You are on page 1of 8

Denis Brilow

Uniwersytet Pedagogiczny im. M. Dragomanowa, Kijów, Ukraina

NOMOS 69/70 (2010)

SUFIZM NA UKRAINIE: HISTORYCZNA RETROSPEKCJA A STAN WSPÓŁCZESNY
Rozpatrując problem rozpowszechnienia sufizmu na Ukrainie, należy wskazać na niewielką ilość prac naukowych dotyczących tego problemu zarówno w orientalistyce ukraińskiej, jak i światowej. Aktualnie sytuacja zaczyna się powoli zmieniać ku lepszemu. Po długiej przerwie zostały udostępnione niektóre materiały archiwalne, pojawili się badacze zajmujący się właśnie tą problematyką. W ramach niniejszego artykułu podjęliśmy próbę przedstawienia historii rozpowszechnienia tarikatów (z arab. *droga*, *ścieżka* – sposób postępowania jednostki lub całego bractwa mistycznego) na terenie Krymu oraz kwestię rozprzestrzenienia tarikatów na terenie dzisiejszej Ukrainy. Powstanie i początkowy etap rozpowszechniania się sufizmu na Krymie jest związany z pojawieniem się tam islamu, którego początki przypadają na drugą połowę XIII w1. Jak zaznacza N. Abdulwapow, nawet przy najbardziej powierzchownym zapoznaniu się z tą kwestią, rola sufizmu w historycznych procesach wydaje się być znaczna. Przedstawiciele rozmaitych grup derwiszy mieli stać się głównymi bohaterami procesu aktywnego rozpowszechnienia islamu na Krymie w drugiej połowie XIII w. W kontekście tej analizy ważny jest fakt, że właściwie to sufizmowi należy się zasługa nawrócenia na islam złotoordyńskich przodków współczesnych Tatarów Krymskich w tym okresie, a ściślej mówiąc, w czasach rządów chana Berke (125 –1266), pierwszego chana-czyngizyda, który przyjął islam, i chana
1 N. Abdulwapow, Aktualnyje problemy izuczenija sufizma w Krymu, [w:] „Uczenyje zapiski TNU” 2005, t. 18(57), s. 179-192.

31

Izmajłow: Berke-chan przyjął islam. Derwiszowie.. oraz Sudak. w połowie XIII w. Abdulwapow. jednym z ostatnich seldżuckich władców (sułtanów) Rumu Izeddinem Kejkawusem II (1238?–1278). XIII w. „Kultura narodow Priczernomorja” 1999. 4 E. został zaproszony na Krym przez chana Berke. Jak zaznacza N. Rol islama w etnogeneze krymskich tatar. Jak zaznacza I. Trudno powiedzieć.. „Kultura narodow Priczernomorja” 2006.73-76. 2 3 32 . 140-149. s. ucznia Nadżm ad-Dina Kubra (wybitny sufi. Turcja zagarnęła kolonie Genueńskie i księstwo Teodoro.udał się na zachód ze świętą misją rozpowszechniania islamu na terenach Azji Mniejszej i pobliskich regionów Europy”3. Kazań 2001. głowa). Pochodzili oni głównie z terenów Azji Środkowej (Buchara) oraz szeregu centrów religijnych na terytorium obecnego Afganistanu i Iraku. Bojcowa.. Pod koniec XV w. który chce się poświęcić dla islamu i studiowania sufizmu) legendarnego sufiego i poety Dżalal ad-Dina Rumiego (1207–1273). Abdulwapow.Uzbeka (1313–1342). zwykle zjednoczonych w religijno-sufickim ruchu babai (od tur. założyciel tarikatu Kubrawija). baba – ojciec. czy Berke był sufim. Sołchat (Stary Krym). który w połowie lat 60. Oprócz bezpośrednich członków instytucji babai w skład ruchu wchodzili przedstawiciele szeregu tarikatów. dość długi okres zamieszkania Kejkawusa na Krymie daje podstawy przypuszczać. że imię Rumiego i jego twórczość suficka mogły być znane na półwyspie jeszcze za życia poety. za którego islam stał się religią państwową. i właśnie z jego rozkazu „. W kontekście badań ważne jest to. N. s.. nr 79. że Kejkawus był miurydem (uczeń. przede wszystkim Jasawija. Abdulwapow. na czele których stał Sarmiy Sałtuk. w wyniku masowych przesiedleń związanych przede wszystkim z przesunięciem się Mongołów na zachód. przybyli na Krym z jeszcze jedną wybitną postacią historyczną. W szczególności jeden z  najbardziej znanych przedstawicieli ruchu babai Sejid Sary Sałtuk Baba (zmarł w roku 1293 lub 1296) był zwolennikiem szejka Achmeda Jasawi. Krym znalazł się w strefie wpływów tureckich. od sufickiego szejka Szams ad-Dina al-Baharazi. jednak faktu dużego wpływu właśnie sufickich wspólnot (taifa) na politykę Złotej Ordy jest nie do przeoczenia2. E. na Krym napływają przedstawiciele rozmaitych grup derwiszów. 44-45. Ostatni podarował sułtanowi dwa miasta. a Chanat Krymski został jej wasalem. Sufizm i naczalnyj etap aktiwnogo rasprostranienija islama w Krymu. Jednocześnie zakończył się proces islamizacji półwyspu Krymskiego4. Jak zaznacza N. W 1475 r. Islam w Sriedniem Powołżje: istorija i sowriemiennost. nr 7. s. Oczerki.

6 E. Bojcowa. Tuż po kałdze sułtanie (następca chana. E. Z. Sufim Ewlija wspomina również Selim Gerej-sułtana. 10 E. Symferopol 1997. Abdułajewa. Obecnie głównym źródłem wiedzy o historii działalności tarikatów na Krymie jest księga tureckiego podróżnika i sufiego Ewliji Czelebiego Księga podróży (Sejahatname)10. którzy nie tylko budowali tekke (klasztory sufickie). Sufizm w Krymu (na podstawie materiałów Księgi podróży Ewliji Czelebiego) [w:] Bachczysarajskij istoriko-archeologiczeskij sbornik. czyli traktowano sufich na równi z osobami urzędowymi oraz rządzącymi chanatem9. świadczy przede wszystkim miejsce zajmowane przez nie w Dywanie7. 9 J. W. Kniga putieszestwij. ale również byli założycielami kompleksów wakuf5 oraz nowych osiedli muzułmańskich. 7-10. s. nr 14. Tak. Nic więc dziwnego. Hadży Gerej. Przykładem tego może być osiedle Kara Alp. że sufi odgrywali istotną rolę w życiu religijnym i politycznym Chanatu Krymskiego. O Muhammed Gerej-cha5 Wakuf – majątek zgodnie z prawem muzulmańskim zapisany przez państwo lub pewną osobę na cele religijne lub dobroczynne. 2. nr 55.s. że jarłyki chańskie (pisemne rozporządzenie oddawania ziemi) zwracały się do „szejków i sufich”. Mietody islamizacji w Krymskom chanstwie „Kultura narodow Priczernomorja” 2004. władcą (mistycznej) drogi”. sklepy itd6. który później czterokrotnie obejmował tron: „Pozostaje on w zgodzie z rządcami dusz i abdałami. 1996. 7 Naczelna instytucja rządząca i wyższa instancja sądowo-religijna w Chanacie Krymskim. w którym sufi zbudowali nie tylko tekke (rodzaj domku). 240. Krymskotatarskoje duchowienstwo na kanunie prisojedinienija Kryma k’ Rossii „Kultura narodow Priczernomorja” 2000. Pochody s tatarami i putieszestwija po Krymu (16411667). to znaczy należy do mężów halu. jeden z sułtanów. 59-63.Czelebi. s. 1. Wyp. 395. Bachriewskij. Na korzyść wpływów sufich przemawia również to. Symferopol. zasiadający po jego prawicy) tradycyjnie stał przewodniczący hanafickiego mazhabu na półwyspie szejk-ulislam.Jedną z podstawowych metod rozpowszechnienia islamu w tym okresie było wsparcie przez administrację chańską sufickich kaznodziejów. którym zwykle był znany uczony teolog-derwisz (czyli sufi)8. był pustelnikiem i mieszkał samotnie w pobliżu ogrodów Kaczy. W księdze tej Ewlija opowiada o przedstawicielach dynastii chanów jako o zwolennikach sufizmu. O wpływie duchowieństwa muzułmańskiego w Chanacie Krymskim (które składało się głównie z przedstawicieli różnych tarikatów). 33 . ale również budowle pomocnicze: młyny. t. Jest pełnym zapału człowiekiem niespokojnego usposobienia. s. 8 Z. na przykład. przyszłego chana.

co nie powinno budzić zdziwienia ze względu na bliskie położenie Turcji (zarówno pod względem geograficznym. Asseb о-ssejjar ili Sem planet. jak i politycznym). Jednocześnie. Czujunczyli). co wskazuję na ich dużą liczbę. XX Zikr – jest to ceremonia. S. to wspólnoty sufickie kontynuowały swoją działalność na Krymie już w pierwszych latach istnienia ZSSR.nie Ewlija opowiada jak o „znawcy nauk tajemnych”. zwłaszcza – obracania się (sema). Przy czym najczęściej wspominani są zwolennicy świętego Ahmeda Efendiego z Kóledżlu. Jeszcze raz podkreślmy obecność dużej liczby przedstawicieli tarikatu Mewlewijji. na półwyspie można było naliczyć kilkadziesiąt sufickich tekke. nosił sufickie nakrycie głowy i chirkę (inaczej: xerqa. w Kafie (Teodozji) – 7. Rozpowszechnione były zarówno tarikaty tureckie (Mewlewija). w Karasubazarze (Biełogorsku) – 4. Jak zaznacza E.) wiele krymskich zrzeszeń sufickich było zwolennikami szejków Kemal-ata i Czoban-ata ze Starego Krymu. sułtanowi Weledu13. że Muhammed Gerej-chan IV należał do bractwa Mewlewija. Opisane przez Czelebiego oznaki wskazują na to. że Kóledżli prawdopodobnie byli jednym z licznych odłamów bractwa Nakszbandijja o wyraźnie wojowniczym charakterze. oraz w wielu osiedlach. Sułtan Weled i jego tiurkskaja poezja. przynajmniej w najważniejszych. sodierżaszcich istoriju krymskich chanow ot Mengligerej chana I do Mengli-gerej chana II. jak i lokalne przejawy sufizmu (Kóledżli. zdaniem niektórych badaczy. założonego przez Dżalal ad-Dina Rumiego w Konyi w połowie XIII w. 11 12 34 . Najwięcej klasztorów odnotowuje się w Bachczysaraju – 9. Moskwa 1994. organizował zebrania sufickie. 13 M. Wskazuje to na ich przynależność do małoazjatyckiego tarikatu Mewlewijja. w 1756 r. których on nazywa „mewlana”12. bractwa sufickiego. „ascecie”. bractwa sufickie funkcjonowały we wszystkich miastach Krymu. wełniany strój sufich). 20-29. Cechą wyróżniającą Mewlewijja jest wykonywanie podczas zikru określonych ruchów. Jeśli chodzi o rozpowszechnienie tarikatów na terenie Ukrainy w okresie władzy radzieckiej. Kazań 1832. Izdannoje Kazanskim Uniwersitetom pod nabludienijem Mirzy Kazem-Beka. Jednak już od połowy lat 20. Bachrewskij.W. Soczinienije Muchammeda Ryzy. główna zasługa założenia tego tarikatu należy się synowi Rumiego. podczas której wspomina się Boga. s. 78-79. s. Fomkin. „ciągle uczestniczącym w zikrze11” i wskazuje. Informacje z Księgi podróży Ewliji Czelebiego wskazują na rozpowszechnienie się sufizmu na Krymie oraz dużą ilość zwolenników tej nauki we wszystkich warstwach społeczeństwa krymskiego. W 1923 r. Jak zaznacza znany osmański historyk Sejid Muhammed Ryza (zm.

mufti Ukrainy szejk Ahmed Tamim sam jest szejkiem wymienionych tarikatów i jest uprawniony do ich przekazywania (idżaza)14. А. W ramach diaspory czeczeńskiej występują przedstawiciele bractw wirdowych „Kunta-Chadżi”. Pakistan 2007. 59. s. sufizm (i islam jako taki) na terenie Półwyspu Krymskiego przestał istnieć w związku z deportacją jego głównych wyznawców – Tatarów Krymskich. W 1944 r. Akajew. jednak zajmowali diametralnie różne stanowiska. W swoich kazaniach religijnych. Analizując stan rzeczy w kwestii rozpowszechnienia tarikatów na Ukrainie w czasach dzisiejszych. „arsanowców” oraz Nakszbandija-Chalidija. z bibliotek wycofywano literaturę islamską. skierowanych do ludu. Ponadto Ahmed Tamim otrzymał idżazę (zaświadczenie. by nie stawiać oporu władzom carskim w imię zachowania narodu16. Obecnie wśród zwolenników tego nurtu wielu jest członków cieszącego się największym autorytetem w Czeczenii tejpu Benoj. kiedy Imam Szamil prowadził wojnę wyzwoleńczą (w latach 50. 185.– 60.w. w tym Ramazan Kadyrow obecny prezydent Czeczeńskiej Republiki. XIX w. 14 15 35 . Przede wszystkim zwraca uwagę działalność tarikatów Nakszbandija. 16 W. Materiały IV Zjazdu muzułmanów Ukrainy [z osobistego archiwum autora]. jego przewodniczący. Kuntachadżijewcy („Chadż-miurydzi”. który wspomina o tym w swojej książce opisującej podróże po terenach byłego Związku Radzieckiego15. KuntaChadżi wzywał do pokoju. „Zikryści”) uważają siebie za zwoleników kadirijskiego szejka Kunta-Chadżiego Kiszijewa. że w kraju odnotowuje się wysoki stopień aktywności tradycyjnych ugrupowań sufickich. które daje pozwolenie na kształcenie innych) dla kilku odłamów tarikatu Nakszbandija. przede wszystkim uczniów Ibrahima Kokandi. Kadirija i Rifaija. Islam: sotciokulturnaja realnost’ na Sewiernom Kawkazie. co najmniej dwóch. Zulfiqar. zamknięto medresy i meczety.). Kunta-Chadżi żył i nauczał w tym samym czasie. a mianowicie Nakszbandijja-Mudżaddidijja i od cieszącego się autorytetem sufickiego szejka Ahmada Zulfiqara.Ch. przekonywał górali. zburzono mauzolea świętych. Wśród etnicznych Tadżyków i Uzbeków wyróżnia się działalność miurydów śródkowoazjatyckich szejków Mudżaddidija-Husajnija (jeden z odłamów Nakszbandija). pokory. można mówić o tym. Groznyj 2003. Co więcej. przedstawiciele których ściśle współpracują z Duchowym Zarządem Muzułmanów Ukrainy (DZMU). s. – Maktaba-Tul-Faqeer. Travelling Across Central Asia. przest. potępiał rozlew krwi.

17 18 Ibidem.Bractwo wirdowskie „arsanowców” to grupa zwolenników nakszbandyjskich szejków Deni Arsanowa i jego syna Bahauddina Arsanowa. otrzymał prawo do przekazywania tarikatu Nakszbandija od szejka Abdurahmana as-Suguri. Wśród Tatarów Powołża wyróżnia się działalność miurydów nakszbandyjskiego szejka Mahmuda Efendiego ze Stambułu. Jednak po jego śmierci ideologia Süleymandżi została przetransformowana i nabrała charakteru radykalnego. Oxford 2003. Ich aktywność rośnie przede wszystkim na Krymie. pochodzącego od szejka Ełacha-mułły. Islamic Political Identity in Turkey. co oznacza głowa zakonu. jednego z najbardziej znanych murszydów (nauczyciel suficki. Hakan. nauczyciela i teścia Imama Szamila. nazywając go tajemniczym imieniem Dede. Uważa się. Deni Arsanow (miurydzi nie wymawiają jego imienia. Istnieją również niepotwierdzone informacje o działalności przedstawicieli Mewlewijja na Krymie (wśród Turków). s. który walczył o odrodzenie islamu oraz oczyszczenie go z wszelkich przejawów sekularyzacji18. że założycielem tej organizacji jest nakszbandyjski szejk Süleyman Hilmi Tunahan (1888– –1959). znajdujący się w opozycji. s. Tyraspolskiego (Nimatullahia) z okresowymi przejawami aktywności w postaci przeprowadzenia rozmaitych imprez i konferencji. Norbekowa. Sam zaś Dżamal ad-Din Kazikumuchski pobierał nauki u legendarnego nakszbandyjskiego szejka Muhammada al-Jaragi. z kolei. Oprócz działalności tradycyjnych sufickich (albo właśnie sufickich) ugrupowań na Ukrainie wyróżnia się fragmentaryczna działalność quasi-sufickich zrzeszeń. zwolennicy którego sprawują kontrolę nad DZM Dagestanu. 145-149. 36 . Wśród wychodźców z Dagestanu (przede wszystkim wśród Awarów) dominują przedstawiciele tarikatów Nakszbandija i Szazilija. i należy do czeczeńskiego odłamu Nakszbandija. według niektórych źródeł jest przedstawicielem tejpu Engenoj. gdzie znajduje się centrum organizacyjne Süleymandżi (Sewastopol). 49-50. Oszo i L. Oddzielnie należy wymienić działalność grup pochodzenia tureckiego Süleymandżi i Nurdżular. Ten. który otrzymał isnad (pozwolenie) na przekazywanie tarikatu od szejka Dżamal ad-Dina Kazikumuchskiego. które czasem są zaliczane do organizacji neosufickich. przede wszystkim. zwolenników M. Przy czym są to zarówno miurydzi Awara Saida Chirkavi. który osiągnął wyższy stopień wtajemniczenia). jak i miurydzi szejków (z reguły innych niż Awarowie). przewodnik murida) Dagestanu17. Yavuz M. należącego do sufickiego bractwa aksajskiego szejka Abu (Baszyra).

istnieje duże prawdopodobieństwo tego. jak i lokalnych.gov. to teraz skupia się ono przede wszystkim na aspektach społecznych i politycznych. że w ciągu ostatniego dziesięciolecia bardzo wzrosło zainteresowanie sufizmem przez badaczy zachodnich i. Ośrodek Nichsona itd. A. Hizb ut-Tahrir: Islam’s Political Insurgency. Civil democratic Islam.). Jeśli wcześniej zainteresowanie to było skierowane w większym stopniu na aspekty duchowe i ezoteryczne sufizmu. co ważniejsze. Tak więc stajemy się dzisiaj świadkami narastającej konfrontacji między przedstawicielami tradycyjnego sufizmu i quasi-sufizmu.: B. W wyniku tego w połowie pierwszej dekady XXI w. 46. sufizm w różnych swoich przejawach wcześniej zajmował i nadal zajmuje ważne miejsce w historii Ukrainy. w szczególności terroryzmu islamskiego. Otrażenije dejatielnosti totalitarnych religioznych kultow w SMI.htm. and strategies. którzy walczą o prawo do nazywania się „prawdziwymi” sufi.html. http://izrus. z szeroką reprezentacją w niej zarówno sufickich. ukazała się seria prac. Trofimow. Chodziło o szukanie sojuszników bezpośrednio wewnątrz wspólnoty muzułmańskiej. Rossijsko-ukrainskije otnoszenija i ekstremizm w Ukrainie. lecz przede wszystkim organizacje sufickie. RAND Corporation 2003. Co więcej.niurr. „Kultura narodow Priczernomorja” 2003. Baran. które zawsze przeciwstawiały się radykalnym nurtom islamskim19. że wpływy ugrupowań sufickich na sytuację społeczną i polityczną na Ukrainie będą się z czasem zwiększać. partners.: Ukraincy prosławlajut szachidow. w tym zobo19 Vide np. zmienił się charakter tego zainteresowania. J. nr37. s. Takie wnioski wynikają zarówno z tendencji ogólnoświatowych. Washington 2004. s. Wielokrotne niepowodzenia w przeciwdziałaniu terroryzmowi postawiła kraje zachodnie (przede wszystkim Stany Zjednoczone) przed koniecznością poszukiwania nowych sposobów rozwiązywania problemu terroryzmu międzynarodowego.ua/ru/ukr_rus/bulletin_2/ ekstremizm. Z. 37 .il/dvuhstoronka/article/2009-01-07/3318. http://www. Cheryl. 20 O działalności organizacji islamskich na Ukrainie vide np.Jak możemy wywnioskować na podstawie posiadanych informacji. Znalazły się w nich rekomendacje dla rządów państw koalicji antyterrorystycznej dotyczące zmiany strategii rozwiązania problemu terroryzmu poprzez wyrzeczenie się stosowania metod wojennych. resources. dążenie Ukrainy do integracji ze strukturami międzynarodowymi (i odpowiednio do przyjęcia na siebie pewnych zobowiązań. 308-312. przygotowanych przez znane ośrodki analityczne (na przykład przez znaną z wielu projektów naukowych „Korporację RAND”. Ze względu na wciąż rosnącą ukraińską ummę. 132-133. Jeśli chodzi o tendencje światowe należy zaznaczyć. jak i islamskich organizacji20. s.co. do której autorzy prac zaliczyli przedstawicieli tradycyjnego islamu.

wiązania do walki z terroryzmem międzynarodowym). – po drugie. na podstawie przeprowadzonych badań i przeanalizowanej literatury możemy wyciągnąć następujące wnioski: – po pierwsze. przy czym przedstawiciele sufizmu są niemalże we wszystkich grupach etnicznych ukraińskich muzułmanów. sufi ciągle wywierali poważny wpływ na społeczeństwo oraz kształtowali życie religijne muzułmanów Krymu. istnieje duże prawdopodobieństwo wzrostu wpływów ugrupowań sufickich na sytuację społeczną i polityczną na Ukrainie. Wobec powyższego. sufizm odgrywał kluczową rolę w rozpowszechnieniu islamu na terenie Krymu w XIII w. w czasach Chanatu Krymskiego. 38 . – po trzecie. Później. możemy twierdzić. możemy tylko powtórzyć wcześniej przytoczony argument. że istnieje duże prawdopodobieństwo wzrostu wpływu ugrupowań sufickich na sytuację społeczną i polityczną na Ukrainie. że obecnie na Ukrainie uwidacznia się duża aktywność tradycyjnych grup sufickich. ponieważ obecnie jest to tendencja ogólnoświatowa: sufizm jest postrzegany przez koła rządzące na Zachodzie (chociaż podobne tendencje występują niemalże na całym świecie) jako najbardziej możliwa do przyjęcia alternatywa dla nurtów islamskim.