yapmtr% (ir bakma toplumlar a$lktan kvranmaktadr% Okonomileri 'arekete ge$irecek kaynak yoktur% #ovyet >usya bu durumu ,rsat bilerek komnizm propagandasn iddetlendirmiti% Eomnizm propagandas ,akirliin msait zemininde $ok messir olmaktayd% #ovyetler, komnist partilerinin bil'assa kuvvetli olduu &ransa ve -talyay se$milerdi% (u iki lkede komnist partilerinin kkrtmasiyle $kan grevler, bu lkelerin ekonomisini ,elce uratmt% (u grevlerle komnist partilerinin iktidara gelmeleri ama$lanmt% (u bakmdan, 194) Oyllndeki Eomin,orm toplantsna &ransa ve -talya Eomnist @artilerinin katlmas ilgi $ekicidir%

+merika (at +vrupann bu ekonomik skntlarna yardmc olmak i$in 'er eyi yapt% +merika!nn 194* 3aziran ile 194G sonu arasnda (at +vrupaya yapt ekonomik yardm 1* milyar dolar olmu, ,akat bu yardm bt$e a$klarnn kapanmas, it'alat i$in kullanlmas

gibi, parann verimli olmayan ve gidip de gelmiyecei alanlara 'arcanmt% (u iin sonu yoktu%

(u sebeple +merika +vrupaya yapaca yardm i$in baka bir ,orml arad ve bu ,orml "ileri (akan George 1ars'all!n * 3aziran 194) gn 3arvard Qniversitesi!nde verdii bir nutukta a$kland% (una g.re, +vrupa lkeleri 'er eyden .nce kendi aralarnda bir ekonomik ibirliine girimeliler ve birbirlerinin eksikliklerini kendileri tamamlamallar% (u genel ibirlii sonunda bir a$k ortaya $ktnda +merika bu a$n kapatlmas i$in yardm etmeli% (unun i$in de .nce bir ibirlii program yaplmalyd%

1ars'all @lan adn alan bu tekli,i g.rmek zere 7) 3aziran 194) de @aris!te bir toplant yapld% George 1ars'all bu planna #ovyetlerle uydularn da da'il ettii i$in, @aris toplantsna #ovyetler de katldlar% 9akin yapc bir katkda bulunmak i$in deil, sabote etmek i$in% #ovyetler bunu da baaramaynca 7 2emmuzda kon,erans terkettiler%

17 2emmuzda -ngiltere, &ransa, (el$ika, -talya, @ortekiz, -rlanda, /unanistan, 2rkiye, 3ollanda, 9ksenmburg, -svi$re, -zlanda, +vusturya, 0orve$, "animarka ve -sve$!in katlmasiyle toplanan 1G lar kon,erans 77 Oyllde, +merikaya sunulmak zere bir +vrupa Okonomik Ealknma program 'azrlad% (u program zerine +merika J 0isan 194 de " /ardm Eanununu $kard% +merika bu kanuna dayanarak da'a ilk ylnda 1G!lara G milyar dolarlk bir ekonomik yardm yapt% (u yardmlar da'a sonraki yllarda da devam edecektir%

" /ardm Eanunun $kmas zerine 1G +vrupa lkesi, 1G 0isan

194 de +vrupa -ktisadi -birlii 2ekilat!n kurdular%

1ars'all @lanna karlk #ovyetler de, uydular ile kendileri arasndaki ekonomik mnasebetleri ve ibirliini sklatrmak i$in 1oloto, @lan adn verdikleri ikili ticaret sistemini kurmulardr% Rira, baz uydular ve bil'assa =ekoslovakya 1ars'all @lanna katlmak i$in byk istek g.stermitir% 194 ;ubatndaki =ekoslovak darbesinde bunun da byk rol olduundan p'e yoktur%

+merika "ileri (akan George 1ars'all!n ismine karlk #ovyet "ileri (akan 1olotov!un adn alan yeni ekonomik ibirlii sistemi, komnist uydularnn #ovyet kontrolu altna da'a ,azla girmesinden baka bir ey deildi%

H< (at +vrupa (irlii

4ydu lkelerde #ovyetlerin yaptklar komnist darbeleri i$inde, (atl devletler zerinde en ,azla tepki uyandran 194 ;ubatndaki =ekoslovak darbesi olmutur% =nk =ekoslovakya imdiye kadar 6rta +vrupada (atl manasnda demokrasinin en ileri .ncs olmutu% #ovyetler yaptklar darbe ile bir (at "emokrasisini .ldrm olmaktaydlar%

"ier tara,tan, bu darbe ile #ovyetlerin, dou ve orta +vrupa ile (alkanlardaki 'akimiyeti, egemenlii de tamamlanm oluyordu% (undan sonra sra (at +vrupaya gelecek demekti% (u sebeple, =ekoslovakya 'adisesi, gerek +vrupada, gerek btn dnyada byk 'eyecan ve tepki uyandrmtr%

Eomnistlerin =ekoslovakyada iktidar ele ge$irmeleri, #ovyet >usya!nn niyetleri bakmndan, (atllar i$in bir alarm oldu%

-te bu artlar i$inde, -ngiltere ve &ransa ile, (eneluN grubu alenen (el$ika, 3ollanda ve 9ksemburg arasnda, 4 1art 194 de (rksel!de balayan toplant, 1) 1art 194 de (at +vrupa (irlii!ni kuran bir antlamann imzas ile sona erdi% (u antlamaya g.re be devlet, aralarndaki 'er trl ibirliinden baka, tara,lardan biri +vrupa!da bir sila'l saldrya urad takdirde, dierleri 'er trl vastalarla onun yardmna gideceklerdi%

(at +vrupa (irliine balang$ta, -skandinav Qlkeleri de da'il edilmek istenmise de, bu lkeler, #ovyetler (irlii ile komuluklar dolaysiyle, bu devleti kkrtmak istememiler ve bu itti,aka da'il olmaktan ka$nmlardr%

(at +vrupa (irlii +vrupa!daki #ovyet te'dit ve yaylmasna kar alnm ilk askeri tedbir oluyordu% &akat +merika!nn bu itti,ak i$inde olmay, (at +vrupa (irliini #ovyetler karsnda bir denge unsuru olmaktan yoksun brakyordu% 1u'temeldir ki, -skandinav lkeleri de bunun i$in bu itti,aka katlmamlard% 9akin 194 ylnn gelimeleri, (atllar ve +merikay, da'a geni bir itti,ak sistemi kurmaya sevkedecek ve 0+26 ortaya $kacaktr%

=< (erlin (u'ran

194 yl gelimeleri i$inde en m'im 'adise (erlin (u'ran dediimiz ve #ovyetlerin (atllar (erlin!den $karmak i$in giritikleri teebbs neticesinde ortaya $kan bu'randr%

--!inci "nya #ava!ndan sonra, +lmanya!nn tmnde yapld gibi (erlin e'ri de d.rt igal b.lgesine ayrlmt% &akat ne var ki, (erlin e'ri +lmanya!nn #ovyet igal b.lgesi i$inde bulunuyordu% (atllarn (erlin!deki igal b.lgeleri ile +lmanya!daki igal b.lgeleri arasndaki ulam, #ovyet igal b.lgesinden ge$ilerek yaplmakta idi% F"urum bugn de b.yledir<% (atllarn, #ovyet igal b.lgesi i$indeki (erlin!de bulunmalar (atllara bir $ok yararlar salad kadar, #ovyetlerin de cann skmakta idi% (u durum #ovyetlerin kendi igal b.lgeleri i$indeki 'areket serbestisini kstlamakta idi%

Mte yandan, (atllarn (at (erlin!deki ve (at +lmanya!daki ,aaliyetleri de #ovyetler i$in can skc olmaktayd% +merika, -ngiltere ve &ransa, kendi igal b.lgelerinde ger$ek anlamda demokratik bir reLim tatbik ediyorlar ve ayrca ekonomik kalknma i$in de 'er trl $abay sar,ediyorlard% Q$ mtte,ik bununla da kalmad ve +merika ile -ngiltere 194G +ralk aynda +lmanya!daki igal b.lgelerini birletirerek buna (izonia adn verdiler% (erlin (u'ran $knca, &ransa da 194 3azirannda kendi igal b.lgesini (izonia ile birletirdi ve b.ylece $ mtte,ikin igal b.lgeleri 2rizonia adn ald%

#ovyetler ni'ayet (atllar (at (erlin!den atmaya karar verdiler ve (at +lmanya ile (at (erlin arasndaki 'er trl ulama .nce kstlamalar koydular ve 194 1art ayndan itibaren de btn ulam kestiler% +yrca, (erlinin elektrik santraline el koyarak (at (erlinin elektriini da'i kestiler% (at (erlin!de 7 milyon kadar insan yaamaktayd ve bunlarn beslenmesi gerekiyordu% (u durum #ovyetlerle 1tte,ikler arasnda byk bir gerginlik dourdu% +merika gcn ortaya koyarak, kurduu bir A'ava k.prsC ile 'er gn

(at (erlin!e gnde J-4 bin ton yiyecek ve yakacak tamaya balad% +merika 'avalarda stn olduu i$in #ovyetler kar $kmaya cesaret edemedi% +merika ve (atllar (at (erlin!den $kmamaya kararl idi%

+merika aylarca (at (erlin 'alkn 'avadan besledi% (u arada +merika ve (atllar ile #ovyetler arasnda tartmalar ve mzakekereler devam etti% 0eticede #ovyetler (atllar (erlin!den $karamyacaklarn anladlar%

#ava bittikten sonra +lmanya d.rt igal b.lgesine ayrlmakla birlikte, (atllar, bu igal statsnn sona ererek, yani bar yaplnca, +lmanya!nn btnlnn tekrar kurulabileceini mit etmekte idiler% (erlin (u'ran (atllara b.yle bir midin yersizliini ve +lmanya!nn b.lnmlnn bir ger$ek olduunu g.sterdi% (u sebeple, 'i$ deilse kendi igal b.lgelerini birletirerek (at +lmanyay btnletirmek istediler% 194 Oyllnde (onn!da toplanan bir Eurucu 1eclis anayasa $almalarna balad ve 7J 1ays 1949 da da &ederal +lman +nayasas ilan edilerek (at +lmanya veya resmi ad ile &ederal +lman Hum'uriyeti ortaya $kt%

(una karlk #ovyetler de JK Easm 194 de "ou (erlin!de komnistlere ayr bir belediye meclisi kurdurarak bunu tandlar% (unun zerine (at (erlin!de de * +ralk 194 de belediye se$imleri yapld ve orada da ayr bir belediye kuruldu% +lmanya gibi (erlin de ikiye ayrlmt%

Mte yandan, &ederal +lman Hum'uriyeti!nin kurulmasna karlk olmak zere #ovyetler de kendi igal b.lgelerinde 1949 Okiminde "emokratik +lman Hum'uriyetini kurdular%

(erlin (u'ran, sava srasnda (atllarla #ovyet >usya arasndaki ibirlii ve ortakln tamamen .lm olduunu ve imdi dnyann "ou ve (at (loklar olarak ikiye b.lndn kesinlikle g.steren bir 'adise olmutur% ;u 'alde, #ovyet yaylmas ve emperyalizmine kar mukabil tedbir almak gerekiyordu%

"< 0+26!nun Euruluu

1ars'all @lan ve 2ruman "oktrini, #ovyetlerin 6rta "ou ve +vrupa!da girimi olduklar yaylma ,aaliyetlerine kar (irleik +merika!nn alm olduu ilk tedbirlerdir% &akat 194 (erlin (u'ran +merikaya unu g.sterdi ki, dnyann yeni bir bar dzenine kavuturulmas i$in artk #ovyetlerle bir ibirlii yapma imkan kalmamtr% =nk imdi #ovyetler, bir bar dzeninin kurulmasndan ziyade, mmkn olduu kadar geni alanlar komnist kontrolu altna sokmann $abas i$indedir% -te bu netice, +merikay, #ovyetlere kar "urdurma Fcontainment< politikas takibine g.trmtr% /ani, +merika bundan sonra #ovyet yaylmasn durdurmak i$in gerekli tedbirleri alacaktr ki, bu tedbirlerin en etkilisi 4 0isan 1949 da kurulan 0+26 veya Euzey +tlantik -tti,ak olacaktr%

"a'a .nce de belirttiimiz gibi, #ovyetlerin +vrupa!da girimi olduklar yaylma $abalar ve bil'assa 194 ;ubatndaki =ekoslovak darbesi, 194 1artnda, -ngiltere, &ransa, (el$ika, 3ollanda ve 9ksemburg arasnda (at +vrupa (irlii denen bir itti,ak sisteminin kurulmas neticesini vermitir% &akat -ngiltere 'ari$, bu itti,ak yelerinin 'epsi --!inci "nya #ava srasnda +lmanya!nn igaline uramlard ve dolaysiyle, yorgun ve ypranmlard% +lt yllk savatan sonra,

galip -ngiltere de ayn durumda idi% (u sebeple, #ovyet saldrganlna kar kurulmu bulunan bu itti,ak, da'a ilk gnden itibaren +merikaya dayanmaya ve itti,akn yeleri de +merikay bu itti,akn i$ine $ekmeye $alt% =nk +merika!nn askeri ve mali destei olmazsa, bu itti,akn #ovyet emperyalizmine kar messir bir engel tekil etmesi mmkn deildi% "orusu aranrsa, bu durumu +merika da g.rmt%

&akat +merika 1onroe "oktrinindenberi +vrupa ile itti,aklara girmiyordu% 9akin +vrupa!daki durum da ciddi ve te'likeli idi% (at +vrupa (irlii!nin kuruluunun 'emen arkasndan #ovyetlerin (erlin (u'rann $karmalar, (atya kar a$k$a bir meydan okuma idi% (u skntl durumu +merikan #enatosu yelerinden #enat.r +rt'ur 3% Bandenberg bertara, etti% #enat.r Bandenberg 0isan aynda #enatoya sunduu bir karar tasarsnda, +merika Hum'urbakanna, +merika!nn gvenliini ilgilendiren ve karlkl yardma dayanan Ab.lgesel ve dier ortak anlamalaraC katlma yetkisinin verilmesini istedi% Bandenberg!in bu tekli,i 11 3aziran 194 de +merikan Eongresi tara,ndan kabul edildi ve bu karara bundan b.yle Bandenberg Earar denildi%

Bandenberg Earar, +merika!nn 1 7J!tenberi tatbik etmekte olduu 1onroe "oktrinini veya inziva politikasn resmen terketmesinden baka bir ey deildi%

+merika, d politikasnda bu esasl deiiklii yaptktan sonra, (at +vrupa (irliini da'a messir ve geni bir itti,ak sistemi 'aline getirmek i$in Eanada ve (at +vrupa lkeleri ile temasa ge$ti ve bu temaslar ve mzakereler sonunda 4 0isan 1949 da 17 (atl

lke arasnda, ksa ad ile 0+26 F0ort' +tlantic 2reaty 6rganization< denen Euzey +tlantik -tti,ak kuruldu% +ntlamann banda, bu lkelerin, milletlerin, demokrasi ilkeleri ile kii 'rriyetleri ve 'ukuk stnlne dayanan 'rriyetlerini ve ortak savunmalar ile bar ve gvenliklerini korumak i$in birlemi olduklar belirtiliyordu% -$lerinden birine yaplm bir saldr 'epsine yaplm saylacakt%

0+26!nun kuruluu ile #ovyetlerin +vrupa!daki yaylmas, o gnden bugne, durdurulmutur% 9akin 1949!a gelinceye kadar da +vrupa!nn m'im bir ksmn snrlar i$ine katmlar veya kontrollar altna almlardr% #ovyet >usya, 194K-194* yllar arasnda +vrupa!da 4*K%KKK Em% 2opra ve 74 milyon kadar n,usu snrlar i$ine katmtr% 194*-194 yllar arasnda ise, 1 milyon Em% 2oprak ile 97 milyon n,usu da kontrollar altna almlardr%

2rkiye ve /unanistan!n 19*7 de, (at +lmanya!nn 19** de ve -spanya!nn da 19 7 ylnda 0+26!ya katlmas ile 0+26 yelerinin says bugn 1G!ya ykselmitir%

O< /ugoslavya!nn Eomin,orm!dan =karlmas

(at (loku!nun, #ovyet yaylmas ve te'likesi karsnda kendisini +vrupa!da toparlamaya ve #ovyetler karsnda g$l bir duruma gelmeye balad srada, #ovyet (lok!unda da m'im bir $atlak ve $atma meydana gelmi ve #ovyetlerin (alkanlarda en kuvvetli kolu saylan /ugoslavya 1oskova!dan kopmutur% +rkasndan da, /ugoslavya 7 3aziran 194 de Eomin,orm!dan $karlmtr%

/ugoslavya!nn Eomin,orm!dan ve 1oskova!dan kopmas, esasnda,

iki devlet arasnda 194*!tenberi gelimekte olan srtmelerin bir neticesi olup, bu srtmeler 194 yl bandan itibaren bir $atma 'aline gelmitir% -ki lke komnist partileri arasnda, 194 ylnn 1art-0isan-1ays aylarnda teati edilen ve karlkl it'amlar tayan mektuplarn incelenmesinden $kan neticeye g.re, $atmann sebepleri u noktalarda toplanmakta idiD

1% "ier uydu lkelerde olduu gibi, #ovyetler /ugoslavya!y da tam manasiyle kontrollar altna almak istemiler, ,akat /ugoslav lideri 2ito buna msaade etmemitir% =nk /ugoslavya!nn komnist reLim altna girmesi, #ovyet askerleri veya #ovyet >usya!nn sayesinde deil, 2ito ve A@artizanClarnn +lmanlara kar yapt sila'l mcadele sonunda olmutu% "ier uydu lkelere g.re bu ,arkllk, 2ito!ya, 1oskova!ya kar davrannda byk bir bamszlk salam ve 1oskova da bunu 'azmedememitir%

7% 2ito /ugoslavya!da kendi komnist reLimini kurduktan sonra 1oskovaya dayanmakla beraber, onun kendisine .zg tasarlar vard% 2ito, kendisini (alkanlarn bir lideri yapmak istiyordu% (u ama$la, (ulgaristan, >omanya ve 1acaristan ile $eitli ibirlii anlamalar ve itti,ak antlamalar imzalanmt% 2ito, bu lkeleri (elgrad etra,nda toplamak ve 'atta /unanistan!da 1arkos galip geldii takdirde /unanistan! da katarak, bir (alkan &ederasyonu kurmak istiyordu% (u ise #ovyetleri rktt% @ravda gazetesi 7 6cak 194 de yaynlad bir yazda b.yle bir ,ederasyonu Asun!i bir ,ederasyonC olarak vas,landrd gibi, #talin de /ugoslav liderlerine, b.yle bir ,ederasyona tara,tar olmadn s.ylemiti% #ovyetler, 2ito!nun, b.yle byk bir ,ederasyonun bana ge$ip, komnist dnyasnn 7 numaral lideri 'aline gelmesinden korkmulard%

J% /ine (alkan &ederasyonu ile ilgili olarak #ovyetlerin cann skan bir nokta da, /ugoslavya!nn +rnavutluk zerinde kurduu n,uzdu% +rnavutluk, bir ksm yunan topraklar zerindeki iddialar sebebiyle, /unanistan!a kar /ugoslavyaya dayanma yoluna gitmi ve 'atta 2ito da +rnavutluk!a bir miktar asker g.ndermiti% #ovyetler #talin!in deyimi ile, /ugoslavya!nn +rnavutluk!u AyutmasndanC endie ediyorlard%

4% -ki memleket arasnda doktriner g.r ayrlklar da ortaya $kmtr% #ovyetler, 2ito!nun da aynen #ovyet komnizmini ve sistemini tatbik etmesini istemiler, 2ito ise buna kar gelerek, komnizmi /ugoslavya!nn milli artlarna g.re tatbik etme $abasnda idi% 2ito!nun bu 'areketi, milletleraras komnizm 'areketinde ilk Amilli komnizmC tatbikat olarak telakki edilebilir%

*% 0i'ayet, /ugoslavya!daki #ovyet aLanlarnn ,aaliyeti de $atmann m'im sebeplerinden birini tekil etmitir% 6 kadar ki, (elgrad!daki #ovyet el$isi /ugoslavya!nn 'er trl ilerine karr bir 'ale gelmiti% (u ise /ugoslav liderlerini sinirlendirmitir%

(u 'adise ve /ugoslavya!nn #ovyet (loku!ndan kopmas, #ovyet >usya i$in ar bir darbe olmutur% 6nun i$in, bir sre /ugoslavya #ovyet >usya!nn te'ditlerine maruz kalm ve bunun zerine +merika /ugoslavyaya ekonomik ve askeri yardma balamtr% 19*J!te #tali!nin .lmnden sonra #ovyet-/ugoslav mnasebetleri yumuam ise de, 1oskova!nn $abalarna ramen 2ito tekrar #ovyet (lokuna d.nmeyip, 19G1!den itibaren 0e'ru ve 0asr ile birlikte (alantszlar F0on-+ligned< (lokunun lideri olmutur%

&< (e (ar +ntlamas

194*-1949 d.neminin +vrupa gelimelerini kapamadan .nce, yine bu d.nemde, yenilmi olan be devletle yaplm olan bar antlamalarndan da ksaca s.z etmek gerekir%

194*-194 arasndaki devrede (atllarla #ovyetler arasnda yaplan $eitli kon,eranslardan sonra, --!inci "nya #avann yenilen devletlerinden bei ile 19 ;ubat 194) de bar antlamalarnn imzas mmkn olabilmitir%

Eendileriyle bar antlamas yaplan devletler unlar olmutuD -talya, >omanya, (ulgaristan, 1acaristan ve &inlandiya%

-talyan bar antlamas ile -talya, batda &ransaya k$k bir toprak brakt% -talya-+vusturya snr eskisi gibi kabul edildi% Gney 2irol ve (renner Ge$idi -talya!nn elinde kald% 2rieste b.lgesi #erbest (.lge 'aline getirildi% 9akin 'em -talya, 'em de /ugoslavya 2rieste!ye g.z koyduundan, bu b.lge iki devlet arasnda anlamazlk konusu oldu% 0i'ayet 19*4 ylnda 2rieste, -talya ile /ugoslavya arasnda taksim edildi% (ar antlamas ile -talya btn s.mrgelerini kaybetti% 3abeistan tekrar bamsz oldu% 2rablusgarp da, 9ibya ad ile 19*1 +ralk aynda bamszln kazand% -talya, #ovyetler (irlii, /ugoslavya, /unanistan, 3abeistan ve +rnavutlua, toplam olarak JGK milyon dolar tamirat borcu .deyecekti% -talya!nn .deyecei tamirat borcunun, 3abeistan!a 7* milyon dolar olmasna karlk, /ugoslavyaya 17* milyon dolar olmas, bar antlamalarnn nasl bir kompromi olduunu g.sterir%

/ine bu bar antlamalar ile >omanya 2ransilvanyay yeniden ele ge$iriyordu% (una karlk (esarabya ile kuzey (ukovina!y #ovyet >usyaya terkediyordu% (ulgaristan gney "obruca!y elinde tutmakla beraber, (at 2rakyay da kazanmak istemi, lakin buna muva,,ak olamamt% +yn ekilde, bar antlamalarnn mzakerelerinde /unanistan da kuzey Opir!i ele ge$irmek istemi, o da muva,,ak olamamt% =ekoslovakya-1acaristan snrnda da, =ekoslovakya le'ine k$k bir deiiklik yaplmtr%

/enilen devletler olan >omanya, (ulgaristan ve 1acaristan #ovyet >usyaya, =ekoslovakyaya ve /unanistan!a tamirat borcu .deyeceklerdi%

4zak "ou =atmalar F19*K-19*4<

+vrupa!da 0+26!nun ve dolaysiyle "ou ve (at bloklar arasnda dengenin kurulmas zerine, bu iki blok arasndaki $atmalar ve souk sava gelimeleri, +vrupa!dan 4zak "ouya intikal etmitir% "a'a dorusu, #ovyetler, yaylma ,aaliyetlerini 4zak "ouya intikal ettirmilerdir%

(unun iki sebebi vardrD (irincisi, imdi 4zak "ou!da kuvvetler dengesinin, tpk 194*!te +vrupa!da olduu gibi, #ovyetlerin ,evkalade le'ine olmas idi% =nk, 5aponya!nn yenilmesinden sonra meydana gelen kuvvet boluunu Eomnist =in doldurmu ve b.ylece milletleraras komnizm +sya!da byk bir arla sa'ip bulunmaktayd% /alnz +sya!da #ovyet >usya ile Eomnist =in!i ra'atsz eden iki 'usus vard% (unlardan biri, +merika!nn gney Eore!de bulunmas

dieri de &ransa!nn da 'ala gney-dou +sya!da, yani 3indi$in!inde bulunmas ve +merika!nn da &ransa!y desteklemesi idi% (unun i$indir ki, 19*K-*4 arasnda 4zak "ou $atmalarnn iki temel gelimesi Eore #ava ile 3indi$ini #ava olmutur%

"ou-(at $atmalarnn 4zak "ouya intikal etmesinde, #ovyetler i$in ikinci bir sebep de, (atllarn 4zak "ou!da 0+26 gibi 'er'angi bir itti,ak sistemine sa'ip olmaylar idi% (.yle bir kollekti, itti,ak sistemi olmaynca #ovyetlerin 'esabna g.re, (atllar 'ep birlikte kar koyamyacaklard% 9akin bu 'esap yanl $kt%

+< Eore #ava

194* 1aysnda +merika ile #ovyet >usya arasnda yaplan bir anlamaya g.re, sava bittikten sonra Eore, (irleik +merika, #ovyet >usya, -ngiltere ve =in!in ortak vesayeti altna konacakt% 194* 2emmuzundaki @otsdam Eon,eransnda da #ovyet >usya 4zak "ou savana katlmaya karar verince, askeri 'arekat bakmndan Eore topraklar J !inci enlem $izgisi ile ikiye ayrld ve bu $izginin kuzeyi #ovyet, gneyi de +merikan askeri 'arekat sa'as olarak kabul edildi% &akat #ovyetler 'emen 5aponyaya sava ilan edip 4zak "ou savana girmediler% 9akin ne zaman +merika 3iros'ima ve 0agasaki!ye atom bombalarn att, o zaman #ovyetler 'emen 5aponyaya sava ilan edip, askerlerini Euzey Eore!ye soktular ve J !inci enlem $izgisine kadar ilerlediler%

(.ylece Eore, savan sonunda, kuzeyi #ovyet, gneyi +merikan igali altnda olmak zere ,iilen ikiye b.lnm oluyordu% (ir yandan +merikan-#ovyet mzakereleri, .te yandan (irlemi 1illetlerin

$abalar, bu iki Eore!nin birlemesini salayamad% (unun zerine +merika, 1K 1ays 194 de gney Eore!de se$imler dzenledi ve bunun neticesinde de #yngman >'ee!nin bakanlnda Gney Eore Hum'uriyeti kuruldu%

#ovyetler de Euzey Eore!de 194 +ustosunda kendilerine g.re bir se$im dzenlediler ve onlar da kuzeyde, 9 Oyll 194 de Eore 3alk Hum'uriyeti!ni kurdular%

Eore +syann strateLik bir b.lgesiydi% +syaya ayak basmak i$in gayet avantaLl bir tramplen durumundayd% Gney Eore!de ve 5aponya!da +merikan Euvvetlerinin bulunduu g.z.nne alnnca, +merika!nn strateLik bakmdan kuvvetli bir durumda olduu a$kt% #ovyetler, komnistler =in!de duruma 'akim oluncaya kadar bu duruma ta'amml g.sterdiler% &akat =in 1949 sonunda komnist reLimin idaresi altna girince, #ovyetlerin +syadaki kuvvet pozisyonlar iyice g$lenmi oluyordu% #ovyetlere g.re, +merikay +sya ktasndan atmak zaman gelmiti% 3em bu yapld takdirde, +merikann 5aponyadan da atlmas kolaylaabilirdi%

-te bu sebeplerden dolay, 1oskova!nn talimat ile Euzey Eore kuvvetleri 7* 3aziran 19*K saba'ndan itibaren Gney Eore!ye kar saldrya ge$ti% #aldrnn btn snr boyunca yaplmas 'ereyin .nceden planlandn g.steriyordu%

(u a$k saldrganlk karsnda +merika (irlemi 1illetleri 'arekete ge$irdi% Gvenlik Eonseyi, (irlemi 1illetler +ntlamas 'kmleri gereince, Gney Eore!nin yardmna g.nderilmek zere, $eitli milletlerin askerlerinden meydana gelen, ,akat esas yk

+merika!nn srtland bir (irlemi 1illetler Euvveti tekil etti% (u kuvvetin komutanlna +merikal general 1ac+rt'ur getirildi%

2rkiye (irlemi 1illetler Euvveti!ne bir tugaylk bir kuvvetle katld% 1illi 1cadeleden beri mu'arebe alanlarna girmemi olan 2rk askeri, Eore #avanda, ger$ekten destan denebilecek ka'ramanlk .rnekleri vermitir% Eore!de akan 2rk kan ve 2rk ka'ramanl, 2rkiyenin 19*1 ylnda 0+26!ya alnmasnda $ok m'im bir rol oynamtr%

19*K 3azirannda balayan Eore sava, 19*J 2emmuzunda @anmunLom mtarekesinin imzas ile neticelenmitir% (u $ yllk sre i$inde tara,lardan 'i$ biri kesin bir stnlk g.sterip za,ere gidememitir% =nk, 19*K Okiminden itibaren Eomnist =in, g.nll ad altnda g.nderdii sila'l kuvvetleri ile Eore #avana da'il olmutur% (ununla beraber, ne #ovyet >usya ve =in, ve ne de +merika, bu sava Eore!nin snrlarnn dna tarmamaya dikkat etmilerdir% Rira yanl bir 'areket bir genel savaa gidebilirdi%

Eore #avan sona erdirecek mtareke g.rmeleri, 19*1 yl 2emmuzunda balad% 1tareke tekli,i Euzey Eore!den geldi% 1tareke g.rmeleri iki yl srd ve bu g.rmeler srasnda da $arpmalar devam etti% 0i'ayet, #ovyet lideri #talin!in 19*J 1artnda .lmesi ve i$erdeki iktidar mcadelesi dolaysile, #ovyet >usya mtarekeye raz oldu ve mtareke anlamas 7) 2emmuz 19*J de @anmunLom!da imzaland% Gerek mtareke g.rmelerine, gerek mtarekenin imzasna, Ag.nlllerC adna =in 3alk Hum'uriyeti de katlmtr%

@anmunLom mtarekesi ile Euzey ve Gney Eore arasndaki snr

yine J !inci enlem $izgisi oluyordu% "eien bir ey yoktu% &akat #ovyetler de +merikay Eore!den $karamyacaklarn anlamlard%

(< +merika!nn 4zak "ou!da /eni 2edbirleri

Eore #ava +merikaya, bu b.lgeye ait politikasn yeniden dzenleme ve +vrupada olduu gibi, dnyann bu b.lgesinde de komnizmin empeyalizmine kar bir takm savunma tedbirleri alma zorunluluunu g.sterdi% (il'assa 5aponya ile mnasebetlere imdi yeni bir ekil vermek gerekiyordu%

5aponya 7 Oyll 194* de teslim olduundanberi +merikann igali altnda bulunuyordu% 1tte,ikler adna igal komutan General 1ac+rt'ur idi% 1ac+rt'ur da'a ilk gnden itibaren 5aponyay demokrasi yoluna sokmak ve demokratik messeseleri gelitirmek i$in ,aaliyete ge$mi ve bunda da byk bir baar salamt% 0e var ki, 1ac+rt'ur 5aponyay otoriter bir ekilde idare etmekteydi% +yrca, 5aponyann bu ekilde +merikann igali altna dmesi, milli 'aysiyetine dkn 5aponlarn 'onutsuzluuna sebep olmaktan da geri kalmad% (eri yandan, #ovyetler ve =in de, propagandalar ile 5apon 'alkn +merika aley'ine kkrtyorlard% (tn bunlarn stnde, Eore #ava imdi 4zak "ouda bir de =in te'likesini ortaya $karmt% (.yle bir karmak durumda +merikann 5aponyaya i'tiyac vard% (u sebeple, 5aponya ile mnasebetleri yeni bir dzene sokmak ve bunun i$in de ilk .nce 5aponya ile bar yapmak gerekirdi%

+merika, 7K 2emmuz 19*1 de, 5aponyaya sava ilan etmi olan *7 devleti F2rkiye!de da'il<, 5apon barn g.rmek zere #an &rancisco!da toplantya $ard% (unlar arasnda #ovyet >usya, @olonya

ve =ekoslovakya da vard% Eon,erans 4-) Oyll 19*) gnlerinde $altktan sonra bar antlamasn 'azrlad% #ovyet >usya, @olonya ve =ekoslovakya, bu $almalar k.steklemek i$in 'er trl $abay 'arcadlarsa da, bir ey yapamadlar% #onunda da bar antlamasn imzalamay reddettiler%

5aponya ile bar antlamas

Oyll 19*1 de #an &rancisco!da

imzaland% (u bar ile 5aponya, Eore, &ormosa, @escadores ve Euriles adalar ile #ak'alin adasnn gney ksm ve #pratly ve @aracels adalar zerindeki 'er trl 'ak ve iddialarndan vazge$iyordu% 5aponya tamirat borcu .deyecekti% (ar antlamasnn yrrle girmesinden itibaren 9K gn i$inde 5aponya!daki igal kuvvetleri lkeyi terkedeceklerdi%

(u son 'kmle +merika!nn 5aponya!dan $ekilmesi gerekiyordu% &akat 4zak "ou!nun a$kladmz durumu ve artlar karsnda bunu yapmasna imkan yoktu ve bu kuvvetlerin 5aponya!da kalmas zaruri idi% -te +merika bunu salamak i$in ayn gn, yani Oyll 19*1 gn, 5aponya ile bir Gvenlik +ntlamas imzalad% (una g.re, A4zak "ou!da milletleraras bar ve gvenliin korunmas i$inC, 5aponya, +merikaya, topraklarnda kara, deniz ve 'ava kuvvetleri bulundurmak 'akkn tanyordu% 2ara,lar, artlar msait olduu takdirde, bu antlamay sona erdirebileceklerdi%

+merika!nn 5aponya ile bar yapmak istemesi, --!inci "nya #ava srasnda 5aponya!nn igaline uram olan &ilipinleri endielendirdi% (u sebeple, +merika J1 +ustos 19*1 de &ilipinler Hum'uriyeti ile, Earlkl #avunma +ntlamas adn alan bir itti,ak imzalad% (u itti,ak, @asi,ik b.lgesinde bir saldr 'alini .ng.rmekteydi%

+merika!nn 5aponya ile bar imzalamas ve 5apon emperyalizminin tekrar canlanmas te'likesi ve i'timali sadece &ilipinler i$in deil, ayn zamanda +vustralya ve /eni Relanda i$in de s.z konusu idi% (u iki devlet bu endielerini +merikaya bildirmekten geri kalmadlar% +merika bu iki devletin de endiesini gidermek i$in, 1 Oyll 19*1 de bu iki devletle de bir Gvenlik +ntlamas imzalad% Q$ devletin ingilizce isimlerinin ba 'ar,lerini alarak F+ustralia, 0eT Realand, 4nited #tates< +0R4# @akt adn alan bu itti,aka g.re, $ devlet, @asi,ik b.lgesinde bir saldrya uramalar 'alinde birbirlerine yardm edeceklerdi% +ntlamada 5aponya!nn ad zikredilmedii i$in, bu anlama sadece 5aponya!dan deil, 'er'angi bir devletten, mesela =in!den gelen bir saldr 'alinde de tatbik edilebilecekti%

5aponya 7 0isan 19*7 de 1illiyet$i =in ile ve 9 3aziran 19*1 de de 3indistan ile bar antlamas imzalyarak, 4zak "ou politikasndaki yerini almtr%

Eore mtarekesinin yaplmas +merikay Eore ile de ayn ekilde bir itti,ak imzalamaya g.trd% =nk, mtareke anlamasna g.re, Eore topraklarndaki btn yabanc kuvvetler 9K gn i$inde geri $ekilecekti% (u sebeple, (irleik +merika, 1 Okim 19*J de, @asi,ikteki lkelerine bir saldr 'alini .ng.ren ve Gney Eore!de asker bulundurma 'akkn veren bir itti,ak antlamas imzalad%

H< 3indi$ini #ava

--!inci "nya #avandan sonra nasl -ngiltere tekrar 6rta "ouya

yerlemek istemise, &ransa da 3indi$ini!deki s.mrge dzenini tekrar srdrmek istedi% 3albuki, 6rta "ou gibi, gney-dou +sya!da da artlar $ok deimiti% #ava srasnda bu topraklar 5aponya!nn igaline uramt% 5aponya, buralarda &ransa!nn izlerini silmek i$in sar rk milliyet$iliini ve buralar 'alknn bamszlk duygularn 'er vasta ile ta'rik etmiti% Eald ki, 1tte,ikler de sava srasndaki deme$lerinde, s.mrgelere bamszlk vaadini i,ade eden eyler s.ylemilerdi% 1esela bunlardan, +merika Hum'urbakan >ossevelt ile -ngiltere (abakan Sinston H'urc'ill arasnda yaplan bir toplantdan sonra yaynlanan 14 +ustos 1941 tari'li +tlantik "emeci!nde btn milletlerin, kendi se$tikleri idare altnda yaayacaklar belirtilmiti%

(u sebeple, &ransa savatan sonra 3indi$ini!deki s.mrgelerine FBietnam, 9aos, 2ayland ve Eambo$ya< tekrar yerleerek eski dzeni kurmaya kalknca, &ransaya kar bamszlk ayaklanmalar balad% Bietnam!n kuzey b.lgelerinde bu bamszlk 'areketini 3o H'i-min' liderliindeki komnistler yrtmekteydi% 3o H'i-min', 5aponya savatan $ekilir $ekilmez, Euzey Bietnam!da Bietnam "emokratik Hum'uriyeti!ni ilan etti% &ransa bunu kabul etmedii gibi, Bietnam, 9aos ve Eambo$ya Fbugnk Eampuc'ea<y i$ine alan bir 3indi$ini &ederasyonu kurmak istedi ise de, bu tasarsn yrtemedi% (il'assa, 3o H'i-min' liderliindeki Bier-1in' kuvvetleri bana dert oldu% (undan sonra &ransa ile Biet-1in' arasnda $etin bir mcadele balad% Rira, 19*K ylndan itibaren Biet-min'!in arkasnda =in de yer almaktayd%

(u mcadele devam ederken Eore #ava patlak verdi% #ovyet >usya ile =in, esas itibariyle Eore sava ile uratklarndan,

Biet-1in'!in mcadelesi ikinci planda kald% &akat Eore #ava 19*J 2emmuzunda sona erince, 1oskova ve @ekin yardmlarn bu kere 3o H'i-min'!e da'a youn aktarmaya baladlar% "olaysile, Eore sava srasmda bir nebze tavsam g.rnen 3indi$ini sava, 19*J yazndan itibaren yeniden iddetlendi%

(u savalarn iddetlenmesi, 19*4 ylnda 3indi$ini meselesini "ou ve (at bloklar arasnda ciddi bir bu'ran 'aline getirdi% (unun zerine, (irleik +merika, &ransa, #ovyet >usya, =in 3alk Hum'uriyeti ve -ngiltere!nin katlmas ile 19*4 0isannda Henevre!de bir kon,erans topland% (u kon,erans topland srada Biet-1in' btn kuzey Bietnam!a 'akim olmu bulunuyordu%

Henevre Eon,erans, 7K 2emmuz 19*4 de, 3indi$ini yarmadasnda bir mtareke salayan bir anlamann imzas ile kapand% (u anlama ile &ransa, Bietnam, 9aos ve Eambo$ya!dan tamamen $ekilerek bu lkeler bamsz olmaktaydlar% 9akin, Bietnam 1)!inci enlemden itibaren ikiye b.lnd ve kuzeyi 3o H'in-min' ve Biet-1in'!e brakld% Gneyde ise ayr bir Bietnam devleti kurulmaktayd% +lmanya ve Eore!den sonra Bietnam da ikiye b.lnm olmaktayd%

&ransa!nn $ekilmesinden sonra Gney Bietnam +merika!nn kanad altna snacak ve bu da 19GK!lardan itibaren +merikay Bietnam!da bir maceraya srkleyecektir%

H< #O+26!nun Euruluu

Bietnam #ava +merikay, Eore #avandan sonra almaya balad savunma tedbirlerini da'a da kuvvetlendirmeye sevketti% (u

sava, gney-dou +sya!nn kar karya bulunduu te'likeyi a$k$a g.sterdii gibi, b.lgenin strateLik e'emmiyetini de arttrmt% (u b.lge komnizmin kontrolu altna dt takdirde, #ovyet >usya ve =in #ingapore ve 1alacca (oazna da 'akim duruma ge$erlerdi ki, bu da @asi,iin savunmas a$sndan byk ma'zurlar ortaya $karrd%

+merika!nn bu b.lgeyi korumak istikametinde att ilk adm, imdi tam bamszlklarn kazanm bulunan 2ayland, 9aos, Eambo$ya ve Gney Bietnam!a askeri ve ekonomik yardmlarn arttrmak oldu%

-kinci adm, #O+26 veya 1anilla @akt denen Gney-"ou +sya +ntlama 2ekilat F#out' Oast +sia 2reaty 6rganization<nn kurulmasdr% (u kollekti, savunma sistemi, Oyll 19*4 de, +merika

-ngiltere ve &ransa ile, 4zak "ou lkelerinden /eni Relanda, +vustralya, &ilipinler, 2ayland ile @akistan!n katlmas ile kurulmutur% -tti,akn sorumluluk alan, imzalayan lkelerin +sya topraklar ile 71!inci enlemin gneyinde kalan Gney (at @asi,ik b.lgesi idi ki -ngiltere!nin #ingapore!daki deniz ss de bu savunma alan i$ine bu suretle girmi oluyordu%

#O+26!nun imzas ile +merika #ovyet >usya ve mtte,iki =in etra,nda, +vrupa!nn +tlantik kylarndan @asi,ie kadar uzanan bir itt,,aklar $emberi meydana getirmi oluyordu% Rira, bu arada 19*7 ylnda 2rkiye ile /unanistan da 0+26!ya katlmlard% +rada bir /ugoslavya kalmt, ,akat 9 +ustos 19*4 de 2rkiye, /unanistan ve /ugoslavya arasnda da (alkan -tti,ak imzalanarak bu boluk da kapatlmt%

(atllar bununla da yetinmediler, +vrupa!da 0+26!yu kuvvetlendirmek i$in ek tedbirler aldlar% +merika, -ngiltere ve &ransa, 7J Okim 19*4 de &ederal +lmanya ile imzaladklar antamalarla +lmanya!daki igal statsne son verdiler ve (at +lmanya bu ekilde tam egemenliine kavutu% /alnz, (at +lmanya!nn savunmasn salamak amac ile bu $ devlet bu lkede asker bulundurmak 'akkn elde ediyorlard%

(u anlamalarn yapld ayn gn, yani yine 7J Okim 19*4 de, 0+26 Eonseyi de (at +lmanya!y 0+26!ya katlmaya davet etti% Gerekli ilemler tamamlandktan sonra, (at +lmanya * 1ays 19**!ten itibaren 0+26!nun 1*!inci yesi oldu%

;imdi 4zak "ou!da da bir tek boluk kalmt% +merika bu boluu da kapatmak i$in, 7 +ralk 19** de 1illiyet$i =in F&ormosa< 'kmeti ile de bir itti,ak imzalad% #O+26 antlamas gibi, bu itti,akn da sresi yoktu%

(u arada unu da belirtelim ki, +lmanya!nn 0+26!ya katlmas zerine #ovyet >usya da kendi uydularn etra,na toplayarak Barova @akt dediimiz Barova Gvenlik @akt!n kurdu% (u itti,ak #ovyet >usya, +rnavutluk, (ulgaristan, "ou +lmanya, @olonya, >omanya ve =ekoslovakya arasnda 7K yl i$in imzalanmt% +ntlamann giri ksmnda, itti,akn sebebi olarak, (at +lmanya!nn 0+26!ya giriinin, Ayeni bir sava te'likesini arttrd ve barsever devletlerin milli gvenlikleri i$in bir te'dit tekil ettiiC belirtilmekteydi%

#osyalist (lokta #arsntlar

#ovyet diktat.r ve 1974 ylndanberi >usya!nn dizginlerini elinde tutan 5oze, Bissarionovi$ #talin )4 yanda iken * 1art 19*J gn 1oskova!da .ld% #talin!in .lm ile #ovyet >usya!da d.rt yl srecek olan bir iktidar mcadelesi balad% #talin!in .lm ve iktidar mcadelesi, #osyalist lkelerde 'em komnist reLimlere kar ve 'em de 1oskova!ya kar ayaklanmalarn ve patlamalarn ortaya $kmasna sebep oldu% (lok i$indeki bu sarsntlar, gerek (lok-i$i mnasebetlere ve gerek #ovyet >usya!nn d politikasna da tesir etmitir% (u gelimeler neticesi, 'er iki alanda da baz yumuamalarn meydana geldii bir ger$ektir%

+< #ovyet >usyada -ktidar 1cadelesi

#talin!in .lmnn ertesi gn, yani G 1art 19*J gn, yaynlanan bir bildiri, Georgi 1a5enkov!un (abakan ve (eria, 1olotov, (ulganin ve Eaganovi$!in de (abakan /ardmclar olduunu a$klyordu% (.ylece #talin!in yerine g.z koyanlar, 'emen bir iktidar mcadelesi i$ine girmemiler, adeta ge$ici bir anlama ile Eollekti, 9iderlik denen toplu idareyi terci' etmilerdi% &akat mcadele, #talin!in 9 1artta yaplan cenaze t.reninden sonraki gnlerde ve .nce alttan, sonra da a$k bir ekilde balayacaktr%

Georgi 1alenkov, da'a #talin!in salnda onun 'ale,i olarak bilindiinden, (abakanla gelmesi #rpriz yaratmad% 9avrenti (eria ise, #talin!in -$ileri (akan olarak yllarca #ovyet gizli polis tekilatn idare etmi ve bu tekilat, @artinin 'izmetinde iyi kullanmt% #taIin!in 'aieti olarak od ge$enlerden biri de o idi% Bya$eslav 1olotov ise, 19J9-1949 yllar arasnda #ovyet "ileri (akanl yapm ve

savatan sonra #ovyetlerin emperyalist politikasnn yrtlmesinde #talin!in sa kolu 'aline gelmiti% &akat 1949 da "ileri (akanlndan alnmt% ;imdi #talin!in .lm ile tekrar .n plana ge$iyordu% 0ikolay (ulganin de orduda siyasal komiserlik yapm, 1areal rtbesine sa'ip bir sivildi% ;imdi onun da 'em (abakan /ardmcs ve 'em #avunma (akan olmas, #talin!in yerinde onun da iddiasnn olduunu g.steriyordu% 9azar Eagonovi$!e gelince, o da #talin!in yakn adamlarndan biri olarak bilinmekteydi%

/ine ayn bildiride, 1oskova Eomnist @artisi Genel #ekreteri 0ikita #ergeyevi$ Eru$ev adnda birinin de, @arti 1erkez Eomitesi yeliine getirildii a$klanyordu% -te iktidar mcadelesini kazanan adam bu olacaktr%

1alenkov (abakan olduu zaman, ayn zamanda @arti #ekreterlii g.revini de zerinde tutuyordu% 14 1artta ise, 1alenkov!un @arti #ekreterliinden $ekildii ve sadece (abakanlk g.revi ile yetinecei a$kland% Eru$ev de, bir adm da'a ileri giderek, 1erkez Eomitesi yeliinden @arti #ekreterleri arasna girdi%

1K 2emmuz 19*J gn yaynlanan bir baka bildiri ile de (abakan /ardmcs ve -$ileri (akan (eria!nn, Adevlet aley'tar ,aaliyetleriC ve Ayabanc sermaye 'esabna #ovyet "evletine tevci' ettii sabotaLlarC sebebiyle 'er iki g.revinden de azledildii bildirildi% Ger$ek u idi ki, (eria, elinde tuttuu gizli polis tekilatna dayanarak dier arkadalarn tas,iye edip kendisi iktidar ele ge$irmek istemiti% (eria ma'kemeye verilerek idama ma'kum oldu ve resmi bildirilere g.re de 19*J +ralk aynda idam edildi% 3albuki, (eria!nn da'a 7G 3aziran gn Eremlin!de yine kendi arkadalar tara,ndan

AtemizlenmiC olduuna dair iddialar vardr%

(eria!nn AtemizlenmesindenC sonra, Eru$ev bir adm da'a atarak 19*J Oyllnde #ovyetler (irlii Eomnist @artisinin (irinci #ekreteri Fbugnk Genel #ekreterlik< oldu% (u, @arti!nin Eru$ev!in eline ge$mesi demekti%

19** ;ubatnda 1alenkov!un Akendi isteileC (abakanlktan ayrld g.rld% /erine 1areal (ulganin (abakan oldu% Eru$ev, 1alenkov!u da bertara, etmi ve zay, bir kii olan (ulganin!i (abakanla getirmeyi baarmt%

1alenkov!un (abakanlktan ayrlmasndan sonra #avunma (akanlna, --!inci "nya #avanda #ovyetlerin en baarl komutanlarndan 1areal 5ukov getirilmiti% #avatan sonra 5ukov!un yldz $ok parlaynca, #talin korkmu ve onu geri plana itmiti% (ir da'a 5ukov!un ad iitilmez olmutu% &akat 5ukov #ila'l Euvvetler tara,ndan sevilirdi% ;imdi Eru$ev 5ukov!u #avunma (akan yaparken, sila'l kuvvetlerin desteile, dier rakiplerini tas,iyeyi dnmekteydi% 0itekim, Eomnist @artisi 1erkez Eomitesi!nin 79 3aziran 19*) gn yaplan toplantsnda A#talinist GrupC, A@arti aley'tar grupC adn verdii 1olotov, 1alenkov ve Eaganovi$!i 'em bakanlk g.revlerinden ve 'em de @artideki g.revlerinden azlettirmeye muva,,ak oldu%

Eru$ev!in .nnde imdi iki engel kalmtD Eendilerine dayanarak .brlerini temizlemeye muva,,ak olduu 1areal 5ukov ve 1areal (ulganin% (u ikisinin tas,iyesi de ,azla srmedi% 1areal 5ukov, 19*) Easm aynda, +rnavutluk ve /ugoslavyay ziyaret etmekte olduu bir srada, #avunma (akanlndan alnd ve yerine 1areal >odion

1alinosky getirildi%

19* 1artnda da (ulganin (abakanlktan $ekildi ve Eru$ev, @arti (irinci #ekreterlii ile beraber (abakanl da zerine ald%

Eru$ev!in iktidar 14 Okim 19G4 tari'ine kadar devam edecektir% (u tari'te, kendisinin .n plana $kard 9eonid (reLnev ve +leksey Eosigin tara,ndan iktidardan drlecektir%

(< =ekoslovakyada @ilsen +yaklanmas

#talin!in cenaze t.reninde =ekoslovakya!y, Eomnist @artisi 9ideri ve 194 ;ubat darbesinin ka'raman, Element GottTald temsil etmiti% &akat cenaze t.reninde souk ald i$in pn.moni oldu ve @rag!a d.nnce, #talin!den alt gn sonra, 14 1art 19*J de .ld% (unun zerine, 1alenkov!un yakn adam ve liberallerden +ntonin Rapoiocky Hum'urbakan oldu% Biliam #iroky (abakan ve +ntonin 0ovotny de Eomnist @artisi lideri se$ildi% 0ovotny, 49 yanda olmakla beraber @arti!nin, en eskilerindendi ve komnist dnyasnn A(olevikClerinden yani en banaz komnistlerindendi%

(u A2roikaCnn kollekti, idaresi balad srada, =ekoslovak ekonomisi $ok k.t bir durumdayd% On,lasyon gittik$e artarken, ar endstrilemenin neticesi olarak, tarm retimi ve tketim endstrisinin retimi de azalmaktayd% 2abiatile bu durumda ,iyatlar da 'zla ykselmekteydi% 6 kadar ki, karaborsada tketim maddelerinin ,iyat, resmi ,iyata nisbetle iki mislinden be misline $kmt%

3kmet en,lasyonu ,renlemek amac ile bir para operasyonuna

bavurdu% =ekoslovak paras AEuronClar, yenisi ile deitirme yoluna gitti% (u yaplrken *K eski Euron yerine sadece 1 Euron veriliyordu% /ani 'alkn elindeki tasarru,lar birdenbire azalyordu% 3alk ve i$iler $ok zarar etti% Baka, 'kmet en,lasyonu .nlemek i$in, 'alkn satn alma gcn drmekteydi% 9akin bu tedbir byk tepki ile karland% -

@ara re,ormu JK 1ays 19*J tari'li bir kararname ile yaplmt% &akat, yeni 'kmetten ekonomik artlarn da'a iyiye g.trlmesini beklerken b.yle bir durumla karlanca, 1 3azirandan itibaren ortalk kart% 1 3aziran saba' @ilsen!deki 9enin ,abrikalarnda Feski ad ile #koda ,abrikalar< $alan *KKK i$i sokaklara d.kld ve g.sterilere balad% (unun arkasndan, 6strava!daki =elik ,abrikalar i$ileri ile @rag!daki 1akine endstrisi i$ileri de g.sterilere balad% &akat esas ayaklanma @ilsen!de idi% @ilsen!de i$iler belediye binasn basarak yama ettiler% Ollerine ge$irdikleri 'oparl.rlerle A'r se$im istiyoruzC diye baryorlard% G.stericiler, #talin ve GottTald!n resimlerini ayaklar altnda par$aladlar% Ollerine ge$irdikleri >us bayraklarn parampar$a ettiler% Gvenlii salamakla g.revli milis kuvvetleri, g.stericileri datacaklar yerde, onlarla bir oldular% !

-$ilerin bu ayaklanmas devam ederken, yaz aylarnda da k.yller kollekti, $i,t$ilere 'cum edip topraklar kendi aralarnda paylamaya baladlar%

(u ayaklanmalar, =ekoslovak Eomnist @artisi i$inde g.r ayrlklarna sebep oldu% Hum'urbakan Rapotocky, reLimin biraz gevetilmesi ve liberal tedbirlerin alnmas tara,tar idi% 9akin Eomnist @artisi lideri 0ovotny tamamen sertlik tara,tar bulunuyordu% 0ovotny

srtn 1oskova!ya dayad ve 19*4 0isannda $ok gizli olarak yaplan @olitbro toplantsna Eru$ev bizzat katld ve 0ovotny!yi destekledi% 0ovotny de sertlik tedbirleri ile lkedeki kaynamalar bastrmaya muva,,ak oldu%

H< "ou (erlin +yaklanmas

19*J ba'arnda ekonomik artlar "ou +lmanya!da da k.tlemekte idi% /iyecek maddeleri karneye baland 'alde, 'kmet gereken yiyecei karne ile veremiyecek duruma geldi% (unun zerine "ou +lmanya!nn Eomnist @artisi lideri Salter 4lbric't, #ovyet >usyaya bavurup yardm istedi% #ovyetler bu istee men,i cevap vermekle birlikte, sosyalistletirme kampanyasn yavalatmasn ve 'alkn zerindeki siyasi basklarn 'a,i,letilmesini tavsiye ettiler% 9akin 4lbric't, 7 1aysta yaynlad bir kararname ile, retimi arttrmak i$in, $alma artlarn da'a da arlatrd% 4lbric't!in bu tutumu, 1oskova!daki kollekti, liderlikten de cesaret alan, "ou +lman Eomnist @artisi i$indeki liberallerin 4lbric't!e kar $kmasna sebep oldu%

&akat "ou +lman 'alk komnizmden kurtulmak i$in 'er gn yzlerce insan (at (erlin!e ka$yordu% (ir yandan #talin!in .lm, .te yandan Eomnist @artisi i$indeki g.r ayrlklarndan cesaret alan "ou (erlin!deki i$iler 1G 3aziran saba' ayaklandlar% (alang$ta (irka$ yz kii olan bu inaat i$ilerine, (irka$ saat i$inde katlmalar oldu ve geni bir ayaklanma 'aline gelen g.steriler o gn btn "ou (erlin!e yayld% -$iler, $alma artlarnn 'a,i,letilmesini ve ,iyatlarn drlmesi yannda, 'kmetin isti,asn ve gizli ve serbest se$im istiyorlard%

1) 3aziran saba'ndan itibaran durum da'a da k.tleti% 6 gnn saba'ndan itibaren "ou (erlin!in kenar ma'allelerinde toplanan kalabalk e'rin merkezine doru yrmeye balad% Genel grev ilan edilmiti% (inlerce insan e'rin merkezindeki 'kmet binasna saldrd% 1e'ur (randenburg Eaps zerindeki kzl bayrak indirilerek yakld%

(u durum karsnda e'irde bulunan iki #ovyet zr'l tmeni 'arekete ge$ti% 3alk ta ve sopalarla #ovyet tanklarna kar koydu% 2anklar 'alkn zerine ate a$t% 9akin 1) 3aziran akam saat 19%KK sralarnda #ovyet kuvvetleri e're 'akim olmular ve ayaklanmalar bastrmlard%

"ou (erlin ayaklanmas srasnda "ou +lmanya!nn dier e'irlerinde de ayaklanmalar $kmt% 9eipzig!de i$iler genel greve gittiler ve 'apis'aneyi igal ettiler% >ostock, "resden ve 5ena gibi dier byk e'irlerde de ayn ekilde 'adiseler oldu% &akat bu ayaklanmalar da #ovyet kuvvetleri tara,ndan bastrld%

=< 7K!inci Eongre

#talin!in .lm #ovyet >usya!nn tari'inde bir d.nemi kapatp yeni bir d.nemi a$mtr% #talin 1974!ten 19*J!e kadar 79 yl boyunca #ovyet >usya!nn kaderine 'akim olmu ve gerek #ovyet d politikasna, gerek #ovyet sistemine kendi damgasn vurmutur% (ir 'alde ki, 1arksizm ve 9eninizm!den sonra bir de #talinizm ortaya $kmtr% #talinizm, esasnda, 1arksizm ve 9eninizm gibi ger$ek anlamda bir doktrin veya 1arksizmin yeni bir yorumu olmaktan ziyade,

komnizmin bir tatbik ekli olmutur ki, bu eklin temel unsurunu da #talin!in kiisel diktat.rl tekil etmitir%

#talin!den sonrakilerin 'i$ biri kiisel diktat.rlklerini kurma yetenek ve gcne sa'ip olmadklar i$in, .nce kollekti, liderlik kavramn ortaya atmlar, ondan sonra da iktidar mcadelesine girimilerdir% (u mcadelede Eru$ev galip $kmtr% &akat bir bakas da $kabilirdi% 0e var ki, bu olduk$a uzun sren iktidar mcadelesi, #talin!in yakn $alma arkadalar ile, yine #talin devrinin .nde gelen isimlerinden pek $ounu sa'neden silmiti% ;imdi yeni liderin ve ekibinin kendisini kabul ettirme meselesi ortaya $kyordu% 3albuki bir A#talin @utuC mevcut olduu srece, bu i kolay olmazd% 6 'alde .nce bu A@utCun yklmas gerekirdi% -te #ovyetler (irlii Eomnist @artisi!nin 7K Eongresinin g.revi bu oldu% A@utC ykldktan sonra, #ovyet >usya!nn i$ ve d politikasnn tatbikatnda da bir takm deiiklik yapmak kolaylamtr%

#ovyetler (irlii Eomnist @artisi!nin kongreleri umumiyetle d.rt veya be ylda bir yaplrd% 19!uncu Eongre 19*7 Okiminde yaplmt% 7K!inci Eongre ise 14-7* ;ubat 19*G gnlerinde yapld% Eongre!nin en m'im 'adisesi, Eru$ev!in 7* ;ubat 19*G gn bir gizli oturumda yapt konuma olmutur% Gizli oturuma sadece @arti delegeleri alnm, yabanc komnist partilerinin temsilcileri alnmamtr%

Eru$ev bu uzun konumasnda #talin!i yerden yere vurmu, politikasn 'atalarla dolu olarak g.stermitir% #talin!in yapt ikenceleri, zulm ve rakiplerini bertara, etmek i$in nasl adam .ldrttn uzun uzun anlatmtr% #talin idaresinin k.tlklerini ve lkeye ve @arti!ye yapt zararlar anlatmtr% #talin!in sadece kiisel

diktat.rlk kurmu olduunu ve bir Akiiye tapmaC FHult o, t'e Individual, @ersonnality Hult< yarattn s.ylemitir%

Eru$ev konumasnda #talin!in yaptklarn anlatrken, delegeler zaman zaman #talin aley'ine g.steriler yapmlar ve tepkiler g.stermiler ve konumann sonunda da Eru$ev!i ayakta uzun uzun alklamlardr% (ununla beraber, #talin aley'tarl kamu oyuna, basn ve yayn organlar tara,ndan yava yava yaylmaya $allmtr%

7K!inci Eongre!nin getirdii yeniliklerden biri de, milletleraras mnasebetlerde A(ar -$inde (irarada /aamaC F@eace,ul Ho-eNistence -HoeNistence @aci,iXue< prensibinin kabuldr% Osasnda bu prensip 7K!inci Eongre!nin bir icad deildir% "a'a .nce, 19*4 2emmuzunda 3indi$ini meselesi i$in Henevre!de yaplan kon,eranstan d.nen =in (abakan H'ou On-lai, /eni "el'i!de 3indistan (abakan 0e'ru ile g.rmelerde bulunmu ve iki babakan, iki lke arasndaki mnasebetlere (e @rensip!in F@anc' #'ela< &#