You are on page 1of 98

ΘΕΩΡΙΑ ΚΑΙ Κ ΡΙΤ ΙΚ Η Τ Η Σ Λ Ο ΓΟ ΤΕΧΝ ΙΑ Σ
άριθμ. 13

Ρομαντισμός, 4

Τ ΩΝ

Ι Δ Ι Ω Ν

Robert Sayre
Solitude in society, Harvard Univ. Press, 1976.
Michael Lowy ’
Georg Lukacs. From Romanticism to Bolsevism, Λονδίνο, Verso, 1980.
Marxism el Romantisme revolutionnaire, Παρίσι, Sycomorc 1980
|έλλην. εχδοση: Μαρξισμός xat Επαναστατικός ρομαντισμός. Ουτοπία,
1985|.
Redemption et Utopie. Le Judaisme libertaire en Europe Centrale. Une
etude d ' affinite Elective, Παρίσι, Presses Universitaires de France,
1989.

Στοιχειοθιτήθηχι οτόν «Πολίτη» καί τυκώθτμα <π6 τυπογραφείο τοϋ Π. Χριστο­
δούλου τίν Φεβρουάριο τοΰ 1991 γιά λογαριασμέ τών ίχδϊσιων ΕΡΑΣΜΟΣ,
Μαυρομιχάλη 131, 114 72. Άβήνα, τηλ. 6436676

S A Y R E -M .R. LOWY ΜΟΡΦΕΣ ΡΟΜΑΝΤΙΚΟΥ ΑΝΤΙΚΑΠΙΤΑΛΙΣΜΟΥ Εισαγωγή . 4 .Μιτάφραση ΣΤΕΦΑΝΟΤ ΡΟΖΑΝΗ ΕΡΑΣΜ ΟΣ Ρομαντισμός.

.

L. άπό μιάν ανάλο­ γη σκοπιά. τεϋχος 32. παράλληλα μ έ τήν ενρεία καί διεισδυτι­ κή άνάλυση θεμελιωδών άρχών τής ρομαντικής κοσμοαντί­ ληψης. δυναμική διαμεσολάβηση (dynamische Vermittung) τών συγκρουομένων άντάήψεων. έξαιτίας τής κοινωνικής του θέσης.2 Oi R. Γιά τόν γράφοντα. ή τοποθέτηση τών R.Καλοκαί­ ρι 1984. είχε ήδη περιλάβει στό πρόγραμμά του τό αίτημα γιά μιάν ενρεία. Ύπό τήν έννοια αυτή άποτελεΐμιάν έξέχουσα συμβολή στή μελέ­ τη τοϋ φαινομένου.1 χωρίς τότε νά £χει Ελθει σέ έπαφή μ έ τήν παρούσα έργασία τών Robert Sayre καί Michael Lowy. σέ σειρά ραδιοφωνικών διαλέξεων πού μεταδόθηκαν στό διάστημα μεταξύ ’Οκτωβρίου 1988 καί Μαΐου 1989. την όποία έπιτυγχάνει. καί M. φαίνεται νά αναπτύσσεται άντιθετικά πρός τήν απόφανση τοϋ Karl Mannheim. ή τοποθέτηση αυτή παρουσιάζει Ιδιαί­ τερο ένδιαφέρον. ή όποία δημοσιεύθηκε στό τιεριοδικό New German Critique. τό αίτημα αύτό όδήγησε σέ μιά συντηρητική προοπτική». 'Εξπρεσιονισμός. “Ανοιξη . ξεκι- .S. Υπερρεαλισμός. ό γράφων έπεχείρησε νά προσεγγίσει τόν Ρο­ μαντισμό ώς φαινόμενο μ έ άδιάκοπη συνέχεια μέσα στα πολιτισμικά καί καλλιτεχνικά ρεύματα τοϋ είκοστοΰ αΙώνα (Συμβολισμός. Πολύ περισσότερο πού. κατά τήν όποία ό «Ρομαντισμός. Μεταμοντερνισμός). Ά πό τη φύση του. Ώ ς γενική σύλληψη. άλλά καί μ έ Ισχυρή έπιρροή στή φιλοσοφική κ αί πολιτική θεωρία μέχρι σήμερα.L.S. καί M.ΕΙΣΑΓΩΓΗ TOT ΜΕΤΑΦΡΑΣΤΗ Η ΠΑΡΟΥΣΑ ΕΡΓΑΣΙΑ ΤΩΝ Robert Sayre κ α ί Michael Lowy είναι μιά εϋστοχη σπουδή τον Ρομαντισμού ώς «ουσιώδους συστατικού στοιχείου τής σύγχρονης κουλτούρας». Μοντερ­ νισμός.

Ernst Fischer.τ .L.λ . στόν βαθμό πού όρισμένα άπό αύτά Εμφανίζονται νά συμφωνούν μ έ τή γενική 7ΐροοπτική τών συγγραφέων. Επαναστατικές καί ουτοπικές τάσεις. ώστόσο. όπωσδήποτε) τής ρομαντικής προοπτικής άναπτύσσεται πρόςμιά συντηρητική κατεύθυνση. Gyorgy Marcus κ . καί M. κατά κανέναν τρόπο δέν εί­ ναι σέ θέση νά έρμηνεύσει τό ρομαντικό φαινόμενο ώς ολον. καί M. ’Εκείνο πού Εν τέλει συνάγεται άπό τήν άναλυτική προ­ σέγγιση τών R.). σύμπλοκο χαρακτήρα του.L. είναι δτι «ή ρομαντική κοσμο­ αντίληψη ίκπροσωπεϊ στήν ουσία της μιάν αντίδραση πρός τις συνθήκες τής ζωής στήν καπιταλιστική κοινωνία». ένώ μπορεϊ νά περιγράψει ορισμένα ουσιώδη χαρακτηριστικά καί στάσεις τοϋ ευρωπαϊκού Ρομαντισμού. Raymond Wil­ liams. άποσπώνται άπό αυτές μέσω ένός κριτικού λόγου. δπως άλλωστε τονίζε­ ται. καί τήν άντιφατικότητα τών πολιτικών καί κοινωνι­ κών του Επιλογών καί στάσεων. Ή σύλληψη αυτή ίχει ώς άφετηρία της. Δ έν άκολουθεΐ. Ταυτόχρονα. Εμποτίζει τόν Ρομαντισμό ώς κίνημα. ωστόσο. 'Ο κεντρικός άξονας γύρω από τόν όποιο περιστρέφεται ή σύλληψη τών R. τήν άντινομιακή του φύση. ή ρομαντική κοσμοαντίληψη Εμπεριέχει Εντονότατες ριζο­ σπαστικές. καί από τήν άποψη αυτή ή συντηρητική προοπτική. ό όποιος Επιδιώκει καί Επιτυγχάνει τή θεώρηση τοϋ φαινομένου ώς πρός τόν συνολικό. ’Επίσης. είναι ασφαλώς ή Εξεγερμένη ου­ σία τοϋ Ρομαντισμού. τόν Λούκατς στά συμπεράσματά του3 παρά μόνον έν μέρει.S. &ν καί οι συγγραφείς άναγνωρίζουν τή χρησιμότητα όρισμένων μαρξιστικών α ­ ναλύσεων τοϋ φαινομένου (Arnold Houser. τήν Λουκατσιανή iw o ia τοϋ «ρομαντικού άντικαπιταλισμοϋ». τόσο στήν άτομική / υπαρξιακή δσο καί στή δημόσια / κοινωνική σφαίρα. .S.ΜΟΡΦΕΣ ΡΟΜΑΝΤΙΚΟΤ ΑΝΤΙΚΑΠΙΤΑΛΙΣΜΟΤ νοϋν όρθά άπό τήν άντίληψη δτι μέρος μόνον (σημαντικό. Αυτή ή καθολική Εξέγερση4 Εναντίων τών ποικίλων άτομικών καί κοινωνι­ κών μορφών άλλοτρίωσης πού Εκτρέφει ή νεωτερική βιομη­ χανική κοινωνία.

Νταλί. η φιλο­ σοφικές θεωρήσεις δπως των “Ερνστ Μπλόχ. έπαναστατικές. Εξω καί πέρα άπό τούς κατεστημένους τύ ­ πους. πολιτι­ σμικά καί άλλα) πού Εθεσε κατά τόν δέκατο Ενατο αίώνα ή άγωνιώδης ρομαντική κοσμοαντίληψη. Μαρκοΰζε καί Βάλτερ Μ πένγιαμιν (γιά νά ττεριοριστώ σέ όρισμένους μόνον έκπροσώπους τού καλλιτεχνικού καί φι­ λοσοφικού μοντερνισμού) έντάσσονται σέ μιά μεταρομαντική προοπτική. Πάουντ. Ρεμπώ. συντηρητικές. “Ελιοτ. μάς λέγει ό Ν ίτσε· ή [σύγχρονη] τέχνη ίχει ως Εργο της τή δική της αυ­ τοπραγμάτωση. Προύστ. Χάιντεγγερ. «Αυτό πού μ έ Εντυπωσιάζει ώς ώραΐο. τήν όποια βιώνουμε. Καντίνσκυ.ΣΗΜΕΙΩΜΑ TOT ΜΕΤΑΦΡΑΣΤΗ καί είναι αυτή ή έξέγερση πού μ έ τίς παραλλάσουσες απο­ χρώσεις της (μυστικιστικές. σέ 'έναν κόσμο άνώμαλα διαγραφομένων προοπτι­ κών. τό όποιο θά συναρμοζόταν άπό 1 . “Εργα όπως των Μπωντλαίρ. Μπρετόν. Μάλερ. φιλοσοφικά. Τό γεγονός αυτό άποτελεϊ άναμφισβήτητα τόν κρισιμότε­ ρο παράγοντα στό έγχείρημα νά άκουστοϋν έκ νέου τά ρο­ μαντικά έρωτήματα μέσα άπό τήν έμπλοκή μας στή φύση καί τήν ουσία τής μοντερνικής κατάστασης. αναρχικές. ή όποια κατ ’ ουσίαν συνδιαλλέγεται μ έ τόν Ρομαντισμό. αύτό πού θά ή­ θελα νά κάνω. άλλά καί τά φιλοσοφικά καί κοινω­ νικά κινήματα τοΰ είκοστοΰ αιώνα. οί Malcolm Bradbury καί James McFarlane έπισημαίνουν μεταξύ άλλων: «Κανείς καλλιτέχνης δέν άνέχεται τήν πραγματικότητα. έρμηνεύει καί δίδει τίς δικές της άπαντήσεις στά θεμελιώδη έρωτήματα (αισθητικά. οντοπικές) γονιμοποιέΐ τά πολιτισμικά καί καλλιτεχνικά ρεύματα. ’Α ναλύοντας αίφνης τούς χαρακτήρες τής κατάστασης αυτής στή σφαίρα των τεχνών. είναι £να βιβλίο γιά τό τίποτα Ενα βιβλίο χω­ ρίς έξωτερικές συνδέσεις. Είναι πράγματι πολύ σημαντικό νά κατανοηθεΐ τό γεγο­ νός δτι τό ρομαντικό φαινόμενο έπηρεάζει καί ένεργοποιεΐ τίς πλέον σημαντικές τάσεις τοϋ καλλιτεχνικού καί φιλοσο­ φικού μοντερνισμού. Κάφκα. Τζόυς. Πικάσσο. Σαγκάλ.

τι Εχουμε ποτέ όνειρευθεΐ. τής ιστορίας. "Οπως καί τιρόσφατα Εχει παρατηρηθεί άπό τόν Ricardo Quinones «Ενα άπό τά κεν­ τρικά ΰφολογικά χαρακτηριστικά τοϋ μοντερνισμού είναι μιά ριζοσπαστική παράθεση δσον άφορδ στό ΰφος τών στοι­ χείων καί τής γλώσσας διαφορετικών περιοχών τής έμπειρίας. υπήρξε κρίσιμα σημαντικό γιά μιάν ολόκληρη περιοχή τών συγχρόνων τεχνών. Τώρα. ή δομή πού κεΐται πέραν τοϋ χρό-. τό υ ­ λικό. ή άνθρώπινη συνείδηση καί Ιδιαίτερα ή κ α λ λ ι τ ε χ ν ι κ ή συνείδηση θά μπορεΐ νά γίνει περισσό­ τερο ένορατική. ώς Εναν βαθμό τουλάχι­ 8 .ΜΟΡΦΕΣ ΡΟΜΑΝΤΙΚΟΤ ΑΝΤΙΚΑΠΙΤΑΛΙΣΜΟΤ τόν έαντό τον μέσω τής έσωτερικής δύναμης τοϋ ϋφονς τον» — αυτό τό δνειρο τον Φλωμπέρ γιά Εναν τύπο τέχνης άνεξάρτητο ή άλλοιώς νπερβαίνοντα τό ουμανιστικό. μεγαλύτερης ά π ' 8. 01 μοντερνιστές ήθελαν τό Εργο τους νά άντανακλδ τήν δπελπι φύση τής σύγχρονης έμπειρίας». Κ αί αύτό πού έπέτνχαν τέτοιοι καλλιτέχνες μπορεΐ νά θεωρηθεί ~ h e i ήδη θεωρηθεί— τό έσχατο έπίτενγμα τής καλλιτε­ χνικής δυνατότητας στόν εικοστό αιώνα. περισσότερο ποιητική· ή τέχνη θά μπορεΐ τώρα νά έκπληρώσει τόν έ α υ τ ό τ η ς » . νου. τό π ρ α γ μ α τ ι κ ό . τοϋ χαρακτήρος ή τής όρατής πραγματι­ κότητας. Εχουμε μιάν άποσπασματική άντίληψη τής ϋπαρξης. πού είναι ρομαντική. 5 Ά πό τήν άνωτέρω περιγραφή τήςμοντερνικής κατάστα­ σης τών τεχνών καθίσταται φανερό δτι ό Ρομαντισμός λει­ τουργεί ώς τό άναγχαΐο υπόστρωμα πάνω στό όποιο οίκοδομεΐται ή μοντερνική κοσμοαντίληψη. Είναι άλήθεια πώς ό μοντερνισμός διατηρεί μιά θεωρητική τουλάχιστον άπόσταση έναντι τοϋ Ρομαντισμού. ή ήθική έπιταγή τής τεχνικής· δέν είναι δλα αυτά ή βάση μιας μεγάλης αισθητικής έπανάστασης μέσα στις λο­ γοτεχνικές δυνατότητες. “Εναντι μ ιας ένοποιημένης άντίληγης τής ΰπαρξης. Ή τέχνη πού δημιουργεί τή ζωή. τό δράμα τής συ­ νείδησης τοϋ καλλιτέχνη. μέρος τής 7ΐροόδου καί έξέλιξης τών τεχνών πρός τήν έκλέπτυνση καί τήν π λη ­ ρότητα.6 Οί παρατηρήσεις αύτές. Oi ρομαντικοί ουδέποτε σταμάτησαν ν ’ άναζητοϋν τήν ένότητα.

είναι 'ένας Ν ί­ τσε «πλησιέστερος τιρός τόν Μπάυρον». ό Νίτσε τοϋ μοντερνι­ σμού. τοϋ υλικού καί τοϋ πραγματικού. αίτημα τό όποιο ό μοντερνισμός θέτει στό κέντρο τοϋ Ενδιαφέροντός του.ΣΗΜΕΙΩΜΑ TOT ΜΕΤΑΦΡΑΣΤΗ στον. Παρά ταϋτα δμως δέν μπο ροϋν νά άναιρέσονν τό γεγονός δτι 'ένα }ΐλήθος χαρακτηρι­ στικών τοϋ μοντερνισμού ϊχει τήν καταγωγή τον στις δια­ τυπώσεις τών ρομαντικών. iva έργο πού θά δομείται άπό τις Εσωτερικές δυνάμεις τοϋ ΰφους του. οι όποιες δχι λίγες φορές Επανα­ λαμβάνονται μέσα στίς μοντερνικές διατυπώσεις. τό αίτημα τοϋ Φλωμπέρ γιά μιά τέχνη πού υπερβαίνει τήν καταδυνάστευση τών Εξωτερικών δυνάμεων τοϋ ουμα­ νιστικού. λοιπόν.7 Ά πό τήν άλλη μ ε ­ ριά. “Ηδη.9 Ή τέχνη θά πρέπει νά άναπαρ ιστα τόν Ε α υ τ ό τ η ς σέ κάθε στιγμή της: αυτό υ ­ πήρξε τό κεντρικό νόημα τής ρομαντικής θεωρίας τών τε­ χνών. είναι άναμφιβόλως μιά ρομαντική άπόφανση. ό Νίτσε δπως τόν προσλαμβάνει καί τόν Ερμηνεύει ό μοντερνισμός προκειμένου νά τόν οίκειωθεΐ. παραπέμπει άσφαλώς στή ρομαντι­ κή σύλληψη τής τέχνης ώς υπέρβασης τοϋ δυϊσμού υποκει­ μένου καί άντικειμένου μέσω τής καθολικής άτομικής Ενό­ ρασης. Καθίσταται. καί πάντοτε νά είναι συγχρόνως ποίηση καί ποίηση τής ποιήσεως». μιά τέχνη που δομείται καί συναρθρώνεται στηριγμένη άποκλειοτικά στόν Εαυτό της έχοντας ώς θέμα της τό τίποτα (τό συμβολιστικό neant). Ό Φρειδερίκος Σλέγκελ είχε θέσει τις τιρούποθέσεις αυτής τής υπέρβασης στή σφαίρα τών τεχγών: «σέ κάθε μιά άπό τις άναπαραστάσεις της [ή ποίησή\ θά ίπρεπε νά άναπαριστα τόν Εαυτό της. μπορεΐ νά είναι όρθές. Εξάλλου. δέν είναι παρά μιά δημιουργική Επανατοποθέτηση τής ρομαντι­ κής Ιδέας τής τέχνης ή όποια σέ κάθε στιγμή της άναπαριστά τόν Εαυτό της «μέσω τής Εσωτερικής δύναμης τοϋ ΰ- . ή άπόφανση τοϋ Νίτσε «κανείς καλλιτέχνης δέν άνέχεται τήν τιραγματικότητα». ή όποια άποτελεΐ Αναφορικό άξονα τής μοντερνικής Ιδεολογίας. άσφαλώς μ έ διαφορετικό ϋφος. Εμφανές δτι τό δνειρο τοϋ Φλωμπέρ γιά ενα Ιργο μ έ θέμα του τό τίποτα.

τήν όποια κατέστησε κινητή­ ρια δύναμη καί «άπόλυτη άλήθεια» τών ποιητικών καί φι­ λοσοφικών του μεταφορών καί τρόπων. Ή Lilian Furst Εχει όρθά παρατηρήσει δτι «στό σύνολό τον τό πειραματικό μνθιστόρημα τον εικοστού αιώνα θεμε­ λιώνεται στόν Ρομαντισμό. τό Finnegans Wake τού Τζαίημς Τζόυς έκτιροσωπεϊ τήν άκραία συνέπεια. Άναμφιβόλως.ΜΟΡΦΕΣ ΡΟΜΑΝΤΙΚΟΤ ΑΝΤΙΚΑΠΙΤΑΛΙΣΜΟΪ φονς» της. στην έξερεύνηση τού χρόνου καί τού χώρου. Κ αί σέ ποιόν βαθμό ή λέξη 'αυθαίρε­ τα ’ είναι μιά παρανόηση. στην κίνηση του άπό τόν π ραγ­ ματικό στόν φαντασιακό κόσμο τών όνείρων.9 Ά π ό τήν άποψη αυτή δέν θά ήταν διόλον ύπερβολικός ό Ισχυρισμός δτι στό σύνολό του ό μοντερνισμός έπιχειρεΐ νά έπανατοποθετήσει καί νά έρμηνεύσει τά έρωτήματα πού ή ρομαντική Weltanschauung Εθεσε σέ σχέση μ έ τή φύση τών λέξεων καί τών πραγμάτων. στην άναζήτησή τον καινούργιων συμβό­ λων καί νέων μορφών. ό Αγγλος ρομαντικός ποιητής Κόλεριτζ ήταν έκεΐνος πού διατύπωσε τίς άκόλονθες άπορίες: «Μήπως ή σκέψη είναι άδύνατη χω­ ρίς αυθαίρετα σημεία. ενα συνειδησιακό ρεύμα. νπερβαίνοντας μέσω τής καθολικής ένορατικής θεώρησης τόν δυϊσμό τον πραγματικού καί τη δέσμευση τής νλικότητας. προκύπτει άπό τή ρομαν­ τική προτίμηση νά είδώνεται δχι ή έπιφανειακή μορφή άλ­ λα ή έσωτερική πραγματικότητα κάτω άπ ’ αυτήν. πού σημαίνει δτι ή ιστορία λέγεται μέσα άπό τό μυαλό ενός μυθιστορημα­ τικού χαρακτήρος ή χαρακτήρων. Μήπως οί λέξεις είναι δπως τά μέρη καί ή βλάστηση ένός Φυτού. Κ αί τότε ποιοι είναι οι 10 . Στό σύνολό της ή τεχνική τού έσωτερικού μονολόγον. τούς μύθους καί τά μυστήρια. στήν άπόρριψή του τής πλοκής πρός χάριν μιας όργανικής δομής πού βασίζεται σέ μιά συνειρμική διαδοχή έπανερχομένων εικόνων. Αίφνης. δλος ό άναρχικός άτομισμός. ή κοχλάζουσα φαντασιακότητα καί ή συναισθηματι­ κή όρμή τής τέχνης τού εικοστού αιώνα ήδη υπονοούνται μέσα στόν Ρομαντισμό». Ύπό τήν Εννοια αυτή. τήν deductio ad absurdum τού Ρομαντισμού.

Καθώς έγώ είμαι ενας ξερο­ κέφαλος ανθρωπιστής. είτε τό ομολογούσαν είτε δχι. πρέπει νά διαλέξω τόν πρώτο δρό­ μο». σημεία μιάς όργανικής ενότητας υλικού καί πνευματικού. αυθαίρετα σημεία τής Ανθρώπι­ νης ψυχής. Κ αί εί­ ναι αυτός ό δρόμος μέσα άπό τόν όποιο τά ρομαντικά έρωτήματα άκούγονται έκ νέου στην έμπλοκή μας σ ’ αυτή τήν κατάσταση. “Ετσι ξεκινώντας θά ήθελα νά καταστρέψω τήν παλαιά άντίθεση άνάμεσα στις Λέξεις καί στα Πράγματα καί νά άνυψώσω τις Λέξεις σέ Πράγματα. σννιστοϋν αναμφιβόλως τήν ουσία τής μοντερνικής Weltan­ schauung. σέ ζωντανά Πράγματα». Είναι πιστεύω αυτός ό δρόμος τής δημιουργίας ένός λ ε ­ κτικού νοήματος μέσα άπό ενα σύμπαν τό όποιο άναδύεται άπό τις σκοτεινές πλευρές τής Ανθρώπινης υποκειμενικότη­ τας πού ενώνει τόν Ρομαντισμό τοϋ δέκατου Ενατου αιώνα μ έ τήν μοντερνική κατάσταση. ώς τη δημιουργία ε ­ νός λεκτικού νοήματος μέσα άπό ενα κενό σ ύ μ π α ν μιά δη­ μιουργία ή όποία έξυπηρετεΐ ενα δραματικό υποκατάστατο μιάς νεκρής θρησκείας■ij μπορούμε μέσα άπό τήν άρνηση νά έπεκτείνουμε τήν άπιστία μας. ψυχής καί μορφών. τήν κενότητα τοϋ σύμπαντός μας. νφους καί περιεχομένου. τήν άγωνία της νά δημιουργήσει 'έναν κόσμο μ έ ­ σα άπό λέξεις πού δέν είναι πράγματα. 01 μοντερνιστές έδημιούργησαν τό εργο τους μ έ κεντρικό άναφορικό άξονα τις Ιδιες άπορίες.ΣΗΜΕΙΩΜΑ TOT ΜΕΤΑΦΡΑΣΤΗ Νόμοι πού διέπουν τήν ’Ανάπτυξή τους. τήν όποία βιώνουμε. τά όποια έγείρει ή ρομαντική προοπτική. στην ποίησή μας. Σ ΤΕ Φ Α Ν Ο Σ ΡΟ Ζ Α Ν Η Σ 11 . Τά έρωτήματα αυτά. καί άπό πράγματα πού δέν είναι παρά λέξεις. Ό Murray Krieger εγραφε: « “Α ν δεχθούμε τήν άπώλεια τής πίστης τοϋ “Αγγλου ρομαντικού ποιητή Arnold μ π ο ­ ρούμε νά προχωρήσουμε μ έ δυό τρόπους: μπορούμε νά δού­ μ ε τήν ποίηση ώς τόν άνθρώπινο θρίαμβο πού άναδύεται μέσα άπό τά σκοτάδια τοϋ έαυτοϋ μας.

Ricardo Quinones: «Μονττρνιαμός καί Μιταμοντιρνισμάς». Routledge. o. Second Edition. 9. ατό Modernism. Penguin Books. 5. 95. σ. ο. 8. 12 . "Ύψιλον. (i*B. 6. Ricardo Quinones: ί. 7. Lilian R.. τιΰχος 3. Malcolm Bradbury and James McFarlane: «The Name and Nature of Moder­ nism*. Karl Mannheim: Ideology and Utopia. 4.ΜΟΡΦΕΣ ΡΟΜΑΝΤΙΚΟΙ ΑΝΤΙΚΑΠΙΤΑΛΙΣΜΟΤ ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ 1. Αύγουστος . a. 288-289. Ψυχή xat Μορφές (IxS. <’Αχμων»). Οί ραδιοφωνικές αύτέ< διαλί{ιΐ{ μιταδόθηχαν άπό τό πρώτο κρόγραμμα τή? 'Ελ­ ληνικής Ραδιοφωνίας. F. ασ. Furst: Romannticism in Per­ spective. 144. 2.Όχτώβριος 1989. 95. ατό Lilian R.π. 3.κ . 1979. Τήν ίπιμίλιια τής ίχπομττής ιΓχι ή κοιήτρια Μαρία Κυρτζάχη. Τούς ίρους τής χαθολιχής αυτής ίίίγιρσης Γχω ίπιξιργασθιϊ στά βιβλίο μου Ή Ρομαντική 'Εξέγερση. Georg Lukaca: θεωρία τοϋ Μυθιστορήματος. ικριοδιχό Λίβιάθαν. 25. ixt. The MacMillan Press. BX. o.. θίμίλιο). Furst: δ. Schlegel: «Kritische Schriften». 336.

υπάρχει Ενα πολύ ουσιώδες Ρομαντικό συστα­ τικό στοιχείο σέ όρισμένα κοινωνικά κινήματα εύρείας κλίμα­ κας δπως ή οικολογία. ή διονυσιακή λατρεία κ . ή λογοτεχνική ου­ τοπία. Επιπλέον. Τό μυθιστόρημα τοΰ Michael Ende. ή όποία άποτελεϊ μιά παραδειγ­ ματική περίπτωση προχωρημένης καπιταλιστικής κοινωνίας. Σ ’ Εναν μεγάλο δγκο τής σύγχρονης γερ­ μανικής καλλιτεχνικής παραγωγής. ή πολιτική θεολογία. 'Ό μω ς τό φαινόμενο ξεπερνά κατά πολύ τά δρια τής άκαδημαϊκής Ερευνας.λ π . Πολλά πρόσφατα δοκίμια καί συλλογές δοκιμίων πραγματεύ­ ονται τόν Ρομαντισμό. Eva μαγικό ταξίδι μύησης— πούλησε περισσότερα άπό Ενα ίκατομμύριο άντίτυπα στή Δυ­ τική Γερμανία καί πρόσφατα Εγινε κινηματογραφική ταινία. Stuttgart. τό είρηνιστικό κίνημα καί οί συσπει­ Ε 13 . πού εΓναι γιός ένός υπερρεαλιστή ζωγράφου. Die unendliche Geschichte (K. άπό τή λογοτεχνία μέχρι τόν κινηματογράφο. δέν κρύβει τή συγγένειά του μέ τή Ρομαντική παράδοση κα­ θώς καί τήν περιφρόνησή του πρός τόν καπιταλισμό καί τή σύγχρονη βιομηχανική κοινωνία.1 καί οί έκδόσεις αυτές Ε­ χουν προκαλέσει σημαντικές συζητήσεις μεταξύ τών Γερμα­ νών κριτικών καί ιστορικών. Ή τάση αυτή Εχει γίνει ιδιαίτερα έμφανής στή Δυτική Γερμανία. 1979) —Ενα είδος νεο-ρομαντικοΰ παραμυθιού. Thienemanns Verlag.ΜΟΡΦΕΣ ΡΟΜΑΝΤΙΚΟΥ ΑΝΤΙΚΑΠΙΤΑΛΙΣΜΟΪ ΝΑ ΑΝΑΝΕΩΜΕΝΟ Ε Ν ΔΙΑ ΦΕΡΟ Ν γιά τόν Ρομαντισμό καί τίς Ρομαντικές {δίες Εχει έμφανισθεΐ πρόσφατα στήν Ευρώπη καί στίς ΗΠΑ. Ό συγγραφέας. ίντοπίζεται μιά νεο-ρομαντική διάσταση. καθώς καί τυπικά Ρομαντικά θέματα δπως ή μυθολογία.

. δχι μόνον διότι ή πλούσια ποικιλία του προφανώς άνθίσταται σέ κάθε προ­ σπάθεια νά άναχθεΐ σέ Εναν κοινό παρονομαστή. δέν είναι δυνατόν νά μήν άντιμετωπίσει κανείς τήν υπό­ θεση δτι. καί μερικές φορές άκόμη καί Ενα καί μόνον κείμενο. δέν άποτελοΰν ωστόσο μιάν άποκλειστικά γερμανική τάση. ρεπουμπλικανικός καί μοναρχικός. Αύτές εΓναι άντιθέσεις πού Ενοικοΰν δχι μόνον τό Ρομαντικό κίνημα συνολικά. παλινορθωτικός καί ουτοπικός. Πρέπει κατά συνέπεια νά προχωρήσουμε πέραν τής παραδοσιακής έρμηνείας τοΰ Ρομαντισμού ώς καθαρά λογο­ τεχνικής τάσης πού τοποθετείται στίς άρχές τής δεκαετίας τοΰ 1800. Ή Ρομαντική νο­ σταλγία γιά μιάν αρμονική σχέση μεταξύ άνθρώπου καί φύσης άποτελεϊ μιά άπό τίς κυριότερες κινητήριες δυνάμεις τέτοιων κινημάτων. κόκκινος καί λευκός. Κατά συνέ­ πεια. 14 . μυστικιστικός καί αισθησιακός. ρεαλιστικός καί φαντασιακός. τό Ρομαντικό φαινόμενο μοιάζει νά άψηφά τήν έπιστημονική άνάλυση.ΜΟΡΦΕΣ ΡΟΜΑΝΤΙΚΟΤ ΑΝΤΙΚΑΠΙΤΑΛΙΣΜΟΪ ρώσεις έναντίον τών πυρηνικών Εγκαταστάσεων. που Εχουν άλλάξει τόν πολιτικό χάρτη τής χώρας.. ίκτός τοϋ δτι είναι ενα φαινόμενο καθαρά τοϋ 19ου αιώνα. ό Ρομαντισμός άποτελεϊ ένα ουσιώδες συστα­ τικό στοιχείο τής σύγχρονης κουλτούρας. "Ενα άλυτο αίνιγ­ μα. διεθνιστικός καί Εθνικιστικός. δημοκρατικός καί άριστοκρατικός. νΑν καί αυτές οΐ Εξελίξεις μπορεΐ νά Εμφανίζουν ιδιαίτερη Ενταση στή Δυτική Γερμανία. άλλά έπίσης καί προπάντων έξαιτίας τοΰ έξαιρετικά άντιφατικοΰ χαρακτή­ ρα του. "Οπως πολύ εύκολα μπορεΐ νά διαπιστωθεί. άλλά έπίσης τή ζωή καί τό Εργο ένός καί μόνον συγγραφέα. καί ή σημασία του πράγματι αυξάνει καθώς πλησιάζουμε τό τέλος τοΰ 20οΰ αιώνα. Ενας λαβύρινθος χωρίς διέξοδο. μπορούν νά άνευρεθοΰν στίς περισσότερες σύγ­ χρονες βιομηχανικές / καπιταλιστικές κοινωνίες. καί Ενα άπό τά κύρια δόγματα της άντι-κουλτούρας τους. 'Ό μω ς τί είναι άκριβώς ό Ρομαντισμός. διότι άποτελεϊ μιά coincidentia oppositorum: συγ­ χρόνως (ή ίναλλακτικά) Επαναστατικός καί άντεπαναστατικός.

συγγρα­ φέας ένός πολύ γνωστού βιβλίου περί τού πολιτικού Ρομαντι­ σμού. Καί γιατί έπεκτείνεται πρός δλες τίς κατευθύνσεις. Ό πλέον γνωστός έκπρόσωπος αυτής τής άποψης (ή όποία πη­ γαίνει πίσω στόν 19ο αιώνα) είναι ό Arthur Ο. δέν σημαίνει τίποτε. ή άνάγοντάς τον σέ μιά νομιναλιστική flatus vocis.2 'Οπωσδήποτε.ΑΝΤΙΚΑΠΙΤΑΛΙΣΜΟΤ Ή έμφανως ευκολότερη διέξοδος άπό αύτή τή δυσκολία εί­ ναι νά έπιλύσουμε τό πρόβλημα καταργώντας τόν ίδιο τόν δρο. 'Η μόνη πραγματικά ριζική θεραπεία —δηλαδή. Οΐ περισσότεροι έρευνητές ξεκινούν άπό τήν πλέον λογική υπόθεση δτι δέν μπορεΐ νά ύπάρξει καπνός χω ­ ρίς φωτιά. ό όποιος πρότεινε δτι οΐ κριτικοί θά δφειλαν νά άποφεύγουν νά χρησιμοποιούν Εναν δρο πού ένέχει τόσο μεγάλη σύγχυση: «Ή λέξη ρομαντικός Εχει καταντήσει νά σημαίνει τόσα πολλά πράγματα ώστε. τό δτι θά πρέ­ πει νά πάψουμε έντελώς νά μιλάμε γιά τόν Ρομαντισμό— φο­ βούμαι πώς σίγουρα δέν θά υιοθετηθεί». 'Ό μω ς τί είδους φωτιά είναι αύτή. είναι άδιάφορο.. Ό πλέον σημαντικός έκπρόσωπος αύτής τής έρμηνευτικής σχολής είναι ό Κάρλ Σμίτ. καθ’ έαυτήν. Γιά τήν ουσία τού Ρομαντισμού. Μιά άλλη πρόχειρη μέθοδος γιά ν’ άπαλλαγοΰμε άπό τίς άντιφάσεις τού Ρομαντισμού είναι νά τίς έρμηνεύσουμε άναφερόμενοι στήν άσυναρτησία καί στήν έπιπολαιότητα τών Ρο­ μαντικών συγγραφέων. Lovejoy. Κατά τόν Σμίτ «ή ταραχώδης χρωματική πολλαπλό­ τητα στόν Ρομαντισμό αΰτο-διαλύεται μέσα στήν άπλή άρχή τής ΰποκειμενιστικής τυχαιότητας. Τ ί τήν πυροδο­ τεί. άν οΐ ιδέες πού ρομαντικοποιούνται είναι μοναρχικές ή δημοκρατικές.ΜΟΡΦΕΣ ΡΟΜΑΝΤΙΚΟΥ. “Εχει πάψει νά έξυπηρετεΐ τή λειτουργία ένός λεκτικού σημείου. συντηρητικές ή έπαναστατικές· 15 . καί ή μυστηριώδης άντίφαση μεταξύ τών ποικίλων πολιτικών προσανατολισμών τού άποκαλουμένου πολιτικού Ρομαντισμού μπορεΐ νά έξηγηθεΐ μέσω τής ήθικής άνεπάρκειας ένός λυρισμού γιά τόν όποιο τό όποιοδήποτε περιεχόμενο μπορεΐ νά άποτελεΐ ευκαιρία γιά Ενα αισθητικό ένδιαφέρον.. τέ­ τοια έγχειρήματα νά θεραπευθεϊ ό Ρομαντικός πυρετός μέ τό νά σπάσουμε τό όρολογικό του θερμόμετρο παραμένουν σχετι­ κά περιθωριακά.

*0 Σμίτ έμμένει έπίσης στήν «παθητικότητα».3 Καί άλλοι συγγραφείς έπίσης τονίζουν τήν «θηλυκότητα» τοΰ Ρομαντι­ σμού. αυτή ή προσέγγιση άντιθέτει τόν Ρομαντισμό πρός τόν «Κλασικισμό». Αυτή είναι ή περίπτωση. άλλά αυτή ή υποτιθέμενη «ήθική ανεπάρκεια» διόλου δέν μπορεΐ νά ύποκαταστήσει μιά κοινωνική καί ιστορική έρμηνεία τοΰ φαινομένου. τοϋ Μπενεντέττο Κρότσε. τό πρόβλημα τών άντινομιών τοΰ κινήματος δέν έγείρεται διόλου. χειραφετήθηκαν άπό τούς κλασικούς κανόνες τής σύνθεσης καί τοΰ υφους.ΜΟΡΦΕΣ ΡΟΜΑΝΤΙΚΟΥ ΑΝΤΙΚΑΠΙΤΑΛΙΣΜΟΤ άποτελοΰν μόνον περιστασιακές άφετηρίες γιά τήν παραγωγι­ κότητα τοΰ Ρομαντικού δημιουργικού έγώ». ό "Ανταμ Μύλλερ. Γιά παρά­ δειγμα. γιά παράδειγμα. μιας καί γι* αύτούς τό φαινόμενο άπογυμνώνεται άπό τή σύνολη πολιτική καί φιλοσοφική του διάσταση καί περιστέλλεται σέ μιά άπλή λογοτεχνική σχολή. στήν «ελλειψη άνδρισμοΰ» καί στή «θηλυκή φαντασιοκοπία» συγγραφέων δπως ό Νοβάλις. ένώ στήν ’Αγγλία καί στή Γερ­ μανία έξέφρασε τά πρωτόγονα θεμέλια τοΰ γηγενοΰς πνεύμα­ 16 . ό Σλέγκελ. Στήν πραγματικότητα. συ­ ναισθηματική. στίς άρχές τοΰ 19ου αιώνα. καί οΐ όποιες ισχυρίζονται δτι ή συνέπεια εΓναι μιά άποκλειστικά άνδρική ιδιότητα. γιά Ενα μεγάλο μέρος (δν δχι γιά τήν πλειονότητα) τών κριτικών πού άσχολοΰνται μέ τόν Ρο­ μαντισμό. τά πλέον έμφανή χαρακτηριστικά τής όποίας περιγράφονται έν συνε­ χείς μέ Εναν κατά τό μάλλον ή ήττον έπιπόλαιο τρόπο. ευεπηρέαστη.4 Δέν χρειάζεται νά έπιμείνουμε στήν έπιπολαιότητα καί τόν σεξισμό τέτοιου είδους παρατηρήσεων. ό όποιος έπιχειρεΐ νά έξηγήσει όρισμένες άπό τις αντιφάσεις άναφερόμενος στή «θηλυκή. σύμφωνα μέ τή γνωστή έγκυκλοπαιδεία Larousse τον Χ Χου αιώνα «όρίζονται ώς Ρομαντικοί οί συγγραφείς οί όποιοι. στή συνά­ φεια τών όποίων ή «θηλυκότητα» είναι συνώνυμη μέ τόν υποβιβασμό ή τήν πνευματική κατωτερότητα. ό Ρομαντισμός υπήρξε μιά έκ βαθέων άντίδραστ| ένάντια στήν έθνική κλασική λογοτεχνία. Στή Γαλλία. Στήν πλέον ρηχή καί άσήμαντη μορφή της. άσυνάρτητη καί πολύλογη» φύση τής Ρομαν­ τικής ψυχής.

ΜΟΡΦΕΣ ΡΟΜΑΝΤΙΚΟΥ ΑΝΤΙΚΑΠΙΤΑΛΙΣΜΟΤ τος». Langbehn καί Moeller van der Bruck— ό Fritz Stern ώστόσο συνδέει αύτούς τούς συγγραφείς μέ δ. Άπό τήν άλλη μεριά. απλώς άγνοώντας πλήρως τά Επανα­ στατικά Ρομαντικά ρεύματα καί τούς στοχαστές. όξυδερκεΐς ιστορικοί —δπως ό John Bowie— περιορίζονται στό νά σημειώσουν τό γεγονός δτι ή «Ρομαντική άντίδραση» γεννήθηκε ταυτόχρονα μέ τήν Επανάσταση — Ρουσσώ— καί τήν άντεπανάσταση —Burke— άλλά είναι άνίκανοι νά πιστοποιήσουν τί είναι κοινό σ’ αΰ17 . αυτές οί Ερμηνείες άντιλαμβάνονται τούς Ρομαντικούς πολιτικούς στοχαστές κυρίως ώς προδρόμους τοΰ Ναζισμοΰ. Σέ Ενα βιβλίο του μέ τόν σημαδιακό τίτλο Ά ­ πό τόν Λούθηρο στόν Χίτλερ. άντιδραστικό καί άντεπαναστατικό χα­ ρακτήρα τοΰ κινήματος. Έπίσης άναφέρει Εδώ. Ενώ γιά άλλους άνταποκρίνεται στίς «Εμφυτες προδιαθέσεις» αύτοϋ ή τοΰ άλλου Εθνους.τι άποκαλεΐ «δεινή παράδοση»: τόν Ρουσσώ καί τούς όπαδούς του.7 Οί πλέον. άφιερωμένη στήν άνάλυση τής προ-φασιστικής σκέ­ ψης (stricto senso). οΐ περισσότερες άπό τίς Εργασίες πού Εξετάζουν τήν πολιτική πλευρά τοΰ Ρομαντισμοΰ παραγνωρί­ ζουν τήν πολιτισμική καί λογοτεχνική του διάσταση καί προσπαθοΰν νά Εξαλείψουν τίς άντιφάσεις τονίζοντας άποκλειστικά τόν συντηρητικό. Burkhardt. στή Γερμανία — Lagarde. Κατά τόν McGov­ ern τό φασιστικό δόγμα τοΰ άπολυταρχισμοΰ «είναι κάτι λίγο περισσότερο άπό μιά Επέκταση τών ιδεών πού Ετέθηκαν γιά πρώτη φορά άπό τόν Ρουσσώ». ιδιαίτερα στή Γ ερμανία. Γιά όρισμένους συγγραφείς [ό Ρομαντισμός] είναι μιά βασική ψυχολογική στάση ή όποία άνήκει σέ δλες τίς Εποχές. Νίτσε καί Ντοστογιέφσκι. Πώς νά περικλείσει κανείς τόν Ρουσσώ σ’ Ενα τέτοιο στενό άναλυτικό πλαίσιο. οί όποιοι άσκησαν κριτική στόν Διαφωτισμό ώς άφελώς όρθολογικιστικής καί μηχανιστικής μορφής σκέψης. 6 William McGovern Εξηγεί μέ κάθε σοβαρότητα δτι τά έργα τοΰ Carlyle «Εμφανίζονται νά είναι κάτι λίγο περισσότερο άπό Ενα πρελούδιο στόν Ναζι­ σμό καί στόν Χίτλερ». τούς Carlyle. φύρδην-μίγδην.6 Σέ μιά περισσότερο σοβαρή Εργασία. Στήν πλέον άκραία μορφή τους.

τή Βιομηχανική Ε π α ­ νάσταση.ΜΟΡΦΕΣ ΡΟΜΑΝΤΙΚΟΥ ΑΝΤΙΚΑΠΙΤΑΛΙΣΜΟΤ τους τους άντινομιακούς πόλους τοϋ Ρομαντικού φάσματος. Οί περισσότεροι άπ’ αυτούς όρίζουν τή Ρομαντική κο­ σμοαντίληψη μέσω τής άντίθεσής της πρός τόν Aufklarung. Τυπικό παράδειγμα άποτελεΐ ό A. 'Ορισμένοι συγγραφείς απλώς άγνοούν πλήρως τίς συγκεκριμένες κοινωνικές συνθήκες καί έξετάζουν μόνον τήν άφηρημένη διαδοχή τών λογοτεχνικών σχολών (Κλασική-Ρομαντική) ή τών φιλοσοφικών ιδεών (όρθολογισμόςάνορθολογισμός) ■ άλλοι συγγραφείς συνδέουν τόν Ρομαντι­ σμό κατά Εναν έπιφανειακό καί έξωτερικό τρόπο μέ αυτό ή έκεϊνο τό ιστορικό. ποιά είναι ή κοινωνική του ση­ μασία. δηλαδή μέσω τής άρνησής του τού άφηρημένου όρθολογισμοΰ τού Διαφωτισμού. πολιτικό ή οικονομικό γεγονός: τή Γαλλι­ κή Επανάσταση. ώς Εναν τρόπο «προσαρμογής στά άποτελέσμα18 . καλλιτεχνικό. συγ­ γραφέας ένός βιβλίου μέ τόν φιλόδοξο τίτλο Ή ’Εξέλιξη τής Γαλλικής ’Επανάστασης: Ή ’Επίδραση τής Βιομηχανικής 'Επανάστασης στή Λογοτεχνία. άν δχι άδύνατο. καί γιατί λαμβάνει τέτοιες άντιφατικές μορφές. "Ενα χαρακτηριστικό κοινό στίς περισσότερες άπό τίς μήμαρξιστικές έργασίες τίς σχετικές μέ τό θέμα (δσο καί &ν έκτιμά κανείς τήν ιστοριογραφική. νά παραχθεϊ μιά πραγματική κατανόηση ή έξήγηση τού Ρομαντικού αινίγματος.J. τήν Παλινόρθωση. θρησκευτικό καί πολιτικό Ρομαντι­ σμό. φιλολογική καί άναλιιτική συμβολή τους) είναι ή άρνηση νά τοποθετηθεί τό φαινόμενο σέ σχέση μέ τήν κοινωνική καί οικονομική πραγματικότητα — γεγονός τό όποιο καθιστά δύσκολο. George. έκτός άπό μιάν άσαφή «συνείδηση κοινότητας» καί Ενα ταλέντο «στήν έκφραση».9 'Ό μω ς αυτοί οΐ συγγραφείς διόλου δέν μπορούν νά έξηγήσουν γιατί ό Ρομαντισμός έμφανίσθηκε σέ μιά όρισμένη ιστορική στιγμή. 6 όποιος παρουσιάζει τόν Ρομαντισμό.8 Περισσότερο ένδιαφέρον παρουσιάζουν οΐ έργασίες —κυρίως γερμανικές— οί όποιες θεωρούν τόν Ρομαντισμό ώς μιά Weltanschauung [κοσμοαντίληψη] καί έπιχειροΰν νά συλλάβουν τήν πνευματική ουσία ή δποία είναι κοινή στόν λο­ γοτεχνικό.

προσδιορίζον­ τας τήν κοινή τάση. ή Βιομηχανική Επανάσταση απλώς «λειτούργησε ώς μία άπέ τίς πρωταρχικές πηγές τοϋ Ρομαντισμού». Κατά τόν George. υπήρξε Ενας μείζων παράγων στήν έξέλιξη τοΰ Γαλλικοΰ Ρο­ μαντισμού». Βεβαίως. αυτή ή άπίστευτα έπιφανειακή άνάλυση δέν άντιλαμβάνεται τή σχέση τους κατ’ άλλον τρόπο παρά μόνον μέ δρους ένός «έκσυγχρονισμοΰ» της λογοτεχνίας καί μιας άνανέωσης τών εικόνων της. Μέ λίγα λόγια. ’Αλλά μάταια θά ψάξει κανείς γιά μιά σφαιρική προσέγγιση ή όποία θά μποροΰσε νά άποκαλύψει τήν έσωτερική συνέπεια αύτών τών στοιχείων. παρέχοντάς του «Ενα σύνολο εικόνων περισσότερο κοντινών πρός τήν πραγμα­ τικότητα καθώς καί μορφές παράστασης τών εικόνων καμω­ μένες είδικά γιά τίς νεωτερικές συνθήκες»· άκόμη βοήθησε ώστε νά «έστιάσει τήν προσοχή πάνω στήν πρόζα. μέ τή μορφή τής λογοτεχνικής ιστορίας. "Έχει έντοπίσει όρισμένα σημαντικά χαρα­ κτηριστικά τά όποια μπορούν νά βρεθοΰν στούς περισσότε­ ρους. άν δχι σέ δλους. τούς Ρομαντικούς συγγραφείς.10 Χωρίς νά συλλαμβάνει τήν βαθύτατα άνταγωνιστική σχέση τοΰ Ρομαντισμού πρός τή βιομηχανική κοινω­ νία. τή βασική ένότητα αύτών τών membra disiecta καί τήν κοινωνικο-πολιτισμική τους έννοια. τό ένοποιητικό στοιχείο τοΰ Ρομαντικοΰ 19 . Τόσο στήν πρόζα δσο καί στήν ποίηση εδωσε καινούργιες καί έντυπωσιακές εικόνες.. ή μή-μαρξιστική κριτική λογοτεχνία έχει πραγ­ ματοποιήσει όρισμένες άξιοσημείωτες συμβολές στή γνώση αύτοΰ τοΰ πεδίου. Τό προσόν τών μαρξιστικών σπουδών —όποιοιδήποτε καί <5ν είναι οί περιορισμοί τους καί οί έξαπλουστεύσεις τους (άρκετές φορές είναι έξαιρετικά αυθαίρετες καί μονόπλευρες)— είναι δτι οί περισσότερες άπ’ αύτές στάθηκαν ικανές νά συλλάβουν τήν ουσιώδη διάσταση τών φαινομένων.. υποβοηθών­ τας κατ’ αυτόν τόν τρόπο τή στροφή άπό τό ποιητικό ρομάν­ τζο στή νουβέλλα.ΜΟΡΦΕΣ ΡΟΜΑΝΤΙΚΟΥ ΑΝΤΙΚΑΠΙΤΑΛΙΣΜΟΤ cot τής Βιομηχανικής Επανάστασης». καί σέ όρισμένες περιπτώσεις τής άνάλυσης τής Wel­ tanschauung. τών λεπτομερειακών σπουδών πάνω σέ συγκεκριμένους συγ­ γραφείς.

Ρ ω ­ σία) : αντίθεση πρός τόν καπιταλισμό έν όνόματι τών προ καπιταλιστικών άξιών. 'Ωστόσο. Buch­ ner καί οί ίλλοι Ρομαντικοί οΐ όποιοι Εβλεπαν ευνοϊκά τή Γαλλική Επανάσταση άποκλείονται άπό τό πλαίσιο τής άνά20 . Τά γραπτά αυτά άποκαλύπτουν (παρά τήν κριτική πού άσκοΰν) τήν ύψηλή έκτίμηση τήν οποία οί συγγραφείς τοΰ Κομμουνιστικού Μανιφέστου ετρεφαν γιά τούς συγγραφείς αύτούς οί όποιοι. στάθηκαν ικανοί νά καταφέρουν καίρια πλήγματα στόν καπιταλισμό μέσω τής κριτικής τω ν. άλλά μπορεΐ κανείς νά έντοπίσει τόν πρόδρομό της στά γραπτά τών Μάρξ καί “Ενγκελς τά σχετικά μέ τούς Μπαλζάκ.11 Σέ άντίθεση πρός τούς Μάρξ καί "Ενγκελς. Καρλάυλ. Στή Γαλλία αυτός ό προσανατολισμός έκπροσωπήθηκε άπό τόν ιστορικό Jacques Droz. μιά άντίδραση ή όποία νοσταλγεί τήν παλινόρθωση τοΰ μεσαιωνικού πολιτισμού. τήν άντίδραση τής γερμανικής διανόη­ σης ένάντια στίς «άρχές τής Γαλλικής Επανάστασης καί στή Ναπολεόντειο κατάκτηση». ’Αγγλία. καί ή όποία χωρίς άμφιβολία τοποθετείται «στόν χώρο τής άντεπανάστασης». άντιμετωπίζει τό Ρομαντικό κίνημα ώς.λπ. Οί άξιόλογες έργασίες του πάνω στόν πολιτικό Ρομαντισμό στή Γερμανία δείχνουν μέ μεγάλη άκρίβεια τόν γενικό χαρακτήρα τοΰ φαινομένου (τήν ένότητά του ώς Weltanschauung) καί τήν άντι-καπιταλιστική του διάσταση. Ή θέση αύτή συνεπάγεται δτι οί Χαίλντερλιν.ΜΟΡΦΕΣ ΡΟΜΑΝΤΙΚΟΙ" ΑΝΤΙ ΚΑΠΙΤΑΛΙΣΜΟΥ κινήματος στίς κυριώτερες έκδηλώσεις του στίς πιό σημαντι­ κές Ευρωπαϊκές χώρες (Γερμανία. μέ λίγα λόγια έ'να κίνημα πού έκφράζει «τή συνείδηση τών παλαιών άρχουσών τάξεων γιά τόν κίνδυνο πού τίς άπειλεΐ». Ή έννοια τοϋ «Ρομαντικού άντικαπιταλισμοΰ» έμφανίζεται γιά πρώτη φορά στόν Λούκατς. σέ τελευταία άνάλυση. Σισμοντί κ. άν καί laudatores tempis acti. οί περισσότε­ ροι άπό τούς μαρξιστές συγγραφείς τοΰ 20οΰ αίώνα (ή οΐ συγ­ γραφείς έκεΐνοι πού έπηρεάστηκαν άπό τόν Μάρξ) θεώρησαν τόν Ρομαντισμό —ιδιαίτερα τόν γερμανικό κλάδο— ώς μιάν ούσιωδώς άντιδραστική καί άντεπαναστατική τάση. Γαλλία.

δπως στά γραπτά του τής περιόδου 1939-41. Ωστόσο.13 Τελικώς. ό Jacques Droz άναγνωρίζει δτι ή μεταμόρφωσή του άπό ρεπουμπλικάνο σέ συντηρητικό είναι «δύσκολο νά Εξηγηθεί» καί καταλήγει άποδίδοντάς την (άκολουθώντας τή θέση τοϋ Κάρλ Σμίτ στήν όποία άσκεΐ κριτική ώς λανθασμένη σέ δλλο σημείο τοΰ βιβλίου του) στόν «ευκαιριακό Ερασιτεχνισμό» τοΰ ποιητή. άποτελοΰν τίς κύριες πηγές τής ρεαλιστι­ κής του διεισδυτικότητας.ΜΟΡΦΕΣ ΡΟΜΑΝΤΙΚΟΤ ΑΝΤΙΚΑΠΙΤΑΛΙΣΜΟΤ λύσης. Άναφερόμενος στόν Φρειδ. γιά τόν Μπαλζάκ. Εχει τό προ­ σόν δτι μορφοποίησε τήν ίδια τήν έννοια. στήν όποία τονίζει δτι τό μίσος τοΰ συγγραφέως τής Com6die Humaine γιά τόν καπιταλισμό. μπορεΐ κανείς νά βρει τουλάχιστον σέ ορισμένα άπό τά εργα του.12 Ό ίδιος ό Λούκατς είναι έπίσης ί'νας άπό Εκείνους τούς μαρξιστές συγγραφείς οί όποιοι θεωροΰν τόν Ρομαντικό άντικαπιταλισμό κυρίως ώς έ'να άντιδραστικό ρεΰμα. καί ή Ρομαντική του Εξέγερση Ενάντια στή δύ­ ναμη τοΰ χρήματος. παραμένει Ενα άνεξήγητο συμβάν.14 Ό Μπαλζάκ βρίσκεται πράγματι στό κέντρο τής διαμάχης μεταξύ τών μαρξιστών σχετικά μέ τό πρόβλημα τοΰ Ρομαντι­ σμού. γιά νά προσδιορίσει όλόκληρο τό φάσμα τών μορφών τής σκέψης στίς όποιες ή κριτική τής άστικής κοινωνίας έμπνέεται άπό τήν άναφορά στό προ-καπιταλιστικό παρελθόν. πού κατα­ τείνει πρός τή Δεξιά καί τόν φασισμό. χαί δτι ή Ίαχωβινιχή καί φιλοεπαναστατική περίοδος πολυαρίθμων συγγραφέων χαί ποιητών τών όποιων ό Ρομαν­ τικός χαρακτήρας δέν μπορεΐ νά αμφισβητηθεί. μιά βαθύτατη καί λεπτότατη άνάλυση (ή όποία Εμπνέεται άκριβώς άπό τά γραπτά τών Μάρξ καί Έ ν γκελς πού μνημονεύσαμε παραπάνω). Στάθηκε έπίσης ικανός νά συλλάβει τόν άντιφατικό χαρακτήρα τοΰ φαινομένου. Σλέγκελ. 21 . Ό “Ενγκελς χαιρέτιζε στόν Μπαλζάκ —στήν περίφη­ μη Επιστολή του πρός τήν Δδα Harkness— τόν «θρίαμβο τοΰ ρεαλισμοΰ» πάνω στίς δικές του πολιτικές προκαταλήψεις. μολονό­ τι έπέμενε δτι ό Ρομαντισμός όδηγεΐ μέ μεγαλύτερη ευκολία στήν άντίδραση παρά στήν ’Αριστερά καί στήν Επανάσταση.

έπιχειρεϊ ματαίως νά άποδείξει δτι ή νομιμοφροσύνη τοΰ Μπαλζάκ ήταν «άντικειμενικά δημοκρατική» καί δτι τό «πραγματικό περιεχόμενο» τοΰ μο­ ναρχισμού του ήταν ή δημοκρατία. Ά λ λοι συγγραφείς έπεχείρησαν νά τοποθετήσουν τό έν λόγω άναλυτικό πλαίσιο. οί όποιες κατά κανένα τρόπο δέν Εχουν τίποτε νά κάνουν μέ τή δημοκρατία.17 Ό Γδιος ό Λούκατς ισχυρίζεται καί αύτός δτι ό Μπαλζάκ ήταν Ενας «μείζων προοδευτικός καλλιτέχνης». «δημοκρατικό» ή άκόμη καί «άριστερό» χα­ ρακτήρα. κάποιες άλλες στρέφεται πρός τό μέλλον) τοΰ Ρομαντικού άντικαπιταλισμοΰ. Ή έπιχειρηματολογία πού έπιστρατεύει δέν είναι καί πολύ πειστική: ό Μπαλζάκ στόχευε στήν «ευημερία τοΰ λαού» καί τοΰ Εθνους* «συμπα­ θούσε τόν μέσο δνθρωπο» καί τίς κοινωνικές του άνάγκες — στήν πραγματικότητα δλα αύτά είναι φιλανθρωπικές τάσεις τυπικές τού μοναρχιστικοΰ πατερναλισμού. άλλά άναγνωρίζει δτι ό συγγραφέας τών Illusions perdues 22 . Γιά παράδειγμα. προκειμένου νά δείξουν δτι ό κριτικός ρεαλισμός τοΰ συγγραφέως δέν βρίσκεται σέ άντίφαση μέ τήν κοσμοαντίληψή του.16 Βρίσκει κανείς μιά παρόμοια προσέγγιση σέ μερικά άπό τά γραπτά τοΰ Piere Barb6ris.15 Μιά τεράστια κριτική φιλολογία άκολούθησε πιστά καί δογματικά αυτή τήν άνεπαρκή Ενδειξη. ό Τσέχος ιστορικός Jan Ο. Fis­ cher. ένός άπό τούς σημαντικότερους Γάλλους μαρξιστές κριτικούς. συγγραφέας ένός έξαιρετικοΰ βιβλίου περί τοΰ Ρομαντι­ κού ρεαλισμού τό όποιο περιέχει πολλές ένδιαφέρουσες συλ­ λήψεις σχετικά μέ τή διττή φύση (κάποιες φορές έπιστρέφει στό παρελθόν. καί ό μυστηριώδης «θρίαμβος τοΰ ρεαλι­ σμού» Εγινε ό κυριώτερος κοινός τόπος πολυαρίθμων μαρξι­ στικών σπουδών πάνω στόν Μπαλζάκ.ΜΟΡΦΕΣ ΡΟΜΑΝΤΙΚΟΥ ΑΝΤΙΚΑΠΙΤΑΛΙΣΜΟΥ δηλαδή τήν άφοσίωσή του στή νομιμότητα. Σέ Ενα άπό τά δοκίμιά του προτείνει δτι μπορεΐ κανείς νά βρει στόν Μπαλζάκ —ιδιαίτε­ ρα στά νεανικά του γραπτά— «Εναν άριστερό Ρομαντισμό» ό όποιος είναι «Προμηθεϊκός» καί έμπνέεται άπό τή « λατρεία τής προόδου». Δυστυχώς ή λύση πού προτείνουν συνίσταται στήν έπιχειρηματολογία δτι ή πολιτική ιδεολογία τοΰ Μπαλζάκ Εχει Εναν «προοδευτικό».

Είναι διότι στρέ­ φουν τό βλέμμα τους πρός τό παρελθόν πού τούς καθιστά ικα­ νούς νά άσκοΰν κριτική στό παρόν μέ τέτοια όξύνοια καί ρεα­ λισμό. Επιπλέον. ίδε- . όνειρικά καί. δχι σέ άντίθεση πρός άλλά έξαιτίας τοΰ Ρομαντιχοΰ καί «άπαισιόδοξου» άντι-καπιταλισμού του. θ ά ήταν Γσως χρήσιμο νά εισαγάγουμε μιά καινούργια Εννοια —τόν «κριτικό μή-ρεαλισμό»— προκειμένου νά προσδιορίσουμε τή δημιουργία ένός φαντασιακοϋ. Βεβαίως. δπως συμβαίνει μέ τούς ούτοπιστές καί τούς έπαναστάτες.ρεαλιστικά: φαντασιακά. πού θεμελιωδώς άντιτίθενται στήν άστική κοινωνία. Πολλά Ρομαντικά καί νεο-Ρομαντικά Εργα είναι έσκεμμένα μή . Πάρα πολλές μαρ­ ξιστικές έργασίες Εχουν ώς μοναδικό τους κριτήριο τόν «ρεα­ λιστικό» ή «μή-ρεαλιστικό» χαρακτήρα τοΰ λογοτεχνικοΰ ή καλλιτεχνικού Εργου καί όρισμένες διαμάχες πού θυμίζουν μάλλον βυζαντινισμό Εχουν άντιτάξει τόν «σοσιαλιστικό ρεα­ λισμό». προσανατολισμένη πρός τό παρελθόν. πιό πρόσφατα. φιλομοναρχική ή Συντηρητική ιδεολογία τους. τόσο ώς κριτική τοΰ καπιταλισμού δσο καί ώς δνειρα ένός άλλον κόσμον.18 Άπό τή σκοπιά μας ή τελευταία αύτή παρατήρηση άνοίγει τόν δρόμο γιά τήν πλέον έπαρκή έρμηνεία τοΰ Μπαλζάκ καί πολλών δλλων Ρομαντικών άντι-καπιταλιστών συγγραφέων. Κι δμως αύτό διόλου δέν μειώνει τή σχέση καί τή ση­ μασία τους. Ή κριτική διαύγεια αύτών τών συγγραφέων δέν άντιφάσκει διόλου μέ τήν «άντιδραστική». μέ τή μορφή τοΰ πα­ ραμυθιού. Εί­ ναι μάταιο (καί άχρηστο) νά τούς άποδίδουμε ανύπαρκτες «δημοκρατικές» καί «προοδευτικές» άρετές. φρονοΰμε δτι ή Ιδια ή κατηγορία τοΰ «ρεαλι­ σμού» είναι πολύ στενή ώστε νά χωρέσει τόν πλοΰτο τής Ρο­ μαντικής άντι-καπιταλιστικής συμβολής. "Ομως είναι προκατά­ ληψη —πού μάς κληροδότησε ό Διαφωτισμός— τό δτι ή ύπάρχουσα κοινωνική πραγματικότητα μπορεΐ νά ύποστεΐ κρι­ τική μόνον άπό μιά «προοδευτική» προοπτική. μαγικά. αύτή ή κριτική μπορεΐ νά γίνεται (καί καλύ­ τερα Ετσι!) άπό τή σκοπιά τοΰ μέλλοντος. υπερρεαλι­ στικά.ΜΟΡΦΕΣ ΡΟΜΑΝΤΙΚΟΥ ΑΝΤΙΚΑΠΙΤΑΛΙΣΜΟΤ ήταν ρεαλιστής. τόν «κριτικό ρεαλισμό» καί τόν «ρεαλισμό χωρίς δρια».

Gyorgy Marcus) καί άλλων κριτικών πού έπηρεάσθηκαν άπό τήν λουκατσιανή προσέγγιση (Norman Rudich.. τόσο τίς άντιφάσεις δσο καί τήν ουσιώδη ένότητα τοΰ Ρομαντι­ σμού.. άλλά έπίσης καί οΰτοπιστές καί έπαναστάτες δπως ό Φουριέ καί ό Γουΐλλιαμ Μόρρις προσέδοσαν στόν Ρομαντι­ κό άντικαπιταλισμό μιάν ουσιώδη διάσταση. Διαρκώς.Τ. Paul Breines. Ό Έρνστ Φίσερ. καθώς καί σέ πολλά άπό τά Εργα τοΰ Χέρμπερτ Μαρκοΰζε καί τών ’Αμερικανών οί όποιοι δέχτηκαν τήν έπίδρασή του 24 . σέ κάθε σημείο καμπής τών γεγονότων.ΜΟΡΦΕΣ ΡΟΜΑΝΤΙΚΟΥ ΑΝΤΙΚΑΠΙΤΑΛΙΣΜΟΤ ώδους. αύτός ό «κριτικός μή-ρεαλισμός». Αυτό πού ύπήρξε κοινό σέ δλους τούς Ρομαντικούς ήταν μιά άντιπάθεια πρός τόν καπιταλισμό (όρισμένοι άπό μιάν άριστοκρατική σκοπιά. γιά παράδειγμα. Andrew Arato. κατά έναν διαλεκτικό τρόπο. οί όποιες καλύπτουν. μπορεΐ νά έμπεριέχει £να ισχυρό άρνητικό στοιχείο (άμεσης ή Εμμεσης) διαμαρτυρίας ένάντια στήν έγκαθιδρυμένη τάξη. Χόφμανν. άλλοι άπό μιά πληβειακή)». καί οί όποιες δέν παραγνωρίζουν τό έπαναστατικό του δυναμικό. όρίζει τόν Ρο­ μαντισμό ώς «κίνημα διαμαρτυρίας — μιάς παθιασμένης καί άντιφατικής διαμαρτυρίας ένάντια στόν άστικό καπιταλιστικό κόσμο. 'Ωστόσο.19 Μπορεΐ κανείς νά βρει άνάλογες άναλύσεις σέ όρισμένα γραπτά τοΰ Λούκατς. ’Ακόμη καί δταν παίρνει φανερά τή μορφή μιάς «φυγής άπό τήν πραγμα­ τικότητα». Adulfo Sanchez Vazquez). πεζή καί άπάνθρωπη πραγματικότη­ τα μιάς βιομηχανικής καπιταλιστικής κοινωνίας. ένάντια στή σκληρή πρόζα τών έπιχειρήσεων καί τοΰ κέρδους. τόν κόσμο τών «χαμένων αυταπατών». ούτοπιχοϋ ή φανταστικού σύμπαντος τό όποιο άντιτίθεται ριζικά στή γκρίζα. τό κίνημα διαχωρίζε­ ται σέ προοδευτικές καί άντιδραστικές τάσεις. τόσο ένδιαφέρουσα άπό μαρξιστική σκοπιά δσο ή άνελέητα ρεαλιστική διεισ­ δυτικότητα ένός Μπαλζάκ ή ένός Ντίκενς.Α. υπάρχουν πράγματι όρισμένες μαρξιστικές σπου­ δές.. τών Ούγγρων μαθητών του (Ferenc Fech6r. ΕΓναι έξ αί­ τιας τοΰ «κριτικοΰ μή-ρεαλιστικοΰ» των χαρακτήρα πού δχι μόνον ποιητές καί συγγραφείς δπως ό Νοβάλις καί ό Ε..

άπό μιά σοσιαλι­ στική σκοπιά. ικανοτή­ των.ΜΟΡΦΕΣ ΡΟΜΑΝΤΙΚΟΥ ΑΝΤΙΚΑΠΙΤΑΛΙΣΜΟΤ (Jack Zipes). “Ελιοτ. “Εξω άπό αυτή τήν ιδιαίτερα γερμανική πολιτι­ σμική παράδοση.έπίσημο πλαίσιο καί άναπτύσσουν μιά γό­ νιμη άνάλυση. στή Γαλλία ό Pierre Barb6ris είναι ό σημαντικότερος κριτικός πού έξετάζει τόν Ρομαντισμό άπό μιάν «άνοικτή» μαρξιστική σκοπιά. Κουλτούρα καί Κοινωνία (1958). τίς όποιες ή άνάπτυξη τής κοινωνίας πρός ϊναν βιομηχναικό πολιτισμό άπείλησε ή άκόμη καί κατέστρε­ ψε». της πάλης γιά «έ'ναν τρόπο άνθρώπινης έμπειρίας καί δραστηριότητας τόν όποιο ή πρόοδος τής κοινωνίας φαίνεται όλοένα καί περισσότερο νά άρνεΐται». ά­ πό τόν Ράσκιν καί τόν Γουΐλλιαμ Μόρις στόν Τ . Ή πιθανότητα ένεργοποίησης αυτής της παράδοσης πρός χάριν τοΰ σοσιαλισμού άπεικονίζεται άπό τόν Γουΐλλιαμ Μόρρις. Thompson καί Raymond Williams (γιά τήν Άγγλο-Σαξωνική πολιτισμική σφαίρα) καί στόν Eric Hobsbawm (γιά τό Ρομαντικό κίνημα τοΰ πρώτου ήμίσεως τοΰ 19ου αιώνα). είναι στούς “Αγγλους μαρξιστές πού βρί­ σκουμε τίς πλέον διεισδυτκές σπουδές τοΰ Ρομαντικού άντικαπιταλισμοΰ: στούς Ε . Τό άξιόλογο βιβλίο του. δπως στήν περίπτωση τοΰ Jan Ο.20 Στήν ’Ανατολική Ευρώπη δέν υπάρχει Ελλειψη έργασιών περί τοΰ Ρομαντισμού. προασπίζεται τίς θετικές πλευρές της υπεράσπισής της τής τέχνης καί τής κουλτούρας ώς ένσάρκωσης «όρισμένων άνθρωπίνων άξιών. Ή συμβολή τοΰ Raymond Williams είναι ιδιαίτερα ση­ μαντική. ό όποιος στάθηκε ικανός νά συνδέσει τίς πολιτισμικές άξίες τοΰ Ρομαντισμού μέ τό όργανωμένο κίνημα τής έργατικής τάξης. άλλά μόνον λίγες άπ’ αυτές ξεφεύγουν άπό τό δογματικό .Ρ . Τέλος. 25 . Fischer στήν Πράγα καί τοΰ Claus Trager στήν ’Ανατολική Γερμανία. σύνολης τής ’Αγγλικής Ρομαντικής Άντικαπιταλιστικής Παράδοσης. άπό τόν Burke καί τόν Cobbett στόν Καρλάυλ άπό τόν Μπλαίηκ καί τόν Σέλλεϋ στόν Ντίκενς. ένεργειών.Σ . Ένώ άναγνωρίζει τά μειονεκτήματα τής Ρομαντικής στάσης άπέναντι στή νεωτερική κοινωνία. είναι ή πρώτη κριτική άποτίμηση.

θεωροΰμε Ρομαντικούς —ή τουλάχι­ στον δτι Εχουν μιά Ρομαντική διάσταση— δχι μόνον Εναν Μπάυρον. οι περισσότερες άπό τίς έργασίες που μνημονεύθηκαν άνωτέρω Εχουν μιά περιορισμένη σκοπιά: αύτοπεριορίζονται σέ Εναν καί μόνο συγγραφέα. στήν πολιτική.ΜΟΡΦΕΣ ΡΟΜΑΝΤΙΚΟΥ ΑΝΤΙ ΚΑΠΙΤΑΛΙΣΜΟΥ 'Οπωσδήποτε. τόν Edmund Burke. λίγα Εχουν να ποΰν σχετικά μέ τήν κοινωνική του βάση· φαίνεται νά ύπάρχει Ενα κενό τό όποιο πρέπει νά καλυφθεί· διότι πουθενά. ή κοσμοαντίληψη. δέν Εχει έπιχειρηθεΐ μιά σύνολη άνάλυση. ουτε στήν ιστορική περίοδο κατά τήν όποία άναπτύχθηκαν τά καλλιτεχνικά κινήματα τά όποια όνομάσθηκαν «Ρομαντικά». γιά παράδειγμα. ή σέ μιάν ιστορική περίοδο (γενικώς τίς άρχές τοΰ 19ου αιώνα)· έξετάζουν κυρίως τή λογοτεχνική καί καλλιτε­ χνική πλευρά τοΰ φαινομένου· καί τέλος. ό όρισμός τόν όποιο θά προτείνουμε έδώ δέν περιορίζεται ουτε στή λογοτεχνία καί στήν τέχνη μόνον. στήν οικονομική καί νομική σκέψη. δηλαδή ώς μιά συλλογική πνευματική δομή ή όποία είναι χαρακτηρι­ στική όρισμένων κοινωνικών όμάδων. τόν Προυντόν καί τόν Μαρκοΰζε στήν πολιτική φιλο­ σοφία. ή σέ μιά καί μόνον χώρα. άπό δσο γνωρίζουμε. στήν πλήρη του ιστορική Εκταση καί μέ δρους τής κοινωνιολογικής του θεμελίωσης. τόν Σλαϊερμάχερ στή θεολογία. Tonnies καί Μάξ Βέμπερ στήν κοινωνιολογία.λπ. στή φιλοσοφία καί στή θεολογία. στήν κοινωνιολογία καί στήν ιστορία κ. Μιά τέτοια πνευματι­ κή δομή μπορεΐ νά συγκεκριμενοποιηθεί σέ πολλές. τούς Simmel. ό όποιος Εχει άναπτύξει —καί άνυψώσει σέ 26 . τοΰ Ρομαντισμού ώς Weltan­ schauung. Κατωτέρω θά έπιχειρήσουμε πρίν άπ’ δλα να όρίσουμε τόν Ρομαντισμό ώς Weltanschauung. διαφορε­ τικές περιοχές τής κουλτούρας: στή λογοτεχνία καί στίς άλ­ λες τέχνες.21 Τή νεωτερική Εννοια τής κοσμοαντίληψης Εχει έπεξεργασθεΐ είς βάθος ό κοινωνιολόγος τής κουλτούρας Λουσιέν Γκολντμάνν. τόν Σισμοντί στήν οικο­ νομική θεωρία. Κατά συνέπεια. άπό μιά μαρξιστική προοπτική. άλλά έπίσης. Εναν Βινιύ ή Εναν Νοβάλις στό χώρο τής λογοτε­ χνίας.

Dilthey). τή διαλεκτική κοσμοαντίληψη στίς ποικίλες της έκδηλώσεις καί τέλος τόν υπαρξισμό καί τόν στρουκτουραλισμό22— δέν είναι δυνατόν παρά νά διαπιστώσουμε £να χάσμα. κυρίως στόν 19ο αιώνα· διότι δέν θά μπορούσε κανείς νά ίσχυρισθεΐ δτι ή διαλεκτική σκέψη (καί ό θετικισμός πού άκολούθησε τήν όρθολογική τά­ ση) άντιπροσωπεύουν τίς μόνες κρατούσες κοσμοαντιλήψεις τής περιόδου αύτής. ό Ρομαντισμός ώς πνευμα­ τική δομή δέν ύφίσταται πρίν άπό τή Γαλλική Επανάσταση. είναι άκριβώς ό Ρομαντικός άντικαπιταλισμός.23 Κατά τήν άντίληψη αυτή.ΜΟΡΦΕΣ ΡΟΜΑΝΤΙΚΟΥ ΑΝΤΙΚΑΠΙΤΑΛΙΣΜΟΤ ανώτερο έπίπεδο— μιά μακρά παράδοση τής γερμανικής σκέ­ ψης (ιδιαίτερα άπό τόν W. καί εχει παραχθεΐ άπό τήν άπογοήτευση πού άκολουθεΐ τήν πλήρη άνάληψη τής έξουσίας άπό τήν άστική τάξη. όφείλουμε νά άπορρίψουμε ώς όλοσχερώς περιοριστική τήν υπόθε­ ση σύμφωνα μέ τήν όποία ό Ρομαντισμός είναι «ό καρπός τής άπογοήτευσης άπό τίς άνεκπλήρωτες υποσχέσεις τής άστικής έπανάστασης τοΰ 1789» ή «μιά σειρά άπό έρωτήματα καί άπαντήσεις πού άπευθύνεται σέ μιά μετεπαναστατική κοινω­ νία». του­ λάχιστον. γιά τήν κοσμοαντίληψη τοΰ όποιου θά έπιχειρήσουμε μιά προκα­ ταρκτική άνάλυση. Δεδομένου δτι αύτό τό όποιο έμπλέκεται είναι μιά ιστορι­ κή κοσμοαντίληψη —μιά κοσμοαντίληψη περισσότερο έντοπισμένη σέ μιά χρονική περίοδο παρά μιά καθολική τάση τοΰ άνθρωπίνου πνεύματος— πρέπει κατ’ άρχήν νά καθορίσουμε τά δρια τού ιστορικού πεδίου μέσα στό όποιο έκδηλώνεται. "Ενα άπό τά έλλείποντα στοιχεία. Ώ ς πρός τήν καταγωγή ή τή γένεση τοΰ φαινομένου. 'Ωστόσο. καί δτι έξέτασε λεπτομερώς όρισμένες άπό τίς πλέον σημαντικές μεταξύ αύτών ό Ρομαντισμός δέν άνήκει σέ έκεΐνες μέ τίς όποιες ό Γκολντμάνν άσχολήθηκε. τήν όρθολογική κοσμοαντίληψη μέ τήν καρτεσιανή καί Διαφωτιστική της έμφάνιση. παρά τό γε­ γονός δτι ελαβε ύπόψη του κυρίως τίς κοσμοαντιλήψεις τής νεωτερικής περιόδου. Ά ν άπαριθμήσουμε κατά ιστορική σειρά τίς κοσμοαντιλήψεις πού άνέλυσε —τήν τραγική κοσμοαντίληψη στήν Γιανσενιχή καί καντιανή μορφή της. Άπό τήν 27 .

ύπάρχει ενας μετασχηματισμός σέ πολιτικό έπίπεδο ό όποιος γίνεται καταλύτης γιά τό Ρομαντικό κύμα. Πολλές άπό τίς πιό σημαντικές έκδηλώσεις τοΰ άναφαινομένου Ρομαντισμού —ιδιαίτερα ό Ρουσσώ στή Γαλλία καί τό κίνημα Sturm und Drang στή Γερμανία— κατά κανένα τρόπο δέν άπορρίπτουν όλοσχερώς τή Διαφωτιστική προοπτική. άντί άπλώς νά άποφεύγουν τήν είς βάθος πολιτισμική κριτική πού άσκοΰσαν μέ όρθολογιστική διάθεση οί φιλόσοφοι τοΰ Aufklarung. μπο­ ρούμε νά μιλήσουμε μόνον γιά προδρόμους. τοΰ Φενελόν καί τοΰ ΣαίνΣιμόν κατά τά τέλη τοΰ 17ου αιώνα. Οί πραγματικές άφετηρίες τοΰ Ρομαντισμού πρέπει μάλλον νά άναζητηθοΰν στό δεύτερο ήμισυ τοΰ 18ου αιώνα. άλλά άφ’ έτέρου σνν&εδεμένες μ ’ αυτόν χατά έναν σΰμπλοχο τρόπο. ’Αντιθέτως. Αύτή ή υπόθεση θά μάς όδηγοΰσε στό νά αναμένουμε έκδηλώσεις τοΰ Ρομαντισμοΰ πριν άπό τό 1789. ό Pierre Barberis Εχει δείξει μιά γε­ νεαλογική σχέση πού όδηγεϊ στόν Ρομαντισμό άπό τήν κοι­ νωνική κριτική τοΰ Λά Μπρυγιέρ.ΜΟΡΦΕΣ ΡΟΜΑΝΤΙΚΟΥ ΑΝΤΙ ΚΑΠΙΤΑΛΙΣΜΟΥ ϊποψη αυτή. μιάς καί φυσικά ή ανάπτυξη τών καπιταλιστικών οικονομικών δομών προηγείται κατά πολύ τής δομοποίησης στό πολιτικό έπίπεδο. πολλοί Ρομαντικοί τοΰ 18ου αίώνα μπορεΐ νά πει κανείς δτι έτιεχτείνουν αύτή τήν κριτική — τή διευρύνουν καί τήν άναπτύσσουν περαιτέρω σ’ Ενα καινούργιο δργανο.24 Έ δώ . τό φαινόμενο πρέπει νά κατανοηθεϊ ώς ανταπόκριση σέ έκεΐνον τόν περισσότερο άργό καί βαθύτατο μετασχηματισμό πού συντελεΐται στό κοινωνικο­ οικονομικό έπίπεδο: τήν άνοδο τοΰ καπιταλισμού. διότι οΐ άνωτέρω συγγραφείς πολύ άπέχουν άπό τό νά έκφράζουν Ενα πλήρες σύνολο Ρομαντικών στάσεων. στήν καταγ­ γελία στήν όποία προέβη ό Διαφωτισμός ένάντια στά άριστοκρατικά προνόμια —τά όποια Εκρινε ύπό τό φώς τοΰ Λόγου— 28 . Κατά τή γνώμη μας. Πράγματι. γιά παράδειγμα. "Ετσι. ώστόσο. Στήν πραγματικότητα βρίσκουμε πράγματι έ'ναν όρισμένο άριθμό πολιτισμικών φαινομένων άρκετά πρίν άπό τήν Ε π α ­ νάσταση γεγονός πού άντιστοιχεΐ στή άντίληψή μας περί Ρο­ μαντισμού. ώς άντίδραση άφ’ ένός πρός τόν Διαφω­ τισμό. ωστόσο.

συνεπάγεται δτι ή Ρομαντική στάση θά συνεχίσει νά διατηρεί τή ζωτικότητά της δσο ό Ιδιος ό κα­ πιταλισμός ύφίσταται. νΑν καί τά καλλι­ τεχνικά κινήματα τοΰ 20οϋ αιώνα γενικώς δέν χαρακτηρίζον­ ται ώς Ρομαντικά. κα­ μιά άπό τίς χρονολογίες πού συχνά προβάλλονται ώς σημαίνουσες τή λήξη του δέν μπορούν νά σταθούν σύμφωνα μέ τή δική μας άντίληψη· ουτε τό 1848 ουτε ή αλλαγή τοΰ αιώνα μαρτυρούν τήν έξαφάνισή του ή Εστω τήν περιθωριοποίησή του.ΜΟΡΦΕΣ ΡΟΜΑΝΤΙΚΟΥ ΑΝΤΙΚΑΠΙΤΑΛΙΣΜΟΥ προστίθεται μιά μεταστροφή τοϋ δλου στόχου καί ή έπίθεση γίνεται ένάντια στήν άστική νοοτροπία καί στίς καπιταλι­ στικές κοινωνικές σχέσεις οί όποιες έπικρατοΰν δλο καί περισ­ σότερο. Ό χαρακτήρας αυτός τοΰ πρώιμου Ρομαντι­ σμού καθιστά πλήρως σαφές τό γεγονός δτι ό Ρομαντισμός ώς σύνολο δέν μπορεΐ νά όρισθεΐ ώς άντίθεση πρός τόν Διαφωτι­ σμό. “Αν ή ύπόθεσή μας —δτι ή Ρομαντική κοσμοαντίληψη έκπροσωπεΐ στήν ούσία της μιάν άντίδραση πρός τίς συνθήκες τής ζωής στήν καπιταλιστική κοινωνία— είναι σωστή. Σ ’ αυτή τήν περίοδο συχνά διαπιστώνουμε Ενα ευφυές μίγμα τών κλασικών στάσεων τοϋ Διαφωτισμού μέ μιά τάση πού είναι έντελώς καινούργια καί διαφορετική καί ή όποία αρ­ γότερα όνομάσθηκε Ρομαντισμός· καί σέ όρισμένες περιπτώ­ σεις τά δύο αυτά στοιχεία δέν συνυπάρχουν σέ αντιθετική αν­ τιπαράθεση. μολονότι ό καπιταλι­ σμός Εχει ύποστεΐ άξιόλογες τροποποιήσεις σέ σχέση μέ τά 29 . Καί πράγματι. άλλά μάλλον τό δεύτερο έκπροσωπεΐ Ενα είδος ριζοσπαστικότητας πού προέρχεται μέσα άπό τόν πυρήνα τοΰ Διαφωτισμοΰ. καί άρκετοί άλλοι (οί έπαναστατικές/ούτοπικές μορφές του έν γένει) διατηρούν σημαντικούς δεσμούς μ ’ αυτόν. τουλάχιστον Ενας κλάδος τοΰ Ρομαν­ τισμού άποτελεϊ τόν άμεσο κληρονόμο τοΰ Διαφωτισμοΰ. ισχύει έπίσης καί γιά τίς καλλιτε­ χνικές του έκφράσεις πλέον συγκεκριμένα. Αυτό πού άληθεύει σχετικά μέ τήν Ρομαντική άντικαπιταλιστική κοσμοαντίληψη. 'Ό πω ς θά δοΰμε.25 Σχετικά μέ τό υποτιθέμενο «τέλος» τοΰ Ρομαντισμού. παρ’ δλα αύτά σημαντικά ρεύματα δπως ό Εξπρεσιονισμός καί ό Υπερρεαλισμός είναι βαθύτατα έμποτισμένα μέ τό Ρομαντικό πνεΰμα.

τό άρχικό Ρομαντικό κύμα έξακολουθεΐ νά Εχει κάτι νά μας πει διότι «ή κρίση τοϋ πολιτισμού πού συνδέεται μέ τή γένεση καί τήν άνάπτυξη τοΰ βιομηχανικού καπιταλισμού πο­ λύ απέχει άπό τό νά Εχει ξεπερασθεΐ». Εχει διατηρήσει τά ουσιώδη χαρακτηρι­ στικά του. Στό λεξικό τών άδελφών Grimm. Τό πρώτο στοιχείο είναι ή πηγή δλων τών 4λλων. δ'πως Εχουμε ήδη άναφέρει. ιστο­ ρικό παρόν. Ενας αριθμός άπό τά πλέον κρίσιμα κοινωνικοπολιτισμικά φαινόμενα τών τελευταίων χρόνων είναι αδύνα­ τον νά κατανοηθοΰν έπαρκώς χωρίς άναφορά στήν Ρομαντική άντικαπιταλιστική κοσμοαντίληψη.. Στή ρίζα τής Ρομαντικής κοσμοαντίληψης υπάρχει μιά έχθρότητα πρός τήν πραγματικότητα τοΰ παρόντος. σέ άντίθεση πρός τήν πεζολογική πραγματικότη­ τα» καί οί Σατωμπριάν καί Μυσσέ άντιθέτουν τήν ύπερχειλί30 . Στή συνέχεια τής έργασίας μας θά έπιχειρήσουμε Εναν άναλυτικό όρισμό αύτής τής κοσμοαντίληψης. τά ίδια έκεϊνα χαρακτηριστικά πού πυροδότησαν τήν πρώιμη Ρομαντική έξέγερση. Ό Ρομαντισμός προ­ κύπτει άπό μιάν έξέγερση ένάντια σ’ Ενα συγκεκριμένο. Κατά τό παρελθόν ό Ρομαντισμός συχνά Εχει όρισθεΐ μέσω μιας άπαρίθμησης θεμάτων παρουσιασμένων μέ Εναν άφηρημένο καί άχρονικό τρόπο. μιά άπόρριψη τοΰ παρόντος ή όποία συχνά φορτίζεται σχεδόν άποκλειστικά καί έντονότατα μέ Ενα συναισθηματικό φορτίο.ΜΟΡΦΕΣ ΡΟΜΑΝΤΙΚΟΥ ΑΝΤΙ ΚΑΠΙΤΑΛΙΣΜΟΥ αρχικά του στάδια. χωρίς νά λαμβάνεται ύπόψη δτι οί φαινομε­ νικά περισσότερο πνευματικές ή διανοητικές πλευρές του είναι στενά συνδεδεμένες μέ τή χρονικότητα. Σύμφωνα μί τόν Max Mil­ ner.26 Καί. ή λέξη romantisch όρίζεται (έν μέρει) ώς «άνήκουσα στόν κόσμο τής ποιήσεως. τήν άποία θά πα­ ρουσιάσουμε ώς μιά σειρά θεμάτων. συσχετιζομένων λογικά καί διατυπωμένων σέ Ενα έπίπεδο γενικότητος ικανής νά μάς έπιτρέψει να συμπεριλάβουμε δλες τίς διαφορετικές έκδηλώσεις τοΰ φαινομένου διαμέσου τής ιστορικής περιόδου τήν όποία Εχουμε ήδη υποδείξει. Αυτή ή δριμύτατα κριτική στάση άπέναντι στό έδώ καί τό τώρα καθο­ ρίζει τά υπόλοιπα στοιχεία τής Ρομαντικής θεματικής. τά όποια έξαρτώνται έξ όλοκλήρου άπ’ αυ­ τό..

ΜΟΡΦΕΣ ΡΟΜΑΝΤΙΚΟΥ ΑΝΤΙΚΑΠΙΤΑΛΙΣΜΟΤ ζουσα πλησμονή της καρδιάς πρός τήν τρομακτική «κενότη­ τα» τοΰ περιβάλλοντος πραγματικού κόσμου. ή Ρομαντική ευαισθησία συλλαμβάνει μέσα στήν παρούσα πραγματικότητα —κατά τό μάλλον ή ήττον συνειδητά καί μέ σαφήνεια— ουσιαστικά χαρακτηριστικά τού σύγχρονου καπιταλισμού.28 Σύμφωνα μέ τή διατύπωση τοΰ Λούκατς στή θεωρία τοϋ Μυθιστορήμα­ τος. τήν έκφραση «mal du siecle». "Αν καί όρισμένες φορές υπάρχει ή συνείδηση της έκμετάλλευσης μιας κοινωνικής τάξης άπό κάποια άλλη (δπως γιά παράδειγμα στό πορτραΐτο τοΰ βιομήχανου Τζών Μπέλ στό Εργο τοΰ Βινιύ Chatterton). Γιά τόν Μάξ Βέμπερ ό καπι­ ταλισμός άντιπροσωπεύει τό «ξεμάγεμα τοΰ κόσμου» (Εηtraubernung der Welt) καί άντιστρόφως ό Tieck δρισε τόν Ρομαντισμό ώς «τή μαγεμένη νύχτα στή λάμψη τοΰ φεγγαριοΰ» (die mondheglanrte Zaubernancht). αύτή ή συνείδηση κατά κανένα τρόπο δέν διαπιστώνεται πάντοτε στόν Ρομαντισμό. Άπό τήν άλλη με­ ριά. αυτός ό δρος θά μποροΰσε νά άποδοθεΐ σέ όλόκληρη τήν Ρομαντική κοσμοαντίληψη. Επιπλέον. αυτό πού άπορρίπτει δέν είναι τό παρόν μέ μιά άφηρημένη μορφή άλλά Ενα συγκεκριμένο καπιταλιστικό παρόν τό όποιο νοεί μέ δρους τών πλέον σημαντικών καθοριστικών ποιοτήτων του. Μέ άλλα λόγια. Άναφερόμενη στή Γαλλία ώς «le siecle» (βλ. ό «Ρομαντισμός τής Απογοήτευσης» χαρακτηρίζεται άπό μιά ελλειψη άνταπόκρισης μεταξύ πραγματικότητος καί ψυ­ χής. δλα τά διαφορετικά ρεύματα τοΰ Ρομαντικού άντικαπι- . ή μοντέρνα πραγματι­ κότητα παράγει άπογοήτευση. στήν Α γγλία καί τή Γερμανία ώς «πολιτισμός» (σέ άντίθεση πρός τήν «κουλτούρα»). Κατά συνέπεια μιά σημαντική πλευρά τοΰ Ρομαντισμού είναι τό ξαναμάγεμα τοΰ κόσμου μέσω τής φαντασίας.29 Ό Μπαλζάκ συγκέντρωσε Εναν άριθμό έργων τά όποια έκδόθηκαν στά 1830 (μεταξύ αυτών τό Κόκκινο καί τό μαϋρο τοΰ Σταντάλ) καί τούς εδωσε τήν όνομασία «σχολή τής άπογοήτευσης»· πράγματι. κατά τήν όποία «ή ψυχή είναι ευρύτερη καί περισσότερο άχανής άπό κάθε πεπρωμένο πού ή ζωή μπορεΐ νά τής προ­ σφέρει».

Καί. Τό Ρο­ μαντικό δραμα χαρακτηρίζεται άπό μιάν όδυνηρή πεποίθηση δτι ή παροΰσα πραγματικότητα Εχει χάσει όρισμένες ουσια­ στικές άνθρώπινες άξίες. Αυτή ή όξεία αίσθηση τής άλλοτρίωσης μέσα στό παρόν συ­ χνά έκλαμβάνεται ώς έξορία.31 Ή ψυχή. κατά τόν Arnold Hauser «τό συναίσθημα τοΰ άπάτριδος (Heimatlosigkeit) καί τής άπομόνωσης Εγινε ή θεμελιώδης έμπειρία. τών Ρομαντικών τών άρχών τοΰ 19ου αιώνα. Αυτό πού έμπλέκεται είναι ή παντοδυναμία μέσα σ’ αυτή τήν κοινωνία τής άνταλλακτικής αξίας —τοΰ χρήματος καί τών σχέσεων άγορας— δηλαδή τό φαινόμενο τής πραγμοποίησης. Ή έμπειρία μιας άπώλειας συνδέεται μέ αυτή τήν έξέγερση· στόν σύγχρονο καπιταλισμό κάτι πολύτιμο ίχει χαθεί. 'Ορίζοντας τή Ρομαντική ευαι­ σθησία. ζεϊ μέσα στό έδώ καί τό τώρα μα­ κριά άπό τήν άληθινή της κατοικία καί τήν άληθινή της πα­ τρίδα (Heimat)· πράγματι. Διότι μιά κοινωνία βα­ σισμένη στό χρήμα καί στόν άνταγωνισμό διαχωρίζει τά άτο­ μά σέ έγωιστικές μονάδες πού ουσιαστικά διάκεινται έχθρικά ή είναι άδιάφορες ή μιά πρός τήν άλλη.32 Καί ό Βάλτερ Μπένγιαμιν —τοΰ όποίου ή εύαισθησία Εχει γονιμοποιηθεΐ πλήρως άπό τή Ρο­ . ό κοινωνικός κατακερματισμός καί ή ριζική άπομόνωση τοΰ άτόμου μέσα στήν κοινωνία. άξίες οί όποιες Εχουν « άλλοτριωθεΐ». τόσο γιά τό δτομο δσο καί γιά τήν άνθρωπότητα ώς δλον.30 Ό Ρομαντικός άντικαπιταλισμός έξεγείρεται έντελώς συγκεκριμένα ένάντια σ’ αυτά τά χαρακτηριστικά — στίς Ισχυρότατες αρχές τής κατα­ πίεσης στήν έργασία μέσω τοΰ κοινωνικοΰ οικοδομήματος. πού είναι ή Εδρα τών άνθρωπίνων ποιοτήτων στόν άνθρωπο. ώς άποτέλεσμα τής γενικευμένης πραγμοποίησης. ό Αύγουστος Σλέγκελ μιλά γιά τήν ψυχή « κάτω άπό τίς ίτιές τής έξορίας» (unter den Trauerweiden der Verbannung).ΜΟΡΦΕΣ ΡΟΜΑΝΤΙΚΟΥ ΑΝΤΙΚΑΠΙΤΑΛΙΣΜΟΤ ταλισμοΰ στρέφονται μέ τόν Ενα ή τόν δλλο τρόπο πρός τή διαμαρτυρία έναντίον έκείνων τών χαρακτηριστικών τοϋ κα­ πιταλισμού τών όποιων τήν άρνητική επίδραση αισθάνον­ ται ολες οί κοινωνικές τάξεις χαί τά όποια Εχουν ώς άποτέλεσμα τήν έξαθλίωση παντοΰ μέσα στήν καπιταλιστική κοι­ νωνία.

ή νοσταλγία στρέ­ φεται πρός ένα προ-καπιταλιστικό παρελθόν. ή τής χαμένης Άτλαντίδος. "Ο. ’Αλλά άκόμη καί στίς πολλές περιπτώσεις πού είναι άρκετά πραγματικά. Τό παρελθόν πού είναι τό άντικείμενο της νοσταλγίας μπορεΐ νά είναι έντελώς θρυλι­ κό ή μυθικό. κάνοντάς την μιάν ένσάρκωση τών Ρομαντικών βλέψεων. ή τουλάχιστον πρός ένα παρελθόν στό όποιο τό καπιταλιστικό σύστημα ήταν λιγότερο άνεπτυγμένο άπό δσο στό παρόν.33 Ή Ρομαντική ψυχή νοσταλγεί διακαώς νά έπιστρέψει στήν πατρίδα της. τό παρελ­ θόν πάντοτε έξιδανικεύεται. τοΰ Χρυσοΰ Αιώνα. Τό καθοριστικό χαρακτηριστικό αύτοΰ τοΰ παρελθόντος είναι ή διαφορά τον από το παρόν · είναι ή περίοδος κατά τήν όποία οί αλλοτριώσεις τοΰ παρόντος δέν ύπήρχαν ακόμη. δπως στήν περίπτωση τής Έδέμ.ΜΟΡΦΕΣ ΡΟΜΑΝΤΙΚΟΥ ΑΝΤΙΚΑΠΙΤΑΛΙΣΜΟΤ μαντική κοσμοαντίληψη— βλέπει στή γοητεία που άσκοϋσε τό δνειρο στούς γερμανούς Ρομαντικούς μιά ενδειξη τών φραγμών πού θέτει ή πραγματική ζωή «στό δρόμο πού ξαναγυρίζει στή μητρική κατοικία τής ψυχής» (der Heimweg der Seele ins Mutterland). Μιας καί αυτές οί αλλοτριώσεις προέρχονται άπό τόν καπιτα­ λισμό δπως τόν κατανοοΰν οί Ρομαντικοί. καί κατά τήν όποία ύπήρχαν άκόμη οί άνθρώπινες άξιες πού συντρίφτηκαν κάτω άπό τόν καπιταλισμό. σέ ένα περισσότερο ή λιγότερο μακρινό παρελ­ θόν. Κατά συνέπεια αυ­ τή ή νοσταλγία γιά τό παρελθόν «συνδέεται στενά» —καθώς υπέδειξε ό Μάρξ άναφερόμενος στούς "Αγγλους Ρομαντικούς— μέ τήν κριτική τοΰ καπιταλισμού.τι τό παρόν εχει άπωλέσει υπήρχε κάποτε. καί τήν μεταμορφώνει σέ οντοπία. “Ετσι έξηγεΐται τό φαινομενικά παράδοξο γεγονός δτι ή Ρομαντική στροφή πρός τό παρελθόν μπορεΐ νά είναι —καί γενικά είναι κατά κάποιον τρόπο— μιά βλέψη πρός τό μέλλον· διότι ή εικόνα ένός όνειρικοΰ μέλλον­ 33 . Τό Ρομαντικό δραμα θεωρεί μιά στιγμή τοΰ πραγματικού παρελθόντος κατά τήν όποία τά άρνητικά χαρακτηριστικά τοΰ καπιταλισμού έλλείπουν ή έχουν άμβλυνθεΐ. καί είναι ακριβώς ή νοσταλγία γ ι’ αύτό πού εχει άπωλεσθεΐ πού άποτελεΐ τό κέντρο τοϋ Ρομαντικού άντικαπιταλιστικοΰ όράματος.

Μέσα στόν δρο «Ρομαντικός».. νά έπιχειρεΐται μέ διά­ φορους τρόπους στό πεδίο τής φαντασίας ή τής πραγματικότη­ τας καί νά έπιζητά τήν πραγμάτωσή της στό παρόν ή στό μέλ­ 34 . άγώνας. δπως τόν κατανοούσαν στό ξεκίνημα τοΰ κινήματος έκείνου στό όποιο δόθηκε αύτή ή όνομασία.35 Μιά άπό τίς κύριες πηγές τοΰ δρου εΓναι τό μεσαιωνικό αύλικό romance. Ή νοσταλγία ένός άπωλεσθέντος παραδείσου πολύ συχνά συνοδεύεται άπό μιάν άναζήτηση αύτοϋ πού Εχει άπωλεσθεΐ. καί τό κα­ θήκον καθενός είναι νά τόν έπιτύχει. Ή έπιλογή —καί άκόμη περισσότερο ή έρμηνεία— τοΰ παρελθόν­ τος εγινε σύμφωνα μέ τίς διάφορες Ρομαντικές τάσεις (τών όποίων θά έπιχειρήσουμε μιά τυπολογία πιό κάτω). άναζήτη­ ση. λοιπόν.» . δπως τόν έννοοΰμε έμεϊς. Άλλά ό Ρομαντι­ κός άντικαπιταλισμός. Γιά τόν Φρειδερίκο Σλέγκελ αύτό πού σημασιοδοτεΐται εΓναι ή «περίοδος τής ιπποσύνης. άμφιβολία. Γιά τόν νεαρό Λούκατς ό Χρυσοΰς Αίών τών Ρομαντικών δέν βρί­ σκεται μόνον στό παρελθόν: «άποτελεΐ τόν στόχο. Οί πρωτόγονες κοινωνίες. υπάρχει μιά άναφορά πρός Ενα συγκεκριμένο παρελ­ θόν: τόν Μεσαίωνα. ή δεύτερη βαθμίδα τοΰ φαινομέ­ νου ένέχει μιάν ένεργό άνταπόκριση. Γενικά. στρέφεται πρός πολλές άλλες παρελθοΰσες έποχές έκτός τής μεσαιωνι­ κής.ΜΟΡΦΕΣ ΡΟΜΑΝΤΙΚΟΥ ΑΝΤΙΚΑΠΙΤΑΛΙΣΜΟϊ τος πέρα άπό τόν καπιταλισμό έγγράφεται μέσα στό νοσταλγικό δραμα μιας προ-καπιταλιστικής έποχής. Πολλές φορές Εχει παρατηρηθεί δτι στό κέντρο τοΰ Ρομαντι­ σμού βρίσκεται μιά ένεργός άρχή ή όποία λαμβάνει πολλές μορφές: άνησυχία. τοΰ Ερωτος καί τών παραμυθιών..* Αύτή ή άναζήτηση μπορεΐ. ή άρχαία Ελλάδα. ύπάρχει παράλληλα Ενας «παραιτημέ­ νος» Ρομαντισμός τόν όποιο θά συζητήσουμε πιό κάτω). ή άγγλική Αναγέννηση καί τό γαλλικό ancien regime. Ενα έγχείρημα νά άνακαλυφθεΐ έκ νέου ή νά άναδημιουργηθεΐ ό άπωλεσθείς παρά­ δεισος (όπωσδήποτε. ΕΓναι τό "γαλάζιο άν­ θος” . δλα τοΰτα χρησίμευσαν ώς όχήματα αυτής τής κοσμοαντίληψης. ώστόσο. άπό τήν όποία προκύπτει τό φαινόμενο καθώς καί ό ίδιος ό δρος». διαρκής μεταβολή.

άλλά στήν περίπτωση αύτή πάνω στό έπίπεδο τοΰ πραγματικού. καί δηλώνει: ((.37 Γενικό­ τερα. Μιά ένδιαφέρουσα τάση του Ρομαντισμού έπιχειρεϊ νά έπαναδημιουργήσει τόν παράδεισο στό παρόν πάνω στό πεδίο της φαντασίας. οικείας πραγματικότητας. «ό χόσμος πρέ­ πει νά ρομαντιχοποιηθεΐ» μέσω μιας «έξύψωσης» (Potenzierung) τής τετριμμένης. Αυτό πού έμπλέκεται έδώ εΓναι ή φυγή πρός τίς «έξωτικές» χώρες. Ό ποιητής κατ’ άρχήν άναρρωτιέται κατά πόσον ή θεία παρου­ σία έκδηλώθηκε κάποτε στήν ’Αγγλία «στούς άρχαίους χρόνους».ΜΟΡΦΕΣ ΡΟΜΑΝΤΙΚΟΥ ΑΝΤΙΚΑΠΙΤΑΛΙΣΜΟΥ λον. έπί παραδείγματι. Στήν προοπτική αύτή —ή όποία ήταν κοινή στόν Μπένγιαμιν καί στόν Μαρκοΰζε. Γιά τόν Νοβάλις. πρίν οί λόφοι της καλυφθούν άπό «αύτούς τούς σκο­ τεινούς Σατανικούς μύλους»* υστέρα ρωτά ποιά δπλα τού πα­ ρείχε. ποιητιχοποιώντας ή αίσθητιχοποιώντας τό παρόν.Δέν θά σταματήσω τόν Πνευματικό Άγώ να Κι οΰτε τό Σ παθί μον θά κοιμηθεί στό χέρι μον Μέχρι νά χτίσουμε τήν Ιερουσαλήμ Στής Α γγλία ς την πράσινη καί χαριτωμένη Γ ή». Μιά δεύτερη τάση έμμένει στήν έκ νέου άνακάλυψη τού παραδείσου μέσα στό παρόν. "Ενα γνωστό ποίημα τού Μπλαίηκ έκφράζει αύτή τήν ιδέα μέ μεγάλη δύναμη. καί ή όποία προσανατολίζεται πρός τήν έπαναδημιουργία τοΰ παραδείσου μέσα σέ ένα πραγματικό μέλλον. "Ομως υπάρχει μιά τρίτη τάση πού θεωρεί τίς άλλες δύο ώς αυταπάτες ή τουλάχιστον ώς έν μέρει λύσεις.Μ 35 . λό­ γου χάρη— ή άνάμνηση τοΰ παρελθόντος χρησιμεύει ώς δπλο στόν άγώνα γιά τό μέλλον. ή Ρομαντική καλλιτεχνική δημιουργία μπορεΐ νά ειδω­ θεί άπό αυτή τήν άποψη ώς μιά ουτοπική προβολή πραγματωμένη στό παρόν μέσω τής φαντασίας. φυγή πρός Ενα «άλ­ λου» πού συντηρεί Ι'να περισσότερο πρωτόγονο παρελθόν μέ­ σα στό παρόν. νΕτσι ή στρατηγική τού έξωτισμοΰ είναι νά άναζητήσει τό παρελθόν μέσα στό παρόν μέσω μιας απλής μετακίνησης στόν χώρο. δηλαδή πρός χώρες εξω άπό τό φράγμα τής καπιταλιστικής πραγματικότητας.

καί τελικά όδηγεΐται στήν έξέγερση. τής νοσταλγίας καί τής άναζήτησης. ή τουλάχιστον μιάν έξέλιξη ή όποία μπο­ ρεΐ νά καρποφορήσει μόνον μέσα στά συμφραζόμενα τής νεωτερικότητας. τοποθετημένη σέ Ενα προ-καπιταλιστικό παρελθόν. στήν πραγματικότητα έκπροσωπεΐ Ενα καινούργιο ιστορικό άπόκτημα. 'Υπάρχει Ενα σύνολο ποιοτικών άξιων —ήθικών. καθώς καί στό έλεύθερο παιχνίδι τών φαντασιακών του ικανοτήτων. Άλλά τ ί άκριβώς Εχει χαθεί. 4ν καί συχνά έκφράζεται μέ δρους μιας άπώλειας. κοι­ νωνικών καί πολιτισμικών— πού άντιτίθενται στήν έμπορευματική όρθολογικότητα τής άξίας άνταλλαγής. 'Οπωσδήποτε. αύτό τό φαι­ νόμενο είναι ή πηγή μιας σημαντικής άντινομίας μέσα στήν καπιταλιστική κοινωνία* διότι αύτό τό Ιδιο τό άτομο πού δημιουργεΐται άπό αύτήν δέν μπορεΐ παρά νά ζεΐ ματαιωμένο μέσα στούς έξαναγκασμούς της. Ή έμπειρία μιας άπώλειας μέσα στό καπιταλιστικό παρόν.ΜΟΡΦΕΣ ΡΟΜΑΝΤΙΚΟΥ ΑΝΤΙΚΑΠΙΤΑΛΙΣΜΟΥ Σ ’ αυτή τή μορφή τοϋ Ρομαντισμοΰ ή άναζήτηση στοχεύει στή δημιουργία μιας νέας Ιερουσαλήμ στό μέλλον. Πρέπει νά θέ­ σουμε τό έρώτημα σχετικά μέ τό περιεχόμενο τής άλλοτρίωσης. καί ή άναζήτηση αύτοΰ πού Εχει άπωλεσθεΐ μέσα στό παρόν ή στό μέλλον: αύτά είναι τά κύρια συστατικά στοιχεία τής κοσμοαντίληψης τήν όποία έρευνοΰμε έδώ. Κατά τή γνώ­ μη μας οί άξίες αυτές συγκεντρώνονται γύρω άπό δύο άντιτιθέμενους άλλά δχι άντιφατικούς πόλους. Άναφερόμαστε στήν άτομική υποκειμενικότη­ τα. τό άνεξάρτητο δτομο νά έκπληρώσει όρισμένες κοινωνικο-οικονομικές λειτουργίες· άλλά δταν τό ΐτομο αύτό μεταμορφώνεται σέ μιάν άνεπτυγ36 . ή νοσταλγία γιά 8. στήν άνάπτυξη τοΰ έγώ σ’ δλο τό βάθος. Μέ αλλα λόγια. Ή άνάπτυξη αυτής τής άτομικής υποκειμενικότητας συν­ δέεται πράγματι δμεσα μέ τήν ιστορία καί τήν «προϊστορία» τοΰ καπιταλισμού: τό «άπομονωμένο» δτομο αναπτύσσεται μαζί μ ’ αύτήν καί έξ αιτίας της. Ή πρώτη άπό αυτές τίς πρωταρχικές άξίες. Ό καπιταλισμός προκαλεΐ.τι Εχει άπωλεσθεΐ. ποιές είναι οί θετικές άξίες τοΰ Ρομαντικοΰ άντικαπιταλισμοΰ. τό εύρος καί τήν πολυπλοκότητα τών συναισθημάτων του.

39 Ή καπιταλι­ στική άρχή τής κυριαρχίας καί έκμετάλλευσης τής φύσης Ερ­ χεται σέ άπόλυτη άντίθεση μέ τή Ρομαντική άναζήτηση γιά μιάν όλοκλήρωση καί αρμονία τής άνθρωπότητας μέσα στό σύμπαν.ΜΟΡΦΕΣ ΡΟΜΑΝΤΙΚΟΥ ΑΝΤΙ ΚΑΠΙΤΑΛΙΣΜΟΥ μένη ατομικότητα καί άρχίζει νά διερευνά τό έσωτερικό σύμπαν τών ιδιαιτέρων άστερισμών τοΰ συναισθήματός του. ώς μετοχή στό όργανικό σύνολο 37 . Ή άλλη διαλεκτικά άντιτιθέμενη άξία τής κοσμοαντίληψης εΓναι ή ένότητα rj όλότητα: ένότητα τοΰ έγώ μέ δύο περιέχουσες όλότητες — άπό τή μιά μεριά. ή δεύτερη έκπροσωπεΐ μιάν άληθινή έπιστροφή (στήν περίπτωση τών Ρομαντικών οί όποιοι στρέ­ φονται πρός τό μέλλον. Οί δύο μορφές τής νοσταλγικής έπιθυμίας γιά ένότητα προσδιορίζονται ιδιαίτερα σέ άντίθεση πρός τό καπιταλιστικό status quo. χειραγωγημένης καί παραμορφωμένης άτομικότητας. Ένώ ή πρώτη Ρομαντι­ κή άξία συνιστά τήν ατομική —ή άκόμη τήν άτομικιστική— πλευρά τής κοσμοαντίληψης. τήν άνθρώπινη κοινότητα. Όρθά ό Hauser υποστηρίζει δτι ό ένθουσιασμός τών Ρομαντικών γιά τήν φύση «δέν μπορεΐ νά νοηθεί χωρίς τήν άπομόνωση τής πόλης άπό τήν ύπαιθρο». Καί ή ώθηση πρός έπαναδημιουργία τής άνθρώπινης κοινότητας (νοούμενη μέ ποικίλους τρόπους: ώς αυθεντική έπικοινωνία μέ τούς άλλους. τό φυσικό σύμπαν καί άπό τήν άλλη. καθώς καί τής «μαγείας» τής φαντασίας πού Εχει έκτοπισθεΐ άπό τόν καπιταλιστικό κόσμο. Καί δταν άρχίζει νά έπιθυμεΐ μιά πλήρη άσκηση τών δυνάμεων τής φαντασίας του φθάνει νά έξεγείρεται ένάντια στήν πλήρη μηχανοποίηση καί τήν κοινοτοπία τοΰ κόσμου πού δημιουργούν οΐ καπιταλι­ στικές σχέσεις. βρί­ σκεται σέ άντίφαση μέ Ενα σύστημα τό όποιο βασίζεται σέ ποιοτικούς υπολογισμούς καί τυποποιήσεις. ή δεύτερη άποτελεΐ τήν ύπεράτομική ή συλλογική της πλευρά. Καί ένώ ή πρώτη εΓναι πράγματι νεωτερική παρά τό γεγονός δτι Εχει είσπραχθεΐ ώς έμπειρία νοσταλγίας. αυτό πού έμπλέκεται δέν εΓναι μιά άπλή έπιστροφή στό παρελθόν άλλά μιά έπαναδημιουργία τής ένότητας τοΰ παρελθόντος σέ Ενα άνώτερο έπίπεδο). Ό Ρομαντισμός έκπροσωπεΐτήν έξέγερση τής καταπιεσμένης.

ή οίκονομολογία κ. άφοΰ διαφεύγει τής προσοχής μέσα στά συμφραζόμενα τών συ­ νήθων κατηγοριών τους καί τών πλαισίων άναφορας τους. ιδεαλισμός κ. Άφοΰ δέν έντάσσεται στίς συνήθεις κατηγορίες (στή φιλοσοφία: όρθολογισμός.ΜΟΡΦΕΣ ΡΟΜΑΝΤΙΚΟΥ ΑΝΤΙΚΑΠΙΤΑΛΙΣΜΟΤ ένός λαοΰ.λπ. μέ τή μορφή μιας κοινωνικής αρμονίας ή μιας μελλοντικής άταξικής κοινωνίας κ. Οί λογοτεχνικές καί καλλιτεχνικές σπουδές έν γένει δίδουν μιά πολύ περιορισμένη Εκταση στόν Ρομαντισμό καί δέν τόν συν­ δέουν μέ τόν καπιταλισμό. Ενα είδος χαμέ­ νης ήπείρου πάνω στόν χάρτη τών άνθρωπίνων έπιστημών. 'Ό λα τούτα τά πηγαινέλα μού φά­ νηκαν δτι είναι αύτό τό ίδιο τό έμβλημα τοΰ έγωισμοΰ. Καί δσον άφορά στίς άλλες μαθή­ σεις —δπως ή ιστορία.λπ. συντηρητικός/φιλελεύθε­ 38 .λπ. . κι δμως ό καθέ­ νας Εμοιαζε ν’ άκολουθεϊ τή δική του μοναχική πορεία. ό Ενας πλάι στόν άλλο.λπ. Volk.40 Ή διαμαρτυρία ένάντια στόν καπιταλισμό καί οί θετικές Ρομαν­ τικές άξίες άποτελοΰν κατ’ αυτόν τόν τρόπο τίς δυό δψεις τοΰ Ιδιου νομίσματος: δ. έμπειρισμός. Τό κάθε άτομο σκέφτεται μόνο τό δικό του συμφέρον. ή κοινωνιολογία. οί πολιτικές έπιστήμες. κατά τήν έκτίμησή μας.) άποτελεΐ έναρμόνιση πρός τήν άρνηση τοϋ κοινωνικοΰ κατακερματισμού καί τής Απομόνωσης τοΰ άτόμου μέσα στόν καπιταλισμό. σά νά ήταν ό άριθμός τοΰ σπιτιοΰ στό όποιο βιάζεται νά φτάσει». Ό Brentano περιγράφει ώς έξης τίς άντιδράσεις του άπό τήν έπίσκεψή του στό Παρίσι τό 1827: «'Ό λοι οί άνθρωποι πού είδα περπατού­ σαν στόν ίδιο δρόμο. τής λαϊκής τέ­ χνης κ.κανέ­ νας δέν χαιρετοΰσε τόν άλλο καί ό καθένας κυνηγούσε τό δικό του προσωπικό συμφέρον. καθώς καί στή συλλογική του φαντασία δ­ πως αύτή έκφράζεται μέσω τής μυθολογίας.— ό Ρομαντισμός συνήθως δέν άναγνωρίζεται ώς προοπτική ή όποία μπορεΐ νά δομήσει μιά νοοτροπία μέσα στήν περιοχή τής άρμοδιότητάς τους.τι άπορρίπτεται στόν καπιταλισμό είναι ή άκριβής άντίθεση τών άξιων πού άναζητώνται έπειδή Εχουν άπωλεσθεΐ. Ή κοσμοαντίληψη τήν όποία μέ συντομία σκιαγραφήσαμε άνωτέρω άποτελεΐ.στήν ιστορία καί στήν πολιτική: Αριστερά/Δεξιά.

άλλά μάλλον Ενα πλαίσιο πού συνενώνει τό οικονομικό. σύμφωνα μέ τόν ιδιαίτερο τρόπο μ έσω τού όποιου θεωρούν αύτή τή σχέση.). μάς φαίνεται περισσότερο λογι­ κό νά όρίσουμε τούς τύπους μ έ δρονς τής σχέσης τους πρός τόν καπιταλισμό. Γαλλική κ. ιδεώ­ δεις τύποι μέ τή Βεμπεριανή Εννοια.ΜΟΡΦΕΣ ΡΟΜΑΝΤΙΚΟΙ" ΑΝΤΙ ΚΑΠΙΤΑΛΙΣΜΟΥ ρος.). υπάρχουν διάφορα κριτήρια τά όποια θά μπορούσαν νά χρησιμοποιηθούν γιά μιά ταξινόμηση: ΰφος (ρεαλιστικό ή μή-ρεαλ^στικό).λ π.). δπως έλπίζουμε δτι θά δείξουμε στήν τυπολογία τών ποικιλιών τοΰ Ρομαν­ τισμού πού άκολουθεΐ.τι άκολουθεΐ άποτελεϊ μιά λίστα αύτών πού θεωρούμε 39 . νεο-Ρομαντισμός κ.λπ. Αύτό δέν σημαίνει μιά πολι­ τική τυπολογία μέ τή στενή σημασία τού δρου. διαφεύγει μέσω τών έννοιολογικών τους κιγκλιδωμάτων καί πολύ συχνά πα­ ραμένει άόρατος στίς αναλύσεις τους. Ωστόσο. 'Ό μω ς. τόσο γιά νά καταγράψει τήν πλούσια ποικιλία τών ιδιαιτέρων τροχιών μέσα σέ μιά κοινή μήτρα δσο καί γιά ν* Εξηγήσει μέ μεγαλύτερη άκρίβεια τό σύμπαν τών συγκε­ κριμένων Εργων. καί γενικώς συναντώνται σέ συνδιασμό. "Ο. βεβαίως. δψιμος Ρομαντισμός. ιστορική περίοδος («προ-Ρομαντισμός». πνευματικό πεδίο (πολιτική. Προφανώς. Εχον­ τας όρίσει τόν Ρομαντισμό ώς άντίδραση πρός τόν καπιταλι­ σμό καί τήν άστική κοινωνία. προοδευτικός /αντιδραστικός κ.λπ. έθνική κουλτούρα (Γερ­ μανική. αύτή ή έλάχιστα μελετημένη καί κα­ κώς κατανοούμενη κοσμοαντίληψη Εχει στήν πραγματικότη­ τα παίξει ί'ναν άπόλυτα κρίσιμο ρόλο άπό πολλές απόψεις σέ μιά παγκόσμια κλίμακα καί κατά τή διάρκεια δύο αιώνων. λογο­ τεχνία κ. σέ άντιπαράθεση ή σέ συγχώνευση μέσα στό Εργο τών έπί μέρους συγγραφέων. Οί διάφορες κατηγορίες είναι. θ ά λέμε δτι Ενας συγκε­ κριμένος συγγραφέας άνήκει σέ Εναν δεδομένο τύπο δταν ό τύ­ πος αύτός συνιστα τό κυρχιαρικό στοιχείο μέσα στά γραπτά του.). ΕΓναι φανερό δτι μιά τυπολογία τών μορφών τοΰ Ρομαντι­ κού άντικαπιταλισμοΰ θά μπορούσε νά άποτελέσει Ενα χρήσι­ μο έργαλεΐο.λπ. τό κοινωνικό καί τό πολιτικό πεδίο.

δρο πού άναφέρεται άμεσα στήν άντεπαναστατική αντίδραση. καί νά παλινορθώσει τό πρό τοΰ 1788 Γαλλικό status quo. Εχει χρησιμοποιήσει σέ παλαιότερες έργασίες). Προφανώς τό ίδιο ισχύει έπίσης καί γιά τούς άλλους τύπους τούς όποίους θά συζητήσουμε έν συνε­ χεία: τόν φιλελεύθερο καί τόν σοσιαλιστικό Ρομαντισμό κ. Καί στίς δύο περιπτώσεις αυ­ τό πού έμπλέκεται είναι μιά Ιδιαίτερη άντιπαράθεση τών κα­ πιταλιστικών καί προ-καπιταλιστικών σχηματισμών.λπ. 3) Φασιστικός Ρομαντισμός. άπό τήν άποψη τών όργανικών άξιών τοΰ παρελθόντος. φαίνεται προτιμότερος άπό τούς υποτιμητικούς δρους «όπισθοδρομικός» καί «passeiste» τούς όποίους ό ένας άπό έμας. τόν όποιο δανειστήκαμε άπό τόν κοινωνιολόγο τής θρησκείας Jean Segny. ύπάρχει έπίσης Ενας μη-Ρομαντικός συντηρητι­ σμός ό όποιος δικαιώνει τήν καπιταλιστική τάξη πραγμάτων καί τήν υπερασπίζει ένάντια σέ κάθε κριτική. Ή άντίληψη αύτή δέν είναι ταυτόσημη πρός τό «άντιδραστικό». 2) Συντηρητικός Ρομαντισμός. ό όποιος κατη­ γορηματικά στοχεύει στήν έπανεγκαθίδρυση τών προκαπιταλιστικών κοινωνικο-πολιτισμικών σχηματισμών πού έχουν έξαφανισθεΐ (συχνότατα τών μεσαιωνικών). Ωστόσο. ή όποία δέν εί­ ναι κατ’ άνάγκην Ρομαντική (ό δρος «άποκαταστασιακός». άνεξάρτητα άν αύτή άσκεΐται στό δνομα τοΰ παρελθόντος ή τοΰ μέλλοντος. Μποροΰμε νά μιλοΰμε γιά συντηρητικό Ρομαντισμό μόνον δταν ύφίσταται ώς στοιχείο τής συζήτησης κάποιος βαθμός κρι­ τικής τοΰ καπιταλισμού. ό όποιος δέν έπιθυμεΐ νά έπανεγκαθιδρύσει Ενα κατά τό μάλλον ή ήττον άπομακρισμένο παρελθόν άλλά νά διατηρήσει τήν κοινωνία καί τό Κράτος δπως αύτά υπάρχουν σέ χώρες πού δέν τίς Εθιξε ή Γαλλική Επανάσταση (Α γγλία καί Γερμανία κατά τά τέλη τοΰ 18ου καί τίς άρχές τοΰ 19ου αίώνα).ΜΟΡΦΕΣ ΡΟΜΑΝΤΙΚΟΙ" ΑΝΤΙΚΑΠΙΤΑΛΙΣΜΟΤ ό'τι είναι οί χυριότεροι τύποι του Ρομαντικού άντικαπιταλισμοΰ: 1) «Ά ποχα τα στα σιαχός» Ρομαντισμός. μιά ιδιαίτερη σύγχρονη 40 . ό Michael Lowy.

"Ομως υποχρεώνεται κανείς νά άναγνωρίσει τήν ύπαρξη ένός τέτοιου φαινομένου —ιδιαίτερα στίς άρχές τοΰ 19ου αιώνα— στό όποιο ό Ρομαντισμός καί τό άντίθετό του άποτελοΰν ί'να άσταθές σύνθεμα. 41 . δτι ή ?λευση τοΰ βιομηχανικού καπιταλισμού άποτελεΐ ένα μή άντιστρέψιμο γεγονός πρός τό όποιο τό μόνο πού μπορεΐ νά κάνει κανείς είναι νά ύποκύψει. μέ τούς προκαπιταλιστικούς θεσμούς νά παίζουν έ'ναν κανονιστικό ρόλο. Υπάρχουν Αδιαμφισβήτη­ τα στοιχεία τών φασιστικών ιδεολογιών τά όποια είναι ξένα ή άκόμη καί έχθρικά πρός τόν Ρομαντισμό —άρκεΐ κανείς μόνο νά θυμηθεί τόν ιταλικό Φουτουρισμό. Σέ όρισμένες περιπτώσεις αυ­ τός ό τύπος τοΰ Ρομαντισμοΰ γεννά μιά τραγική κοσμοαντί­ ληψη (τήν άνυπέρβλητη άντινομία μεταξύ άξιών καί πραγμα­ τικότητας) · σέ άλλες περιπτώσεις παράγει μιάν άναθεωρητική στάση ή όποία άποσκοπεΐ νά θεραπεύσει όρισμένες άπό τίς πλέον κατάφωρες άδικίες τής άστικής κοινωνίας. Αύτός ό τύπος βασί­ ζεται ουσιαστικά σέ μιά παρεξήγηση. ίν καί μέ βαθύτατη λύπη.ΜΟΡΦΕΣ ΡΟΜΑΝΤΙΚΟΥ ΑΝ'ΓΙΚΑΠΙΤΑΛΙΣΜΟΥ μορφή κατά τήν όποια ό veo-Ρομαντισμός μετασχηματίζεται σέ ναζιστική ή φασιστική ιδεολογία μέ τήν ανάπτυξη αύτών τών κινημάτων στόν μεσοπόλεμο. 4) «Υ π ο τα κ τικ ό ς » Ρομαντισμός. γιά παράδειγμα— άλλά παρά ταΰτα ένα άπό τά κυριαρχοΰντα θέματά τους είναι τό μίσος γιά τόν σύγχρονο κόσμο καί ή νοσταλγία γιά μιάν όργανική κοινότητα τοΰ παρελθόντος. ό όποιος άντιλαμβάνεται δτι ή έπανεγκαθίδρυση τών προκαπιταλιστικών δομών εί­ ναι άδύνατη καί ό όποιος θεωρεί. άφοΰ γιά τόν φιλελεύθε­ ρο Ρομαντισμό ό άπωλεσθείς παράδεισος δέν είναι έντελώς άσυμβίβαστος μέ τό καπιταλιστικό παρόν· αύτό πού άπαιτεΐται είναι νά θεραπευθοΰν οί πλέον στυγερές άδικίες αύτης τής τά­ ξης τών πραγμάτων μέσω τής κοινωνικής καί ήθικής μεταρ­ ρύθμισης. δπου ό Ρομαντι­ σμός φθάνει νά άπαρνεΐται τόν ίαυτό του. άφοΰ ό κλασικός φιλελευθερισμός καί ή άντικαπιταλιστική Ρομαντική έξέγερση έμφανίζονται νά άποκλείουν τό ένα τό άλλο. 5) Φιλελεύθερος Ρομαντισμός. ό όποιος μοιάζει σάν μιά άντίθεση δρων.

Άπορρίπτοντας τόσο τήν αυταπάτη μιας άνόθευτης χαί απλής έπιστροφής στίς όργανιχές κοινότητες τοϋ παρελ­ θόντος δσο καί τήν υποτακτική άποδοχή τοΰ άστικοΰ παρόν­ τος. Στούς στο­ 42 . Ό λόγος του άπευθύνεται πρός τήν άνθρωπότητα συνολικά (ή πρός τήν πάσχουσα άνθρωπότητα. ό όποιος άντιτίθεται στόν βιομηχανικό καπιταλισμό ώς μοναρχία καί δουλεία. ιδιαίτερα). Μέσα στά δρια τοΰ έπαναστατικοϋ Ρομαντισμού ΰφίσταται Ενας άριθμός ρευμάτων τά όποια συνιστοΰν άρκετά διακεκρι­ μένους τύπους.ουμανιστικός Σοσιαλισμός: μέ τόν δρο αύτό προσδιορίζουμε έκεΐνα τά σοσιαλιστικά ρεύματα καί στο­ χαστές πού σκοπούν πρός μιά συλλογική (μετακαπιταλιστική) ουτοπία. ανάλογα μέ τήν περίπτωση— νά δει τήν κατάργηση τοΰ καπιταλισμού καί τή δημιουργία ένός ούτοπικοΰ μέλλον­ τος τό όποιο νά διατηρεί κάποια χαρακτηριστικά ή άξίες τών προκαπιταλιστικών κοινωνιών. ό όποιος υιοθετεί μιά κριτική στάση τόσο Εναντι τοΰ φεουδαλισμοΰ δσο καί τής καινούργιας άριστοκρατίας τοΰ πλούτου. III. Ουτοπικός . στόν όποιο ή νοσταλγία γιά Ενα προχαπιταλιστιχό παρελθόν προβάλλεται μέσα στήν έλπίδα γιά Ενα μεταχαπιταλιστιχό μέλλον. φιλοδοξεί —περισσότερο ή λιγότερο ριζοσπαστικά καί ρητά.ΜΟΡΦΕΣ ΡΟΜΑΝΤΙΚΟΥ ΑΝΤΙΚΑΠΙΤΑΛΙΣΜΟΪ 6) Ε πα να στα τικός χ α ί / ή Ουτοπικός Ρομαντισμός. άλλά πού δέν άντιμετωπίζουν τό βιομηχανικό προλεταριάτο ώς τόν ιστορικό φορέα αυτού τοΰ προτάγματος. Συχνότατα οί προκαπιταλιστικές του άναφορές είναι ή Ελληνική Πόλις καί ή Ρωμαϊκή Δημο­ κρατία. Ααϊκιστικός Ρομαντισμός. Ίακωβινικός —δημοκρατικός Ρομαντισμός. II. τήν έπανεγκαθίδρυση ή τήν άνά­ πτυξη ώς κατά κάποιον τρόπο έναλλακτικών κοινωνικών λύ­ σεων τών μορφών τής παραγωγής καί τής άγροτικής καί βιο­ τεχνικής κοινοτικής ζωής τοΰ προκαπιταλιστικοΰ «λαού». οΐ όποιοι θά Επρεπε συνεπώς νά έξετασθοΰν στήν ίδιαιτερότητά τους: I. καί ό ό­ ποιος στοχεύει στή διάσωση. στό δνομα τών άρχών τής ισότητας τής ριζοσπαστικής πτέρυγας τής Γαλλικής Έπαναστάσεως.

τήν περι­ πλάνηση τοΰ Φρειδ. τόσο ώς κινητήρια δύναμη γιά μιά κριτική τοΰ βιομηχανικού καπιταλισμού δσο καί ώς ένα κρίσι­ μο στοιχείο στή σοσιαλιστική ουτοπία τοΰ μέλλοντος. δχι μόνον διότι τό Εργο ένός συγγραφέως έν γένει δέν άνταποκρίνεται έπ’ άκριβώς σέ όποιονδήποτε άπό τούς ιδεώδεις τύ­ πους. Σλέγκελ καί τοΰ Gorres άπό τόν Ίακω43 . Μαρξιστικός Ρομαντισμός: μπορεΐ κανείς νά έντοπίσει μιά Ρομαντική άντικαπιταλιστική διάσταση στά εργα τοΰ Μάρξ. καί ή πρόθεσή του νά δημιουργή­ σει μιάν άποκεντρωμένη όμοσπονδία τοπικών κοινοτήτων. Αύτό πού διακρίνει τοΰτο τό ρεΰμα άπό άλλα παρόμοια είναι ή άσυμβίβαστη αν­ τίθεσή του πρός τό συγκεντρωτικό Κράτος. V. άλλά ή διάσταση αύτή πολύ άπέχει άπό τό νά είναι κυ­ ρίαρχη.άκόμη κοινωνίας/ουτοπία: ού τόπος). τήν κουλτούρα της κ. 'Οπωσδήποτε. Έλενθεριαχός Ρομαντισμός. 6 όποιος έπιστρατεύει τίς προκαπιταλιστικές. άλλά έπίσης έξ αιτίας τών μεταστροφών. άλλά αυτό θά προκαλοΰσε σύγχυση άφοΰ οί περισσό­ τερες μορφές τοΰ έπαναστατικοΰ Ρομαντισμοΰ είναι ουτοπικές μέ τήν έτυμολογική έννοια τής λέξης: τή στόχευση μιας μήύπάρχουσας . νοούμενο ώς πεμ­ πτουσία δλων τών καταπιεστικών χαρακτηριστικών τής καπι­ ταλιστικής νεωτερικότητας. γιά νά φέρουμε κάποια παραδείγματα. Αύτή ή τυπολογία πρέπει νά χρησιμοποιηθεί μέ προσοχή. μετασχηματι­ σμών.) παίζει έναν κεντρικό ρόλο. κολλεκτιβιστικές παραδόσεις τών χωρι­ κών. Δέν Εχουμε παρά νά θυ­ μηθούμε. γίνεται κυρίαρχη στή σκέψη όρισμένων συγγραφέων. δηλαδή τών μετακινήσεων ένός συγ­ γραφέως άπό τή μιά θέση σέ κάποιον άλλη μέσα στό φάσμα τοΰ Ρομαντικού άντικαπιταλισμοΰ. άποκηρύξεων καί άναστροφών τής θέσης πού είναι τόσο κοινές στόν Ρομαντισμό.ΜΟΡΦΕΣ ΡΟΜΑΝΤΙΚΟΥ ΑΝΤΙΚΑΠΙΤΑΛΙΣΜΟΤ χαστές αυτούς μπορεΐ νά άποδωθεΐ ό δρος «ουτοπικοί σοσια­ λιστές».ή νοσταλγία γιά μιά προκαπιταλιστική Gemeinschaft (ή γιά τίς άξίες της. τών βιοτεχνών καί τών ειδικευμένων έργατών στόν έπαναστατικό του άγώνα έναντίον τοΰ καπιταλισμού καί τοΰ σύγ­ χρονου Κράτους σέ δλες του τίς μορφές. IV.λπ.

τήν μεταστροφή τοΰ Λούκατς άπό τόν τραγικό υποτακτικό Ρομαντισμό στόν έπαναστατικό Μπολσεβικισμό. Αύτή ή ένότητα έκδηλώνεται έπίσης στήν ύπαρξη όρισμένων πολιτισμικών κινημάτων δπως ό Συμβολισμός. καί τή μετάβαση άπό τόν Εναν στόν δλλο χωρίς ό συγγραφέας νά Εχει διακόψει τίς σχέσεις του μέ τό βασικό πλαίσιο τής προη­ γούμενης προβληματικής του. κυρίως μέσω άντιπροσωπευτι- . "Ομως τέ­ τοιες περιπτώσεις άποτελοΰν έξαιρέσεις.πολι­ τισμική μήτρα. ό 'Υπερρεαλισμός καί ό Εξπρεσιονισμός. Είναι άκριβώς ή δμοιογένεια τοϋ ιδεολογικοί>χώρον πού μάς έπιτρέπει νά καταλάβουμε αύτές τίς μεταμορφώσεις πού φαινομενικά είναι τόσο παράδοξες. Στίς έπόμενες σελίδες θά έπιχειρήσουμε νά έξετάσουμε πε­ ρισσότερο λεπτομερειακά καθ’ Εναν άπό τούς τύπους τοΰ Ρο­ μαντικού άντικαπιταλισμοΰ. έξελίξεις μέσα στήν Ιδια κοινωνικο . τοΰ Γουΐλλιαμ Μόρρις άπό τήν Ρομαντική νοσταλγία τοΰ Μεσαίωνα στόν μαρξιστικό σοσιαλισμό. δπως τό Jugendbewegung στίς άρχές αύτοΰ τοΰ αίώνα. ή τό πλέον πρόσφατο οικολογικό κίνημα. Τό ίδιο ίσχύει γιά όρισμένα κοινωνικά κινήματα τά όποια ευαγγελίζονται τήν έπιστροφή στή φύση.ΜΟΡΦΕΣ ΡΟΜΑΝΤΙΚΟΥ ΑΝΤΙΚΑΠΙΤΑΛΙΣΜΟΤ βινικό ρεπουμπλικανισμό σ’ Εναν κατ’ έξοχήν συντηρητικό μοναρχισμό. Σέ ορισμένες περιπτώσεις τό είδος αύτό τής άλλαγής όδηγεΐ σέ μιά διάρρηξη τών σχέσεων μέ τόν Ρομαντισμό καί σέ Εναν συμβιβασμό μέ τήν άστική τάξη πραγμάτων. άντιφατικός καί πράγματι «έρμαφροδιτικός» χαρακτήρας αυτής τής Weltan­ schauung έπιδέχεται τίς πλέον ποικίλες άντιμετωπίσεις. Ό βασικός άμφίσημος.λπ. τόν Ρομαντικό άντικαπιταλισμό. τήν περιπλάνηση τοΰ Ζώρζ Σορέλ άπό τόν έπαναστατικό συνδικαλισμό στήν Action Francaise (καί άντιστρόφως). τοΰ Robert Michels καί τοΰ Arturo Labriola άπό τόν έπαναστατικό συνδικαλισμό στόν φασισμό κ. Στό μεγαλύτερο μέ­ ρος αύτό πού συμβαίνει είναι άλλαγές θέσεως μέσα στό ίδιο διανοητικό πεδίο. τά όποια διασταυρώνουν τούς διάφορους τύπους καί δέν είναι δυνατόν νά περιορισθοΰν σέ όποιαδήποτε άπό τίς άνωτέρω άναφερόμενες κατηγορίες.

«ΑΠΟΚΑΤΑΣΤΑΣΙΑΚΟΣ. ΡΟΜΑΝΤΙΣΜΟΣ

κών συγγραφέων τών όποιων τό εργο —μέ τήν έσωτερική συ­
νάφεια τής βασικής του δομής— πλησιάζει έγγυτατα τά ίδεατοτυπικά χαρακτηριστικά καθενός τύπου.

1) «Άποκαταστασιακός» Ρομαντισμός
Μέσα στόν άστερισμό τών Ρομαντικών άντικαπιταλισμών τό
«άποκαταστασιακό» δραμα καταλαμβάνει μιά προνομιούχα
θέση, καί κατά συνέπεια συνιστά μιά λογική άφετηρία στήν
έξέταση τών διαφόρων τύπων. Διότι αύτή ή άρθρωση τής κο­
σμοαντίληψης είναι ή πλέον σημαντική τόσο ποιοτικά δσο καί
ποσοτικά. Ά φ ’ ένός, είναι σαφές δτι σ’ αύτή τήν κατηγορία
κυρίως πρέπει νά ένταχθεΐ ή συντριπτική πλειοψηφία τών σημανιικών Ρομαντικών συγγραφέων καί στοχαστών. Ά φ ’ έτέρου, θά μπορούσαμε νά ποΰμε δτι ή «άποκαταστασιακή»
προοπτική άποτελεΐ μεταξύ δλων τών τύπων τόν έγγύτερο
πρός τήν ουσία τοΰ δλου φαινομένου. Διότι στό κέντρο τής
γενικής κοσμοαντίληψης διαπιστώνουμε μιά νοσταλγία γιά τό
προκαπιταλιστικό παρελθόν· καί ό άποκαταστασιακός τύπος
όρίζεται άκριβώς άπό τήν έπιθυμία τής άποκατάστασης ή τής
έπαναδημιουργίας μιας τέτοιος παρελθούσης κατάστασης μέ­
σα στό παρόν. Ό άποκαταστασιακός τύπος οΰτε υποτάσσεται
στό υποβαθμισμένο παρόν μέσα άπό Εναν στυγνό ρεαλισμό,
οΰτε στρέφεται πρός τό μέλλον, πρός τήν υπέρβαση καί τοΰ
παρελθόντος καί τοΰ παρόντος, άλλά μάλλον άναζητα μιά
πραγματική έπιστροφή στό παρελθόν τό όποιο είναι τό άντικείμενο τής νοσταλγίας. Αύτό τό παρελθόν μερικές φορές εί­
ναι μιά παραδοσιακή άγροτική κοινωνία (δπως συμβαίνει,
γιά παράδειγμα, μέ τούς Ρώσους Σλαβοφίλους, ή τήν
«Άγροτική Σχολή» τοΰ Νότου στίς ΗΠΑ κατά τόν μεσοπόλε­
μο), άλλά συχνότατα ό άποκαταστασιακός τύπος προσβλέπει
πρός τόν Μεσαίωνα. Αύτή ή έπικέντρωση τοΰ ένδιαφέροντος
τοΰ άποκαταστασιακοΰ ιδεώδους στό μεσαιωνικό παρελθόν,
ιδιαίτερα μέ τή φεουδαλική του μορφή, θά μποροΰσε ίσως νά
έξηγηθεΐ άφ’ ένός άπό τή σχετική χρονική έγγύτητα τοΰ Με­
45

ΜΟΡΦΕΣ ΡΟΜΑΝΤΙΚΟΥ ΑΝΤΙΚΑΠΙΤΑΛΙΣΜΟΤ

σαίωνα (σέ σύγκριση μέ τήν αρχαιότητα, τούς προϊστορικούς
χρόνους κ.λ π.), καί άφ’ έτέρου άπό τή ριζική διαφορά του
άπό δ,τι άπορρίπτεται στό παρόν: είναι αρκετά έγγύς ώστε νά
γίνει κατανοητή ή άποκατάστασή του, καί συγχρόνως άντιτίθεται όλοκληρωτικά κατά τό πνεΰμα καί τή δομή του στό κα­
πιταλιστικό σύστημα.'Ένα άλλο χαρακτηριστικό τής άποκαταστασιακής τάσης
είναι δτι οί πλέον άξιόλογοι έκφραστές της ήσαν στήν πλεΐβψηφία τους λογοτέχνες. Ά ν καί μπορούμε νά βρούμε έπίσης
τήν τάση αύτή στή φιλοσοφία (Σέλλιγκ) καί στήν πολιτική
θεωρία (Ά νταμ Μύλλερ), γιά παράδειγμα, είναι ιδιαίτερα
οΐ καλλιτέχνες πού άνακάλυψαν μιάν Ελξη πρός αυτήν. Είναι
εύλογοφανές δτι ή υπεροχή τών καλλιτεχνών μπορεΐ νά έξηγηθεΐ κυρίως άπό τή δημιουργούμενη συνείδηση τού μή πραγματικού —ή άκόμη τού ΐίλήρως μή - πραγματοποιή­
σιμου— χαρακτήρα τοΰ προτάγματος νά έπαναδημιουργηθεΐ
μιά περίοδος τοΰ παρελθόντος ή όποία Εχει παρέλθει διά παν­
τός. Κι δμως, τό δνειρο μιας έπιστροφής στόν Μεσαίωνα (ή
σέ μιάν άγροτική κοινωνία) συνεχίζει νά Εχει μιά ύποδηλωτική δύναμη γιά τή φαντασία, καί προσφέρεται σέ όραματικές
προβολές. Κατά συνέπεια είναι λογικό δτι θά ήλκυε ιδιαίτερα
εύαισθησίες οί όποιες στρέφονται πρός τή συμβολική καί αι­
σθητική διάσταση.
“Αν έξετάσει κανείς τούς μείζονες συγγραφείς πού μοιρά­
ζονται αύτό τό δραμα, γίνεται έπίσης φανερό δτι Ενας άπό
τούς σημαντικότερους τόπους άνάπτυξής του είναι ή Γερμα­
ν έ Ό άποκαταστασιακός τύπος έμφανίσθηκε έκεΐ πολύ νω­
ρίς —στά τέλη τοΰ 18ου αίώνα— καί σχηματίσθηκε Ενα περι­
βάλλον διανοουμένων, καλλιτεχνών καί στοχαστών, μέσα
στό όποιο άναπτύχθηκε. Επιπλέον, έξαρχής ό γερμανικός
Friihromantik συντάχθηκε μέ ένθουσιασμό μέ τή Γαλλική
’Επανάσταση καί τίς άξίες καί τίς έλπίδες πού αύτή ένσάρκωσε, γεγονός τό όποιο δείχνει καθαρότατα δτι ό άποκαταστασιακός τύπος κατά καμμία Εννοια δέν Εχει τίς ρίζες του στήν
άντιδραστική ή Δεξιά ιδεολογία. 'Οπωσδήποτε, άπογοητευ46

«ΑΠΟΚΛΤΛΣΤΑΣΙΛΚΟΣ» ΡΟΜΑΝΤΙΣΜΟΣ

μένοι άπό τήν κατεύθυνση πού πήρε ή Γαλλική Επανάσταση
στά τελευταία της χρόνια, καί πολύ περισσότερο άπό τή Να­
πολεόντειο περίοδο πού άκολούθησε, οί Γερμανοί Ρομαντικοί
στράφηκαν πρός τό ιδεώδες τής άποκατάστασης τοϋ Μεσαίω­
να, τοϋ όποίου οί πρωταρχικές άξίες ήσαν ή ίεραρχική τάξη
τοΰ Stande, οί προσωπικοί φεουδαλικοί δεσμοί, καί ή συμμε­
τοχή όλόκληρου τοΰ κοινωνικοΰ σώματος στή θρησκευτική
πίστη καί τήν άγάπη πρός τόν μονάρχη. Επεξεργασμένο στό
χώρο τής πολιτικο-οικονομικής σκέψης ένάντια στόν φιλελευ­
θερισμό τοΰ “Ανταμ Σμίθ άπό τούς Baader, Gorres καί ”Ανταμ Μύλλερ, καί στό χώρο τοΰ θεολογικοΰ καί φιλοσοφικού
στοχασμού άπό τούς Ritter, Σλάϊερμάχερ καί τούς άδελφούς
Σλέγκελ, τό δραμα ένός έξιδανικευμένου Μεσαίωνα βρήκε τή
λογοτεχνική του έκφραση στούς Tieck, Wackenroder καί
Νοβάλις. Ό τελευταίος αύτός μας Εδωσε μιά κλασική διατύ­
πωση στό δοκίμιό του «Ευρώπη ή Χριστιανοσύνη» (1800),
στήν όποία άντιτίθεται δχι μόνο στόν στείρο όρθολογισμό τού
Aufklarung μέ τήν άπωλεσθείσα θρησκευτική αίσθηση τού
θαύματος, άλλά καί στήν «έμπορική ζωή» (Geschaftsbleben)
πού χαρακτηρίζεται άπό «έγωιστικές ένασχολήσεις» (eigenniitrige Sorgen) καί τήν «άνθρώπινη άπληστία γιά άγαθά»
(Labsiichtiger Mensch), μέ τή μεσαιωνική κουλτούρα νά ένώνεται μέ τήν πνευματική κοινότητα τής Εκκλησίας.41 ’Αρ­
γότερα, διαπιστώνουμε τό άποκαταστασιακό δραμα στούς
Ε.Τ.Α. Χόφμανν, ’Άιχεντορφ καί Κλάιστ, καί στίς δπερες
τοΰ Βάγκνερ· τό δραμα αύτό θά έμφανισθεί πάλι στά νεοΡομαντικά ρεύματα κατά τά τέλη τοΰ 19ου καί τίς άρχές τοΰ
20οΰ αιώνα, δπως γιά παράδειγμα στόν Πάουλ “Ερνστ, πού
υπήρξε φίλος τοΰ Λούκατς στά νεανικά του χρόνια, στόν Βιενέζο θεωρητικό Othmar Spann, καί στόν Stefan George καί
στόν κύκλο του.
Στήν ’Αγγλία, ή ίδια μεταστροφή συνέβη στήν πρώτη Ρο­
μαντική γενεά: μετά τό άρχικό parti pris υπέρ τής Γαλλικής
Έπαναστάσεως καί τών άξιών της, οΐ Γουώρντσγουορθ καί
Κόλεριτζ άπογοητεύθηκαν καί στράφηκαν —ιδιαίτερα ό
47

στόν “Οσβαλντ Σπέγκλερ καί στή δεξιά Kultur pessimisten στή Γερμανία. Στήν πραγματικότητα. καί ή πλέον φημισμένη πρόσφατη περίπτωση εΓναι αύτή τοΰ Σολτσενίτσυν. Λαμενναί καί Ούγκώ. Λαμαρτίνου. Τσέστερτον στήν ’Αγγλία. Βινιύ. παραμερίσθηκε κάτω άπό τήν πίεση τών γεγονότων γιά περισ­ σότερο φιλελεύθερες καί δημοκρατικές θέσεις. “Ελιοτ καί Τζ. ή τόν φασιστι­ κό Ρομαντισμό. Προκειμένου νά δείξουμε τή συνεχιζόμενη ένεργητικότητά του μέσα στόν 20ό αίώνα θά άναφέρουμε ώς παράδειγμα τής άποκαταστασιακής προοπτικής Εναν γάλλο μυθιστοριογράφο τοΰ μεσοπολέμου: τόν Ζώρζ Μπερνανός. Κ. Εχει έπιζήσει μέχρι καί σήμερα. Γιά νά δώσουμε Ενα παράδειγμα τής διάρκειάς του τουλάχιστον μέχρι τόν Δεύτερο Παγκόσμιο Πόλε­ μο. 'Όσο γιά τή Γαλλία. καθώς καί πάνω στούς Γέητς. Τ . παρά ταΰτα παραμένει Ενα ρεΰμα έξαιρετικοΰ ένδιαφέροντος. θά μπορούσαμε νά άναφέρουμε τήν έπίδρασή του πάνω στόν Μπαρρές καί στή Γαλλική Δεξιά. τόν έπαναστατικό. μολονότι τό άποκαταστασιακό δραμα τείνει σέ Εναν βαθμό νά άντικατασταθεΓ άπό τόν υποτακτικό. ό Μπερνανός υπήρξε ένεργό μέλος μιας δκρας δεξιάς φοιτητικής όργάνωσης ή όνομασία τής όποίας άποκαλύπτει τόν άποκαταστασιακό . Στά νειάτα του πρίν άπό τόν Πρώτο Παγκόσμιο Πόλεμο. Αυτή άκριβώς ή προοπτική γρήγορα Αρθρώθηκε καί πάλι στά μυθι­ στορήματα τοΰ Γουώλτερ Σκώττ καί στά δοκίμια τοΰ Καρλάυλ· έπανεμφανίσθηκε στά τέλη τοΰ αιώνα μέ τόν Ράσκιν καί τούς προ-Ραφαηλίτες. καθώς καί θέ­ σεις πού προσέβλεπαν περισσότερο πρός τό μέλλον. Κατά τά τέλη τοΰ 19ου αίώνα καί μέσα στόν 20ό.ΜΟΡΦΕΣ ΡΟΜΑΝΤΙΚΟΥ ΑΝΤΙΚΑΠΙΤΑΛΙΣΜΟΥ Κόλεριτζ— πρός τήν Αποκατάσταση τοΰ Μεσαίωνα. ή ιδεο­ λογική μεταστροφή μέσα στόν Ρομαντισμό υπήρξε άκριβώς ή άντίστροφη: ή άρχική προοπτική —πού κατά τό μάλλον ή ήττον είχε μπολιαστεί μέ τό άποκαταστασιακό δραμα— τών Σατωμπριάν. Ή περίπτωσή του είναι ιδιαιτέρως ένδιαφέρουσα διότι έμφανίζεται νά έκφράζει λογοτεχνικά τήν κοσμοαντίληψη μιας σημαντικής μερίδας τής γαλλικής νεολαίας στίς άρχές τοΰ 20οϋ αίώνα.Σ .

Καθώς λέγει ένας άπό τούς χαρακτήρες τοΰ έργου: «Οΐ θεοί πού προστατεύουν τή σύγχρονη πόλη. «θά είχαμε ξερριζώσει ~ό συναίσθημα τής μοναξιάς άπό τήν καρδιά τοΰ ’Αδάμ».44 Ή πνευματική περιπέτεια πού άναλαμβάνει ό ιερέας —ένα 49 . τό δραμά του διαφέρει ολοκληρωτικά άπό έκεΐνο τών Ρομαντικών άντικαπιταλιστών οί όποιοι προσελκύστηκαν άπό τή φασιστική ιδεολογία.«ΑΙ10ΚΑΤΑΣΤΑΣΙΑΚ0Σ» ΡΟΜΑΝΤΙΣΜΟΣ της χαρακτήρα: Οι «Camelots du Roi». Κατά συνέπεια. (Τά Μ εγάλα Κοιμητήρια στό Φεγγαρό­ φωτο)— άποτελεΐ μιά μεταφορική εικόνα τής σύλληψής του τής νεώτερης κοινωνίας: δλα έχουν χτυπηθεί άπό τόν πνευμα­ τικό θάνατο μέσα σ’ εναν κόσμο πού τόν φωτίζει μόνο ή άξία τοΰ χρήματος (τό φεγγάρι). Οί ήρωες πού έκπροσωποΰν τίς άληθινές πνευματικές άξίες μέσα στό μυθιστόρημα άντιθέτουν σ’ αυτόν τόν πλήρως έξευτελισμένο κόσμο τό ιδεώδες τής με­ σαιωνικής Χριστιανοσύνης· άν τό ιδεώδες αύτό είχε έπιβιώσει μέσα στό παρόν. παρά τόν άντισημιτισμό πού άσχημίζει ορισμένα άπό τά νεανικά του εργα. Στόν μεσοπόλεμο. κινήθηκε βαθμιαία πρός τόν φασισμό. καί παραμένει μιά ιδιαίτερα καθαρή περίπτωση άποκαταστασιακοϋ τύπου. ξέρουμε ποιοί είναι! Δειπνοΰνε στήν πόλη καί όνομάζονται τραπεζίτες». ό Μπερνανός προσεχώρησε στήν Action Fran£aise· άλλά ένώ έ'να μεγάλο μέρος τής όργάνωσης αυτής. Στό ίδιο εργο κραυγάζει ένάντια «στήν άκραία μοναξιά στήν όποία εχει έγκαταλειφθεΐ [ό νεώτερος άνθρωπος] άπό μιά κοινωνία πού οΰτε πού γνωρίζει πλέον άλλες σχέσεις άνάμεσα στά άνθρώπινα πλάσματα παρά έκεΐνες πού βασίζονται στό χρήμα». καί γενικά τής Γαλλικής Δεξιάς. μαζί μέ άλλα μέλη τών Camelots.43 Τό πιό γνωστό του μυ­ θιστόρημα. Journal d 'u n cure de campagne (Τό Ημερολό­ γιο ένός Επαρχιακού Ιερέα ). Ό τίτλος ένός έργου τοΰ Μπερνανός —Les Grands Cimetieres sous la lune. άναπτύσσει τήν ίδια σύλληψη μέσω τής άπεικόνισης τοΰ κοινωνικού μικροκόσμου ό όποιος έκπροσωπεΐται άπό τήν ένορία τοΰ ιερέα. ό Μπερνανός παρέμεινε πιστός στό άρχικό του ιδεώδες: τή μεσαιωνική Χριστιανική μοναρ­ χία.

οί όποιοι νομιμοποιούν τήν κατεστημένη τάξη πραγμάτων έρμηνεύοντάς την ώς «φυσικό» άποτέλεσμα ιστορικής έξέλιξης (π. 2) Συντηρητικός Ρομαντισμός Ό συντηρητικός Ρομαντισμός ΰπό τήν αύστηρή του Εννοια έκδηλώνεται κυρίως στό Εργο τών πολιτικών στοχαστών. Ή σχετική αισιο­ δοξία τών Γερμανών Ρομαντικών Αντικαθίσταται στόν Μπερ­ νανός άπό μιά ριζική άπαισιοδοξία. τήν κατά­ σταση τοΰ νοΰ πού [είναι] ή μόνη ή όποία Εχει Εναν άγιο χα ­ ρακτήρα». Στό μυθιστορηματικό του σύμπαν ή μόνη Εγκυρη στάση παραμένη ή άποδοχή τής άναγκαιότητας ένός παράλογον άγώνα —ένός άγώνα πού είναι έξ άρχεΐο χαμένος— νά άποκατασταθεΐ ό άπωλεσθείς παράδει­ σος. Σλέγκελ στά 1805: «ΕΓ­ ναι ό ρητός στόχος τής νέας φιλοσοφίας νά άποκαταστήσει τό παλαιό γερμανικό σύνταγμα. Τέτοια είναι ή άπελπισία πού τείνει νά διατηρήσει τό άποκαταστασιακό δραμα μέσα στόν δψιμο καπιταλισμό. ή έλεύθερη μοναρχία. Κι δμως παρ’ δλα αύτά ό Μπερνανός ποτέ δέν «υποκύπτει». Ή νεώτερη άρρώστεια είναι πολύ βαθειά.45 Δέν θά μποροΰσε κανείς νά συνοψίσει καλύτερα τό άποκαταστασιακό πρόταγμα.ΜΟΡΦΕΣ ΡΟΜΑΝΤΙΚΟΥ ΑΝΤΙΚΑΠΙΤΑΛΙΣΜΟΤ είδος σύγχρονου άγιου— είναι νά προσπαθήσει νά ξυπνήσει τίς άληθινές άξίες στήν ένορία του καί Ετσι νά δημιουργήσει Ε­ να ευνοϊκό Εδαφος γιά τήν Αποκατάσταση τής χαμένης Χρι­ στιανοσύνης. δπως τήν δρισε ό Φρειδ. Ή Αποστολή του μοιάζει έκπληκτικά. ή «’Ιστορική Σχολή τοΰ Δικαίου» τών Hugo καί Sa50 .χ. προ­ σπαθώντας νά φέρει στό φώς τήν κατάσταση τοΰ νοΰ άπό τήν όποία έξαρτάται ή άληθινή. δηλαδή. 'Ό μω ς στό μυθιστόρημα τοΰ Μπερνανός τό πρόταγ­ μα είναι καταδικασμένο νά άποτύχει. στή συνέχειά του άπό τόν πρώτο γερμανικό Ρομαντισμό μέχρι τόν μεσοπόλεμο στή Γαλλία. τό σύστημα πού βασί­ σθηκε στήν τιμή. καί ό άγώνας τοΰ ιερέα νά σώσει τίς ψυχές τής ένορίας του είναι χωρίς καμμιά έλπίδα. μέ έκείνη τών Γερμανών πού πίστευαν στήν άποκατάσταση. mutatis mutandis. τήν έλευθερία καί τή νομιμοφροσύνη.

Άντιθέτει τίς σοφές καί άρχαΐες προκαταλήψεις. καί στόν χώρο της πολιτικής οικονομίας ό Μάλθους δέν είναι χωρίς μιά κάποια συγγένεια μ’ αύτήν. έκείνη ή όποία άνταποκρίνεται στόν συνδυασμό τοΰ φεουδαλισμοΰ καί τοΰ καπιτα­ λισμού ό όποιος χαρακτηρίζει αύτή τήν περίοδο τής Εύρώπης (τέλος τοΰ 18ου αίώνα. στή θρησκεία. ή θετικιστική φιλοσοφία τοΰ Κράτους τοΰ Friedrich Julius Stahl. Τά δρια πού τόν διαχωρίζουν άπό τόν άποκαταστασιακό Ρομαντισμό είναι ρευστά καί άσαφή: συγγραφείς δπως οΐ Γάλλοι έξτρεμιστές Ζοζέφ ντέ Μαίστρ καί Λουΐ ντέ Μπονάλντ φαίνεται νά τοποθετούνται κάπου σέ μιά μεταβατική περιοχή. οικονομο­ λόγων καί υπολογιστών». ό Σέλλιγκ βρίσκεται πιθανώς έγγύτερα πρός τήν συντηρητική θέση. πού είναι προϊόν μιάς «γοτθικής καί μονα­ 51 . Ή έξ όλοκλήρου άπόρριψη τής νεώτερης βιομηχανίας καί τής άστικής κοινωνίας είναι ουσιώδης γιά τόν άποκαταστασιακό τύπο. πού είναι τυ­ πική τοΰ συντηρητικού Ρομαντισμού. πρώτο ήμισυ τοΰ 19ου). καί ή Συντηρητική ιδεολογία τοΰ Disraeli). τό Εργο άνήκει στόν Ρομαντισμό: περιπαθώς έχθρικός πρός τόν Διαφωτισμό («αύτή τή φιλολογική σκευωρία). "Ενα συγκεκριμένο παράδειγμα πού μπορεΐ νά μάς βοηθή­ σει νά διευκρινίσουμε αυτά τά χαρακτηριστικά είναι ή σκέψη τοΰ Edmund Burke. Παρά ταΰτα.λ π. δπως στήν περίπτωση τοΰ θετικισμού τοΰ Αύγούστου Κόντ.ΣΥΝΤΗΡΗΤΙΚΟΣ ΡΟΜΑΝΤΙΣΜΟΣ nigny. Ενα άπό τά χαρακτηριστικά πού μας έπιτρέπουν νά διακρίνουμε τούς δύο τύπους είναι ή παραδοχή ή μή τών στοιχείων τής καπιταλιστικής τάξης πραγμάτων. Χωρίς άμφιβολία. ’Ανάμεσα στούς σημαντικούς Ρομαντικούς φιλοσόφους. ένώ ή πλήρης παραδοχή τους συνεπάγεται μιά μή .).Ρο­ μαντική μορφή σκέψης (όποιαδήποτε σημασία καί δν άποδίδεται στήν παράδοση. στή φημισμένη του μπρο­ σούρα ένάντια στήν ’Επανάσταση τοΰ 1789 — Στοχασμοί πάνω στήν 'Επανάσταση στη Γαλλία (1790)— ό Burke άντιθέτει τό «παλαιό φεουδαλικό καί ΐπποτικό πνεύμα τής π ι­ στότητας» στήν καινούργια έποχή τών «σοφιστών. στήν άπολυταρχία κ . Είναι μάλλον ή ένδιάμεση θέση.

σέ άντίθεση μέ τόν άποκαταστασιακό Ρομαντι­ σμό. τοΰ έδωσαν μιά φήμη φιλελευθερισμού σέ τέτοιο βαθμό ώστε ό Τόμας Παίην πίστεψε πώς ό Burke θά μποροΰσε νά προσχωρή­ σει στό στρατόπεδο τών Ά γγλω ν θιασωτών τής Επανάστα­ σης τού 1789. ή άμοιβαία μετατρεψιμότητα τής γής σέ χρήμα καί τοΰ χρήματος σέ γή υπήρξε πάντοτε δύσκολη. στή βάρβαρη φιλοσοφία πού παράγεται άπό τίς «ψυχρές καρδιές» καί τή σεβάσμια ιδιοκτησία τής γής. δπου συνέβαλε στήν ανάπτυξη τών θεμάτων τοΰ πολίτικου Ρομαντισμού.47 52 .ΜΟΡΦΕΣ ΡΟΜΑΝΤΙΚΟΙ" ΑΝΤΙΚΑΠΙΤΑΛΙΣΜΟΤ στηριακής παιδείας». λιγότερο άνάμικτα. Σ ’ Ενα άποκαλυπτικότατο έδάφιο τού Εργου του Στο­ χασμοί πάνω στήν Επανάσταση στή Γαλλία. καί τούς κατόχους τών δύο ξεχωριστών ειδών ιδιοκτησίας δχι τόσο καλά διατεθειμένους τόν Ενα Εναν­ τι τοΰ άλλου δσο σ’ αύτή τή χώρα.46 Αύτός είναι ό λόγος γιά τόν όποιο τό βιβλίο του άφησε τόσο μεγάλη έπίδραση στή Γερμανία. «κράτησε έντελώς χω ­ ριστά τά συμφέροντα τής γής καί τού χρήματος στή Γαλλία. Οί προηγηθεΐσες πολιτικές παρεμβάσεις του υπέρ τοΰ συμβιβασμού μέ τίς έπαναστατημένες ’Αμερικα­ νικές άποικίες καί ΰπέρ τών κοινοβουλευτικών άρχών ένάντια στόν μοναρχικό άπολυταρχισμό τοΰ Γεωργίου τοΰ 3ου. Ή παράδοση αύτή. ό Burke έκφράζει τή λύπη του πού στή Γαλλία. ό Burke δέν είναι Ι'νας πραγματικά άντικαπιταλιστής στοχαστής· διότι οί άρχές του περιέχουν έπίσης μιά «φιλελεύ­ θερη» διάσταση τυπική τοΰ ’Αγγλικού Φιλελεύθερου κόμμα­ τος στό όποιο άνήκε. πού είναι παράδοση τών προγόνων μας. καθώς καί ό μεγάλος δγκος τής Εγγειος ιδιοκτησίας τοΰ Γαλλικοΰ στέμματος καί τής ’Εκκλησίας. 'Ωστόσο. Ή πολιτική καί κοινωνική ιδεολογία τοΰ Burke εΓναι στήν πραγματικότητα μιά Εκφρση τοΰ συμβιβασμού μεταξύ άστικής τάξης καί γαιοκτημόνων οί όποιες είχαν έξουσιάσει τήν πολιτική ζωή τής ’Αγγλίας άπό τήν έποχή τής «“Ενδοξης Έ παναστάσεως» τού 1688 (τής όποίας υπήρξε Ενθερμος θαυμα­ στής). σέ άντίθεση μέ τήν ’Αγ­ γλία. στήν πρόστυχη κερδοσκοπία τών Εβραίων καί τών μεσιτών.

τά ήθη. ή όποία περιλαμβάνει δχι μόνον τούς εύγενεϊς άλλά καί τούς δημόσιους λειτουργούς. δμως τό παρελθόν δέν παίζει τόν ίδιο ρόλο μέ έκεΐνον τοΰ άποκαταστασιακοΰ Ρο­ μαντισμού* πολύ περισσότερο χρησιμεύει ώς νομιμοποίηση τοΰ (Άγγλικοΰ) παρόντος παρά ώς κριτική του.49 Ή έπίδραση τοΰ Burke δέν περιορίζεται στούς Γερμανούς Ρομαντικούς· ή υιοθέτησή του άπό τόν άστικό άντεπαναστατικό φιλελευθερισμό. Οί νόμοι. τής τάξης. άποτελεϊ Εναν δείκτη τοΰ ιδιαίτερου χαρακτήρα τοϋ συντηρητι­ κού Ρομαντισμού. ό Καρλάυλ. Ή πο­ λιτική ισχύς πρέπει νά δίδεται σέ δλους τούς ιδιοκτήτες. ώς τμήμα αύτοΰ πού άποκαλεΐ τή «σύνολη άλυσίδα καί συνέχεια τής πολιτείας». έπιμένει ταυτόχρονα δτι ή πολιτική φιλοσοφία τοΰ Burke ήταν άληθινά φιλελεύθερη.48 Ή διάσταση τής νοσταλγίας γιά τόν «ίπποτικό» Μεσαίω­ να δέν λείπει στά γραπτά τοΰ Burke. οί θεσμοί καί οί κοινωνικές ιεραρχίες τής ’Αγγλίας στά 1790 δικαιώνονται τόσο ώς φυσικό δσο καί έκ θείας Προνοίας άποτέλεσμα μιας όργανικής άνάπτυξης. άπό τήν έποχή του μέχρι καί σήμερα. καί στόν βαθμό αυτόν πίστευε στή δημο­ κρατία» (sic). ό Burke δέν είχε καμμιά πρόθεση νά τούς χαρίσει τό μονοπώλειο τής έξουσίας. ή μάλλον σ’ αύτούς πού άποκαλεΐ «φυσική αριστοκρατία».50 53 . ώς προγονική παρά­ δοση πού μεταδίδεται μέσω τών αιώνων άπό κάθε γενεά. καί δλοι οί Γερμανοί Ρομαντικοί είναι πρόδρομοι τών όλοκληρωτικών άρχών τοΰ 20οΰ αίώνα. ό William McGovern. τής σταθερότητας καί τής κανονικότητας». καί δτι ό «Burke ήταν άντι-δεσποτικός. κατά τό όποιο ό Ρουσσώ.ΣΥΝΤΗΡΗΤΙΚΟΣ ΡΟΜΑΝΤΙΣΜΟΣ Παρά τόν θαυμασμό του πρός τήν κληρονομική άριστοκρατία καί τούς ισχυρούς γεωκτήμονες. πού «κατέχουν τίς άρετές τής φιλοπονίας. τούς καθηγητές καί τούς «πλούσιους έμπόρους». Είναι άποκαλυπτικό δτι Ενας σύγχρονος ’Αμερικανός πολιτικός έπιστήμων.

καί δτι τό καθήκον του εΓναι νά διαφυλάξει τή φυλετική του καθαρότητα* έπίσης. Άλλά σ’ δλες αυτές τίς περιπτώσεις μόνον έν μέρει στοι­ χεία διαπλέκονται. ό Φίχτε άναπτύσσει τήν ίδέα δτι ό γερμανικός λαός εΓναι υπέρτερος διότι εΓναι άρχαΐος (Urvolk). 'Ό πω ς άναμφίβολα άποδεικνύει ή συζήτηση τών <5λλων στοιχείων τής τυπολογίας.τά στοιχεία αύτά έπανολοκληρώνονται καί έπανερμηνεύονται μέσα στή φασιστική ιδεολογία. δέν εΓναι αύτή ή περίπτωση. Χωρίς άμφιβολία εΓναι άληθές δτι ξεκινώντας κανείς άπό τό πρώιμο Ρομαντικό κίνημα μπορεΐ ήδη νά διαπιστώσει στοιχεία αύτού πού πολύ άργότερα θά έξελιχθεΐ σέ φασιστική ιδεολογία. ΕΓναι έξ ίσου άναμφίβολο δτι ό φασισμός υποφώσκει σέ μεγάλη Εκταση στή θεματική όρισμένων νεο.Ρομαντικών: τοΰ Βάγκνερ. Ενας τύπος ό όποιος πολύ άπέχει άπό τό νά εΓναι ό πλέον σημαντικός ή ούσιώδης Εναντι τοΰ συνολι­ κού φαινομένου. τοΰ Νίτσε. μπορεΐ κανείς νά βρει έκφράσεις αν­ τισημιτισμού στόν φόν “Αρνιμ. Άπό τήν άποψη αύτή έπιθυμοΰμε νά διαχω­ ρίσουμε πλήρως τή θέση μας άπό έκείνους —Αντιφασίστες καί φασίστες— οί όποιοι είδαν όλόκληρη τήν ιστορία τού Ρο­ μαντισμού ώς Ενα προανάκρουσμα τοΰ φασισμού. χωρίς νά ύφίσταται μιά συνολική άντιστοιχία μεταξύ τών κοσμοαν­ τιλήψεων τών νέο .ΜΟΡΦΕΣ ΡΟΜΑΝΤΙΚΟΥ ΑΝΤΙΚΑΠΙΤΑΛΙΣΜΟΤ 3) Φασιστικές Ρομαντισμός Εξετάζοντας τόν φασιστικό τύπο τοΰ Ρομαντικού άντικαπιταλισμοΰ είναι σημαντικό νά τονίσουμε έξ άρχής δτι κατά τήν άντίληψή μας έκεΐνο τό ύποΐο διαπλέκεται έδώ είναι Ενας τύπος μεταξύ πολλών.Ρομαντικών συγγραφέων καί έκείνων τού φασισμού. Μπορεΐ κανείς νά χαρακτηρίσει Εναν συγγραφέα ώς άνή54 . τοΰ Γκομπινώ καί τοΰ Moeller van den Bruck. καί τόν Ρο­ μαντισμό ώς άρρηκτα συνδεδεμένο μέ τή φασιστική ιδεολο­ γία. Στό Εργο του Λόγος πρός τό Γερμανικό “Εθνος (1808). γιά παράδειγ­ μα. Ή Ρομαντική άντικαπιταλιστική κοσμοαντίληψη έκδηλώνεται μέ πολλές διαφορετικές προοπτικές οί όποιες εΓναι έξ όλοκλήρου ξένες πρός τόν φασισμό.

Κατά συνέπεια αύτός ό τύπος τοϋ Ρομαντισμού γεννιέ­ ται μόνον μέ τήν δνοδο τοϋ φασισμού στόν μεσοπόλεμο. καί παραμένουν ξένα σώματα δταν προσκολλώνται στόν φασισμό. ό τύπος αύτός τοϋ Ρομαντισμού έξακολουθεΐ έπίσης νά ΰφίσταται καί σήμερα. Αύτή ή σύνδεση τοϋ Ρομαντισμού μέ τόν φασισμό είναι ιδιαίτερα άξιοσημείωτη στήν περίπτωση τοΰ Ναζισμού. Ά φ ’ ένός υπήρξαν πο­ λυάριθμες —καί μερικές άπό αυτές άξιόλογες— περιπτώ­ σεις νεο . καί άφ’ έτέρου συνεργάσθηκαν ή συμβιβάσθηκαν μέ τόν φασισμό. Έ φ ’ δσον αύτό πού διαπλέκεται είναι Ενα πολύ συγκεκριμένο κοινωνικο · πολιτικό κίνημα.Ρομαντικών συγγραφέων οϊ όποιοι υποστήριξαν τόν φασισμό καί άπεδέχθησαν τήν κοσμοαντίληψή του· άφ’ έτέ­ ρου όρισμένα ρομαντικά θέματα παίζουν Εναν άπολύτως ου­ σιώδη ρόλο στή φασιστική ιδεολογία δπως αύτή έκφράστηκε στήν κουλτούρα τών ίδιων τών μαζικών κινημάτων. Ή δεύτερη προϋπό­ θεση άποκλείει όρισμένους συγγραφείς —δπως τούς Πάουλ Έρνστ. παρ’ δλους τούς άνωτέρω περιορισμούς τής σύλ­ ληψης τού φασιστικού Ρομαντισμού. Στόν βαθμό πού τά φασιστικά κινήματα —ή τά κινήματα μέ φασι­ στική πρόθεση— συνεχίζουν νά έμφανίζονται μέχρι τίς μέρες μας.Ρομαντικές ευαισθησίες. γιά παράδειγμα— οί όποιοι άφ’ ένός Εχουν νεο . Διότι ίνώ ή νοσταλγική άναφορά στή Ρωμαϊκή άρχαιότητα δίδει μιά σαφώς 55 . 'Ωστόσο.ΦΑΣΙΣΤΙΚΟΣ ΡΟΜΑΝΤΙΣΜΟΣ κοντά στόν φασιστικό Ρομαντισμό μόνον έάν ό συγγραφέας αύτός εχει υιοθετήσει τό σύνολο τής φασιστικής προοπτικής. Διότι τό δραμά τους βρίσκεται πολύ έγγύτερα στόν άποκαταστασιακό Ρομαντισμό παρά στόν φασισμό. άλλά έπίσης καί ή υιοθέτηση τής φασιστικής προοπτικής. πρέπει πράγματι νά πληροΰνται δυό προϋποθέσεις: δχι μόνο πρέπει νά υπάρχει ή Εκφραση τής άποδοχής τού κινήματος. “Ερνστ Γιούγκερ καί Μοντερλάν. είναι καν6ίζ:ύποχρεωμένος νά άναγνωρίσει δτι αύτός υπάρχει καί άκόμη δτι έκπροσωπεϊ μιά σχετικά σημαντική τάση. τοΰτο συνεπάγεται δτι ό συγ­ γραφέας Εχει ρητά έκδηλώσει τήν κατάφασή του στό κίνημα αύτό. Διότι γιά νά υπάρχει μιά πραγματική περίπτωση φασιστικού Ρομαντισμού.

τής βιομηχανικής καί τεχνολογικής ζωής. καί Εκκληση γιά Ενα περαιτέρω προχώρημα πρός τήν κατεύθυνση τής νεωτερικότητας. οΐ πλούσιοι. στή φασιστική του έκδοχή. είναι όλοσχερώς νοσταλγική: πρός τήν παλαιά φυλετική καί φεουδαλική Γερμανία. καθώς καί στή λογοτεχνία της. Ποιά είναι ή ιδιαιτερότητα τοΰ Ρομαντικοΰ άντικαπιταλισμοΰ στη φασιστική του μορφή. ένστικτώδεις καί έπιθετικούς άγριους* ή 'Ελληνορωμαϊκή άρχαιότητα στήν έλιτίστικη. πρός τίς άρχαΐες Gemeinschaften σέ άντίθεση μέ τή σημερινή Gesellschaft. “Ετσι. ή Ρομαντική λα­ τρεία τοΰ Ερωτα μεταπίπτει στό άντίθετό της — ύμνος πρός τή δύναμη καί τή σκληρότητα.ΜΟΡΦΕΣ ΡΟΜΑΝΤΙΚΟΥ ΑΝΤΙΚΑΠΙΤΑΛΙΣΜΟΤ Ρομαντική διάσταση στόν ιταλικό φασισμό. μεταστρεφόμενη σέ έξύμνηση τοΰ ά . Αύτή ή νοσταλγία έκδηλώνεται στήν άρχιτεκτονική στίς πλα­ στικές τέχνες καί στόν κινηματογράφο τής ναζιστικής περιό­ δου.λογου στοι­ χείου στήν καθαρή του μορφή. Ή Ναζιστική Ιδεολογία. Κατ’ άρχάς. ή άπόρριψη τοΰ καπιταλισμού συγχωνεύεται μέ μιά βίαιη καταδίκη τής κοινο­ βουλευτικής δημοκρατίας καθώς καί τοϋ κομμουνισμοΰ. καί έκεΐνοι πού ένσαρκώνουν τό πνεϋμα τής πόλης καί τής μοντέρνας ζωής. άφ’ έτέρου. Οί περίοδοι τοΰ παρελθόντος πού συχνότατα άποτελοΰν τό άντικείμενο τής νοσταλγίας είναι: μιά προϊστορία μέ άνθρώπους βαρβάρους. Ενα άντίθετο μοτίβο τείνει νά κυριαρχήσει — τό μοτίβο τό όποιο άρθρώνεται άπό τούς Φουτουριστές: έξύψωση τής ζωής στή μεγαλούπο­ λη. Τέλος. δουλοκτητική καί στρατοκρατική πλευρά της* ό Μεσαίωνας (στή ζωγραφι­ . έμφανίζονται μέ τήν άμφίεση τοΰ έβραίου. ό άτομικιστικός πόλος τοΰ Ρομαντισμοΰ άποδυναμώνεται σέ μεγάλο βαθμό ή καταπιέζεται πλήρως* στό φασιστικό κίνημα καί Κράτος τό πάσχον Ρομαντικό «’Εγώ» έξαλείφεται. Τρίτον. ό άντικαπιταλισμός συχνά χρωματίζεται μέ άντισημιτισμό* οί καπιταλιστές. ή Ρομαν­ τική άνύψωση τής άτομικότητας όδηγεΐται στά πλέον άκραΐα της δρια. τοϋ κτηνώδους ένστικτου στίς πλέον έπιθετικές έκδηλώσεις του. πρός τήν παραδοσιακή άγροτική ζωή σέ άντίθεση μέ τήν ξέφρενη πορεία τής μεγαλούπολης. Επιπλέον.

μιας καί άπεικονίζει μέ Εναν ιδιαζόντως έντυπωσιακό τρόπο τή φύση τού φασιστικού Ρομαντικού τύπου. Υπάρχει. Στά πρώιμα Εργα του έκφράζει τό μίσος του γιά τόν σύγχρονο κόσμο — στήν άστική καί καπιταλιστική πλευρά του. μιά ούσιαστική συνέχεια σέ δλο του τό Ερ­ γο. ό έξπρεσσιονιστής Hanns Johst) προσετέθη έπίσης Ενας άριθμός σημαντικών συγγραφέων οΐ όποιοι προσεχώρησαν στό κίνημα. άλλά άκόμη καί στή δημοκρατική καί σοσιαλιστική πλευρά του— καί όνειρεύεται Ενα πρωτόγονο. τή μίξη τοΰ Ρομαντικού άντικαπιταλισμοΰ μέ τόν φα­ σισμό. Ό Μπένν. στήν πλευρά πού άφορά στήν άνάπτυξη τής μεγαλούπο­ λης καί τής έπιστήμης. Wyndham Lewis καί Lovecraft στήν Ά γγλια (καί στίς ΗΠΑ). σέ άντίθεση μέ πολλούς άλλους πολύ γρήγορα άπογοητεύθηκε. Κατά τή διάρκεια τής σύντομης περιόδου πού άκολούθησε τή ναζιστική τροχιά ό Μπένν Εγρα­ 57 . Μεταξύ αύτών τών όποιων τό Εργο έκφράζει μέ τόν Εναν ή τόν άλλο τρόπο. καί βρίσκει κανείς τά Ιδια θέματα — μέ τήν έξαίρεση τής ρητής άναφοράς στόν φασισμό— πρίν στρατευθεΐ σ’ αύτή τήν ύπόθεση. ένστικτώδες παρελθόν (γιά παράδειγμα τό Εργο του «Πρω­ ταρχικό "Οραμα». υποστήριξε δημόσια τό χ ι­ τλερικό καθεστώς. Ενας άπό τούς πλέον άξιόλογους έκπροσώπους τοΰ γερμανικού έξπρεσιονισμοΰ.Η. Κνούτ Χάμσουν στή Νορβηγία. άπό τήν πρώτη στιγμή πού άνέβηκε στήν έξουσία. 1929). Στους μάλλον πολυάριθμους μέτριους ή ασήμαντους νεο -Ρομαντικούς συγγραφείς πού Εγιναν οί έπίσημοι βάρδοι τοΰ ναζισμού ή τοΰ φασισμού (γιά παράδειγμα. Ά λλά ή περίπτω­ ση στήν όποία θά έπιμείνουμε ιδιαίτερα είναι έκείνη τοΰ Γκόντφριντ Μπένν. ό Μπένν ύπεστήριξε τόν ναζισμό μόνο γιά δύο χρόνια — άπό τό 1933 μέχρι τό 1935. ώστόσο. Ενεργά. Μαλαπάρτε καί ντ’ Άννούτσιο στήν Ιταλία. “Εζρα Πάουντ. καί Η. θά μπορούσε κανείς νά μνημονεύσει τούς: Drieu la Ro­ chelle καί Brasillach στή Γαλία. Evers στή Γερμανία.ΦΑΣΙΣΤΙΚΟΣ ΡΟΜΑΝΤΙΣΜΟΣ κή τών Ναζί ό Χίτλερ έμφανίζεται μερικές φορές σάν μεσαιω­ νικός ιππότης) καί τήν άγροτική Volksgemeinschaft τήν όποία ήδη άναφέραμε. Παρά ταύτα.

ό φασισμός καί ό ναζισμός γιά πρώτη φορά έπιτρέπουν στούς σύγχρονους Ανθρώπους νά έπανακτήσουν έπαφή μέ τόν άπωλεσθένα Traditionswelt.λπ. δπως «Νέα Τάξη». Συγκεκριμένα. "Ο. Ό Μπένν συνοψί­ ζει —καί Αποδέχεται— τό κυρίως θέμα τοΰ βιβλίου. Μέσα άπό τήν εικόνα πού σκιτσΑρει.52 προτείνοντας έξ αιτίας αύτοΰ δτι ό άνθρωπος σύντομα πρόκειται νά φθάσει τό Ανώτερο στάδιο τής έξέλιξης.ΜΟΡΦΕΣ ΡΟΜΑΝΤΙΚΟΤ ΑΝΤΙΚΑΠΙΤΑΛΙΣΜΟΤ ψε χάπου δέκα πεζά κείμενα τά όποια άναμφιβόλως έκφράζουν τή φασιστική ιδεολογία. Τό παρελθόν τό όποιο ό Μπένν όνειρεύεται άναπτύσσεται μέ πληρότητα σέ Ενα μακροσκελές δοκίμιο μέ τίτλο «Dorische Welt». ό κίνδυνός του.τι Ακολουθεί αύτή τήν περίοδο εί­ ναι ή παρακμή (Verfall) καί ή άνοδος τοΰ έκφυλισμένου σύγ­ χρονου κόσμου. ή φασιστική προοπτι­ κή προσανατολίζεται τόσο πρός τό μέλλον δσο καί πρός τό παρελθόν. Σύμφωνα μέ τόν Evola (καί ό Benn συμφω­ νεί) .Χ . «Νέα Εύρώπη» κ. είναι γιά τόν Μπένν ό περιούσιους Traditionswelt. τό ό­ ποιο είναι Ενας όρισμός καί μιά έξύμνηση αύτοΰ πού ό Evola άποκαλεΐ Traditionswelt: τόν κόσμο τών πρωτογόνων κοι­ νωνιών κατά τήν περίοδο άπό τόν 'Όμηρο μέχρι τήν Ελληνι­ κή τραγωδία. μέ τίτλο Erhebung wider die moderne Welt (Έ ξέ­ γερση 'Ενάντια στόν Σύγχρονο Κόσμο). Πράγματι. Ό Δωρικός κόσμος. καθώς αύτό έξάγεται άπό όρισμένα Από τά συνθήματά του. αίώνα. καί τό λιγότερο σημαντικό. σέ δύο άπ’ αύτά τό Ρομαντικό άντικαπιταλιστικό στοιχείο τοΰ όράματός του έμφανίζεται καθαρότατα. γιά τόν Μπένν —καί αύτό ίσχύει έν γένει γιά τόν φασιστικό Ρομαντισμό— δέν πρόκειται απλώς γιά μιά έπιστροφή στόν Traditionswelt. Σέ Ενα άλλο κείμενο τής φασιστικής του περιόδου διακηρύσσει δτι κατά τήν άποψή του «μόνον σήμερα ξεκινά ή ιστορία τοΰ άνθρώπου. ή τραγωδία του». δηλαδή ό κόσμος πού οί 'Έλληνες δημιουργοΰν μέχρι τόν πέμπτο π. είναι μιά εύνοϊκή κριτική τοΰ Εργου ένός άλλου φασίστα Ρομαντικοΰ τοΰ Julius Evola. στήν ’Ανατολή καί τίς Νορμανδικές χώρες κα­ θώς καί στήν Ελλάδα. 'Ωστόσο. Τό πρώτο. τά χαρακτηριστικά τά όποια θεωροΰν58 .

53 Κατ’ αυτόν τόν τρόπο τό ιδεώδες παρελ­ θόν τοΰ Μπένν είναι ιδιαίτερα άντικαπιταλιστικό. καί ή έλπίδια γιά μιάν άποκατάσταση τών προκαπιταλιστικών κοινωνικών σχέσεων —ή όποία είναι άκόμη δυνατή στίς άρχές τοΰ αίώνα— τείνει νά έξαφανιστεΐ. ό έλιτισμός καί τό παντοδύναμο κράτος. ή άθληση πού προετοιμάζει τό άτομο γιά πόλεμο. ό όποιος πίστευε —δπως δυστυχώς πολλοί άλλοι— δτι είχε βρει στόν φασισμό τήν πραγματο­ ποίηση τών έλπίδων του. Επιπλέον. άλλά μάλλον τά πράγματα τά ιερά. καί κατά συνέπεια δέν παρέχουν μιάν άληθινή έναλλακτική λύση Εναντι τοΰ άστικοΰ κόσμου. δέν υ­ πάρχει πραγματικά τό χρήμα.. τά μαγικά δπλα. είναι ένδιαφέρον νά σημειώσουμε δτι στό πρώτο κείμενο στό όποιο ό Μπένν διακηρύσσει τήν άπογοήτευσή του άπό τούς Ναζί — «Ή Τέχνη καί τό Τρίτο Ράιχ» γραμμένο στά 1941— κατηγορεί τούς Ναζί δτι θέλουν αύτοί οί ίδιοι νά πλουτίσουν.. ΡΟΜΑΝΤΙΣΜΟΣ ται ώς ουσιώδη χαί άναγχαΐα είναι τά άχόλουθα: ό πόλεμος. ό ρατσισμός χαί ή ξενοφοβία. Άλλά έπίσης ό Μπένν τονίζει καί Ενα άλλο χαρακτηριστικό τοΰ Δωρικοΰ κόσμου καθώς τόν ερμη­ νεύει: δέν υπάρχει άτομική. Μέσα σ’ αύτό τό πλαίσιο. 4) «Υποτακτικός» Ρομαντισμός Ό ύποτακτικός Ρομαντισμός διαμορφώνεται κυρίως άπό τό δεύτερο ήμισυ τοΰ 19ου αίώνα καί υστέρα.».. Ή εικόνα πού ό Μπένν δημιουργεί γιά τόν Δωρικό κόσμο στήν πραγμα­ τικότητα τόν κάνει νά μοιάζει πάρα πολύ μέ τήν Έθνικο-σο­ σιαλιστική κοινωνία. μόνον Ενα πολύ άναποτελεσματικό είδος σιδηροΰ νομίσματος. Κατά συνέπεια. ή χωρίς ένδοιασμούς δουλεία. άφοΰ ή γή είναι αναπαλλοτρίωτη.ΥΠΟΤΑΚΤΙΚΟΣ. Αύτό άποκαλύπτει τήν ούσιώδη συνέχεια τοΰ Ρομαντικού άντικαπιταλισμοΰ τοΰ Μπένν. ιδιοκτησία μέ τή σύγχρονη Εν­ νοια. «ό χρυσός δέν είναι έπιθυμητός. δταν ή καπιτα­ λιστική έκβιομηχάνιση έμφανίζεται δλο καί περισσότερο ώς μιά μή άντιστρέψιμη διαδικασία. ό «αντιφεμινισμός». Ή μνησίκακη άποδοχή τοΰ καπιταλισμού δη59 .

["άκαδημαϊκός σοσιαλισμός”} "Αλλοι γερμανοί άκαδημαϊκοί αύτής τής πε­ ριόδου μπορεΐ έπίσης νά θεωρηθεί δτι βρίσκονται έγγύτατα πρός τόν υποτακτικό Ρομαντισμό: οΐ Werner Sombart. Μάξ Σέλερ. δτι πρέπει νά δεχθούμε τόν καπιταλισμό «δχι διότι μας φαίνεται καλύτερος άπό τίς παλαιές μορφές τής κοινωνικής δομής. άλλά διότι πρακτικά είναι άναπόφευκτος». ένώ άλλοι ήσαν περισσότερο μοντερνιστές (Lujo Brentano. Al­ fred Troeltsch. άλλά ή κοινωνική κρι­ τική πού άσκεΐ στόν βιομηχανικό πολιτισμό είναι πολύ περισ­ σότερο σημαντική καί Εντονη. Γκέοργκ Σίμμελ. ό Ντίκενς. Adolph Wagner καί Lujo Brentano. κυρίως μεταξύ τών άκαδημαϊκών μανδαρίνων καί τών πρώτων μεγάλων γερμανών κοινω­ νικών έπιστημόνων. Ό Μάξ Βέμπερ πιθανώς έξέφρασε μιάν άποψη κοινή σέ πολλούς άπό αύτούς δταν Εγραφε. τήν όποία ίδρυσαν οί Gustav Schmoller. ό Φλωμπέρ καί ό Τόμας Μάνν (ό Μπαλζάκ πιθανόν θά μπορούσε νά ένταχθεΐ στήν ούτοπία μεταξύ άποκαταστασιακού καί ύποτακτικού Ρο­ μαντισμού). Μπορεΐ κανείς νά θεωρήσει πολλούς άπό τούς συγγραφείς τών όποίων τό Εργο έντάσσεται σέ δ.ΜΟΡΦΕΣ ΡΟΜΑΝΤΙΚΟΥ" ΑΝΤΙΚΑΠΙΤΑΛΙΣΜΟΪ μιουργεΐ αύτόν τόν τύπο του Ρομαντισμού ό όποιος βρίσκεται έγγύτατα πρός τόν συντηρητικό τύπο. καί μερικοί πήγαιναν τόσο μακριά ώστε νά υποστηρίζουν τά συνδικάτα καί τήν κοινωνική δημοκρατία (Tonnies). Παρά τήν άναθε60 .54 'Ορισμένοι άπό τούς συγγραφείς αύτούς ήσαν μάλλον πα­ ραδοσιακοί (Adolph W agner). Κάρλ Μανχάιμ κ. σέ Ενα άρθρο του τό 1904 γιά τό περιοδικό Archiv fiir Sozialwissenschaft und Sozialpolitik. καί στήν όποία άργότερα προσχώρησαν οί Ferdinand Tonnies καί Μάξ Βέμπερ· ή κοινωνική της φιλοσοφία ήταν ό καλούμενος K athedersozialism us.τι ό Λούκατς άποκαλεΐ «κριτικό ρεαλισμό» δτι άνήκουν στόν τύπο αύτόν: γιά παράδειγμα.λπ.' Ό μείζων ιδεολογικός πυρήνας του υ­ πήρξε ή Verein fur Sozialpolitik. Μάξ Βέμπερ). Ά λλά είναι στή Γερμανία τού τέλους τού 19ου αίώνα πού μπορεΐ κανείς νά βρει τίς πλέον χαρακτηριστικές έκφράσεις αύτοΰ τού ρεύματος.

τής θρησκείας. Ό πλέον τυπικός έκπρόσωπος τών άντινομιών μέσα στόν ύποτακτικό Ρομαντισμό είναι πιθανώς ό Ferdinand Τόηnies. Στό περίφημο Εργο του Gemeinschaft und Gesellschaft (Κοινότης καί Κοινωνία. νά κατανοήσει τήν κοινότητα ώς Εναν ζώντα όργανισμό. Τό βιβλίο τοΰ Tonnies στοχεύει στό νά είναι μιά άντικειμενική καί «έλευθέρα άζιών» σύγκριση μεταξύ τών δύο αύτών δομών. αύτό τό ρεΰμα εχει μιά βαθύτατα τραγική διάσταση. τών έθίμων. άλλά ή νοσταλγία τοΰ Tonnies γιά τήν άγροτική. τή δημιουργία καί τή συντήρηση». 1887). ή Ge­ meinschaft άναφέρεται στίς προκαπιταλιστικές κοινότητες 61 . τής όποίας τό σύμπαν ρυθ­ μίζεται μέσω τής άρμονίας.56 Φυσικά. χωριό.55 Τό Εργο τοΰ Σίμμελ έκδηλώνει τήν τραγική αύτή διάσταση μέ τόν πλέον συστημα­ τικό τρόπο. τό κέρδος. καί τόν Zivilisation ώς τεχνική καί βιομηχανική πρόοδος.€ΪΠΟΤΑΚΤΙΚΟΣ» ΡΟΜΑΝΤΙΣΜΟΣ ωρητική του ροπή. τής άμοιβαίας βοήθειας. 191112) καί τό Εργο του Philosophic des Geldes ( Ή Φιλοσο­ φία τον Χρήματος) στά 1900. ή μεγαλούπολη καί γενικότερα ή Gesellschaft «άντιπροσωπεύει τή διαφθορά καί τό θάνατο τοΰ λαοΰ». Μπορεΐ κανείς. τό έργοστάσιο) τής όποίας ό κόσμος κυβερνάται άπό τόν ύπολογισμό. καί ιδιαίτερα τό σημαντικό του δοκίμιο «Der Begriff und die Tragodie der Kultur» (Logos. ό όποιος θεωρείται ώς πατέρας τής γερμανικής κοινωνιολογίας. τόν άγώνα τοΰ ένός έναντίον δλων. «όργανική» Gemeinschaft είναι προφανής: «Ή κοινότητα είναι ή άληθής καί διαρκής κοινή ζωή* ή κοινωνία είναι μόνον μεταβατική καί έπιπόλαια. Ένώ ή οικιακή οικονομία «βα­ σίζεται στήν εύχαρίστηση. καί τήν κοινωνία ώς Ενα τεχνητό καί μηχανικό συνάθροισμα». Bd II. καί τής Kultur· άφ’ έτέρου τήν «κοινω­ νία» (τή μεγαλούπολη. μικρή παραδοσιακή πόλη). ιδιαίτερα τήν ευχαρίστηση καί τήν άγάπη τής παραγωγής. σ’ Εναν βαθμό. στόν βαθμό πού οί προκαπιταλιστικές κοινωνικές καί πολιτισμικές άξίες του φαίνεται νά είναι καταδικασμένες νά παρακμάσουν καί νά έξαφανισθοΰν. άντιθέτει δύο εί­ δη κοινωνικότητας: άφ’ ένός τήν «κοινότητα» (οικογένεια. τό έθνικό κράτος.

ό Βίκτωρ Ούγκώ δριζε τήν πολιτική του θέση μετά τό 1830 ώς συγχρόνως φιλε­ λεύθερη. Ή άντίθεση μεταξύ τών δύο μορφών —ή ή άντιδιαστολή μεταξύ Kultur καί Zivilisation— κατέστη έ'να άπό τά κύρια θέματα τοϋ Ρομαντι­ κού άντικαπιταλισμοΰ στή Γερμανία στό τέλος τοΰ αίώνα. “Ετσι. ένώ ή Gesellschaft ένσωματώνει δλα τά χαρακτηριστικά τής βιο­ μηχανικής/καπιταλιστικής κοινωνίας. είναι δτι κατά τίς άρχές τοΰ 19ου αίώνα —τήν περίο­ δο κατά τήν όποία έμφανίζονται οί πλέον άξιόλογες περιπτώ­ σεις τού τύπου αύτοΰ— υπάρχει μιά μεγάλη σύγχυση στήν όρολογία.ΜΟΡΦΕΣ ΡΟΜΑΝΤΙΚΟΥ ΑΝΤΙΚΑΠΙΤΑΛΙΣΜΟΤ καί μορφές ζωής (δχι άναγκαστικά στίς μεσαιωνικές). μορφή νεοκοινοτικών όργανισμών οί όποιοι δροΰσαν διορθωτικά στίς υπερβολές τής σύγχρονης βιομηχανικής κοινωνίας. 5) Φιλελεύθερος Ρομαντισμός Τό πρώτο πρόβλημα πού άντιμετωπίζει κανείς έπιχειρώντας νά πραγματευθεϊ τό φαινόμενο τοϋ φιλελεύθερου Ρομαν­ τισμού. Στόν δρο «φιλελεύθερος» δπως γιά παράδειγμα καί στούς δρους «δημοκρατικός».58 Τήν έποχή έκείνη ό δρος «φιλελεύθερος» είχε δύο τουλάχιστον διαφορετικές εννοιες: άφ’ ένός μιά πολιτική τάση συνδεδεμένη μέ Ενα κόμμα πού έξέφραζε τά συμφέροντα τής άνερχόμενης άστικής τάξης 62 . σοσιαλιστική καί δημοκρατική. «ρεπουμπλικανικός» καί «σο­ σιαλιστικός» — έδίδοντο άσαφεϊς καί πολυποίκιλες εννοιες· έπιπλέον. δπως ή παρακμή ένός ζώντος δργανισμοΰ ό όποιος δέν είναι δυνατόν νά έπιστρέψει στή νεότητά του.57 Ό Tonnies εβλεπε μέ συμπάθεια τά συνδικάτα καί τούς καταναλωτικούς συνε­ ταιρισμούς. άλλά δέν πίστευε στήν πιθανότητα τής άποκατάστασης τής αύθεντικής Gemeinschaft τοΰ παρελθόντος. καί δτι ή κοινωνική παρακμή είναι άναπόφευκτη. Αύτό πού χαρακτηρίζει τόν Tonnies ώς συγγραφέα πού έντάσσεται στόν «υποτακτικό» Ρομαντικό τύπο είναι ή τραγική πεποίθηση δτι ή έπιστροφή στή Gemeinschaft άποτελεϊ αύταπάτη. οί διακρίσεις μεταξύ τών διαφόρων δρων πολύ άπεϊχαν άπό τό νά είναι άκριβεΐς.

Ωστόσο. θ ά όρίσουμε τόν φιλελεύθερο Ρομαντισμό ώς τήν προοπτική έκείνη ή όποία ένώ παραμένει κριτική πρός τόν σύγχρονο Αστικό κόσμο δέν φθΑνει στά ριζοσπαστικά συμπε­ ράσματα πού προκύπτουν Από αύτή τήν κριτική στάση. Συχνότατα. γίνε­ ται έν τούτοις σαφές δτι ό φιλελεύθερος Ρομαντισμός υπάρχει καί ειδικότερα δτι μπορεΐ νά γίνει μιά έννοιολογική διάκριση μεταξύ αύτού καί τού «Ίακωβινικού . Ένώ καί αύτοί. καί τό ύποστηρίζουν όσάκις Αντιμετωπίζεται ή προο­ πτική τής κοινωνικής Αναταραχής. δπως οί Ιακωβίνοι . οί φιλελεύθεροι Ρομαντικοί δέν πρέπει νά συγχέονται μέ τούς καθαρούς καί Απλούς φιλελεύθερους.δημοκρατικού» Ρομαν­ τισμού. καί μένει ικανοποιημένη νά ζητά Απλώς Αναθεωρήσεις μάλλον πα­ ρά κάποια ουσιαστική Αλλαγή. Αύτοί οί τελευταίοι — γιά παράδειγμα.ΦΙΛΕΛΕΥΘΕΡΟΣ ΡΟΜΑΝΤΙΣΜΟΣ έναντίον τής έκκλησιαστικής καί Αριστοκρατικής αντίδρασης· άφ’ έτέρου Ενα κατά πολύ εύρύτερο κίνημα σκέψεων καί ιδεών τό όποιο θά μπορούσε νά όνομασθεΐ «προοδευτικό» ύπό τήν εύρεία Εννοια τού προσανατολισμού πρός τήν Αλλαγή καί τό μέλλον. Ακόμη καί ίν παραδε­ χθούμε κΑτι τέτοιο. οί Victor Cousin καί Paul Louis Courier στή Γαλλία. Αναζητούν τό ιδεώ­ δες τους στΑ πλέον μετριοπαθή της στοιχεία — τούς Γιρονδίνους μάλλον παρά τούς ’Ιακωβίνους. συναισθηματικούς καί μυθικούς δρους. 'Ωστόσο. οί Ρομαντικοί αύτοί κλείνουν ειρήνη μέ τό status quo. Εχουν ώς σημείο Αναφοράς τους τή Γαλλική Επανάσταση καί τίς Αξίες της.δημοκράτες. τουλάχιστον σέ Εναν βαθμό. ή έπαναστατική τους ζέση έκφράζεται μέ Ασαφείς. Ή όρολογική σύγχυση σημαίνει δτι είναι Αδύνατον να φθάσει κανείς σέ Εναν συνεκτικό όρισμό τού φαινομένου £ν βασισθεΐ σέ δσα οΐ συγγραφείς αύτής τής περιόδου Ελεγαν σχετικά μέ τά πολιτικά τους πιστεύω. καί Εστω καί 4ν έπίσης παραδεχθούμε δτι σέ πολλές συγκεκριμένες περιπτώσεις είναι έξαιρετικά δύσκο­ λο νά προχωρήσουμε σέ μιά άκριβή κατηγοριοποίηοη. καί τείνουν νΑ θέτουν κατά μέρος τό πρό­ βλημα τής ταξικής έκμετάλλευσης. ό Bentham καί οΐ ’Ωφελιμιστές 63 . ΚατΑ συνέπεια.

μολονότι αύτός ό τύπος τοΰ Ρομαντισμού ριζώνει κυρίως στήν άνωτέρω ιστορική κατάσταση.ΜΟΡΦΕΣ ΡΟΜΑΝΤΙΚΟΥ ΑΝΤΙΚΑΠΙΤΑΛΙΣΜΟΥ στήν ’Αγγλία — στερούνται πλήρως τής κριτικής διάστασης καί τής νοσταλγίας του παρελθόντος πού χαρακτηρίζουν τό Ρομαντικό δραμα. δέν είχε δημιουργηθεΐ άκόμη μιά σαφής συνείδηση τών έν ένεργεία νέων κοινωνικών δυνάμεων. έξ αιτίας κάποιας πλευράς τής ίδιας του τής φύσης. Επιπλέον. τοΰ διαχωρισμού τής Τρίτης Τάξης σέ δύο άνταγωνιστικές τάξεις. Μέσα σ’ αύτό τό πλαίσιο θά μποροΰσε εύκολα νά έμφανισθεΐ δτι ή πηγή τών κακών τού παρόντος — καί κατά συνέπεια ό κύριος έχθρός πού πρέπει νά πολεμηθεΐ — δέν ήταν ή άστική τάξη πραγμά­ των άλλά ή άριστοκρατική άντίδραση καί δλα δσα είχαν άπομείνει άπό τό Παλαιό Καθεστώς. παρά ταΰτα έκ­ προσωπεΐ μιά πιθανή μεταλλαγή τοΰ Ρομαντικού άντικαπιταλισμοΰ σέ κάθε στιγμή τής έξέλιξής του. καί ειδικότερα άπό τήν Παλινόρθωση στή Γαλλία. Κατά τήν άποψή μας. ό άντινομιακός τύπος προκύπτει μέσα άπό τήν ιστορική κατάσταση τών άρχών τοΰ 19ου αίώνα.κριτικοί έναντι τοΰ παρόντος. Οί Ρομαντικοί άντικαπιταλιστές φιλελεύθεροι. Καί πέραν τοΰ όρίζοντος τού πα­ ρελθόντος καί τού παρόντος ή πιθανότητα ένός μελλοντικού tertium datur δέν ήταν ή ακόλουθη: νά κρατηθεί ή καθαρότη­ τα τής έξέγερσης ένάντια στό παρόν παίρνοντας τό μέρος τού παρελθόντος (δηλαδή παίρνοντας τό μέρος τής αποκατάστα­ σης καί σ’ αύτή τήν περίπτωση ό Μπαλζάκ άποτελεϊ ενα έξαιρετικό παράδειγμα)' ή νά γίνει αποδεκτός ένας συμβιβασμός μέ τό παρόν διατηρώντας τήν έλπίδα τής μεταρρύθμισής του — δηλαδή νά έξαλειφθοΰν ή νά έλαχιστοποιηθοΰν οί πλέον κατάφωρες άδικίες του. Κατ’ άρχήν. Σ ’ αύτούς βρίσκουμε απλώς μιάν έξύμνηση τής νέας άστικής τάξης πραγμάτων καί τής νίκης της πάνω στίς δυνάμεις τοΰ παρελθόντος. 'Ωστόσο. Διότι εχουμε υποστηρίξει δ6Λ . συνθέτουν μιάν έκπληκτική άντινομία. έναν ιστορικά συμπτωματικό καί έ'ναν ούσιώδη ώς πρός τόν Ρο­ μαντισμό. διότι είναι ταυτοχρόνως κριτικοί καί μή . άπό τήν άλλη μεριά. αύτό τό παράδοξο θά μπορούσε νά έξηγηθεΐ άπό δύο παράγοντες.

ή σύγκρουση αύτή συχνά παραμένει λανθάνουσα καί κρυφή. Σέ μιά έξαιρετική σπουδή περί τοΰ Joseph Delorme ό Barberis δείχνει δτι στόν Σαίντ . Τούτοι οί δύο παράγοντες — πιθανώς μέ διαφορετική σχε­ τική σημασία σέ κάθε περίπτωση — συνέτειναν ώστε μέσα άπό τούς Μισελέ. Σαίντ . μιάς καί έξεικονίζουν τούς δύο τρόπους αύτής τής άντινομιακής υπαρ­ κτικής κατάστασης. καί ειδικότερα τών Σαίντ . Τό γεγονός αύτό μπορεΐ νά έξηγήσει τήν βίαιη κα­ ταδίκη τού Joseph Delorme άπό τούς φιλελεύθερους* καί. προβλημα­ τική καί έξεγερμένη συνείδησή του έκφράζει πράγματι τόν έαυτό της. Λαμαρτίνο. δ­ πως υποδεικνύει ό Barb6ris. ΕΓναι ό Pierre Barberis πού μάς εδωσε τήν πλέον διεισδυτική άνάλυση τού γαλλικού φιλελεύθερου Ρομαντισμού γενικά. τό δτι ό Σαίντ .Μπέβ καί Ούγκώ.ΦΙΛΕΛΕΥΘΕΡΟΣ ΡΟΜΑΝΤΙΣΜΟΣ τι Ενας άπό τούς δύο πόλους άξιων γιά τόν Ρομαντισμό είναι τό υποκειμενικό έγώ.οικονομικό χώρο. Τό γεγονός αύτό έπιτρέπει μιά πιθα­ νή συνάφεια άνάμεσα στή λατρεία τής Ρομαντικής άτομικότητας καί στήν άτομοκρατία τοΰ άστικοΰ φιλελευθερισμού* είναι σ’ αύτό άκριβώς τό σημείο πού ό Ρομαντισμός προσχωρεί στό άντίθετό του καί διατρέχει τόν κίνδυνο τοΰ μετασχηματισμού του στό άντίθετό του. ΕΓναι χρήσιμο νά συγκρίνουμε τούς δύο τελευταίους άπό τούς συγγραφείς αυτούς. Καί.Μπέβ ή συνύπαρξη τοΰ φιλελευθερισμού καί τής Ρομαντικής έξέγερσης λαμβάνει τή μορφή τής διάσχισης μεταξύ δύο είδών κειμένων: τών άρθρων καί τών λογοτεχνικών έργασιών.Μπέβ καί Ούγκώ νά συντε­ θεί τό ύβριδικό φαινόμενο τό όποιο χαρακτηρίζουμε μέ τόν δρο φιλελεύθερος Ρομαντισμός. παρ’ δλο πού σέ τελευταία άνάλυση υπάρχει μιά βαθειά καί έκρηκτική σύγκρουση μεταξύ αύτοΰ τοΰ υποκειμενικού έγώ καί τής άτομοκρατίας στόν κοινωνικο .Μπέβ έπέλεξε νά έπανεκδόσει τό βιβλίο μετά τό 1830 δείχνει δτι τό πραγ­ 65 . Στά πρώτα — «σέ έπίπεδο καθαρής συνείδησης καί άφηρημένης άνάλυσης» — ό Σαίντ Μπέβ δείχνεται νά είναι ϊνας κλασικός φιλελεύθερος. ένώ μό­ νο στή λογοτεχνική δημιουργία ή δυστυχισμένη.

καί ένός μεγαλειώδους δράματος τής νέας βιομηχανικής κοινωνίας — άλλά μέ τό τίμημα τής άρνησης νά δει τί είδους βιομηχανική κοινωνία άναπτύσσεται». μετά άπό μιά πρώιμη φιλομοναρχική περίοδο.. γιά τόν όποιο ό ρόλος τοΰ συγγραφέα είναι νά έκφράζει πλήρως τήν έποχή του. ή άντινομία είναι έσωτερική πραγματικότητα τής φιλολογικής πα­ ραγωγής.60 Ή χρονολογία τών «Chatiments» (1853) δείχνει δτι κατά κα­ νένα τρόπο δέν έξαφανίζεται ό φιλελεύθερος Ρομαντισμός με­ τά τήν Παλινόρθωση* σέ όρισμένες περιπτώσεις ή αύταπάτη τής αρμονίας μεταξύ Ρομαντισμού καί φιλελευθερισμού έξακολουθεΐ νά ύφίσταται γιά μεγάλο διάστημα χρόνου μετά. καί δτι άπό όρισμένες άπόψεις θά μπορούσε νά φανεί έγγύτατα πρός τούς «’Ιακωβίνους · δημοκράτες» ή άκόμη καί πρός τόν άνθρωπιστικό σοσιαλισμό.. έξέφρασε στήν πραγματικότη­ τα καί τίς δύο άντινομιακές της δψεις — δχι μόνον τήν έξέ­ γερση άλλά καί τήν όλοκλήρωση τής έποχής.φιλελεύθερη καταδυνάστευση» καί ή όποία βλέπει στήν πρόοδο τής έπιστήμης καί τής τεχνολογίας τήν μελλοντική λύση γιά δλα τά δει­ νά τοΰ παρόντος. ό Barberis άποκαλύπτει μιά έν ένεργείς άστική ιδεολογία ή ό­ ποία στέκεται κριτικά μόνον ώς πρός τήν «προ . σέ άλλα Εργα τοΰ Ούγκώ. ή άντιπαράθεση παραμένει έκκρεμής μεταξύ μιας μή . Έ ν τού­ το ις. ό Barberis συμπεραίνει δτι «στόν Ούγκώ. παρά τό γεγονός δτι ό Ούγκώ ύπήρξε πολιτικά άστατος. άπό τήν άλλη μεριά. Σέ μιά λεπτομερή άνάλυση τών «Chatiments»..καπιταλιστικής κοσμοαντίληψης. Βέ­ βαια.ΜΟΡΦΕΣ ΡΟΜΑΝΤΙΚΟΥ ΑΝΤΙΚΑΠΙΤΑΛΙΣΜΟΤ ματικό του θέμα δέν είναι ή Παλινόρθωση άλλά ή άστική τά­ ξη πραγμάτων. καί ειδικότερα στούς ’Αθλίους υπάρχει μιά πλέον καταφανής άντι .άστική διάσταση. ένώ στό ίδιο ποίημα βρίσκει κανείς τή νο­ σταλγία γιά τήν παλαιά Γαλλία τής έπαρχίας καί τής βιοτε­ χνίας. τό Εργο του γενικά.. 66 . μοιάζει νά άντιστοιχεΐ πρός τό παράδοξο φαινόμενο τοΰ φιλελεύθερου Ρομαντισμού: ό Ούγκώ.59 Στήν περίπτωση τοΰ Ούγκώ.

Εκείνο πού χαρακτηρίζει αύτόν τόν τύπο τοΰ Ρομαντισμού — καί τόν διακρίνει άπό τόν φιλελεύθερο τύπο — εΓναι δτι άσκεΐ μιά ριζοσπαστική κριτική τόσο τής καταδυνάστευσης έκ μέρους τών δυνάμεων τοΰ πα­ ρελθόντος — τής μοναρχίας. μιά γενεαλογική σχέση πού συχνότατα περνάει διαμέσου τοΰ Ρουσσώ. Σέ άντίθεση μέ τούς φιλελεύθερους. ό όποιος πρέπει νά τοποθετηθεί στήν τομή τών δύο. Μακριά άπό τό νά ύφίσταται μιά άναγκαστική άντίθεση καί σύγκρουση μεταξύ τών δύο κινημάτων Ενα σημαντικό συστατικό στοιχείο τοΰ πρώτου εΓναι ό πνευματι­ κός κληρονόμος τοΰ τελευταίου. Καί 67 . άνευρίσκεται σέ δλες τίς κυριότερες χώρες τοΰ πρώτου Ρομαντικού κύματος. ό θαυμασμός πρός τόν Ναπολέοντα συχνά σταματά τή 18η τοΰ Brumaire.δημοκρατικό Ρομαντισμό πρώτον μεταξύ τών «έπαναστατικών / ουτοπικών» τύπων διότι έμφανίζεται πρώτος χρονολογικά.δημο­ κρατικός» άποτελεΐ εύγλωττη άπόδειξη ένάντια στή βεβαίω­ ση δτι υπάρχει μιά άπόλυτη άντίθεση μεταξύ Ρομαντισμού καί Διαφωτισμού.ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΚΟΣ ΡΟΜΑΝΤΙΣΜΟΣ 6) I — Ίαχωβινιχός . Godwin). τής άριστοκρατίας καί τής Ε κ ­ κλησίας — δσο καί τής καταδυνάστευσης έκ μέρους τής νέας άστικής τάξης πραγμάτων. 'Ω ­ στόσο. τόν συμβιβασμό καί τίς μετριοπαθείς λύσεις. τόν Ιακωβινισμό.δημοκρατικός Ρομαντισμός Καθ’ έαυτή ή ύπαρξη ένός τύπου Ρομαντικού άντικαπιταλισμοϋ ό όποιος μπορεΐ νά άποκληθεΐ «Ίακωβινικός .ΙΑΚΩΒΙΝΙΚΟΣ .χ. Αύτή ή διπλή κριτική άσκεΐται (έκτός βέβαια τής περίπτωσης τών συγγραφέων — ιδιαίτερα τοΰ Ρουσσώ — πού προηγήθησαν) στό δνομα τής Γαλλικής Έπαναστάσεως καί τών άξιών πού έκπροσωποΰντο άπό τήν πλέον ριζοσπαστική πλευρά της.δημοκράτες δέν ζητοΰν τήν άργή έξέλιξη. Ή Ίακωβινική αφοσίωση μερικές φορές συνοδεύεται άπό τόν Βονα­ παρτισμό. στόν βαθμό πού ό Ναπολέων θεωρείται ώς μιά άποτελεσματική καί ήρωική έπέκταση τοΰ ’Ιακωβινισμού. τό ό­ ποιο διακρίνεται σαφώς Εναντι τής καθαρά όρθολογικής μορ­ φής τοΰ ριζοσπαστιμοΰ (π. άλλά τίς έπαναστατικές στροφές καί τίς βαθειές άναταραχές. Τοποθετούμε τόν Ίακωβινικό . Τό ρεύμα αύτό. οί ’Ιακωβίνοι .

άποκαλύπτει δτι. τό Παρίσι είναι ή νέα ’Ιερουσαλήμ. Οί γάλλοι..Ρομαντικός ό όποιος τελικά παραδέ­ χτηκε πώς κατά βάθος ήταν Ρομαντικός. είδε τή Γαλλική Ε ­ πανάσταση ώς τόν φορέα τής Απολύτρωσης τής Ανθρωπότη­ τας: «Ή έλευθερία είναι μιά καινούργια θρησκεία. μιας καί ή Ενθερμη έξιδανίκευση τής άρχαιότητας έκπροσπωεΐ μιά καθαρά Ρομαντι­ κή νοσταλγία. Buchner καί Χάινε — ποτέ δέν έγκατέλειψαν τήν άρχική τους προοπτική. Στά χρόνια πού άκολούθησαν τήν Επανάσταση.. ’Ακολου­ θώντας τόν Ρουσσώ οί ίδιοι οί ’Ιακωβίνοι μπορεΐ νά περιληφθοϋν στή γαλλική τάση άνάπτυξης. μεταξύ έκείνων οί όποιοι ήσαν καί ’Ιακωβίνοι καί Βοναπαρτιστές θά μπορού­ σαμε νά άναφέρουμε τούς Σταντάλ καί Μυσσέ — τόν Μυσσέ τής εισαγωγής στό Confession d ' un enfant du siecle. ΰ'στερα άπό άρκετές με­ ταπτώσεις του πρός τήν ’Αριστερά καί πρός τή Δεξιά άπόχρωση τής θέσης του. Ό Χάινε. Ενας άντι . Στή Γερμανία. δπου οί πρώτοι Ρομαντικοί ήσαν γιά Ενα σύντομο χρονικό διάστημα ’Ιακωβίνο . πρόσφατα ξαναγύρισε στούς Ίου68 .δημοκράτες πρίν προσχωρή­ σουν στόν άποκαταστασιακό Ρομαντισμό... όρισμένοι σημαντι­ κοί συγγραφείς — οί Χαίλντερλιν. ή θρησκεία τής έποχής μας. 'Ωστόσο. Στό κείμενό του «aveux de 1' auteur» (Εξομολογήσεις ένός συγγραφέα) μέ τό όποιο κλείνει τό Εργο του De I Allemagne.62 Ή περίπτωση τοΰ Χάινε είναι ιδιαίτερα ένδιαφέρουσα σέ σχέση μέ τό παρελθόν τό όποιο νοσταλγεί. πρέπει νά σημειωθεί δτι ή πλέον ρι­ ζοσπαστική τάση τοΰ ’Ιακωβινισμού — έκείνη τών Buonar­ roti καί Babeuf — προσεγγίζει τόν κομμουνισμό καί Ετσι τεί­ νει νά τεθεί έκτός τών όρίων τοΰ ύπό συζήτηση τύπου. άν καί κάποτε υπήρξε φιλέλληνας (δπως οί περισσότεροι ’Ιακωβίνοι ..ΜΟΡΦΕΣ ΡΟΜΑΝΤΙΚΟΥ ΑΝΤΙΚΑΙΙΙΤΑΛΙΣΜΟΥ φυσικά έκφράζεται στή χώρα τής Έπαναστάσεως. ό Χάινε έπαναβεβαίωσε ώς τήν ένοποιό άρχή τής σκέψης του «μιά άκατάβλητη άφοσίωση στήν αίτία τής άνθρωπότητας στίς δημοκρατικές ιδέες τής Έπαναστάσε­ ως».61 Στό τέλος τής ζωής του.δημοκράτες).. είναι ό περιούσιος λαός. καί ό Ρήνος είναι ό ’Ιορδά­ νης πού χωρίζει τήν ιερή γή τής έλευθερίας άπό τή γή τών Φιλισταίων».

ΙΑΚΟΒΙΝΙΚΟΣ . καί ό όποιος συνέχισε σέ μεταγενέστερα ποιήματά του νά άπεικονίζει μέ μυθική μορφή τόν άγώνα τής άπελευθέρωσης τήν όποία ή Επανάσταση είχε σ’ έκείνη τή στιγμή γεννήσει. πρός τό μέλλον) 4ν ή κριτική αύτή πρόκειται νά πραμείνει ριζοσπαστική. τοΰ όποίου τό ποίημα Ή Γαλλική Επανάσταση (1790 . ό Ίακωβινικός .91) γράφτηκε άπό Ίακωβινική σκο­ πιά.ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΚΟΣ ΡΟΜΑΝΤΙΣΜΟΣ δαίους προγόνους του· καί έπιβεβαιώνει δτι ή αληθής προει­ κόνιση τής Γαλλικής Έπαναστάσεως δέν είναι ουτε ή άρχαία Ελλάδα μέ τή δουλεία της. άλλά ό Μωσαϊκός νόμος καί τά Εθιμα τοΰ άρχαίου έβραϊσμοΰ. καί κυρίως τών Μπάυρον καί Σέλλεΰ. Τό ρεΰμα αύτό τής σκέψης περιορίζεται χρονικά άπό τήν ίδια του τή φύση. οΰτε ή Ρώμη μέ τίς νομικίστικες στρεψοδικίες της. Στήν ’Αγγλία υπάρχει έπίσης μιά σημαντική παράδοση ’Ιακωβίνων .δημοκρατών. ’Ακολούθησε ή Ίακωβινική περίοδος τοΰ Κόλεριτζ καί τοΰ Γουώρντσγουορθ — στήν όποία Εχουμε ήδη άναφερθεΐ έν συντομίςι — καί τέλος ό πλέον διαρκής ριζοσπαστισμός τής δεύ­ τερης γενεάς τών δγγλων Ρομαντικών. Κατά συνέπεια. ό όποιος — ιδιαίτερα κατά τήν περίοδο τής σχέσης του μέ τόν Μάρξ — είχε γοητευθεΐ καί παρασυρθεΐ ά69 . ή Επανάσταση δέν μπορεΐ πλέον νά χρησιμεύσει ώς μοναδικό σημείο άναφοράς γιά μιά ριζοσπα­ στική κριτική τοΰ παρόντος (καί τοΰ παρελθόντος — προσα­ νατολισμένη.δημοκρατικός Ρομαντι­ σμός είναι μάλλον στενά χρονικά περιορισμένος: άρχίζοντας μέ τόν Ρουσσώ.63 Ό Χάινε. έπικεντρώνεται κυρίως στήν Επαναστατική περίοδο καί στά άμεσα έπακόλουθά της. Μέ τήν έμφάνιση τών σοσιαλιστικών καί έργατικών κινημάτων ή αύθεντική κριτική όφείλει νά μεταβληθεΐ <5ν δέν θέλει νά άρνηθεΐ τόν έαυτό της. ή ό­ ποία συνίσταται στό νά άπαγγείλει κατηγορία έναντίον τοΰ παρόντος στό δνομα τών άξιών τής Γαλλικής Έπαναστάσεως· διότι μέ τόν μετασχηματισμό της σέ Εναν θεμελιακό μύθο τής νικηφόρας άστικής τάξης. Ό τελευταίος μεγά­ λος έκπρόσωπός του είναι Γσως ό Χάινε. καθώς είναι. Ό πρώτος ό όποιος πρέπει νά άναφερθεΐ εΓναι ό Μπλαίηκ.

Άλλά ένώ ή άνομοιότητα μεταξύ Μπάυρον καί Σέλλεϋ εΓναι άρκετά πραγματική. Ό Λούκατς σημειώνει αύτή τή διαφορά με­ ταξύ τοΰ Χαίλντερλιν καί τοΰ Σέλλεϋ. δέν θά ήταν Ενας Χαίλντερλιν. ή κόρη καί ό γαμπρός τοΰ Μάρξ — ή Eleanor Marx Aveling καί ό Edward Aveling — έπεχείρησαν νά δείξουν άκριβώς αύτό σέ Ενα δοκίμιο μέ τίτλο « Ό Σο­ σιαλισμός τοΰ Σέλλεϋ». έκπροσωποΰν τά άκραϊα δρια τοΰ Ίακωβινικοΰ . καί τοΰ ριζοσπαστισμού τοΰ Σέλλεϋ. καί (όρθά) βεβαιώνει δτι «Ενας μεταγενέστερος Χαίλντερλιν ό όποιος δέν θά άκολουθοΰσε τόν δρόμο τοΰ Σέλλεϋ. Διότι παρά τό γεγονός δτι σέ όρισμένα ποιήματα — ιδιαίτερα τό ποίημα «Ή Μάσκα τής Αναρχίας» (1819) — μετατρέπει τόν έαυτό του σέ υπερασπιστή τών έξεγερμένων ίργατών καί καταδικάζει βίαια τίς συνθήκες ύπό τίς όποιες διαβιώνει ή έργατική τάξη ώς Ενα εΓδος δουλείας. Μέ τούς Χάινε καί Σέλλεϋ ή κοσμοαντίληψη βρίσκεται στό σημείο τής μεταλλαγής. πέραν τών όποιων αύτός μετασχηματίζεται σέ άλλους «Επαναστατικούς / ουτο­ πικούς» τύπους.65 Στό κείμενο αύτό ισχυρίζονται δτι υπάρχει μιά θεμελιώδης διαφορά μεταξύ τοΰ κατ’ ουσίαν α ­ στικού ριζοσπαστισμού τοΰ Μπάυρον. Πράγματι. άλλά μάλλον Ενας στενόμυαλος. καθώς καί ό Σέλλεϋ.ΜΟΡΦΕΣ ΡΟΜΑΝΤΙΚΟΥ ΑΝΤ1ΚΑΠ1ΤΑΛΙΣΜΟΤ πό τόν κομμουνισμό χωρίς ποτέ νά προσχωρήσει σ’ αύτόν. καί τό ιδεολογικό του σημείο άναφοράς παραμένει πάν­ τοτε ό Ίακωβινικός . ό Σέλλεϋ ποτέ δέν προ­ χωρεί τόσο πολύ ώστε νά άμφισβητήσει τήν άτομική ιδιοκτη­ σία.δημοκρατικού Ρομαντισμού.64 Ή διαφορά εΓναι τόσο έντυπωσιακή ώστε όρισμένοι προ­ χώρησαν τόσο πολύ ώστε νά περιγράφουν τόν Σέλλεϋ ώς σο­ σιαλιστή. κατά τή γνώμη μας αύτό τό όποιο διαπλέκεται εΓναι μιά παραλλαγή μέσα στόν ίδιο τύπο. καί τό χαρακτηριστικό αύτό τούς διαχωρίζει άπό τούς προηγούμενους έκπροσώπους αύτοΰ τοΰ τύπου. ό όποιΐος μιλά στό δνομα τοΰ προλεταριάτου. κλασικιστής φιλελεύθε­ ρος».δημοκρατικός ριζοσπαστισμός. ή πολιτική του προοπτική παραμένει άμετά70 . καί ή ταύτιση τοΰ Σέλλεϋ μέ τόν Σοσιαλισμό εΓναι άβάσιμη. Συγκεκριμένα.

(Ή Θέληση τοΰ Λαοΰ). 6) I I —Λβϊκιστικός Ρομαντισμός Τό εργο τοΰ Sismondi έγκαινιάζει τόν λαϊκισμό ώς οικονο­ μικό δόγμα. Άπό δλους τούς μεγάλους ρώσους συγγραφείς σίγουρα ό Τολστόι είναι έ- . τό όποιο έπεδίωκε νά «κατέβει πρός τόν λαό» καί νά προση­ λυτίσει τήν άγροτιά στίς νέες έπαναστατικές ιδέες. καί πάνω άπ’ δλους «μηδενιστές» έπαναστατικοί φιλόσοφοι δπως ό Χέρτσεν. ποιοτήτων οί όποιες ήσαν μόνον έν τή γενέσει τους στό παρελθόν· ετσι τό μέλλον θά έκπροσωπεΐ μιά πλήρη έκπλήρωση. Vorontsov καί Nikolai-on (ψευδώ­ νυμο τοΰ Ν. άλλά μάλλον ή πλήρης άνθιση 8λων τών ποιοτήτων του. άλλά είναι στή Ρωσσία πού ή τάση αύτή —γιά λόγους πού άφοροΰν τόσο στήν κοινωνική δομή τής χώρας δ­ σο καί στήν κατάσταση τών διανοοουμένων της κατά το δεύ­ τερο ήμισυ τοΰ 19ου αίώνα— άναπτύχθηκε πληρέστερα ώς κοινωνική φιλοσοφία καί ώς πολιτικό κίνημα. Ή πολιτική έκδήλωση τοΰ λαϊκισμοΰ ή­ ταν τό κίνημα Ναρόντναγια Βόλια. Οικονομολόγοι δπως οί Β. Danielson ό όποιος γιά πολλά χρόνια άλληλογραφοΰσε μέ τούς Μάρξ καί “Ενγκελς). καί άπέρριπταν τόσο τήν τσαρική δεσποτεία δσο καί τόν Δυτικό καπιτα­ λιστικό πολιτισμό. Γιά τόν Σέλλεϋ τό μέλλον δέν θά είναι ή άπλή άναδημιουργία ένός πραγματικού παρελθόντος.ΛΑΙΚΙΣΤΙΚΟΣ ΡΟΜΑΝΤΙΣΜΟΣ βλητη άπό τό πρώιμο ποίημα «Queen Mab» (1812) μέχρι τήν «Ώδή στήν Ελευθερία» (1820) καί τό «Ελλάς» (1821) γραμμένο ί'να χρόνο πρίν άπό τόν θάνατό του. είναι οί κύριοι έκπρόσωποι τοϋ Ρομαντικοΰ λαϊκισμού. Efroussi. μιά ουτοπία τοΰ ερωτος καί τοΰ κάλλους. έπηρεάστηκαν λιγότερο ή περισσότερο άπό τόν Σισμοντί· κοινωνιολόγοι δπως ό Μιχαηλόβσκι. Τό ι­ στορικό. V. τέτοια πού ποτέ πρίν δέν υπήρξε. κοινωνικό καί πολιτικό δραμα τοϋ Σέλλεϋ έκφράζεται Γσως πληρέστερα σ’ αυτά τά τελευταία δύο £ργα. "Ολοι αυτοί είδαν στήν παραδο­ σιακή Ρωσική άγροτική κοινότητα (obchtchina) τά θεμέλια ένός ειδικά Ρωσικοΰ δρόμου πρός τόν σοσιαλισμό.

ΜΟΡΦΕΣ ΡΟΜΑΝΤΙΚΟΥ ΑΝΤΙΚΑΠΙΤΑΛΙΣΜΟΤ κείνος μέ τή μεγαλύτερη συγγένεια πρός τήν λαϊκιστική λα­ τρεία τής άγροτιας. καί δπου τά γεννήματα τής γής άνήκουν έξ όλοκλήρου στούς άνθρώπους πού κάνουν δλη τή δουλειά —χώρες τών όποίων τή μορφή τής έκμετάλλευσης Μ ί γήίΙ 0ά όρίσουμε ώς πατριαρχική— βλέπει κανείς παντοΰ σημάδια τής άγάπης τοΰ καλλιεργητή γιά τό σπίτι στό ό­ ποιο κατοικεί καί τή γή τήν όποία φροντίζει». δμως ή δριμύτατη καί ριζοσπαστική κριτική πού άσκησε στόν καπιταλισμό προκάλεσε τόν θαυμασμό τοΰ Μάρξ. ώστόσο. Ό J.λπ. τοΰ καταμερισμού τής έργασίας. ό όποιος τόν θεωρούσε άπό όρισμένες άπόψεις υπέρτε­ ρο τοΰ Ρικάρντο. πού τούς συνδέουν συντεχνιακές ή κοινοτικές δομές.68 Ό Σισμοντί απορρίπτει τόν πλοΰτο ώς αύτοσκοπό —αύτό πού άποκαλεΐ «χρηματιστική»— καί τόν υποβιβασμό τών άνθρώπων στήν κατάσταση τής μηχανής. Ό Σισμοντί άρνείται. Ό Μάρξ. Σέ άντίθεση πρός τήν κλασική οικονομία. άλλά νά δημιουργήσει 72 . τής ύπερ-παραγωγής. γράφει: «Στίς χώρες δπου ό άγρότης είναι ιδιοκτήτης. Σέ Ενα χαρακτηρι­ στικό έδάφιο άπό τό κυριότερο Εργο του Οί Καινούργιες Α ρ ­ χές τής Πολιτικής ΟΙκονομίας (1819). Αύτή ή κριτική τοΰ καπιταλιστικού συστήματος είναι Ρο­ μαντική. ή ανάλυσή του τής οικονομικής πραγματικότητας έμπνέεται ά­ πό μιά ήθική άρχή: «Πάντοτε θά άγωνίζομαι ένάντια στό βιο­ μηχανικό σύστημα τό όποιο Εκανε τήν άνθρώπινη ζωή φθηνή». τών κρίσεων κ. Sismonde de Sismondi πολύ άπέχει άπό τό νά εί­ ναι έπαναστάτης. τόν έπαινεΐ διότι Εχει δώσει μιάν άδιάσειστη άπόδειξη τών θανασίμων συνεπειών τοΰ πολιτισμοΰ τής μηχανής. μολονότι άσκεΐ κριτική στόν Σισμοντί ώς ούτοπιστή καί «μικροαστό σοσιαλιστή». νά συγκαταλεχθεί μεταξύ τών «έχθρών τής κοινωνικής προόδου» καί έπιμένει δτι ή έπιθυμία του δέν είναι νά άποκαταστήσει αύτό πού ύπήρξε. στό Κομμουνιστικό Μανιφέστο.C. έφ’ δσον άναφέρεται σταθερά σέ Εναν προκαπιταλιστικό Χρυσούν Αίώνα —ιδιαίτερα στίς ιταλικές Δημοκρατίες τοΰ Μεσαίωνα— καί όνειρεύεται μιά πατριαρχική κοινωνία μικρών βιοτεχνών καί μικρών ιδιοκτητών άγροτών.

6) I I I —Ουτοπικός .ΟΥΤΟΠΙΚΟΣ . άκόμη καί αν οί τελευταίοι Εδωσαν Ενα περισσότερο Επαναστατικό χρώμα στό ίδιο πρόγραμμα. Στά 1887 ό Λένιν Εγραψε μιά μπροσούρα μέ τίτλο "Ενας χαρα­ κτηρισμός τον Οικονομικού Ρομαντισμού (ό Σισμοντί καί οι ’Εθνικοίμας Σισμοντιστές). Μεταξύ έκείνων οί όποιοι πράγματι άνήκουν στόν Ρομαντικό σοσιαλιστικό τύ­ 73 . στήν όποία έπιτέθηκε μέ όξύτητα έναντίον τών Λαϊκιστών καί καταδίκασε πλήρως τό Εργο τοΰ Σισμοντί ώς Αντιδραστικό. Ή κριτική τήν όποία άσκοΰν στόν καπιταλισμό δέν μορφοποιεΐται Εν όνόματι μιάς κοινωνικής τάξης —τό προλεταριάτο— άλλά Εν όνόματι τής άνθρωπότητας ώς συ­ νόλου.ΟΥΜΑΝΙΣΤΙΚΟΣ ΡΟΜΑΝΤΙΣΜΟΣ «χάτι καλύτερο άπό αύτό πού τώρα υπάρχει» μέσω όρισμένων κοινωνικων μεταρρυθμίσεων: τή διανομή τών μεγάλων εγγείων ίδιοκτησιών καί έπιχειρήσεων κ. καί άπευθύνεται σέ δλους τούς άνθρώπους καλής θελήσεως. Αύτοί οΐ όποιοι συνήθως όρίζονται ώς «ουτοπικοί σο­ σιαλιστές» δέν είναι πάντοτε Ρομαντικοί. οί "Οουεν καί Σαίν-Σιμόν είναι πάνω άπ’ δλα Διαφωτιστές πού εύνοοΰν τή βιομηχανία καί τήν πρόοδο. χρη­ σιμοποιώντας ώς σημεία Αναφοράς όρισμένα κοινωνικΑ ύποδείγματα καί όρισμένες προκαπιταλιστικές ήθικές ή θρησκευ­ τικές άξίες.λπ. 'Ωστόσο. ή Ρόζα Λούξεμπουργκ στό βιβλίο της Ή Συσσώρευση τον Κεφαλαίου (1911) υπερασπίζεται τόν Σισμοντί έναντίον τής κριτικής τοΰ Λένιν καί έπαινεϊ τήν κριτική πού αύτός άσκεΐ στόν καπιταλι­ σμό καθώς καί τό γεγονός δτι Εθεσε όρισμένα ούσιώδη Ερωτή­ ματα γιά τήν Ανάπτυξη τής μαρξιστικής πολιτικής οίκονομίας.Ουμανιστικός Σοσιαλισμός Οί Ρομαντικοί συγγραφείς πού συνδέονται μέ αύτό τό ρεΰμα δημιουργοΰν φαντασιακά πρότυπα γιά μιά σοσιαλιστική Ε­ ναλλακτική λύση στόν βιομηχανικό / Αστικό πολιτισμό. Ή συνέχεια μεταξύ αύτών τών οικονομικών ιδεών καί Εκείνων τών ρώσων λαϊκιστών σχεδόν έ'ναν αίώνα άργότερα εί­ ναι Αδιαμφισβήτητη. Γιά παράδειγμα.

άσκησε μιάν άξιοσημείωτη έπιρροή στήν κριτική διανόηση (ιδιαίτερα 74 . καί τήν έγκαθίδρυση τοΰ Βα­ σιλείου τοΰ θεοΰ έπί τής γής.70 “Εχοντας δεχθεί τήν ισχυρή έπιρροή τοΰ Φουριέ —τοΰ όποιου ή σύλληψη τής κοινωνικής αρμονίας άποτελεΐ τό κεντρικό θέμα τοΰ βιβλίου— ό Hess δί­ δει τό διάγραμμα μιας ριζοσπαστικής κριτικής τοΰ καπιταλι­ σμού. Στή Γερμανία τού 19ου αιώνα ύπάρχει ό καλούμενος «άληθινός σοσιαλισμός» (Karl Griin) καί ό Moses Hess* καί κατά τόν 20ό αίώνα. Σ ’ αύτό.μεσσιανική έρμηνεία τής ίστορίας. έπιτρέποντας τήν άνοδο τής βιομηχανίας καί τοΰ έμπορίου. Leroux καί (ώς Εναν βαθμό) Γεωργία Σάνδη. Τό πρώτο του βιβλίο. καί στρέφεται πρός τήν άρχαιότητα ώς έποχή κοινωνικής άρμονίας ή όποία βασίζεται στήν κοινοκτημοσύνη τών άγαθών. Ή άτομική ιδιοκτησία κατέστρεψε αύτή τήν άρχική ισορροπία.λπ. εΓναι ίσως τό βιβλίο έκεΐνο στό όποιο ή παρουσία τής Ρομαντικής Weltan­ schauung Εχει μεγαλύτερη βαθύτητα. Τό μεσσιανικό Εργο τοΰ μέλλοντος εΓναι νά έξαφανίσει τήν κληρονομιά καί τήν άτομική ιδιοκτησία «Ετσι ώστε νά έπανεγκαθιδρυθεί ή πρωτόγονη ισότητα μεταξύ τών άνθρώπων».ΜΟΡΦΕΣ ΡΟΜΑΝΤΙΚΟΥ ΑΝΤΙΚΑΠΙΤΑΛΙΣΜΟΥ πο θά μπορούσαμε νά άναφέρουμε γάλλους συγγραφείς δπως τούς Φουριέ. ό όποιος αύξάνει τά πλούτη μόνον τών λίγων είς βάρος τής δυστυχίας τής πλειονότητας.71 ’Ενώ αύτό τό Εργο βρήκε μικρή άνταπόκριση. Ή Ιερή Ιστορία τής Ανθρωπότητας (1837). Enfantin (καί τούς περισσότερους Σαινσιμονιστές). τόν έγωισμό καί τήν κοινωνική άδικία. μιας Νέας Έδέμ. οί έξπρεσιονιστές συγγραφείς δπως ό Ernst Toller.ούμανιστές φιλόσοφοι δπως ό Εrich Fromm κ. πού άκολουθήθηκαν άπό τήν άνισότητα. Ή Ευρωπαϊκή Τριαρχία (1841). "Ενα πολύ διαφωτιστικό παράδειγμα αύτοΰ τοΰ είδους σοσιαλι ^ιοΰ άποτελεΐ τό Εργο τοΰ Moses Hess — καί ειδικότε­ ρα το /εανικά του γραπτά (1837-45). Καμπέ. τό έπόμενο βιβλίο τοΰ Hess. τής νέας άριστοκρατίας τοΰ πλούτου καί τής βιομηχα­ νίας. άνοίγοντας τόν δρόμο γιά τήν Ελευση μιας Νέας ’Ιερουσαλήμ. οί μαρξιστές . ό Hess άναπτύσσει μιά πολιτική .

73 75 . Μέ Εναν τυπικά Ρομαντικό τρόπο πού συντομεύει τήν άπόσταση μεταξύ παρελθόντος καί μέλλοντος. θά είναι στό μέλλον ή Ρωμαίο-Γερμανική Ευρώπη: ή κόρη τοΰ όφθαλμοΰ τοΰ Θεοΰ.όργανικό» άτομο τής άστικής κοινωνίας. καί τήν σοσιαλι­ στική κοινότητα τοΰ μέλλοντος στό έγωιστικό. Deutsch . βασισμένο πάνω σέ μιά πνευματική συμμαχία μεταξύ Γαλ­ λίας. ή ή 'Ιερή Ρωμαϊκή Αύτοκρατορία στόν Μεσαίωνα. στήν κυριαρχία τοΰ θεοΰ . "Εργο τοΰ κομ­ μουνισμού είναι νά έξαφανίσει τό χρήμα καί τήν κακοποιό του δύναμη.Franzosische Jahrbiicher. Γερμανίας καί ’Αγγλίας.ΟΥΜΑΝΙΣΤΙΚΟΣ ΡΟΜΑΝΤΙΣΜΟΣ στούς νεο-έγελιανούς) στή Γερμανία. Τό πλέον σημαντικό άπό τά δοκίμα αύτά είναι πιθανώς «Ή Ουσία τοΰ Χρήματος». στό σύστημα πού πουλά τήν άνθρώπινη έλευθερία τό ό­ ποιο χαρακτηρίζει τήν κοινωνία μας.72 Οί σοσιαλιστικές ίδέες οΐ όποιες ύπονοοΰνται σ’ αύτά τά βι­ βλία εγιναν βαθμιαία σαφέστερες σέ μιά σειρά δοκιμίων καί άρ­ θρων τοΰ Hess κατά τά Ετη 1842-45 στά Εντυπα Rheinische Zeitung. γραμμένο στά 1843 καί τυπωμένο στά 1845. Τά κείμενα αύτά άντιθέτουν τήν κομμουνιστική άρχή τοΰ ’Ανθρωπισμού στήν άρχή τοΰ Έγωισμοΰ. Ό Hess προτείνει τό σύνταγμα τής Εύρώπης ώς Εναν ένοποιημένο «όργανισμό».ΟΥΤΟΠΙΚΟΣ . είναι χειρότερος άπό τήν άρχαία δουλεία διότι «είναι άφύσικο καί άπάνθρωπο να πουλοΰν οί άνθρωποι τούς έαυτούς των έθελοντικά». Τό κείμενο αύτό άσκεϊ μιά σφοδρή κριτική στήν άλλοτρίωση τοΰ χρήμα­ τος. τό κεντρικό σημείο άπό τό όποιο όδηγεΐται ό κόσμος». καί νά έγκαθιδρύσει μιάν όργανική κοινότητα (organische Gemeinschaft) αυθεντικά άνθρώπινης ζωής.χρήματος πάνω στούς άνθρώπους. τό όποιο άσκησε μιά πολύ σημαντική έπίδραση στόν νεαρό Μάρξ. Γιά τόν Hess. «μή . στό Πνεΰμα τοΰ Μαμωνά. ή όποία θά φέρει τέ Βασίλειο τοΰ Θεοϋ έπί τής γής. Neue Anekdoten καί Rheinische Jahrbiicher. γράφει: «Αύτό πού ήταν τό Ίερό'Εβραϊκό Κράτος στήν Αρ­ χαιότητα. τοΰ όποίου ή ούσία είναι τό χρήμα. ό νεώτερος έμπορευματικός κόσμος (moderne Schacherwelt).

πρίν γίνει άναρχικός. τόν φίλο τοΰ ποιητή Erich Miihsam. ό όποιος άντιθέτει στόν βιομηχανικό Καπιταλι­ σμό καί τό συγκεντρωτικό Κράτος την ουτοπία μιας συνομο­ σπονδίας μικρών κοινοτήτων (πού συντίθενται κυρίως άπό χωρικούς καί βιοτέχνες). Τό ίδιο συμβαίνει έξ ίσου μέ τόν έπαναστατικό συνδικαλιστικό κύκλο πού συνδέθηκε μέ τό περιοδικό Mouvement Socialiste στή Γαλλία (Ζώρζ Σορέλ. Hubert Lagardelle.ΜΟΡΦΕΣ ΡΟΜΑΝΤΙΚΟΥ" ΑΝΤΙΚΑΠΙΤΑΛΙΣΜΟΤ 6) IV — Έλβυθβριακός Ρομαντισμός Ό Έλευθεριακός ή αναρχικός (ή άναρχο-συνδικαλιστικός) Ρομαντισμός. Aufklarer τάση ή όποία είναι μάλλον ξένη πρός τόν Ρο­ μαντισμό. Elisee Reclus κ. καί ώς Εναν βαθμό τόν Martin Buber. Συγγραφέας. Εφθασε στήν κο­ ρύφωσή του στά τέλη τοΰ 19ου καί στίς άρχές τοΰ 20οΰ αιώ­ να. "Οσκαρ Ούάιλντ καί Κάφκα. Στή Γερμανία θά μποροΰσε κανείς νά άναφέρει τόν Gustav Landauer. ήγέτης τής Κομμού­ νας τοΰ Μονάχου στά 1919 (δολοφονήθηκε άπό τήν άντεπανάστάση μετά τήν ήττα τής Δημοκρατίας τών Βαβαρικών Συμβουλίων) ό Landauer στή νειότη του έπηρεάστηκε άπό τούς Βάγκνερ καί Νίτσε. ’Αλλά οί περισσότεροι άπό τούς «κλασικούς» έλευθεριακούς στοχαστές δπως οί Προυντόν. Κροπότκιν. μέ τόν Jean Grave καί τούς συμβολιστές φίλους του. ό πλέον τυπικός έκπρόσωπος τοΰ έλευθεριακοΰ Ρο­ μαντισμού είναι ό Gustav Landauer. ’Ορισμένοι συγγραφείς μποροΰν έπίσης νά συνδεθοΰν μέ αύτή τήν κοσμοαντίληψη: οί Στρίντμπεργκ. καί ό όποιος διεκδικεΐ τίς άξίες ή τίς παραδόσεις τοΰ προκαπιταλιστικοΰ «λαοΰ». Edouard Berth). Μπορεΐ έπίσης νά βρει κανείς στόν άναρχισμό μιά όρθολο­ γική. καί μέ τόν Εβραίο άναρχικό Ber­ nard Lazare (φίλο τοΰ Charles Peguy). κοινωνικός φιλόσοφος. Μπακούνιν. "Ισως. λογοτε­ χνικός κριτικός. έξ άρχής διαφοροποιήθηκε άπό τόν συγγραφέα τοΰ Ζαρατούστρα δχι μόνον έξ αιτίας τοΰ έπαναστατικοΰ του προσανατολι­ σμού άλλά έπίσης έξ αιτίας τοΰ ένδιαφέροντός του πρός τή θρησκευτική πνευματικότητα (στά 1903 έξέδωσε μιά μετά76 . είναι χωρίς άμφιβολία Ρομαντι­ κοί άντικαπιταλιστές.λπ. Ωστόσο.

ΕΛΕΪΘΕΡΙΑΚΟΣ ΡΟΜΑΝΤΙΣΜΟΣ φράση τών μυστικιστικών κειμένων τοΰ Μάϊστερ Έ κκαρτ). ό δρόμος πού όδηγεΐ στόν έλευθεριακό σοσιαλισμό εΓναι ή έγκατάλειψη τής καπιταλιστικής οικο­ νομίας καί ή οικοδόμηση μιας σοσιαλιστικής Gemeinschaft. Ό Landauer μοιράζεται μέ τόν «κλασικέ» γερμανικό Ρο­ μαντισμό μιά βαθειά νοσταλγία γιά τόν μεσαιωνικό Χριστια­ νισμό.76 Ωστόσο. ή σύγχρονη. στίς άγροτικές περιοχές τής Γερμανίας. «αύτόν τόν υίό τής Ατμομηχανής» διό­ τι θαυμάζει τά τεχνικά έπιτεύγματα τοΰ καπιταλισμού. καί νά έγκαθιδρύσουν αυτόνομες άγροτικές κοινότητες ένωμένες σέ μιά έλεύθερη όμοσπονδία.. μέ τήν ίσοπέδωση τών μαζών καί τήν όμοιομορφία τής δυστυ­ χίας.75 Ριζικά έχθρικός πρός τό Κράτος καί τήν άστική κοινωνία. ’Αναγνωρίζει τή σημασία καί τήν άξία όρισμένων έπιτευγμάτων τού πολιτι­ σμού: τόν Aufklarung. θά ήταν λάθος νά έμφανίσουμε τόν Landauer ώς θιασώτη τής καθαρής καί απλής άποκατάστασης τών παρελ­ θόντων κοινωνικών καί πολιτισμικών μορφών. hie et nunc.74 Άντιθέτως. καπιταλιστική ’Αγγλία «μέ τό στείρο της βιομηχανικό σύστημα. τήν έξάλειψη τών δεισιδαιμονιών. Περισσότερο άπό μιά γενική άπεργία ή μιά έξέγερση. μέ τούς γοτθικούς του πύργους καί έπάλξεις. Μέμφεται πικρά τόν Μάρξ. μέ τίς συντεχνίες του καί τίς άδελφότητές του.. τό Geist. Γ ι’ αύτόν τό Εργο τοΰ σοσιαλισμού δέν είναι νά τελειοποιήσει τό βιομηχανικό σύστημα άλλά νά βοηθήσει τήν άνθρωπότητα νά ξαναβρεΐτήν κουλτούρα. « Ό Χριστιανισμός. τήν . μέ τήν έρήμωση τής γής. τήν έλευθερία καί τήν κοι­ νότητα. μέ τήν παραγωγή της γιά τήν παγκόσμια άγορά άντί γιά τήν έξυπηρέτηση πραγματικών άναγκών» άποτελεΐ γ ι’ αύτόν τήν αμαρτωλή εικόνα τοΰ σύγχρονου πολιτισμού. ό Landauer νουθετούσε τούς σοσιαλιστές νά άποσυρθοΰν άπό αύτό τό παρακμασμένο καί διεφθαρμένο κοινωνικό σύμπαν. ή­ ταν Ενας Volk μέ τήν πλέον ισχυρή καί μεταρσιωμένη Εννοια τής λέξης: μιά έσωτερική συγχώνευση τής οικονομικής καί πολιτισμικής κοινότητας μέ τόν πνευματικό δεσμό (Geistesbund)».

Ή προοπτική τοΰ Μόρρις συνεχίσθηκε πρόσφατα καί άναπτύχθηκε άπό τούς βρεταννούς ιστορικούς Ε. Στά γραπτά τών Κάουτσκυ. Thompson καί Raymond Williams. Επιθυμεί νά δημιουργήσει μιά και­ νούργια κοινωνία μέ βάση τόν σύγχρονο Zivilisation καί τήν προκαπιταλιστική Kultur. Πλεχάνωφ καί Μπουχάριν —γιά νά μήν άναφέρουμε τόν Στάλιν— μάταια θά ψά­ ξει κανείς γιά κάποιο ίχνος τής Ρομαντικής κληρονομιάς. Άλλά είναι κυρίως στήν περιοχή τής γερμανικής κουλτούρας —καί έντελώς ά­ σχετα πρός τίς άγγλικές έξελίξεις— πού βρίσκουμε συγγρα­ φείς οί όποιοι θεωρούν τούς έαυτούς των μαρξιστές καί συγ­ χρόνως σφραγίζονται Εντονα άπό τήν Ρομαντική κριτική τοΰ καπιταλισμού. Ή πρώτη σημαντική προσπάθεια γιά μιά νεο-Ρομαντική έπανερμηνεία τοΰ μαρξισμού είναι έκείνη τοΰ Ουΐλλιαμ Μόρρις στά τέλη τοΰ 19ου αίώνα.Ρ. Τό Εργο αύτών τών συγγραφέων συνιστά Γσως τήν κορύφωση τής μαρξιστικής φιλοσοφίας τοΰ 20οΰ αίώνα: ό νεαρός Λούκατς. μέ Κράτος ή κοι­ νωνικές τάξεις. τοΰ θετικισμού καί τοΰ Φορντισμοΰ) καί ή Δεύτερη καί Τρίτη Διεθνείς.ΜΟΡΦΕΣ ΡΟΜΑΝΤΙΚΟΙ" ΑΝΤΙ ΚΑΠΙΤΑΛΙΣΜΟΙ" άνάπτυξη τής έπιστήμης. έλεύθερη καί ίσονομική. μιά κοινωνία ή όποία θά είναι αυ­ θεντικά κοινοτική.77 6) V —Μαρξιστικός Ρομαντισμός Τό Ρομαντικό στοιχείο τό όποιο άναμφισβήτητα είναι πα­ ρόν στά Εργα τών Μάρξ καί "Ενγκελς —δέν Εχει κανείς παρά μόνον νά θυμηθεί τή συμπάθειά τους πρός τούς Ρώσους λαϊκι­ στές καί τήν έλπίδα τους δτι ή παραδοσιακή άγροτική έπαρχία (obchtchina) θά μπορούσε νά είναι τό σπέρμα μιάς μελ­ λοντικής σοσιαλιστικής Ρωσίας— τό άρνήθηκαν ό έπίσημος Μαρξισμός (κάτω άπό τήν ισχυρή έπιρροή τού έξελικτισμού. Έπίσης μπορεΐ κανείς νά βρει στίς χώρες τοΰ Τρίτου Κόσμου — ίδιαίτερα μεταξύ τών ιδρυτών τοΰ κομμουνιστικού κινήμα­ τος στή δεκαετία τού 1920-— στοχαστές οί όποιοι βλέπουν τίς 78 . ό “Ερνστ Μπλόχ καί ή Σχολή τής Φραγκφούρτης (ίδιαίτερα οί Μπένγιαμιν καί Μαρκοΰζε).

“Εχει όνομασθεΐ ένας «μαρξιστής Σέλλιγκ» — καί πράγματι. Γιά παράδειγμα. σέ μιά αύτοβιογραφική του συνέντευξη θυμάται δτι οί τέσσερις τόμοι τής Philosophie der Mythologie und Offenbarung τοΰ Σέλλιγκ ήταν μεταξύ τών πρώτων φιλοσοφι­ κών βιβλίων πού διάβασε μέ δέος καί άπόλαυση. ό Μπλόχ διέκοψε τίς σχέ­ σεις του μέ τούς δάσκαλούς του διότι ύπεστήριζαν τή «Γερμα­ νική Πατρίδα» στά 1914. άλλά παρά ταΰτα ένσωμάτωσε στήν κοσμοαντίληψή του όρισμένα στοιχεία τής κριτικής πού έκεΐνοι άσκοΰσαν στόν σύγχρονο γραφειοκρατικό Zivilisation. τυπικά Ρομαντι­ κός είναι ό έκστατικός παιάνας του γιά τή Γοτθική τέχνη. τήν κοινωνι­ κή έπανάσταση. Τά γραπτά τοΰ Έρνστ Μπλόχ άποτελοΰν πιθανώς τό πλέ­ ον σημαντικό παράδειγμα μαρξιστικοΰ Ρομαντισμού στόν 20ό αιώνα. Εκείνο πού διακρίνει τήν τάση αύτή άπό αλλα σοσιαλιστι­ κά ή έπαναστατικά ρεύματα τά όποία δείχνουν μιά Ρομαντική εύαισθησία. έπαναστατικοΰ μαρξισμού. είναι ή κεντρική ένασχόληση μέ θεμελιώδη προ­ βλήματα τοΰ μαρξισμοΰ: τήν πάλη τών τάξεων. τό Geist der Utopie (191823) χρωστά μεγάλο μέρος τής δύναμης τής γοητείας τήν ό­ ποία άσκεΐ μέχρι σήμερα στήν άξιοσημείωτη συγχώνευση τοΰ άντικαπιταλιστικοΰ Ρομαντισμού καί τοΰ άποκαλυψιακοΰ. τόν ρόλο τοΰ προλεταριάτου ώς παγκόσμιας κοινωνικής τά'της καί φορέως τής χειραφέτησης. Γραμμένο μέσα στόν πόλεμο. τής όποίας ή «κεντρική φλόγα» περιέχει τόσο τό «βαθύτατα όρ79 . τή δυνατότη­ τα τής χρησιμοποίησης τών σύγχρονων παραγωγικών δυνά­ μεων σέ μιά σοσιαλιστική οικονομία — άκόμη καί στήν περί­ πτωση πού τά συμπεράσματα τά όποια έξάγονται δέν ταυτί­ ζονται άναγκαστικά μέ έκεΐνα τών Μάρξ καί ’Ένγκελς.78 Μαθητής τοΰ Γκέοργκ Σίμμελ — στοΰ όποιου τά σεμινάρια συνάντησε γιά πρώτη φορά τόν Λούκατς— καί μέλος τοΰ κύκλου τοΰ Μάξ Βέμπερ στήν Χαϊδελβέργη.ΜΑΡΞΙΣΤΙΚΟΣ ΡΟΜΑΝΤΙΣΜΟΣ προκαπιταλιστικές κοινωνικές παραδόσεις στίς χώρες τους ώς πιθανή κοινωνικο-πολιτισμική βάση γιά τό έπαναστατικό κί­ νημα: ό Jose Carlos Mariategui στό Περού καί ό Li-Ta-Chao στήν Κίνα.

£ν καί κάνει διάκριση με­ ταξύ δύο διαφορετικών παραδόσεων. άλλά προσκαλλαται στήν «άληθινά Χρι­ στιανική» μεσαιωνική ιδέα τής ’Ανθρωπότητας.79 Στήν πρώτη Εκδοση τοΰ βιβλίου πηγαί­ νει τόσο μακριά ώστε νά ευαγγελίζεται μιάν ούτοπική κοινω­ νία ή όποία νά συντίθεται άποκλειστικά άπό χωρικούς. τήν όποία άνιχνεύει στό παρελ­ 80 . στόν Κώδι­ κα τής Στρογγυλής Τραπέζης τοΰ Βασιλιά ’Αρθούρου». δηλαδή.82 Ή Ρομαν­ τική άναφορά στίς προκαπιταλιστικές άξίες είναι άκόμη ου­ σιώδης γιά τήν κοσμοαντίληψή του.81 Στή δεύτερη Εκδοση τοΰ βιβλίου (1923) τό έδάφιο αύτό έξαφανίζεται καί άντικαθίσταται άπό Εναν μαρξιστικό όρισμό τής κοινωνικής ούτοπίας: άπό κάθε Εναν σύμφωνα μέ τίς δυνατότητές του. καί «μιά πνευματική άριστοκρατία» — δηλαδή.ΜΟΡΦΕΣ ΡΟΜΑΝΤΙΚΟΥ ΑΝΤΙΚΑΠΙΤΑΛΙΣΜΟΤ γανικό δσο καί τό βαθύτατα πνευματικό δν» καί τής όποίας τό «άλχημιστικό μέτρο» δέν ήταν ό ήλιος ή ή αστρολογία. ό Μ πλόχ είπε σέ Εναν άπό τούς συγγραφείς τής παρούσης έργασίας (Μ. Lowy) σέ μιά συνέντευξη τό 1974: «Ή καινούργια ά­ ριστοκρατία γιά τήν όποία μιλοΰσα δέν άπεκόμιζε οικονομικά κέρδη. σέ κάθε Εναν σύμφωνα μέ τίς άνάγκες του. βλέπει τούς Μπολσεβίκους ώς τούς κληρονό­ μους τής πρώτης παράδοσης. ώς Χριστός». δέν στηριζότανε στήν έκμετάλλευση. πηγαίνοντας πίσω άντιστοίχως στόν Τόμας Μύντσερ καί στούς έχθρούς του. άλλά ό «"Ανθρωπος. Τώρα άσκεΐ κριτική στόν «Ρομαντισμό τής νέας άντίδρασης» ό ό­ ποιος είναι «χωρίς πνεΰμα καί χωρίς Χριστιανισμό (geistlos und unchristlich)». ό θεολόγος τής ’Επανά­ στασης (1921). «μιά άνθρωπότητα ή όποία είναι έκ νέου ritterlich καί εύσεβής». βιοτέχνες. Στό βιβλίο του Τόμας Μύντσερ. ό “Ανθρωπος μέ τήν βαθύτερη έσωτερικότητά του. άλλά άντιθέτως είχε άσκητικές καί ΐπποτικές άξίες* καί προσέθεσε δτι ή ίδια ή κριτική πού ό Μάρξ άσκησε στόν καπιταλισμό ώς Ενα «άνέντιμο» σύστημα βασίστηκε σέ μιά κλίμακα άξιών οί όποιες «έπιστρέφουν στόν Κώδικα τών 'Ιπποτών. «μιά άριστοκρατία χωρίς δουλοπάροικους καί χωρίς πόλεμο».80 Εξηγώντας αύτή τήν άξιοσημείωτη διατύπωση. τούς «έραλδικούς ληστές».

στόν Meister Eckardt χαί τόν Sebastian Frank. τόν Πρώιμο Μεσαίωνα. Ό Μπλόχ εγραψε έ'ναν έπίλογο γιά τήν έπανέκδοση τοϋ βιβλίου στά 1960. υπάρχει άκριβώς ή περίοδος τήν όποία ό Aufklarung καί ή σύγχρονη ιστοριογραφία θεωρούν ώς παλινδρόμηση στόν βαρβαρισμό καί στούς Σκοτεινούς Αιώνες τής παρακμής: τούς αιώνες πού ακολούθησαν τήν πτώση τής Ρωμαϊκής Αύτοκρατορίας. Τό ίδιο ισχύει γιά τό magnum opus του.83 Ό Ρομαντικός άντικαπιταλισμός παραμένει κρίσιμο συ­ στατικό στοιχείο τής δψιμης μαρξιστικής φιλοσοφίας. αισθη­ τικής καί πολιτικής τοΰ Μπλόχ. στό όποιο ευαγγελίζεται τήν ένω­ ση τής όρθολογικής μαρξιστικής άνάλυσης —der Kalteste Detektiv— μέ τό θερμό πνεύμα τοΰ Marchen |μύθου|. καί τήν Αντι­ κατάστασή τους άπό τίς γερμανικές υποτυπώδεις μορφές τοΰ άγροτικοΰ κομμουνισμού. Ό Μπλόχ έπικροτεΐ τήν α ­ νατροπή τής αρχαίας άφηρημένης .γραφειοκρατικής μορφής τού Κράτους καί τής οικονομίας τοΰ χρήματος. καί ή έλπίδα γιά Ενα καλύτερο μέλλον. τήν παράδοση (Herkommen). δηλαδή άπό μιά κοινωνία πού βα­ σίζεται στήν πίστη (Treue). καί μέ τό δνειρο τοΰ Χρυσού Αιώνα. στόν Ρουσσώ καί τόν Τολστόι. Είναι ένδιαφέρον νά σημειώσου­ με δτι μεταξύ τών προκαπιταλιστικών Gemeinschaften οί ό­ ποιες έμφανίζονται ώς οί πλέον θετικές στιγμές τοΰ παρελθόν­ τος. τή θαλπωρή καί τήν πατριαρχική άπλότητα. ή φαντασιακή αναπαράσταση ένός διαφορετικού κόσμου. Βρίσκεται στή ρίζα τής ύπερράσπισής του τοΰ έξπρεσιονισμοΰ ένάντια στήν κριτική πού ά­ σκησε ό Λούκατς στή δεκαετία τού 1930. Das Prinzip Hoffnung (1953-59).ΜΑΡΞΙΣΤΙΚΟΣ ΡΟΜΑΝΤΙΣΜΟΣ θόν —ώς τήν «υπόγεια ιστορία τής Επανάστασης»— στούς Καθαρούς καί στούς Russites. στόν όποιος ό ί­ διος άναφέρεται στό πνεύμα τοΰ βιβλίου χαρακτηρίζοντάς το «Ρομαντικό έπαναστατικό». συνδέονται Εσωτερικά 81 . τό ελεος (Pietat). καθώς καί τής πολι­ τικής του άνάλυσης —στό εργο του Ή κληρονομιά τής Ε πο­ χής μας (1935)— τής έξέγερσης έναντίον τοΰ καπιταλιστι­ κού όρθολογισμοΰ τών «μή-συγχρονικών» τάξεων τής Γερ­ μανίας.85 Ή νοσταλγία γιά τό παρελ­ θόν. στόν Μύντσερ καί τούς Άναβαπτιστές.

καίτοι σχηματικών καί περιορισμένης έμβέλειας.87 Αύτή ή ύποβάθμιση τού Ρομαντισμού σέ άστική ιδεολογία —ή όποία έδώ έκπροσωπεΐται άπό κριτικούς τών όποιων τό Εργο κατά τά άλλα είναι υψηλής ποιότητος— άποτελεΐ στήν 82 . Βε­ βαίως πρόκειται γιά μιά «άθεϊστική θρησκεία». καί κατά τόν Arnold Hauser τό γεγονός δτι τό κοινό του συν­ τίθεται άπό μέλη αύτής τής τάξης δηλώνει τόν «ούσιωδώς ά­ στικό |χαρακτήρα| τοΰ κινήματος» καί τής ιδεολογίας του. Ποιές είναι οί κοινωνικές βάσεις τοΰ Ρομαντισμού. Μιά άπό τίς χαρακτηριστικές πλευρές τοΰ Ρομαντικού μαρξισμού τού Μπλόχ είναι ή άναφορά στίς θρησκευτικές πα­ ραδόσεις — ’Ιουδαϊκές καί Χριστιανικές. ή μιά θρη­ σκεία έκκοσμικευμένη. Εί­ ναι δυνατόν νά συνδέσουμε αύτή τήν κοσμοαντίληψη μέ μία ή περισσότερες κοινωνικές όμάδες. Μολονότι γενικώς οΐ μαρξι­ στικές άναλύσεις δέν προσφέρουν κάποιες πολύ καλά έπεξεργασμένες ύποθέσεις πάνω σ’ αύτό τό θέμα. μπορεΐ κανείς νά βρει σ’ αυτές Εναν όρισμένο άριθμό κοινωνιολογικών έρμηνειών. γιά τόν Leo Lowenthal ό Ρομαντισμός είναι μιά μορφή «άστικής συνείδησης».ΜΟΡΦΕΣ ΡΟΜΑΝΤΙΚΟΥ ΑΝΤΙΚΑΠΙΤΑΛΙΣΜΟΤ στήν ίδιάζουσα κατανόηση τοΰ Μπλόχ τοΰ ίστορικοΰ υλισμού καί τής Επαναστατικής πράξης. αιρετικές καί μυστι­ κιστικές. άπομένει νά θέ­ σουμε τό έρώτημα τής κοινωνιολογικής έρμηνείας τοΰ φαινο­ μένου. Μεταξύ τών προταθέντων έρμηνειών. άπό τούς Βιβλικούς προφήτες μέχρι τήν Kabbalah καί άπό τόν Joachim di Fiore μέχρι τόν Karl Barth. Στό σύνολό τους οί έρμηνεΐες αύτές έμφανίζονται άνεπαρκεΐς γιά μιά πλήρη κατανόηση τού Ρομαντισμού.86 "Εχοντας έπιχειρήσει νά όρίσουμε τόν Ρομαντικό άντικαπιταλισμό ώς σύνολο καί έν συνεχείς νά σκιαγραφήσουμε μιά τυπολογία τών κυριοτέρων παραλλαγών του. "Ετσι. έκείνη πού κατά τήν άποψή μας είναι ή πλέον έσφαλμένη βλέπει στόν Ρομαντισμό Ενα ούσιωδώς άστικό φαινόμενο. άλλά πού δίδει στή θεωρία του τής σο­ σιαλιστικής έπανάστασης μιά μοναδικά χιλιασ τική ποιότητα.

γιά τόν Άνατολικογερμανό κριτικό G. έμεΐς οί ίδιοι ΰποδείξαμε τίς τιροσεγγίσεις πρός μιά άστική νοοτροπία καί πρός Ενα άστικό status quo — ιδιαίτερα στίς περιπτώσεις τοΰ «συντηρητικού» καί «φιλελεύθερου» Ρομαντισμού. Διότι παρά τό γεγονός δτι Ενα μέρος τών συγγραφέων καί τοΰ κοινοΰ του άνήκουν στήν αστική τάξη. κατά τή γνώμη μας καί οί δύο αύτές έρμηνεΐες είναι μονόπλευρες* 83 .». διότι ό μικροαστισμός υπήρξε άκριβώς ή ένσάρκωση τών κοινωνικών άντινομιών. δηλαδή τής τάξεως τών εύγενών. ’Ωστόσο. Άναμφιβόλως. καί ό “Ερνστ Φίσερ πιστεύει δτι. Τό σφάλμα αυ­ τής τής τοποθέτησης είναι δτι άγνοεΐται ή ουσία τοΰ Ρομαντι­ κού φαινομένου. γενι­ κώς. άποτελεΐ τήν άντίθεση μιας άστικής ιδεο­ λογίας. αν καί οί περισσότεροι Γερμανοί Ρομαντικοί άνήκουν σ’ αύτή τήν τελευταία κοινωνική τάξη. Κατά τόν Jacques Droz. ’Εάν ό Ρομαντισμός είναι στήν ούσία του άντικαπιταλιστικός. καί ιδιαίτερα μέ τήν άριστοκρατία καί τόν μικροαστισμό.89 'Ωστόσο. έκφράζουν τήν ιδεολο­ γία τής πρώτης: «στήν πραγματικότητα έξυπηρετοΰσαν άποκλειστικά τά συμφέροντα τών παλαιών κυρίαρχων τάξεων.. Άλλά κατά τήν άποψή μας αύτές άποτελοΰν άκριβώς άκραΐες περιπτώσεις στίς όποιες ό Ρομαντισμός διατρέχει τόν κίνδυνο νά άπαρνηθεΐ τόν έαυτό του καί νά μεταπέσει στό άντίθετό του. ό Ρομαντισμός έκπροσωπεΐ μιά βαθύτατα έδραιωμένη έξέγερση έναντίον αύτής τής κοινωνικής τάξης καί τής κοινωνίας τήν ό­ ποία αύτή κυβερνά.88 Άντιστρόφως. όρισμένες φορές ή μαρξιστική άνάλυση συνδέει τόν Ρομαντισμό μέ άλλες κοινωνικές τάξεις. Heinrich αύτός τοΰτος ό γερμανικός Ρομαντι­ σμός συνθέτει «τά ταξικά συμφέροντα όρισμένων στρωμάτων τών μικροαστών».. «ή Ρομαντική στάση δέν θά μπορούσε νά είναι παρά μιά συγκεχυμένη στάση. τών συντεχνιών καί τών ’Εκκλησιών»· τά Εργα τους άποτελοΰσαν «τήν Εκφραση τής συνείδησης τών παλαιών κυρίαρχων τάξεων γιά τόν κίνδυνο πού τίς άπειλεΐ».ΜΑΡΞΙΣΤΙΚΟΣ ΡΟΜΑΝΤΙΣΜΟΣ πραγματικότητα τή δογματική κοινοτοπία έκείνων οί όποιοι άρνοΰνται κατηγορηματικά τίς συγγένειες μεταξύ τοΰ μαρξι­ σμού καί τών Ρομαντικών κοσμοαντιλήψεων.

δέν μπορεΐ άπό μόνο του νά τόν έρμηνεύσει. ’Αλλά άν καί αύτό τό κίνητρο άναμφιβόλως Επαιξε κάποιο ρόλο στή γένεση τού Ρομαντισμού.. οί όποιες άντιμετώπισαν οικονομικές δυσκολίες καί δέν εΰ'ρισκαν κάποιο τρόπο απασχόλησης. άλλά ή κάθε μιά τους παρέχει μιά μερική μόνον έξήγηση καί πρέπει νά όλοκληρωθεΐ μέσα σέ Ενα περισσότερο σύνθετο έρμηνευτικό πλαίσιο.ΜΟΡΦΕΣ ΡΟΜΑΝΤΙΚΟΎ ΑΝΤΙΚΑΠΙΤΑΛΙΣΜΟΪ καμμιά άπό αύτές δέν είναι πλήρως έσφαλμένη. φαίνεται νά βλέπει τή Ρομαντική έξέγερση τών νεαρών μικροαστών κυρίως ώς άντί­ δραση στίς ματαιωμένες φιλοδοξίες καί στίς άνεπαρκείς ευκαι­ ρίες άπασχόλησης. τουλάχιστον άν θέλει νά άντιληφθεΐ όλόκληρο τό φαινόμενο τοΰ Ρομαντικού άντικαπιταλισμού δπως έμεΐς τό συλλαμβά­ νουμε. παρά τά πλεονεκτήματά της.90 Ωστόσο. Δέν μπορεΐ έπαρκώς νά έξηγήσει τή δύναμη καί τό βάθος τής κριτικής μιάς όλόκληρης κοινωνικο-οικονομικής τάξης πραγμάτων. Έπιπροσθέτως. Κατ’ άρχάς. “Ετσι..» . αύτή ή περισσότερο σύνθετη κοι­ νωνιολογική άνάλυση παραμένει έξαιρετικά περιορισμένη. μολονότι ό Barb6ris γνωρίζει καλά δτι ή πλημμυρίδα τοΰ Ρομαντισμού διογκοΰται μέ ποικίλα θέματα τής άστικής τάξης καί τής κοινωνικής της ιεραρχίας. συχνότατα άντιλαμβάνεται τήν καταπίεση ώς λειτουργούσα μόνον στό οικονομικό έπίπεδο. καί ή κοινωνιολογική άνάλυση όφείλει νά θέτει τό πρόβλημα μέ δρους διαφορικής 84 . Ή έργασία τοϋ Barberis έπί τοΰ Ρομαντισμού Εχει τό πλε­ ονέκτημα δτι μάς προσφέρει μιά πολυδιάστατη έρμηνεία. Κατά τή γνώμη μας πολύ περισσότερο σημαντική είναι ή έμπειρία τής άλλοτρίωσης καί τής τιραγμοτωίησης.. είναι άνεπαρκές νά σταματά κανείς στήν άναφορά μόνον τής άριστοκρατίας καί τής μικροαστικής τάξης (ή τών νεαρών άστών οί όποιοι δέν Εχουν άκόμη «έπιτύχει»). Βλέπει στίς πηγές τοΰ γαλλικοΰ Ρομαντισμού μιά ιστορική σύνδεση τών έπιδιώξεων καί τών συμφερόντων διαφόρων κοι­ νω νιώ ν όμάδων τίς όποιες Εχει περιθωριοποιήσει τό Κεφάλαιι συγκεκριμένα. τούς «άριστοκράτες τούς διωκόμενους» άπό τήν άστική τάξη καί τίς νεώτερες γενεές τών άστών «χω­ ρίς εισόδημα.

Ποιά εΓναι ή κοι­ νωνική βιάση γ ι’ αύτή τήν έχθρότητα. αισθητικές. οί περισσότερες άπό τίς συνήθεις άναλύσεις τοΰ κοινωνικού πλαισίου τοΰ Ρομαντισμού δέν λαμβάνουν ύπόψιν τους μιά κατηγορία ούσιώδη γιά τήν κατανόηση τοϋ φαινομένου: τή διανόηση. Κατ’ άρχάς. τιμή. πολιτισμικές ή πολιτικές άξίες. τών όποιων ή κουλτούρα καί ό τρόπος ζωής εΓναι έχθρικά πρός τόν άστικό βιομηχανικό πολι­ τισμό: άνεξάρτητοι συγγραφείς.λπ. προ­ σανατολίζεται καί διαμορφώνεται άπό αύτές τίς άξίες. άλλά ή όποία διαθέτει μιάν ένότητα καί μιά (σχετική) αύτονομία έξ αιτίας τής θέσης της στή διαδικασία της παρα­ γωγής κουλτούρας. οί ό­ ποιες συνιστοΰν τόν λόγο ύπάρξεως τών διανοουμένων. κέρδος. Υπάρχει κατά συνέπεια μιά θε­ 85 . ’Αλλά τό κεντρικό χαρακτηριστικό τοΰ καπιταλισμού εΓναι δτι ή λει­ τουργία του καθορίζεται πλήρως άπό ποσοτικές άξίες: άνταλλακτική άξία. Εκκλησιαστικοί ή θεολόγοι (πολλοί Ρομαντικοί ύπήρξαν γιοί κληρικών). άπό ήθικές. "Ολη ή κοινωνική δραστηριότητα τοΰ «πνευ­ ματικού προϊόντος» (ό δρος χρησιμοποιείται άπό τόν Μάρξ στή Γερμανική Ιδεολογία) έμπνέεται.ΜΑΡΞΙΣΤΙΚΟΣ ΡΟΜΑΝΤΙΣΜΟΣ ευαισθησίας πρός αύτή τήν έμπειρία μέσα στήν κοινωνική όλότητα.91 Γενικώς. λοιπόν. κ. μιά όμάδα ή όποία συντίθεται άπό άτομα προερχόμενα άπό διαφορετικά κοινωνικά περιβάλλον­ τα. ό όποιος στό άξιόλογο δοκίμιό του περί τής συντη­ ρητικής σκέψης στή Γερμανία δείχνει δτι έκεΐνοι οί όποιοι έκπροσωποϋν τό Ρομαντικό κίνημα εΓναι κατ’ ούσίαν freischwebende Intellentuelle |Ελεύθερα κινούμενοι διανοούμενοι|. Μιά άπό τίς έξαιρέσεις είναι ό Κάρλ Μανχάϊμ. ποιητές καί καλλιτέχνες άκαδημαϊκοί μανδαρίνοι. κινητοποιείται. θά έκθέσουμε Εναν άριθμό προτάσεων πού κινούνται πρός αύτή τήν κατεύθυνση. θρησκευτικές. Ή παραδοσιακή διανόηση (θά μπορούσαμε νά θυμηθοΰμε τό «Cenacle» στίς Illusions perdues τοΰ Μπαλζάκ) ένοικεΐ Ενα πνευματικό σύμπαν τό όποιο κατευθύνεται άπό ποιοτικές άξίες. εΓναι σαφές δτι οί παραγωγοί τής Ρομαντικής άντικαπιταλιστικής κοσμοαντίληψης εΓναι ορισμένα παραδοσια­ κά τμήματα τής διανόησης. Συμπερασματικά.

άρνούνται αύτό πού στό Cenacle ό Μπαλζάκ άποκαλοΰσε «άπόφαση νά κάνει κα­ νείς δουλειές διαθέτοντας τήν ψυχή του. τή διανόηση. τεχνικοί. οικονομολόγοι.— τό κοινό τής κοσμοαντίληψης. ή διανόηση τοΰ παλαιού τύπου δέν μπορεΐ νά ξεφύγει άπό όρισμένους καταναγκασμούς τής άγορας καθώς ό βιομηχανι­ κός καπιταλισμός άναπτύσσεται — ή άνάγκη νά πουλήσει τά «πνευματικά προϊόντα» της. διευθυντές. τήν «παλαιά» μικροαστική τάξη τής πόλης καί τών άγροτικών περιοχών. σπουδαστές κ. είναι πολύ περισσότερο έκτεταμένο. Γιά παράδειγμα. ειδι­ κοί τών μέσων κ. γιά τίς όποιες ή άνοδος τοΰ βιομηχανικού καπι­ ταλισμού σημαίνει παρακμή ή δημιουργεί μιά κρίση στό οικο­ νομικό. "Ενα μέρος ά­ πό αύτή τήν κοινωνική ομάδα καταλήγει άποδεχόμενο τήν ήγεμονία τής άνταλλακτικής άξίας.λπ. παραμένοντας πιστοί στό προκαπιταλιστικό τους πο­ λιτισμικό σύμπαν τών ποιοτικών άξιών. ή κοι­ νωνική της βάση μέ τήν πλήρη έννοια τοΰ δρου. τό μυαλό του. μιά άντί-' θεση ή όποία δημιουργεί αντιφάσεις καί συγκρούσεις. Συντίθεται δυνητικά άπό δλες τίς κοινωνικές τάξεις. τμήματα κοινωνικών τάξεων ή κοινωνικών κατηγοριών.λπ. άνάλογα μέ τίς περιστάσεις καί τήν διαπλεκομένη ιστορική περίοδο μπο­ ρεΐ νά περιλαμβάνουν όμάδες δπως τήν άριστοκρατία. γιά παράδειγμα.92 Φυσι­ κά. Ένώ οί δημιουργοί τών διαφόρων τύπων τοΰ Ρομαντικοΰ άντικαπιταλισμοΰ καί οΐ «φορείς» τών Ρομαντικών κινημά­ των.ΜΟΡΦΕΣ ΡΟΜΑΝΤΙΚΟΥ ΑΝ ΙΊΚΑΙΙΙΊ'ΑΛΙΣΜΟΥ μελιώδης άντίθεση μεταξύ αύτών τών δύο κόσμων. καί / ή έπηρεάζει άρνητικά τόν τρόπο ζωής τους καί τίς πολιτισμικές άξίες στίς όποιες είναι προσκολλημένες. ένδίδοντας έσωτερικά (με­ ρικές φορές μέ ένθουσιασμό καί ζήλο) στίς άπαιτήσεις της. τούς κληρικούς. Αύτό τό όποιο διαπλέκεται βεβαίως είναι μόνον μιά αντικειμενική δυνατότητα. κοινωνικό ή πολιτικό τους status. "Αλλοι. μηχανικοί. τή σκέψη του»· αύτοί άποτέλεσαν τό φυτώριο γιά τήν παραγωγή τής Ρομαντικής άντικαπιταλιστικής κοσμοαντίληψης. τούς γαιοκτήμονες. μιά πιθανή συμπερι­ . προέρχονται άπό τήν «κλασική» διανόηση ή όποία διακρίνεται άπό τόν σύγχρονο τύπο τοΰ διανοουμένου —έπιστήμονες.

οί άναλύσεις πού θεωρούν τίς παλαιές κυρίαρχες τάξεις. είναι δυνατόν νά όρίσουμε τίς κοινωνικές βάσεις πού προσιδιάζουν σέ κάθε εναν άπό τούς τύπους τού Ρομαν­ τικού άντικαπιταλισμού. Ενα φαινόμενο καταδικασμένο νά έξαφανισθεΐ άπό αύτή τήν άνάπτυξη τού βιομηχανικού πολιτισμού. ’Αλλά αύτό πολύ άπέχει άπό τό νά ισχύει. ή τήν προκαπιταλιστική μικροαστική τάξη ώς κοινωνική βάση τού Ρομαντι­ σμού. ή Ρομαντική κοσμο­ αντίληψη θά ήταν Ενα φαινόμενο σέ παρακμή. καθώς Εχουμε δει. θά μπορούσε κανείς νά προωθήσει τήν ύπόθεση δτι οί ουτοπικές . Ύπό αύτή τήν Εννοια. ή τμήμα τάξεως. προκαπιταλιστικούς «θύλακες άντιστάσεως». Γενικώς. άφού. καί ά87 . όμάδες οί όποιες είναι προσκολλημένες στήν παράδοση ή περιθωριακές ώς πρός τή νεωτερική κοινωνία. Ενα καί μόνον άτομο συχνά μεταβαίνει άπό μιά θέση σέ μιάν άλλη μέ­ σα στό Ρομαντικό φάσμα.ΜΑΡΞΙΣΤΙΚΟΣ ΡΟΜΑΝΤΙΣΜΟΣ φορά καθώς θά Ελεγε ό Μάξ Βέμπερ. δέν είναι λανθασμένες άλλά μάλλον έξαιρετικά περιορι­ σμένες· αύτοπεριοριζόμενες σέ μιά καί μόνον τάξη. Έπίσης.έπαναστατικές μορ­ φές προσελκύουν τό κοινό τους κυρίως μεταξύ τών μήκυρίαρχων κοινωνικών στρωμάτων· άλλά όποιοδήποτε έγχείρημα γιά Εναν περισσότερο άκριβή καθορισμό φαίνεται προβληματικό — ιδιαίτερα. τό έγχείρημα μιας κοινωνιολογικής άνάλυ­ σης πού σκιαγραφήσαμε έδώ Εχει Εναν περιορισμό: τείνει νά υποβιβάσει τό κοινό τοΰ Ρομαντικού άντικαπιταλισμού —τό κοινωνικό του κοινό— σέ όρισμένους άρχαϊκούς. άπό τόν Tolkin μέχρι τόν Μπόρχες. 'Έ να σημαντικό τμήμα τής σύγχρονης πολιτισμικής καί λογοτεχνικής παραγωγής Εχει βαθύτατα έπηρεασθεΐ άπό τόν Ρομαντισμό. ή πραγματοποίηση τής όποίας έξαρταται άπό μιά όλόκληρη σειρά συγκεκριμένων κοινωνικο-ιστορικών δρων. νΑν αύτό άληθεύει. ή τήν άριστοκρατία. δέν είναι σέ θέση νά έξηγήσουν τήν τεράστια Εκταση καί πολυπλοκότητα τού συναθροίσματος τών κοινωνικών δυ­ νάμεων οΐ όποιες ταυτίζονται μέ αύτή τήν κοσμοαντίληψη σέ διαφορετικές ιστορικές σιιγμές. 'Οπωσδήποτε.

πού έν μέρει συγκλίνουν. τά πλέον προωθημένα μέσα τοΰ σύγχρονου Zivilisation. θεολογία τής άπελευθέρωσης— έκφράζουν συναισθήματα καί έπιδιώξεις χρωματισμένα έντονα άπό τόν Ρομαντικό άντικαπιταλισμό. εΓναι τά πλέον μαζικά καί έπίσης τά πλέον Ετερογενή. θρησκευτικής ήθικής. φεμινι­ σμός. δν καί εΓ­ ναι δύσκολο νά άναγνωρίσει κανείς Ενα ιδιαίτερο είδος Ρομαν­ τικού άντικαπιταλισμκοΰ τό όποιο νά συνιστά τήν προεξέχουσα ροπή. άλλά τά προβλήματα πού θέτουν περνούν μέσα άπό τίς γραμμές τοϋ παραδοσιακού κόμ­ ματος. ’Επιπλέον. Ή ουτοπία παρά ή όπισθοδρόμηση άποτελεΐ τήν κυρίαρχη τάση τους. καί μιας ήθικιστικής / Ρομαντικής. Ό φιλειρηνισμός καί ή οι­ κολογία. άγροτικών Gemeinschaft. Περιέχουν τίς πλέον διαφορετικές μορφές Ρομαντισμού. Ώ ς σύνολο. αύτά τά κοινωνικά κινήματα τείνουν πρός τήν ’Αριστερά τοΰ πολιτικού φάσματος. ή όποία έμπνέεται άπό τήν θρη­ σκεία καί εΓναι Ετοιμη νά υποστηρίξει τίς φιλειρηνιστικές καί οικολογικές έξορμήσεις (Erhard Eppler). φυσι­ κής ισορροπίας. φιλειρηνισμός. καί άναφέρονται σέ διαφορετικά είδη προκαπιταλιστικών άξιών. όρισμένα άπό τά πλέον ση­ μαντικά σύγχρονα κοινωνικά κινήματα — οικολογία. Ό ουμανιστικός σοσιαλισμός (Χριστιανικής Εμπνεύσεως) καί ό νεο-λαϊκισμός συγκαταλέγονται πιθανώς με­ ταξύ τών πλέον άντιπροσωπευτικών άκτιβιστικών τάσεων καί . Εμ­ φανίζονται στά μάτια τους ώς οί χειρότερες Εκφράσεις ένός εί­ δους τεχνολογικής προόδου πού Εχει χάσει τόν Ελεγχο καί άπειλεΓ νά καταστρέψει τήν άνθρωπότητα. άπό τόν συντηρητικό ή τόν άποκαταστασιακό καί τόν πλέον ριζοσπαστικό έπαναστατικό ουτοπι­ σμό. Γιά παράδειγμα.ΜΟΡΦΕΣ ΡΟΜΑΝΤΙΚΟΥ ΑΝΤΙΚΑΠΙΤΑΛΙΣΜΟΥ πό τόν Agnot μέχρι τόν Michael Ende. Τά πυρηνικά δπλα καί ή πυρηνική ένέργεια. ’Ακόμη καί ή κινημα­ τογραφική παραγωγή δλο καί περισσότερο περιέχει Ρομαντι­ κά καί κριτικά συστατικά στοιχεία στήν ιδεολογική της δομή: Ή ’Επιστροφή τών Τζεντάι καί ό ’Εξωγήινος άποτελοϋν τυ­ πικά παραδείγματα. τό γερμανικό SPD διχάζεται βαθύ­ τατα μεταξύ μιας νεωτερικής όρθολογικής / πραγματιστικής καί νεοφιλελεύθερης πτέρυγας (Helmut Schmidt).

άλλά θά ήταν σφάλμα νά υποβαθμίσουμε τήν οικολογία σ’ αύτή τήν πολιτική διάσταση. εΓ­ ναι σημαντικό δτι τά κινήματα αύτά Εφθασαν τή μεγαλύτερη έπιτυχία τους άκριβώς μέσα στίς πλέον (τεχνολογικά) προοδευμένες κοινωνίες τοΰ Spatkapitalismus. Φαίνεται σάν ό βιομηχανικός καπιταλιστικός πολιτισμός νά Εχει φθάσει σέ Ενα στάδιο άνάπτυξής του δπου τά καταστρεπτικά του άποτελέσματα στόν κοινωνικό ίστό καί στό φυσικό περιβάλλον νά Εχουν πάρει τέτοιες διαστάσεις ώστε όρισμένα θέματα τοΰ Ρ ο­ μαντικού άντικαπιταλισμοΰ (καί όρισμένες μορφές νοσταλ­ γίας) ένός προκα^ιταλιστικοΰ παρελθόντος) άσκοΰν μιά διά­ χυτη έπιρροή π ο /·: Λέραν τών κοινωνικών τάξεων καί κοινω­ νικών κατηγοριών οί όποιες παραδοσιακά συνδέονται μέ αύτή τήν κοσμοαντίληψη. 89 .ΜΑΡΞΙΣΤΙΚΟΣ ΡΟΜΑΝΤΙΣΜΟΣ στρατεύονται τόσο στόν φιλειρηνισμό δσο καί στήν οικολογία. Σέ όποιαδήποτε περίπτωση. |δψιμου καπιταλι­ σμού | δπως στίς ΗΠΑ καί στή Δυτική Γερμανία.

Jacob Taubes. Hubner. 10. 3. The politics o f Cultural Despair: A study in the Rise o f the German Ideology (University of Calif. 9.Α. Marxisme et romantisme revolutionnaire (Paris: Sycomore. σ. 200. 1983· Romantische Utopie-utopische Romantik. Frankfurt am Main: Suhruamp. 2. Fritz Strich. Linden.λπ. Munich: Wilhelm Fink Verlag. The Development o f French Romanticism: The Impact o f the Industrial Revolution in Literature (Syracuse University Press. σ. Fritz Stern. σσ. 1962. "Εκδοση: Μαρξισμός χα ί έπαναστατιχός ρομαντισμός. Honecker χαί άλλων. O n the Discriminations of Romanticism’ στό Rom an­ ticism: Problems o f European Civilization (Boston: D. έπίσης τά δοκίμια τών Η. Heath. 1965). 1961). ό Jean Frfeville λαμβάνει μιά πλήρως μονόπλευρη θέση ή όποία δέν άνταποχρίνεται στά κείμενα χαί ή όποία &πειχον(ζει τήν ίνδεια τοϋ μαρξισμού έξ αιτίας τής σταλινικής προο- 90 . 1968). Βλ. Politische Rom antik (Munich χαί Leipzig: Verlag von Duncker und Humbolt 2η έχδ. 1941). γιά παράδειγμα: Anna Tumarkin. Μ. William McGovern. Δίδοντας τόν τίτλο "Ενάντια στόν Ρομαντισμό’ σ’ ϊνα τμήμα τής ίπιλογής του άπό κείμενα τών Μάρζ χαί "Ενγκελς γιά τή λογοτεχνία χαί τήν τέχνη. 434. Croce. χ. 227. G. θ ά μπορούσα­ με νά προσθέσουμε δτι Α Σμίττ προσεχώρησε στόν Ναζισμό τό 1933 καί τό 1934 ίξέδωσε ίνα δοκίμιο μέ τίτλο 'D er Filhrer schiitzt das Recht’. Korff. 1979. Lovejoy. σ. 5. 4. Karl Heinz Bohrer. Deutsche Klassik und Romantik (Bern: Francke. έχδ.O. 582. ίκδ. 7. κατά τόν όποιο ό Ρομαντι­ σμός είναι ή ίχφραση τών «βαθύτερων έγγενών τάσεων τής γερμανικής ψυtfk » · 6. σσ. 8. From Luther to Hitler (Cambridge: Riverside Press. W. 1983* Manfred Frank. 'History of Europe in the 19th Century’ (1934). Die romantische Weltan­ schauung (Bern: Paul Haupt. M. | Έλλην. 11. Frankfurt am Main: Suhrkamp. γιά παράδειγμα: Mythos und Moderne: Be g riff und Bild einer Rekonstruktion. έπιλογή Helmut Prang στό Begriffsbestim m ung der Romantik (Darmstadt: Wissenschalt. George. xvii. A J. Carl Schmitt. Der kommende Gott: Vorlesungen iiber die neue Mythologie. Lowy. 1920). σσ. 1955). Βλ. A. li. B. 1982. πρώτη {χδοση 1922). Gerstenberg Verlag. Cisela Diechner χαί Richard Faber. ix8. J.ΜΟΡΦΕΣ ΡΟΜΑΝΤΙΚΟΤ ΑΝΤΙΚΑΠΙΤΑΛΙΣΜΟΥ Σ Η Μ Ε Ι Ω Σ Ε Ι Σ 1. 1955).C. Βλ. 192. γιά παράδειγμα. 54. 422.Religionstheorie und politische Theologie. Bowie. Western Political Thought (London: University Paper­ backs. 4v χαί πρόκειται γιά μιά όρθολογιχή σπουδή μάλλον ίχθριχή πρός τόν Ρομαντισμό* βλ. σσ. 176. 162. στό Ro­ manticism. 1979). Press. 1961). 39. Ουτοπία|. Buchgesellschaft. έχδ. Σχετιχά μέ τό θέμα αύτό βλ.

Resistance et col­ laboration en AUemagne napolionienne (Paris: Payot. Jan 0 . 57. 150. Burke). 55. Pierre Barberis. 56. Lucien Goldmann ou la dialeclique de la totalite (Paris: Seghers. Γιά μιά παραστατική παρουσίαση ή όποία δίδει μιά παρόμοια ίκταση στό ρομαντικό φαινόμενο. σσ. 1973)· χαί R. 20. 295· χαί Le Romantisme politique en Allemagne (Paris: A. 'R omantik und neuromantische Bewegungen’. II. Marx . The Necessity o f Art: A Marxist Approach (London: Penguin. 22. 1963). 25. σ. Ecrits de Moscou (Paris: Editions Sociales. τών περιορισμών χαί άδυναμιών αύτοΰ τοΰ βιβλίου (πρώτη ίχδοση 1958): Politics and Letters: Interviews with New Left Review (London: Verso. 159. Ernst Fischer. σσ. άπό μαρξιστική σκο­ πιά. παρουσιάζεται (μέ μιά προοπτική ίγγΰτατη πρός έχείνη τού μαρξισμού) στήν Ενδιαφέρουσα καί πρωτότυπη σπουδή τοΰ Paul Rozenberg: Le Romantisme anglais (Paris: Larousse. 260. 1963). 1948). 13. 1931. 'Epoque R om antique’ et realisme: Problemes methodologiques (Prague: Univerzita Karlova. ό Λούχατς άρνεΐται νά θεωρήσει τόν Χαίλντερλιν ώς ρομαντικό συγγραφέα: πρβλ. Jacques Droz. 254-55. Γιά μιά τυπολογία χαί συζήτηση τών κοσμοαντιλήψεων πού μελέτησε ό Γχολντμάνν. Ecrits de Moscou. 1949). ή άνάλυση αύτή Εμφανίζεται Επίσης μονόπλευρη. 'Οπωσδήποτε. 1936). σσ. 27. Nair χαί Μ. Fischer. 1981). 1974). 12. 1966). 1953). «Lucien 91 . τό άρθρο του γιά τόν Ντοστογιέφσχι (1931). 258. Colin. στό Romantisme et politique. Ober kunst und Literatur (Berlin: Verlag Bruno Henschel. Moskauer Rundschau. στό Handwortenbuch der Sozialwissenschafte n (Stuttgart. σ. o. 1977). Sayre. Breve Histoire de la litterature allemande (Paris: Nagel. Luklcs. βλ.λπ. 15. 36 χ. Raymond Williams. 153. 266-67. I. 16.Engels.ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ πτιχής: Sur la lilterature et V art (Paris: Editions Sociales Internationa­ les. ά ­ φοΰ φαίνεται νά άποχλείει άπό τόν Ρομαντισμό δλες τίς μορφές τής άντεπαναστατιχής σκέψης (π. ό Williams χάνει μιά χριτιχή έπανεχτίμηση. 1976). Lowy. Μάρτιος. πού βεβαιώνει τόν ούσιωδώς ώιαναστατιχό χαρακτήρα τοΰ Ρομαντισμού. βλ.χ . 1815-1851 (Pa­ ris: A. 19. Στήν ιστορία του τής γερμανικής λογοτεχνίας. Colin. 104. σ. 52. 'Mai du siicle. ou d ' un romantisme de droite a un romantisme de gauche’. 14. S. 1969). 177. βσ. Luk&cs. Paul Honigsheim. chap. 1780-1950 (London: Pen­ guin. σ. 17. 21. δπου ό δρος 'Ρομαντιχός άντιχαπιταλισμός’ Εμφανίζεται γιά πρώτη φορά: 'O ber den Doetojeweki Nachlass’. Le Romantisme aUemand et Γ Etat. 18. C. σσ. Culture and Society. Σέ μιά πρόσφατη συνέντευξη στό New Left Review. Βλ. 1973). 50. Ή άντίθετη θέση. 53.

Τό έδάφιο αυτό μοιάζει <ντυπωσιαχά μέ ϊνα χωρίο τοΰ "Ενγχελς —σχετικά μέ τό Λονδίνο— στό The Condition of the Working Class in England in 1844 (Nrw York: 92 . Le Romantisme I (1820-1843) (Paris: Arthaud. σ. 32. ed. τόμ. European Romanticism: Self-Definition. ch. H. σσ. βλ. 36.τ ι έμεΐς. W. 36. Dieter Bausch. Claus TrSger. 28. τήν ίργασία του 'Franzosische Aufklarung und deutsche Romantik’. 40. σσ. 560. «La philosophie romantique de la vie». 242. III (Frankfurt: Suhruamp. 1953). Lukics. A. 29. 287. 208. A. σ. Sayre. W. Marx-Engels. Βλ. P. 9. III. 109. στό Romantisme 7 (1974). στό V Ame el les form es (Paris: Gallimard. Soziaigeschichte der Kunst und Literature (Munich: Beck. (1976). Solitude in Society: A Sociological Study in French Literature (Cambridge: Harvard University Press. iii. 23. 113. Gesammelte Schriften. Cf. Παρατίθεται άπό τόν Trager. τεύχος 12 (1963)· γιά μιά συζήτηση τών βίαι­ ων του. a. Works. τήν σύλληψη τής ποιήσεως άπό τόν Γουώρντσγουωρθ. L. στό Romantisme 28-29 (1980)· H. M. Zur Μο· dernitat der Romantik. 31. Die soziale Frage in der Romantik (Cologne und Bonn: P. Blake. 1893). σ. cil. 35. 24. Hanstein. 2. Milner. 27. 1978). The Social H istory o f Art (New York: Vintage. II. γεγονός πού χατά τήν άποψή μας άποτελεΐ υπερβολή— δτι ό Ρομαντισμός ώς σύνολο μπορεΐ χαλύτερα νά είδωθιϊ ώς έπέχταση τοΰ Aufklarung: βλ. La Confession d ' un enfant du siecle. 30. 39. 8. 1974). a. σ. 1156* Chateaubriand. σ. 182. 1977). I. Literaturwissenschaft und Sozialmissenschaften 8. 'Dee Lumieres a 1830: H iritage et innovation dans le romantisme allem and’. σ. Hauser. 1973). II. 99.P. op. σσ. 2. 38. 26. 1974). σ. 7-15. 1951). European Romanticism. 12ff. Lukacs. Lund. 'Le Romantisme et son histoire’. (Stuttgart: Metzler. σ. Hauser. European Romanticism. 37. a. 25. 33. 3· πρβλ.ΜΟΡΦΕΣ ΡΟΜΑΝΤΙΚΟΥ" ΑΝΤΙΚΑΠΙΤΑΛΙΣΜΟΤ Goldmann and the Sociology of Culture* <tt<S Praxis. Sur la litterature et Γ art. 9· Musset. σ. R. 84. στό Wissenschaftliche Zeitschrift der Karl Marx Universitat Leipzig. Ό W erner Krauss ίχει άναπτύξει τήν Ιδέα —ή όποία πηγαίνει ίνβ βή­ μα μαχρύτερα ά π’ ί . 1980). Genie du Christianisme. Furst (London: Me­ thuen. A ux sources du realisme: aristocrates et bourgeois (Paris 10/18. Βλ. 1963). 1978). 1978). Deutsches Worterbuch von Jacob Grimm und Wilhelm Grimm (Leipzig. Barb£ris. Kals. Benjamin. 34. 11-12. La Theorie du roman (Paris: Conthier.

ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ

J.W. Lovell Co., 1887): »Οί ίχατοντάδες χιλιάδες άπό δλες τίς τάξεις χαί
τίς κοινωνικές κατηγορίες πού συνωστίζονται, δέν είναι δλοι άνθρώπινα δντα μέ τίς Ιδιες ποιότητες χαί δυνάμεις, χαί μέ τήν ίδια φροντίδα νά είναι ευ­
τυχισμένοι; ... Καί δμως συνωστίζονται σά νά μήν είχαν τίποτε χοινό άνάμεσά τους, τίποτε νά χάνουν ό ϊνας μέ τόν 4λλον... Ή ζωώδης άδιαφορία,
ή χωρίς συναισθήματα άπομόνωση καθ’ ίνός στά δικά του άτομιχά συμφέ­
ροντα γίνονται τόσο περισσότερο άποχρουστιχά χαί προσβλητιχά, δσο πε­
ρισσότερο αύτά τά άτομα συνωστίζονται μέσα σ’ ϊναν περιορισμένο χώρο»
(σ. 17).
41. Novalis, Werke {Hadecke Verlag, 1924), σσ. 313-14.
42. Βλ. Μ. Lowy, Pour une sociologie des intellectuels revolutionnaires,
Paris: P.U.F., 1976), σσ. 52-54.
43. G. Bernanos, Les grands Cimetieres sous la lune (Paris: Plon, 1938),
σ. 27.
44. Bernanos, Journal d ' un cure de campagne (Paris: Plon, 1936), σσ.
21, 212. Σχετιχά μέ τό θέμα, βλ. τό κεφάλαιο γιά τόν Bernanos στό R.
Sayre, Solitude in Society.
45. Σ τό Philosophical Lectures, παρατίθεται άπό τόν J. Droz, La Romantisme politique en Allemagne, σ. 19.
46. Edmund Burke, Reflections on the Revolution in France London:
Viniversity Tutorial Press), σσ. 56, 78-81, 90, 104, 109 χ.λπ. Τ ά άντισημιτιχά σχόλια είναι συχνά στόν Burke, δπως χαί σέ πολλούς άλλους Ρομαντιχούς άντιχαπιταλιστές συγγραφείς — σοσιαλιστές (π.χ. Προυντόν)
καθώς χαί συντηρητικούς.
47. Ibid, σ. 114.
48. Παρατίθεται άπό τόν R. Kirk, The Conservative M ind (1954), σ. 55.
49. Burke, Reflections on the Revolution in France, a. 99.
50. W. McGovern, From Luther to Hitler, σσ. 111-112. Βλ. έπίσης C.W.
Parkin, 'Burke and the Conservative T radition’ στόν τόμο πού έπιμελήθηχ» ό David Thomson, Political Ideas (London: Penguin, 1969), σ. 128:
«Στήν έποχή τοΰ παγκόσμιου μαρξισμού», ή πολεμική τοΰ Burke ένάντια
στήν έπαναστατιχή Ιδέα... δέν έχει χάσει τή σημασία της χαί τήν πειστιχότητά της». Σχετιχά μέ τήν «πίστη στή δημοκρατία» τοΰ Burke (McGo­
vern), 4ς θυμηθούμε άπλώς δτι γ ι’ αυτόν τόν διακηρυγμένο έχθρό τής λαϊκής
κυριαρχίας «μιά τέλεια δημοκρατία είναι τό πλέον άναίσχυντο πράγμα στόν
χόσμο». (Reflections, σ. 97).
51. Βλ. Jean-Michel Palmier, L ' Expressionnisme comme revolte (Paris:
Payot, 1978) σχετιχά μέ τό θέμα τής Ναζιστιχής τέχνης χαί κουλτούρας.
52. Παρατίθεται άπό τόν Palmier, δ .π ., σ. 373.
53. G. Benn, Essays, Reden. Vortrtige (Wiesbaden: Limes Verlag,
1954), σ. 280.
54. W eber, Gesammelte AufsUtxe zur Wissenschaftslehre (Tubingen:
Mohr, 1922), σ. 159.

93

ΜΟΡΦΕΣ ΡΟΜΑΝΤΙΚΟΥ ΑΝΤΙ ΚΑΠΙΤΑΛΙΣΜΟΥ

55. Ch. Kurt Lenk, 'Das tragische Bewusstsein in der Deutschen Soziologie’, στό Kolner Zeitschrift fu r Soziologie und Sozialpsychotogie
(1964).
56. F. Tonnies, Communaute et societe (Paris: P.U.F., 1944), σσ. 5, 23637.
57. Ό Tonies άπάντησε ai δρισμένους νεαρούς φοιτητές πού ευνοούσαν τήν
έπανεγκαθβρυση τής κοινότητας λέγοντας 8τι δέν μπορεΐ κανείς νά πολεμίσει τή διαδικασία τοΰ χρόνου. Cf. J. Leif, La Sociologie de Tonnies (Paris:
P.V.F., 1946), σ. 71.
58. Βλ. D.O. Evans, Le Socialisme romantique: Pierre Lerouz et ses
contemporains (Paris: Marcel Riviere, 1948), σ. 174.
59. 'Signification de Joseph Delorme en 1830’ στό P. B arbiris, Lectures
de reel (Paris: Editions Sociales, 1973).
60. Ibid. σ. 182.
61. Στό Englische Fragmente, παρατίθεται άπό τόν W. Rose: 'Heine's
Political and Social A ttitude’, στό Heinrich Heine: Two Studies o f his
Thought and Feeling (Oxford University Press, 1956), σ. 16.
62. Στόν πρόλογο τής γαλλικής ίκδοσης τοΰ Lutezia, δ.π ., σ. 86.
63. Ή μόνο έξαίρεση θά ήταν ό Τρίτος Κόσμος, Οπου ή καθυστερημένη
κοινωνικο-οίκονομιχή άνάπτυξη ίπέτρεψε σ’ ίναν αυθεντικό Ίακωβινικόδημοκρατιχό Ρομαντισμό νά έπιβιώνει μέχρι πρόσφατα, γιά παράδειγμα ή
περίπτωση τοΰ ,Ιοβέ Marti, τοΰ Φιντίλ Κάστρο στήν πρώτη του περίοδο
64. Lukics, Werke, τομ. 7, σ. 182.
65. Πρώτη περιορισμένη Εκδοση, 1888- έπανέκδοση άπό τό Journeyman
Press, London, 1975.
66. Shelley, Selected Poetry (Oxford University Press, 1968), σ. 292.
67. Ό στίχος «Προφητικοί άντίλαλοι έξακόντιζαν άμυδρή μελωδία» είναι
άπό τήν "Ωδή στήν ’Ελευθερία’ καί ο! υπόλοιποι άπό τό "Ελλάς’.
68. Sismondi, Etudes sur Γ economie politique (Trenttel et Wurtz,
1837), τόμ. I, σ. 209.
69. Sismondi, Nouveaux Principes de / ' economie politique (Paris: 2nd
Edition, 1827), τόμ. I, σσ. 165-66.
70. Moses Hess, Die heilige Ceschichte der Meuschheit, von einem
JUnger Spinozas (Stuttgart: 1837), σ. 249· πρβλ. έπίσης σσ. 235-37, 257
κ.λπ.
71. "Ο.π. πρβλ. έπίσης A. Cornu, Karl Marx et Friedrich Engels (Paris:
P.U.F., 1955), τόμ. I, σσ. 237-38.
72. M. Hess, Die europdische Triarchie (1841), στό Ausgewiihlte Schrifte n (Koln: Melzer Verlag, 1962), o. 91.
73. M. Hess, O b e r das Celdwesen’ (1845), στό Soziaiistische AufsStze,
έπιμ. Theodor Zlocisti (Berlin: Welt-Verlag, 1921), σσ. 168, 185. Είναι
ένδιαφέρον νά σημειώσουμε δτι i Hess παραθέτει στό δοκίμιό του ίνα έκτενές έδάφιο άπό τό Queen Mab, στό όποιο ό Σέλλεϋ έκφράζει τή φρίκη του
94

ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ

γιά τή σύγχρονη εΒωλολατρεία τοΰ χρήματος.
74. Gustav Landauer, ΎοΙΙι und Land: Dreissig sozialistische T hesen’
(1907), στό Beginnen: Aufsdtze iiber Sozialismus (Koln: Marcon Block - Verlag, 1924), σσ. 8-9.
75. Landauer, A u fru f ztim Sozialismus (Berlin: Paul Cassirer, 1919), σσ.
47-48.
76. Landauer, 'D er Bund’, στό Beginnen, σσ. 91-140.
77. Landauer, Aufruf, σσ. 100-102.
78. Βλ. Tagtrdume vom aufrechten Gang: Seeks Interviews m it Ernst
Bloch, ίπιμ . Arno MUnster (Frankfurt am Main: Suhrkamp, 1978), σσ.
27-28.
79. Ernst Bloch, Geist der Utopie, 2η ϊκδοση: 1923 (Frankfurt: Suhr­
kamp, 1973), σσ. 37-39.
80. Bloch, Geist der Utopie, 1η ίχδοση: 1918 (Frankfurt am main:
Suhrkamp, 1971), σ. 410.
81. Βλ. M. Ujwy, 'Interview with Erst Bloch’, στό New German
Critique, 9 (Φθιν. 1976), σ. 42.
82. Bloch, Geist der Utopie (1923), σσ. 294-95.
83. Bloch, Thomas Miinzer als Theologe der Revolution (Frankfurt am
Main: Suhrkamp, 1972), σσ. 156, 228, 230.
84. Γιά τόν Μπλόχ «τό γεγονός δτι ήταν οί Ναζί χαί δχι ή ’Αριστερά πού
Ιδωσαν πολιτιχή μορφή στήν ούτοπιχή ούσία τήν ένθηχιυμένη στόν Ρομαν­
τικό άντιχαπιταλισμό τής γερμανικής άγροτιχής τάξης χαί τής Mittelstand,
δέν μειώνει τίς αύθεντιχές κινητήριες δυνάμεις πού μπορούν νά άναχαλυφθοΰν σ’ αυτόν». Anson Ravinbach 'E rnst Bloch's Heritage o f Our Ti­
mes and the Theory of Fascism’, στό New German Critique, 11 (Ά ν ο ι­

ξη, 1977).
85. Bloch, Das Prinzip Hoffnung (Frankfurt am Main: Suhrkamp,
1973), τόμ. I ll, σ. 1621.
86. Σχετιχά μέ τίς μυστιχιστιχές χαί άποχαλυπτιχές πλευρές τοϋ πρώιμου
Ιργου του, βλ. Arno Miinster, Utopie, Messianismus und Apolcalypse in
Friihwerk von Ernst Bloch (Frankfurt am Main: Suhrkamp, 1982).
87. L. Lowenthal, Erzdhlkunst und Gesellschaft (Luchterhand, 1971)·
Hauser, Sozialgeschichte, τόμ. II, σ. 185.
88. Droz, Le Romantisme allemand et I' Etat, a. 295* βλ. έπίσης Le R o­
mantisme politique en Allemagne, σσ. 28-29.
89. Cerda Heinrich, Geschichtsphilosophische Position en der deutschen Frilhromantik (Berlin: Akademie - Verlag, 1976), a. 60- E. Fis­
cher, The Necessity o f Art. a. 53.
90. Barberis, 'Mai du siecle’, δ.τι., σσ. 165, 171.
91. K. Mannheim, 'Dae konservative Denken’ (1927), στό Wissenssoziologie (Luchterhand, 1964), σσ. 452-54.
92. Σχετιχά μέ τό θέμα βλ. Lucien Goldmann, Pour une sociologie du
roman.

95